cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Port Moresby
250px|thumb|right|Port Moresby Is e prìomh-bhaile Phapua Gini-Nuadh a tha ann am Port Moresby (Pot Mosbi ann an Tok Pisin). 'S e am baile as motha den dùthaich cuideachd. Tha e suidhichte ann an earra-dheas na h-eilean Gini-Nuadh air cladach Gulf of Papua. Anns a' bhliadhna 2000 bha 254,158 daoine a’ fuireach an seo.
B’ e Captain John Moresby a' chiad duine às an Roinn-Eòrpa a ràinig air Port Moresby. Thug esan an t-ainm don àite seo airson urram a thoirt don athair aige: Admiral Sir Fairfax Moresby.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Roinn a' Chuain Shèimh Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Gini Nuadh Phaputhach
Honiara
220px|right|thumb|Honiara anns na h-Eileanan Sholaimh
1166
Bàsan
Roinn-seòrsa:1160an
Honiara
Is e prìomh-bhaile na h-Eileanan Sholaimh a tha ann an  Honiara . 'S e am baile as motha na dùthcha cuideachd. Anns a' bhliadhna 1999 bha 49,107 duine a' fuireach anns a' bhaile seo.
Thàinig an t-ainm Honiara bhon fhacal: Nagoniara, ainm bho thùs 'sa cànan Guadalcanal airson an àite seo. Tha e a' ciallachadh: “air beulaibh na gaoithe”. Ach cha b’ urrainn don luchd-bruidhne Beurla sin a ràdh, mar sin dheth dh'atharraich iad an t-ainm gu Honiara.
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Roinn a' Chuain Shèimh Roinn-seòrsa:Bailtean
Malé
'S e prìomh-bhaile nan Eileanan Mhaladaibh a tha ann an Malé (Cànan Dhivehi: މާލެ, "Maa-lay"). The e suidhichte san àird a deas ann an Malé a Tuath (Kaafu Atoll). 'S e seo an co-chomharran aige: 4° 10' Tuath agus 73° 30' Ear. B’ àbhaist na teaghlach rìoghail den eilean a bhith a’ fuireach an seo.
Ged a tha Malé suidhichte ann am Male' Atoll, (Kaafu Atoll), chan eil e na phàirt poileataigeach den eilean. 'S e teas meadhan malairteach a th' ann am Malé. Tha port-mara aig a’ bhaile, agus tha am port-adhair eadar-nàiseanta Malé International Airport air an eilean Hulhule Island faisg air.
Thàinig ainm nan eileanan (Na h-Eileanan Mhaladaibh) bho ainm a' phrìomh-bhaile (Malé) aca. ".
Ceangal a-mach
thumb|left|200px|Pàirc: Sultans Gardens ann am Malé
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Àisia Roinn-seòrsa:Àisia a Deas Roinn-seòrsa:Bailtean
Brèige
thumb|Brèige air bhaidhsagal
'S innealachd mheacanaigeach a chuireas maille ann an inneal no carbad a tha ann am brèige.
Tha brèigean ag atharrachadh lùth-gluasaid ann an teas agus fuaim.
Roinn-seòrsa:Inneal
Emil Knoevenagel
B' e ceimigear às a' Ghearmailt a bha ann an Emil Knoevenagel, (18 an t-Iuchar 1865–11 an Lùnastal 1921).
Tha e ainmeil airson an co-dhlùthachadh Knoevenagel.
Rugadh e ann an Linden is dh'ionnsaich e ceimigeachd aig Oilthigh Teicnigeach Hànobhar is Oilthigh Ghöttingen, far an do sgrìobh e a theusais fo Viktor Meyer. Dh'obair e air ceimigeachd fhàs-bheartach aig Oilthigh Heidelberg gus an do chaochail e ann an 1921. Bha e cuideachd na oifigear rè a' Chogaidh Mhòir.
Tanami
thumb|right|300px|Suidheachadh fàsach Tanami ann an Astràilia 'S e fàsach ann an Astràilia a tha anns an fhàsach Tanami (Beurla: Tanami Desert).
Roinn-seòrsa:Fàsaichean Roinn-seòrsa:Astràilia
Fàsach Strzelecki
thumb|right|270px|"Rathad" anns an Fhàsach Strzelecki 'S e fàsach ann an Astràilia a th' anns an Fhàsach Strzelecki (IPA tʃəˈlɛtski, Beurla: Strzelecki Desert).
Cruinn-eòlas
Tha e suidhichte ann an Astràilia-a-Deas, Queensland agus New South Wales. Tha am Flinders Range san àirde a deas dheth. The e anns an lag-creige Lake Eyre còmhla ri dà fhàsach eile—am Fàsach Tirari agus am Fàsach Shimpson.
'S e an t-seachdamh fàsach as motha ann an Astràilia le farsaingeachd de 80,250 km2, no 1% den fharsaingeachd Astràilia.
Tha am feansa ris an canar an Dingo Fence, agus na slighean Birdsville Track agus Strzelecki Track a' dol tron fhàsach.
The Flowers of Romance
The Flowers of Romance. Còmhlan-ciùil gu math ainmeil a Lunnainn. Bha ceathrar ann, Sid Vicious, Keith Levene, Palmolive, Viv Albertine, Sarah Hall is Jo Faull.
Ceanglaichean a-Muigh
Flowers of Romance, The
Fàsach Strzelecki
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Fàsaichean Roinn-seòrsa:Astràilia
Litreachas
thumb|right|250px|Seann [[Leabhar|leabhraichean]] ’S e corpas de theacsaichean sgrìobhte a th’ ann an litreachas, aig bun-ìre. Mar as trice, gus a bhith ga chunntadh mar theacsa litreachasail, feumaidh teacsa a bhith a’ cleachdadh a’ chànain sa bheil e sgrìobhte ann an dòigh neo-àbhaisteach no ealanta, no a bhith a’ buntainn ri cuspairean inntleachdail no feallsanachail.
Freumh-fhaclaireachd
’S ann às an fhacal litir a tha am facal litreachas dèante, agus ’s ann às an fhacal Laidinn littera (facal a’ ciallachadh litir den aibidil, no, anns an iolra, litreachas, i.e. rudan a tha air an sgrìobhadh ann an litrichean — cf. letters sa Bheurla) a tha am facal litir.
Eachdraidh
Am measg nan teacsaichean litreachais a bu shine tha Eipic de Ghilgamesh à Sumer agus Leabhar nam Marbh às an Èipheit ('s mathaid roimhe 2000 RC) no na Vedathan às na h-Innseachan ('s mathaid roimhe 1000 RC). Chan eilear cinnteach dè cho seann a tha iad, oir dh'fhàs iad bho beul-aithris mus robh iad air an cur air a' phàipear. Thathar a' smaoineachadh gur ann bhon 8mh linn RC a tha Ilias agus Odysseia le Homer a thòisich litreachas Greugach is Ròmanach Clasaigeach.
Airson na linntean, cha robh fàrmhorachd litreachais ann an diofar cheàrnan den t-saoghail cothromach, leis nach robh gu leòr eadar-obrachaidh ann eadar culturan sònraichte mar cultar na Roinn-Eòrpa, cultar Arabach, Innseanach, Sìneach no Seapanach. Mar sin, 's ann doirbh tuairisgeul a thoirt air litreachas an t-saoghail san fharsaingeachd. Anns na linntean mu dheireadh thòisich na diofaran seo ri dhol à sealladh; aig an aon àm, ge-tà, bha buaidh dona ann air na cultaran agus litreachasan mion-chuid.
Aig deireadh na 20mh agus toiseach na 21mh linn thàinig atharrachaidhean eile le nochdadh mheadhanan ùra mar rèidio, telebhisean, an t-Eadar-lìon no leabhraichean eileagtronaigeach.
Clach-chreadha
thumb|right|250px|Seòrsaichean de na breicean eadar-dhealaichte thumb|250px|right|"Shebeli Tower" ann an [[Ioràn, a chaidh a thogail anns an 12na linn.]] Tha breice (neo breige, o shean cuideachd clach-chreadha neo criadh-loisgte) na ceap beag de adhbhar cearamaigeach. Cleachdar ann a bhith a’ togail taighean agus ballachan. 'S e breicire a tha air duine a chuireas breicean ri chèile.
Roinn-seòrsa:Dreuchdan
Clash of Civilizations
Chaidh an aiste Clash of Civilizations, a sgrìobh Samuel Huntington, fhoillseachadh airson a chiad uair ann an 1993 mar freagairt ri leabhar a sgrìobh Francis Fukuyama am bliadhna roimhe: “The End of History and the Last Man”.
Bha Fukuyama ag ràdh gun robh bàs an t-Aonadh Sobhiat a' toirt eachdraidh mac-an-duine gu crìoch agus nach biodh anns an àm ri teachd ach dùthchannan deamocratach oir gun gabhadh a h-uile pàirt den t-saoghal ris an seòrsa “deamocratach libearal” a bhuineadh ris an t-saoghal Siarach.
Cha do ghabh Huntington ris an seo idir agus esan ag ràdh gun ro an comh-strì eadar siostaman poilitigeach a tighinn gu crìoch (agus an aontachadh le Fukuyama mu seo) ach nach ann ag atharrachadh gu dòighean deamocrach a bha an t-saoghal air fad idir ach a tilleadh gu suidheachadh far am biodh sìobhaltachdan mòra a strì an aghaidh a-chèile agus dh’ainmich e na Sìobhaltachdan agus na dùthchannan a bhuineadh riutha. Nam measg bha:
Leabhar
Huntington, Samuel P. (1993), The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order, The Free Press, London: Simon $ Schuster. ISBN 0-7432-3149-X.
Roinn-seòrsa:Leabhraichean
Tony Blair
Mar cheannard a' phàrtaidh Làbarach tha e air trì taghaidhean coitcheann a bhuannachadh: ann an 1997 an aghaidh John Major, 2001 an aghaidh William Hague agus 2005 an aghaidh Michael Howard. Shoidhnich e Aonta DihAoine na Ceusta ann an 1998 còmhla ri Bertie Ahern is b' ann nuair a bha e na phrìomhaire an deach cumhachd a thiomnachadh do dh'Alba is a' Chuimrigh. Leig e a dhreuchd, agus an seat aige, Sedgefield, suas, ann an 2007.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Luchd-poileataigs Roinn-seòrsa:Prìomh-mhinistearan na Rìoghachd Aonaichte Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Sturt's Stony Desert
thumb|Sturt's Stony Desert 'S e fàsach ann an Astràilia a tha ann an Sturt's Stony Desert.
Tha e suidhichte ann an Astràilia-a-Deas. Tha am Fàsach Shimpson san àirde am iar dheth agus am Fàsach Strzelecki san àirde an earra dheas. San àirde an iar-dheas tha an Tirari Desert.
Thàinig an t-ainm bho Charles Sturt a bha a' feuchainn a dhol do mheadhan Astràilia ann an 1844. Air sgàths gu bheil mòran creagan anns an fhàsach seo, bha each Sturt air a ghoirteachadh air a ladhran.
Iomradh
Narrative of an Expedition into Central Australia...anns a' bhliadhna 1844, 5, agus 6, Charles Sturt, 1848.
Roinn-seòrsa:Fàsaichean Roinn-seòrsa:Astràilia
Breug
'S e rudeigin a tha ann am breug, nach eil ceart neo fìor, neo chan e an fhìrinn a dh’aon ghnothaich.
Tirari
right|thumb|300px|Fàsach Tirari; dealbh a chaidh a thogail leis an [[NASA (2006)]] 'S e fàsach ann an Astràilia a tha ann am Fàsach Tirari, (Beurla: Tirari Desert).
Tha e suidhichte san àirde a tuath Astràilia-a-Deas.
Tùsan
Roinn-seòrsa:Fàsaichean Roinn-seòrsa:Astràilia
Breitheamh
thumb|right|250px|Sir Lyman Poore Duff, a bha na bhreitheamh anns an Supreme Court na [[Canada]] 'S e cuideigin a bheir breith ann an cùirt-lagha a tha ann am breitheamh. Tha Lagh na h-Alba agus breitheamhan gu math eadar-dhealaichte bhon Lagh ann an Sasainn.
Breitheamh Ainmeil
Roinn-seòrsa:Dreuchdan Roinn-seòrsa:Lagh
Briathar
Tha briathar na fhacal neo abairt, m.e. briathran teicneòlach.
Roinn-seòrsa:Cànanachas
اصطلاح ศัพท์บัญญัติ
1167
Bàsan
Roinn-seòrsa:1160an
Poilinèis na Frainge
'S e pàirt de Phoilinèis na Frainge a tha anns na h-eileanan Na Marquesas cuideachd.
Gailearaidh
Roinn-seòrsa:Roinn a' Chuain Shèimh Roinn-seòrsa:An Fhraing
Ealain
Airson am baile: Ealain, Siorrachd Obar Dheathain (Ellon)
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Ealain
Ceri
Tha am baile Ceri ann am Powys, a' Chuimrigh. Tha e 70.6 mi (113.6 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 149.8 mi (241.0 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 2002 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 259 (12.9%); rugadh 47% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Powys Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Dabhach
'S e seann aonad Gàidhealach airson farsainneachd de pios-fearainn a tha ann an Dabhach. Tha sin stèidhichte air a' mheud de buntàta (is e "barail" de mheud sònraichte a bha anns an dabhach fhèin) a ghabhadh am fearann aig àm a' cuir. Mar sin, bha an dabhach na tomhais luach (na talmhainn) nas motha na bha e na tomhais fharsainneachd.
Roinn-seòrsa:Àiteachas Roinn-seòrsa:Gàidhlig Roinn-seòrsa:Alba
Chernobyl
300px|right|thumb|Ionad cumhachd niùclasach Chernobyl Air a' Ghiblean 26mh, 1986, spreadh an t-inneal-ath-bhualadh ceathramh an t-ionaid-cumhachd niùclasaich Chernobyl 'san Ucràin (a bha 'na cuid den Aonachd Sovietach aig an àm sin).
Roinn-seòrsa:An Ucràin Roinn-seòrsa:Aonadh Sobhiat Roinn-seòrsa:1986
Prìosan Achadh a' Phortair
Prìosan beag ri taobh oifisean Chomunn na Gàidhlig ann an Baile a' Chnuic, Inbhir Nis.
Coirce a' Mhadadh-Ruaidh
'S e lus fiadhain a tha ann an coirce a' mhadadh-ruaidh no corc a' mhadadh-ruaidh air a bheil coltas coirce fiadhain. Chan eil ach glè bheag de ghràinneachan anns a' chochall aige, ged is ann a tha iad gu math coltach ri càth choirce. Mar sin dheth, tha an t-ainm seo ag innse gu bheil coltas mealltach no breugach air.
Dh'aithnichear mar ainm eile e, agus 's e sin feur-coirce brèige (Arrhenatherum elatius).
Iomraidhean
thumb|Feur-coirce brèige san [[Eilean Sgitheanach]].
Roinn-seòrsa:Luibh-eòlas
Brìbearachd
thumb|Brìbearachd thumb|Co-chruinneachadh nan Dùthchannan Aonaichte an-aghaidh Coirbeachd 'S e airgead neo tiodhlac a tha ann am brìb neo cuilcheannag (Beurla: bribe), a thairgear do dhuine gus am faighear buaidh air.
Faic cuideachd
Roinn-seòrsa:Lagh
Briogais
thumb|right|Briogais 'S e ball-aodaich a tha ann am briogais neo triubhas, a chaitheas tu air an roinn as ìsle den bhodhaig, le dà earrann gus na casan a chòmhdachadh.
Roinn-seòrsa:Aodach
1168
'S e bliadhna-leum a bha ann an 1168 (MCLXVIII).
Bàsan
Roinn-seòrsa:1160an
Fiacal
right|thumb|[[Beul fosgailte]]
Tha fiacal na cnàmh sa bheul a chleachdas daoine neo creutair airson gearradh agus ithe. Bidh an t-ainm "deudair" neo "fiaclair" air dotair a tha a' dèiligeadh leis na fiaclan.
Roinn-seòrsa:Corp
Briogais-snàmh
thumb|Fear le briogais-shnàimh. Tha briogais-shnàimh na bhriogais ghoirid a chaitheas tu san uisge, nuair a tha thu a’ snàmh, neo a' daibheadh.
Roinn-seòrsa:Aodach
MV Earra-Ghàidheal
'S e bàta-aiseig a tha ann am MV Earra-Ghàidheal. Tha i aig Caledonian Mac a' Bhriuthainn. Bidh i a' seòladh eadar Baile Bhòid agus Wemyss Bay. Chaidh a togail ann an Gdańsk, a' Phòlainn agus thòisich i na dreuchd anns a' Chèitean 2007.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Caledonian Mac a' Bhriuthainn Roinn-seòrsa:Bàtaichean
1169
MCLXIX
Bàsan
Roinn-seòrsa:1160an
Eachdraidh
Ceanglaichean a-mach
*
Fàsach Bhayuda
thumb|280px|Pairt den Fhàsach Bhayuda Desert ma tha e ri fhaicinn bhon adhar 'S e fàsach ann an Afraga a tha ann am Fàsach Bhayuda (Beurla: Bayuda Desert).
Tha e suidhichte san àirde a tuath Khartoum ann an Sudàn. The e san taobh a deas na Nubian Desert agus tha e na phàirt den fhàsach Sahara.
Roinn-seòrsa:Fàsaichean Roinn-seòrsa:Afraga a Tuath
Danakil
thumb|right|275px|[[Erta Ale, beinn-theine anns an fhàsach Danakil]] 'S e fàsach ann an Afraga a tha anns an fhàsach Danakil (Beurla: Danakil Desert)
Tha e suidhichte anns an Itiop, ann an Ertra agus ann an Diobutaidh.
Roinn-seòrsa:Fàsaichean Roinn-seòrsa:Afraga-an-Ear
Coit Ghartain
'S e baile ann an Siorrachd Inbhir Nis a tha ann an Coit a' Ghartain no Coit Ghartain (Beurla: Boat of Garten). Tha e na laighe faisg air na h-aibhne Spè. Tha pàirc ainmeil aig Loch a' Ghartain.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Siorrachd Inbhir Nis
Briosgaid
right|thumb
Tha briosgaid na taois air a fuineadh na chèic bhig bhrisg.
Roinn-seòrsa:biadh Biskuit Kaka
Sealladh (companaidh telebhisein)
’S e companaidh telebhisein neo-eisimeileach a th’ ann an Sealladh. Chaidh a stéidheachadh le Mòrag Stiùbhart agus Chris Young. Tha e suidhichte ann am Fàs, ionad cultarail 's cruthachail an t-Sabhail Mhòir san Eilean Sgitheanach, far a bheil cothrom aige goireasan stiùidio an ionaid a chleachdadh agus ceanglaichean a dhèanamh ri muinntir na sgìre.
Ténéré
thumb|300px|right|Cruth na tìre eadar [[Fachi agus Bilma.]] 'S e fàsach ann an Afraga a tha anns an fhàsach Ténéré.
Tha e suidhichte ann an Nìgeir agus anns an t-Siad. 'S e seo am farsaingeachd aige: 400,000 cilemeatair ceàrnagach.
Tha e dìonta leis an UNESCO mar Làrach Dhualchas na Cruinne.
Roinn-seòrsa:Fàsaichean Roinn-seòrsa:Meadhan Afraga
Sealladh (companaidh telebhisein)
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Telebhisean Gàidhlig
Meadhanan na Gàidhlig
Faic cuideachd
Roinn-seòrsa:Meadhanan Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Aonach Meadhoin
’S e beinn ann an Cinn Tàile air a’ Ghàidhealtachd a th’ ann an Aonach Meadhoin. Tha e 1,001m de dh’àirde agus ’s e Beinn Rothaich a th' ann. Tha e suidhichte eadar Loch Cluanaidh agus Loch Dubhthaich air taobh tuath Gleann Seile mar phàirt de Dhruim nam Bràithrean.
'S e an dòigh as cumanta a bhith a' streap Aonach Meadhoin, a bhith ga cheangal leis an dà bheinn eile, Sgùrr a' Bhealaich Dheirg agus Sàileag a tha san taobh an iar dheth. Mar as trice bithear a' tòiseachadh bho Chluanaidh agus a' dèanamh air Bealach na Lapain. Mus ruigear Aonach Meadhoin, ruigear Sgùrr Fhuarail a tha 918m de dh'àirde ach nach eil na Beinn Rothaich. Ma nìthear e mar seo gheibhear sealladh iongantach air na Còig Peathraichean agus an Eilean Sgitheanach.
Bhon mhullach gheibhear seallaidhean air beanntan Chinn Tàile, Gleann Seile agus Chnòideirt.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Beanntan Rothaich Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Loch Mealt
thumb|Sealladh air Loch Mealt
Cilmeri
Tha am baile Cilmeri ann am Powys, a' Chuimrigh. Tha e 47.9 mi (77.0 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 148.8 mi (239.5 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 420 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 51 (12.1%); rugadh 53% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Powys Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Am Bàs Dubh
'Se galar-sgaoilte a bh'anns an tinneas ris an canar Am Bàs Dubh no A' Phlàigh Dhubh. Mharbh e timcheall air an treas cuid de shluagh na Roinn-Eòrpa mu mheadhan an 14mh Linn (1347-1350).
Am Bàs Dubh Am Bàs Dubh Am Bàs Dubh Am Bàs Dubh Am Bàs Dubh Am Bàs Dubh
ペスト
Fàsach Libianach
thumb|right|300px|Cruth an fhàsaich ann an Libia a Deas 'S e fàsach ann an Afraga a tha ann am Fàsach Libianach (Arabais: الصحراء الليبية, Beurla: Libyan Desert neo Great Sand Sea neo Western Desert).
Tha e suidhichte anns an Èipheit, Libia agus Sudàn. 'S e pàirt den fhàsach Sahara a tha anns an Fhàsach Libianach.
Roinn-seòrsa:Fàsaichean Roinn-seòrsa:Afraga a Tuath
Diùra
'S e eilean ann an Earra-Ghàidheal, Alba a th' ann an Diùra. 'S e Taigh na Creige prìomh-bhaile an eilein.
A rèir cunntas-sluaigh 2011 bha 196 duine a' fuireach ann an Diùra agus mar sin dh'fhàs àireamh muinntir an eilein bho 188 duine anns a' bhliadhna 2001.
Loch Suain
'S e loch mara ann an Cnapadal faisg air Ceann Loch Gilb a tha ann an Loch Suain (Beurla: Loch Sween).
Tha Taigh a' Bhealaich air taobh a tuath Loch Suain, Caisteal Suain air taobh a deas, agus tha eileanan, mar eisimpleir Danna is na h-Eileanan MhicCarmaig, san loch seo.
Tha e na roinn dìon mara a-nis. Tha grunn mhaerl, feamainn coirealach, a' fàs ann an Caol Sgotnais agus ann an Taighnis, far a bheil Linne Mhuirich a' sruthadh chun Loch Suain.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Earra-Ghàidheal agus Bòd Roinn-seòrsa:Lochan na h-Alba
1 am Màrt
'S e 1 am Màrt an 60mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich (61mh ann am bliadhna-leum). Tha 305 latha air fhàgail gus deireadh na bliadhna.
Runrig
thumb|right|400px|Runrig
'S e Runrig am prìomh chòmhlan-ciùil ròc riamh a thàinig a-mach à Gàidhealtachd na h-Alba. Thòisich iad ann an 1973 mar 'The Run Rig Dance Band' anns an Eilean Sgitheanach. ’S iad Ruaraidh Dòmhnallach (giotàr is giotàr beus) agus Calum Dòmhnallach (drumaichean), dithis bhràithrean à Uibhist a Tuath agus Blair Dùghlais (bocsa) à Port Righ a bh’ anns a' chòmhlan bho thùs. Às a dhèidh seo, ghabh Donaidh Rothach ann cuideachd mar sheinneadair is chluicheadair giotàir. ’S iad Calum agus Ruaraidh Dòmhnallach sgrìobhadairean nan òran. B’ àbhaist do Dhonaidh Rothach a bhith na phrìomh-sheinneadair, ach dh’fhàg e airson cùrsa-beatha poileataigeach mì-shealbhach leis a’ Phàrtaidh Làbarach. Bha Peadar Wishart nas sealbhaiche anns an obair a bha aige leis a’ Phàrtaidh Nàiseanta.
1 am Màrt
Tachartasan
thumbnail|180px|Cogadh a' Chaidreachais Thrìpilte
Breithean
130px|left|thumb|Crois Cheilteach le Norbert Kiss
Bàsan
thumb|[[Jacobus Henricus van't Hoff]]
Fèillean
Roinn-seòrsa:Làithean
1170
MCLXX
Bàsan
Roinn-seòrsa:1170an
James Watt
Is e saor-innealan-thomhais, fiosaigiche, innleadair agus neach-malairt a bha ann an James Watt (19 am Faoilleach 1736 - 25 an Lùnasdal 1819). Rugadh e ann an Grianaig, far an robh a h-athair na bhàillidh agus na fhear-togail thaighean is bhàtaichean. Chaochail e aig aois de 83 bliadhna ann am Birmingham, Shasainn.
Cha robh deagh shlàinte aige nuair a bha e na bhalach agus fhuair e foghlam tràth on a mhàthair mus deach e gu sgoil gràmair. Chaidh e an 1753 gu Glaschu airson tàilleabhachd agus an 1755 gu Lunnainn. Thill e gu Glaschu aig aois 21 a dh'fhosgladh bùth aig Oilthigh Ghlaschu airson innealan-thomhais matamataigeachd a dhèanamh agus a chàradh. 'S ann anns a' cheàrd sin a bha e nuair a chaidh iarraidh air samhail de dh'inneal Newcomein a chur an gleus. Bha an t-inneal an seilbh roinn Feallsanachd Nàdurra na h-Oilthighe ach cha do dh'obraich e gu cheart. 'S ann anns an iomairt siud a chruthaich e ciste fa-leth airson fuaradh agus dlùthadh stotha. Leis a' chiste-dhlùthaidh an staid falamhantas, nan chuireadh an ciste-dhluthaidh an co-radhas leis an t-siolandair làn stotha, teicheadh stotha bhon t-siolandair dhan chiste-dhlùthaidh - far an rachadh a dlùthadh ri uisge-glèidheadh mar sin falamhantas a' chiste-dhlùthaidh agus aobhraicheadh anns an t-siolandair an falamhantas a bha dhìth a dh'obraich an t-inneal.
Is e an dlùthadair (ciste-dhlùthaidh) fa-leth agus am brèbhet a chlàraich e air an son a bha na bhun-stèidh da fhortan.
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba Roinn-seòrsa:Innleadaireachd
Linn
Is docha tha thu lorg linne
Obar Dheathain
'S e baile mòr ann an Alba a Tuath a tha ann an Obar Dheathain (Beurla: Aberdeen; Beurla Ghallda: Aiberdeen). 'S e an treasa baile as motha ann an Alba, an dèidh Glaschu agus Dùn Èideann. Tha am baile-mòr ainmeil airson ola ann an Cuan a Tuath (The Oil Capital of Europe) agus clach-ghràin (The Granite city). Ged nach eilear a' gabhail ris an-diugh, bhathar a' smaoineachadh gur e Abar-Rèidh Abhainn a bu chiall dha Obar Dheathain san t-seann chànan.
Cruinn-eòlas
Tha Obar Dheathain na laighe eadar dà abhainn, Uisge Dè agus Abhainn Dheathain. Thòisich am baile mòr mar dà bhaile, Seann Obar Dheathain (Old Aberdeen) agus Obar Dheathain Ùr (New Aberdeen). Bha Obar Dheathain Aosta ann an Tuath, aig Abhainn Dheathain agus bha Obar Dheathain Ùr, baile iasgach, aig beul-aibhne Uisge Dhè.
Liosta chreideamhan
Ceanglaichean a-mach
*
Linn
Tha linn a’ ciallachadh cuairt ùine, gu h-àraid, ùine mhòr. Gu tric, is urrainn do linn a’ ciallachadh 100 bliadhnaichean, mar “century” sa Bheurla.
Obar Dheathain
Eòlas-sluaigh
Ann an 1396, bha an sluagh 3,000. Ann an 2001, bha sluagh a' Chomhairle Cathair Obar Dheathain 212,125; ach bha 184,788 duine a' fuireach anns a' bhaile fhèin.
Linn
Roinn-seòrsa:àm
Obar Dheathain
Poileataigs
thumb|left|Colaisde rìoghail, Oilthigh Obar Dheathain Tha riaghaltas Obar Dheathain leis an Comhairle Baile Obar Dheathain. Tha 43 comhairleach ann agus 13 uàrdan. Tha stiùir gnothach Comhairle le Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba. Ann an 2007, bha 15 Libearalaich Dheamocratach, 13 SNP, 10 Làbaraich, 4 Tòraidhean agus aon comhairleach eile ann. Tha trì roinnean-phàrlamaid ann an Obar Dheathain airson Pàrlamaid na h-Alba agus Taigh nan Cumantan cuideachd. Ann am Pàrlamaid na h-Alba: Obar Dheathain a Deas agus Ceann Chàrdainn, Obar Dheathain Meadhain agus Obar Dheathain Oir Dheathain.
Ann an Taigh nan Cumantan, tha na roinnean-phàrlamaid riochdaichte le Obar Dheathain a Deas, Obar Dheathain a Tuath agus Gòrdan.
Foghlam adhartach
thumb|left|Colaiste Robert Gordon Tha dà oilthigh ann: Oilthigh Obar Dheathain, stèidhichte ann an 1495 agus oilthigh ùr, Oilthigh Robert Gordon, stèidhichte ann an 1992. Tha campas aig Scotland's Rural College faisg air Obar Dheathain, agus trì campasan aig North East Scotland College ann an Obar Dheathain fhèin.
Pàrtaidh Neo-eisimeileachd Phuerto Rico
thumbnail|190px|right|Partido Independentista Puertorriqueño (PIP)
Obar Dheathain
Na Meadhanan
Tha stiùidio beag BBC Scotland ann an Obar Dheathain agus prìomh-oifis STV North (mu thràth Grampian Television) suidhichte ann an Tullos. Tha trì stèisean-rèidio suidhichte anns a' bhaile, Northsound 1, Northsound 2 agus Original 106. Tha dà phrògram nan naidheachdan suidhichte ann an Obar Dheathain, North Tonight air STV north agus Good Morning Scotland air BBC Radio Scotland airson naidheachdan ionadail.
Giùlan
thumb|left|[[Stèisean Obar Dheathain|Stèisean-rèile Obar Dheathain]] Tha Port Adhair Obar Dheathain ann an tuath a' bhaile, a tha a' ceangail Alba a Tuath le Sasainn, Èirinn agus Eòrpa. Tha port-heileacoptair aig a' port-adhair a tha a' ceangail na mòr-thìr le beartan-òla ann an Cuan a Tuath. Tha e aon de na puirt-heileacoptair as trainge air feadh an t-Saoghail.
Tha seirbheisean trèana bho Obar Dheathain gu Inbhir Nis, Sràid na Ban-righ ann anGlaschu, Dùn Èideann, Inbhir Uraidh agus Sasainn. 'S e port-mara airson aiseagan a tha ann. An sin tha seirbheis aiseagan a' ruith gu Lèiruig air Sealtainn agus Baile na h-Eaglais air Àrcaibh le Northlink.
South Tarawa
'S e prìomh-bhaile Kiribati a tha ann an South Tarawa, (anns a' chànan Gilbertese/Beurla: Teinainano Urban Council neo ainm goirid: TUC). Tha e suidhichte air an Tarawa Atoll, air atolan beaga eadar Bairiki anns an iar agus Temaiku/Bonriki anns an ear. A-nis tha iad ceangailte le cabhsairean. ‘S e an co-chomharran aige: 1°19' Tuath agus 172°58' Ear. Tha an Kiribati Teacher College ann an South Tawara, agus togalaichean eile a tha mar phàirt den University of the South Pacific.
Obar Dheathain
Giùlan
Tha sia mòr rathaidean ann an Obar Dheathain, tha A90 am prìomh rathad anns a' baile a tha a' ruith bho thuath gu deas, a' ceangail Obar Dheathain le Dùn Èideann, Dùn Dèagh, Peairt agus Breichin anns a deas agus Ealain, Ceann Phàdraig agus a' Bhruaich anns a tuath. Tha an A96 a' ceangail Obar Dheathain gu Eilginn, Inbhir Nis agus an iar-thuath. 'S e an A93 am prìomh rathad a tha a' ruith chun an iar, gu Bràigh Mhàrr agus Am Monadh Ruadh. Tha A92, a' dol gu deas, a' ceangail am baile le Monadh Rois agus Obar Bhrothaig.
South Tarawa
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Roinn a' Chuain Shèimh Roinn-seòrsa:Bailtean
Obar Dheathain
Giùlan
Tha bus seirbheisean ag obrachadh le First Group airson na seirbheisean anns a' bhaile fhèin agus le Stagecoach airson seirbheisean air feadh na dùthcha. Tha seirbheisean ann gu Glaschu, Dùn Èideann, Inbhir Nis agus Sasainn cuideachd. Tha First Group suidhichte ann an Obar Dheathain.
A' Ghàidhlig
Chaidh am Mòd Nàiseanta a chumail ann an Obar Dheathain anns na bliadhnaichean 1946, 1955, 1964 agus 1976.
Pàrtaidh Neo-eisimeileachd Phuerto Rico
'S e buidheann poileataigeach a tha ann am Pàrtaidh Neo-eisimeileachd Phuerto Rico (Spàinntis: Partido Independentista Puertorriqueño (PIP), Bheurla: Puerto Rican Independence Party). Tha iad ag iarraidh neo-eisimeileachd Puerto Rico. Chaidh am pàrtaidh a stèidheachadh anns a' bhliadhna 1946. 'S e aon de trì buidheannan poileataigeach a tha anns an dùthaich seo. 'S e deagh eisimpleir iomairteachd a th' ann na tha iad a' dèanamh.
Obar Dheathain
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Alba Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Comhairlean na h-Alba
Pàrtaidh Neo-eisimeileachd Phuerto Rico
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Södermanlands län
'S e Roinn (Suainis: län) na Suaine a th' ann an Södermanlands län (Suomais: Södermanlanti lääni). Tha i na laighe eadar Loch Hjälmaren agus am Muir Baltach, ann am meadhan na dùthcha, gu deas air Uppsala län agus Stockholms län. 'S e Nyköping a tha na phrìomh-bhaile. Chaidh an roinn a chruthachadh ann an 1634. Sìnidh Södermanlands län fad 6,060km² agus tha 283,712 duine a' fuireach ann. Le sin, 's e an 18mh roinn as motha na Suaine a thaobh talmhainn agus an 12mh tè as motha a thaobh àireimh-sluaigh. 'S e Suainis tha ga bruidhinn an seo. Chan eil ach ochd sgìrean-riaghlaidh sa roinn seo, Eskilstuna agus Nyköping nam measg.
Fàsach Nubianach
thumb|280px|Pairt den Fhàsach Nubianach mar a tha e ri fhaicinn bhon adhar 'S e fàsach ann an Afraga a tha ann am Fàsach Nubianach  (Beurla: Nubian Desert).
Tha e suidhichte ann an Sudàn eadar an Nile agus a' Mhuir Dearg. Tha e na phàirt den fhàsach Sahara.
'S e seo am farsaingeachd aige: 50,000 cilemeatair ceàrnagach.
Södermanlands län
Freumhan an ainm
Ged nach eil freumh-fhaclachd an ainm seo cho soilleir tha e coltach gur ann à syþre (Gàidhlig: deas) agus land (tìr) ann an Lochlannais a tha an t-ainm.
Fàsach Nubianach
Roinn-seòrsa:Fàsaichean Roinn-seòrsa:Afraga a Tuath
Södermanlands län
Eachdraidh
B' e Stellan Otto Mörner a' chiad riaghladair nan roinne.
Loch Mealt
'S e loch ann an Alba a tha ann an Loch Mealt. Tha e suidhichte ann an Tròndairnis anns an Eilean Sgitheanach. Tha e na laighe air an làimh chlì den rathad A855. Tha Creag an Fhèilidh na laighe air taobh eile an rathaid. Tha taigh-tasgaidh Stafainn dìreach sa tuath dheth.
Tha an loch seo cho mòr ri 33.8 ha (83.5 acair). 'S e 3.4 km (2.1 mìle) an cuairt-thomhas aige agus tha e mu 998 m a dh'fhad san àite as dìriche. Chan eil eilean anns an loch seo. Tha bàrr uisge an locha mu 57 m (187 troigh) os cionn na mara agus tha e mu 0.5 km (0.3 mìle) air falbh bhon mhuir.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Lochan na h-Alba Roinn-seòrsa:An t-Eilean Sgitheanach
Poblachd Dheamocratach na Congo
'S e dùthaich ann an Afraga a tha ann an Poblachd Dheamocrach na Congo ; Poblachd Dheamocrach a' Chongo neo Poblachd Dheamocratach a' Chongo (Democratic Republic of the Congo neo DRC sa Bheurla). B' e Zaire an t-ainm a bha roimhe oirre. Tha crìochan aice le Poblachd Meadhan Afraga agus le Sudan-a-Deas anns an taobh tuath, le Uganda, Rubhanda, Burundaidh, Saimbia, Angòla  san taobh a deas agus le Poblachd na Congo san taobh an iar. Tha an Lake Tanganyika anns an ear dhith. 'S e a' phoblachd seo an treasamh dùthaich as motha ann an Afraga a thaobh farsaingeachd. Tha an t-ainm Congo a’ ciallachadh sealgair. Thàinig e bho threubhan Bakongo, muinntir bho thùs a tha a’ fuireach faisg air Abhainn Congo.
Iomraidhean
250px|thumb|left|Cairt: Poblachd Dheamocrach na Congo
thumb|left|250px|Sealladh-tìre Bas-Congo
Roinn-seòrsa:Dùthchannan Roinn-seòrsa:Afraga Roinn-seòrsa:Meadhan Afraga
Àrainneachd
Is urrainn do dh'àrainneachd a' ciallachadh:
Roinn-seòrsa:Soilleireachadh
Elfriede Jelinek
'S e boireann-dhlighiche, sgrìobhadair dealbh-chluich agus nobhalan às an Ostair a tha ann an Elfriede Jelinek (IPA: ɛlˈfʀiːdə ˈjɛlinɛk). Rugadh i ann am baile beag ann an Steiermark ris an canar Mürzzuschlag ann an 1946. Bha i sgoilear aig an Conservatoire Baile Vienna far a dh'ionnsaich i piàno is organ. Dh'fhoillsich i a' chiad nobhail aice, wir sind lockvögel, baby! ("'s e culaidhean-tàlaidh a th'annainn, baby!") ann an 1970. 'S e a nobhail as ainmeile a tha ann an Die Klavierspielerin ("An Cluicheadair Piàno"), a rinn Michael Haneke na fhiolm le Isabelle Huppert. Nuair a bha i òg, rinn Hans Asperger obair oirre.
Urraman
Bhuannaich i an Duais Nobel ann an Litreachas anns a' bhliadhna 2004. S' e an deicheamh tè a choisinn an duais seo a th'innte.
Martin Luther
Beatha Mhàrtainn
Rugadh Màrtainn Lùtair (Martin Luther 'sa Bheurla) 10 an t-Samhain 1483 ann an Eisleben ann an Sagsainn-Anhalt. Chaidh a thogail ann am Mansfeld, far an do dh’fhàs athair Mhàrtainn rud beag beairteach le bhith ag obair mar thuathanach agus mèinnear. Mar sin b’ urrainn do Mhàrtainn a dhol dhan oilthigh, far an do dh’ionnsaich e Laideann, gràmair, ùr-labhairt, ealain-reusanachaidh, beus-eòlas agus ceòl. O chionn’ s gum bu mhiann le athair Mhàrtainn gum biodh Màrtainn na fear-lagha, chaidh Màrtainn do Oilthigh Erfurt. Ach aon latha, nuair a bha Màrtainn a’ tilleadh do dh’Erfurt, thàinig stoirm le tàirneanach agus dealanach uabhasach. Bha eagal a bheatha air, agus thuirt e: "Naomh Anna, cuidich mi, ma leigeas tu mi a bhith beò, bidh mi nam mhanach". Mar sin chaidh e an-aghaidh toil athair do mhanach. Ann an 1507 fhuair e òrdachadh sagartachd. An uair sin chaidh e gu Wittenberg airson rannsachadh diadhaireachd, far an do dh’ionnsaich e Greugais agus Eabhra. Ann an 19 an Dàmhair 1512 cheumnaich e le PhD. An dèidh sin thòisich e air a theagasg mar ollamh mu "Lectura in Biblia" ann an Oilthigh Wittenberg.
Beachdan ùra
Thug na sgrìobh agus na rinn Jan Hus buaidh mhòr airsan. Bha Màrtainn Lùtair a’ teagasg mun Bhìobaill, ach airson bhliadhnachan bha smaoin trom aige: ciamar a gheibh mi Dia iochdmhòr? Aon oidhche, (chan eil an luchd-rannsachaidh cinnteach: eadar 1511-13 neo 1515-18) nuair a bha e a’ meòmhrachadh air rann Rom.1.17, thàinig an fhreagairt tro rann Hab. 2.4. : Is e gibht iochdmhor a tha anns a’ cheartas Dhè. Tha na daoine ga fhaighinn tron chreideamh a-mhàin. Chan urrainnear seo a chuir an gnìomh tron obair neo cliù fhèin! A-nis bha beachdan Mhàrtainn Lùtair gu tùr an-aghaidh malairt le litrichean-loghaidh, a rinn an eaglais Chaitligeach.
thumb|left|Universität Wittenberg Mar sin sgrìobh e 95 argamaid a chuir e gu àrd easbaig Mhainz agus gu sagartan eile airson deasbad diadhaireachd a thòiseachadh. Canar gun do chuir e iad ri doras Eaglais a' Chaisteil ann am Wittenberg anns an 31. den Dàmhair 1517 cuideachd. Cha robh Lùtair a’ gearan mu na dòighean aithreachais ceàrr a-mhàin, dh’iarr e ath-leasachadh am broinn na h-eaglaise cuideachd. Gu nàdarra cha do dh’aontaich an Eaglais Caitligeach ris na h-argamaidean. Mar sin bha tòrr cùisean-lagha ann, m.e.: Èigheachd Worms (Gearmailtis: Reichstag zu Worms), far an tuirt Màrtainn Lùtair: Tha am Bìoball os cionn riaghailtean na h-eaglaise. An dèidh sin chuir am Pàpa Màrtainn fon choill ann an 1521. Chaidh casg a chuir air na pìosan a sgrìobh Lùtair.
thumb|right|Bìoball Lùtair Fhuair Lùtair cuideachadh bho Frederick III à Sagsainn-Anhalt, a chuir air falach e mar „Junker Jörg“ air a’ Wartburg ann an Thüringen. An seo dh’eadar-theangaich e am Bìoball tùsail bhon Ghreugais agus Eabhra gu Gearmailtis ann an 11 seachdainean a-mhàin. Ach rinn e sin ann an cànan làitheil nan daoine. B’ e sin am Bìoball ris an canar Lutherbibel (Bìoball Lùtair) an-diugh. Leis an inneal clò-bhualadh ùr chaidh am Bìoball fhoillseachadh air feadh na Gearmailt gu math luath. Thòisich na daoine an cànan às a' Bhìoball a chleachdach. B’ e sin an t-àm far deach an Àrd-Ghearmailtis oifigeil a chruthaich.
An t-Ath-Leasachadh
Aig an aon àm bha Melanchthon, deagh charaid aig Mhàrtainn, a’ sgaoileadh nam beachdan ùra. O chionn 's gun robh na daoine deiseil agus deònach airson ath-nuadhachaidh, chleachd iad na argamaidean Lùtair airson na h-eaglaise fhàgail. Theich mòran manachan agus cailleachan dhubha às na manachainnean cuideachd. Chaidh iad uile ri chèile airson eaglais nuadh a’ stèidheachadh ris an cainte Eaglais Pròstanach (bho protestare: casaid, gearan).
Ach bha trioblaidean mòra ann am Wittenberg mu na dòighean ceart anns an eaglais ùir agus mar sin chaidh Màrtainn air ais. Dh’atharraich esan an t-aifreann a rèir a’ Bhìoball. Gus 1545 chuir e òraidean seachad ann am Wittenberg agus ghabh e a bheachdan airson chuspairean diofraichte. Ach anns an fharsaingeachd cha do chuir esan an t-Ath-Leasachadh air adhart.
Bha Màrtainn an aghaidh an t-seasganachd cuideachd. Ann an 1525 phòs e Katharina von Bora, cailleach dhubh, a theich às a’ mhanach. Bha sianar cloinne aca. Chaochail e air turas ann an Eisleben ann an 1546, ach chaidh a thìodhlacadh ann an Eaglais a' Chaisteil Wittenberg.
Ceanglaichean a-muigh
Roinn-seòrsa:Crìosdaidheachd Roinn-seòrsa:Eachdraidh Roinn-seòrsa:Creideamh Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Antoine Lavoisier
Bha Antoine Lavoisier, (1743-1794), na cheimigear Frangach. 'S e uachdar a bha ann, agus bha e cudromach ann an eachdraidh na ceimigeachd, eaconomachd, agus bith-eòlas.
Roinn-seòrsa:Ceimigearan Roinn-seòrsa:Daoine às an Fhraing
1171
MCLXXI
Bàsan
Roinn-seòrsa:1170an
Planaid
thumb|right|300px|Na planaidean mòra agus a' Ghrian
'S planaid (bho' n Greugais Àrsaidh ἀστὴρ πλανήτης (astēr planētēs), a' ciallachadh "reul shiùbhlach") ball reul-eòlasach ann an reul-chuairt mun cuairt air rionnag.
Feumaidh am ball a bhith tomadach gu leòr agus gun dèan iom-tharraing e (cha mhòr) cruinn, ach gun a bhith cho mòr' s gun toisich fiùisean teas-niùclasach na bhroinn. A bharrachd air sin, feumaidh planaid a farsaingeachd a ghlanadh.
Chaidh am mìneachadh planaid ùr seo a ghabhail ann an 2006, agus air sgàth na cumha mu dheireadh, chaill Pliùto inbhe planaid.
Poileagan
'S ann ann am poileagan a tha cumadh le iomall a tha dèante de dh' àireamh de loidhnichean dìreach. Tha na loidhnichean seo nan oirean no taobhan a' phoileagain agus 's e goban a' phoileagain far an tig gach dà thaobh nan coinneimh. Chionn 's gun tig dà thaobh nan coinneimh aig ceàrn, 's ann a bhios an aon àireamh de cheàrnan 's a tha de thaobhan agus ri linn seo 's e ioma-cheàrnach a th' ann am poileagan. Thàinig am facal poileagan bhon Ghreugais πολή (iomadh) agus γωνία (ceàrn).
Àireamh taobhan no òrdugh
Poileagain den òrdugh 3, 12 agus 24.
Dronnachd
Faodar poileagan a sheòrsachadh a-rèir ìre dronnachd a th' aige.
Tha poileagan:
''Bho chlì gu deas: poileagan dronnach, poileagan cuasach agus poileagan fèin-thrasnaidh. Tha an dà dhiubh a chlì reul-chruthach agus am fear a dheas na reul-phoileagan.''
Co-chothromachd
Tha poileagan:
Poileagain a tha (bho chlì gu deas) riaghailteach, co-chasach agus neo-chothromach.
Eile
Tha poileagan:
Co-chothromachd loidhne
Tha co-chothromachd loidhne aig poileagan ma gabhar fhilleadh ann an leithid de dhòigh 's gun suidhich an dara leth air an leth eile gu mionaideach. Tha poileagan den t-seòrsa seo co-chasach.
Tha aon loidhne cothromachaidh aig itealaig. Tha dà loidhne cothromachaidh aig ceart-cheàrnach. Tha 4 loidhnichean cothromachaidh aig ceàrnaig. 'S e meadhan a' phoileagain a th' ann am puing trasnadh nan loidhnichean cothromachaidh.
Chan eil loidhne cothromachaidh aig parailealogram.
Co-chothromachd chuartail
Tha co-chothromachd chuartail aig poileagan ma gabhar a chuartachadh mu phuing ann an leithid de dhòigh 's gun suidhich e gu mionaideach mar a bha e roimhe. 'S e meadhan a' chuartachaidh a' phuing mun dèanar an cuartachadh. Tha a' phuing seo na meadhan a' phoileagain.
'S e òrdugh a' chuartachaidh an àireamh de shuidheachaidhean eadar-dhealaichte a th' aig a' phoileagan. 'S e 3 a th' anns an òrdugh cuartachadh triantain ionnan-thaobhaich.
Trastanan
Trastanan a-muigh poileagain cuasaich; prìomh-thrastanan sia-cheàrnaich.
Cuairtchearcall agus cearcall snaighte
Ma tha gach gob poileagain air an lorg air cearcall, canaidh sinn gu bheil am poileagan cearclach, agus canar cuairtchearcall ris a' chearcall air na suidhich na goban. Tha cuairtchearcall aig a h-uile triantan, ceart-cheàrnach, agus poileagan riaghailteach. Faodaidh meadhan a' chuairtchearcaill a bhith taobh a-muigh a' phoileagain.
'S e cearcall snaighte a' phoileagain an cearcall as mò a thèid a sgrìobhadh na bhroinn agus a tha a' beantainn ris gach taobh. Tha cearcall snaighte aig gach triantan agus aig gach poileagan riaghailteach ged nach eil cearcall snaighte aig a' mhòr chuid de phoileagain.
Ma tha poileagan riaghailteach:
Cuairt-thomhas poileagain
Nis, ma thèid òrdugh poileagain riaghailteach an àirde, bidh an coltas aige a' fàs nas dlùithe ri cearcall. Gabhar a beachdachadh air cearcall mar gum biodh e poileagan riaghailteach den òrdugh \infty (eicrioch) a th' ann. Mar a theannas n ri \infty, 's ann a theannas α ri neoni agus a theannas sin x ri x (ma tha x air a tomhas le raidiannan).
Farsaingeachd poileagain
Ma tha poileagan riaghailteach, tha foirmle ann airson na farsaingeachd aige:
...far a bheil:
Mar a theannas n\to\infty, 's ann a theannas cos x ri 1, sin x ri x agus:
Ma tha eòlas ann air àpoiteam a agus faid f taobh poileagain riaghailtich, tha foirmle eile ann airson na farsaingeachd annaladh:
... far a bheil n na òrdugh a' phoileagain. Tha seo furasta dhearbhadh oir thèid poileagan riaghailteach a roinn air n triantain co-chasach agus 's e farsaingeachd gach aon dhiubh:
Mur eil am poileagan riaghailteach ach tha e sìmplidh, 's e sin ri ràdh nach tèid an t-iomall tarsainn air fhèin, gabhar an fharsaingeachd aige fhaotainn:
...far a bheil (xi, yi) nan co-chomharran goban a' phoileagain den òrdugh N, agus na goban air an àireamhachadh gu tuathal.
Mas ann fèin-thrasnaidh a tha poileagan, chan eil bun-bheachd farsaingeachd sìmplidh ann.
Tùsan
Roinn-seòrsa:Cumaidhean
2 am Màrt
Tachartasan
right|thumb|[[Mikhail Gorbachev is Ronald Reagan]]
Bàsan
thumb|150px|left|Emily Carr
Fèillean
Roinn-seòrsa:Làithean
Yerevan
Chaidh am baile a stèidheachadh anns an 8mh linn RC, nuair a chaidh an dùn Erebuni a thogail anns a’ bhliadhna 782 RC.
Iomraidhean
250px|thumb|left|An seann Dùn Erebuni thumb|right|250px|Yerevan, sealladh bhon adhair.
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Àisia Roinn-seòrsa:Àisia-an-Iar-Dheas Roinn-seòrsa:Bailtean
Loch Glen Ionadal
thumb|Sealladh air Loch Glen Ionadal leis an loch bheag air a bheulaibh
'S e loch ann an Alba a tha ann an Loch Glen Ionadal. Tha e suidhichte ann an Diùirnis anns an Eilean Sgitheanach. Tha e na laighe eadar Creag na h-Aire is Beinn an Loch agus tha an Dubh Loch‎ sa tuath dheth.
Tha Loch Glen Ionadal cho mòr ri 10.1 ha (25 acair). 'S e 1.3 km (0.8 mìle) an cuairt-thomhas aige agus tha e mu 453 m a dh'fhad san àite as dìriche. Chan eil eilean anns an loch seo. Tha bàrr uisge an locha mu 147 m (482 troigh) os cionn na mara agus tha e mu 1.5 km (0.9 mìle) air falbh bhon mhuir.
Chan eil duine sam bith a' fuireach faisg air Loch Glen Ionadal agus mar sin chan eil rathaidean ann a leanas chun an locha seo.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:An t-Eilean Sgitheanach Roinn-seòrsa:Lochan na h-Alba
Janez Levec
'S e ceimigear à Sloibhìnia a th' ann an Janez Levec.
Dh'ionnsaich e einnseanaireachd cheimigeach aig Oilthigh Ljubljana far an deach e na cho-chuidiche rannsachaidh ann an 1971 is na ollamh ann an 1984. Dh'obair e mar cheannard na h-Obair-lainn airson Catailis agus Einnseanaireachd Iom-obrachaidh aig Institiud Nàiseanta na Ceimigeachd o 1985.
Chaidh e na bhall dhen Acadamh Saidheansan is Ealain na Slòbhaine ann an 2003.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Ceimigearan Roinn-seòrsa:Daoine à Sloibhìnia
Richtersveld
300px|thumb|right|Cruth na tìre ann an Richtersveld
'S e fàsach ann an Afraga a tha anns an fhàsach Richtersveld. Tha e suidhichte ann an Afraga a Deas. Tha cruth na tìre gu math eadar-dhealaichte, tha e ag atharrachadh bho beanntan gu beanntan teine gu raon gainmheich.
Bhon bhliadhna 2007 tha pàirt dheth dìonta leis an UNESCO mar pàirce nàiseanta ris an canar "Richtersveld Cultural and Botanical Landscape".
Roinn-seòrsa:Fàsaichean Roinn-seòrsa:Afraga a Deas
Aaron Ciechanover
'S e bith-eòlaiche à Iosrael a th’ ann an Aaron Ciechanover (Haifa 1 an Dàmhair 1947). Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 2004, còmhla ri Avram Hershko agus Irwin Rose airson an obair aca air ubiquitin agus a ròl ann an sgriosadh grunnan-feòla.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Ceimigeachd Roinn-seòrsa:Ceimigearan Roinn-seòrsa:Daoine à Iosrael Roinn-seòrsa:Iùdhaich
Film
Cuspairean co-cheangailte
Roinn-seòrsa:Film
Duitsis
right|thumb|300px|Na roinnean far a bheil Duitsis ga bruidhinn
Tha timcheall air 23 millean duine a' bruidhinn Duitsis
Ainmearan
Tha trì gnèithean ann: gnè neodrach, gnè bhoireann agus gnè fhireann. Ach tha an diofar eadar gnè bhoireann agus gnè fhireann glè bheag, gu sònraichte anns an tuath.
Eisimpleirean
Roinn-seòrsa:Cànain Ghearmaineach Roinn-seòrsa:Na Tìrean Ìsle
Harold Kroto
B' e ceimigear à Sasainn a bh' ann an Sir Harold Walter Kroto KBE FRS. Fhuair e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd anns a' bhliadhna 1996 còmhla ri Robert F. Curl Jr. agus Richard E. Smalley airson an obair aca air C60, cruth ùr de charbon eileamaideach.
Thàinig a phàrantan gu Sasainn bho Berlin, agus b' e Iùdhaich a bha athair. B' e "Krotoschiner" an sloinneadh a bh' aca ach ghearr athair e ann an 1955. Dh'ionnsaich e ceimigeachd ann an Oilthigh Sheffield far an do sgrìobh e an tràchdas aige, "The spectra of unstable molecules under high resolution". Bha e na phostdoc san Comhairle Nàiseanta Rannsachaidh ann an Canada agus Bell Labs agus thill e do Sasainn ann an 1966 nuair a thòisich e ann an Oilthigh Shussex.
Ann an 1995, thòisich e Filmichean Vega. 'S e an t-amas aig Vega prògraman math a chruthachadh mu dheidhinn saidheans. Ann an 2014, chuir e ainm air athchuinge gu Pàrlamaid na h-Alba ag iarraidh nach uaireannear creationism a theagaisg mar shaidheans ann an sgoiltean na h-Alba. Chaochail e ann an 2016.
Rannsaich e mìon-saidheans (nanoscience) agus mìon-teicneòlas (nanotechnology). Bha e ag obair aig Oilthigh Florida State far a thòisich e ann an 2004.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte Roinn-seòrsa:Ceimigearan Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Ceimigeachd
1172
'S e bliadhna-leum a bha ann an 1172 (MCLXXII).
Bàsan
Roinn-seòrsa:1170an
Cnapadal
thumb|[[Cruach Lusach, ann an Cnapadal]]
'S e roinn ann an Earra-Ghàidheal eadar Sligh'-uisge a' Chrìonain agus Cinn Tìre a tha ann an Cnapadal (Beurla: Knapdale). Tha dà pharraiste ann, Cnapadal a Tuath agus Cnapadal a Deas.
Tha an Crìonan, Àird Driseig, Taigh a' Bhealaich, Caisteal Suain, Loch Suain agus Cille Mhoire ann an Cnapadal.
Dh'ath-thilleadh bìobhairean do Cnapadal ann an 2009 agus tha iad a' fuireach an-sin fhathast.
Cleirwy
Tha am baile Cleirwy ann am Powys, a' Chuimrigh. Tha e 41.8 mi (67.2 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 135.1 mi (217.4 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 758 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 67 (8.8%); rugadh 34% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Powys Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Farafra
right|thumb|250px|Sealladh anns an Fhàsach Gheall right|thumb|Cruth na tìre 'S e àilean a tha ann am Farafra (Arabais: الفرافرة, Beurla: Farafra Oasis). Tha e suidhichte anns an Fhàsach Libianach aig 27.06° Tuath agus 27.97° Ear anns an Èipheit a Deas.
Taigh Mhàrtainn
Freumhan an ainm
Chleachd cuid de Ghàidheil na sgìrean t-ainm Hwiterne (Taigh Geal) sa Beurla agus Futarne anns a' Ghàidhlig. Nochd a' Ghàidhlig ann an ceann a deas na h-Alba anns an 7mh Linn agus bha an cànan fhathast làidir ann an Siorrachd Bhaile na h-Ùige fhèin anns an 18mh Linn. Thathar dhen bheachd gur ann à hvit (geal) a tha an t-ainm sa Bheurla. Bheireadh sin Ros Geal dhuinn sa Ghàidhlig an latha an-diugh. Tha an t-ainm ann an Laideann a' measgachadh a' Ghàidhlig taigh (casa) agus a' Beurla hvit (candida).
Farafra
Fàsach Gheall
Tha am Fàsach Geal (Sahara el Beyda neo White Desert) mu 45 cilemeatair san àirde a tuath Farafra. Tha dath na fàsaich a’ coimhead geal.
Taigh Mhàrtainn
Eachdraidh
Chaidh an t-àite seo a chlàradh le Ptolemy mar Leukopibia. Chaidh an t-ainm ùr a chlàradh airson a' chiad turas mar St. Martin's Kirk of Quitherne ann an 1497. Chuir Naomh Ninian bliadhnaichean seachad a' searmonachadh an seo Bha e na Bhorgh Rìoghail le dleastanasan riaghlaidh eadar 1855 agus 1930, nuair a chuireadh às dhan t-siostam. Ràinig an rèile dhan bhaile ann an 1875, a thug piseach mòr air malairt san sgìre.
Farafra
Fàsach Gheall
Roinn-seòrsa:Fàsaichean Roinn-seòrsa:An Èipheit
Taigh Mhàrtainn
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Alba Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh Roinn-seòrsa:Siorrachd Bhaile na h-Ùige