cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ae
Eachdraidh
Tha am parraist seo, air an robh Cille Mhìcheil, a-staigh parraist Cille Mhìcheil, Tinwald agus Torthorwald a-nis A-rèir carragh-chuimhne ionadail, fhuair 31 às an sgìre bàs sa Chogadh Mòr agus ochdnar eile san Dàrna Cogadh. Chaidh am baile fhèin a stèidheachadh dìreach ann an 1947. An dèidh an dàrna cogaidh Coimisean na Coilltearachd airson choilltean a chur ann am boglaichean far nach robh coille neo coille ann mar-thà, fiù 's shuas aig còrr is 530m os cionn ìre na [mara. Tha giuthas dhen a h-uile seòrsa ann: giuthas-Sitka, giuthas-learaige, giuthas-Albannach agus Spruis uabhasach cumanta sa sgìre. A bharrachd air sin, tha an sgìre loma-làn ainmhidhean, gu h-àraidh fèidh, sionnaich, gearraidhean, neasan, calmain, Buidheagan-bealaidh, speireagan, sgreuchain-choille, feasain agus cearcan-tomain.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Gall-Ghaidhealaibh Roinn-seòrsa:Siorrachd Dhùn Phrìs
Tau
right|thumb|Tau
'S e Tau (Τ, τ) an naoidheamh litir deug den aibidil Ghreugach. Tha e co-ionnan ri T san aibidil againne.
Roinn-seòrsa:Aibidil Ghreugach
Dùthaich nam Basgach a Tuath
thumb|[[Euskal Herria san Roinn-Eòrpa]] thumb|Dùthaich nam Basgach a Tuath ann an uaine Tha Dùthaich nam Basgach a Tuath (Basgais: Iparralde "an taobh tuath") a' gabhail a-steach nan trì mòr-roinnean a tha taobh a-staigh na Frainge. Chan eil mòr-roinnean ann san Fhraing tuilleadh ach mar choincheap, tha na Basgaich a' coimhead air an trì seo mar mhòr-roinnean tradaiseanta ann:
Roinn-seòrsa:Dùthaich nam Basgach
Baile mòr
right|thumb|350px|[[Chicago]]
Tha baile-mòr a’ ciallachadh baile a tha mòr, agus aig a bheil àireamh-shluaigh mòr. Tha mòran thogalach, mar taighean, bùthaichean, oifisean, faisg air a chèile. Gu h-àbhaisteach, tha iad nan cathraichean, agus gu trìc prìomh-bhailtean sgìreil neo nàiseanta.
Artagailean co-cheangailte
Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas
834
Bàsan
Roinn-seòrsa:830an
Nikolay Nikolayevich Semyonov
'S e Ceimigear agus Ollamh às An Ruis a th’ann Nikolay Nikolayevich Semyonov (Ruiseis: Никола́й Никола́евич Семёнов, Saratov 15 an Giblean 1896 - Mosgo 25 an t-Sultain 1986). Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 1956, còmhla ri Sir Cyril Norman Hinshelwood.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Ceimigeachd Roinn-seòrsa:Ceimigearan Roinn-seòrsa:Daoine às an Ruis
1260
'S e bliadhna-leum a bha ann an 1260 (MCCLX).
Bàsan
Roinn-seòrsa:1260an
326
Bàsan
Roinn-seòrsa:320an
Liongan
Tha Liongan (Beurla: Lingan) ann an Eilean Cheap Bhreatainn, Alba Nuadh.
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Alba Nuadh Roinn-seòrsa:Bailtean_ann_an_Eilean_Cheap_Bhreatainn
An Cuan a Deas
'S e cuan a tha a' dol mun chuairt na h-Antartaig a tha anns a' Chuan a Deas neo Cuan Antartaigeach agus e an aon cuan a tha a' dol mun chuairt an saoghail. Tha a h-uile cuan eile, ach an Cuan Argtach, air a chrìoch a tuath.
Seachd
'S e film Gàidhlig le Simon Miller a tha ann an Seachd, 's esan na stiùiriche airson a chiad uair, stòiridh le Simon Miller agus Joanne Cockwell. Tha a chleasaiche òg Pàdruig Moireasdan ann còmhla ris a' bhàrd is sgrìobhaiche Aonghas Pàdraig Caimbeul. Thoisich filmadh anns a' Ghiblean 2006 timcheall air Am Bioran Do-Ruigsinneach aig mullach an Sgurr Deirg sa Chuiltheann anns an Eilean Sgitheanach, agus chrìochnaich e anns an Ògmhios 2006. Bha prìomh-taisbeanadh an fhilm aig an Celtic Media Festival (https://web.archive.org/web/20070203030532/http://www.celticfilm.co.uk/) anns a' Mhart 2007.
An Cuan a Deas
Ann an 2000 mhìnich an International Hydrographical Organisation (IHO) an Cuan a Deas gu mì-oifigeil mar na marannan deas air 60° D agus tuath air an Antartaig fhèin. Chan eil ranntairean ann ach an Antartaig ach tha na h-Eileanan Arcaibh a Deas, na h-Eileanan Shealtainn a Deas nam pàirtean dhen Antartaig. Chaidh iad a lorg le William Smith ann an 1819 agus George Powell ann an 1821.
Seachd
Sgeulachd
Làn fhìrinn na sgeòil. Tha Aonghas air a bhith air tòir na fìrinn o òige, miann a tha a' teannachadh na inntinn 's na chorp nuair a thuigeas e gu bheil am bàs gu laighe air a sheanar. Tha fios aig Aonghas gu bheil an t-àm dha eòlas a chur air an fhìrinn mu bhàs a phàrantan 's cuideachd mu sgeulachdan a sheanair, sgeulachdan iongantach, eagalach a thug air cuairt tro eachdraidh nan Gaidheal iad. Tha Aonghas 's a sheanair a' gabhail aon chuairt eile còmhla, cuairt a tha gan toirt gu mullach Sgùrr Dearg 's gu fìrinn ris nach robh dùil sam bith.
An Cuan a Deas
Nochd Cuan a Deas 36 millean bliadhna air ais nuair a dh'fhosgail Seòlaid Dhrake eadar an Antartaig is Aimearaga a Deas. Faisg air 60° D tha an Co-aomadh Antartaigeach. Tuath air an co-aomadh seo tha an t-uisge aig an uachdar 5.6 °C is deas air tha e 2 °C agus tha diofar mòr eadar na fàs-bheartan. Tha Sruth Chuairt-phòlarach na h-Antartaig, an t-sruth as treasa, as doimhne agus as fhaide san t-saoghal anns a' Chuan a Deas agus e gu math cudromach airson uisge anns na cuantan eile a mheasgachadh.
Seachd
Riochdachaidh
Ri thighinn…
Ceangalan a-muigh
Roinn-seòrsa:Film Roinn-seòrsa:Gàidhlig Roinn-seòrsa:An t-Eilean Sgitheanach
An Cuan a Deas
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Muir
Ros Abhartaich
'S e baile ann an Alba a tuath a tha ann an Ros Abhartaich (Beurla:Rosehearty). Tha e ann an Siorrachd Obar Dheathain agus faisg air Baile nam Frisealach. Tha dà bhùthan agus trì taighean-òsda anns a' bhaile.
Chaidh e na bhorgh bharanachd ann an 1681. Tha Caisteal Pitsligo, a chaidh na thobhta, faisg air.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Comhairle Shiorrachd Obar Dheathain Roinn-seòrsa:Siorrachd Obar Dheathain
Cuan Argtach
'S e an cuan mu thimcheall Aigeann-a-Tuath a tha anns a' Chuan Argtach no An Cuan Artaigeach.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Muir
1261
MCCLXI
Bàsan
Roinn-seòrsa:1260an
835
835
Wicca
thumb|upright|An [[còig-bhiorach ann an cuairt; samhladh a' chreideimh air chleachdadh le mòran luchd-leantainn Wicca.]]
835
Bàsan
Roinn-seòrsa:830an
Wicca
'S e creideamh pàganachd a tha ann an Wicca, a bhitheas a' gabhail a-staigh cleachadh draoidheachd, gu tric.
Kampala
'S e prìomh-bhaile Uganda a tha ann am Kampala. Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1891 agus tha e air a bhith na phrìomh-bhaile bho neo-eisimeileachd na dùthcha ann an 1962. Anns a’ bhliadhna 2002 bha 1,208,544 duine a’ fuireach anns a’ bhaile fhèin, agus mar sin dheth ‘s e am baile as motha na dùthcha cuideachd. Tha Kampala 505km air falbh bho Nairobi (Ceinia), 1,986km bho Bhrazzaville (A' Chongo), 518km bho Dhiuba (Sudan-a-Deas), 376km bho Khigali (Rwanda), agus 804km bho Dhodoma (Tansainìa). Tha e suidhichte ann an ceann a deas na dùthcha, aig 1,200m os cionn ìre na mara.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Afraga Roinn-seòrsa:Afraga-an-Ear Roinn-seòrsa:Bailtean
Bailiùn
right|thumb
Roinn-seòrsa:dèideagan
14 an Giblean
'S e 14 an Giblean an 104mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich (105mh ann am bliadhna-leum). Tha 261 latha air fhàgail gus deireadh na bliadhna.
Tachartasan
thumb|Fùirneis-iarainn [[Abraham Darby|Darby, a-nis ann an taigh-tasgaidh iarainn Coalbrookdale.]]
Bàsan
thumbnail|left|180px|Georg Friedrich Händel
Fèillean
Roinn-seòrsa:Làithean
Druim Lèamal
'S e baile ann an Earra-Ghàidheal agus Bòd, air Cinn Tìre a tha ann an Druim Lèamal (Beurla: Drumlemble). neo Druim Leamhan. Tha e suidhichte mu 4 mìle an iar air Ceann Loch Chille Chiarain. Tha an rathad B843 bho Cheann Loch Chille Chiarain gu Machaire Shanais a' dol tron bhaile seo.
Tha bun-sgoil ann.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Earra-Ghàidheal agus Bòd
836
Bàsan
Roinn-seòrsa:830an
Calum Dòmhnallach (neach-poileataigs)
'S e neach poileataigs ann am Pàrtaidh Làbarach na h-Alba a tha ann an Calum Alasdair Dòmhnallach.
Rugadh e 7 an Cèitean 1956 ann an Steòrnabhagh) agus thogadh e ann am Pabail. Bha e na oileanach aig Oilthigh Dhùn Èideann agus sgrìobh e an tràchdas aige aig Oilthigh Chalafòrnia, Los Angeles.
Chaidh e na Bhall Pàrlamaid airson na h-Eileanan an Iar ann an 1987. Bha e cuideachd na Fho-rùnaire Pàrlamaideach airson Riaghaltas Ionadail agus Còmhdhail san Oifis na h-Alba o 1997 gu 1999. Bha a' Ghàidhlig fo a chùram mar mhinistear agus rinn e an Òraid an t-Sabhail ann an 1998.
Chaill e an seat aige ann an 2005.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Eilean Leòdhais Roinn-seòrsa:Pàrtaidh Làbarach na h-Alba Roinn-seòrsa:Poileataigs na h-Alba Roinn-seòrsa:Daoine à Alba Roinn-seòrsa:Òraidichean an t-Sabhail
Roger Myerson
S' e eaconamaiche às na Stàitean Aonaichte a tha ann an Roger Bruce Myerson. Rugadh e ann am Boston, Massachusetts, 29 am Màrt 1951. Chaidh e dhan Oilthigh Harvard. A-nis tha e a’ fuireach ann an Chicago, Illinois.
Còmhla ri Eric Maskin agus Leonid Hurwicz bhuannaich e an Duais Nobel ann an Eaconomachd ann an 2007.
Ceangal a-mach
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Eaconomachd Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Upsilon
right|thumb|Upsilon
'S e Upsilon (Υ, υ) am ficheadamh litir den aibidil Ghreugach. Tha e co-ionnan ri U san aibidil againne.
Roinn-seòrsa:Aibidil Ghreugach
1262
MCCLXII
Bàsan
Roinn-seòrsa:1260an
1943
MCMXLIII
Bàsan
Roinn-seòrsa:1940an
Katrín Jakobsdóttir
'S e forsætis­ráð­herra (Gàidhlig: Prìomh-mhinistear) Innis Tìle a th' ann an Katrín Jakobsdóttir (IPA: ˈkʰaːtrin ˈjaːkʰɔpsˌtouʰtɪr̥, Gàidhlig: Catrìona Nic Iàcoib). Rugadh i air 1 an Gearran 1976 ann an Reykjavík. Tha ise na ball Vinstrihreyfingin - grænt framboð (Gàidhlig: Gluasad Clì - Uaine), an dara fòrsa poileataigeach as motha san Alþingi, agus a tha san riaghaltas ann an co-bhann  còmhla ri Sjálfstæðisflokkurinn agus Framsóknarflokkurinn. Fhuair i a cuid foghlaim aig Menntaskólinn við Sund agus Oilthigh Innis Tìle (Innis-Tìlis: Háskóli Íslands), a tha fo sgàil na stàite, agus aig Oilthigh Reykjavík (Innis-Tìlis: Háskólinn í Reykjavík), a tha san roinn phrìobhaideach. Tha i air a bhi na forsætis­ráð­herra bho 2017. 'S i an dàrna thè a bhith na forsætis­ráð­herra ann an eachdraidh na dùthcha an dèidh Jóhanna Sigurðardóttir.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Luchd-poileataigs Eòrpach Roinn-seòrsa:Daoine à Innis Tìle Roinn-seòrsa:Innis Tìle Roinn-seòrsa:Daoine Roinn-seòrsa:Poileataigs
Main-à-Dieu
Tha Main-à-Dieu ann an Eilean Cheap Bhreatainn, Alba Nuadh.
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Alba Nuadh Roinn-seòrsa:Bailtean_ann_an_Eilean_Cheap_Bhreatainn
Phi
right|thumb|Phi
327
Bàsan
Roinn-seòrsa:320an
Phi
'S e Phi (Φ, φ) an aon air fhicheadamh litir den aibidil Ghreugach. Tha e co-ionnan ri F (neo “ph”) san aibidil againne.
Aberhonddu
Tha am baile Aberhonddu ann am Powys, a' Chuimrigh. Tha e 33.4 mi (53.8 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 142.8 mi (229.8 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 7979 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 1013 (12.7%); rugadh 63% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Powys Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
István Sándorfi
Beatha Òg
Rinn athair István obair airson buidheann Aimeireaganach agus mar thoradh air sin ann an 1950 chaidh e dhan phrìosan airson còig bliadhna. Bha e air a leigeil a-mach beagan làithean roimh an ar-a-mach den bhliadhna 1956. Dh'fhàg teaghlach Sándorfi an Ungair ann an 1956 airson an Ostair agus an uairsin dhan Ghearmailt agus mu dheireadh ann an 1958 dhan Fhraing. Thòisich Sándorfi dealbhachadh nuair a bha e ochd bliadhna a dh’aois agus nuair a bha e dà bhliadhna dheug thòisich e dealbhadaireachd le òla. Fhuair e teisteanas aig École nationale supérieure des Beaux-Arts ann am Paris agus rinn e barrachd studaidh aig École nationale supérieure des arts décoratifs.
Bha dithis nighean aige: Ange (rugadh 1974) agus Eve (rugadh 1979).
Chaochail e an dèidh tinneas air an 26 den Dùbhlachd 2007, agus bha e air a thiodhlacadh a rèir an toil aige ann am Budapest.
Ealain agus obair
Thòisich e a chleachdadh fhèin mar mhodal anns na 1970 air sgàth ’s nach do chòrd e ris nuair a bha coigreach a’ coimhead air fhad ’s a bha e ag obair. Bha a’ chiad taisbeanadh aige ann an ealanlann bheag ann am Paris, agus bha a’ chiad taisbeanadh mòr aige aig am Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris ann an 1973. Às dèidh sin bha na dealbhan aige air an lorg ann am measgachadh de taighean tasgaidh thall thairis mar Copenhagen, An Ròimh, München, A' Bhruiseal, Basel, Eabhraig Nuadh, Los Angeles agus San Francisco.
Chleachd e nithean annasach anns na dealbhan aige agus suidheachaidhean neo-àbhaisteach. Bha na dealbhan a chleachd e anns na 1970-1980an gorm, purpaidh agus dàthan fuara eile. Rinn e ìomhaighean boireann anns na 1980an agus dealbhadh stòlda. Rinn e tòrr dealbhan de bhoireannaich bho 1988 air adhart.
Bha a’ chiad taisbeanadh Ungaireach aige ann am Budapest sa bhliadhna 2006, agus bha taisbeanadh eile aige ann an Debrecen sa bhliadhna 2007. B' e sin a’ chiad turas a thill e dhan Ungair bhon a bha e na bhalach.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Daoine às an Ungair
Cruinne
240px|right Tha a' chruinne na nì a tha cruthte mar ball. Ann an matamataic, tha a' chruinne quadric bac. Anns an àbhaist neo-mhatamataigeach tha a' chruinne air a lìonadh.
Nas cunntasaiche, 's e seat dhen puing ann am fànas Euclidean 3-thomaid a th' ann ann an cruinne, agus tha astar r bhon a' phuing bunaiteach nam fànas sin.
Ann an cruinneadaireachd cho-òrdanaich, tha a' chruinne aig a bheil buillsgean aig: (x0, y0, z0) agus radius r seat dhen puingean uile (x,y,z) mar seo:
'S urrainn dhuinn na puingean a sgrìobhadh air a' chruinne le radius r agus buillsgean air a' bhun thaobh:
(faic foincseanan triantanach agus co-òrdanaich cruinn).
'S urrainn dhuinn cunntas a chur air cruinne le radius sam bith a tha air a shocrachadh air a' bhun mar a leanas dèanamh diofarail :
Tha farsaingeachd uachdar na cruinne le radius r air a thoirt le 4πr2, agus tha a tomad air a thoirt le 4πr3/3.
Roinn-seòrsa:Cruthan Roinn-seòrsa:Matamataig
Frederick Sanger
Dh'ainmicheadh an t-Ionad Sanger ann an Hinxton faisg air Cambridge air.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Ceimigearan Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Ceimigeachd Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Cliamhan
thumb| [[Cliaman, Easbaig Dhùn Bhlàthain]] 'S e ainm Gàidhlig a th' ann an Cliamhan. 'S e ainm baistidh fireann a th' ann. Nochdaidh e ann am Beurla mar Clement no Clemence. Mar sin 's e ainm eadar-nàiseanta a th' ann, nochdaidh e ann an iomadh cànan Eòrpach. Chithear cruthan eile mar eisimpleir: Clément ann am Fraingis no Klemens ann an Gearmailtis.
Bunachas
Thàinig an t-ainm bho thùs bhon ainm Laideann "Clemens" a tha a' ciallachadh "ìocmhor, tròcaireach". Bha e na ainm cumanta aig Pàpan anns an Eaglais Chaitligich.
Cruthan eile
Nochdaidh an t-ainm seo cuideachd mar: Cliaman no Cliamain.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Ainmean Gàidhealach
Changing Lanes
'S e film bho 2002 a tha ann an Changing Lanes le Samuel L. Jackson agus Ben Affleck a' nochdadh ann. 'S e dràma a tha ann.
Chaidh am fiolm a riochdachadh le Paramount Pictures agus 's e Roger Michell a bha anns an stiùiriche. Rinn e glè mhath aig oifis a' bhucais.
Ceanglaichean a-muigh
Roinn-seòrsa:film
Paul Krugman
'S e eaconamaiche às na Stàitean Aonaichte a tha ann an Paul Robin Krugman. Rugadh e ann an Long Island ann an Eabhraig Nuadh, 28 an Gearran, 1953. Tha e na ollamh ann an Oilthigh Phrinceton agus tha e a' sgrìobhadh anns a' phàipear-naidheachd The New York Times cuideachd.
Bhuannaich e an Duais Nobel ann an 2008.
Ceangal a-mach
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Eaconomachd Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
837
837
Bàsan
Roinn-seòrsa:830an
328
Bàsan
Roinn-seòrsa:320an
Moireabh (sgìre Phàrlamaid Westminster)
'S e sgìre Phàrlamaid Westminster a tha ann am Moireabh (Beurla: Moray).
Chaidh a cruthachadh ann an 1983 o phàirtean on sgìre Moireabh agus Inbhir Narann agus an sgìre Banbh. Is ionann crìochan na sgìre seo agus crìochan a' Chomhairle Mhoireibh. Tha i ann an crìch ri Gòrdan, Siorrachd Bhanbh agus Bùchainn, Inbhir Nis, Inbhir Narann, Bàideanach agus Srath Spè agus Siorrachd Obar Dheathain an Iar agus Ceann Chàrdainn.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Sgìrean Phàrlamaid Westminster Roinn-seòrsa:Siorrachd Mhoireibh
Machaire Shanais
'S e baile ann an Earra-Ghàidheal agus Bòd, ann an Cinn Tìre a tha ann am Machaire Shanais (Beurla: Machrihanish)
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Fìorachas druidheil
‘S e gluasad anns an litreachas bho Aimearaga a Deas a nochd anns an 20mh Linn a th’ann am Fìorachas Druidheil (Spàinntis Realismo Mágico). Mar as àbhaist, bithear ag eadar-fhigheadh pàirtean os-nàdarrach ann an meadhan stoiridhean traidiseanta neo fìor, gun a bhith ag atharrachadh an t-saoghail neo ìre na cànain idir, is le sin bithear a’ filleadh an t-stuth seo ann am beatha làitheil na caractaran.
Tha Gabriel José García Márquez, Augusto Roa Bastos agus Isabel Allende am measg na h-ùghdairean nas ainmeile a’ ghluasaid sin. Thathar a’ cumail a’ dol gu bheil feadhainn eile air a bhith coltach ris a’ bhuidhinn seo, mar Günter Grass. Ach tha sin gu math connspaideach fhathast, leis gur iad sgrìobhadairean bho chultaran eile neo nas òige a th’ann.
1263
MCCLXIII
Bàsan
Roinn-seòrsa:1260an
Bainsiò
right|thumb|Bainsiò
Tha banjo (bainsio/baindio) na inneal-ciùil mar ghiotàr, le corp cruinn air.
Luchd-cluich banjo ainmeil
Roinn-seòrsa:Innealan-ciùil
An Rubha Meadhanach
Tha An Rubha Meadhanach neo An Rudha Meadhanach (Middle Cape) ann an Eilean Cheap Bhreatainn, Alba Nuadh.
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Alba Nuadh Roinn-seòrsa:Bailtean_ann_an_Eilean_Cheap_Bhreatainn
Lios Tuathail
'S e baile margaidh ann an ceann a tuath Contae Chiarraí, Cúige Mumhan, Èirinn a th' ann an Lios Tuathail (Beurla: Listowel). Tha e suidhichte ri taobh na h-Aibhne na Féile, 91km air falbh bho Chorcaigh, 96km bho Ghaillimh, 63km bho Luimneach agus 238km bho Bhaile Átha Cliath, prìomh-bhaile na dùthcha. Tha 4,338 duine a’ fuireach anns a' bhaile fhèin agus 22,668 sa sgìre uile gu lèir.
Eachdraidh
Chaidh Lios Tuathail a chlàradh airson a’ chiad turas sa bhliadhna 1303 is an caisteal aige fo bhuaidh teaghlaich Normanach air an robh Mac Mhuiris. Chuairtich na Sasannaich an caisteal fad 28 làithean ann an 1600. Chaidh luchd-dìonta a’ chaisteil a chur gu bàs an dèidh làimhe, fo òrdughan Charles Wilmot, ceannard nan Gall. Thug ar-a-mach nam poileas àite an seo san Ògmhios 1920, ri linn Cogadh Neo-eisimeileachd na h-Èireann (Gaeilge Cogadh na Saoirse).
Sloinnidhean cumanta ann an Lios Tuathail
Seo liosta nan sloinneadh na bu chumanta sa bhaile is sa sgìre bho Chunntas-sluaigh na h-Èireann 1901 agus 1911:
Ó Conchobhair, Ó Ciardha, Staic, Ó Murchadha, Ó hInnreachtaigh, Ó Duilleáin, Ó Súilleabháin, Ó Cinnaolaidh, Ó Catháin, Ó Buachalla, Mac Uileagóid, Mac Gearailt,  Ó Cearmada, Ó Cróinín, Mac Grífín, Ó Conaill, Breathnach, Mac Cárthaigh, Ó Liatháin, Ó Síthigh, Ó Nualláin, De Barra, Ó Coileáin, Mac Mhuiris, Ó Dubhghaill, Ó Maoldomhnaigh, Ó hÉalaighthe, Ó Ceallaigh, Ó Gealbháin, Ó Loingsigh, MacMathúna, Ó Mordha, Ó Maoilmhichil, De Brun, Ó Dálaigh, Ó h-Airtnéada, Ó hAodha, Ó Móráin, Seoigh, Ó Briain, Mac Seóin, Ó Laochdha, Baróidigh, Ó Cearbhaill, Ó Flaithbertaigh, Ó Foghlú, De Grainbhil, Ó Ciarba, Ó Muircheartaigh, Ó Scannláin.
Bailtean co-cheangailte
A thuilleadh air sin, 's ann à Lios Tuathail an Èirinn a fhuair Listowel (Ontario, Canada) ainm.
Banbh
Is urrainn do "Bhanbh"/"Bhanbha" a' ciallachadh Èireann sa bhàrdachd
Lios Tuathail
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Banbh
'S e baile ann an ear-thuath na h-Alba a tha ann am Banbh (Beurla: Banff).
Tha e ann an Comhairle Shiorrachd Obar Dheathain (Siorrachd Bhanbh ro 1975). Tha e mu 45 mìltean (73 km) san àird a tuath air Obar Dheathain. Tha e suidhichte aig beul Abhainn Dubh-Éireann agus air cladach Bàgh Bhanbh.
Ann an 2001 bha 3,991 duine a' fuireach an seo.
838
838
Banbh
Giùlan
Tha e na laighe air an A98.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Siorrachd Bhanbh Roinn-seòrsa:Comhairle Shiorrachd Obar Dheathain
Alexander Todd
B’ e ceimigear Albannach a bh’ ann an Alexander Robertus Todd neo Iarla Todd (Glaschu 2 an Dàmhair 1907 – Cambridge 10 am Faoilleach 1997). Rugadh e ann an Glaschu agus chaidh e don oilthigh an sin.
Tràchdasan
Rinn e dà thràchdas. Sgrìobh e a' chiad thràchdas aig an Oilthigh Fhrankfurt mu dheidhinn searbhagan dhomblais. Ann an Oxford sgrìobh e an dàra thràchdas mu dheidhinn stuthan-datha a lorgar ann an dìtheanan.
Dreuchd
Bha e na Ollamh Ceimigeachd Fhàs-Bheairteach aig an Oilthigh Chambridge bho 1944 gu 1972. Dh'obraich e an structar beòthamain B12 a-mach ann an 1955.
Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd anns a' bhliadhna 1957 airson an obair aige mu dheidhinn niùicliotaidean agus an co-cnàmhaidhean.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Ceimigearan Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Ceimigeachd Roinn-seòrsa:Daoine à Alba Lord Alexander R. Todd Roinn-seòrsa:Glaschu
329
Bàsan
Roinn-seòrsa:320an
Calum Iain MacGillEathain
Bha Calum Iain MacGillEathain (6 an t-Sultain 1915–17 an Lùnastal 1960) na sgrìobhadair agus neach-cruinneachaidh beul-aithris. B' e bràthair Shomhairle MacGill-Eain cuideachd.
Sgeul-beatha
Rugadh is thogadh Calum Iain ann an Òsgaig, Eilean Ratharsair. Chaidh e gu bun-sgoil Ratharsair is gu Àrd-sgoil Phort Rìgh. Rinn e ceum ann an Ceiltis aig Oilthigh Dhùn Èideann. Às dèidh ceum le urram fhaighinn, bha e na oileanach ann an Èirinn, ann am Baile Àtha Cliath aig Coláiste Ollscoile.
An toiseach, bha e ag obair mar neach-cruinneachaidh beul-aithris ann an Èirinn. Aig an àm seo, dh'iompaich e gu chreideamh Caitligeach. Rinn e obair-clàrachaidh mhòr ann an Alba cuideachd, ann an Ratharsair, Loch Abar, Barraigh, Uibhist a Deas is ann an iomadh àite eile. Ann 1951, thòisich MacGillEathain ag obair mar neach-cruinneachaidh airson Sgoil Eòlais na h-Alba. Eadar 1951 is 1952, chosg MacGillEathain faisg air bliadhna aig Oilthigh Uppsala anns an t-Suain far an d' fhuair e trèanadh a thaobh catalogan, tasglannan is teòiridh na beul-aithris. O 1956, bha e a' fuiling le aillse. Nuair a chaochail e ann an 1960, chaidh a thìodhlacadh ann an Hàlainn, Uibhist a Deas.
Às dèidh a bhàis, sgrìobh Somhairle MacGill-Eain 'Cumha Chaluim Iain MhicGill-Eain': Tha an saoghal fhathast àlainn.
ged nach eil thu ann.
Is labhair an Uibhist a’ Ghàidhlig
ged tha thusa an Cnoc Hàllainn
is do bheul gun chainnt.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Sgoilearan na Gàidhlig Roinn-seòrsa:Ratharsair Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Psi
right|thumb|Psi
'S e Psi (Ψ, ψ) an thrì air fhicheadamh litir den aibidil Ghreugach. Tha e co-ionnan ri “ps” san aibidil againne.
Roinn-seòrsa:Aibidil Ghreugach
Chi
right|thumb|Chi
'S e Chi (Χ, χ) an dà air fhicheadamh litir den aibidil Ghreugach. Tha “Xi (Ξ)” san aibidil Ghreugach co-ionnan ri “X” san aibidil Ròmanach (an aibidil againne), agus Chi fhèin co-ionnan ri "ch" mar ann an "chì".
Roinn-seòrsa:Aibidil Ghreugach
1264
'S e bliadhna-leum a bha ann an 1264 (MCCLXIV).
Bàsan
Roinn-seòrsa:1260an
330
Bàsan
Roinn-seòrsa:330an
Bhioctoria Ùr
Tha Bhioctoria Ùr (New Victoria) ann an Eilean Cheap Bhreatainn, Alba Nuadh.
Bàirdse
right|thumb|Bàirdse ann an Wuhan, [[An t-Sìn.]]
Tha bàirdse na bhàta fada caol, a tha gu tric air cleachdadh air canàlan, neo aibhnichean. Gu tric, tha iad a’ giùlain gual ⁊c.
Roinn-seòrsa:Bàtaichean
Sleepschip Баржа
Bhioctoria Ùr
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Alba Nuadh Roinn-seòrsa:Bailtean_ann_an_Eilean_Cheap_Bhreatainn
Aberhafesb
Tha am baile Aberhafesb ann am Powys, a' Chuimrigh. Tha e 72.4 mi (116.5 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 154.7 mi (249.0 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 406 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 65 (16.0%); rugadh 46% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Powys Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Dùthchannan ann an Àisia
Dùthchannan Meadhan Àisia
Roinn-seòrsa:Dùthchannan Roinn-seòrsa:Àisia
Omega
right|thumb|Omega
'S e Omega (Ω, ω) an ceithir-ficheadamh litir den aibidil Ghreugach. Tha e co-ionnan ri o (fada) san aibidil againne.
Roinn-seòrsa:Aibidil Ghreugach
840
Bàsan
Roinn-seòrsa:840an
Pedro Alcántara Herrán
B’e Pedro Alcántara Herrán Martínez de Zaldúa (Bogotá 1800 - 1872) saighdear, riochdaire dioplòmasach agus neach-poileataigs à Coloimbia. Fhuair e an t-ainm sin air sàilleabh a chràbhachd chreidmheach gu Naomh Pedro de Alcántara.
Shabaid Herrán Zaldúa ann an Cogadh an Neo-eisimeileachd eadar 1821 agus 1824, fon Mharasgal Antonio José de Sucre, agus thug e pàirt anns a’ Bhlàr Ayacucho ris a thaobh, agus a bharrachd air chaidh e còmhla ris rè na bliadhnachan nuair a bha esan fhèin a’ riaghladh ann am Boilibhia. Fhuair e iomadh dhreuchd ann s a' Poileataigs an déidh sin. Chuir e am Bun-Reachd dhe 1843 air dòigh fhad ‘s a bha e na cheann-suidhe na Poblachd Ghranada Ùr eadar (1841 agus 1845). Chuir e poileasaidhean tèarmannach air bhog, chuir e às do shaorsa na meadhanan agus thug e monopolaidh air an fhoghlam dha na sagartan, agus a bharrachd air sin chuir e cead dhan Chomann Ìosaid a thilleadh dhan dùthaich. Thug na Libearalach ris gu dian ann an ùine goirid, leis cho farsaing ’s a bha na atharraidhean tèarmannach a rinn e agus leis cho làidir s’ a bha buaidh na h-eaglaise air a’ chomann shòisealta.
An dèidh a’ chinneas a leigeil, bha e na Mhinistear a’ Chogaidh, na sheanadair, na àrd-sheanailear an airm agus, mu dheireadh thall, na thosgair ann an Washington, D.C. Mar mhinistear làn-ùghdarach Ghranada Ùr ann an Costa Rica ann an 1856 chuir e ainm gu Cunnradh Calvo-Herrán, a’ chiad aonta a dh’fheuch ris an staing eadar an dà dhùthaich air an cuid chrìochan a rèitich.
B’ e Antonio Herrán, Àrd Easbaig Bhogotá, a bhràthair.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Poileataigs Roinn-seòrsa:Eachdraidh Roinn-seòrsa:Daoine à Coloimbia
Registan
'S e fàsach ann an Àisia a tha anns an fhàsach Registan (Beurla: Registan Desert).
Tha e suidhichte eadar Helmand is Kandahar san àirde an iar-dheas Afganastan.
Roinn-seòrsa:Fàsaichean Roinn-seòrsa:Àisia a Deas
An t-Eilean Cruinn
Tha An t-Eilean Cruinn (Round Island) ann an Eilean Cheap Bhreatainn, Alba Nuadh.
Aichillidh Bhuidhe
'S e baile beag anns a' Chòigeach faisg air Loch Bhraoin agus na h-Eileanan Samhraidh a tha ann an Aichillidh Bhuidhe no Achd Ille Bhuidhe (Beurla: Achiltibuie).
Tha Reiner Luyken, colbhaiche san Die Zeit a' fuireach an seo agus sgrìobh e altan mu Alba ann an Aichillidh Bhuidhe. Sgrìobh e an leabhar "Schotten dicht " (Dùin nan saitsean) cuideachd a tha a‘ cluich anns a‘ bhaile seo.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Siorrachd Rois
Pàpa Clemens XI
B' e Pàpa Eadailteach a bh' ann am Pàpa Clemens XI (Laideann Pàpa Clemens P.P. XI, Urbino, 23 an t-Iuchar 1649 - Cathair na Bhatacain, 19 am Màrt 1721). B' e Giovanni Francesco Albani an t-ainm a bh' air bho thùs. Chaidh a thaghadh air an 23 an t-Samhain 1700 mar phàpa an dèidh bàs Pàpa Innocentius XII. 'S e an 243mh fear a bh'ann. Bhuineadh e do theaghlach beairteach uachdaranach. Bha bràthair-athar, Annibale Albani, na ollamh agus na cheannard leabharlann na Bhatacain. Rugadh agus chaochail e ann an Stàitean na h-Eaglaise.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Creideamh Roinn-seòrsa:Daoine às an Eadailt
Muasdal
'S e clachan ann an Earra-Ghàidheal agus Bòd, ann an Cinn Tìre a tha ann am Muasdal (Beurla: Muasdale) Tha e suidhichte air an rathad A83 deas air Taigh an Lòin. Tha Muasdal clàraichte air liosta Coimisean Rìoghail nan Làraichean Àrsaidh is Eachdraidheil an Alba.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Beanntan Sierra Nevada
Tha Sierra Nevada a' ciallachadh "Bioran sneachdach" sa Spàinntis agus sin a chanas iad ri sreath de bheanntan àirde ann an California sna Stàitean Aonaichte. 'S iad sin na beanntan as àirde sna Stàitean Aonaichte taobh a-muigh Alasga.
Visby
Eachdraidh
Ged a bha daoine a' fuireach san àite seo fiù' s ann an Aois nan Clach, cha b' ann ach sna meadhan-aoisean a chaidh baile a thogail an seo, leis gur e port beag ann an àite freagarrach do mhalairt a bh' ann. Bhuineadh Visby dhan Lìog Hansa. Chaidh cathair-eaglais a thogail ann an 1225 a chaidh fhosgladh le easbaig à Linköping. Bha cumhachd a' bhaile gu math àrd eadar 1500 agus 1550, nuair a chaidh na laghan Wisbuy - a riaghlachadh malairt thar na Mara Bhaltaich fad linntean - a sgrìobhadh.
Beanntan Sierra Nevada
Cruinn-eòlas
Tha beanntan Sierra Nevada a' sìneadh còrr 's 400 mìle bho dheas gu tuath, eadar Bealach Fredonyer sa cheann a tuath 's Bealach Tehachapi sa cheann a deas. Air an taobh siar, tha an Gleann Mòr (Great Valley) ann 's air an taobh sear, an Great Basin 's an gleann Owen.
Visby
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:Bailtean anns an t-Suain Roinn-seòrsa:An t-Suain
Beanntan Sierra Nevada
Cruinn-eòlas
Bhon iar chun an ear, tha na Sierra Nevada ag èiridh mean air mhean chun an oir an ear 's an uair sin thèid iad sìos gu cas. Agus tha na beanntan nas àirde mar a thèid thu bho thuath gu deas. Sa cheann a tuath, faisge air Loch Tahoe, tha iad a' sreap suas ri 10,000 troigh os cionn na mara. 300 mìle gu deas, tha iad a' dol seachad air 14,000 troigh os cionn na mara.
Roinn-seòrsa:Beanntan Roinn-seòrsa:Na Stàitean Aonaichte
Ùig, Leòdhas
'S ann à seo a thàinig an reubaltaich ainmeil Dòmhnall Cam MacAmhlaigh, a bha an-còmhnaidh a' cur dragh air muinntir Dhùn Chàrlabhaigh.
Tha Ùig nas coltaiche ris Na Hearadh 'na chruinn-eòlas, le móran bheanntan ri fhaicinn ann, agus mòran tràighean brèagha cuideachd. Gu dearbh, tha blas Gàidhlig diofraichte aig na Ùigich a tha nas coltaiche ri blas Hearach na blas Leòdhasach.
'S e Mealsabhal a' bheinn as àirde san sgìre, ach 's e Suaineabhal an té as brèagha, a' seasamh leatha fhèin ri taobh Loch Suaineabhal, loch fada is domhainn, beagan air falbh bho na beanntan eile.
Airson bhliadhnaichean bha crann mòr rèidio ag éirigh à Àird Ùige, far an robh ionad Feachd Adhair, ach dh'fhàs e meirgeach 's a-nis chan eil ach crann beag air mullach Fhorsnabhail.
A-rèir staitistearachd ann an 2001, b' urrainn do 68% Gàidhlig a bhruidhinn.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Sgìrean Eilean Leòdhais
Jason Bonham
Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Ealain nan Ceilteach Pàganach
Ealain nan Ceilteach Pàganach
Tha ìomhaighean bheathaichean sònraichte rim faicinn anns na làmh-sgrìobhainnean Ceilteach-Eileanach de na 7mh agus 8mh linntean. An toiseach ann an Leabhar Darú, thàinig eileamaidean còmhla bho thrì tùsan: ealain nan Ceilteach pàganach, ealain nan Lochlannach/Gearmailteach, agus ealain bho sgìre na Mara Meadhanach: Byzantium nan Greugach agus an Ròimh. Ann an Leabhar Cheanannais agus ann an Soisgeulan Lindisfarne chaidh an cothlamadh a leasachadh gu iomlanachd.
Tha e iomchaidh coimhead air eisimpleirean ealain bho na tùsan a lean dhan chothlamadh, agus air na h-eileamaidean mar a nochd iad anns na làmh-sgrìobhainnean.
Hallstatt agus La Tène anns an Roinn-Eòrpa
Thàinig na Ceiltich bho mheadhan agus bho thaobh an ear na Roinn Eòrpa, agus ghiùlain iad comharraidhean bhon àirde an ear a dh'ionnsaigh na h-àirde an iar. Dh'èirich cultar nan Ceilteach ri taobh cultar nan Illyrian. Bha an dà chultar ceangailte aig àm Hallstatt a thaobh dòighean cleachdadh iarainn agus umha. Nochd sìobhaltas Ceilteach La Tène mun chòigeamh linn R.C. bho fhreumhan cultar Hallstatt.
Sgaoil sìobhaltas La Tène bho sgìre bhreith stoidhle ealaine La Tène. Bha treubhan Ceilteach pàganach ag imrich air feadh na Roinn Eòrpa iomadh uair fad nan linn R.C.
Siubhal
A bharrachd air siubhal air talamh ann an carbadan agus air eich, bhiodh na Ceiltich phàganach a' siubhal air sàl agus uisge. Bha an fheadhainn a bha air iomall a' chuain agus an fheadhainn a bha a' fuireach air bruthaich nan aibhnichean math air eathraichean a thogail. Shiubhail iad air na h-aibhnichean mòra anns an Roinn Eòrpa agus cuideachd air a' mhuir. Fada ro linn na Crìosdaidheachd, bha na Ceiltich a' malairt ri daoine ann an sgìre na Mara Meadhanach, ris na Greugaich agus ris na Etruscanaich. Gu h-àraidh, bha iad a' malairt ri baile Massalia, air Inbhear na Rhône, tìreachas Greugach a chaidh a stèidheachadh mu 600 R.C. le Phocaeans bho Aisia Bheag, rud a cheangail Massalia ri sgìre mhalairt gu math farsaing.
Gu cunbhalach, ghabh na Ceiltich ri dòighean obrachaidh ùra ann an umha, òr, airgead, agus iarann, agus chleachd na Ceiltich iad còmhla ri dòighean obair-chiùird a bha aca mu thràth. Mar thoradh air malairt, nochd cumaidhean agus ìomhaighean ann an ealain nan Ceilteach a thàinig bho àiteachan fad air falbh, mar Inbhear na Danube, na Monaidhean Charpathia, Thrace air a' Cheann-tìre Balkan, Anatolia, Beanntan Cabhcas, Àirdean Meadhanach na Ruis, agus Steipichean Meadhan na h-Àisia. Ghabh na Ceiltich ri ìomhaighean agus ornaidean a bha cumanta am measg nan slògh coigreach agus chleachd iad iad anns an dòigh aca fhèin.
Eoin is Beathaichean
thumb|Cù Wallertheim, à linn chultar La-Tène Cho tràth ri linn chultar Hallstatt, bha iomadh ìomhaigh eòin agus beathaich ann an ealain nan Ceilteach. Cha b' e comharradh coimheach a bha sin idir: bha eòin agus beathaichean cudthromach ann an creideamh nan Ceilteach pàganach. Is ann air sàilleabh 's gun robh na Ceiltich a' gluasad air feadh Mòr-thìr na Roinn Eòrpa gu bheil a' chuid as motha den stuth a dh'fhàg iad 's a chaidh a lorg caran beag. Dh'fhàg iad rudan a ghabhadh a ghiùlan gu furasta, mar seudraidh, acfhainn carbaid, armachd agus acfhainn airson eich. 'S ann bho uaighean a thàinig cuid mhòr de na nithean seo.
Gabhaidh cumadh ealain Etruria no ealain na Grèige clasaigich fhaicinn anns a' chlagan-fìona Cheilteach bho linn La Tène a chaidh a lorg ann am Basse-Yutz, Moselle. Tha bonn a' chlagan Etruriach agus tha bàrr a' chlagan Ceilteach. Tha beathaichean agus eun La Tène air bàrr a' chlagan.
Ealain nan Ceilteach Eileanach ro linn Crìosdaidheachd
Dìreach mar a bha structar sòisealta nan Ceilteach anns an Roinn Eòrpa, bha dòigh-beatha an t-sluaigh ann an Èirinn agus ann an Alba stèidhichte air structar sòisealta treubha. Ro linn na Crìosdaidheachd, bhiodh luchd-ealain a' dèanamh an cuid obrach airson uaislean mar rìghrean, ridirean agus ghaisgich.
Anns an roinn mu dheireadh de stoidhle La Tène Eòrpach, bha cumaidhean lùbte agus cuairteagan a' faighinn prìomh àite anns an ealain. Gidheadh, anns an Roinn Eòrpa, fo bhuaidh cultar nan Ròmanach, chaidh ealain na roinne mu dheireadh de linn La Tène a chrìonadh gu stoidhle nach robh idir cho beòthail 's a bha e aig an toiseach. 'S ann an Èirinn agus ann an Alba a chaidh feadhainn de na h-eisimpleirean as fheàrr den roinn mu dheireadh de chultar La Tène a chruthachadh. Mhair sàr-ealain La Tène sna àiteachan sin gu ruig an àm nuair a ràinig an creideamh Crìosdail. Chì sinn tè de na h-eisimpleirean as fheàrr de La Tène Eileanach anns a' chlogaid umha airson capaill a chaidh a lorg ann an Torrs, Siorrachd Cille Chuithbeirt, Alba. Tha ceann eòin air ceann-deiridh an dàrna adhairc.
Co-dhùnadh
Is urrainn dhuinn faicinn gun robh na Ceiltich, feadh nan linntean, gu tric a' gabhail ìomhaigh neo eileamaid ealain a bha aig sluagh eile, agus ga chleachdadh ann an dòigh eadar-dhealaichte. Gu h-àbhaisteach, bhiodh iad ag atharrachadh an rud a fhuair iad agus ga dhèanamh nas sìmplidh. Bha ealain nan Ceilteach stèidhichte air eileamaidean teibidh (eas-cruthach) gu ìre mhòr: cha robh i riamh stèidhichte air fìorachas (rèalachas). Bha òrdugh an luchd-ealain Cheiltich stèidhichte air cumaidhean lùbte agus snìomhach gu ìre mhòr. Bha ceàrdan-umha a' cleachdadh phàtranan lùbte neo ceart-cheàrnach air seudraidh agus armachd. Bhiodh iad ag atharrachadh ìomhaighean eòin agus beathaich agus a' dèanamh chumaidhean lùbte nach robh idir nan leth-bhreac de na tha sinn a' faicinn ann an nàdar.
Gabhaidh seo fhaicinn anns an ealain Cheiltich, agus gu h-àraidh anns an ealain Cheiltich anns na h-Eileanan Breatannach, gun robh an aon rud a' tachairt gu cunbhalach. Bhiodh na ceàrdan-umha agus ceàrdan-airgid ag atharrachadh nì air an robh cumadh lùbte bho chruth sìmplidh neo-sgeadaichte gu nì air an robh cinn beathaich no cinn eòin. An Cathach Leabhar Darú Soisgeulan Lindisfarne Leabhar Cheanannais
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Creideamh Roinn-seòrsa:Pàganachd Roinn-seòrsa:Ceiltich Roinn-seòrsa:Ealain
Pàpa Innocentius XII
B' e Pàpa Eadailteach agus riochdaire dioplòmasach a bha ann am Pàpa Innocentius XII (Laideann Pàpa Innocentius P.P. XII, Spinazzola, 13 am Màrt 1615 - Cathair na Bhatacain, 27 an t-Sultain 1700. B' e Antonio Pignatelli an t-ainm a bh' air bho thùs. Chaidh a thaghadh air an 12 an t-Iuchar 1691 mar phàpa an dèidh bàs Pàpa Alasdair VIII. 'S e an 242mh fear a bh'ann. Bhuineadh e do theaghlach beairteach uachdaranach à Rìoghachd Napoli.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Creideamh Roinn-seòrsa:Daoine às an Eadailt
Melvin Calvin
B' e ceimigear às na Stàitean Aonaichte a bha ann am Melvin Ellis Calvin (Saint Paul, Minnesota, 8 an Giblean 1911–Berkeley, Calafòrnia, 8 am Faoilleach 1997). Tha e ainmeil air sgàth 's do bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 1961 airson na h-obrach aige air co-choslachadh carbon dà-ogsaid ann am plantaichean.
Rugadh e ann am Minnesota agus dh'ionnsaich e ceimigeachd aig Michigan College of Science and Technology. Sgrìobh e an tràchdas aige aig Oilthigh Mhinnesota fo George Glockler. An dèidh sin, dh'obraich e comhla ri Michael Polanyi ann am Manchester air foto-cheimigeachd. Dh'imrich e do Oilthigh Chalafòrnia Berkeley ann an 1937 far an do mhair e gus do chaochail e.
Fèineag
thumb|Fèineag Is e fèineag fèin-dhealbh air a thogail leis an neach-dhealbh fhèin, mar as trice, a' cleachdadh camara-làimhe didseatach no fòn-camara. Is tric a bhithear a' sgaoileadh fèineagan le goireasan lìonrachaidh shòisealta an leithid Facebook, Google+, Instagram, Snapchat, Tumblr, Twitter agus MySpace. Bidh iad gu tric air an togail gus deagh shnuadh a chur air an neach-dhealbh, ach air dhòigh neo-fhoirmeil. Tha a' mhòr-chuid air an togail leis a' chamara ga shìneadh fad a làimhe air falbh no air a thomhadh ri sgàthan, seach le bhith a' cleachdadh  fèin-ùineadair.
Melvin Calvin
Beatha phearsanta
B' e an seachdamh Iùdhach a choisinn an Duais Nobel ann an Ceimigeachd a-riamh a bh' ann.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Ceimigeachd Roinn-seòrsa:Ceimigearan Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte Roinn-seòrsa:Iùdhaich
331
Bàsan
Roinn-seòrsa:330an
Fèineag
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Teicneòlas Roinn-seòrsa:Eadar-lìon
Max Perutz
B' e ceimigear às an Ostair a bha ann am Max Ferdinand Perutz (Vienna 19 an Cèitean 1914–Cambridge 6 an Gearran 2002). Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 1962 còmhla ri John Kendrew airson na h-obrach aca air structaran nam pròtain cruinneach. . A bharrachd air sin, 's e an t-ochdamh Iùdhach a choisinn an Duais Nobel ann an Ceimigeachd a-riamh a bh'ann.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Ceimigeachd Roinn-seòrsa:Ceimigearan Roinn-seòrsa:Daoine às an Ostair Roinn-seòrsa:Iùdhachd
1265
MCCLXV
Bàsan
Roinn-seòrsa:1260an
15 an Giblean
'S e 15 an Giblean an 105mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich (106mh ann am bliadhna-leum). Tha 260 latha air fhàgail gus deireadh na bliadhna.
Tachartasan
thumbnail|150px|Leonardo Da Vinci thumb|150px|Emma Watson
Bàsan
thumbnail|left|180px|Jean-Paul Sartre
Fèillean
Roinn-seòrsa:Làithean
Lagos
‘S e baile mòr agus port ann an ceann a deas Nìgeiria a th’ ann Lagos (IPA: ˈleɪɡɒs, Edo: Èkó). ‘S ann às a’ Phortagailis a tha an t-ainm, is tha e a’ ciallachadh lochan. Tha am baile suidhichte aig dìreach 35m os cionn ìre na mara, faisg air an Lagùn Lagos, air sreath dhe Eileanan mar Eilean Lagos agus Eilean Bhictoria, aig beul na h-Aibhne Niger. Anns an Stàit Lagos fhèin. Tha Lagos 118km air falbh bho Ibadan, 78km bho Abeokuta, 18km bho agus 541km bho Abuja, prìomh-bhaile na dùthcha. Tha 7,937,932 daoine a’ fuireach anns a’ bhaile, am baile as motha na dùthcha, is an dàrna baile as motha ann an Afraga.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:Afraga Roinn-seòrsa:Nigeria
Sincelejo
‘S e prìomh-bhaile na roinne Sucre, ann an Coloimbia, a th’ann Sincelejo, neo San Francisco de Asís de Sincelejo. Tha e suidhichte aig àirde dhe 213m os cionn ìre na mara ann an àirde an ear-thuath na dùthcha 987km air falbh bho Bhogotá. Tha teodhachd meadhan dhe 27.1° aige, rè a’ bhliadhna. Chaidh am baile a steidheachadh ann an 1535 dìreach ri taobh Oirthir na Cairibianach. Tha eaconomaidh a’ bhaile gu math crochte air an àiteachas agus air gnìomhachas a’ chruidh. Tha àireamh-sluaigh dhe 237,618 aig a' bhaile fhèin ann an 2005, a-rèir a’ chunntais-sluaigh mu dheireadh. 'S e Sincelejo an 23mh baile as motha na dùthcha.
Sluagh a' bhaile
Ged a tha 237,618 nan tàmh anns a' bhaile, chan eil ach 17,979 dhuibh a' fuireach anns na sgìrean dùthchasail am broinn crìochan a' bhaile. Tha fearrann na dùthcha sin ga roinn eadar na bailtean (Spàinntis: municipios) agus le sin tha gach clachan agus croit fo stiùireadh baile air choireigin. Air adhbharan trioblaidean poiliteagach air an dùthaich, tha a' mhòr-chuid dhe na daoine anns gach uile baile a-nis a' fuireach anns na bailtean fhèin, is na daoine a' fàgail na sgìrean dùthchasail.
Taobh chinnidh, ' s e daoine geala/mestizos a th'ann a' mhòr-chuid dhe na daoine ann am Sincelejo, ach tha 14.5% dhe Tùsanaich agus 9.4% dhe daoine le freumhan ann an Afraga cuideachd. ' S urrainn dhan 87.5% dhe na daoine ann an Sincelejo leughadh agus sgrìobhadh. A tuilleadh air sin, tha fòn aig an taigh aig 50% dhe na dachannan.
Fèisean
Thathar a’ cumail am iomadach seòrsa dhe fhèis ann an Sincelejo. Chithear fèilltean caitligeach, leis gur e dùthaich le mòr-chuid chaitligeach a th’ann fhathast,  fèisean na stàite agus tachartasan ionadail a sheallas cho làidir ‘s a tha beairteas cultarail na dùthcha.
Ceanglaichan A-mach
An t-Sìde ann an Sincelejo
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:Coloimbia
An Acarsaid, Alba Nuadh
Tha An Acarsaid (Beurla: Shunacadie) ann an Eilean Cheap Bhreatainn, Alba Nuadh.
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Alba Nuadh Roinn-seòrsa:Bailtean_ann_an_Eilean_Cheap_Bhreatainn
Bàirneach
Is urrainn do "bàirneach" a' ciallachadh copan Moire
right|thumb|Bàirneach
Tha bàirneach neo bàrnach na sheòrsa maorach geal a cheanglas e fhèin gu teann ri creagan, neo luing (uaireannan muc-mhara). Nuair a tha iad lìonmhor air bàta, thèid am bàta nas slaodaiche.
Roinn-seòrsa:Maorach
Am Muir Baltach
Tha Muir Baltach ann an taobh a tuath den Roinn Eòrpa eadar Lochlainn, a' Phòlainn, na Dùthchannan Baltach agus an Ruis. Seo na dùthchannan a tha nan laighe timcheall air:
Bailtean mòra
Roinn-seòrsa:Muir Roinn-seòrsa:An Danmhairg Roinn-seòrsa:Suòmaidh Roinn-seòrsa:a' Ghearmailt Roinn-seòrsa:Liotuàinia Roinn-seòrsa:a' Phòlainn Roinn-seòrsa:an Ruis Roinn-seòrsa:an t-Suain
Dún Búinne
‘S e baile air iomall Bhaile Átha Cliath, ann an ceann a deas Chontae na Mí, air an àirde an ear na h-Èireann a th’ ann an Dún Búinne. Tha e suidhichte ri taobh an rathaid N156, aig 75m os cionn ìre na mara, 186m air falbh bho Dhoire, 172km bho Ghaillimh, 136m bho Bheul-Feirste agus 216km bho Chorcaigh Tha 6,959 duine a’ fuireach anns a’ bhaile.
Engativá
B' e baile agus sgìre-riaghlaidh (Spàinntis municipio) faisg air Bogotá ann an Cundinamarca, Coloimbia, a bh’ ann an Engativá. Tha am baile a' buntainn do Bhogotá a-nis.Tha teodhachd meadhanach dhe 14˚ aige. Chaidh baile a stèidheachadh an seo leis na Spàinntich ann an 1537, ann an àite far an robh clachan Tùsanach roimhe. Chaidh Engativá a thoirt a-steach do Bhogotá (comhla ri Bosa, Fontibón, Subá, Sumapaz agus Usaquén) nuair a chaidh Sgìre Shòntaichte a chur air dòigh ann an 1957 fon deachdaire Gustavo Rojas Pinilla. Bha an Riaghaltas air a bhith a' gabhail ri atharrachadh mòr airson a' phrìomh-bhaile fiù' s bliadhnachan roimhe ann an 1945, ach chan fhaodadh càil a dheànamh air sàilleabh gu robh cogadh sìobhalta ann. Thoisich Julio César Turbay Ayala, a bha na cheann-suidhe eadar 1978 agus 1982, ann am poileataigs mar chomhairliche ann an Engativá ann an 1937. Rinn Alfonso López Michelsen an aon rud ann an 1938. 'S ann às an ainm Inga agus tivá (Gàidhlig: ceann-feadhna) ann am Muisca a tha an t-ainm.
Dún Búinne
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann
Engativá
Ceanglaichean A-mach
An t-sìde ann an Engativá Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:Coloimbia
Aonach Thailteann
right|thumb|Cleasan-teine aig a' chiad Aonach "ùr", 15mh dhen Lùnastal 1924 'S e fèis lùth-chleasan àrsaidh a bh' ann an Aonach Thailteann (no Áenach Tailteann ann an Seann Ghaeilge) ann an Èirinn. Chaidh an cumail eadar 632 RC agus 1169/1171 AD gus urram a thoirt do Thailtiu ach chrìon iad is chaidh iad à bith ri linn tìr-ghabhail nan Normanach. Tha e ainmichte ann an Trecheng Breth Féne, làmh-sgrìobhainn às an 9mh linn far a bheil e ag innse gu bheil trì aonaich ann an Èirinn: Trí óenaig hÉrenn: óenach Tailten, óenach Crúachan, óenach Colmáin Ela.
Eachdraidh
Chaidh an cur air bhonn ann an 632 le Rìgh Luaghaidh Lamhfáda gus urram a thoirt dha mhàthair-oide an dèidh a bàis. Thòisich iad air a' chiad latha dhen Lùnastal agus mhair iad fad seachdain, le lùth-chleasaichean o air feadh na h-Èireann a' tighinn còmhla gu sìtheil.
'S e Rìgh Ruaidrí Ua Conchobair a chum an tè mu dheireadh ann an 1169, a' bhliadhna a ghabh na Normanaich os làimh Èireann. .
Thathar sa bheachd gur ann an Contae na Mì a chaidh an cumail, ann am baile air a bheil Tailtin an-diugh.
Ath-bheòthachadh
Chaidh an ath-bheòthachadh grunn thursan, a' chiad turas sna meadhan-aoisean. A bharrachd air na geamannan fhèin, b' e seo an t-àm airson pòsaidhean deuchainn cuideachd, b' iad si pòsaidhean a mhaireadh bliadhna is latha agus bha iad seo laghail suas dhan 13mh linn. Tha Leabhraichean nam Britheamhan a' toirt iomradh air a’ ghnàthas seo cuideachd.
Chaidh an ath-bheòthachadh a-rithist an uairsin san 20mh linn, a' chiad turas ann an 1924 ann am Páirc an Chrocaigh, le cead aig duine sam bith pàirt a ghabhail aig an robh sinnsireachd Èireannach. Chaidh an cumail a-rithist ann an 1928 is 1932 ach cha deach an cumail a-rithist an uairsin.
Tha Athletics Ireland a' cumail fèis fon dearbh ainm an-diugh cuideachd.
Tùsan
Roinn-seòrsa:Spòrs Roinn-seòrsa:Èirinn
Bànag
Tha bànag a’ ciallachadh iasg-mara a tha càirdeach don bhreac.
-- Bradan air tighinn air ais bhon mhuir airson na ciad uarach.
Roinn-seòrsa:Iasg
Tengger
thumb|right|300px|Cruth na tìre anns an fhàsach Thengger