cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Oware
Amasan a' gheama
'S e amas a' gheama barrachd sìl a ghlacadh na ghlacas an duine eile. On nach eil ach 48 sìol sa gheama, nì e a' chùis ma ghlacas tu 25 dhiubh. On a tha àireamh chothrom de shìl ann, faodaidh an geama crìochnachadh mar gheama ionnanach nuair a bhios gach cluicheadair air 24 sìol a ghlacadh. Tha an geama seachad nuair a bhios cluicheadair air co-dhiù 25 sìol a ghlacadh no ma tha 24 sìol aig gach cluicheadair (geama ionnan). Ma dh'aontaicheas an dithis chluicheadair nach eil sa gheama tuilleadh ach cearcall gun chrìoch, glacaidh gach cluicheadair na tha de shìl air an taobh aige fhèin dhen bhòrd. thumb|Geama 'ga chluich Aig toiseach a' gheama, thèid ceithir sìl a chur anns gach taigh. Gluaisidh na cluicheadairean sìol fear mu seach. Anns gach cuairt, taghaidh cluicheadair on dhe na sia taighean fo a smachd. Togaidh an cluicheadair na h-uile sìol bhon taigh seo is sgaoilidh e iad, a' cur fear anns gach taigh gu tuathal on taigh tùsail; canar "cur nan sìol" ri seo. Cha tèid sìol a chur sna dachaighean no san taigh on a chaidh a thogail. 'S e seo gum mair an taigh tòiseachaidh falamh; nan robh 12 shìol air a bhith ann, rachadh leum thairis air is an deicheamh sìol deug a chur san ath thaigh. Nuair a bhios cuairt deiseil, ma chaidh an sìol mu dheireadh a chur ann an taigh an duine eile is dà no trì sìl ann an uair sin, thèid a h-uile sìol seo a ghlacadh is a chur ann an dachaigh a' chluicheadair (no ris an dàrna taobh mur eil dachaigh air a' bhòrd). Ma tha dà no trì sìl san dàrna taigh mu dheireadh sa chaidh sìol a chur cuideachd, thèid an togail mar an ceudna is mar sin air adhart. Co-dhiù, nan robh gluasad a' togail na h-uile sìol aig an duine eile, cha tèid sìol sam bith a ghlacadh is mairidh na h-uile sìol air a' bhòrd ach an urrainn dhan duille eile leantainn air a' cluich. Tha an riaghailt seo ann a dh'aona ghnothach ach an urrainn don gheama a leantainn air adhart is bheir e ort gluasad eile a dhèanamh. Ma tha a h-uile taigh aig an duille eile falamh, feumaidh an cluicheadair gluasad a dhèanamh a bheir sìl dha. Mur eil a leithid gluasaid ann, glacaidh an cluicheadair gach sìol san roinn aige fhèin is seo crìoch a' gheama.
Tùsan
Roinn-seòrsa:Geamaichean Roinn-seòrsa:Afraga
Achadh an t-Sìthidh
'S e tuineachadh air a' Ghàidhealtachd a th' ann an Achadh an t-Sìthidh (Beurla: Achintee). Tha e suidhichte aig ceann an ear-thuath Loch Carrainn rud beag sa deas air Srath Carrann.
Tha Atadal sa deas dheth. Tha an Abhainn Taodail a' sruthadh tron bhaile. Tha an rathad A890 a' ruith tro Achadh an t-Sìthidh agus tha am baile na laighe faisg air an rathad-iarrainn Kyle of Lochalsh Line. San àird a deas tha Càrn Ruaraidh (378 m) ag èirigh.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Anna Maria Lenngren
B’ e sgrìobhadair às an t-Suain a bh' ann an Anna Maria Lenngren (Uppsala 18 an t-Ògmhios 1754 - Stockholm 8 am Màrt 1817).
Beatha
B' e nighean a’ bhàird Magnus Brynolfsson Malmstedt agus a bhean Märta Johanna Florin a bh' innte. Buineadh Lenngren do theaghlach gu math cùramach creideamhach. Bha a h-athair na bhall an Eaglais Mhorabhianach agus chuireadh a pàrantan na sailm sa chlò. A dh’aindeoin seo, thogadh ise faisg air Oilthigh Uppsala, far an robh a h-athair na ollamh Laidinn, aig àm an t-Soillseachaidh agus fhuair Lenngren beachdan eile mu dheidhinn chreideimh. Chaidh ise agus a bràthair an aghaidh sin. Sgrìobh esan bàrdachd neo-eaglaiseach.
Ann an 1780 phòs i aig Carl Peter Lenngren, a bha na dheasaiche sa Stockholms-Posten, pàipear-naidheachd a bha uabhasach fhèin cudromach aig an àm. Thug na sgrìobh Quintus Horatius Flaccus buaidh làidir oirre agus b' ann air stuth mar sgrìobh esan a thoisich i. Cha do chuir i càil sa chlò fon ainm aice fhèin ach ann an 1778: På mademoiselle Anna Lovisa Pahls saliga hemfärds dag, den 14 Maji 1772, die Corona. B' e rìgh na Suaine fhèin a choimiseanaich i ri a chur Lucile gu Suainis, a' chiad turas a thachair sin. Fhuair i duais agus coimiseanan eile às a dhèidh.
Ghabhadh i ri beachdan ùra fad a beatha. Bha i airson chòirichean do mhnathan, gu h-àraidh ann an saoghal nan leabhraichean agus oilthighean, mar a sgrìobh i ann an Thé-conseillen (1777). Thoisich i ri Voltaire agus Rousseau a leughadh agus thug an leughadh seo buaidh mhòr oirrese. Bheireadh i slaic do shiostam ann clasaichean ann an Pojkarne agus Hans nåds morgonsömn, agus bheachdaicheadh i an aghaidh pribhleidean nan uachdaran. Bha i airson Ar-a-mach na Frainge, los gun atharraicheadh i ana-cheartas san Fhraing.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Suaineach Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Suain Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean
Comhairle Lodainn Mheadhanaich
thumb|right|250px|Comhairle Lodainn Mheadhanaich 'S e comhairle ionadail a tha ann an Comhairle Lodainn Mheadhanaich a tha a' dèiligeadh ri Meadhan Lodainn.
Roinn-seòrsa:Comhairlean na h-Alba
Ervie
‘S e baile beag dùthchasail air iomall na Sròine Reamhaire, air an àirde an iar-dheas na h-Alba a th' ann an Ervie. Tha e suidhichte aig 51m os cionn ìre na mara fais air Loch Chonaill agus Cill Choluim, ann an ceann a tuath nan Rannaibh, air an àirde an iar Dhùin Phris is Gall-Ghaidhealaibh (Siorrachd Bhaile na h-Ùige ro 1975). Tha e 308km air falbh bho Obar Dheathain, 114km bho Ghlaschu, 98km bho Dhùn Phrìs agus 164km bho Dhùn Èideann, prìomh-bhaile na dùthcha. 'S e Beurla agus Beurla Ghallta a th' aig a’ mhòr-chuid dhiubh ann an Ervie. Tha Eaconomaidh a' bhaile gu math crochte air àiteachas, turasachd agus dreuchdan anns An t-Sròin Reamhair. Taobh fhoghlaim, chan eil sgoil ann agus le sin feumar a dhol dhan bhun-sgoil ann an Cill Choluim agus dhan àrd-sgoil anns An t-Sròin Reamhair.
Freumhan an Ainm
A rèir eòlaichean fhreumh-fhaclachd, tha e coltach gur ann à arbhar anns a' Ghàidhlig fhèin a tha an t-ainm. Nochd a' Ghàidhlig ann an ceann a deas na h-Alba anns an 7mh Linn agus bha an cànan fhathast làidir ann an Siorrachd Bhaile na h-Ùige fhèin anns an 18mh Linn. 'S e àite gu math torrach a th' ann, rud a tha a' toirt cuideam dhan teòiridh.
Poileataigs
'S ann gu Comhairle Choimhearsnachd Chille Choluim a bhuineas Ervie, a ghabhas a-steach Cill Choluim, Barnhills agus an sgìre ann an ceann a tuath nan Rannaibh. Tha 750 duine a' fuireach san sgìre air fad. Tha 7 comhairlichean coimhearsnachd a' riochdachadh na sgìre agus thathar a' cumail coinneamhan na Comhairle gach cola-deug ann Talla a' Bhaile ann an Cill Choluim. Tha e a' buntainn dhan uàrd-taghaidh 01 (An t-Sròn Reamhar agus na Rannaibh) airson Comhairle na Roinne.
Còmhdhail
Chan eil seirbheis rèile ann. A dh'aindeoin sin, tha seirbheis bhus a' frithealadh a' bhaile:
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Alba
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Gall-Ghaidhealaibh
Roinn-seòrsa:Siorrachd Bhaile na h-Ùige
1505
Bàsan
Roinn-seòrsa:1500an
12 an t-Ògmhios
'S e 12 an t-Ògmhios an 163mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich (164mh ann am bliadhna-leum). Tha 202 latha air fhàgail gus deireadh na bliadhna.
Fèillean
Roinn-seòrsa:Làithean
388
Bàsan
Roinn-seòrsa:380an
Stòthachd
'S e sgoil feallsanachd Greugach-ròmanach, air a stèidheachadh le Zeno à Citium ann am Baile na h-Aithne san treas linn ro Ìosa Crìosd, a th' ann an Stòthachd. 'S ann air beus-eòlas pearsanta - a tha fo bhuaidh siostaim loidigich - agus smuaintean mun t-saoghal nàdarra a nì Stòthachd fòcas. A rèir na thuirt na Stòthaich, mar chreutairean sòisealta, ma gabhamaid ris na tha romhainn mar a chì sinn a-nis agus gun a bhith fo smachd miann an tlachdais air neo eagal na pèin, agus a' cleachdadh ar n-inntinn ri thuigsinn an t-saoghail, agus ag obair còmhla ri càch agus a' dèiligeadh riutha le ceartas, lorgaidh sinn an t-slighe gu eudaimonia (toileachas/sonas).
Carn Albanach
'S e baile ann an Contae Aontroma a tha ann an Carn Albanach.
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Contae Aontroma
1325
MCCCXXV
Bàsan
Roinn-seòrsa:1320an
727
Bàsan
Roinn-seòrsa:720an
Talach, Iorras
‘S e baile beag ann am Muirthead, Chontae Mhaigh Eo sa Chúige Chonnacht ann an Èirinn a th’ann an Talach.
Roinn-seòrsa:Contae Mhaigh Eo Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Anders Celsius
B’ e reul-eòlaiche, fiosaigiche agus matamataigear às an t-Suain a bh' ann an Anders Celsius (Uppsala 27 an t-Samhain 1701 - ibidem 25 an Giblean 1744). Bha e na ollamh aig Oilthigh Uppsala bho 1730 gu 1744 agus shiubhail e air feadh na Roinn-Eòrpa. B' e esan a dhealbhaich an siostam Celsius a tha sinn a' cleachdadh an latha an-diugh.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Eòlaichean agus Innleachdairean Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Suain
Cur-ris
right|280px
’S e cur-ris an t-obrachadh matamataigeach a chuireas dà àireimh ri chèile gus an t-suim a dhèanamh. ’S e sin an àireamh a tha co-ionnan ris an uimhir gu lèir nuair a chuireas dà uimhir ri chèile.
Tha an t-obrachadh air a sgrìobhadh leis a’ chomharra “+” eadar an dà àireimh a thathar a’ cur-ris, mar eisimpleir: Faodar seo a leughadh an iomadh dòigh: “cuir-ris trì agus ceithir” no “trì, cuir-ris ceithir” no “cuir ceithir ri trì”. Mar cho-aontar, faodar a leughadh cuideachd gu bheil “a trì ’s a cheithir a’ dèanamh a seachd”:
Cur-ris nan àireamhan nàdarra
’S e obrachadh àireamhachd as bunaitich a th’ ann an cur-ris. Tha e a’ leantainn fearta ’s bunaitich aig na h-àireamhan nàdarra. ’S e sin gu bheil gach àireamh na h-aon a bharrachd air an tè a th’ ann roimhpe. Mar eisimpleir, nan sgrìobhte “+ 1” an àite “h-aon a bharrachd air”: Le bhith a’ dol air ais: Agus nan cuirte 4 an àite “1 + 1 + 1 + 1” sa cho-aontar os cionn, bheireadh seo dhuinn: ’S e a’ chiall seo gu bheil a naoi na ceithir uiread de “h-aon a bharrachd” air a chòig. Canaidh sinn gu bheil i na ceithir a bharrachd air a chòig.
Faidhle:cur-ris-2.png
Tha e a’ leantainn seo gun cuirear dà àireimh nàdarra ri chèile mar seo, chionns gum bi àireamh nàdarra ann, can c, a tha b a bharrachd air a (.i. a tha b uiread de h-aon a bharrachd air a). Canaidh sinn cur-ris ris an obrachadh a chuireas dà àireimh ri chèile san dòigh seo.
Co-iomlaideachd cur-ris
’S ann bho na bun-bheachdan sìmplidh os cionn cuideachd a thig am feart cudromach ris an canar co-iomlaideachd. Ma tha àireamh nàdarra air a togail le ath chur-ris na h-àireimh a h-aon, tha e soilleir gu bheil:
Faidhle:cur-ris-3.png
Agus san choitcheannas, ma tha a agus b nan àireamhan nàdarra, gu bheil:
’S ann ri seo a thathar ag ràdh Lagh Co-iomlaideach Chur-ris, ged tha an “lagh” na thoradh feart cur-ris. Tha obrachaidhean eile ann am matamataig aig nach eil am feart seo agus nach eil a’ cumail ri lagh co-iomlaideach.
Co-thiomsachd cur-ris
’S e obrachadh càraideach a th’ ann an cur-ris. ’S e sin obrachadh dà àireimh, agus dà àireimh a-mhàin. Gus a suas air dà àireimh a chur-ris, bhiodh an treas àireamh air a cur ri suim na dà roimhpe agus gach àireamh eile air a cur ris an t-suim-ruithe:
Ach ma thathar a’ cur-ris sreath àireamhan, chan eil e gu diofar ciamar a thathar gan toirt còmhla nam paidhrichean. Seo feart co-thiomsach chur-ris. Sa riochd as sìmplidh:
Mar eisimpleir, ( 3 + 8 ) + 2 = 11 + 2 = 13 = 3 + 10 = 3 + ( 8 + 2 ). Uaireannan thathar ag ràdh Lagh Co-thiomsach Chur-ris no Lagh nan Ceanglaichean Chur-ris ri seo ach, mar a tha an “lagh” co-iomlaideach os cionn, ’s e feart cur-ris a th’ ann.
Neoni agus àireamhan àicheil
’S e neoni an àireamh nach atharraich an dara àireamh ma tha e air a chur rithe. ’S e sin, ma tha
Tha e soilleir gu bheil:
...tha e soilleir gu bheil neoni na àireamh air beulaibh na h-aon anns an òrdugh àireamh – ’s e a h-aon a tha “aon a bharrachd” air neoni. Tha àireamhan eile ann a tha ro neoni anns an òrdugh seo. Is iadsan na h-àireamhan àicheil – na h-àireamhan nas lugha na neoni – agus ’s urrainnear an cur-ris anns an aon dòigh:
Faidhle:cur-ris-4.png
Mar eisimpleir, ’s e a h-aon a tha ceithir a bharrachd air -3.
Chionns gu bheil cur-ris co-iomlaideach, gabhar a sgrìobhadh cuideachd:
...ach dè tha sin a’ ciallachadh? Gus a h-aon ruigsinn bho cheithir, feumar trì ceuman air ais a ghabhail.
Faidhle:cur-ris-5.png
’S e toirt air falbh a tha seo:
Ruadhan
Ruadhan, rudhan neo rùdhan
Cur-ris
Bloighean
Gus còigeamhan agus seachdamhan a chur-ris feumar an iomlaid gu bhith nam bloighean den aon sheòrsa. Chionns gu bheil:
’S urrainnear an cur-ris mar a leanas:
Bheactaran
Bheir an aon bhun-bheachd comas dhuinn bheactaran a chur-ris. Tha cùrsa agus meud aig bheactar, agus ’s docha nach eil e soilleir ciamar a chuireas dà dhiubh ri chèile ma tha cùrsa eadar-dhealaichte aca. Ach ma tha na bheactaran air an cur an cèill a-rèir nan aon bhonn-bheactaran, ’s urrainnear codaichean de bheactaran an cois nam bonn-bheactaran a chur-ris.
Faidhle:bheactar-1.png
Seo eisimpleir. Biodh \mathbf{a} agus \mathbf{b} nam bheactaran ri chur-ris, agus biodh na bonn-bheactaran aca na bheactaran aonadach agus, an cois nan axes x agus y. Biodh xa na chuid-x de bheactar \mathbf{a} agus ya na chuid-y dheth. Faodaidh sinn \mathbf{a} a sgrìobhadh an teirmean nam bonn-bheactaran mar a leanas:
Gus an ceartuair, leig an seagh agus leis a’ chomharra “+” an seo, ged a chithear gur h-e cur-ris a th’ ann.
Mar an ceudna:
Faodar a-nis na codaichean-x agus na codaichean-y a chuir-ris, agus nithear ciall de chur-ris bheactaran c = a + b mar a leanas:
Far a bheil:
Gabhar faicinn gum faighear an aon bhuil ma tha an dà bheactar \mathbf{a} agus \mathbf{b} air an cur ceann gu ceann. ’S e an t-suim aca am bheactar a tha a’ coileanadh an triantain – am bheactar bho thoiseach \mathbf{a} gu deireadh \mathbf{b}.
Faidhle:bheactar-2.png
...’s e am bheactar \mathbf{a} na suim:
Faidhle:bheactar-3.png
Machlagan
Faodar dà mhachlaig a chur-ris le bhith a’ cur-ris na h-eileamaidean co-fhreagarrach fa leth.
Mar eisimpleir:
Ach cha ghabh machlagan a chur-ris mur eil an dà dhiubh den aon òrdugh (.i. àireamh cholbhan agus shreathan). Tha cur-ris nam machlagan co-iomlaideach agus co-thiomsach.
Suimeadh
’S e cur-ris sreath (no colbh) àireamhan a th’ ann an suimeadh. Mar eisimpleirean:
Ann am matamataig, tha e gu tric feumail sreath-suimidh a giorrachadh, gu h-àraidh ma tha pàtran aig na teirmean, leis a’ chomharradh Σ (litir mhòr Ghreugais “S” a tha air fuaimneachadh sìghma - σίγμα).
Anns na h-eisimpleirean os cionn, ’s e caochladair brèige a th’ ann an n. Gabhaidh n gach luach mu seach bhon luach ìochdrach gus am fear uachdrach, agus san dòigh seo tha teirmean an t-suimidh air an togail. Tha na luachan seo, aig ìochdar agus aig uachdar na soidhne-suimidh, nan crìochan an t-suimidh. Mar eisimpleir, bhon chiad eisimpleir, tha an suimeadh bho n = 1 gu n = 6:
Anns an dara eisimpleir, gabhaidh n gach luach bho h-aon gu eicrioch. Tha e soilleir nach gabhar a sgrìobhadh gach teirm ’s an cur-ris, ach tha ro-innleachdan matamataigeach ann suimidhean neo-chrìochnach mar seo a dh’ fhuasgladh, co-dhiù seòrsaichean àraidh dhiubh.
Roinn-seòrsa:Àireamhachd
Ceig
'S e baile ann an ear-thuath na h-Alba ann an Siorrachd Obar Dheathain sa tha ann am Mon Chaoig no Ceig (Beurla: Keig).
Masadoinia a Tuath
Is e dùthaich anns an earra-dheas na Roinn-Eòrpa a tha ann am Masadoinia a Tuath, Macadòinia a Tuath neo Masadonia a Tuath (ainm oifigeil: Poblachd na Masadoinia a Tuath). Ach tha deasbad ann fhathast mun ainm ceart, gu ruige seo tha na Dùthchannan Aonaichte a’ cleachdadh Seann-Phoblachd Iùgoslabhach na Masadoinia mar ainm oifigeil. Tha crìochan aice sa tuath leis an t-Sèirb agus Cosobho, san ear le Albàinia, agus sa deas leis a' Ghrèig, agus san iar le Bulgàiria. B’ e Masadoinia am pàirt as deasaiche a bha ann an Iùgoslaibhia. Nuair a bhris Iùgoslaibhia às a chèile, chaidh Masadoinia a stèidheachadh ann an 1991. Gu fortanach rinn iad sin gun chogadh, mar an do thachair e gu math tric anns na stàitean eile à Iùgoslaibhia. Tha Skopje na phrìomh-bhaile.
Ceanglaichean a-muigh
thumb|right|250px|Macedonia
Gallery
Roinn-seòrsa:Dùthchannan Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa
James A. Garfield
B' e am ficheadamh ceann-suidhe deug nan Stàitean Aonaichte (Am Mart 4, 1881 – An Sultain 19, 1881), a bha ann an James Abram Garfield ( 19mh, an t-Samhain, 1831 – 19mh, an t-Sultain, 1881).
'S e an dàrna prìomhaire a chaidh ga mhurt.
Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Uisge Ghamhair
'S e abhainn ann Alba a tha ann an Uisge Ghamhair (Beurla: River Gaur)
Bailtean
Roinn-seòrsa:Aibhnichean na h-Alba
Bello
'S e baile-mòr a tha ann am Bello. Tha e anns A' Ghleann Aburrá faisge air Medellín ann an Antioquia, ann an Coloimbia. Tha Bello na phàirt dhen Ceàrn Cathaireil a' Mhedellín. Tha am baile suidhichte aig 10km air falbh bho Mhedellín agus aig 1,495m os cionn ìre na mara. 'S e Bello an 14mh baile as motha na dùthcha. Chaidh am baile a steidheachadh ann an 1676.
Freumhan an Ainm
'S e Hato Viejo an t-ainm a bha air a' bhaile o thùs, bho dhà fhacal ann an Spàinntis: Hato (tuathanas cruidh) le freumhan anns an fhacal Gotach Fata (Aodach) agus viejo (seann) bho veculus ann an Laideann. Chaidh an t-ainm aige a dh'atharrachadh gu Bello ann an 1883, an sloinneadh aig a' churaidh Andrés Bello, a bha an sàs anns a' chogadh an aghaidh na Spàinne.
Sluagh a' bhaile
Ged a tha 371,591 nan tàmh anns a' bhaile, chan eil ach 13,452 dhuibh a' fuireach anns na sgìrean dùthchasail am broinn crìochan a' bhaile. Tha fearrann na dùthcha sin ga roinn eadar na bailtean (Spàinntis: municipios) agus le sin tha gach clachan agus croit fo stiùireadh baile air choireigin. Air adhbharan trioblaidean poiliteagach air an dùthaich, tha a' mhòr-chuid dhe na daoine anns gach uile baile a-nis a' fuireach anns na bailtean fhèin, is na daoine a' fàgail na sgìrean dùthchasail. 'S e am baile leis an dlùths taobh àireimh-sluaigh as motha anns an dùthaich.
Fèisean
Thathar a’ cumail am iomadach seòrsa dhe fhèis ann an Bello. Chithear fèilltean caitligeach, leis gur e dùthaich le mòr-chuid chaitligeach a th’ann fhathast,  fèisean na stàite agus tachartasan ionadail a sheallas cho làidir ‘s tha beairteas cultarail na dùthcha.
Daoine Ainmeil
Marco Fidel Suárez (1855 - 1927): Ceann-suidhe Choloimbia eadar 1918 agus 1921
Ceanglaichean A-mach
An t-sìde ann am Bello (Medellín)
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Coloimbia Roinn-seòrsa:Antioquia Roinn-seòrsa:Bailtean
728
Bàsan
Roinn-seòrsa:720an
Sàl
Tha sàl a’ ciallachadh uisge saillte, neo am muir. Tha a’ mhòrchuid den uisge air a’ phlanaid na shàl mar fairgeachan, cuid de lochan mòra mar Muir Caspianach, Muir Marbh agus Great Salt Lake, agus bun na h-aibhne.
Roinn-seòrsa:Muir
An Tòin Mòr
‘S e baile beag ann am an Muirthead, Chontae Mhaigh Eo sa Chúige Chonnacht ann an Èirinn a th’ann an Tòin Mòr.
Roinn-seòrsa:Contae Mhaigh Eo Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Gràdh
Tha mòran bhrìghean aig gràdh (a tha ainmichte gaol, cuideachd. Tha "gaol" nas dlùithe na "gràdh"). Gu h-àbhaisteach, tha e a' ciallachadh spèis, dìlseachd air cuideigin no rudeigin. Seach a bhuinteanas mòr timcheall eòlas-inntinn, 's e gaol a th'ann am cùis chumanta ann an ealain; tha sgeul-ghaoil aig a' chuid as motha nam film an-diugh is th' a' chuid as motha a' chiùil-dùthchais timcheall gràdh.
'S urrainn do daoine ghràdhachadh peataichean, pàrantan, càirdean, leannanan, neach sam bith. Mar theireadh abairtean, "Chan eil fhios aig gaol air crìochan.", "Chan urrainn do gaol air lorgadh bhith far nach eil e a' buntainn, is chan urrainn dha fhalach far a bheil e a' buntainn." Gu dearbh: 's urrainn do fireannach is boireannach a chèile, no dhà fireannaich no dhà boireannaich no gu dè eile; ma tha e ceadaichte a-staigh, buadhaichidh e thar rud sam bith.
thumb|right|[[Cridhe (Samhlachas agus Coslachd)|Cridhe, samhladh a' ghaoil]]
Sònrachadh gràdh
Th'ann mòran dhealbhan a' ghràidh cho th'ann mòran sheòrsachan de leannanan. Tha gràdh air lorgadh 'san uile dualchaisean nan daonnach agus an seòrs' a' ghràidh a bheil a' maireann 'san dualchaisean eugsamhaile seo a' riochdachadh beachdan eugsamhaile timcheall mar a tha gràdh, a' cleachdadh an comharrachadh uileach de mar a tha gràdh gu fìor, doirbh a shocrachadh. Seallaibh barail gun dearbhadh Sapir-Whorf.
Th'ann mòran sheòrsachan a' ghràidh: an gràdh air anam no inntinn, gràdh air laghan agus eagrachaidhean, gràdh air corp, gràdh air nàdarr, gràdh air biadh, gràdh air airgead, gràdh air ionnsachadh, gràdh air cumhachd, gràdh air alladh, gràdh air an meas à daoine eile, agus mar sin air adhart. Lorgaidh daoine eugsamhaile seòrsachan eugsamhaile a' ghràidh nas cudthromaiche, is nas fheàrr, na daoin' eile. Tha gràdh beachdail, agus th'ann mòran cheistean uime.
Chan urrainn do gràdh mhaireann gun gràin, seach mar sin cha bhi càil aige a bhith coltaichte ri. Mura mhaireadh gràin, mar sin cha mhaireadh gràdh an dàrna cuid seach cha bhitheadh neach sam bith fiosrach mu mothachadh den t-seòrsa; feumaidh comhair bhith aig rudeigin a mhaireann gu fìor, ann am corp no ann an inntinn.
Uirsgeulach
Tha dualchasan eugsamhaile gràdh air dhiadhachadh, gu h-àraidh anns na dealbhan an fhireannaich is a' bhoireanaich. Th'an-seo clàr nan dia is ban-diathan a' ghaoil anns na h-eòlas-uirsgeul eugsamhaile.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Gràdh Roinn-seòrsa:Mothachaidhean
Richard Griffiths
B' e cleasaiche à Sasainn a bha ann an Richard Griffiths (Thornaby-on-Tees, 31 an t-Iuchar 1947 - Coventry, 28 am Màrt 2013). Rugadh agus thogadh e ann an sgìre air a bheil North Ridding of Yorkshire, Sasainn.
Iomraidhean
Griffiths, Richard Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Breudeth
Tha am baile Breudeth ann an Sir Benfro, a' Chuimrigh. Tha e 87.3 mi (140.5 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 215.0 mi (345.9 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 988 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 189 (19.1%); rugadh 50% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Sir Benfro Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Simon Kuznets
B' e eaconamaiche às na Stàitean Aonaichte a bha ann an  Simon Smith Kuznets  (Pinsk, Belarus, 30 an Giblean 1901 – 8 an t-Iuchar 1985 Cambridge, Massachusetts).
Bhuannaich e an Duais Nobel ann an 1971.
1326
MCCCXXVI
Simon Kuznets
Ceangal a-mach
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Eaconomachd Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
An Nobhail Ghàidhlig
An Nobhail Ghàidhlig
right
Iomradh
Roinn-seòrsa:Leabhraichean Gàidhlig Roinn-seòrsa:Nobhailean
389
Bàsan
Roinn-seòrsa:380an
Noel Gallagher
Cluicheadair giotàir ann an còmhlan-ciùil Sasannach, Oasis. Bidh e a' seinn cuideachd.
Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Zürich (Kanton)
'S e roinn (Fraingis: Canton, Gearmailtis: Kanton, Eadailtis: Cantone) anns An Eilbheis a th'ann Zürich (IPA: ˈtsyːrɪç, Rumantsch: Turtig, Eadailtis: Zurigo). Tha e suidhichte ann an ceann a tuath na dùthcha, ri taobh na crìochan leis A' Ghearmailt. 'S e Zürich a th'ann prìomh-bhaile na roinne. 'S e Gearmailtis a tha ga bruidhinn air feadh na roinne, fiù's aig ìre oifigeil. Gabh an roinn sin ris An Eilbheis ann ann 1351. Tha an t-ainm oifigeil na roinne a' ciallachadh Roinn Zürich. 'S e an roinn as motha na h-Eilbheise, a thaobh àireamh-sluaigh.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Roinnean na h-Eilbheise
Sàirdseant
Tha sàirdseant neo seàirdeant na ìre anns an t-arm neo poileas. Tha an saighdear neo poileasman a ghabhas saighdearan neo poileas eile os làimh.
Alcol
'S e co-thàthadh anns a bheil buidheann hàighdragsaidh (–OH) ceangailte ri atam sàthaichte de charbon a tha ann ann 'alcol.
Sàirdseant
Roinn-seòrsa:Dreuchdan
Alcol
Eatanol
Mar as trice tha alcol a ciallachadh eatanol, C2H5OH no deoch làidir anns a bheil eatanol is e a chruthachadh le brachadh. Tha alcol air cleachdadh ann an leighis. Tha e toirmisgte ann an Ioslam, agus cuid de eaglaisean Crìostail, agus fiù ’s na Mormonaich.
Iomraidhean
* Roinn-seòrsa:Ceimigeachd
Gorman
Gorman:
Carnlach
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Contae Aontroma
1803
thumbnail|Criostalan [[osmium.]] MDCCCIII
Lèine
thumb|right|200px|Lèine anns an stoidhle oifigeil Is e lèine ball aodach dèanta às anairt, cotan neo clò min eile. Caithte thar an craiceann is e eudadh coluinn a tha ann, gu h-àbhaisteach le muinchillean fada.
1803
Bàsan
Roinn-seòrsa:1800s
Lèine
Nochdaidh lèine ann an caochladh òrain, mar ìomhaigh de soirbhicheas neo de mulaid.
Ann an òran torr nas sine, chumhach bhon 18mh cheud, rinnte as deidh Bliadhna Theàrlaich a thoiseachas "Ó a Theàrlaich Óg Stiùbhart...." cleachdar an lèine mar ìomhaigh de bhrònas anns an t-srann "Ged nach fhàgadh tu agam ach mo lèine"
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Aodach
Flevoland
'S e tè dhe na 12 roinnean anns na Tìrean Ìsle a th' ann am Flevoland (IPA:ˈfleːvoːˌlɑnt). ' S e Lelystad prìomh-bhaile na roinne ach 's e Almere am baile as motha. Tha crìochan aig Flevoland le 5 roinnean eile: Noord-Holland, Utrecht, Gelderland agus Overijssel ann an ceann a deas, agus Fryslân ann an ceann a tuath.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Na Tìrean Ìsle
Chester A. Arthur
B' e an 21mh ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte (1881–1885) a bha ann an Chester Alan Arthur (An Dàmhair 5, 1829 – An Samhain 18, 1886).
Ward of Gairsay
'S e beinn ann an Arcaibh, Alba a th' ann an Ward of Gairsay. 'S e seo a' bheinn as àirde ann an Gairsay, tha e suidhichte ann am meadhan an eilein.
Tha Ward of Gairsay 102m (335 troigh) de dh'àirde. Air mullach na beinne tha càrn agus leac thriantanachd ann. Tha a' phuing as àirde suidhichte mu mheatair air falbh bhon lic thriantanachd. 'S e HuMP a th' ann. Air sgàth 's gu bheil àirde nam beann ag atharrachadh tro ùine, tha buidhnean eadar-dhealaichte gam measach bho àm gu àm. Rinneadh an t-ath-sgrùdadh mu dheireadh air Ward of Gairsay san 08 an t-Ògmhios 2009 agus chaidh na tomhasan a chruinneachadh air an liosta a tha ri fhaighinn air an làrach-lìn "Database of British and Irish hills".
Tha an t-ainm "Ward of Gairsay" a' tighinn bhon fhacal Lochlannais "varði" a tha a' ciallachadh tùr-rabhaidh. Nochdaidh e an-diugh mar "-ward" neo "-wart" ann an ainmean-àite Arcaibh. Gu eachdraidheil bha e cumanta airson a' bheinn as àirde anns an eilean air sgàth 's gum b' e sin an t-àite a b' fheàrr gus teine-rabhaidh a lasadh.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba Roinn-seòrsa:Beanntan ann an Arcaibh
720
Bàsan
Roinn-seòrsa:720an
Atadal
thumb|Attadale House
'S e baile beag air a' Ghàidhealtachd a th' ann an Atadal (Beurla: Attadale). Tha e suidhichte air bruach a ear-dheas Loch Carrainn far a bheil an Abhainn Atadal a' sruthadh don loch seo. Tha e na laighe eadar an dà bhaile Port an t-Sròim agus Srath Carrann.
Tha an oighreachd "Attadale Estate" cho mòr ri 30,000 acair agus a' sìneadh gu ruige Loch Monar.
Tha stèisean dhen rathad-iarrainn Kyle of Lochalsh Line ann.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Comhairle Lodainn an Ear
'S e comhairle ionadail a tha ann an Comhairle Lodainn an Ear a tha a' dèiligeadh ris an siorrachd tràidiseanta Lodainn an Ear agus Baile nam Feusgan.
Cruthachadh i mar ùghdarras aonadach ann an 1996. Eadar 1975 agus 1996 bha i na comhairle-sgìre agus na pàirt de Roinn Lodainn. Ro 1975 bha i na comhairle shiorrachd.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Comhairlean na h-Alba Roinn-seòrsa:Lodainn an Ear
Llys-faen
Tha am baile Llys-faen ann an Caerdydd, a' Chuimrigh. Tha e 4.1 mi (6.6 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 131.0 mi (210.8 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 3620 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 389 (10.7%); rugadh 70% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Caerdydd Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
1327
MCCCXXVII
Bàsan
Roinn-seòrsa:1320an
Carraig Fhearghais
'S e baile ann an Contae Aontroma a tha ann an Carraig Fhearghais (Beurla: Carrickfergus).
Cill Eàrnain
thumb|Cill Eàrnain 'S e baile ann an Comhairle Shruighlea a tha ann an Cill Eàrnain (Beurla: Killearn). Tha am baile suidhichte mu 18 mìltean air àird a tuath Ghlaschu agus mu 9 mìltean air falbh bho Loch Laomainn. 'S e seo na co-chomharran aige: 56° 2′ 31.2″ Tuath agus 4° 22′ 4.8″ Iar.
Anns a' bhliadhna 2006 bha 1780 duine a' fuireach an seo.
Daoine ainmeil
Rugadh Seòras Bochanan (1506–1582), daonnaire agus cànanaiche ainmeil, ann an Cill Eàrnain. Bha Gàidhlig is Beurla Ghallda bho thùs aige agus dh’ionnsaich e Fraingis, Laideann is Greugais gu ìre fileanta. Rinn e eadar-theangachaidhean bho Eabhra agus Spàinntis cuideachd.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Comhairle Shruighlea
Baile Iarainn
Tha Baile Iarainn (Beurla: Ironville) ann an Siorrachd Cheap Bhreatainn, Alba Nuadh
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Alba Nuadh Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Eilean Cheap Bhreatainn
Siorrachd Dhùn Phris, Dail Chluaidh agus Srath Thuaidh (sgìre Phàrlamaid Westminster)
'S e sgìre Phàrlamaid Westminster a tha ann an Siorrachd Dhùn Phris, Dail Chluaidh agus Srath Thuaidh (Beurla: Dumfriesshire, Clydesdale and Tweeddale) (Beurla: Dumfriesshire, Clydesdale and Tweeddale).
Cruthaicheadh e ann an 2005. Tha Inbhir Anainn, Bigear, Dùn Phris fhèin, Greatna, Logarbaidh, Mofad agus Na Pùballan anns an sgìre seo. Tha i ann an crìch ri Dùn Phris agus Gall-Ghàidhealaibh, Inbhir Àir, Carraig agus Cumnaig, Cille Mhearnaig agus Lùghdan, Cille Bhrìghde an Ear, Srath Abhainn agus Lios Mo Fhèige, Lannraig agus Hamilton an Ear, Baile Dhunlèibhe, Dùn Èideann an Iar-Dheas, Lodainn Mheadhanach agus Siorrachd Bhearaig, Roxburgh agus Salcraig.
Chaidh an Tòraidheach Dàibhidh Mundell na BhP ann an 2005.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Sgìrean Phàrlamaid Westminster Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh
Toràn
‘S e baile beag ann am an Muirthead, Chontae Mhaigh Eo sa Chúige Chonnacht ann an Èirinn a th’ann an Toràn.
Mòr-chuisle
thumb|A' chuisle-mhòr Tha dà mhòr-chuisle sa chorp, a' chuisle-mhòr no cuisle-chinn no aorta agus a' mhòr-chuisle sgamhanach.
Toràn
Roinn-seòrsa:Contae Mhaigh Eo Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Mòr-chuisle
Gu h-ainneamh tha na mòr-chuislean gan tar-suidheachadh. 'S e galar trom a th' ann.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Corp
Dubhan
Dubhan, dubhanach ⁊c
730
Bàsan
Roinn-seòrsa:730an
Altenburg
‘S e baile meadhanach ann an cridhe na Gearmailt a th’ ann an Altenburg. 'S ann à alten (sean) agus burg (dùn) anns a' Ghearmailtis a tha an t-ainm. Tha Altenburg suidhichte aig 202m os cionn ìre na mara ri taobh na h-Aibhne Pleiß eadar Leipzig agus Chemnitz, anns an stàit Thüringen, 90km air falbh bho Dresden, 183km bho Bherlin 58km agus 345km bho Rostock. Tha am baile a' buntainn dhan cheàrn (Gearmailtis: Kreis) Altenburger Land agus tha 32,992 duine a' fuireach ann.
Eachdraidh
Chaidh am baile a chlàradh airson a' chiad turas ann an 976 leis an Easbaig Zeitz. Bhuineadh Altenburg dhan Diùcachd Sagsainn-Gotha-Altenburg eadar 1680 agus 1826 agus an uair sin b' e prìomh-bhaile Dhiùcachd Sagsainn-Altenburg a bh'ann gu ruige 1920. 'S e feachdan nan Stàitean Aonaichte a shaoraich am baile aig deireadh an Dàrna Cogaidh air 15 an Giblean 1945.
Ceanglaichean A-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Abhainn Dochard
'S e abhainn ann Alba a tha ann an Abhainn Dochard (Beurla: River Dochart). Tha i pairt dhen Tatha.
Bailtean
Roinn-seòrsa:Aibhnichean na h-Alba
Comhairle Siorrachd Chlach Mhanann
thumb|Comhairle Siorrachd Chlach Mhanann 'S e comhairle ionadail a tha ann an Comhairle Siorrachd Chlach Mhanann (Beurla: Clackmannanshire Council) a tha a' dèiligeadh ri Siorrachd Chlach Mhanann.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Comhairlean na h-Alba
Bucas (craobh)
Tha bucas (Buxus) na sheòrsa craoibh bhig.
Dealbhan
Roinn-seòrsa:Craobhan
Grover Cleveland
B' e 22na (is 24mh) ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte a bha ann an Grover Cleveland (Am Mart 18, 1837 – An t-Ògmhios 24, 1908). Bha e ann dà thurais 1885–1889 agus 1893–1897, le Benjamin Harrison eatorra.
Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
1328
Bàsan
Roinn-seòrsa:1320an
Quebec (baile)
'S e aon de na bailtean as sine a tha ann an Aimearaga a Tuath, chaidh a stèidheachadh anns a’ bhliadhna 1608.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Canada
Am Pòn Beag
Tha Am Pòn Beag (Beurla: Little Pond) ann an Siorrachd Cheap Bhreatainn, Alba Nuadh.
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Alba Nuadh Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Eilean Cheap Bhreatainn
391
Bàsan
Roinn-seòrsa:390an
392
Bàsan
Roinn-seòrsa:390an
Malta
Is e dùthaich bheag eileanach gu deas san Roinn-Eòrpa a tha ann am Malta. Tha i suidhichte anns a’ Mhuir Meadhanach deas air an Eadailt. Air an taobh eile den Mhuir Meadhanach tha Tuinisia agus Libia.
Tha seachd eileanan beaga ann, ach tha dìreach trì ann far a bheil daoine a’ fuireach:
1804
'S e bliadhna-leum a bha ann an 1804 (MDCCCIV).
Bàsan
Roinn-seòrsa:1800s
Malta
Tha Valletta na prìomh-bhaile.
Thumb|right|250px|Malta
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Dùthchannan Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa
Bùth
thumb|right|250px|Bùth àirneis
Is e a tha ann am bùth ionad far am bith ceannaiche a reic a bhathair ri luchd cleachdaidh a tha gan iarraidh a shàsaich na feuman aca fhèin. Tuigear gur e neach-malairt a tha anns an ceannaiche. Bithidh esan a' cosnadh a bheòshlaint eadar ceannaich agus reic. Bithidh esan a' ceannaich bathair "anns an tomad", aig prìs saor. Bithidh esan a reic gach aonad de bathar aig prìs daor. Their sinn "ràth" ris an difir eadar cosgais an ceannaich agus prìs an reic. Is e a tha ann am bathar-bhòrd, bòrd fada a tha sìnte thar an ùrlar, eadar doras a' bheulaibh agus na bathair as luachmhor a tha air an cumail air sgeilpichean aig cùlaibh a' bhùth. Canar neach-bùtha ri cudeigin a tha a' cumail agus a' ruith bùtha.
Roinn-seòrsa:Eaconomachd
Coinneach Odhar
'S e fàidh a bha ann an Coinneach Odhar, Fiosaiche Bhrathainn.
Fiosachd
Bha na seann Ghàidheil a' creidsinn gu làidir ann am fiosachd no an taibhsearachd. Gu tric chanadh iad an dà-shealladh ris. Bha iad dhen bheachd gun robh daoine àraidh ann aig an robh comas neo-àbhaisteach a bhith a' faighinn eòlais, chan ann a-mhàin air rudan a bha falaichte bho dhaoine eile, ach cuideachd air rudan a bha gu teachd.
Cha robh na daoine aig an robh a' ghibht seo a' dèanamh uaill aiste, is ann a bhiodh iad toilichte a bhith às a h-eugmhais. Abair gun coinnicheadh tu fhèin ri caraid air an rathad. Chitheadh tusa e na aodach àbhaisteach ach nan tachradh an taibhsear ris an aon duine agus e dlùth ri bàs, chitheadh an taibhsear e na aodach-mairbh. Chanadh tu nach be gibht a dh'iarradh duine a bhiodh an sin!
Coinneach Odhar
Am measg taibhsearan na Gàidhealtachd b' e Coinneach Odhar Fiosaiche a b' ainmeile. Bha urram aig Coinneach mar fhàidh na dhùthaich fhèin oir bha a chliù mar fhiosaiche air a chraobh-sgaoileadh air fad an Taoibh Tuath, agus eadhon an-diugh cluinnear gu tric iomradh air na rudan neo-àbhaisteach a labhair e.
Cha robh eòlas aig daoine air ach o bheul-aithris ach chaidh iomradh fhaighinn air ann an eachdraidh. Bha seo ann an seann phàipear a bha air a sgrìobhadh ann an Laideann, leis an luchd-riaghlaidh, anns a' bhliadhna 1577, mu àm Rìgh Seumas VI.
Tha Coinneach air ainmeachadh anns a' phàipear seo mar Keonoch Owir, fìor dhraoidh. Tha ùghdarras bhon Chrùn air a thoirt do shiorram Chrombaidh a chur an sàs airson na h-obrach chronail ris an canadh iad an Sgoil-dubh. Faodaidh e a bhith gun d' fhuair am Fiosaiche droch ainm airson rudan de nach robh e ciontach, ach a rèir lagha nan làithean ud, bha luchd-draoidheachd air an cur gu bàs, ged nach eil fhios againn ciamar a chaidh do Choinneach.
Co-dhiù, chan eil e coltach gun deach a chliù càil na bu lugha am measg an t-sluaigh aig an àm, no an dèidh sin. Seach gun tàinig na sgeulachdan eile a tha againn mu Choinneach a-nuas tro na linntean le beul-aithris, bha cunnart ann gun deigheadh mòran a chur riutha. Feumar aideachadh cuideachd gu bheil mòran den fhàisneachd a tha air a h-ainmeachadh air Coinneach glè choltach ri fàisneachd Tòmas nan Rann, fiosaiche ainmeil eile a bhuineadh don Ghalldachd, agus a bha beò ri linn Rìgh Alasdair III, mu thrì cheud bliadhna ro àm Choinnich.
Ach a dh'aindeoin sin, chaidh iomradh air fàisneachd Choinnich air feadh na dùthcha, agus tha e glè shoilleir gun robh buaidh mhòr aig an Fhiosaiche air inntinnean an t-sluaigh. Bha aithne aca air cuid de nithean mun do labhair e, agus an uair a thachair rudan àraidh, bha daoine a bha toinisgeil gu leòr den bheachd gun robh seann fhàisneachd, air an robh iad eòlach fada roimhe sin, air a coileanadh.
13 an t-Ògmhios
'S e 13 an t-Ògmhios an 164mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich (165mh ann am bliadhna-leum). Tha 201 latha air fhàgail gus deireadh na bliadhna.
Coinneach Odhar
Coinneach Odhar
Mar a thachair a thaobh a' Ghreugaich chliùitich sin, Homer, chan eil fhios le cinnt càite an do rugadh Coinneach, ach b' e beachd a' mhòr-shluaigh gum b' e Baile na Cille ann an Ùig, Eilean Leòdhais àite a bhreith. Bha iad a' creidsinn gun do rugadh e mun t-seachdamh linn deug, ach bhon phàipeir air an deachaidh bruidhinn mu thràth tha fhios againn a-nis gun robh e beò còrr is ceud bliadhna roimhe sin.
Tha caochladh sgeulachdan neònach air an innse mu làithean òige Choinnich. Tha e air a ràdh gun d' fhuair e grèim uaireigin air cloich a bha anabarrach bòidheach an dath is an cumadh, is toll tro meadhan. An uair a bheireadh e sùil troimhpe chitheadh e sealladh air rudan a bha gu teachd.
13 an t-Ògmhios
Fèillean
Roinn-seòrsa:Làithean
Coinneach Odhar
Coinneach Odhar
Bha feadhainn a' cantainn gun d' fhuair e a' chlach dhìomhair seo bho thaibhse nighean rìgh Lochlainn. Ceudan bliadhna roimhe sin chaidh am bàta air an robh a' bhean-uasal seo a' seòladh a chall mu chladaichean an iar Leòdhais.
Tha cuid eile ag ràdh gun do thuit e aon là ann an cadal trom, is e na laighe air cnoc, agus nuair a dhùisg e, dh'fhairich e a' chlach chruaidh fodha. Tha cuid eile ag ràdh gun robh e aon là a-muigh air a' mhonadh na aonar, agus gun tàinig e air a' chloich ann an nead fithich. Bha iad a' cantainn gun do chaill e sealladh tè de a shùilean a' chiad uair a choimhead e tron chloich, agus gun robh e dall air an t-sùil sin riamh an dèidh sin.
Mheudaich cliù Choinnich mar fhiosaiche leis an fhàisneachd a rinn e mu cheannard Chlann Mhic Choinnich, Triathan ainmeil Chinn t-Sàile, aig an robh mar shuaicheantas Cabar an Fhèidh, agus a bha a' còmhnaidh ann an seann Chaisteal Bhrathainn.
Tha e coltach gun deach Coinneach agus Baintighearna Bhrathainn a-mach air a chèile an uair a labhair e mu a fear-pòsta agus 's math dh'fhaoidte mu a deidhinn fhèin, rudan nach bu mhath leatha a bhith cluinntinn. Bha fhios aice nach toireadh am marbh fianais, agus chuir i air gun robh e ri draoidheachd. Chaidh am fiosaiche a chur gu bàs ann am baraille tearra, faisg air far a bheil an taigh-solais na sheasamh an-diugh air Rubha na Cananaich, an taobh an ear de Shiorrachd Rois.
"Tha mi a' faicinn," ars esan, "an t-Iarla Shìophort mu dheireadh a bhios ann an Caisteal aosta Bhrathainn. Cha bhith Àrd-thriath Chinn t-Sàile ann tuilleadh na dhèidh, agus bithidh oighreachd Chinn t-Sàile nan àrd-bheann aig coigrich. Bithidh an Triath mu dheireadh bodhar, balbh. Bithidh ceathrar mhac aige, agus chì e an ceathrar roimhe san uaigh. Bithidh e na dhuine brònach truagh, agus fhios aige nach bidh duine a bhuineas dha a' tighinn às a dhèidh."
Ge b' e air bith cò a chur na briathran gruamach seo ri chèile, thàinig iad a-nuas thugainn tro iomadh linn, agus bha iad air bilean dhaoine fada mun tàinig air teaghlach aosmhor Chinn t-Sàile deuchainnean cho goirt. Bha sluagh ag ràdh gun robh iad sin glè choltach ris na rudan air an robh an fhàisneachd a' labhairt.
A bhàs
Anns a' bhliadhna 1815, an uair a chaochail an Triath mu dheireadh, ged bu duine-uasal e a bha ro chliùiteach ann an seirbhis a' Chrùin, bha mòran de na thachair dha coltach ris an fhàisneachd.
"Rugadh an duine chum carraid mar a dh'èireas na sradan suas", mar sin ag ràdh nach fheum duine fàidh airson innse gum bidh a' bheag no a' mhòr de dhoilgheasan aig gach duine. Ach tha e duilich a thuigsinn ciamar a bha an fhàisneachd seo cho leanmhainneach a thaobh teaghlach Bhrathainn.
Bha an Triath mu dheireadh a bh' ann an Cinn t-Sàile bodhar tro thinneas na òige, ach ged a bha e caran liotach, cha robh e balbh. Bha fios aig Sir Walter Scott air an fhàisneachd, agus an deireadh làithean an Triatha seo bha e a' faicinn mar a bha suidheachadh an teaghlaich agus briathran na fàisneachd a' tighinn ri chèile.
An uair a chuala e mu a bhàs, sgrìobh e an cumha sin ris an abrar "Lament for the Last Seaforth", anns a bheil e ag ràdh, an dèidh iomradh a dhèanamh air gach trioblaid a thàinig air Ceann-cinnidh Chloinn Choinnich:
Chaochail triùir mhac an Triatha seo roimhe fhèin. B' èiginn dha le cion airgid oighreachd Chinn Tàile a reic, agus an dèidh a bhàis reiceadh Eilean Leòdhais, agus oighreachdan eile a bhuineadh don teaghlach.
Dìleab eachdraidheil
Na bitheadh e a' cur eagail oirbh ach aig a' cheart àm bithibh a' toirt urraim dha. Cha leig sibh a leas a bhith fo eagal anns an oidhche ma chluinneas sibh sgread na caillich-oidhche anns a' choille, no an uair a chì sibh an teine-dealain air seann mhaide daraich aig taobh an rathaid mhòir, no an dreag a' siubhal gu soilleir tron adhar.
A-nis, 's dòcha gu robhas a' faicinn Choinnich mar dhuine neònach na latha, ach cha bhiodh e air a mheas am measg an t-sluaigh mar dhroch dhuine. Bhiodh iad a' coimhead air an taibhsear mar neach aig an robh spiorad a fhuair saorsainn bho gach cleachdadh amaideach, air dhòigh is gun robh comas aige air rudan fhaicinn 's a chluinntinn nach robh aig daoine eile.
Rinn Coinneach fiosachd mu bhlàr fuilteach a bha dol a ghabhail àite agus an dèidh a' bhlàir mar a shàsaicheadh am fitheach e fhèin le fuil laoch fad thrì làithean. A rèir beul-aithris, bha grunnan àitean anns am faodadh an cath oillteil seo a bhith air a chur, agus tha aon dhiubh faisg air baile Inbhir Nis. Aig àm a' Chogaidh Mhòir, chuala na croitearan a bha fuireach os cionn Loch Nis, ann an àite iomallach, crònan eagalach anns an adhar mu mheadhan-oidhche. B' e seo soitheach-adhair Gearmailteach a chaidh air chall air na monaidhean. Am b' iongnadh ged a bhiodh fàisneachd Choinnich Odhair a' tighinn an cuimhne nan croitearan?
Bha aithne aig an Ollamh Tormod MacLeòid, Caraid nan Gàidheal, air an fhiosachd mu theaghlach Dhùn Bheagain, is e sin gun deigheadh Tormod nan Trì Tormod a mharbhadh ann an tubaist an uair a dheigheadh sealltainn air Bratach shìth Chloinn Leòid an uair mu dheireadh.
Bha an t-Ollamh còir air chuairt ann an Caisteal Dhùn Bheagain anns a' bhliadhna 1799. Thachair do ghobha Gallda a bhith ag obair mun Chaisteal, agus aon là dh'innis e don Ollamh gun robh a' chiste iarainn anns an robh a' bhratach air a glasadh gu bhith air a fosgladh. Bha Tormod an làthair aig àm fosgladh na ciste, agus an taobh a-staigh dhith bha bocsa fiodha den robh fàile ro chùbhraidh. Am broinn a' bhocsa fhiodha bha a' bhratach iomraiteach na laighe, is i air a dèanamh den t-sìoda bu bhrèagha, agus obair-ghrèis ro ghrinn air a chur oirre, le croisean de shnàth òr. Goirid an dèidh sin thàinig fios gun deachaidh an long-chogaidh air an robh Tormod Dhùn Bheagain na oifigear fodha, agus gun robh e air a chall.
Dh'innis e fada ro làimh mu rathaidean mòra is mu rathaidean iarainn a bha gu dhol tarsainn air an dùthaich. "Thig an là an uair a chithear rathad a' dol tro chnuic Shiorrachd Rois bho mhuir gu muir, agus drochaid thar gach uillt. Thig an là an uair a bhios sreath fhada de charbadan a' siubhal eadar Inbhir Nis agus Inbhir Pheofharain, agus chan fheum iad eich gan tarraing."
Dh'innis e mu àm anns am biodh fèidh agus caoraich na bu phrìseile ann an sùilean nan uachdaran Gàidhealach na daoine, agus mar a bha sin a' dèanamh nan gleann fàs. "Thig an là a chuireas obair chaorach an crann-treabhaidh a-mach à bith."
Thug e iomradh air an adhartas a thigeadh air obair an lighiche ann a bhith leigheis euslainte. Thuirt e mu thobraichean Srath Pheofharain, "Thig an là an uair a bhios glas is iuchair air na h-uisgeachan searbha seo, agus bithidh sluagh a' tighinn às gach àite gan òl."
Dh'innis e gum bitheadh bàtaichean a' seòladh bho cheann gu ceann de Ghleann Mòr na h-Alba. Chunnaic e an là a bhiodh glas is iuchair air Tom na h-Iubhraich, agus tha fhios gu bheil an cnoc bòidheach sin a-nis na àite adhlacaidh ro thlachdmhor.
Tha iad a' creidsinn gun d' rinn e fàisneachd mu Bhlàr Chùil Lodair. "O, Dhruim Athaisidh, tha mi a' faicinn latha air am bidh do raointean dearg le fuil uasal laoch nan gleann."
"Thig an là," thuirt e, "an uair a bhios taigh-òil aig ceann gach claise, agus poileasman aig oisinn gach sràide." Chan eil fhios an robh Coinneach a' faicinn a' cheangail làidir eadar an dà rud sin.
Chan eil sinn a' dol a choimeas fàisneachd Choinnich ri fàidheadaireachd Isaiah, ach is fhada cuid de na thuirt e o bhith faoin, gun bhrìgh, oir tha fhacail gu tric a' beantainn ri gnothaichean a tha glè chudthromach a thaobh leasachaidh is sonas an t-sluaigh.
Gun teagamh tha cuid de na thuirt e a shaoilear neònach gu leòr. "Thig an là air am bidh sionnach geal air a mharbhadh ann an Cataibh." Cò aige tha fhios nach robh Coinneach a' faicinn fada às Linn na h-Eighe a' tighinn air an talamh a-rìs?
Ach cha chòir dhuinn tàir a dhèanamh air na rudan sin. Tha ùghdaran ainmeil nar là fhèin a tha a' cur rudan nas neònaiche is nas lugha brìgh nan cuid leabhraichean an lùib nan creudan aca fèin. 'S còir dhuinn, mar sin, sealltainn air Coinneach gu càirdeil.
Chaidh mòran de na thuirt Coinneach a thoirt còmhla le Alasdair MacCoinnich ann an leabhar beag (Beurla: "The Brahan Seer"). Bheir e toil-inntinn dhuibh an leabhar seo a leughadh, ach a thaobh fìrinn na sgeulachd cha leig sibh a leas a bhith ro chinnteach aiste.