cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Noam Chomsky
'S e ollamh cànanachas aig Massachusetts Institute of Technology (MIT) a th' ann an Avram Noam Chomsky (rugadh 7 an Dùbhlachd, 1928). Tha e nas ainmeil airson teòiridh "Generative Grammar." A-muigh saoghal cànanachais, dh'adharaich feallsanachd analytic agus saidheans cognatach. Sgrìobh e barrachd air ceud leabhar mu dheidhinn mòran cuspairean: cànanachas, eachdraidh, saidheans sòisealta, saidheans cognatach, feallsanachd, cogadh, poileataigs agus eile.
Tha e na Iùdhach agus na neach-iomairt dha anarcho-syndicalism agus libertarian socialism.
Roinn-seòrsa:Cànanaichean Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte Roinn-seòrsa:Iùdhachd
George Lucas
Roinn-seòrsa:Stiùirichean Fiolm
Achadh na h-Eaglaise
‘S e baile beag dùthchasail faisg air Inbhir Anainn, air an àirde an iar-dheas na h-Alba a th' ann an Achadh na h-Eaglaise (Beurla: Eaglesfield). Tha e suidhichte aig 77m os cionn ìre na mara, air an àirde an ear-dheas Dhùin Phris is Gall-Ghàidhealaibh (Siorrachd Dhùn Phris ro 1975), eadar Greatna agus Eaglais Fheichin, ri taobh an Uillt Eaglesfield. Tha e 242km air falbh bho Obar Dheathain, 112km bho Ghlaschu, 26km bhon Dùn Phris agus 99km bho Dhùn Èideann, prìomh-bhaile na dùthcha. Tha 691 duine a' fuireach an seo agus 's e Beurla a th' ann a’ chiad chànain aig a’ mhòr-chuid dhe na daoine ann an Eaglesfield. Tha Eaconomaidh a' bhaile gu math crochte air àiteachas. A bharrachd air sin, tha talla a' bhaile, oifis a' phuist agus taigh-seinnse anns a’ bhaile. Taobh fhoghlaim, tha bun-sgoil ann ach feumar a dhol dhan àrd sgoil ann an Inbhir Anainn.
Leo Tolstoj
B' e Lev Nikolaevič Tolstoj (Лев Николаевич Толстой) (9 an t-Sultain 1828 – 7 an t-Samhain 1910) na sgrìobhadair, neach-feallsanach, dràmaire, sìochantair agus fear-leasachaidh sòisealtas Ruiseanach. Tha e air a smaoineachadh air mar aon de na nobhailichean as lìonmhor ann an eachdraidh. Tha gu h-àraid cudromach na nobhailean aige Vojna i mir (Cogadh is Sìth, 1869; Война и мир san aibidil Ruisis, air fhoillseachadh mar War and Peace sa Bheurla) agus Anna Karenina. Thug na sgrìobh Stendhal buaidh uabhasach fhèin làidir air Tolstoj uair a bha e òg agus thathar dhen bheachd gu bheil ceanglaichean ann eadar Vojna i mir (1835) agus La Chartreuse de Parme.
Achadh na h-Eaglaise
Freumhan an Ainm
A rèir eòlaichean fhreumh-fhaclachd, 's e ainm dà-chànanach a th' ann an Eaglesfield: eglwys (eaglais) bho Chuimris agus Feld (achadh) bho shean Bheurla, a' toirt Achadh na h-Eaglaise dhuinn sa Ghàidhlig. Tha baile eile ann, thall an Sasainn agus thugadh luchd-stèidheachaidh an t-ainm sin airsan nuair a stèidhich iad e mu 1810. 'S ann gu math pailt a tha ainmean-àite ann an Cuimris neo dà-chànanach ann an ceann a deas na h-Alba.
Abhainn Charibou
Tha Abhainn Charibou (Beurla: Caribou River) ann an Siorrachd Phiogto, Alba Nuadh.
Leo Tolstoj
Leabhar-chlàr
Seo liosta neo-làn nobhailean is sgeulachdan ghoirid le Lev Tolstoj:
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Ruiseanach Roinn-seòrsa:Daoine às an Ruis Roinn-seòrsa:Creideamh Roinn-seòrsa:Feallsanachd
Abhainn Charibou
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Alba Nuadh
Achadh na h-Eaglaise
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Alba Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Gall-Ghaidhealaibh Roinn-seòrsa:Siorrachd Dhùn Phrìs
Carraig an tSionnaigh
'S e baile ann am Baile Átha Cliath a tha ann an Carraig an tSionnaigh.
Abhainn Mhargaraidh
'S e abhainn ann Alba Nuadh a tha ann an Abhainn Mhargaraidh (Beurla: Margaree River)
Fo-aibhnichean
Roinn-seòrsa:Aibhnichean na h-Alba Nuaidh
Bun na Dubh Abhann
'S e baile ann an Arainn, eilean ann an Linne Chluaidh, a tha ann am Bun na Dubh Abhann, Bun na h-Abhann no Bun na Dubh Abhainn (Beurla: Blackwaterfoot). Tha am baile suidhichte ann an Gleann Sheasgann air àird an iar-dheas an eilein.
Tha cala beag ann. Faisg air a' baile tha Rubha a' Bharra (no Rubha an Dùin) (Beurla: Drumadoon Point), far a bheil seann dùn à Linn an Iarainn. Rud beag tuath air Uamh an Rìgh far an do dh'fhuirich Raibeart Brus a rèir beul-aithris, agus far an deach gearraidhean meadhan-aoiseach, ogham is crois mòr cloiche lorg. Chaidh lorgan de shnàigeach ro-eachdraidheil, Chirotherium, lorg faisg air.
Tha aon den dà raon goilf le 12 toll san Roinn Eòrpa ann.
1864 (Sreath Telebhisein)
'S e drama cogaidh airson an telebhisein às An Danmhairg a th’ann 1864 is chaidh a dhèanamh leis a’ chompanaidh Miso Film ann an 2014 airson 150mh Bliadhna an Dàrna Cogaidh Schlewsig a chomharrachadh. Bha an sreath air a stiùireadh le Dan Laustsen, a sgrìobhadh le Ole Bornedal agus a riochdachadh le Jonas Allen agus Peter Bose. 'S e an sreath telebhisein na bu dhaoire a rinneadh a-riamh anns An Danmhairg - chosg an sreath 173 muillean krona.
Sgeul
Tha dithis bhràthair, Peter agus Laust, beò agus beothail nuair a thilleas an athair bhon a' chiad chogadh, far a shabaid An danmhairg an aghaidh na Prùise agus na h-Ostair. Ann ceann iomadh bliadhna, tuitidh an dithis ann an gaol leis an aon nighean, Inge. thèid an dithis dhan Arm aig toiseach toisichidh an Darna chogaidh Schlewig: tha an dùthaich aca ag iarraidh an sgìre seo a thiort a-steach dhan Danmhairg.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:An Danmhairg Roinn-seòrsa:Craoladh
Mòinteach Raineach
thumb|275px|Chìthear [[am Monadh Dubh thairis air Mòinteach Raineach]]
'S e mòinteach bhog àrd ann an Loch Abar a th' anns a' Mhòintich Raineach. Tha i mu 50 mìle ceàrnagach agus i e na làighe air àird an iar Loch Raineach air a' Gàidhealtachd. Tha i clàraichte mar àite nàiseanta dualchais.
Tha am prìomh-rathad A82 a' dol tron Mhòintich Raineach eadar a' Chrìon Làraich agus an Gearasdan. Chithear Lochan na Stainge gu taobh an iar an rathaid, agus tha Loch Buidhe san àird an iar dheth. Chun an ear tha Loch Bà ri fhaicinn agus nas faide air falbh tha Loch Laidon ann.
Tha Slighe na Gàidhealtachd an Iar a' dol tron Mhòinteach Raineach eadar a' Chrìon Làraich, Taigh an Rìgh agus Ceann Loch Lìobhann.
Far a bheil a' mòinteach an-diugh bha an èigheanach-shiubhail mu dheireadh ann am Breatainn aig deireadh na linn-deighe mu dheireadh. Air sgàth sin tha an talamh fhathast ag èirigh 2-3mm gach bliadhna.
Contae Thiobraid Árann
'S e siorramachd (Gaeilge: Contae) ann am Poblachd na h-Èireann a tha ann an Contae Thiobraid Árann (tuiseal ainmneach: Tiobraid Árann, Laideann: Comitatus Tiperariensis). Tha e suidhichte ann an ceann a deas na dùthcha, ann an Còigeamh Mumhan. Tha 158,754 duine a' fuireach san t-siorramachd fad 4,255km², an siathamh siorramachd as motha na dùthcha a thaobh fharsaingeachd agus an deicheamh a thaobh àireamh-sluaigh. Tha crìochan aig Contae Thiobraid Árann le Port Láirge, Corcaigh, Luimneach, Cill Chainnigh, Uíbh Fhailí, Laois, Gaillimh agus An Clár. Bha 435,553 nan tàmh sa chontae ann an 1841, ron a' Ghorta Mhòir. 'S e Cnoc Mór na Gaibhlte (919m) a th' ann a' beinn as àirde na siorramachd. Chaidh Contae Thiobraid Árann a chruthachadh ann an 1211 agus chaidh i a roinneadh ann an dà leth ann an 1838.
Sgìrean Ionadail
Tha dà bharanachd deug (Gaeilge: barúntacht) am broinn an Thiobraid Árann: Clann Liam, Coill na Manach Íochtarach, Coill na Manach Uachtarach, Éile Uí Fhógarta, Sliabh Ardach, An Trian Meánach, Uíbh Eoghain agus Uíbh Fhathaidh Thiar, Uíbh Eoghain agus Uíbh Fhathaidh Thoir, Uí Chairín, Uaithne agus Ara, Urumhain Íochtarach agus Urumhain Uachtarach. A bharrachd air sin, tha 203 parraistean (ann an trì sgìreachdan-easpaig: Cill Ala, Port Láirge-Lios Mór agus Caiseal-Imleach) agus 3,245 bailtean fearainn sa chontae.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Èirinn Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Kazaki
'S e nobhail ghoirid le Lev Tolstoj a tha ann an Kazaki (Na Cosacaich, 1863; Казаки san aibidil Ruisis, air fhoillseachadh mar The Cossacks sa Bheurla).
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Nobhailean Roinn-seòrsa:An Ruis
Heraklion
‘S e prìomh-bhaile an eilein Kriti (Κρήτη) ann an ceann a deas na Grèige a th’ ann an Heraklion (Greugais: Ηράκλειο/IPA: I’raklio). Tha e suidhichte air an ceann a tuatha an eilein air oirthir Muir nan Greugach, 334km air falbh bho Baile na h-Àithne. Tha àireamh-sluaigh dhe mu 142,112 aig a’ bhaileTha e suidhichte ri taobh na Mara Àigeanaich.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:A' Ghrèig
Bealltainn
thumb|Gealbhan air Calton Hill ann an Dùn Èideann. 'S e aon de na seann-fhèisean Gàidhealach a tha ann am Bealltainn (Seann-litreachadh: Bealltuinn). Faighear ann an Èirinn, agus Eilean Mhanainn. 'S e a’ chiad là den Mhàigh. Tha e ceangailte le deagh-aimsir, agus uime sin, bha far-ainm “là buidhe Bealltainn” air. Is ann à solas na grèine a tha an teirm “buidhe”, agus tha e a’ bruidhinn air làithean soilleir grianach.
Roinn-seòrsa:Fèisean
Francisco Herrera Y Campuzano
'S e Riaghladair agus Britheamh co-àiteachail Spàinnteach a bh’ ann Francisco Herrera y Campuzano.
Stèidhich e tuineachadh ann an El Poblado, faisge air Medellín, prìomh-bhaile na Roinne Antioquia ann an 1616, fhad ’s a bha e na bhritheamh ann an Santa Fe de Antioquia, prìomh-bhaile roinneil aig an àm. Chaidh an tuineachadh a ghluasad dhan àite far a bheil Medellín an latha an-diugh. Tha El Poblado a' ciallachadh An Tuineachadh anns an Spàinntis.
Chaochail e ann am Meagsago, is esan na Bhritheamh co-àiteachail an siud.
Roinn-seòrsa:Daoine à Coloimbia Roinn-seòrsa:Antioquia Roinn-seòrsa:Meagsago Roinn-seòrsa:Eachdraidh Roinn-seòrsa:An Spàinn
Nanhyfer
Tha am baile Nanhyfer ann an Sir Benfro, a' Chuimrigh. Tha e 78.8 mi (126.8 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 202.7 mi (326.2 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 839 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 417 (49.7%); rugadh 59% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Sir Benfro Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Diùcachd Shagsainn-Lauenburg
B’ e dùthaich bheag neo-eisimeileachd am broinn Ìmpireachd Naomh na Ròimhe (gu ruige 1806) anns a’ Ghearmailt a bh’ anns an Diùcachd Shagsainn-Lauenburg (Gearmailtis: Herzogtum Sachsen-Lauenburg) eadar 1269 agus 1876. B’ e Lauenburg/Elbe a bh’ ann prìomh-bhaile na dùthcha gu ruige 1619 agus an uair sin ghluaiseadh am prìomh-bhaile gu Ratzeburg.
Eachdraidh
B' e sreath de theaghlaich uasal a stiùireadh na stàite bhon 13mh Linn gu ruige toiseach tòisichidh 19mh Linn. Anns an 18mh Linn b' e rìghrean Shasainn a bha triùir diùc às an teaghlach Hannover. Chaidh an Diùcachd fo bhuaidh na Frainge bho 1803– 1805, an uair sin fo bhuaidh na Pruise eadar 1805 agus 1806 agus mu dheireadh bha b' e làmh an uachdair aig na Frangaich a-rithist, bho 1806 agus 1810. Bha e na phàirt Rìoghachd Westfalien gu ruige 1814 agus Ìmpireachd na Frainge gu ruige 1814. Dh' aonaich an diùcachd leis a' Phruis ann an 1876.
Na Welfen (1689 – 1803)
Na Braunschweig – Celle (1689 – 1705)'''
Na Hannover (1705 – 1803)
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Eachdraidh Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt Roinn-seòrsa:Poileataigs
Curium
'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an curium le samhla Cm agus àireamh atamach 96. 'S e actanach agus meatailt rèidio-bheò cruaidh agus dlùth a tha ann. Tha an aidheon +3 as cudromaiche sa' cheimigeachd curium.
Rinneadh caractarachd ri 21 iosatòpaichean curium. Tha 247Cm, le leth-bheatha 15.6 millean bliadhna, an iosatòp as seasmhaiche.
Eachdraidh
Ann an 1944 rinneadh an toiseach curium-242 aig Glenn Theodore Seaborg, Ralph A. James, agus Albert Ghiorso. Chleachd iad an greasadair-mhìrean 60 òirleach aig Oilthigh Chalafòrnia, Berkeley. Dh'ainmicheadh iad e air Marie Curie, co-shìnte ri gadolinium air Johan Gadolin anns an t-sreath nan lantanach.
Cleachdadh
Cleachdar curium-244 mar bun-mìrean-alpha airson speactromachd ann an sgrùdairean-fànais.
1438
MCDXXXVIII
Bàsan
Roinn-seòrsa:1430an
24 an t-Iuchar
'S e 24 an t-Iuchar an 205mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich (206mh ann am bliadhna-leum). Tha 160 latha air fhàgail gus deireadh na bliadhna.
Immanuel Kant
B' e feallsanach Gearmailteach a bh' ann an Immanuel Kant a bha beò aig àm an t-Soillearachaidh.
Beatha
Rugadh Immanuel Kant ann an 1724 ann an Königsberg. Bha naoidhnear cloinne san teaghlach. 'S e teaghlach sìmplidh a bh' ann; bha athair a' dèanamh dhìollaidean mar chosnadh. Bha an teaghlach glè chreidmheach, agus bha buaidh làidir aige sin air an fheallsanachd aige. Bha an diadhaidheachd mòr ann an Gearmailt an ath-leasachaidh am measg nan clasaichean ìosal, agus bha obair chruaidh, dìcheall agus ùrnaigh mòr aig an àm. Cha do chòrd e ris dol dhan sgoil air sgàth 's gun robh iad uabhasach teann orra an sin agus dh'ionnsaich e smachd air fhèin an sin agus bha buaidh aige sin air mòraltachd Kant fad a bheatha.
Nuair a bha e na bu shine, bha beatha riaghailteach aige agus chum e gu teann ri clàr-ama riaghailteach aige fhèin. Aig an oilthigh rinn e matamataig agus dynamics. Bha e doirbh dha cosnadh fhaighinn aig an oilthigh agus mar sin rinn e beòshlaint le teagasg leasanan prìobhaideach. Fhuair e obair aig an oilthigh mu dheireadh thall agus ged a bha e a' leughadh iomadach cuspair, 's ann ann an logic a rinn e ollamhachd agus dh'fhàs an ùidh aige ann am feallsanachd. B' e Kant a' chiad fheallsanach aig an robh dreuchd aig an oilthigh mar fheallsanach. Cha robh e dìreach a' leasachadh na feallsanachd aige fhèin ach bha e fìor eòlach air eachdraidh na feallsanachd agus bha e ga teagasg. Ann an 1781 dh'fhoillsich e an sgrìobhadh as motha agus as ainmeil aige Kritik der reinen Vernunft.
Bhàsaich e aig toiseach na linne romansaiche ann an 1804 agus air sgàth 's gun do chuir e crìoch air an strì eadar na h-empiricichean agus na reusanaichean, thathar ag ràdh gun do chuir e crìoch air linn feallsanachd.
Feallsanachd
'S e aon de na feallsanaichean Eòrpach as cudromaiche a bh' ann agus leis-san thòisich sealladh ùr feallsanachail aig an robh buaidh mhòr air beachdan nam bliadhnaichean mòra às a dhèidh. 'S e feallsanaiche an Soillearachaidh a bh' ann agus chuir e cuideam mòr air reusan, ged a chaidh e an aghaidh feallsanachd le reusan a-mhàin. Tha e ainmeil airson a ràdh “Bi dàna an reusan agad a chleachdadh”. Gu ruige na 1760an thathar a' cur Kant am measg nan reusanaichean agus bha buaidh aig Leibnitz agus Wolff air. Às dèidh sin dh'atharraich an fheallsanachd aige agus tha e a' càineadh reusan a-mhàin.
Ann am feallsanachd Kant tha ceithir ceistean a' nochdadh air a bheil e ag obair gus freagairtean agus fuasglaidhean a lorg.
Epistimeòlas
Ro Kant bha feallsanaich den bheachd gun tig epistimeòlas bho reusan a-mhàin, mar Descartes agus Spinoza, air no às na ciad-fàthan a-mhàin, mar a bha Locke, Hume is Berkeley a' smaoineachadh. Tha Kant a' tighinn gu fuasgladh eadar an dà bhuidhinn a bha a' deasbad epistimeòlas gu ruige sin. Bha Kant den bheachd gun robh na ciad-fàthan agus reusan ag innse cò ris a tha an saoghal coltach. Bha e den bheachd gum feum sinn an dà chuid airson dealbh fhaighinn air an t-saoghal. Tha an reusan againn a' stiùireadh na dòigh sa bheil sinn a' mothachadh an t-saoghail.
Chaidh e le Berkeley a bha ag ràdh nach eil tìm agus fànas a' crochadh air na ciad-fàthan againn, ach gum faigh iad cruth aon uair 's gu bheil iad anns a' mhothachadh (consciousness) againn. Bha Kant den bheachd gur e feartan ar beatha fhèin a bhios ann an tìm agus fànas agus nach bi iad a' buntainn ris an t-saoghal. Bithidh an stuth ag atharrachadh a rèir nan ciad-fàthan agus an rathad eile. Bha a' bheachd seo cho ùr 's gun canar copernican revolution ris, oir bha e ùr gun deach cuideigin an aghaidh reusain le rudeigin nach robh eimpireach.
Bha e a' smaoineachadh nach urrainn do fios a bhith againn cò ris a tha an saoghal coltach. Ach bithidh fios againn cò ris a tha an saoghal coltach dhuinne. Bha e a' dèanamh sgaradh eadar stuth mar a tha e, agus stuth mar a tha e dhuinne. Ach chaidh Kant nas fhaide na Berkeley agus bha e den bheachd gu bheil smuaintean gun susbaint falamh, mar sin is fheudar ciad-fàthan a bhith aig an smaoineachadh gus seo a lìonadh. Ach air an taobh eile tha feum againn air bun-bheachdan gus rudeigin a dhèanamh leis an stuth a tha sinn a' mothachadh, no cha bhiodh sinn ag aithneachadh dad (ga chur ann an co-theagsa anns an inntinn).
Moraltachd (Gearmailtis: Ethik)
Nochd cuspair na moraltachd gu goirid anns an Kritik der reinen Vernunft agus ann an 1785 leasaich Kant na beachdan aige air moraltachd anns an leabhar Grundlegung zur Methaphysik der Sitten (Bun-bheachdan air feallsanachd mhoralta) far a bheil an Kategorischer Imperativ (reachd deimhinne) tighinn gu bith. 'S i a' cheist “Dè bu chòir dhomh dèanamh” a' cheist bhunasach ann am moraltachd Kant.
Kategorischer Imperativ: An reachd deimhinne
Ro Kant bha Hume den bheachd nach eil fianais againn air dè tha ceart agus dè tha ceàrr. Bha e den bheachd nach eil e comasach don reusan no na ciad-fàthan againn innse dhuinn dè tha ceart is ceàrr, ach gur e na faireachdainnean a nì sin. Cha do dh'fhoghainn sin do Kant agus chaidh e gu ìre leis na reusanaichean a thuirt gu bheil “ceartas” san reusan agus gu bheil FIOS aig a h-uile duine dè tha ceart. Agus tha e an sin air sgàth 's gun d' rugadh sinn le reusan agus gu bheil “ceartas” am broinn reusain. Anns na faclan aig Kant tha reusan pragtaigeach againn uile a dh'innseas dhuinn dè tha moralta agus dè nach eil. Agus tha e fìor anns a h-uile suidheachadh dìreach mar a tha riaghailtean fiosaigeach agus matamataigeach. Tha an lagh moralta aige fìor gu sìorraidh, an-còmhnaidh, anns a h-uile h-àite agus don a h-uile duine (reachd. Tha e ag innse dhuinn mar a bu chòir dhuinn a bhith anns a h-uile suidheachadh. 'S e Kategorischer Imperativ a chanas e ri sin. Tha kategorisch a' ciallachadh “gu deimhinne”, gu bheil e a' cunntadh anns a h-uile suidheachadh, agus Imperativ gur e reachd a th' ann agus mar sin riatanach. Anns an reachd deimhinne seo tha e ag ràdh “Dèan na rudan cho fad 's a tha an riaghailt a tha air cùlaibh an rud seo math gu leòr airson a bhith na lagh deimhinne”. Tha an reachd deimhinne ga roinn ann an 3 prionnsabalan a tha a' gabhail a-steach laghan nàdarra, laghan farsaing agus lagh air giùlan le daoine eile. Le sin tha e a' cur uallach air an duine fa-leth ceart agus ceàrr a lorg anns an reusan aca fhèin.
Ann an Sofies World tha Gaarder ag ràdh nach e ach ar cogais a th' anns an lagh mhoralta aig Kant. Chan urrainn dhuinn ràdh dè tha anns a' chogais againn ach nuair a chleachdas sinn e, tha fhios againn gu bheil e ann10. Agus dìreach ma leanas sinn ar beatha a rèir an lagh mhoralta sin, tha sinn a rèir Kant beò ann an saorsa. Agus dìreach ma tha saorsa againn, tha saor-thoil againn.
Tha Kant den bheachd gur e creutair tuigseach a th' ann an duine agus gu bheil sinn comasach smaoineachadh le reusan agus co-dhùnaidhean a dhèanamh às aonais buaidh nam ciad-fhàthan agus faireachdainnean. Air sgàth sin tha e a' smaoineachadh gu bheil fèin-riaghladh againn agus nach eil duine no creutair eile gar riaghladh.
Feallsanachd Creidimh
Thogadh Kant ann an teaghlach glè chreidmheach agus dh'fhàg sin buaidh air an fheallsanachd chreidimh aige. Tha e den bheachd nach urrainn fios a bhith againn a bheil Dia ann air sgàth 's gu bheil an reusan ag obair taobh a-muigh nas urrainn dhuinn mothachadh. Chan fhaca duine a-riamh Dia agus chan eil reusan a' toirt dhuinn fianais sam bith gu bheil e ann no nach eil. Ach leis gu bheil e na Chrìosdaidh tha e a' smaoineachadh gum biodh e ceàrr a ràdh nach eil Dia ann. Tha saorsa againn creidsinn agus le sin tha creideamh a' leantainn moraltachd agus 's e na riaghailtean mòralta àithnean Dhè. Tha Kant teagmhach mu dheidhinn cleachdaidhean gnàthach na h-eaglaise agus e gam faicinn mar chlèireachas (Pfaffentum). Is beag an t-iongnadh nach deach sin sìos cho math agus às dèidh dha Die Religion innerhalb der Grenzen der bloßen Vernunft fhoillseachadh ann an 1793 agus 1794 chuireadh casg air barrachd den t-seòrsa sin fhoillseachadh. Chum e ri sin gu ruige bàs an rìgh, ach às dèidh sin chum e air a bheachd a chur seachad anns an deasbad seo.
Antropeòlas
Bha Kant a' sgrùdadh na ceist dè th' ann am mac an duine air taobh nan saidheansan mar saiceòlas, neuroeòlas, rannsachadh cinneachd. Le sin tha e a' rannsachadh air faireachdainnean, tuigse agus miann agus a' smaoineachadh mu fhèin-mhothachadh, na ciad-fàthan agus an inntinn/mac meamna. Tha Kant a' dèanamh diofar eadar boireannaich agus fireannaich agus e den bheachd gu bheil boireannaich làidir ann am faireachdainnean agus gun a bhith cho reusanta ris na fireannaich. Rinn e cuideachd seòrsachadh anns na nàiseanan mòra (Frangaich, Sasannaich, Spàinntich Eadailtich agus Gearmailtich), a thaobh diofar fheartan. Sheòrsaich e cuideachd na daoine air feadh an t-saoghail ann an diofar chineal. Rinn e rangachadh de na sìlidhean leis na daoine geala air a' mhullach, na daoine “buidhe” às na h-Innseachan san dàrna àite, às dèidh sin na daoine dubha à Afraga agus mu dheireadh na tùsanaich Ameireaganach. Bha e den bheachd gun tàinig na diofaran sin bhon aimsir dhiofraichte anns na h-àiteachan sin. Aig an deireadh thuirt e gun robh mac an duine diofraichte bho bheathaichean air sgàth 's gu bheil reusan againn. Tha reusan gar fàgail comasach dol an aghaidh an uilc agus dol nar comann daonna.
Buaidh
Le Kant dh'atharraich an dòigh san robhar a' smaoineachadh mu dheidhinn eòlas agus leis an eòlas nach urrainn fios a bhith againn mu stuth ach mar a tha e dhuinne ("Copernican revolution"). Bha buaidh mhòr aige cuideachd air moraltachd agus saorsa agus an dòigh a bu chòir daoine iad fhèin a ghiùlan ri daoine eile. Bha buaidh aige air na feallsanaich Reinhold, Fichte, Schelling, Hegel ann an leasachadh an sàr-bheachdais Ghearmailtich. Bha Hegel a' togail air moraltachd Kant, bha e ga chàineadh ann an dòigh agus an uair sin a' cur ris, chaidh Hegel le cuid de na bun-bheachdan aig Kant ged-thà. Thug na sgrìobh e buaidh mhòr air iomadh dhaoine eile, Fidel Castro nam measg.
135
Bàsan
Roinn-seòrsa:130an
Dà-bheathach
right|200px|thumb|Litoria caerulea
'S e dà-bheathach no muir-thìreach   (iolra:muir-thìrich) (clàs: amphibia) a tha air beathach a tha beò an uisge (bùrn neo sàl) agus air tìr. Ged a tha cuid de mamalan 7c "dà-bheathach", chan eil iad nan fìor dà-bheathaichean.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Dà-bheathaich
Niocaragua
'S e dùthaich ann am Aimearaga Mheadhanach a tha ann an Niocaragua neo Nicaragua (Spàinntis: República de Nicaragua, IPA: re'puβlika ðe nika'raɰwa). Tha crìochan aice le Hondùras sa tuath agus le Costa Rica sa deas. Tha an Cuan Sèimh ann an iar na dùthcha agus am Muir Cairibianach anns an taobh an ear. 'S e an dùthaich as motha a tha ann an Aimearaga Mheadhanach.
Eachdraidh
Chuireadh às do tràilleachd an seo ann an 1838.
Cogadh Fuar
thumb|right|300px|Na cumhnachdan anns a' Chogadh Fhuar: na Stàitean Aonaichte agus an t-Aonachd Sovieteach: Coinneamh eadar [[Ronald Reagan agus Mikhail Gorbachev ann an 1985]] Thachair an Cogadh Fuar eadar 1945 agus 1991. Ach cha robh e mar chogadh sam bith eile air sgàth nach do thachair na feachdan na dà dhùcha ri chèile. Tha an t-abairt 'cogadh fuar' ann mar mhìneachadh air an t-strì eadar na na Stàitean Aonaichte agus an t-Aonachd Sovietach thar na ceathrad sa còig bliadhnaichean a lean deireadh an Dàrna Cogadh air sgàth nach robh càirdeas eadar an dà dhùthaich. Ged nach e cogadh fior a th' ann, bha iomadh cathan ann, m.e. ann an Vietnam, Suez is Coirea, agus bha reis niuclasach a' dol an airde. Agus thar na bliadhnaichean a' chogaidh fhuair, bha cunnart ann gun bhriseadh a-mach cogadh teth agus gun dh' fhàsadh an cogadh seo gu ìre niùicleasach. Gu fòrtanach ge-tà cha do thachair seo.
Faic Cuideachd
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Dearc-luachrach
Tha dà ciall aig dearc-luachrach
Scoti
B' e treubh ann an Èirinn agus sam pàirt a tuath den Bhreatainn a bha na Scoti no Scotti.
Sgrìobh an t-eachdraiche Ròmanach, Ammianus Marcellinus, umpa anns an Gestarum Rerum aige.
Tha an ainm Beurla (agus Beurla Ghallda) de dh'Alba a' dol asta.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
An Chabrach
Saoil a bheil thu a' lorg na leanas: A' Chabrach"?
Torgny Lindgren
'S e sgrìobhadair às an t-Suain a tha ann an Gustav Torgny Lindgren. Rugadh e ann an Norsjö anns an sgìre Västerbotten ann an 1938.
An Chabrach
'S e baile ann am Baile Átha Cliath a tha anns an Chabrach.
Torgny Lindgren
Chaidh a thogail ann an teaghlach mòr. Thuirt e fhèin gun thug sin buaidh mhòr air an stoidhle sgrìobhaidh aige, gu h-àraidh na seann sgeulachdan a chuala e bhon a sheanmhair: "Bha i daonnan ag innse sgeulachdan gu slaodach, fhad 's a bha an teaghlach na shuidhe còmhla timcheall oirre. Cha do chuir dad sam bith stad oirre na dubh oidhcheannan fada a lìonadh le teacsaichean às a Bhìobaill, sgeulachdan às a beatha is beul-aithris nan sinnsirean... Tha an t-seanchas leis an deach mo thogail na phàirt mo bheatha". Fhuair e teisteanas teagaisg bhon Institiud Trèanaidh Umeå.
An Chabrach
Roinn-seòrsa:Baile Átha Cliath
Torgny Lindgren
Ged a thòisich e sgrìobhadh bàrdachd is sgeulachdan bho 1965 a-mach 's e "Ormens väg på hälleberget", (Slighe na nathrach) a' chiad leabhar a bha soirbheachail. Tha an leabhar seo a' cluich ann an Västerbotten, an sgìre far an do rugadh e. Tha e a' dèiligeadh ris an aintighearnas anns an 19mh linn an aghaidh muinntir a bha a' fuireach air an dùthaich ann an ceann a tuath na Suaine. Chleachd Lindgren stoidhle dìreach làn dual-chainnt is abairtean agus ceanglaichean chun a' Bhìobaill. Chaidh an leabhar fhoillseachadh ann an 1982 agus rinn Bo Widerberg film dheth.
Canar gur e "Merabs skönhet" (Bòidhchead Mherab), cruinneachadh de sgeulachdan goirid, an leabhar as fheàrr aige.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Suain Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Suaineach
Oilthigh Cornell
'S e oilthigh ann an Ithaca, Eabhraig Nuadh a tha ann an Oilthigh Cornell. Stèidhichte ann an 1865 le Ezra Cornell agus Andrew Dickson White, tha e gu math ainmeil.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Oilthighean anns na Stàitean Aonaichte Roinn-seòrsa:Ivy League
Rita Izsák
thumb|[[Boyd Robasdan, còmhla ri Éadaín Ní Mháille, a’ cur fàilte air Rita Izsák]]
thumb|Rita Izsák a’ toirt seachad [[Òraid an t-Sabhail 2014]]
Tha Rita Izsák-Ndiaye ’na Rapporteur Sònraichte nan Dùthchannan Aonaichte air Cùisean Mhion-shlògh.
1861
thumbnail|150px|[[José María Obando]] MDCCCLXI
Rita Izsák
Chaidh a fastadh ’na h-Eòlaiche Neo-eisimeileach air cùisean mhion-shlògh le Comhairle nan Còraichean Daonna agus thoisich i san dreuchd sin air 1 Lùnastal 2011. Chaidh a dreuchd ùrachadh mar Rapporteur Sònraichte sa Mhàrt 2014. ’S i an dàrna neach san dreuchd sin agus tha i neo-eisimeileach bho riaghaltas no buidheann sam bith. Tha dioplòma maighstireil ann an lagh aice bho Oilthigh Caitligeach Péter Pázmány, Budapest, An Ungair. Tha i air a bhith ag obair air còraichean daonna is mhion-shlògh fad deich bliadhna is i a’ cleachdadh an eòlais phearsanta a th’ aice fhèin air leth-bhreith is claon-bhreith - Chaidh teaghlach a h-athar fhògradh air sàillibh an cinnidh Ungairich anns na h-iomairtean fuadachaidh an dèidh an dàrna cogaidh eadar Seic-Slobhagia (An t-Slòbhac san latha an-diugh) is an Ungair, agus tha a màthair de chinneadh Romàni.
1861
Bàsan
Roinn-seòrsa:1860an
Rita Izsák
Thòisich i ’na cùrsa-obrach aig Ionad Còraichean Roma na Roinn Eòrpa ann am Budapest, agus an déidh sin bha i ’na Comhairliche aig Oifis nan Dùthchannan Aonaichte dhen Àrd-choimisean air Còraichean Daonna, aig Institiùd Open Society, aig Maoin Foghlam nan Roma, agus aig Comann airson Còirichean nam Ban ann an Leasachadh. Rinn i tursan obrach ann an Dùthaich nan Somàili/Somàilia far an robh i ag obair cuide ri Buidheann Nàiseanta `Òigridh Dùthaich nan Somàili (air iomlaid aig Progressio ann an Lunnainn), agus thug i seachad òraidean air còraichean daoine aig Oilthigh Lagha Hargeisa. An déidh làimh, dh’imrich i gu Srebrenica ann am Bosna agus Hearsagobhana far an robh i na h-Oifigear Chòraichean Daonna ann am Buidheann Tèarainteachd is Co-obrachaidh san Roinn-Eòrpa. Bha i ’na h-Àrd-cheannard aig Rùnaireachd Stàite airson In-ghabhail Shòisealta ann am Ministreachd a’ Cheartais is Rianachd Phoblaich san Ungair, agus bha i an urra ri caochladh phrìomh dhleastanasan nuair a bha Ceannas an Aonaidh Eòrpaich fo stiùir na h-Ungaire, a leithid stéidheachadh Dòigh-obrach Eòrpach airson Ro-innleachdan Nàiseanta Co-ionnanachd nan Roma. Eadar 2011 agus an t-Earrach 2013, bha Rita Izsák ’na Ceann-suidhe agus ’na h-Àrd-oifigear aig Institiud Tom Lantos ann am Budapest san Ungair, institiud rannsachaidh a tha stéidhichte air leasachadh chòraichean daonna is mhion-shluaghan.
Ann an 2014 thug i seachad Òraid an t-Sabhail aig Sabhal Mòr Ostaig.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Daoine às an Ungair Roinn-seòrsa:Òraidichean an t-Sabhail
Allt a' Ghuail
Tha Allt a' Ghuail (Beurla: Coalburn) ann an Siorrachd Phiogto, Alba Nuadh.
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Alba Nuadh
Bean-bainnse
thumb|right|thumb|Bean-bainnse
Roinn-seòrsa:Boireannaich Roinn-seòrsa:Bainnsean
Diùcachd Sagsainn-Gotha-Altenburg
B’ e dùthaich bheag ann an cridhe na Gearmailt a mhair bho 1680 – 1826 a bh’ anns an Diùcachd Sagsainn-Gotha-Altenburg (Gearmailtis: Herzogtum Sachsen-Gotha-Altenburg). B’ e Gotha a bh’ ann prìomh-bhaile na dùthcha. Chaidh an Diùcachd a chruthachadh ann an 1680 nuair a sgaradh oighreachdan an Diùc Ernst der Fromme (Gàidhlig: Ernst Cràbhach) eadar a chuid mhic, an dèidh a bhàis. B' ann làidir an aghaidh prìomh-ghineadas a bh' ann an seann diùc agus cha robh stèidh laghail ann a thaobh phrionnsabal còirichean a' phrìomh-ghineadais anns A' Ghearmailt. Le sin, bha roinneadh nan oighreachdan sin gu math connspaideach agus mhair an deasbad mun chùis iomadh bliadhna. Fhuair Ernst, na sgìrean mu timcheall Gotha agus Altenburg, an oighreachd na bu mhò. Bha Sagsainn-Gotha-Altenburg na ball Co-chaidreachas na Rèine bho 1806 gu ruige 1813, nuair a dh' atharraich Napoleon Bonaparte structair phoileataigeach na Gearmailt, a' cur às do dh' Ìmpireachd Naomh na Ròimhe. Chuir Sagsainn-Gotha-Altenburg agus na diùcachdan eile ann an Sagsainn 2000 saighdearan uile gu lèir do Fheachdan a' Cho-chaidreachais. Chaidh siostam na Diùcachd atharrachadh mòran ann an 1825, an dèidh bàs an Diùc Friedrich IV gun chlann. a' roinneadh na Diùcachd eadar Sagsainn-Meiningen agus Sagsainn-Hildburghausen a bha air an leasachadh agus Diùcachd Sagsainn-Altenburg a chaidh a stèidheachadh.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Eachdraidh Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt Roinn-seòrsa:Poileataigs
An Chéim
'S e baile ann am Baile Átha Cliath a tha ann An Chéim.
Dail Riata
thumb|right|250px|Uine: Dail Riata B' e seann rìoghachd Gàidhealach a bha ann an Dail Riata (gu tric "Dalriada" neo "Dalriata" sa Bheurla). Chaidh a stèidheachadh air an aon talamh ri siorrachd Earra-Ghaidheal an latha an diugh. Chaidh aonadh a chur air bonn eadar an dùthaich seo agus rìoghachd nan Cruithneach den ainm Pictavia fo Coinneach mac Ailpein, Rìgh nan Gàidheal, anns a' bhliadhna 843.
An Chéim
Roinn-seòrsa:Baile Átha Cliath
Dail Riata
Na Gàidheil a fàgail Èirinn
Anns an an ceathramh linn tha na seanachaidh agus luchd eachdraidh an dùil gun d'thànaig dream mhòr de dhaoine Ceilteach gu taobh an iar na h-Alba bho rìoghachd ann an ceann a tuath Èirinn den ainm Dail Riata. 'S iad na Gàidheil a bha seo agus 's iad a stèidhich rìoghachd Dail Riata ann an Earra-Ghaidheal agus ,an ceann còir air ceithir linn eile, a sheas le na Cruithnich fo aon rìgh airson an dùthaich ùr den ainm Alba a bhonn-shuidhicheadh.
496
Bàsan
Roinn-seòrsa:490an
Dail Riata
Na Gàidheil a fàgail Èirinn
Tha e coltach gun dàinig na h-Albannaich a dh'Alba ann an trì buidhnean bheag fo thriùir cheann-feadhna. 'S e Fearghas, Latharna agus Aonghas a bh' air na trì cheannardan ud agus ghabh iad sealbh air Ceann Tìre, Latharna agus Eilean Ìle leis an luchd-leanmhuinn aca. Cha robh cus trioblaid a' feitheamh dhaibh oir bha beag shluaigh a' fuireach air taobh siar na h-Alba aig an àm ud agus tha sinn an dùil gun robh na Cruithnich dòchasach cuideachadh fhaighinn bho na h-Albannaich an aghaidh na naimhdean aca gu deas. Chaidh Fearghas a chrùnadh ‘na Ard-Rìgh agus bha an dithis eile, Latharna agus Aonghas, nan àrd-rìghrean thairis air an fhearann air an do ghabh iad sealbh.
Creideamh
Bha na h-Albannaich a' cumail gu creideamh Chrìosd man àm a ghluais iad a dh'Alba agus an Naomh Pàdraig air an Impireachd ann an Èirinn. 'S ann bho rìghrean Dhail Riada a dh'fhàs Eilean Idhe gu bhith na chridhe airson an creideamh agus eaglais Chrìosdaidh ann an taobh a tuath Breatainn. Bha è ainmeil airson na manaich aige mar Naomh Calum Cille agus bhiodh rìghrean bho iomadach dùthaich air an tìodhlaiceadh ann. Bha an eilean gu math ainmeil airson foghlam, na sgrìobhaidhean sgoileireal agus an ealan aig Abaid Idhe.
Rìghrean
'S e Coinneach mac Ailpein an Rìgh mu dheireadh aig Dail Riada oir chaidh an Rìoghachd ùr Alba a stèidheachadh ann an 843 leis fhèin mar Rìgh.
1439
MCDXXXIX
Bàsan
Roinn-seòrsa:1430an
Virgilio Barco Vargas
B' e eaconomaiche, Innleadair, neach-poileataigs agus riochdaire dioplòmasach à Coloimbia a bh’ ann am Virgilio Barco Vargas, Cúcuta, 17 an t-Sultain 1921 - Bogotá, 20 an Cèitean 1997). Bha e na cheann-suidhe na dùthcha eadar 1986 gu ruige 1990. Phòs e aig Mary Caroline Isakson à York (Pennsylvania) ann an 1950 agus rug i ceathrar duine-cloinne dha. 'S e boireannach uabhasach beairteach a bhuineadh do theaghlach bho thall thairis a bh’ innte: bha athair an lùib gnothach a' pheatrail airson companaidh mhòr às Na Stàitean Aonaichte. Chaidh Barco Vargas dhan Oilthigh Nàiseanta Colombia anns a' chiad dol a-mach agus an ceann bliadhaichean chaidh e do MIT agus Oilthigh Boston.
Meall Bhearaig
'S e beinn ann an Lodainn an Ear, Alba a th' ann am Meall Bhearaig (Beurla: Berwick Law).
Virgilio Barco Vargas
B' e ball a’ Phàrtaidh Libearalaich Choloimbia a bh’ ann am Barco Vargas agus bha e an lùib poileataigs aig àrd ìre fad a bheatha. Thoisich e mar chomhairliche ann an Durania ann an 1943, nuair a bha e dìreach 22 bliadhna a dh'aois agus ann an Cúcuta fhèin ann an 1947. Chaidh a thaghadh na bhall-pàrlamaid ann an 1949 ach b' fheudar dha an dùthaich fhàgail ann an 1950 o chionn ’s cho cunnartach 's a bha an suidheachadh aig àm cogadh sìobhalta eadar an dà phàrtaidh mhòr. 'S ann thall thairis a chuir e crìoch air a chuid fhoghlaim. Dh' ionnsaich e fo dhithis ollamh a gheibheadh an Duais Nobel an ceann bliadhnaichean: Robert Solow agus Paul Samuelson. Thill e dhan dùthaich aige fhèin ann an 1954 agus an ceann ceithir bliadhna, ann an 1958, chaidh a thaghadh dhan t-Seanadh. Bha e na Mhinistear na h-Obrach Phoblach eadar 1958 agus 1960 fo Alberto Lleras Camargo, na Rùnaire na Stàite bho 1962 agus 1963 agus an uair sin na Mhinistear an Àiteachais eadar 1963 agus 1964 fo Guillermo León Valencia. A bharrachd air sin bha e na thosgaire thall thairis dà thuras: ann am Breatainn (1961 - 1962) agus anns na Stàitean Aonaichte (1977 - 1980). Nuair a bha e os cionn Riaghaltas na dùthcha rinne tòrr an aghaidh bhochdainn agus leasaich e an riaghaltas fhèin. A dh'aindeoin sin, bha suidheachadh na Stàite gu math cugallach agus thug luchd-reic dhrogaichean droch bhuaidh mhòr air an dùthaich.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Eachdraidh Roinn-seòrsa:Daoine à Coloimbia Roinn-seòrsa:Coloimbia
136
Bàsan
Roinn-seòrsa:130an
Meall Bhearaig
Is e creag is druim de chlach-ghràin a th' ann. Ann an 1707 chuireadh faidhbhilean air leathad an ear, Achd an Aonaidh a chuimhneachadh. Bha cuideachd gèillean muice-mara air a' mhullaich, ach 's e mac-samhail a th' ann a-nis.
Suidheachadh
Tha i suidhichte ann an taobh a tuath Lodainn an Ear deas air Bearaig a Tuath. Tha e 187m (614 troigh) de dh'àirde. 'S e Marilyn a th' ann.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba Roinn-seòrsa:Beanntan ann an Lodainn an Ear Roinn-seòrsa:Marilyn
Abhainn an Fhrangaich, Siorrachd Phiogto
Tha Abhainn an Fhrangaich (Beurla: French River) ann an Siorrachd Phiogto, Alba Nuadh.
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Alba Nuadh
Betws
Tha am baile Betws ann an Casnewydd, a' Chuimrigh. Tha e 10.9 mi (17.5 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 124.7 mi (200.7 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 7268 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 578 (8.0%); rugadh 89% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Casnewydd Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Betws Bettws
Innleadaireachd
right|350px
Is ann an innleadaireachd am proifeasan a chuireas saidheans nàdurra an gnìomh a chruthaich goireasan freagarrach ri feumalachdan dhaoine. Canar innleadair, neach-innlichidh riutha a tha a' sas ann.
Is e freumh-fhacal de innleadair innlich, gnìomhair a tha a' ciallachadh a bhi cruthachadh rudan as ùr. Tha seo an co-mheas leis an fhacal Èireannach innealtoir a tha stèidhichte air an fhacal "inneal". A dh'aindeoin sin, is e obair nan innleadair a bhith ri dhealbhadh agus ri dhèanamh innlean agus/neo obraichean ùr a fhreagaireas ri feum an latha. Tha bunachar na proifeasan a' dol ar ais ri linn nan righ, nuair a bha "innleadair" na h-oifigear arm le eòlas a thogail obraichean dìonaidh agus ionnsaigh (meinichean mar eisimpleir), còmhla le innealan chogaidh- muilnean fùdair is an leithid. Mu deireadh an 18mh linn chruthaich Iain Smeaton, an ceann iar na Sasainn, an stoidhle "Civilian Engineer", airson a fhèin agus esan a' tairgse seirbhisean teicniuil, stèidhichte air tuigse de feallsanachd-nadurra, anns an t-saoghal sìobhalta i.e. taobh a muigh laghan an arm. Bha seo co-aimsireil le toiseach de "Car a' Mhuiltean a' Ghnìomhachas", agus lorg Smeaton agus na Luchd-Innlichidh a thànaig as an déidh fèille airson na seirbhisean aca, an cruthachadh sgeamaichean airson canalaibh agus drochaidean còmhla le rathaidean, taighean solais, muilnean-uisge agus obraichean mèinnearachd, mus an deach iad a-steach, tràth 's an 19mh linn, air innealaibh-stoith, rathaidean-iarrainn agus roimhe deireadh an linn dealanachd agus conaltradh-dhealain. Anns an 20mh linn, chuir muileannan de innleadairean an saor-bheatha a-steach ri leasaicheadh de rèidio, itealanan, agus coimpiutairean, ged 's chaidh iad air ais cuideachd ri leasachadh de innealan chogaidh cumhachd-mhor gu leòr a dhèanamh milleadh air an t-saoghail.
Cha mhòr nach eil innleadair air dealbhadh neo air dèanamh a h-uile rud a chleachdas sinn gach latha! Carbad? Is e innleadairean a dhealbh e. Rathad? Is e innleadair a dhealbh e. Drochaid? Is e innleadair a dhealbh i. Solas dhealain? Is e innleadair a dhealbh sin, agus an uidheam gu lèir a tha cruthachadh an dealain agus h-uile sian eile a bhitheas na ruith air dealan.
Tuigsear gur e proifeasan ioma-fhillte a tha ann an innleadaireachd. Mar sin, 's an latha an diugh tha innleadaireachd roinnte eadar caochladh sgoiltean. Is iad na prìomh roinnean den phroifeasan:
Roinn-seòrsa:Dreuchdan
Honolulu
thumb|right|300px| Honolulu 'S e prìomh-bhaile Hawaii a tha ann an  Honolulu. Tha e suidhichte san àirde a deas na stàite san earra-dheas an eilein Oahu. Anns a’ bhliadhna 2000 bha 371,657 duine a’ fuireach an seo. Tha an t-ainm Honolulu a' ciallachadh "àite fasgaidh" neo "camas fasgaich" anns a' cànan Hawaii.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Hawaii
Belmont, Massachusetts
'S e baile ann am Massachusetts, sna Stàitean Aonaichte, a th' ann am Belmont. Anns a’ bhliadhna 2010 bha 24,729 duine a’ fuireach an seo. Tha e suidhichte aig 44m os cionn ìre na mara.
Eachdraidh
Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1636.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean ann am Massachusetts
Siorrachd Àir Meadhain (sgìre Phàrlamaid Westminster)
'S e sgìre Phàrlamaid Westminster a tha ann an Siorrachd Àir Meadhain (Beurla: Ayrshire Central).
Tha Irbhinn, An Truthail, Preastabhaig agus pàirtean de Chill D'Fhinnein anns an sgìre seo. Tha i ann an crìch ri Siorrachd Àir a Tuath agus Arainn, Cille Mhearnaig agus Lùghdan agus Inbhir Àir, Carraig agus Cumnaig.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Sgìrean Phàrlamaid Westminster Roinn-seòrsa:Siorrachd Àir
Ramsaigh MacDhòmhnaill
B' e Prìomh-mhinistear na Rìoghachd Aonaichte agus riochdaire dioplòmasach a bh' ann an Seumas Ramsaigh MacDhòmhnaill neo James Ramsay MacDonald, FRS, (12 an Dàmhair 1866–9 an t-Samhain 1937).
Rugadh e ann an Inbhir Losaidh, Siorrachd Mhoireibh agus dh'imrich e gu Bristol nuair a bha e 18 bliadhna a dh'aois is e ag obair mar chuidiche bhiocair is chaidh e sa' Chaidreachas Deamocratach Shòisealta. Sheas e mar thagraiche pàrlamaideach ann an 1895 is chaidh a thaghadh airson Leicester ann an 1906. Chaill e an seat aige ann an 1918 ach thill e gu pàrlamaid airson Aberavon is chaidh e na cheannard a' Phàrtaidh Làbarach. Dh'iarr an Rìgh air a bhith am Prìomhaire ann an 1924 ach cha do mhair an riaghaltas agus chaill e an taghadh coitcheann. Thill e gu Sràid Downing ann an 1928 agus chruthaich e riaghaltas co-bhoinn neo riaghaltas nàiseanta. Cha do chòrd seo ris a' phàrtaidh is leig e a dhreuchd suas ann an 1935.
Ged nach do dh'obraich e mar neach-saidheans, chaidh e na bhall dhen Comann Rìoghail ann an 1930 fo riaghailt shònraichte. Chaidh a thaghadh mar bhall pàrlamaid airson Oilthighean na h-Alba ann an 1936. Ghabh e òraid mu dheireadh aig an Institiud Rìoghail ann an Lunnainn air "Saidheans agus a' Choimhearsnachd". Chaochail e air saor-làithean air bàta a bha a' dol gu Ameireaga a Deas.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Prìomh-mhinistearan na Rìoghachd Aonaichte Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Kermanshah
‘S e baile uabhasach mòr air an àirde an iar Ioràn a th’ ann an Kermanshah (Farsi: کرمانشاه). Tha e suidhichte aig 1,392m os cionn ìre na mara anns an sgìre Kermanshah fhèin, 525km air falbh bho Theheran agus 120km bho Ioràc. Tha àireamh-shluaigh dhe mu 965,655 aig a’ bhaile agus ‘s e daoine Kurdi a th’ ann a’ mhòr-chuid dhuibh.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:An Ear Mheadhanach
497
Bàsan
Roinn-seòrsa:490an
1440
'S e bliadhna-leum a bha ann an 1440 (MCDXL).
Bàsan
Roinn-seòrsa:1440an
Abhainn Chéticamp
'S e abhainn ann Alba Nuadh a tha ann an Abhainn Chéticamp (Beurla: Chéticamp River; Fraingeis: Rivière de la Prairie)
Fo-aibhnichean
Roinn-seòrsa:Aibhnichean na h-Alba Nuaidh Roinn-seòrsa:Eilean Cheap Bhreatainn
137
Bàsan
Roinn-seòrsa:130an
Gàradh Edein, Alba Nuadh
Tha Gàradh Edein (Beurla: Garden of Eden) ann an Siorrachd Phiogto, Alba Nuadh.
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Alba Nuadh
Cion-faireachdain
Se stuth ga marbhadh faireachdain ann an cion-faireachdain (Beurla: anaesthetic), is neach fo lanns an lighiche (mar is trice)
Roinn-seòrsa:Leighis
Český Krumlov
Tha am baile Český Krumlov (Krum(m)au an der Moldau neo Böhmisch Krum(m)au sa Ghearmailtis, Crumlaw sa Laideann) na laighe aig ceann deas na Seice, 492 meatair (1,614 troigh) os cionn àirde na mara, faisg air a’ chrìoch bheanntach Šumava. Tha am baile ainmeil air sgàth an ailtireachd aige. Chaidh a stèidheachadh ann an 1240. Tha am meadhan-bhaile aige air an liosta de làraichean dualchais na Cruinne aig UNESCO, agus 's e a chaisteal an dàrna fear as motha san dùthaich (as dèidh Caisteal Prague). Ann an 2007 bha beagan còrr is 14,000 duine a' fuireach ann.
Bailtean Co-cheangailte
thumb|center|800px|Sealladh air Český Krumlov leis a' chaisteal air an làimh chlì (tùr a' chaisteal ann am meadhan na deilbhe) agus [[Eaglais Naomh Bhitus air an làimh cheart]]
Ceanglaichean eile
Roinn-seòrsa:Bailtean anns an t-Seic Roinn-seòrsa:An t-Seic Roinn-seòrsa:Bailtean
Bun-reachd
thumbnail|right|250px|Dealbhachadh Bun-reachd na Frainge, bho 1789
Tha Bun-reachd a' ciallachadh am bun-stèidheachadh laghail agus poileataigeach a tha aig gach uile Stàit. Chan eil Bun-reachd sgrìobhte ann an Alba agus Breatann: 'S e liosta dhe cheachdaidhean agus tachartasan eachdraidheil a th' ann am Bun-reachd againn. Tha iomadh dhùthaich air Bun-Reachd a chur air dòigh an dèidh an cuid neo-eisimeileachd fhaighinn bho na h-ùghdarrasan co-àiteachail a bha os an cionn o shean: Seo an suidheachadh ann an Èirinn, ann an Nigeria neo anns na Stàitean Aonaichte. Chaidh bun-reachd tràth a sgrìobhadh anns a' Cho-fhlaitheas na Pòlainn - Liotàinia, còmhla ri monarcachd bhun-reachdail. A bharrachd air sin, tha tòrr dhùthchannan ann a chuir Bun-reachd air bhog an dèidh Cogadh sìobhalta neo ar-a-mach, mar An Fhraing.
Roinn-seòrsa:Poileataigs
1862
MDCCCLXII
Bàsan
Roinn-seòrsa:1860an
Taigh-tasgaidh Chill Donnain
Tha Taigh-tasgaidh Chill Donnain ann an Cill Donnain ann an Uibhist a Deas. Dh'fhosgail e sa bhliadhna 1998. Tha Clach Chlann 'ic Ailein ann.
Tha trì earrainnean san taigh-tasgaidh: taigh-tasgaidh bheatha an eilein fo chùram Comunn Eachdraidh Uibhist a Deas; an comann ealain Gàidhlig Fèis Tìr a' Mhurain; agus bùth-obrach agus bùth-thaisbeanaidh aig Solarachaichean Làimh-chiùird Uibhist.
Ceanglaichean a-mach
Cill Donnain Roinn-seòrsa:Uibhist a Deas
Boise, Idaho
thumb|right|300px| Boise 'S e prìomh-bhaile Idaho a tha ann am  Boise (IPA: /ˈbɔɪsi/). 'S e am baile as motha ann an Idaho agus am fear as motha eadar Salt Lake City, Utah is Portland, Oregon. Mar sin tha Boise na theas mheadhan malairteach,poileataigeach is na àite cudthromach airson cultar agus giùlan. Anns a’ bhliadhna 2006 bha 198,638 duine a’ fuireach an seo. Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1863.
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Idaho
Seasgann
'S e baile beag ann an Arainn, eilean ann an Linne Chluaidh,  a tha ann an Seasgann (Beurla: Shiskine). Tha am baile suidhichte ann an Gleann Sheasgann faisg air Bun na Dubh Abhann. Tha Beinn Nuis agus Beinn Bharrain faisg air.
Tha sgoil agus eaglais ann. Faisg air Seasgann tha tursachan ann. Tha ionad luchd-tadhail, am Balmichael Visitor Centre, air àird a tuath a' bhaile.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Arainn Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Comhairle Shiorrachd Àir a Tuath
Bogag
thumb|right|upright|Bogagan ann an [[New Orleans, Louisiana]] 'S e bogag an t-ainm air partan a thilg am plaosg agus a tha bog fhathast.
Oilthigh Cholumbia
Tha Oilthigh Cholumbia gu math ainmeil. Stèidhichte ann an 1754, 's ann ann an Eabhraig Nuadh, Eabhraig Nuadh a tha e.
Bogag
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Biadh Roinn-seòrsa:Maorach
Oilthigh Cholumbia
Bidh sreath òraidean a' ruith aig an Oilthigh air cùisean a' buntainn ri Èireann. Thòisich e ann an 1973 's e a' ruith fhathast.
Tha 48 làimh-sgrìobhainnean Gàidhlig aca anns an leabharlann. Chan eil fhios dè seòrsa Gàidhlig a th' annta.
Ceanglaichean a-muigh
Roinn-seòrsa:Oilthighean anns na Stàitean Aonaichte Roinn-seòrsa:Ivy League
1441
MCDXLI
Bàsan
Roinn-seòrsa:1440an
Uachdar
Tha iomadh ciall aig uachdar, saoil an robh thu a' lorg na leanas?
Girardot (Coloimbia)
'S e baile meadhanach ann an Cundinamarca, Coloimbia, a th’ann an Girardot. Tha e suidhichte ann am meadhan na dùthcha aig 289m os cionn ìre na mara agus 134km air falbh bho Bhogotá. 'S e baile le gnàth-shìde gu math teth a th' ann agus tha teodhachd meadhanach dhe 33˚ aige, rè na bliadhna. 'S e Girardot an 50mh baile as motha na dùthcha. Chaidh am baile a steidheachadh ann an 1852.
Freumhan an Ainm
'S e La Chivatera an t-ainm a bha air an sgìre seo o shin, bhon fhacal Spàinntis Chivo (Gobhar). Fhuair am baile an t-ainm Girardot ann an 1852 mar chuimhne air Anastasio Girardot, curaidh às A' Bheiniseala a bha an sàs ann an cogaidhean an aghaidh na Spàinne airson neo-eisimeileachd an Aimearaga-Laideannach. Fhuair am baile Girardota ann an Antioquia ainm mar chuimhne airsan cuideachd.