cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ceimigeachd fhàs-bheairteach
Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Ceimigeachd Roinn-seòrsa:Saidheans
1661
MDCLXI
Bàsan
Roinn-seòrsa:1660an
Duaisean Gàidhlig na h-Alba
Tha Duaisean Gàidhlig na h-Alba 'na shreath de dhuaisean a tha 'gam buileachadh air daoine a rinn obair mhòr a chum math na Gàidhlig. Chaidh an stèidheachadh 's tha iad 'gan ruith le Bòrd na Gàidhlig ann an com-pàirteachas le Media Scotland (gu sònraichte an Daily Record) le maoineachadh o Foghlam Alba agus Iomairt na Gàidhealtachd is nan Eilean is taic Comhairle nan Eilean Siar.
2016
===2015 ===
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Duaisean Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Stèisean Mhonadh Fotha
'S e Stèisean Mhonadh Fotha (Beurla:Monifieth railway station) an stèisean-rèile ann am Monadh Fotha. Tha e suidhichte air an loidhne eadar Obar Dheathain agus Dùn Èideann. <br style="clear: both;" /> {| class="toccolours" border="1" cellpadding="4" style="margin: 0 auto; border-collapse: collapse; text-align: center;" ! Stèisean roimhe ! colspan="3" | National Rail ! an ath stèisean Loidhne Dùn Èideann gu Obar Dheathain <br style="clear: both;" />
Mykolaivska Oblast
'S e tè dhe na 24 roinnean anns an An Ucràin a th'ann an Mykolaivska Oblast (Ucràinis: Миколаївська область, ainm neo-fhoirmeil: Mykolaivshchyna, IPA: mɪkoˈɫɑjiu̯sʲkɐ ˈɔbɫɐsʲtʲ). 'S e Mykolaiv fhèin 's a th' ann prìomh-bhaile na roinne. Tha i suidhichte ann an ceann a deas na dùthcha, ri taobh na Mara Dhuibh. Tha 1,108,394 duine a' fuireach ann.
Eachdraidh
Chaidh Mykolaivska Oblast a chruthachadh ann an 1937 nuair a roinneadh Odeska Oblast ann an dà leth. Bhòt 89.45% nan daoine ann am Mykolaivska Oblast airson neo-eisimeileachd na h-Ucràine san reifreann nàiseanta ann an 1991.
Ceanglaichean A-mach
Mapaichean
Roinn-seòrsa:An Ucràin Roinn-seòrsa:Mykolaivska Oblast
Tennessine
'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an tennessine le samhla Ts agus àireamh atamach 117.
'S e eileamaid glè rèidio-bheò agus fuadain a tha ann. Rinneadh caractarachd ri dà iosatòp de thennessine, 293Ts (leth-bheatha 22 ms) is 294Ts (leth-bheatha 51 ms).
Georgia (stàit)
right|300px|thumb|Georgia 'S e tè de na Stàitean Aonaichte a tha ann an Georgia. Tha i suidhichte san àirde an ear-dheas na dùthcha. Tha an Cuan Siar ear air. Tha 9,687,653 duine a' fuireach anns an stàite. Tha Atlanta na prìomh-bhaile. Tha e air a bhith na stàit bho 2 an t-Iuchar 1788.
Tennessine
Eachdraidh
Mhol IUPAC san Ògmhios 2016 e tennessine (Ts) air Tennessee ainmeachadh. ach tha an samhla Ts a' ciallachadh tosyl cuideachd.
Georgia (stàit)
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Stàitean de na Stàitean Aonaichte‎ Roinn-seòrsa:Georgia (stàit)
Tennessine
Cleachdadh
Tha tennessine glè thearc agus chan eil cleachdaidhean ann.
Cille Mhìcheil (soilleireachadh)
Tha Cille Mhìcheil, neo sa Bheurla "Kirkmichael"/"Kilmichael" gu math cumanta mar ainm:
Tennessine
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Meatailt Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Calum Cille
Rugadh Calum Cille no Colum Cille (Gaeilge: Colm Cille; Gaelg: Columb Killey; Beurla: Columba) mu 517 ann an Doire ann an Còigeamh Uladh. Dh'eug e ann an 597. Am prìomh naomh aig Alba, fiu's os cionn Naomh Anndra o chionn's gur e fhéin is coireach airson leasachadh na Crìosdaidheachd bho Éirinn gu air feadh na h-Alba. (Ged feumar a ràdh gun robh Ninian a' searmonachadh an ceann a deas na dùthcha dà cheud bliadhna roimhe seo.).
Vita Columbae
Chaidh Vita Columbae (Beatha Chaluim Chille) a sgrìobhadh sa Laideann, tràth sna 690an tha e coltach, le Adomnán, a bha ʼna 9mh Aba Eilean Ì suas gʼa bàs sa bhliadhna 704. Chaidh aʼ phrìomh làmh-sgrìobhainn den teacsa a sgrìobhadh le Dorbbéne, deisciobal aig Adomnán a bhàsaich ann an 713, agus tha i gléidhte ann an Schaffhausen san Eilbheis.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba Roinn-seòrsa:Daoine à Èirinn Roinn-seòrsa:Ì Chaluim Chille Roinn-seòrsa:Daoine à Alba Roinn-seòrsa:Naoimh Roinn-seòrsa:Creideamh
Caraidean na Cruinne
’S e buidheann ballrachd agus carthanais a tha ann an Caraidean na Cruinne, airson dìon na h-àrainneachd.
Chaidh Caraidean na Cruinne a stéidheachadh ann an 1969 le Robert O Anderson mar bhuidheann a’ cur an aghaidh cumhachd niuclasaich. Chuir Robert Anderson $200,000 den airgead aige fhéin a-steach ann, agus stéidhich e Caraidean na Cruinne còmhla ri David Brower, a bha an déidh briseadh leis an Sierra Club, agus Donald Aitken agus Jerry Mander. B’ e Amory Lovins a’ chiad chosnaiche agus thòisich esan Caraidean na Cruinne sa Rìoghachd Aonaichte. Chaidh an lìonra eadar-nàiseanta a stéidheachadh ann an 1971 an déidh coinneimh de riochdairean bho na Stàitean Aonaichte, an t-Suain, an Rìoghachd Aonaichte agus an Fhraing.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Carthannasan
26 an t-Sultain
'S e 26 an t-Sultain an 269mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich (270mh ann am bliadhna-leum). Tha 96 latha air fhàgail gus deireadh na bliadhna.
Fèillean
Roinn-seòrsa:Làithean
Llanegwad
Tha am baile Llanegwad ann an Sir Gaerfyrddin, a' Chuimrigh. Tha e 49.8 mi (80.1 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 174.1 mi (280.2 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 1428 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 847 (59.3%); rugadh 73% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Sir Gaerfyrddin Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
1662
MDCLXII
Bàsan
Roinn-seòrsa:1660an
Michael Atiyah
B' e matamataigear à Sasainn a bha ann am Michael Atiyah.
Rugadh e ann an Lunnainn ann an 1929 aig màthair à Sasainn is athair à Leabanon agus thogadh e ann an Sudàn is anns an Èipheit. Dh'ionnsaich e matamataig aig Colaiste na Trianaide, Oilthigh Chambridge agus sgrìobh e teusais fo William Hodge. As dèidh seo dh'obair e aig Oilthigh Phrinceton is thill e chun Rìoghachd Aonaichte far an deach e na ollamh aig Oilthigh Oxford ann an 1963. Dh'fhoillsich e an teòirim inneacs Atiyah–Singer còmhla ri Isadore Singer, a thoradh as ainmeile, ann an 1968, is thill e gu Princeton eadar 1969 is 1972. Chaidh e na mhaighstir Colaiste na Trianaide ann an 1990 agus stiùir e an t-Institiud Isaac Newton. As dèidh dha a dhreuchd leigeil suas ann an 1997 dh'imrich e gu Dùn Èideann far an do chaochail e ann an 2019.
Urraman
Bhuannaich e am Bonn Fields ann an 1966 còmhla ri Paul Cohen, Alexander Grothendieck agus Stephen Smale. Eadar 1990 is 1995 bha e na cheann-suidhe a' Chomainn Rìoghail ann an Lunnainn agus an Comann Rìoghail Dhùn Èideann eadar 2005 is 2008.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Matamataig
C.B. Hamaltan Acadamach
'S e sgioba ball-coise a th' ann Hamaltan Acadamach.
Ceangal a-mach
Roinn-seòrsa:Ball-coise Albannach Roinn-seòrsa:Sgiobannan ball-coise
910
B' e bliadhna chumanta sa' Mhìosachan Iulianach a bha ann an 910 an dèidh do Chrìosta.
Bha Còiseam II na rìgh na h-Alba.
Bàsan
Roinn-seòrsa:910an
911
Bha Còiseam II na rìgh na h-Alba.
Aarberg
Àireamh-shluaigh
Seo mar a dh'atharraich àireamh-shluaigh Aarberg eadar 1850 agus 2008 :
911
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:910an
Aarberg
Ceanglaichean A-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Eilbheis
Martin Karplus
'S e Ceimigear às an Ostair agus na Stàitean Aonaichte a th' ann am Martin Karplus (Eabhra: מרטין קרפלוס, Vienna, 5 am Màrt 1930). Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 2013 còmhla ri Michael Levitt agus Arieh Warshel. B'fheudar dhan theaghlach aige an dùthaich fhàgail ann an 1938, nuair a ràinig na Nàsaich. S' e Iùdhaich innleachdail a bh' ann na Karplus. Stiùirich Linus Carl Pauling tron dotaireachd e ann an 1953. A bharrachd air sin, tha e ainmeil cuideachd airson a' cho-aontar Karplus: J(\phi) = A \cos^2 \phi + B \cos\,\phi + C
Ceanglaichean A-mach
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Ceimigeachd Roinn-seòrsa:Ceimigearan Roinn-seòrsa:Daoine às an Ostair Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte Roinn-seòrsa:Iùdhaich
Lantanum
'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an lantanum le samhla La agus àireamh atamach 57. 'S e lantanach agus meatailt bog a tha ann.
Eachdraidh
Ann an 1839 lorg Carl Gustav Mosander eileamaid ùr nuair a ròist e cerium naidhtreat san adhair agus dh'iom-obraich e na iarsmaidhean cuide ri searbhag naidhtreach.
Tha an t-ainm a' dol bhon fhacal Ghreugach λανθανω, no "bhith air fhlach".
Cleachdadh
Cleachdar lantanum ann am bataraidhean airson càraichean tar-chinealach.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Eileamaidean Roinn-seòrsa:Lantanach Roinn-seòrsa:Meatailt
Diùcachd Nassau-Weilburg
B’ e dùthaich bheag neo-eisimeileach air an àirde an iar-thuath na Gearmailt a bh’ anns an Diùcachd Nassau-Weilburg (Gearmailtis: Herzogtum Nassau-Weilburg), a mhair  bho 1344 gu ruige 1806,  nuair a dh' aonaich Napoleon Bonaparte e le Nassau-Usingen an dèidh dha a chur às do dh' Ìmpireachd Naomh na Ròimhe, ri linn atharrachadh mòr a rinn e air structair phoileataigeach na Gearmailt a thaobh Co-chaidreachas na Rèine. B’ e Weilburg a bh’ ann prìomh-bhaile na dùthcha agus b' e an Teaghlach Uasal Nassau a bha os a chionn. Bha fearann na stàite seo air a sgaoileadh ann an deich iadhtag air feadh na sgìre eadar Frankfurt agus Worms fad 462 bliadhna gus a thoisich Ar-a-mach na Frainge. Ghabh Nassau-Weilburg ri Co-chaidreachas na Rèine air 17 an t-Iuchar 1806 ach, an ceann mìos, thug Napoleon orra aonadh le Nassau-Usingen, air 30 an Lùnasdal 1806.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Eachdraidh Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt Roinn-seòrsa:Poileataigs
La Gomera
thumb|right|300px| La Gomera thumb|right|300px|Los Organos thumb|300px|Mapa an eilein 'S e eilean Spàinnteach agus aon de na h-Eileanan Canàrach a tha ann an  La Gomera . Tha e suidhichte anns a’ Chuan Siar.
2012
Bàsan
thumb|150px|Neil Armstrong
La Gomera
Tha La Gomera cho farsaing ri 369,76 km² cilemeatair ceàrnagach. Anns a’ bhliadhna 2007 bha 22.259 de shluagh ann.
2012
Bàsan
Roinn-seòrsa:21mh linn
La Gomera
Tha San Sebastián de La Gomera na phrìomh-bhaile, tha riaghaltas (cabildo insular) an eilein suidhichte an seo.
Tha La Gomera na phàirt den cheàrn Santa Cruz de Tenerife. Tha sia sgìrean aige:
'S e Garajonay a’ bheinn as àirde air La Gomera, tha e 1.487 meatair a dh'àird. Tha e suidhichte ann am pàirc nàiseanta Garajonay. Tha a' phàirc a’ gabhail a-steach 10% den eilean agus tha e dìonta leis an UNESCO.
Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Canàrach Roinn-seòrsa:Eileanan Roinn-seòrsa:An Spàinn
Iom-obrachadh ceimigeach
thumb|300px|right|An ath-chòireachadh Claisen. Tha Δ a' samhlachadh teasa.
'S e pròiseas nuair a tha moileciuilean ag atharrachadh no iomlaid ataman a tha ann an iom-obrachadh ceimigeach.
Seòrsachadh
200px|thumb|Iom-obrachadh cuir ris. 200px|thumb|Iom-obrachadh cuir às. Rinn Christopher Ingold sgeama airson iom-obrachaidhean a sheòrsachadh.
Iom-obrachaidhean ainmichte
Dh'ainmichear iomadh iom-obrachadh air ceimigear no ceimigearan a rinn iad, mar eisimpleir an cur-ris Diels–Alder air Otto Diels agus Kurt Alder, an iom-obrachadh Heck air Richard Heck nach maireann, an iom-obrachadh Grignard air Victor Grignard agus an iom-obrachadh Suzuki air Akira Suzuki.
Roinn-seòrsa:Ceimigeachd
Ruadh Stac Mòr
'S e beinn ann an Achadh an Iasgair air a’ Ghàidhealtachd a th’ ann an Ruadh Stac Mòr. Tha e suidhichte ann an àite glè iomallach eadar Dùn Dòmhnaill agus Loch Ma-ruibhe air taobh an iar de Ghleann na Muice. Tha e 918m de dh'àirde, agus 's e Beinn Rothaich a th' ann.
Mo Yan
‘S e sgrìobhadair à Sluagh-Phoblachd na Sìne a tha ann am Mo Yan (IPA: moʊ jɛn, Sìonais: 管謨業, Gaomi 17 an Gearran 1955). Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Litreachas ann an 2012 airson a chuid nobhailean agus sgeulachdan goirid. Phòs e ris a bhean Du Qinlan ann an 1979.
Ruadh Stac Mòr
Mar as trice bithear ga streap bhon bhothan aig Seanbhail, far am bi a' mhòr-chuid de dhaoine a' cur seachad na h-oidhche roimhe agus às dèidh. Dh'fhaodadh a streap bho Ghleann na Muice Beag agus a dhìreadh bhon ear-thuath air neo dol timcheall air a' bheinn an toiseach agus dìreadh bhon iar-dheas. Dh'fhaodadh a cheangal leis a' Mhaighdinn. Dh'fhaodadh a ceangal fiù 's leis na beanntan air taobh eile a' ghlinne, Mullach Coire Mhic Fhearchair, Sgùrr Bàn agus Beinn a' Chlaidheimh, agus canar The Fisherfield Six ris a' chuairt fhada seo.
Mo Yan
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Sìneach Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Litreachas Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Sìn
Ruadh Stac Mòr
Bhon mhullach gheibhear seallaidhean air leth air Achadh an Iasgair, Slioch, Loch Ma Ruibhe, Fionn Loch, Loch Iù, An Teallach agus Na Fanaichean.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Beanntan Rothaich Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Neskaupstaður
'S e baile agus port air an àirde an ear Innis Tìle a th' ann an Neskaupstaður (IPA: 'ˈnɛːskøy̑pstaːðʏr). Tha e suidhichte faisg air Egilsstaðir, dìreach aig ìre na mara, san roinn Austurland (Roinn an Ear), ri taobh na h-aibhnichedan Hofsá agus Selá, 703km air falbh bho Reykjavík agus 315km bho Akureyri. Tha 1,437 duine a’ fuireach sa bhaile. Tha eaconomaidh a' bhaile stèidhichte air iasgach agus turasachd. Tha e a' buntainn dhan sgìre-phàrlamaid Norðausturkjördæmi.
Eachdraidh
Chaidh an t-àite a chlàradh airson a' chiad turais ann an caibideil 80 dhen Landnámabók mar Nes:
Egill hinn rauði hét maður, er nam Norðurfjörð og bjó á Nesi út; hans son var Óláfur, er Nesmenn eru frá komnir.
Freumh-fhaclachd
Tha an t-ainm a' ciallachadh Làrach Ceannachd an Rubha sa chànan aca, bho Nes (Rubha), Að Kaupa (Ceannachd) agus Staður (Làrach).
Ceanglaichean a-mach
Duilleag Oifigeil
Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:Innis Tìle
Sgalasaig
'S e  Sgalasaig am prìomh-bhaile ann an Colbhasa. 'S e port-mara airson aiseag a tha ann. An sin tha aiseagan a' dol eadar Sgalasaig agus An t-Oban agus Ceann na Creige le Caledonian Mac a' Bhriuthainn.
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Port Asgaig
'S e baile-beag agus port ann an Ìle th' ann am Port Asgaig (Beurla: Port Askaig). 'S e port-mara airson aiseagan a tha ann. An sin tha seirbheis aiseagan a' ruith gu Ceann na Creige le Caledonian Mac a' Bhriuthainn agus Faolainn air Diùra. Tha taigh-òsta, pump-peatroil agus bùth aig Port Asgaig.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Ìle
912
'S e bliadhna-leum a bha ann an 912 (CMXII).
Llandderfel
Tha am baile Llandderfel ann an Gwynedd, a' Chuimrigh. Tha e 100.6 mi (161.8 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 173.5 mi (279.2 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 1055 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 708 (67.1%); rugadh 69% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
912
Bàsan
Roinn-seòrsa:910an
Llandderfel
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Gwynedd Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Cadder
'S e clachan beag suidhichte ri taobh an rathad-iarainn Dùn Eideann is Glaschu, an "E&G" mar a chanar ris, a tha ann an Coile Dobhair (Cadder). Tha Coile Dobhair mu chòig mìle ear air Glaschu.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Comhairle Siorrachd Dhùn Breatann an Ear
Pòl Mac a' Bhreatunnaich
'S e ùghdar Gàidhlig a tha ann am Pòl Mac a' Bhreatunnaich (Beurla: Paul Galbraith).
Mil
thumb|Mil thumb|Cìr-mheala
Pòl Mac a' Bhreatunnaich
Anns a leabhar Turas Thar Chuain, tha e a' toirt iomradh air turas a rinn e timcheall an t-saoghail ag obair air bàta.
Mil
Tha mil 'na lionn mhilis is bhìtheanach air churthachadh le seilleanan agus le frìdean eile bhon sile nam blàthan.
'S mil nas mìlse na siùcar agus tha buaidhean dreachmhora stuth-duileolach air fuine aig mil. Tha blas sònraichte aig mil gun treòraich roinn nan daoine a bhith nas fheàrr air mil thar siùcar agus milsichean eile.
Pòl Mac a' Bhreatunnaich
'S e leabhar eachdraidh-beatha a th' ann an Air Druim an Eich Sgiathaich. Tha iomradh air Barraigh ro àm an Dàrna Chogaidh. Aig àm a' chogaidh fhèin, bha Mac a' Bhreatunnaich sna feachdan adhair - an each sgiathaich san tiotal. Bhuannaich an leabhar duais aig a' Mhòd Nàiseanta ann an 1988.
Mil
Cha mhill mil lionnach. Do bhrìgh a co-chruinneachadh an t-siùcair, marbhaidh i bitheagan le lobhadh-lionna-fala. Cha dh'fhàs beoghail innte beirm nàdarra air sgèith do bhrìgh tha ro-ìseal an stuth na taiseachd. Caochailidh à 14% ri 18% an stuth na taiseachd mil nàdarra, amh. Cho fada ri mairidh an stuth na taiseachd fodha 18%, cha shìolaich ann am mil gu bhith fàs-bheairt sam bith ri meudan cudthromach.
Socraichidh na buinn am blàith na meala an rannsachadh nam poileanan agus nam pòran ann am mil amh (eòlas-meala). Do bhrìgh giùlainidh seilleanan dealanachd shocrach, agus is urrainn dhaibh bloighean eile tarraing, 's urrainn do na dòighean ceudna an eòlais-meala air chleachdadh a bhith ann an rannsachaidhean tìreile raon nam bloighean gath-bheòthalach, duslach, no truailleadh nam bloighean.
Pòl Mac a' Bhreatunnaich
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig Mac a' Bhreatunnaich, Pòl Roinn-seòrsa:Gàidheil Mac a' Bhreatunnaich, Pòl
Mil
Tha poileanachadh buaidh shònraichte nam seilleanan a' cruinneachadh sile a dhèanamh mil, gur brìgheil ris na lusan bòrcadh.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Biadh Roinn-seòrsa:Spìosradh
Yochanan Vollach
'S e cluicheadair ball-coise a th' ann an Yochanan Vollach (Jochanan Wallach; Eabhra: יוחנן וולך). Rugadh e air an 14mh den Chèitean, 1945, ann an Kiryat Bialik ann an Israel.
1663
MDCLXIII
Bàsan
Roinn-seòrsa:1660an
Boisil
'S e ainm Gàidhlig a th' ann am Boisil. 'S e ainm baistidh fireann a th' ann. Nochdaidh e ann am Beurla mar Basil, ann an Pòlais mar Bazyli is ann an Ruisis mar Vasili.
Bunachas
Thàinig an t-ainm bho thùs bhon ainm Ghreugach Βασιλειος (Basileios). Tha am freumh aige βασιλευς (basileus) a ' ciallachadh rìgh.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Ainmean Gàidhealach
28 an t-Sultain
'S e 28 an t-Sultain an 271mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich (272mh ann am bliadhna-leum). Tha 94 latha air fhàgail gus deireadh na bliadhna.
Tachartasan
thumb|[[Seòras Bochanan. Clach-chuimhne ann an Dùn Èideann]]
Fèillean
Roinn-seòrsa:Làithean
Boston, Massachusetts
'S e Boston prìomh-bhaile Mhassachusetts agus Sasainn Nuadh anns na Stàitean Aonaichte. Anns a’ bhliadhna 2010 bha 625,087 duine a’ fuireach an seo. Tha e suidhichte aig 43m os cionn ìre na mara. Tha Abhainn Teàrlach a dol tro meadhan a baile. Tha dà oilthigh ann, Oilthigh Harvard agus MIT (fear teicneolas ).
Eachdraidh
Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1630.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean ann am Massachusetts
Tarbh-boidhre
A rèir Dwelly, 's e "uile-bheist, deamhan; dia leis comas a dhol fo gheasaibh agus bi iomadh cruth" a tha ann an tarbh-boidhre. Chan eil mi a' faighinn facal airson "werewolf" no "lycanthrope" no "beserker" agus a chionn sin tha mi a' cleachdadh am facal "tarbh boidhre" airson na faclan seo.
Tha trì seòrsa tairbh boidhre :--
(1) neach a bha mallachd air a bhith a chur air
- chur cuideigin am mallachd air
(2) neach a chur mallachd air fhèin-sa
- tron draoigheachd no le ob
- a' dèiligeadh ris an Donas
(3) neach a rugadh mallaichte
Fhad 's a bhios comas aig cuid a dhol fo geasaibh nuair a bhios iad ag iarraidh, feumaidh a h-uile seòrsa tairbh boidhre a dhol nuair a' ghealach làn.
Roinn-seòrsa:Uilebheistean
Ailig MacFhearghais
B' e neach-poileataigs à Alba a bh' ann an Sir Ailig MacFhearghais (8 Giblean 1949 – 31 Iuchar 2018) (Beurla: Alex Fergusson).
Bha e na bhall ann am Partaidh Tòraidheach na h-Alba. Bu e ball Pàrlamaid na h-Alba a bh' ann bho 1999 gu 2016. Bu e an treas Oifigear-riaghlaidh Pàrlamaid na h-Alba bho 2007 gu 2011.
Chaidh e a thaghadh mar BhPA airson Gall-Ghàidhealaibh agus Bràigh Nid ann an 1999. Mhair e mar BhPA nuair a chaidh an seat Gall-Ghàidhealaibh agus Dùn Phris an Iar ann an 2011. Sheas e sìos ann an 2016.
Beatha
Rugadh e ann an Lios Uillt, Siorrachd Bhaile na h-Uige, Alba. Chaochail e aig an taigh ann an 2018.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Ball Pàrlamaid na h-Alba Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Oganesson
'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an oganesson le samhla Og agus àireamh atamach 118.
'S e eileamaid glè rèidio-bheò agus fuadain a tha ann. Rinneadh caractarachd ri aon iosatòp de dh'oganesson, 294Og.
Eachdraidh
San Ògmhios 2016 mhol IUPAC e oganesson (samhla Og) air Yuri Oganessian.
Cleachdadh
Tha oganesson glè thearc agus chan eil cleachdaidhean ann.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Meatailt Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Stèisean Bhaile Mhosaidh
'S e Stèisean Bhaile Mosaidh (Beurla:Balmossie railway station) an stèisean-rèile ann am Monadh Fotha. Tha e suidhichte air an loidhne eadar Obar Dheathain agus Dùn Èideann. <br style="clear: both;" /> {| class="toccolours" border="1" cellpadding="4" style="margin: 0 auto; border-collapse: collapse; text-align: center;" ! Stèisean roimhe ! colspan="3" | National Rail ! an ath stèisean Loidhne Dùn Èideann gu Obar Dheathain <br style="clear: both;" />
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:trafaig Roinn-seòrsa:Giùlan Roinn-seòrsa:Stèiseanan
Loch an Uachdair
thumb|Loch an Uachdair
'S e loch ann an Alba a tha ann an Loch an Uachdair. Tha e suidhichte ann an Ratharsair.
Tha Loch an Uachdair cho mòr ri 16.1 acair. 'S e 1.9 km (1.2 mìle) an cuairt-thomhas aige agus tha e mu 425 m a dh'fhad san àite as dìriche. Tha dà eilean anns an loch seo. Tha bàrr uisge an locha mu 77 m (253 troigh) os cionn na mara agus tha e mu 0.7 km (0.4 mìle) air falbh bhon mhuir.
Tha Loch an Uachdair suidhichte air an làimh chlì dhen rathad bho Chaisteal Bhròchaill gu Àrnais. Tha taigh airson bàtaichean air bruach an locha. Tha Loch Beag san àirde an ear-thuath dheth.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Lochan na h-Alba Roinn-seòrsa:Ratharsair
Montagnola
Eachdraidh
Bhuineadh am baile gu Poblachd Rhodàinia bho 1802 gu ruige 1810.
Ceanglaichean A-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:An Eilbheis Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa
Dingwall & Skye Railway Coy.
Stèidhicheadh an Dingwall and Skye Railway Company an 1861(?), B' e rùn na luchd-steidheachaidh a chruthaich rathad-iarainn bho Baile Chàil gu uisgeachan so-sheòlta Loch Charainn mu choinneamh an Eilean Sgitheanach. B' e amas a' chompanaidh, a fhuair taic bho MacLeòid Dhùin Bheagain, a dhèanamh conaltradh nas fhasa eadar an t-Eilean Sgitheanach agus Inbhir Nis a bha na bhaile an t-siorramachd.
Tiomnadh Nuadh
thumb|[[Soisgeul Lucais|Lucais 11:2 ann an Codex Sinaiticus]]
Dingwall & Skye Railway Coy.
B' e Iòsaph Mitchell innleadair a' chompanaidh agus rinn e suirbhidh air sgrìob le Rathad Chondain gu Garbh agus mar sin seachad ceann Loch Lùchairt gu Achadh na Sine mus an do dh'èirigh e gu mullaich aig Luib, a roimhe claonadh aig 1 an 70 tro Ghleann Charainn a ruigsinn àird na mara aig Ach' an Tigh (far a bheil Stèisean Srath Charainn an diugh), bho Ach' an Tigh leann an sgrìob Cladach Deis Loch Charainn gu a cheann-uidhe. Cha d'fhuair am Achd Prìobhaideachd a bha dith air a' chompanaidh, mus a biodh cumhachdan reachdail aca rathad-iarainn a thogail agus a ruith tro pàrlamaid gun strì, agus cha b' ann roimhe 1863, a fhuair an companaidh an Achd Pàrlamaid a thug cead dhaibh rathad-iarainn a thogail eadar Baile Chàil agus Port an t-Sròin. Mus an d'fhuair iad an Achd, bha iad air aontachadh ri sgrìob eadar dhealaichte agus torr nas doirbh a mach a Baile Chàil. Sgrìob air am b' fheudar do trèanaichean a sreap 4 mìltean bho Gobhal Fhodartaidh do Beàrn Creag an Fhithich, an aghaidh claon de 1 an 50 agus air cuaireasgan de rèidius sìos ri 9 slabhraidhean.
Tiomnadh Nuadh
'S e leabhar sgriobtair Crìosdaidhean a tha anns an Tiomnadh Nuadh (Greugais: Ἡ Καινὴ Διαθήκη).
Dingwall & Skye Railway Coy.
Chaidh an rathad-iarainn fhosgladh ann an 1870, ged nach do ruith an D&S na trèanaichean a fhèin. B' e Rathad-iarainn na Gaidhealtachd a dh'obraich seirbhis nan trèanaichean fo cumhnant leis an D&S.
Tiomnadh Nuadh
Dh'eadar-theangaich Seumas Stiubhart agus Dùghall Bochanan an Tiomnadh Nuadh an tùsail bhon Ghreugais gu Gàidhlig ann an 1767.
Ceanglaichean A-mach
Roinn-seòrsa:Bìoball * Roinn-seòrsa:Crìosdaidheachd
Dingwall & Skye Railway Coy.
Bha dlùth cheangail eadar a' chompanaidh Dingwall and Skye agus The Highland Railway Company bho thùs. Chaidh an rathad-iarainn Baile Chàil agus An t-Eilean Sgitheanach a slugadh a-steach do Rathad-iarainn na Gaidhealtachd ann an 1885(?).
Roinn-seòrsa:Giùlan
Ball-coise Canaidianach
right|thumb|200px|Calgary Stampeders
Se spòrs bhuidheann ann an Canada a tha ann am ball-coise Canèidianach. Tha an gèama air a chluich le clogaidean, is pads, agus tha e beagan coltach ri rugbaidh - tha am balla den aon cruth, agus an tadhal, ach is urrainn dhuit am balla a thilgeil mud bheulaibh. Tha e glè choltach ri ball-coise Aimearaganach san fhoirm agus cruth.
Ceangailtean a-muigh
Roinn-seòrsa:Spòrs bhuidheann Roinn-seòrsa:Còdaichean ball-coise Roinn-seòrsa:Canada
Odeska Oblast
'S e tè dhe na 24 roinnean anns an An Ucràin a th'ann an Odeska Oblast (Ucràinis: Одеська область, ainm neo-fhoirmeil: Odeschyna). 'S e Odesa fhèin 's a th' ann prìomh-bhaile na roinne. Tha i suidhichte ann air an àirde an iar-dheas na dùthcha, ri taobh na Mara Dhuibh. Tha 2,368,107 duine a' fuireach ann.
Eachdraidh
Chaidh Odeska Oblast a chruthachadh ann an 1932 ach bha i air a roinneadh ann an dà leth ann an 1937 airson Mykolaivska Oblast a chruthachadh. Fhuair i a cuid talmhainn a th'aice a-nis nuair a chuireadh Izmailska Oblast ris ann an 1954. Nuair a chaidh dam a thogail airson Loch Sassyk a chruthachadh ann an 1978, chaidh loch fìor-uisge 210km² a chruthachadh ann am pàirt tioram air an àirde an iar na h-oblast. Rinn an Holodomor - Gort na h-Ucràine - droch sgrios air an sgìre seo agus chaochail 326,900 leis an acras. Bhòt 85.38% nan daoine ann an Odeska Oblast airson neo-eisimeileachd na h-Ucràine san reifreann nàiseanta ann an 1991.
Loch Meiklie
'S e loch beag ann an Alba a tha ann an Loch Meiklie. Tha e suidhichte air a' Ghàidhealtachd ann an Gleann Urchadain iar air Loch Nis. Tha an loch mu 1.1 mìle (1.8 km) a dh'fhad agus tha e cho mòr ri 195.5 acair (79.1 ha). Tha bàrr uisge an locha mu 114 meatair os cionn na mara. Tha uisge Loch Meiklie a' sruthadh do dh'Abhainn Enrick. Tha breac-donn a' fuireach ann an Abhainn Enrick.
Odeska Oblast
Ceanglaichean A-mach
Roinn-seòrsa:An Ucràin Roinn-seòrsa:Odeska Oblast
Loch Meiklie
Dealbhan
Roinn-seòrsa:Lochan na h-Alba
Bàn-dhearg
'S e dath dèanta le measgachadh geal agus dearg a tha ann an bàn-dhearg neo pinc. Tha mòran dhathan ann air leth an datha.
Bàn-dhearg ann an gnè agus suidheachadh-miann
thumb|right|250px|Cuideigin ann an [[lèine-spòrs bhàn-dhearg a' fighe stìom-amhaich bhàn-dhearg]]
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Dathan
Obar Lobhair
thumb|Taigh-staile ann an Obar Lobhair 'S e baile ann am Moireibh a th' ann an Obar Lobhair. Tha Obar Lobhair na laighe aig bun an Uisge Spè. 'S e seo na co-chomharran aige: 57° 28′ 28.66″ Tuath agus 3° 13′ 0.35″ Iar. Anns a' bhliadhna 2006 bha 880 duine a' fuireach an seo.
Tha e ainmeil airson an taigh-staile aige agus an uisge-beatha leis an ainm Aberlour Single Malt. Tha e na dhachaigh de aran-milis - Walker's Shortbread.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
El Hierro
thumb|right|300px| El Hierro 'S e eilean Spàinnteach agus an t-eilean as lugha de na h-Eileanan Canàrach a tha ann an  El Hierro, far-ainm Isla del Meridiano. Tha e suidhichte anns a’ Chuan Siar.
Tha El Hierro cho farsaing ri 278 cilemeatair ceàrnagach. Anns a’ bhliadhna 2007 bha 10.558 de shluagh ann. Tha Valverde na phrìomh-bhaile.
Tha El Hierro na phàirt den chèarn Santa Cruz de Tenerife. Tha trì sgìrean aige:
Tha roinn na turasach gu math làidir anns an eilean. Tha port-adhair beag ann, le El Hierro Airport mar ainm. Tha aiseag a’ ruith eadar El Hierro agus Tenerife.
Bha Umberto Eco a' cleachdadh an eilein seo anns an nobhail aige "The Island of the Day Before" ("L'isola del giorno prima", 1994).
Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Canàrach Roinn-seòrsa:Eileanan Roinn-seòrsa:An Spàinn
Mìgeil
thumb|Mìgeil 'S e baile beag ann an Siorrachd Pheairt is Cheann Rois a tha ann am Mìgeil (Beurla: Meigle). 'S e seo na co-chomharran aige: 56° 35′ 13″ Tuath agus 23° 9′ 51″  Iar.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Llandwrog
Tha am baile Llandwrog ann an Gwynedd, a' Chuimrigh. Tha e 120.5 mi (194.0 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 207.5 mi (334.0 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 2471 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 1920 (77.7%); rugadh 77% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Gwynedd Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Soisgeul Mhata
'S e a' chiad leabhar den Tiomnadh Nuadh a tha ann an Soisgeul Mhata.
Mhata
Hörgárdalur
thumb|right|300px|Hörgárdalur 'S e gleann a tha ri taobh Eyjafjörður ann an ceann a tuath Innis Tìle 's a th' ann an Hörgárdalur (Norðurland eystra). 'S ann dhan sgìre-bhaile Hörgársveit a bhuinneas e. Tha a' mhòr-chuid dhen àite air a lìnigeadh le beanntan a tha uabhasach fhèin àrd, agus tha abhainn Hörgá a' sruthadh tron ghleann.
Tha an Landnámabók ag ràdh:
''Geirleifur hét maður; hann nam Hörgárdal upp til Myrkár; hann var Hrappsson og bjó í Haganum forna. Hans son var Björn hinn auðgi, er Auðbrekkumenn eru frá komnir.''
''B' e Geirleifur am fear thug e seilbh air Hörgárdalur suas gu Myrkár; b' e mac Hrapp a bh' ann is dh'fuirich ann an seann Haganum. B' e Björn Beartach a bh' ann a mhac, a bhuinneadh do shliochd Auðbrek.''
Rugadh Hannes Þórður Pétursson Hafstein - a bh na phrìomh-mhinistear dà thuras - sa ghleann seo ann an 1861. Tha an sgìre a' buntainn dhan sgìre-phàrlamaid Norðausturkjördæmi.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Innis Tìle Roinn-seòrsa:Eòlas-talmhainn Roinn-seòrsa:Tìr-eòlas
913
Bha Còiseam II na rìgh na h-Alba.
Bàsan
Roinn-seòrsa:910an
Hampshire Nuadh
'S e tè de na Stàitean Aonaichte a tha ann an  Hampshire Nuadh. Tha i suidhichte san àirde an ear-thuath na dùthcha ann an Sasainn Nuadh. Tha 1,316,470 duine a' fuireach anns an stàite. . Tha Concord na prìomh-bhaile ach 's e Manchester am baile as motha a tha ann an Hampshire Nuadh. Tha e air a bhith na stàit bho 21 an t-Ògmhios 1788.
Blàthan
'S e ainm Gàidhlig a th' ann am Blàthan. 'S e ainm baistidh fireann a th’ ann. Mar as trice thèid Blàthan eadar-theangachadh gu Beurla mar Blane no Blaine.
Bunachas
Thàinig an t-ainm Blàthan bhon ainm Ghàidhlig "Bláán" a bha a' ciallachadh buidhe. An uair sin chaidh a chleachdadh mar ainm sloinnidh. .
1664
'S e bliadhna-leum a bha ann an 1664 (MDCLXIV).
Bàsan
Roinn-seòrsa:1660an
Riabhag
Ainm air rud a tha beag agus riabhach, gu h-àraid eun:
Llanfair-ar-y-bryn
Tha am baile Llanfair-ar-y-bryn ann an Sir Gaerfyrddin, a' Chuimrigh. Tha e 45.9 mi (73.9 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 158.7 mi (255.4 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 611 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 200 (32.7%); rugadh 50% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Sir Gaerfyrddin Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Palencia (provincia)
'S e provincia na Spàinne a tha ann am Palencia (IPA: paˈlenθja). Tha e na laighe ann an Castilla y León, ann an ceann a tuath na dùthcha. 'S e Palencia a tha na phrìomh-bhaile. Chaidh an roinn a chruthachadh ann an 1833 le Javier de Burgos, a bha na Rùnaire na Stàite agus Leasachaidh aig an àm. B' e an siostam-riaghalaidh iondail na Frainge a chleachd e mar mhodal. Chuireadh a-steach Coimhearsnachd fèin-riaghlaidh Chastilla y León i ann an 1978, nuair a sgrìobhadh Bun-reachd ùr. Sìnidh Palencia fad 8,052km² agus tha 171,668 duine a' fuireach ann. Le sin, 's e an 29mh roinn as motha na Spàinne a thaobh talmhainn agus an treas roinn as lugha a thaobh àireimh-sluaigh. Tha crìochain aice le Burgos, Cantàbria, León agus Valladolid. 'S e dìreach Spàinntis a tha ga bruidhinn an seo.
Freumhan an ainm
Tha e coltach gur ann à Pallantia ann an seann Cheiltis a tha an t-ainm, bho pl̥s-n̥t-y-eh2 a tha a' ciallachadh clach no làn (Innd-Eòrpais: *pl̥s-eh2 Farsi: parša, Gearmailtis: fels, Gaeilge: all, Asturianis: palla, gailisis: pala) 'S e an t-seann iar-leasachan Ceilteach -nt a tha aig an deireadh. Bheireadh an t-ainm seo Meall Àrd sa Ghàidhlig an latha na-diugh. Thathar dhen bheachd gur e ainm Ceilteach air sàilleabh gu bheil P ga chumail aig toiseach an fhacail mar Chuimris agus tha an N air fhuaimreagachadh: /*n̥/. Tha cuid eile dhen bheachd gur ann à Pal (loch, abhainn no gleann) agus Antia (farsaing).
Cruinn-eòlas
Tha ceithir iadhtagan ann a bhuineas do Phalencia ann an ceann a tuath na roinneː Berzosilla agus Villodrigo (ann am Burgos), agus Cezura is Lastrilla (ann an Cantàbria). 'S e adhbharan laghail agus poileataigeach a tha as coireach gu bheil iad nan àiteachan fa leth. Chan eil ach glè bheag de dhaoine a' fuireach annta.
Atomgevitter
'S e còmhlan-ciùil punc no hardcore thrash a th' ann an Atomgevitter agus ‘s ann à Glaschu agus Fìobha a tha iad. 'S e còmhlan Beurla a bh' ann o thùs, ach thar na bliadhnaichean, tha iad air barrachd agus barrachd òran Gàidhlig a sgrìobhadh, a chluich agus a chlàradh.
Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil
Eskilstuna
‘S e baile meadhanach agus sgìre-riaghlaidh ann an cridhe na Suaine faisg air Örebro a th’ ann an Eskilstuna. Tha e suidhichte ri taobh na h-aibhne Eskilstunaån, anns an sgìre Södermanlands län, 88km air falbh bho Stockholm, prìomh-bhaile na dùthcha, 84km bho Uppsala agus 200km bho Ghöteborg. Tha 102,065 duine a' fuireach ann.
Obar Neithich
thumb|200px|Tùr aig Obar Neithich 'S e baile-beag ann an Siorrachd Pheairt is Cheann Rois a th' ann an Obar Neithich. Ann an 2001 b' e 945 an àireamh-shluaigh a bha aige.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Eskilstuna
Freumhan an Ainm
Tha a h-uile coltas ann gur ann à tūn (dùn) agus an t-ainm Eskil. B' e manach à Sasainn a bh' ann an Eskil. Bheireadh sin Dùn Easgail dhuinn sa Ghàidhlig an latha an-diugh.
Eachdraidh
Fhuair am baile a chuid chòirichean a thaobh chìsean agus malairt ann an 1659. Chaochail an Ceimigear Johan August Arfwedson ann an Hedensö, a bhuineas do dh'Eskilstuna an latha an-diugh, ann an 1841. Thogadh Anni-Frid Lyngstad, a bha na seinneadair le ABBA anns na 70an ann an Eskilstuna. Chaidh Oilthigh Mhälardalen a stèidheachadh ann an 1977 le campas ann an Eskilstuna agus fear eile ann am Västerås.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:Bailtean anns an t-Suain Roinn-seòrsa:An t-Suain
Lurg Mhòr
'S e beinn ann an Frìth Mhonar air a’ Ghàidhealtachd a th’ ann an Lurg Mhòr. Tha i 986 m de dh’àirde agus ’s e Beinn Rothaich a th' ann. Tha i suidhichte ann an àite air leth iomallach eadar Atadal agus Loch Monar dìreach os cionn Loch Calavie. Thathar ag ràdh gur e aon de na Beanntan Rothaich as iomallaiche a th' ann.
'S e rud mòr a bhith a' streap na beinne seo leis gu bheil i ann an suidheachadh cho iomallach. Gheibhear thuice bho Achadh na Seileach, bho Atadal no bho Chill Fhaolain, agus 's ann air an rothair a nì a' mhòrchuid de dhaoine pàirt den t-slighe. Bidh cuid a' campachadh faisg air a' bheinn agus a' tòiseachadh às ùr an ath latha. Bidh cuid ga cheangal le Bidean a' Choire Sheasgaich a tha dìreach mu 2km air falbh bhon mhullach. Gheibhear suas gu cofhurtail bho thaobh Loch Calavie dhan bhealach eadar an dà bheinn. .
Sealbh
'S ann air Oighreachd Atadail a tha Lurg Mhòr agus Bidean a' Choire Sheasgaich.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Beanntan Rothaich Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Àireamh
’S e àireamh a ni mìneachadh air uimhir. Ma tha trì ùbhlan againn, tha am facal trì ag innse dhuinn na tha againn de dh’ ùbhlan. Nam biodh a cheithir againn, b’ e sin a h-aon air bharrachd air a trì agus b’ e chòig a h-aon air bharrachd air sin. ’S ann às an fheart shìmplidh seo a thàinig an cunntadh. Canar na h-àireamhan nàdarra ris na h-àireamhan as sìmplidh mar a tha seo, ach tha am bun-bheachd air a bhith a’ leudachadh anns a’ chiad dol-a-mach gus bloighean agus àireamhan àicheil a thoirt a-steach, agus nuair sin do dh’ àireamhan ìomhaigheach agus àireamhan co-fhillte. ’S a thuilleadh air sin tha àireamhan le seallaidhean nas àirde ann, mar eisimpleir na ceithirneanan agus na h-ochdòineanan ged nach eil iadsan cho feumail chionns gu bheil feartan cudromach de dh’ àireamhachd (.i. co-iomlaideachd agus co-thiomsachd) air an call.
Tha àireamhan air an sgrìobhadh le figearan. ’S ann bho Arabais a thàinig cumaidhean nam figearan againne bho thùs agus ’s e figearan Arabach a chanar riutha airson eadar-dhealachadh a dhèanamh bho fhigearan Ròmanach. Ach tha e cumanta àireamh a ràdh an àite figeir agus tha na briathran àireamhan Arabach agus àireamhan Ròmanach cumanta. Tha e cudromach eadar-sgaradh a dhèanamh nar n-inntinn eadar àireamh mar fhigear agus àireamh mar uimhir.
Nar cainnt làitheil, tha àireamhan air an cur gu feum cuideachd airson ainm a thoirt do rudan far a bheil tòrr mòr dhiubh a tha coltach ri chèile (me. àireamhan thaighean air sràid, àireamhan fòn, àireamhan cataloig). Tha seo a’ cur òrdugh nan àireamh ris na rudan sin ged nach fhaod an t-òrdugh a bhith follaiseach no iomlan no fiù ’s an dùil. Mas e an rùn an t-òrdugh a dhèanamh soilleir, tha riochd sònraichte aig àireamhan (1d, 2ra, 3mh, ..., msaa.) aig a bheil na h-àireamhan òrdail. ’S e na h-àireamhan àrdail an riochd roimhe (.i. 1, 2, 3, ..., msaa.).
Ainmean àireamhan
Tha dà shiostam ann airson àireamhan a dh’ ainmeachadh – an siostam traidiseanta agus an siostam deicheach. Anns an t-siostam thraidiseanta thathar a’ cunntadh le ficheadan (me. trì fichead ’s a deich, ceithir fichead taigh ’s a còig, seachd pileachan ar fhichead, agus mar sin air adhart). Anns an t-siostam dheicheach tha facal air leth do gach iomad a deich (fichead, trithead, ceathrad, caogad, seasgad, seachdad, ochdad, naochad). ’S e seo an siostam a thathar a-nis a’ teagasg anns na sgoiltean.
Chan eil diofar eadar an dà shiostam leis na h-àireamhan gu fichead, ach bho seo a-mach cumaidh an siostam deicheach an àireamh àrdail le chèile (me. fichead ’s a h-aon bà, trithead ’s a dhà bà, ceathrad ’s a trì bà). Mar a bhite an dùil, ’s e ainmear singilte a leanas na h-iomadan a deich. Ann an suidheachadh matamataigeach, ge-tà, tha a h-uile àireamh air a cumail ri chèile, agus leughar 15x mar chòig-deug x.
Àireamhan nàdarra
’S e na h-àireamhan nàdarra na h-àireamhan as bunasaich. Is iadsan na h-àireamhan 1, 2, 3, ... agus mar sin air adhart, ged tha feadhainn uaireannan a’ cur neoni riutha cuideachd. Tha na h-àireamhan seo an dara cuid cothroim (2, 4, 6, ... ) no còrr (1, 3, 5, ... ). Tha iad uile dearbh. Faodaidh a’ mhòr chuid a bhith air am factaradh mar toradh àireamhan nas lugha. Mar eisimpleir:
Ach tha cuid ann nach bi (me. 2, 3, 5, 7, 11, 13, ... ). Canar riuthasan a prìomh-àireamhan agus a-mach air a dhà, tha iad uile còrr. Tha am feart aig gach àireamh nàdarra gum faod i bhith air am factaradh mar thoradh phrìomh-àireamhan:
agus chan eil ann ach aon fhactaradh den t-seòrsa seo. ’S e seo Teòiridh Bhunaiteach na h-Àireamhachd.
’S e N a th’ ann mar chomharra air àlach nan àireamhan nàdarra. Faodar a sgrìobhadh N0, gu bhith soilleir gu bheil neoni anns an àlach, agus N+ gu bhith soilleir nach eil.
Slàn-àireamhan
Tha na slàn-àireamhan a’ toirt a-steach na h-àireamhan nàdarra, neoni, agus na h-àireamhan slàn àicheil. Is àicheil gach àireamh a tha nas lugha na neoni, agus dearbh gach àireamh a tha nas mò na neoni. Tha àireamh àicheil air a sgrìobhadh leis a’ chomharra “−” mar roi-leasachadh oirre. Mar eisimpleir, ’s e àireamh dhearbh a th’ anns 5 agus àireamh àicheil a th’ anns −5. Anns an t-seagh seo, ’s e obrachadh a tha ann an “−” a dh’atharraicheas àireamh dhearbh gu bhith àicheil.
Ma chuirear àireamh dhearbh ri àireimh àicheil den aon mheud, ’s e neoni a’ bhuil: Nise, ma bheirear −x air falbh bho gach taobh: Agus tha e soilleir gur e àireamh dhearbh a th’ ann an àireamh àicheil àicheil agus ’s e obrachadh iom-thionndaidh a th’ anns an obrachadh “−”.
’S e Z (Gearmailtis: Zahlen) an comharra air àlach nan slàn-àireamhan.
Àireamhan coimeasta
Ma faodar àireamh sgrìobhadh mar cho-mheas dà shlàn-àireimh (.i. mar bhloigh chumanta), ’s e àireamh choimeasta a th’ innte. Tha na slàn-àireamhan uile nan àireamhan coimeasta oir faodar am sgrìobhadh an riochd bloigh leis an t-seòrsaiche 1: Tha bloighean ann nach eil nan slàn-àireamhan: ’S urrainnear àireamh choimeasta a’ sgrìobhadh le iomadh bloigh no le comharrachadh deicheach: Biodh b agus c nan àireamhan coimeasta, agus biodh
An Ostair Ìochdarach
300px|right|thumb|An Ostair Ìochdarach anns an Ostair thumb|300px|Stift Melk thumb|300px|Krems 'S e stàit anns an Ostair a tha ann an Ostair Ìochdarach (Gearmailtis: Niederösterreich). Tha e suidhichte san ear na dùthcha. Tha e cho mòr ri 19,174 km² agus tha mu 1.6 millean duine a’ fuireach an seo. Mar sin 's e sin an stàit as motha anns an Ostair. Tha Sankt Pölten na phrìomh-bhaile.
Àireamh
Fìor-àireamhan
Tha àireamhan ann nach eil coimeasta. ’S docha gu bheil π (pì) an tè as ainmeil. ’S e seo co-mheas a’ chearcall-thomhais le trasd-thomhas a’ chearcaill, ach chan eil ann dà shlàn-àireamh m agus n far a bheil: Tha àireamhan coimeasta ann (.i. co-mheas shlàn-àireamhan) a tha nan tuairmse mhath oirre. Mar eisimpleir,
An Ostair Ìochdarach
Bailtean
Roinn-seòrsa:An Ostair
Àireamh
Fìor-àireamhan
’S urrainn dhuinn tuairmse fhaighinn as eagnaidh as bu toigh leinn ach chan eil co-mheas ann a tha ceart-cho-ionann ri π. Agus tha eisimpleirean eile ann. Canar àireamhan eucoimeasta ri àireamhan den t-seòrsa.
Canar na fìor-àireamhan ri àlach nan àireamhan uile seo – ris an àlach a tha a’ toirt a-steach na h-àireamhan coimeasta agus na h-àireamhan eucoimeasta. ’S e R (Beurla: Real) a th’ ann mar chomharra air an àlach seo. ’S urrainn do na fìor-àireamhan a bhith air an riochdachadh mar loidhne (’s e loidhne àireamh a chanar rithe). Air an loidhne seo, tha neoni sa mheadhan, na h-àireamhan dearbh gu deas agus na h-àireamhan àicheil gu clì. Tha an loidhne a’ ruith gu eicrioch air gach taobh. ’S urrainn do gach fìor-àireamh a bhith air an riochdachadh mar phuing air an loidhne seo. Faidhle:loidhne aireamh.png
Àireamhan co-fhillte
Thàinig seòrsa ùr de dh’àireamhan bhon cheist a bheil freumh ceàrnagach aig àireamh àicheil. Tha ceàrnag aig gach fìor-àireamh (dhearbh no àicheil) ach tha na ceàrnagan uile dearbh: Chan eil fìor-àireamh ann a dhèanadh àireamh àicheil nam biodh i air a h-iomadachadh leatha fhèin. Mar sin, canar àireamh ìomhaigheach ri àireamh den t-seòrsa a ni àireamh àicheil nuair a tha i air a h-iomadachadh leatha fhèin. Tha comharra sònraichte aig √(-1) agus ’s e i a th’ ann. À seo: Mar a b’ urrainn dhuinn na fìor-àireamhan sgrìobhadh mar 2 × 1, -3.14159 × 1, π × 1, ’s mar sin air adhart, tha na h-àireamhan ìomhaigheach air an sgrìobhadh 2 × i, -3.14159 × i, π × i, no mar as cumanta: 2i, -3.14159i, π i.
’S e I an t-ainm a tha ann air àlach nan àireamhan ìomhaigheach agus anns a’ chànan fhoirmeil: Tha àireamh ìomhaigheach mu choinneamh gach fìor-àireamh. Mas urrainnear na fìor-àireamhan riochdachadh mar loidhne àireamh, ’s ann as urrainnear na h-àireamhan ìomhaigheach, ach feumaidh loidhne àireamh ìomhaigheach a bhith tur eadar-dhealaichte. Ged thà, tha e soilleir gu bheil: ’S e an aon rud “neoni ìomhaigheach” agus “fìor-neoni”. ’S ann a leanas gu bheil loidhne nan àireamhan ìomhaigheach a’ trasnadh loidhne nam fìor-àireamhan aig neoni. Thèid a riochdachadh mar dhiagram mar tha seo. Canar Argand-diagram ri diagram den t-seòrsa seo. Faidhle:Argand-diagram.png
’S e fìor-àireamh gach puing air an loidhne R. Chan eil pàirt ìomhaigheach aig fìor-àireamh – tha an loidhne R tro 0i. Anns an aon dòigh, chan eil pàirt fìor aig àireimh ìomhaighich (puing air loidhne I). Ach tha e soilleir gu bheil puingean air an diagram, mar eisimpleir P aig a bheil pàirtean fìor agus ìomhaigheach. Sgrìobhar: agus canar  àireamh cho-fhillte rithe oir ’s e filleadh fìor-àireamh agus àireamh ìomhaigheach a tha innte. Ged tha bun-bheachd nan àireamhan co-fhillte gu math easchruthach, tha na h-àireamhan seo air leth feumail ann am fiosaig ’s ann an innleadaireachd.
Roinn-seòrsa:Àireamhachd
914
B' e bliadhna chumanta anns a' Mhìosachan Iulianach a bha ann an 914.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:910an
Breacan (soilleireachadh)
Eòin
thumb|Breac an t-sìl
Sophie Rundle
'S e cleasaiche à Sasainn a tha ann an Sophie Rundle (Bournemouth, 1988).
Iomraidhean
Rundle, Sophie Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte Roinn-seòrsa:Sasainn
Friedrich Wöhler
B' e ceimigear às a' Ghearmailt a bha ann am Friedrich Wöhler. (Frankfurt, 31 an t-Iuchar 1800 - ibidem, 23 an t-Sultain 1882). Tha e ainmeil airson a' cho-chuir de dh'urea aige, de chalcium carbaid agus a' cinneasachaidh de bheirilium, dh'itrium agus de shileacon criostalach.
Beatha
Dh'ionnsaich e leigheas sna oilthighean ann am Marburg agus Heidelberg, mar sin rannsaich e ceimigeachd còmhla ri Leopold Gmelin ann an Oilthigh Bherlin agus sgrìobh e an tràchdas aige an sin. Dh'obair e còmhla ri Jöns Jacob Berzelius ann an Stockholm. Ann an 1836 chaidh e na ollamh ann an Oilthigh Ghöttingen far an do mhair e gu ruige a bhàs. Leasaich e a' theòiridh nam freumhan còmhla ri Justus von Liebig. Bha seo na bhun do dh'ainmeachadh ann an ceimigeachd agus teòiridh iom-obrachaidhean ionadachaidh.
Urraman
Bha e na shaoranach urramach de Ghöttingen. Dh'ainmicheadh cruinn-shloc air a' Ghealaich agus clach-mhèinnear, wöhlerid, air.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt Roinn-seòrsa:Ceimigeachd Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans
Niall O'Gallagher
'S e neach-naidheachd, eadar-theangaire agus bàrd a th' ann an Niall O'Gallagher (1981). Tha e ag obair mar neach-naidheachd poileataigeach airson BBC Alba.
Foghlam
Fhuair e foghlam ann an Oilthigh Ghlaschu, far an do dh'ionnsaich e Gàidhlig. Rinn e ceum MA (le Urram) ann an litreachas Beurla agus Albannach. Tha an tràchdas PhD aige a' sgrùdadh nobhailean Alasdair Gray. Bha e na neach-teagaisg ann an Oilthigh Ghlaschu bho 1999 gu 2007.
Bàrdachd
Chaidh e na chiad Bàrd Baile Ghlaschu ann an 2019.
Ceanglaichean a-muigh
Niall O'Gallagher Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Desio
‘S e baile meadhanach ann an ceann a tuath na h-Eadailt a th’ ann an Desio (Laideann: Decium, Brianzolo: Dés). Tha e suidhichte aig 188m os cionn ìre na mara, faisg air na h-Alpen, anns an sgìre (Eadailtis: Provincia) Monza-Brianza, anns an roinn (Eadailtis: Regione) Lombardia, 490km air falbh bhon An Ròimh, prìomh-bhaile na dùthcha, 18km bho Mhilano, 210km bho Phadova agus 262km bho Fhirenze. Tha 40,661 daoine a’ fuireach anns a’ bhaile, an 199 na dùthcha.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:An Eadailt
Tolmount
'S e beinn faisg air Bràigh Mhàrr ann am Pàirc Nàiseanta a' Mhonaidh Ruaidh a tha ann an Tolmount. Tha e 958 meatair a dh'àirde agus 's e Beinn Rothaich a th' ann.
Tha coltas ann gu bheil an t-ainm a' tighinn bho na faclan toll agus monadh anns a' Ghàidhlig
Tha a' bheinn suidhichte ann an àite iomallach mu 6km san ear den rathad A93, mu 14km san ear-dheas de Bhràigh Mhàrr agus mu 8km san ear san ear thuath de dh'ionad-sgìthidh Ghleann Sìth. Mar as trice bithear ga dhìreadh bho Jock's Road ann an Gleann Caladair agus ga cheangal le Tom Buidhe, air neo dh'fhadadh a cheangal le Càrn an Tuirc no Càrn na Claise san iar, agus Glas Maol agus Creag Leacach san iar-dheas.