cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Poltavska Oblast
Eachdraidh
Bhuinneadh talamh na h-Oblast dhan Hetmanshchyna (stàit Chosagach, Ucràinis: Гетьманщина) bho 1649 gu ruige 1764. B' ann anns a' Pholtavshchyna a rinn Opanas Slastion a chuid obrach. Chaidh an Oblast fhèin a chruthachadh ann an 1937. Bhòt 94.93% nan daoine an seo airson neo-eisimeileachd na h-Ucràine san reifreann nàiseanta ann an 1991.
Ceanglaichean A-mach
Mapaichean
Martin Chalfie
'S e Bith-eòlaiche agus Ollamh agus às Na Stàitean Aonaichte a th’ann Martin Chalfie (Chicago (Illinois) 15 am Faoilleach 1947). Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 2008, còmhla ri Osamu Shimomura agus Roger Y. Tsien.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Ceimigeachd Roinn-seòrsa:Ceimigearan Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Poltavska Oblast
Ceanglaichean A-mach
Roinn-seòrsa:An Ucràin Roinn-seòrsa:Poltavska Oblast
Jaén (provincia)
'S e provincia na Spàinne a tha ann an Jaén (IPA: xaˈen). Tha e na laighe ann an Andalusia, ann an ceann a deas na dùthcha. 'S e Jaén a tha na phrìomh-bhaile. Chaidh an roinn a chruthachadh ann an 1833 le Javier de Burgos, a bha na Rùnaire na Stàite agus Leasachaidh aig an àm. B' e an siostam-riaghalaidh iondail na Frainge a chleachd e mar mhodal. Chuireadh a-steach na Coimhearsnachd fèin-riaghlaidh Andalusia i ann an 1978, nuair a sgrìobhadh Bun-reachd ùr. Sìnidh Jaén fad 13,496km² agus tha 670,600 duine a' fuireach ann. Le sin, 's e an 14mh roinn as motha na Spàinne a thaobh talmhainn agus an 25mh a thaobh àireimh-sluaigh. Tha crìochain aice le Albacete, Ciudad Real, Córdoba agus Granada. 'S e Spàinntis a tha ga bruidhinn an seo.
Freumhan an ainm
‘S ann gu math connspaideach ‘s a tha freumhan an ainm air sàilleabh nach eil Freumh-fhaclachd na sgìre idir soilleir. Tha a h-uile coltas ann gur ann à Villa Gaiena ann an Laideann a tha an t-ainm, ged a bhìte a’ chleachadh an ainm Auringis airson a’ bhaile fhèin aig àm nan Ròmanch. A dh’aindeoin sin, tha cuid eile dhen bheachd gur ann à جيان (Jayyān) ann an Arabais a tha e. Tha teòiridh eile ann a tha ag ràdh gur ann à Dayan no (britheamh) ann an Eabhra a thàinig an t-ainm. Mar a b’àbhaist san Spàinn, b’ e dìreach ainm a’ bhaile a bu motha sa sgìre a chuireadh air an roinn.
Eaconomaidh
'S ann crochte air àiteachas a tha eaconomaidh na roinne, gu seachd-àraidh dearc-ola airson ola-chroinn-ola a dheànamh. Thathar a' deànamh 1,015,697 tunna fad 550,000ha gach bliadhna - 25% fearann na Spàinne agus 42% Andalusia. 'S e 50% dhe na dearcan-ola na dùthcha a tha gam fàs anns an roinn seo.
Colbhasa Beag
thumb|An t-aonar taigh ann an Colbhasa Beag 'S e aon de na h-Eileanan a-staigh a tha ann an  Colbhasa Beag  (Beurla:  Little Colonsay)". Tha e suidhichte air àird an iar na h-Alba air àirde an iar Muile. Tha e mu cilemeatair air falbh air àirde a deas Ulbha  agus mu 15 cilemeatair bho Fhionnphort. 'S e seo na co-chomharran aige: 56° 26′ 50.53″ Tuath is  6° 15′ 40.39″ Iar.
Tha Colbhasa Beag mu 88  heactair ceàrnagach de mheud. 'S e Torr Mòr a’ bheinn as àirde anns an eilean, tha e 61 meatair (196 troigh) os cionn na mara. Anns a’ bhliadhna 1841 bha 16 daoine a’ fuireach ann an Colbhasa Bheag, ach chaidh am fuadachadh eadar 1846 is 1851. Chan eil duine sam bith a’ fuireach anns an eilean an-diugh.
Is dòcha gun tàinig an t-ainm “Colbhasa Beag” bhon fhacal Seann Lochlannais "Koln-oy" a tha a’ ciallachadh Eilean Calum Cille neo Eilean Kolbein.''
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Eileanan a-staigh
19 an t-Sultain
'S e 19 an t-Sultain an 262mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich (263mh ann am bliadhna-leum). Tha 103 latha air fhàgail gus deireadh na bliadhna.
Tachartasan
thumb|180px||[[William Golding]]
Fèillean
Roinn-seòrsa:Làithean
Carbad-smùide
thumb|Carbad-smuid "Rocket" a chaidh a chruthachadh le Stephenson ann an 1829 thumb|Jacobite Steam Train (2003) Is e carbad-smùide, neo muc-iarainn, an ainm Gàidhealach airson inneal smùid, uidheamaichte le cuibhlichean agus beart mus am bith an comas aice a dh'iomchar a fhèin air rathad nan gàd. Thogadh a' chiad carbad-smuid le Còrnach don b' ainm Richard Trevithick, ann an 1804. Ann an Samhuinn 1829, thug "An Teachdaire Gaelach" iomradh air carbad-smuid a bha air siubhal aig deich air fhichead mile 'san uair, agus a' taruinn treana de ceithir fichead tunna air rathad a bha "uidheamaichte dha". Tha e soillear gun robh cuspair an iomradh an carbad-smuid "Rocket" a rinn a' chuise air gach farpaiseach eile ann an deuchainn aig Rainhill air an Liverpool & Manchester Railway an mìos a' roimhe.
Rathad-iarainn
Napoléon Bonaparte
Bha Napoléon Bonaparte (IPA: napɔleɔ̃ bɔnapaʁt, Ajaccio, 15 an Lùnasdal 1769–Eilean Naomh Eilidh, 5 an Cèitean 1821) na Impire na Frainge agus na Sheanailear. Rugadh e ann an Corsaca, far an robh a theaghlach a' fuireach. Bha athair, Carlo Maria Buonaparte na neach-lagha, agus bha a mhàthair, Maria Letizia Ramolino, ga bhrosnachadh nuair a bha e na bhalach beag gu rudan cudromach a dhèanamh anns an àm ri teachd.
Chaidh e gu Acadamaidh an Armailt ann am Paras nuair a bha e dìreach 14 bliadhna a dh'aois agus bhuannaich e urram is meas gu luath. Ann an 1799 bha e na sheanailear ann am Arm na Frainge ri linn Ar-a-mach na Frainge, agus ged a chaill iad an Èipheit, dh'fhàs Napoléon ainmeil am measg muinntir na Frainge, an dà chuid na beartaich is na bochd.
Bha e na Chonsal nuair a chuir e an tiotal air fhèin, “Ìompaire nam Frangach” còmhla ri a chiad bhean Josephine, air a' chiad latha den Dùbhlachd 1804. Aig an àm sin bha cumhachd mhòr aige agus chuir e iomadh dùthaich fo smachd anns an Roinn Eòrpa, neartaich e an siostam sòisealta is chruthaich e codex a chleachd mòran riaghaltasan mar eisimpleir às dèidh sin, fiù 's san latha an-diugh. Phòs e dà thuras: a' chiad turas bho 1796 gu ruige 1809 aig Joséphine de Beauharnais, a bha seachd bliadhna na b' aosda na esan agus gu math trioblaideach agus an uair sin aig Marie Louise, Bana-dhìuc Pharma, bho 1810 gu ruige 1814.
Mar sin, chaidh a fhògradh a dh'Eilean Elba ann an 1814 is thill Rìgh Louis XVI còrr is 15 bliadhna às dèidh an ar-a-mach mhòir. Ach ann an 1815 thill Napoléon dhan Fhraing gu mòr-thoilicheas an t-sluaigh, gus am blàr mu dheireadh ullachadh ann an Bhatarlù. Anns a' Chèitean 1815 shabaid Napoléon an aghaidh a thrì armailtean, ach cha robh e soirbheachail is chaidh a fhògradh a-rithist, an turas seo gu Eilean Naomh Eilidh far an do bhàsaich e sia bliadhna às dèidh sin ann an 1821. Bha e dìreach 51.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Daoine às an Fhraing Roinn-seòrsa:Eachdraidh na Frainge
685
thumb|Clach Chruithneach ann an [[Obar Leamhnach ]] DCLXXXV
Bàsan
Roinn-seòrsa:680an
1648
'S e bliadhna-leum a bha ann an 1648 (MDCXLVIII).
Bàsan
Roinn-seòrsa:1640an
Peacadh
thumb|300px|The Temptation and Expulsion: [[Fresco air a dhèanamh le Michelangelo a ’nochdadh mar a chaidh Adhamh agus Eubha a chuir a-mach à gàradh Eden airson am peacadh tùsail.]] Tha peacadh nuair a tha thu a’ briseadh lagh diadhaidh, beusach, neo a’ dèanamh ghnìomh glè dhona. Se peacach a tha ann an duine a nì peacadh. Tha Crìosdaidheachd a’ crochadh gu mòr air beachd seo – a-rèir Crìosdaidhean, cha b' e aobhar aig bàs Ìosa gun a bhith sàbhaladh bhon peacaidhean againne.
Roinn-seòrsa:Creideamh
Eanraig VIII Shasainn
B' e Rìgh na Shasainn bho 21 an Giblean 1509 gu 28 am Faoilleach 1547 a bha ann an Eanraig VIII (28 an t-Ògmhios 1491 - 28 am Faoilleach 1547).
Màiri Mairead Nic Gill-Eathain
'S e sgrìobhadair Gàidhlig a bh' ann am Màiri Mairead Nic Gill-Eathain (1921–?). Choisinn i Crùn na Bàrdachd ann an 1951.
Eanraig VIII Shasainn
Rugadh e ann an Lùchairt Greenwich, na mhac Eanraig VII agus Elizabeth à Eabhraig. Shabaid a fheachdan an aghaidh Alba sa' Bhlàir Flodden ann an 1513. Dh'ainmich Pàpa Leo X e dìonadair a' chreideimh ann an 1521. Phòs e sia uair, is ann an 1533 bhris e leis an Eaglais Chaitligeach nuair an do dhiùlt i ris Anne Boleyn a phòsadh. Cha do rug i mac, is chuir e i gu bàs ann an 1536 is phòs e Jane Seymour, a rug mac, Èideard, ach chaochail i ann an 1537.
Màiri Mairead Nic Gill-Eathain
Chithear a h-ainm gu tric mar Màiri M. Nic Gill-Eathain neo Màiri M. NicIlleathain. B' aithnichear cuideachd i mar Màiri Dhubh agus Màiri na Buaileadh. (Beurla: Mary M. MacLean).
Eanraig VIII Shasainn
Chaochail e ann an 1547 is lean a mhac e mar Èideard VI.
Màiri Mairead Nic Gill-Eathain
Beatha
Rugadh i ann an Cnoc Cuidhein, Uibhist a Tuath agus an uair sin, ghluais an teaghlach dhan Rubha Buidhe, Griomasaigh nuair a bha i òg. Chaidh a togail ann agus dh'fhuirich i ann a' chuid mhòr dhe a beatha. Bha gealladh-pòsaidh eadar Màiri agus am bàrd Dòmhnall Iain MacDhòmhnaill ach dhealaich iad mus do phòs iad. Cha do phòs Nic Gill-Eathain riamh.
Eanraig VIII Shasainn
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Daoine à Sasainn Roinn-seòrsa:An Teaghlach Rìoghail Breatannach Roinn-seòrsa:Rìghrean Shasainn
Màiri Mairead Nic Gill-Eathain
Obair
B' ann an 1947 a nochd a' chiad leabhar aice, Sunbeams and Starlight, anns an robh bàrdachd Ghàidhlig agus Bheurla. An uair sin, aig a' Mhòd Nàiseanta Rìoghail ann an Dùn Èideann ann an 1951, choisinn i Crùn na Bàrdachd leis an dàin Do Bheinn Eubhal.
Sgrìobh i rosg cuideachd. Ann an 1970, b' e cruinneachadh de a cuid sgeulachdan goirid an dàrna foillseachadh Gàidhlig a chuir Club Leabhar an clò. Nochd an nobhail aice, Gainmheach an Fhasaich, an ath bhliadhna ann an 1971.
Sgrìobh i gu tric ann am pàipear-naidheachd ionadail The Clarion agus chithear torr dhen sgrìobhadh sin air làrach-lìon Am Baile.
Aistean
Nic Gill-Eathain, M. M. (1951-52) 'Spiorad a Mhac-meanmna', Transactions of the Gaelic Society of Inverness 41: 1-4.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig Nic Gill-Eathain, Màiri Mairead Roinn-seòrsa:Gàidheil Roinn-seòrsa:Uibhistich
David Hasselhoff
'S e cleasaiche à Maryland sna Stàitean Aonaichte a tha ann an David Michael Hasselhoff (Baltimore, 17 an t-Iuchar 1952).
12na linn RC
12mh linn RC
Bàsaichean
Roinn-seòrsa:12mh linn RC
Párvusz
'S e dealbhadair grafaigeach a tha ann an Párvusz no Norbert Kiss (Budapest, 1 am Màrt 1981)
Stoidhle agus Obair
Bha e na oileanach ann am Budapest agus ann an Szeged. . Mar is trice bidh Párvusz a' cleachdadh inc innseanaich, uaireannan bidh e a’ cleachdadh aquarelle, ach mar is trice 's e  geal agus dubh na dathan bunaiteach aige.
Bha buaidh mhòr aig Endre Szász, dealbhadair às An Ungair, agus M. C. Escher, dealbhadair às na Tìrean Ìsle, air. Ach ann an 2004 chruthaich e an stoidhle fhèin. Ann an 2005 bha e ann an Lapland agus nuair a thill e air ais don Ungair thòisich e air dealbhan a pheantadh le ìomhaighean Saami.
'S e an Saami Mona Lisa aon de na dealbhan as fheàrr a rinn e aig an àm sin. Chaidh an dealbh a reic ann an Nirribhidh. Ann an 2007 bha taisbeanadh beag le seachd dealbhan aige ann an Tromsø. Ann an 2009 thòiseach e air stoidhle ùr eile aige, tha e ag obair le fiodh loisgte a-nis.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Daoine às an Ungair
Las Palmas (provincia)
'S e provincia na Spàinne a tha ann an Las Palmas. Tha e na laighe anns Na h-Eileanan Canàrach, air an àirde an iar-dheas na dùthcha thall sa Chuan Shiar. 'S e Las Palmas de Gran Canaria a tha na phrìomh-bhaile. Chaidh an roinn a chruthachadh ann an 1833 le Javier de Burgos, a bha na Rùnaire na Stàite agus Leasachaidh aig an àm. B' e an siostam-riaghalaidh iondail na Frainge a chleachd e mar mhodal. Chuireadh a-steach Coimhearsnachd fèin-riaghlaidh nan Eilean Canàrach i ann an 1978, nuair a sgrìobhadh Bun-reachd ùr. Sìnidh Las Palmas fad 9 eilean no 4,066km² agus tha 1,096,980 duine a' fuireach ann. Le sin, 's e an 46mh roinn as motha na Spàinne a thaobh talmhainn agus an 12mh a thaobh àireimh-sluaigh. 'S e Santa Cruz de Tenerife an aon roinn a tha faisg oirre o chionn' s gur e eileanan a th' ann. 'S e Spàinntis a tha ga bruidhinn an seo.
Bizkaia (provincia)
'S e provincia na Spàinne a tha ann am Bizkaia (Spàinntis: Vizcaya). Tha e na laighe ann an Dùthaich nam Basgach, ann an ceann a tuath na dùthcha. 'S e Bilbao a tha na phrìomh-bhaile. Chaidh an roinn a chruthachadh ann an 1833 le Javier de Burgos, a bha na Rùnaire na Stàite agus Leasachaidh aig an àm. B' e an siostam-riaghalaidh iondail na Frainge a chleachd e mar mhodal. Chuireadh a-steach Coimhearsnachd fèin-riaghlaidh Euskadi i ann an 1978, nuair a sgrìobhadh Bun-reachd ùr. Sìnidh Bizkaia fad 2,217km² agus tha 1,155,772 duine a' fuireach ann. Le sin, 's e an dàrna roinn as lugha na Spàinne a thaobh talmhainn agus an 9mh as motha a thaobh àireimh-sluaigh. Tha crìochain aice le Araba, Burgos, Cantàbria agus Gipuzkoa. 'S e Basgais agus Spàinntis a tha gam bruidhinn an seo.
Cruinn-eòlas
Tha iadhtag ann, a bhuineas do Bhizkaia, air an àirde an iar-dheas na roinne eadar Araba agus Burgos. 'S e Urduña an t-ainm a tha air. Tha e na àite fa leth air sàilleabh gu bheil sliabh ann eadar an iadhtag sin agus an còrr dhen roinn. Tha 4,186 a' fuireach ann.
Loch Ic Iain
thumb|Sealladh air Loch Ic Iain
'S e loch ann an Alba a tha ann an Loch Ic Iain. Tha e suidhichte ann an Slèite, an t-Eilean Sgitheanach. Tha e na laigh deas air an rathad a leanas bho Sabhal Mòr Ostaig gu Tarsgabhaig. Tha a' bheinn Sgùrr Breac (249 m) san ear dheth.
Tha an loch seo cho mòr ri 5.7 ha (14.1 acair). 'S e 1.5 km (0.9 mìle) an cuairt-thomhas aige agus tha e mu 624 m a dh'fhad san àite as dìriche. Chan eil eilean anns an loch seo. Tha bàrr uisge an locha mu 167 m (548 troigh) os cionn na mara agus tha e mu 2.2 km (1.4 mìle) air falbh bhon mhuir. Tha an t-uisge a' sruthadh a-mach à Loch Ic Iain gu deas tro Allt Loch Ic Iain gu Loch a' Ghlinne.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Lochan na h-Alba Roinn-seòrsa:An t-Eilean Sgitheanach
Ortac
thumb|right|250px|Suidheachadh Ortac 'S e aon de na h-Eileanan a' Chaolais a th’ ann an Ortac. Tha e suidhichte anns a’ Chaolas Shasannach mu 5 cilemeatair air falbh san àird an iar Alderney faisg air Burhou. A-rèir A.H. Ewen tha an t-ainm Ortac a’ ciallachadh: “creig mhòr aig an oir”. Thàinig an t-ainm bhon Seann-Lochlannais: Or (oir) + Etac (stac). Tha e na phàirt den Bailiwick of Guernsey.
Tha an t-eilean ainmeil airson buidhnean mòra fachlaich.
Sgrìobh Victor Hugo anns an leabhar aige: The Laughing Man (L'Homme qui Rit) mu Ortac:
"...on the port bow arose, standing stark, cut out on the background of mist, a tall opaque mass, vertical, right-angled, a tower of the abyss. It was the Ortac rock. The Ortac, all of a piece, rises up in a straight line to eighty feet above the angry beating of the waves... An immovable cliff, it plunges its rectilinear planes apeak into the numberless serpentine coils of the sea. At night it stands an enormous block, resting on the folds of a huge black sheet. In time of storm it awaits the stroke of the axe which is 'the thunderclap'...
To be wrecked on the Casquets is to be cut into ribbons; to strike on the Ortac is to be crushed into powder... On a straight frontage, such of that of the Ortac, neither the wave nor the cannon ball can ricochet... if the wave carries the vessel on the rock ashe breaks on it, and is lost..."
Nìgeiria
'S e dùthaich ann an Afraga-an-iar a tha ann an Nìgeiria (gu h-oifigeil: Poblachd Caidreachail Nìgeiria ) neo Nigeria. 'S e an àireamh-shluaigh as motha ann an Afraga a th' aice. Tha crìochan aice le Beinin san iar, Nìgeir ann an taobh tuath, Gini ann an taobh a deas agus an t-Siad is Camarun san ear. O chionn 1991, 's e Abuja am prìomh-bhaile aice, roimhe sin, b' e Lagos a bha ann.
Ortac
Roinn-seòrsa:Eileanan a' Chaolais
Nìgeiria
Bailtean mòra
Seo liosta na bailtean as motha ann an Nìgeiria:
Ceangal a-mach
200px|thumb|left|Cairt: Nìgeiria 250px|thumb|left|Sukur a tha dìonta leis an [[Làrach Dhualchas na Cruinne|UNESCO]]
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Nigeria
686
Bàsan
Roinn-seòrsa:680an
Dyffryn Ardudwy
Tha am baile Dyffryn Ardudwy ann an Gwynedd, a' Chuimrigh. Tha e 98.3 mi (158.3 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 190.0 mi (305.8 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 1484 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 704 (47.4%); rugadh 49% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Gwynedd Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Na h-Eileanan Canàrach
Na h-eileanan
thumb|right|250px|Na h-Eileanan Canàrach Tha seachd eileanan mòra ann. Seo iad leis na prìomh-bhailtean aca:
Caileag
Tha caileag 'na pàiste boireannach, a' chomhair bhalach.
thumb|210px|Dà caileig a' dèanamh fiamhan-gàire thumb|left|Caileag ruadh [[Palastain|Phàlastain]]
thumb|left|Caileag na h-[[Iorac|Ioraic a' dèanamh fiamh-gàire]]
Seallaibh cuideachd
Roinn-seòrsa:Gnè
687
687
Bàsan
Roinn-seòrsa:680an
Llanddeusant
Tha am baile Llanddeusant ann an Sir Gaerfyrddin, a' Chuimrigh. Tha e 39.1 mi (62.9 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 158.7 mi (255.4 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 217 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 113 (52.1%); rugadh 59% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Sir Gaerfyrddin Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Green Day
'S e còmhlan-ciùil punc a tha ann an Green Day. O chionn goirid, rinn iad connspaid mòr le òran mu George W. Bush, American Idiot.
Roinn-seòrsa:Punc
1649
MDCXLIX
Bàsan
Roinn-seòrsa:1640an
13mh linn RC
13mh linn RC
Bàsaichean
Roinn-seòrsa:13mh linn RC
Pàpa Pius XI
B' e Pàpa Eadailteach agus riochdaire dioplòmasach a bha ann am Pàpa Pius XI (Laideann Pius PP. XI, Desio, 31 an Cèitean 1857–Cathair na Bhatacain 10 an Gearran 1939). B' e Ambrogio Damiano Achille Ratti an t-ainm a bh' air bho thùs. Chaidh a thaghadh san 6 an Gearran 1922 mar phàpa an dèidh bàs Pàpa Beinidict XV. 'S e an 259mh fear a bh'ann. Cuideachd ann an 1922 chaidh Benito Mussolini na dheachdair na h-Eadailte is dh'aontaich iad ris an Cùmhnant Lateran 11 an Gearran 1929.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Creideamh Roinn-seòrsa:Daoine às an Eadailt
Clarksdale, Mississippi
'S e baile ann am Mississippi a th' ann an Clarksdale. Anns a’ bhliadhna 2010 bha 20,645 duine a’ fuireach an seo. Tha e suidhichte aig 53m os cionn ìre na mara.
Eachdraidh eile
Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1898.
Ceanglaichean A-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean ann am Mississippi
Baodan
'S e ainm Gàidhlig a th' ann am Baodan. 'S e ainm baistidh fireann a th' ann.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Ainmean Gàidhealach
Imre Kertész
'S e sgrìobhadair às an Ungair a tha ann an Imre Kertész (IPA: [imrɛ ˈkɛrteːs]). Rugadh e 9mh an t-Sultain, 1929 ann am Budapest. 'S e Iùdhach a th'ann agus mhair e beò anns na campaichean Uile-losgadh. Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Litreachas anns a' bhliadhna 2002.
Loch a' Chadha-chàrnaich
thumb|Loch a' Chadha-chàrnaich
Imre Kertész
An Obair aige
Seo liosta de chuid de na leabraichean aige a chaidh a dh'eadar-theangachadh gu Beurla:
Loch a' Chadha-chàrnaich
'S e loch ann an Alba a tha ann an Loch a' Chadha-chàrnaich. Tha e suidhichte ann an Ratharsair ann an ceann a deas an eilein. Tha Hallaig san àirde a deas dheth. Tha e na laighe san ear-dheas air Dùn Caan aig cois Cadha Carnach. Tha Loch na Meilich san àirde an iar-thuath agus Loch na Mnà san iar-dheas dheth. Chan eil duine sam bith a' fuireach air bruach an locha. Mar sin chan eil rathaidean ann a leanas chun an locha.
Tha Loch a' Chadha-chàrnaich cho mòr ri 7.7 acair. 'S e 1 km (0.6 mìle) an cuairt-thomhas aige agus tha e mu 434 m a dh'fhad san àite as dìriche. Tha trì eileanan anns an loch seo. Tha bàrr uisge an locha mu 128 m (420 troigh) os cionn na mara. Tha an t-uisge a' sruthadh a-mach às an loch seo tro Allt Loch a' Chadha-chàrnaich gu tuath chun na mara a tha mu 0.5 km (0.3 mìle) air falbh.
Ceanglaichean a-mach
thumb|left|Sealladh air Loch a' Chadha-chàrnaich
Roinn-seòrsa:Lochan na h-Alba Roinn-seòrsa:Ratharsair
Pàpa Beinidict XV
B' e Pàpa Eadailteach a bha ann am Pàpa Beinidict XV (Laideann: Benedictus PP. XV, (Genova, 21 an t-Samhain 1854–Cathair na Bhatacain 22 am Faoilleach 1922). B' e Giacomo Paolo Giovanni Battista della Chiesa an t-ainm a bh' air bho thùs. Chaidh a thaghadh 3 an t-Sultain 1914 mar phàpa an dèidh bàs Pàpa Pius X. 'S e an 258mh fear a bh'ann.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Creideamh Roinn-seòrsa:Daoine às an Eadailt
Peanas (creideamh)
Tha peanas neo peanasachadh na rud a dh’fheumas duine a dhèanamh, neo a nì thu air duine, o chionn is gun do rinn thu peacadh. Tha e a’ toirt fulangais ort gun do rinn thu rudeigin ceàrr.
Roinn-seòrsa:Creideamh
20 an t-Sultain
'S e 20 an t-Sultain an 263mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich (264mh ann am bliadhna-leum). Tha 102 latha air fhàgail gus deireadh na bliadhna.
Tachartasan
thumb|180px|Charles Lapworth
Fèillean
Roinn-seòrsa:Làithean
Peileag
Saoil an robh thu a' lorg Peallag (Creutair Miotas-eòlasach)?
right|thumb|Peileag Tha peileag (phocaena phocaena) na mhamal-mara a tha mar muc-mhara beag, neo deilf (leumadair-mara) Tha muc-steallain, puthag, peallag ⁊ cana orra cuideachd.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Muc-mhara Roinn-seòrsa:Mamalan
14mh linn RC
Bàsaichean
Roinn-seòrsa:14mh linn RC
Còigeamh Uladh
'S e Còigeamh na h-Èireann a tha ann an Còigeamh Uladh (Gaeilge: Cúige Uladh). Tha e suidhichte ann an ceann a tuath na h-Èireann agus tha 1,870,003 duine a' fuireach san t-siorramachd fad 22,138km². Tha buaidh làidir Albannach air Uladh o chionn fhada, agus thàinig na Scotti bho Uladh. Nuair a thoisich Dal Riada, bha e ann an Alba agus ann an Uladh. Tha Uladh a' gabhail a-steach naoi Chontae, trà ann am Poblachd na h-Èireann (Contae an Chabháin, Contae Dhún nan Gall, Contae Mhuineacháin) agus sia ann an Èirinn a Tuath (Contae Fhear Manach, Contae Thír Eoghain, Contae Dhoire, Contae Aontroma, Contae an Dúin, Contae Ard Mhacha). 'S e Sliabh Dónairt (852m) a th'ann a' beinn as àirde na roinne.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Còigeamhan na h-Èireann Roinn-seòrsa:Èirinn Roinn-seòrsa:Uladh
An Eilbheis
'S e dùthaich anns an Eòrpa an iar a tha anns an Eilbheis. Tha crìochan aice leis a' Ghearmailt, leis an Fhraing, leis an Eadailt agus le Liechtenstein.
Tha Berne na phrìomh-bhaile, ach 's e Zürich am baile as motha a tha anns an Eilbheis.
Bailtean mòra
Seo liosta de na bailtean as motha san dùthaich, a-rèir àireamh-sluaigh agus roinn:
Ceanglaichean a-mach
250px|left|thumb|Beanntan anns an Eilbheis
Roinn-seòrsa:Dùthchannan Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa *
Daibhidh II, Rìgh Alba
'S e mac le Raibeart Brus a bh' ann an Daibhidh Brusach, a bha na Rìgh ann an Alba eadar 1329 is 1371.
Breith is leanabachd
Rinn Alba gàirdeachas mòr nuair a rugadh Daibhidh sa Mhàrt, 1324. Ged a bha an rìgh mòr Raibeart cha mhòr lethcheud bliadhna dh'aois, agus a bhean Ealasaid de Burgh mu chòig bliadhna deug thar fhichead, bha a-nise oighre fireann aige mu dheireadh thall, rud a bha a' gealltainn sonas is seasmhachd dhan dùthaich agus do sliochd nam Brusach.
Thathas ag ràdh gun deach an leanabh ainmeachadh airson Rìgh Daibhidh I Alba (1124-1153), fear dhen a' chiad rìghrean a thug Alba fo smachd agus a thug a-mach buaidh, agus rìgh san robh Raibeart a' cur suim nach beag.
Ann an 1328, rinn Alba is Sasainn Còrdadh Northampton eatarra, aontachadh-sithe a thug cogaidhean neo-eisimeileachd Alba gu crìche. Chaidh aontachadh le na riochdairean Albannach is Sasannach gun rachadh am prionnsa Daibhidh pòsadh ris a' bhana-phrionnsa Shasannach Joan an Dùin, nighean Èideird II Shasainn agus phòs iad nuair nach robh Daibhidh ach ceithir bliadhna a dh'aois.
Bàs athar - na rìgh aig aois còig
Chaochail Raibeart, athair Dhaibhidh, san Ògmhios 1329 agus gun a làimh cinnteach air an stiùir, thugadh ceum air ais ann an Alba. Ghabh Eideard Balliol, mac le Iain Balliol, bràth air an t-suidheachadh seo le cuideachadh bho arm Sasannach agus shoirbhich leis aig Blàr Dhupplin (1332). Chaidh Balliol a chrùnadh na Rìgh Alba, mas fhìor, ann am Peairt ach chaidh a sgiùrsadh a-mach às an dùthaich goirid às dèidh sin.
thumb|left|200px|Daibhidh agus a bhean Joan ann an cùirt Philip VI na Frainge (Chronicle aig Jean Froissart)
Na Sasannaich a' bagairt a-rithist, agus teicheadh dhan Fhraing
Ach an uair sin thugadh ionnsaigh na bu challmhoire buileach air Alba leis an rìgh Eideard III Shasainn, a rinn sgrios mòr air an arm Albannach aig Halidon, tuath air Bearaig, ann an 1333, agus chaidh an rìgh òg agus a bhan-righ a chur a-nall dhan Fhraing gus am biodh iad sàbhailte ann an cùirt Philip VI.
688
Bàsan
Roinn-seòrsa:680an
Daibhidh II, Rìgh Alba
Na Sasannaich a' bagairt a-rithist, agus teicheadh dhan Fhraing
thumb|left|400px|Blàr Neville's Cross, 17 an Dàmhair 1346 (Chronicle aig Jean Froissart)
Tilleadh a dh'Alba, is cogadh le Sasainn air sgàth na Frainge
Ann an 1341, bha e sàbhailte dha tilleadh a dh'Alba agus cha b' fhada gus an do ghabh e smachd air an dùthaich air fad. Ach ann an 1346, bha na Sasannaich a' bagairt ionnsaigh a thoirt air an Fhraing agus dh'iarr Philip VI cuideachadh air Alba. Ann an spiorad an t-seann caidreachais eadar Alba san Fhraing, chaidh Daibhidh agus arm mòr Alba thairis air an Abhainn Tuaidh a-steach do Shasainn san Dàmhair, ach thugadh buaidh orra le Sasannaich a' chinn a-tuath aig cath aibhiseach Crois Neville air taobh a-muigh ballaichean-dìona Durham. Ged a shabaid Daibhidh e fhèin gu treun, chaidh a thoirt am brùid agus bhiodh e na phrìosanach ann an Sasainn airson aon bliadhna deug.
Na phrìosanach an Sasainn
Chuir Daibhidh seachad aon bliadhna deug na phrìosanach ann an Caisteal Odiham, siorrachd Hampshire. Thugadh urram dha leis na Sasannaich agus bha cead aige seòrsa cùirt a bhith aige fhad 's a bha e na phrìosanach. Dh'iarr na Sasannaich èirig de 100,000 marcaichean air Alba mus cuireadh iad ma sgaoil e; a chionn 's gun robh an dùthaich cho bochd san àm thug seo ùineachan, ach mu dheireadh chaidh co-aontachadh eadar an dà dhùthaich a shoidhnigeadh ann am Bearaig (1357), agus chaidh an rìgh a shaoradh.
Air ais an Alba
Fhuair dùthaich bhochd Alba tàire nach robh beag leis an èirig a chaidh iarraidh orra leis na Sasannaich, agus cha deach a pàigheadh dheth a-riamh. Air sgàth 's nach robh oighre aige (oir chan fhaodadh a bhean Joan a bhith còmhla ris na phrìosanach), bha e na chleas aig Daibhidh an èirig a sheachnadh le bhith ag ainmeachadh Lionel, Diùc Clarence (mac le Eideard III Shasainn) na oighre do chrùn Alba. Ach bha uaislean Alba glè dhiombach dheth seo, agus cha tàinig e gu buil a-riamh. Chaochail a' bhanrigh Joan ann an 1362 agus phòs Daibhidh a' bhantrach Mairead Dhruimenach ann an 1364. Ged tà, cha robh duine cloinne aige le dàrna bhean seo nas mò, agus rinn e sgaradh-pòsaidh rithe ann an 1370.
Bàs Dhaibhidh
Chaochail Daibhidh gu h-obann, gun duine sùileachadh ris, sa Ghearran 1371, aig àrd a chumhachd. Air sgàth 's nach robh a-riamh duine cloinne dligheach aige, fhuair mac a leth-pheathar, Raibeart, an Stiùbhairt, seilbh air crùn Alba. Le bàs Dhaibhidh, thàinig taigh rìoghail nam Brusach gu crìch, agus fhuair na Stiùbhartaich seilbh air crùn Alba.
Roinn-seòrsa:Rìghrean na h-Alba Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
15mh linn RC
15mh linn RC
Bàsaichean
Roinn-seòrsa:15mh linn RC
Baoithein
'S e ainm Gàidhlig a th' ann am Baoithein. 'S e ainm baistidh fireann a th' ann. Cuirear cruth na Beurla air mar "Bathan".
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Ainmean Gàidhealach
Baile Nèill
thumb|Baile Nèill 'S e baile anns an t-Siorrachd Rinn Friù an Ear a tha ann am  Baile Nèill (Beurla: Neilston). Tha e suidhichte ann an Gleann Levern, mu 2 mhìle air àirde an iar-dheas Ceann a' Bhàirr, 3.8 mìltean deas air Paislig agus mu 5.7 air àirde an iar-dheas air Rinn Friù. 'S e seo na co-chomharran aige: 55° 47′ 4.79″ Tuath agus 4° 25′ 24.23″ Iar.
Ann an 2001 bha 5,168 duine a' fuireach an seo.
Tha Baile Nèill a' nochdadh ann an seann tùsan às an 12na linn. Bha e na sgìre eaglaiseil cudromach le ceangal làidir gu Abaid Phaislig air an taobh tuath dheth.
An-diugh tha mòran duine a' fuireach ann am Baile Nèill a tha a' dol gu Glaschu gach latha airson an obair aca. Tha meur rathad-iarainn a' crìochnachadh aig Baile Nèill.
Peann
right|thumb|Peann
Tha peann na innleachd airson sgrìobhaidh le dubh, le bior meatailt.
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadh
Ovanåker
'S e baile beag ann an ceann a tuath na Suaine a th' ann an Ovanåker. Tha e suidhichte eadar Bollnäs agus Orsa, anns an sgìre Gävleborg, 125km air falbh bho Stockholm, prìomh-bhaile na dùthcha, 84km bho Uppsala agus 367km bho Ghöteborg. Tha 11,469 duine a' fuireach ann.
Freumhan an ainm
Tha e coltach gur ann à dà fhacal ann an Seann-Lochlannais - ofan (os cionn) agus akr (achadh) - a tha an t-ainm. Bheireadh sin Bàrr an Achaidh air neo Àrd Achadh dhuinn sa Ghàidhlig an latha an-diugh. 'S e co-dhàimh leis an Laideann agris a th' ann an akr.
Eachdraidh
Bhuineadh an teaghlach aig Anders Celsius do dh' Ovanåker agus chuireadh esan fhèin tòrr ùine an seo san oighreachd aige ann an Doma.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:Bailtean anns an t-Suain Roinn-seòrsa:An t-Suain
689
689
Bàsan
Roinn-seòrsa:680an
Pèist
Cluichidh pèistean pàirt cudromach ann an àrainneachd nan roinnean tropaigeach agus fo-thropaigeach; sna coilltean-uisge agus fàsaichean. Coltach ri beathaichean eile, 's e call nan dachaighean an cunnart as motha fa chomhair pèistean.
Fionnuala Nic Dhomhnaill
B’ e Fionnuala Nic Dhòmhnaill (1570 – 1608, far-ainm: Iníon Dubh sa Ghaelige neo Inghean Dubh sa Ghàidhlig) bean iar-fhlaithiche Ghàidhealach à Alba agus Bànrighinn Thír Chonail ann an Èirinn. ’S e nighean Sheumais mac Dòmhnaill agus Ùna Chaimbeulach a bh’ innte, agus i an dàrna bhean aig Aodh mac Magnusa Ó Domhnaill, Rìgh Thìr Chonaill agus màthair a’ chinn-fheadhna Aodh Rua Ó Dónaill, a’ chiad Iarla Thír Chonaill.
Pèist
Gheibhear craiceann tiugh le lannan air pèist.
Ogha
thumb|240px|seanair agus ogha ri chèile
Tha ogha a' ciallachadh mac neo nighean do chuid chloinne fhèin. 'S ann anns na oghaichean 's a tha sin ma bhios an aon seanair no seanmhair againn san teaghlach (Cuimris: Wyr). 'S mathaid gum bu dlùth an dàimh 's  th' ann eadar oghaichean agus seanairean.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Dàimhean Roinn-seòrsa:Teaghlach Roinn-seòrsa:Bith-eòlas
Ffestiniog
Tha am baile Ffestiniog ann an Gwynedd, a' Chuimrigh. Tha e 107.1 mi (172.3 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 189.6 mi (305.2 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 4696 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 3689 (78.6%); rugadh 78% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Pèist
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Beathaichean *
Ffestiniog
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Gwynedd Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Ffestiniog
691
691
Bàsan
Roinn-seòrsa:690an
Fionnuala Nic Dhomhnaill
Beatha
Thogadh an Inghean Dubh aig lùchairt nan Stiùbhartach ann an Alba, agus bha an dlùth dàimh aige riutha uabhasach feumail gu Aodh mac Magnusa Ó Domhnaill gus saighdearan-duais fhastadh ann an Alba nuair a phòs e rithe, mu 1570. Rug i ceathrar mac, an dithis rìgh mu dheireadh air Tír Chonaill nam measg: Aodh agus Rudhraighe. Nuair a dh’fhàs a fear-chèile seantaidh is e na bhodach, ‘s e ise fhèin a bha os cionn na rìoghachd. Theirear san Annála Ríoghachta Éireann gu robh i "mar mhàthair nan Machabim, a dh’aontaich cridhe fhir gu smuaintean bannail.
Iomairt Phoilitigeach
Ghoideadh am mac na b’ aosda aice, Aodh Rua, air falbh ann an 1587 is chuirte e sa phrìosan sa chaisteal ann am Baile Átha Cliath. Nuair a bha esan air falbh,‘s e ise fhèin a dhìonadh gu dìleas tagradh ceannas a mhic. Ann an 1588 thug i àithne gum marbhadh Aodh Gabhalach Ó Néill, mac-bràthar, oir bha esan air oidhirp air a dhèanamh an ceannas a ghabhail os làimhe. Ann an 1591 dh’fheuch Domhnall Dubh Ó Dónaill, mac a fhir-chèile bhon a’ chiad phòsadh aigese, ris a’ cheannas a ghlacadh, ach ghabhadh air agus mharbhadh aig Cath Lug na Cnamh e. Dhèanadh i iomadh iomairt ri Aodh Rua a shaoradh gu laghail neo ga fhaighinn às bho Chaisteal Bhaile Átha Cliath ri linn seo.
Nuair a theich Aodh Rua mu dheireadh thall ann an 1592, thug i airgead do Néill Garbh Ó Domhnaill, an tagraiche mu dheireadh a bha air fhàgail agus thug i air a fear-cèile gun leigeadh e an ceannas ann am fàbhar a mhic aca. Sgrìobh an t-seanchaidh Hiram Morgan gur e "gnothach gu math ro-rèitichte anns an robh buaidh a mhàthar os cionn gach nì eile" a bh’ ann taghadh Aoidh mar ceann-fheadhna nan Dómhnailleach ann an 1592. Chaidh i air chluainidh gu Cill Mhic Réanáin. Ach, ann an 1608, leis gach uile mac aice marbh an dèidh Teicheadh nan Iarla, chuir i a cliamhainn, Niall Garbh, ann an lìon taobh fhealltachd is chuireadh esan am prìosan sa Tùr Lunnainn. Chan eil a ceann-latha bhàis aithnichte idir. A thuilleadh, tha e coltach gun do chuireadh i seachad na làithean mu dheireadh aice ann an Caisteal Mongavlin, daingneach beag ri taobh na h-Aibhne Feabhal, dìreach mu dheas Baile Suingean sa sgìre Lagan air an àirde an ear Dùn na nGall.
Craobh-ghinealaiche nan Dómhnallach
Aodh mac Maghnusa Ó Domhnaill, m. 1600. = 1, Tè à Èirinn                        = 2, Fionnuala "Iníon Dubh" NicDhomhnaill (pòsadh mu1570) |                                             |  __|______________________________________        |_________________________________________________________________  |           |          |        |       |        |       |           |           |         |           |          |  |           |          |        |       |        |       |           |           |         |           |          |   Donnchadh Domhnall  Ruaidhri Siobhán nighean     Nuala   Aodh Ruadh  Rudhraighe  Maghnus   Mairghead   Máire    Cathbarr (Scaite) m.1590    m.1575  m. 1591  fl.1579     fl.1592  1571-1602  m.1608                beò 1608  m. 1662 .1608 |                                                                                              |                                                                                                        Domhnall Óg
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba Roinn-seòrsa:Daoine à Èirinn Roinn-seòrsa:Eachdraidh Fionnuala Nic Dhomhnaill Roinn-seòrsa:Poileataigs
Aonghas Dubh MacNeacail
Bha Aonghas MacNeacail ("Aonghas Dubh") (7 an t-Ògmhios 1942 - 19 an Dùbhlachd 2022) ’na bhàrd, chraoladair, eadar-theangair agus neach-naidheachd.
Sgeul-beatha
Rugadh Aonghas MacNeacail air 7 an t-Ògmhios 1942 ann an Ùige anns an Eilean Sgitheanach. Bha Gàidhlig aige bho thùs agus chaidh e do Bhun-sgoil Ùige, Àrd-sgoil Phort Rìgh agus as dèidh sin do dh'Oilthigh Ghlaschu. Bha e pòsta aig Gerda Stevenson, cleasaiche is sgrìobhaiche Albannach.
Loch Nighean Fhionnlaidh
thumb|Sealladh air Loch Nighean Fhionnlaidh
'S e loch ann an Alba a tha ann an Loch Nighean Fhionnlaidh. Tha e suidhichte deas air Tarsgabhaig ann an Slèite, an t-Eilean Sgitheanach. Tha a' bheinn Sgùrr Breac (249 m) na laighe san ear dheth.
Tha an loch seo cho mòr ri 2.9 ha (7.2 acair). 'S e 0.8 km (0.5 mìle) an cuairt-thomhas aige agus tha e mu 250 m a dh'fhad san àite as dìriche. Chan eil eilean anns an loch seo. Tha bàrr uisge an locha mu 98 m (322 troigh) os cionn na mara agus tha e mu 1 km (0.7 mìle) air falbh bhon mhuir. Tha an t-uisge a' sruthadh a-mach à Loch Nighean Fhionnlaidh chun an iar tron Gharbh-allt don mhuir.
Llanddowror
Tha am baile Llanddowror ann an Sir Gaerfyrddin, a' Chuimrigh. Tha e 62.2 mi (100.1 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 189.8 mi (305.4 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 828 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 210 (25.4%); rugadh 69% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Sir Gaerfyrddin Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Prionnsalachd-taghaidh Hesse-Kassel
B’ e dùthaich mheadhanach aig an robh pìosan fearainn beaga air an sgaoileadh air feadh na Gearmailt agus a mhair bho 1803 gu ruige 1866 a bh’ anns A' Phrionnsalachd-taghaidh Hessen-Kassel (Gearmailtis: Kurfürstentum Hessen-Kassel). B’ e Kassel a bh’ ann prìomh-bhaile na dùthcha agus b' e an Teaghlach Lorraine-Brabant a bha os a cionn. Chaidh a' Phrionnsalachd a chruthachadh ann an 1803 nuair a dh' àrdaich an Diùcachd Hesse-Kassel gu Phrionnsalachd-taghaidh, nuair a bha Napoleon Bonaparte a' feuchainn ri atharrachaidhean mòra a dhèanamh air structair phoileataigeach na Gearmailt, an dèidh dha chur às do dh' Ìmpireachd Naomh na Ròimhe. Ghabh Rìoghachd Westphalen (a bha na ball a thaobh Co-chaidreachas na Rèine) os làimh Hessen-Kassel an dèidh Chòradh Tilsit ann an 1807 gu ruige crìoch Westphalen ann an 1814. Chaidh Hessen-Kassel a leasachadh nuair sgaradh Prionnsalachd Isenburg eadar Hessel-Kassel agus Àrd-Dhiùcachd Hesse. Chaidh Hesse-Kassel a thoirt a-steach dhan Phruis ann an 1866.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Eachdraidh Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt Roinn-seòrsa:Poileataigs
16mh linn RC
16mh linn RC
Bàsaichean
Roinn-seòrsa:16mh linn RC
Pàpa Pius X
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Creideamh Roinn-seòrsa:Daoine às an Eadailt
692
Bàsan
Roinn-seòrsa:690an
Tomas Lindahl
'S e ceimigear às an t-Suain a tha ann an Tomas Lindahl. Tha e ainmeil airson an obair aige mu dheidhinn càiridh na DNA. Tha a' ghrinn-obair seo glè chudromach san tuigse de dh'aillse.
Beatha
Rugadh e ann an Stockholm agus sgrìobh e an tràchdas aige, "Mu structar agus stèidhealachd de shearbhagan niùclasach ann an eadar-sgaoileadh" san Karolinska Institutet an-sin. Chaidh e na ollamh ann an Oilthigh Ghöteborg ann an 1978. Dh'imrich e do Shasainn ann an 1981 agus chaidh e na chiad stiùiriche na Dheuchainn-lann Clare Hall ann an 1986. Ann an 2015 chaidh i na pàirt den Institiud Crick ann an Lunnainn.
Tha e na cheannard bhuidhinn emeritus san Institiud Crick.
Urraman
Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 2015 còmhla ri Paul Modrich agus Aziz Sancar.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Suain Roinn-seòrsa:Ceimigeachd Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Ceimigeachd Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans
Cali
‘S e prìomh-bhaile na roinne Valle del Cauca, ann an Coloimbia, a th’ann Cali, neo Santiago de Cali (sanˈtjaɣo ðe ˈkali). Tha e suidhichte aig 995m os cionn ìre na mara agus 440km air falbh bho Bhogotá. agus tha teodhachd meadhan dhe 25° aige, rè a’ bhliadhna. Chaidh am baile a steidheachadh ann an 1536 anns an sgìre ris an canar an Sliabh an Iar (Spàinntis: La Cordillera Occidental), ann an gleann mòr anns na h-Andes. Tha eaconomaidh làidir aig a’ bhaile, stèidhichte air sreath fhada dhe gnìomhachasan. Bha cunntas-sluaigh dhe 2,119,908 aig a' bhaile fhèin ann an 2005, a-rèir a’ chunntas-sluaigh mu dheireadh, 'S e Cali an treas baile as motha na dùthcha. agus an 12mh baile as motha ann an Aimearaga-Laideannach
Freumhan an Ainm
Mar a b'àbhaist ann an Aimearaga, chaidh ainmean-àite a chruthachadh le freumhan anns na creideamhan nan Spàinnteach: m.e. Sante Fe de Bogotá, San Bonifacio de Ibagué agus San Juan de Pasto. Mar sin, fhuair am baile an t-ainm aige oir chaidh e a steidheachadh air an latha aig Naomh Seumas, neo Santiago ann an Spàinntis. Thathar a' creidsinn gur e facal Quechua a th'ann an eileamaid Cali, leis cho faisg 's a tha am baile ri seann chrìochan Tawantinsuyu. 'S e Cali an t-ainm a tha air abhainn a' bhaile cuideachd.
Sluagh a' bhaile
Ged a tha 2,119,908 nan tàmh anns a' bhaile, chan eil ach 36,737 dhuibh a' fuireach anns na sgìrean dùthchasail am broinn crìochan a' bhaile. Tha fearrann na dùthcha sin ga roinn eadar na bailtean (Spàinntis: municipios) agus le sin tha gach clachan agus croit fo stiùireadh baile air choireigin. Air adhbharan trioblaidean poiliteagach air an dùthaich, tha a' mhòr-chuid dhe na daoine anns gach uile baile a-nis a' fuireach anns na bailtean fhèin, is na daoine a' fàgail na sgìrean dùthchasail.
Taobh chinnidh, ' s e Daoine geala/mestizos a th'ann a' mhòr-chuid dhe na daoine ann am Cali. A bharrachd air sin. ‘s e Tùsanaich a th’ann 0.5% agus tha 26.2% dhe daoine le freumhan ann an Afraga. ' S urrainn dhan 94.9% dhe na daoine ann an Cali leughadh agus sgrìobhadh. A tuilleadh air sin, tha fòn aig an taigh aig 81.9% dhe na dachannan.
Fèisean
Thathar a’ cumail am iomadach seòrsa dhe fhèis ann an Cali. Chithear fèilltean caitligeach, leis gur e dùthaich le mòr-chuid chaitligeach a th’ann fhathast, fèisean na stàite agus tachartasan ionadail a sheallas cho làidir ‘s tha beairteas cultarail na dùthcha.
Ceanglaichan A-mach
An t-Sìde ann an Cali
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:Coloimbia
Baile Dhubhthaich
'S e baile air a' Ghàidhealtachd a tha ann am Baile Dhubhthaich (Beurla: Tain). Tha am baile suidhichte deas air Caolas Dhòrnaich. Tha e air a' mhòr-rathaid A9 a tha a’ ceangal Alba a Deas le Gallaibh. 'S e seo na co-chomharran aige: 57° 48′ 42.41″ Tuath agus 4° 3′ 24.12″ Iar.
Bearchan
'S e ainm Gàidhlig a th' ann am Bearchan. 'S e ainm baistidh fireann a th' ann.
Baile Dhubhthaich
Anns a' bhliadhna 2001 bha 3,972 duine a' fuireach an seo. Tha stèisean-rèile ann air Loidhne a' Chinn a Tuath eadar Manachainn Rois agus Àird Ghaoithe.
Tha am baile ainmichte a-rèir Naomh Dubhthaich (Saint Duthac, 1000-1065). Tha meadhan a' bhaile, timcheall air High Street agus Tower Street, na raoin-ghlèidhteachais.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Saidheans cognatach
'S e rannsachadh timcheall ciamar a nì daoine an smuaintean agus mar a bheir breithneachadh ri an smuaintean a tha ann an eòlaidheachd na tuigse (no saidheans cognatach).
Tha e ceangailte ri eòlas-inntinn agus saidheans coimpiutair. Dh'ainmich Christopher Longuet-Higgins e saidheans cognatach agus tha Oilthigh Dhùn Èideann cudromach anns an saidheans seo fhathast.
Roinn-seòrsa:Eòlas-inntinn
Wyoming
'S e tè de na Stàitean Aonaichte a tha ann an Wyoming. Tha i suidhichte ann am meadhan na dùthcha anns na Beanntainn Creagach. Tha 563,626 duine a' fuireach anns an stàite. Mar sin 's e Wyoming an stàit as lugha a-rèir farsaingeachd a tha anns na Stàitean Aonaichte. Tha e air a bhith na stàit bho 10 an t-Iuchar 1890. Tha Cheyenne na prìomh-bhaile.
17mh linn RC
Bàsaichean
Roinn-seòrsa:17mh linn RC
1650
MDCL thumb|right|180px|Uilleam III Shasainn is II Alba
Bearach
'S e ainm Gàidhlig a th' ann am Bearach. 'S e ainm baistidh fireann a th' ann.
1650
Bàsan
Roinn-seòrsa:1650an
Bearach
Bunachas
Is dòcha gur e ainm Èireannach a th' ann bho thùs.
21 an t-Sultain
'S e 21 an t-Sultain an 264mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich (265mh ann am bliadhna-leum). Tha 101 latha air fhàgail gus deireadh na bliadhna. 'S e toiseach an fhoghair a th' ann an latha seo.
Tachartasan
thumb|180px||A. P. Ryder: Spiorad an Fhoghair
Fèillean
Roinn-seòrsa:Làithean
Nihonium
'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an nihonium le samhla Nh agus àireamh atamach 113.
'S e eileamaid glè rèidio-bheò agus fuadain a tha ann. Rinneadh caractarachd ri 6 iosatòpaichean de nihonium. Tha 286Nh, le leth-bheatha 19.6 diogan, as seasmhaiche.
Eachdraidh
Ann an 2004 rinn an sgioba RIKEN ann an Iapan aon atam de nihonium-278. Dh'ainmicheadh e 'ununtrium', ainm sealach air an àireamh atamach. Ann an 2015 dhearbhaich IUPAC an taisgealadh agus thug iad don sgioba RIKEN an còir an eileamaid ainmeachadh.
San Ògmhios 2016 mhol IUPAC e nihonium (samhla Nh) ainmeachadh air Iapan.
Cleachdadh
Tha nihonium glè thearc agus chan eil cleachdaidhean ann.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Meatailt Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Baile na h-Eaglais
thumb|Baile na h-Eaglais 'S e baile anns an t-Siorrachd Rinn Friù an Ear a tha ann am  Baile na h-Eaglais  (Beurla: Eaglesham). Tha e suidhichte mu 10 mìltean (16 cilemeatair) deas air Glaschu, deas air Busby, san earra-dheas air Baile Ùr na Maoirne agus gu àirde an iar-dheas air Cille Bhrìghde an Ear. 'S e seo na co-chomharran aige: 55° 44′ 22″ Tuath agus 4° 16′ 24″ Iar.
Ann an 2001 bha 3,127 duine a' fuireach an seo.
Tha mòran duine a' fuireach an seo a tha ag obair anns an bailtean mòra a tha timcheall air Baile na h-Eaglais.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Comhairle Shiorrachd Rinn Friù an Ear
Toronto
'S e Toronto am baile as motha a tha ann an Canada. Cuideachd tha e na phrìomh bhaile Roinn Ontairio. Tha 2.5 millean duine a' fuireach anns a' chathair fhèin agus faisg air 6 millean anns an sgìre. Tha am baile suidhichte air taobh tuath Loch Ontario. Tha comann Gàidhlig bheòthail ann, Comunn Gàidhlig Thoronto.
Iomraidhean
250px|thumb|Toronto
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Canada
Maramureş (Siorrachd)
'S e roinn (Romàinis: Județ) ann an ceann a tuath Romàinia a th' ann am Maramureş (IPA: maraˈmureʃ, Gearmailtis: Marmarosch, Ungairis Máramaros, Ucràinis: Мараморо́щина). Tha e suidhichte eadar Sǎlaj, Suceava, Bistrița-Năsăud, agus Satu Mare. 'S e Baia Mare a th' ann prìomh-bhaile na roinne. 'S e Maramureş an 15mh roinn as motha na dùthcha a thaobh fharsaingeachd agus an 17mh a thaobh àireimh-shluaigh.
Eachdraidh
Thathar dhen bheachd gur dòcha gur ann à ainmean dà abhainn, an Mara agus am Mureș, a th' ann ainm na roinne Chaidh an roinn a stèidheachadh ann an 1876 ri linn atharraidhean rianachail anns an Ungair. Bhuineadh Maramureş, mar iomadh roinn eile air an àirde iar-thuath Romàinia, dhan Ostair-Ungaire ron a' A' Chogaidh Mhòir, ged nach robh ach mion-chuid Ungaireach ann. Chaill An Ungair Maramureş ann an 1920.
Shawnee, Oklahoma
‘S e baile ann am meadhan nan Stàitean Aonaichte a th’ ann an Shawnee Tha e suidhichte ann am Pottawatomie County, Oklahoma. Anns a’ bhliadhna 2010 bha 29,857 duine a’ fuireach an seo. Tha e suidhichte aig 323m os cionn ìre na mara.
Maramureş (Siorrachd)
Bailtean as Motha
Tha ainm aig a h-uile baile ann an Ungairis agus ann an Gearmailtis (agus Ucràinis) aig mòran dhuibh o chionn 's gu robh coimhearsnachdan làidir ann ron a' Chogadh Mhòr agus àm Dej/Ceauşescu far an robh na cànain seo gam bruidhinn.
Shawnee, Oklahoma
Eachdraidh eile
Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1895.
Maramureş (Siorrachd)
Ceanglaichean A-mach
Roinn-seòrsa:Romàinia Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa
Shawnee, Oklahoma
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Oklahoma
693
Bàsan
Roinn-seòrsa:690an
Cànanan Ròmanach
[[Faidhle:Map-Romance Language World.png|thumb|400px|Prìomh chànanan Ròmanach air an t-saoghal:
'S iad cànanan Innd-Eòrpach a dh'èirich bhon Laideann a tha ann an cànanan Ròmanach. Tha còrr is 700 muillean daoine gam bruidhinn mar chiad chànan.
Mion-chànanan Ròmanach
thumb|300px|Cànanan Ròmanach air an Roinn-Eòrpa
Roinn-seòrsa:Cànain Ròmansach
1652
'S e bliadhna-leum a bha ann an 1652 (MDCLII).
Bàsan
Roinn-seòrsa:1650an
Caolabhain
Tha caolabhain (Beurla: pencil; “peansail”) na innleachd airson sgrìobhaidh neo tarraing. Nithear à bioran fiodha, agus pios luaidhe, gualain neo cailce tro mheadhan.
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadh Roinn-seòrsa:Acfhainn
18mh linn RC
18mh linn RC
Bàsaichean
Roinn-seòrsa:18mh linn RC
Peanta
'S e stuth a tha ann am peanta a chuirear air rudeigin gus dath a chur ann neo gus a chòmhdachadh. Cleachdar peanta airson aobharan gnìomhaireach, neo obrach, agus airson dealbhan a dhèanamh.
Faic cuideachd
Roinn-seòrsa:Stuth