cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gleann na Cille
‘S e gleann àrd le dam anns an ìochdair, shuas anns na Beanntann a Deas, faisg air Dùn Phrìs a th’ann Gleann na Cille. Tha e suidhichte aig 158m os cionn ìre na mara, dìreach 12km air falbh bho Dhùn Phrìs fhèin, iomradh OS NX8477. Tha am pàirc deilbhidh ann an Gleann na Cille uabhasach ainmeil aig ìre eadar-nàiseanta.
485
Bàsan
Roinn-seòrsa:480an
Gleann na Cille
Iasgach
‘S e dam làn fìor uisge a th' ann an seo agus dh’fhaodadh iasgach a dhèanamh le cead bho na h-ùghdarrasan ionadail. Tha uisge an locha a’ sruthadh shìos gu ruige na mara (agus an Abhainn Nead) tron Allt Cluden.
Baile Phib
'S e baile ann am Baile Átha Cliath a tha ann am Baile Phib.
Gleann na Cille
Pàirc deilbhidh
Chaidh cruinneachadh dhe deilbheadh a chur air dòigh an seo leis na Keswick, uachdairean na sgìre ann an 1951. Bha iad dlùth air Henry Moore agus bhrosnaich e iad gus an gnothaich sin a dhèanamh. Tha ceithir pìosan le Henry Moore ann: An Rìgh is a' bhànrighinn (1955), Cros Gleann na Cille (1955 – 1956), shuas air a’ chnuic, Duine na Sheasamh (1950) agus Duine na laighe àireamh a dhà (1959) a bharrachd air Eòin Baistidh, obair a rinn Auguste Rodin ann an 1878, aig toiseach tòiseachaidh a dhreuchd. Tha A’ Chuairt, a rinn Jacob Epstein ann an 1926 an seo cuideachd.
Baile Phib
Roinn-seòrsa:Baile Átha Cliath
Gleann na Cille
Rothaireachd
Tha Gleann na Cille na phàirt lìonra roinneil rothaireachd Dhùin Phrìs is na Gall-Ghàidhealtachd. Tha Cearcall Gleann na Cille dìreach dà uair a thìde bho agus air ais gu Dùn Phrìs. Tha na rathaidean gu math aonaranach an seo agus tha deagh shoighnichean ann cuideachd.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Alba Roinn-seòrsa:Ealain
Dùn Phris agus Gall-Ghàidhealaibh (sgìre Phàrlamaid Westminster)
'S e sgìre Phàrlamaid Westminster a tha ann an Dùn Phris agus Gall-Ghàidhealaibh (Beurla: Dumfries and Galloway).
Chaidh a chruthachadh ann an 2005 o Ghall-Ghàidhealaibh agus Bràigh Nid agus phàirtean de Shiorrachd Dhùn Phrìs.
Tha Cille Chuithbeirt, An t-Sròn Reamhar agus pàirtean de Dhùn Phris anns an sgìre seo. Tha i ann an crìch ri Inbhir Àir, Carraig agus Cumnaig agus Siorrachd Dhùn Phris, Dail Chluaidh agus Srath Thuaidh.
Ottawa
right|300px
Sandra Roelofs
'S e cànanaiche agus riochdaire dioplòmasach às Na Tìrean Ìsle a th' ann an Sandra Roelofs (ainm slàn: Sandra Elisabeth Roelofs, Terneuzen, 23 an Dùbhlachd 1968). Phòs i Mikheil Saakashvili, a bha na cheann-suidhe na Cairtbheile agus tha dithis duine-chloinne aca, Eduard agus Nikoloz. Tha iad uile a' fuireach ann an Tbilisi. A bharrachd air Duitsis, tha Beurla, Fraingis, Gearmailtis, Kartuli agus Ruisis aice.
Ottawa
'S e priomh-bhaile Chanada a tha ann an Ottawa. Tha 859,704 daoine a' fuireach ann. Tha Ottawa ann an Ceàrn Ontario.
126
Bàsan
Roinn-seòrsa:120an
Sandra Roelofs
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Daoine às na Tìrean Ìsle
Ottawa
Bailtean Co-cheangailte
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Canada
1430
MCDXXX
Bàsan
Roinn-seòrsa:1430an
Bàta-siùil
right|thumb|Bàta-siùil
Tha bàta-siùil air a h-iomain leis a’ ghaoith a’ sèideadh air neo seachad air seòl.
Mar bàta-ràmh, gu h-àbhaisteach, tha iad nas lugha sa latha an diugh. Sheòl Columbus air long-siùil gu Aimearaga agus Ferdinand Magalhaens mu thimcheall an t-saoghail.
Roinn-seòrsa:Bàtaichean
José Eusebio Otálora
B’ e José Eusebio Otálora Martínez neach-poileataigs, saighdear fear-lagha agus riochdaire dioplòmasach à Coloimbia. Rugadh e ann am Fómeque, Cundinamarca, air 16 an Dùbhlachd 1826, agus chaochail e ann an Tocaima, Cundinamarca air 8 an Cèitean 1884. ‘S e ball a’ Phàrtaidh Libearalach a bh' ann agus a bharrachd air sin bha e na cheann-suidhe na dùthcha eadar 1882 agus 1884.
Marcus Aurelius
B' e Ìmpire Ròmanach agus feallsanaiche eadar 161 agus 180 AC a bh' ann am Marcus Aurelius (Laideann: Marcus Aurelius Antoninus Augustus; 26 an Giblean 121 – 17 am Màrt 180 AC). Dh'uchd-mhacaich an Ìmpire Antoninus Pius e ann an 138. Dh'ionnsaich e reatoraig fo Marcus Cornelius Fronto is an sin feallsanachd. Chaidh e na cho-ìmpire còmhla ri Lucius Verus ann an 161 is mhair e mar ìmpire nuair a bhàsaich Lucius Verus ann an 169. Stèidhich e cathraichean feallsanachd Plàtonach, Stòthach, Epiciùirianach agus Aristotlach san Àithne. Tha e as ainmeile airson a leabhar Τὰ εἰς ἑαυτόν (Meòrachaidhean) a sgrìobh e san 170an, anns an do sgrìobh e mu fheallsanachd pearsanta. Bha buaidh mhòr aig feallsanachd Stòthach agus aig Epictetus agus Seneca Òg airsan.
José Eusebio Otálora
‘S e mac tuathanach is neach-malairt Basgach agus a bhean à Boyacá. Chaill an teaghlach an oighreachd ann am Miraflores (Boyacá) leis gur e Rìoghailtear a bh' ann athair agus le sin b’ fheudar dhuibh a dhol gu Fómeque. Fhuair e a chuid fhoghlam aig an sgoil agus aig an oilthigh ann am Bogotá, agus thug e ceum ann an lagh bho Oilthigh an Rosario ann an 1852. An uair sin thoisich e an sàs anns a’ phoileataigs mar bhall pàrlamaid na Roinne Bogotá, ach leig esan an dreuchd sin an ceann corra mhìos, nuair a chaidh e gu Guateque an ath-bhliadhna.
Marcus Aurelius
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Seann-Ròimh Roinn-seòrsa:Impireachd na Ròimhe Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Laidinneach Roinn-seòrsa:Feallsanaich Greugach Roinn-seòrsa:Feallsanachd
José Eusebio Otálora
Bha e na bhall Còmhdhail na Roinne Boyacá bho 1855, bliadhna na bainnse aige, is e na tàmh ann an Guateque. Bha e na riochdaire na Stàit aige aig a’ Cho-Chruinneachadh dhe Rionegro ann an 1863 agus leigeadh e seasamh air co-chothrom agus còrdachadh eadar buidhnean radaigeach agus meadhanach a’ phàrtaidh. Chaidh e gu Seòmar nan Riochdairean an ath-bhliadhna, far an robh e gu ruige 1868. Chaidh e a dh’ainmeachadh consal gus an Eadailt ann an 1870 is an uair sinn ann am Breatainn gus a thill dhan dhùthaich ann an 1875 far an do shabaid e anns a’ chogadh sìobhalta ri taobh nan Libearalach. B’ urrainn dhàsan àrdachaidhean armachd fhaighinn, leis gu robh e an sàs anns na cogaidhean sìobhalta, a thoisich ann an 1854, gu ruige a bhith na Sheanailear ann an 1877. Chaidh e a thaghadh mar Cheann-suidhe Stàit na Boyacá an aon bhliadhna, is le sin dh’fhàs e ainmeil aig ìre nàiseanta is e ga thaghadh a-rithist gu ruige 1882, nuair a dh’ainmich an ceann-suidhe Rafael Núñez Rùnaire an Ionmhais e.
Chaidh Nuñez (a bha a’ leigeil a’ chinneas) agus Otálora (a bha na mhinistear) a thaghadh mar a’ chiad agus an dàrna neach-ainmichte aig taghaidhean a’ chinneas anns an Dùbhlachd 1882, a bhuannaich Francisco Javier Zaldúa. Nuair a dhiùlt Núñez an dreuchd, thug José Eusebio Otálora ceannas na dùthcha os làimhe. ‘S e Riaghaltas adhartach libearalach a bh’ aige, a chrìochnaich air 1 an Giblean 1884. Chaidh brosnachadh a thoirt dhan a’ chòmhdhail fad 's a bha e anns an dreuchd, leis gun do deach mòran lìonra rèile aig ìre nàiseanta a choileanadh.
Chuir na Libearalaich Radaigeach an tairgse tagraiche a’ chinneas dhàsan ro na taghaidhean ann an 1884, ach dhiùlt e sin air sgàth gu robh e dìleas dha na neo-eisimeilich meadhanach, le Núñez os a cionn, is le sin fhuair e fuath nan Radaigeach. Dh’fhàg Radaigich a’ Chomhdhail air gu robh cleachdaidhean mì-riaghailteach ann nuair a bha e os cionn an Riaghaltais (nach robh ceart idir). Dh’fhulaing e taomadh-fala anns a’ cheann dìreach nuair a bha a’ cur an dìon aige air dòigh. Bhàsaich e anns an oighreachd aige ann an Tocaima, nuair a mothaich e na casaidean a bha feadhainn a’ creidsinn. Chaidh na casaidean sin a dhiùltadh an ceann greiseag.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Poileataigs Roinn-seòrsa:Eachdraidh Roinn-seòrsa:Daoine à Coloimbia
Reul-eòlas
Is dòcha tha thu lorg speuradaireachd (astrology)
Is e reul-eòlas (no speur-eòlas no reuladaireachd) saidheans an stutha anns a' chruinne-chè agus bithidh e a' rannsachadh an sgaoilidh, an gluasad, nan coimeasgadh, nan staid agus an rothlas aige. Bithidh reul-eòlas a' mìneachadh tuiteamasan a thachras a-muigh a' Chruinne agus an àile aige. Bithidh reul-eòlaichean a' sgrùdadh an tùs is rothlas aig cùisean anns an domhan, cho math ris na buadhannan fiosaigeach is ceimigeach aca.
Tha reul-eòlas a' dèiligeadh ri rudan thairis air tomhasan aibhseach, bho phlanaidean, gu siostaman grèine, suas gu reultan, reul-bhagaidean, reul-chriosan (còmhla ris an stuth eatarra) suas ris an domhan fhèin na iomlan.
Reul-eòlas
A-rèir Richard Cox 's e reul-eòlas Tha e cudthromach iomsgaradh soilleir a dhèanamh eadar reul-eòlas a tha na saidheans, agus speuradaireachd. Tha mòran daoine ann nach tuig an difir eadar reul-eòlas agus speuradaireachd (fiosachd a-rèir suidheachadh nam planaidean agus nan reultan). Is fìor saidheans an reul-eòlas, ach is geaslanachd agus baoth-chreideamh an speuradaireachd. Is ann ro chumanta mì-thuigse mu dheidhinn an dà chuspair seo fhathast.
Speuradaireachd
A-rèir Richard Cox 's e speuradaireachd
thumb|right|150px|Leabhar:Reul-eòlas
Litreachas Reul-eòlais
Ann an Àireamhan 174 agus 175 (1996), dh’fhoillsich GAIRM alt Reul-eòlas airson Luchd-'tòiseachaidh le Garbhan MacAoidh, còmhla ri foirlionadh: Clàr Briathran Reul-eòlais agus Eòlaidheachd. Sgrìobh ùghdar Reul-eòlas airson Luchd-tòiseachaidh: “Cha tèid agam air creidsinn nach robh ar sinnsearan eòlach air a’ mhòr-chuid de na reul-bhaid* as cudthromaiche, gu h-àraid nan robh iad a’ seòladh air an àrd-chuan. Ach a-rèir coltais cha do chuir iad ainmean air mòran dhiubh. Dh’aithnich iad An Grioglachan, An Crann-arain, Slighe Chloinn Uisnich (a’ ghalacsaidh againne), ach glè bheag eile. B’ aithne dhaibh Reul na maide agus Reul an fheasgair (Bheunus no planaid eile nuair a dh’èireas i roimh ghrèin,agus an dèidh laighe na grèine), ach gu cinnteach cha b’ urrainn daibh na planaidean eugsamhail eadar-dhealachadh. Co-dhiù cha robh iad comasach air na planaidean as fhaide ás fhaicinn. A bharrachd air na reultan, dh’aithnicheadh iad na dreugan a thuiteadh air uairibh on speur, ged nach robh fios aca dè an nàdur”.
Sa bhliadhna 1857 dh’fhoillsich ministear Apainneach dom b’ ainm Duncan MacNair Connell leabhar Gàidhlig fon tiotal Beurla Gaelic Astronomy.
An 1872-1873 fhoillsich an iris-leabhar ainmeil "AN GAIDHEAL" sreath de deich aistean "AIR CRUINN-CHORPAIBH SOILLSEACH NAN SPEUR" leis an t-Urramach Alasdair Mac Griogair a sgrìobh fon ainm phinn "SGIATHANACH".
Tha Irish Astronomical Tract sa Ghàidhlig ann bhon 14mh linn.
Gheibhear Stellarium sa Ghàidhlig, bathar-bog amharc-lann nam planaidean agus nam speuran.
Clàr-fiosrachaidh
*
Siligo
Tha Siligo na bhaile mòr anns an Eadailt. Tha e suidhichte anns an roinn Sardainia.
Ratzeburg
‘S e baile meadhanach ann an ceann a tuath na Gearmailt a th’ ann an Ratzeburg (IPA: ʁatsəbʊʁk, plattdüütsch: Ratzborg). 'S ann à Ratibor, ainm ceann-feadhna Slàbhach agus burg (dùn) anns a’ Ghearmailtis a tha an t-ainm. Tha e suidhichte aig 36m os cionn ìre na mara air leth-eilean air a chuairteachadh le còig lochan, anns an stàit Schleswig-Holstein, 100km air falbh bho Rostock, 220km bho Bherlin, 190km bho Hamburg agus 19km bho Lübeck. ‘S ann leis an sgìre Herzogtum Lauenburg a tha am baile agus tha 13,866 duine a' fuireach ann.
Talisker
thumb|right|300px|Taigh–staile Thalisker 'S e seòrsa uisge-beatha a tha ann an Talisker. Tha an taigh–staile suidhichte ann an Càrrabost air an Eilean Sgitheanach. 'S e an t-aonar fear a tha air an eilean. Chaidh an taigh-staile a chur air bonn 1830 le Hugh agus Kenneth MacAskill. An-diugh tha e aig a' chompanaidh Diageo agus air a ruith leis na United Distillers and Vintners. Tha blas Thalisker rud beag saillte agus tha e làidir air mòine. Mar is trice tha e 10 neo 18 bliadhna a dh'aois, ach bhon bhliadhna 2000 thòisich iad botailean a reic a tha 20 bliadhna is 25 bliadhna a dh'aois.
Ratzeburg
Eachdraidh
Chaidh am baile a chlàradh airson a' chiad turais ann an 1044 nuair a thogadh manachainn an seo. Chaidh a' mhanachainn a mhilleadh agus na manaich a chur gu bàs ann an ar-a-mach nam Pàganach ann an 1066. Thug an Rìgh Heinrich der Löwe thairis a' baile ann an 1143 agus stèidhich e Easbaigeachd an seo ann an 1154 agus chaidh Cathair-eaglais a thogail cuideachd. Mhair an Easbaigeachd gu ruige 1566, nuair a ràinig An t-Ath-Leasachadh. Bhuineadh am baile gu Diùcachd Shagsainn-Lauenburg eadar 1296 agus 1864 ged an robh e fo buaidh Diùcachd Mhecklenburg-Strelitz. Chaidh Ratzeburg ainmeachadh prìomh-bhaile na Diùcachd ann an 1619. Milleadh e ann an 1693 nuair a bha feachdan na na Danmhairge a' cuairteachadh a' bhaile agus thogadh e a-rithist ann an stoidhl Baròc.
Talisker
Ceangal a-mach
Roinn-seòrsa:Deoch làidir Roinn-seòrsa:An t-Eilean Sgitheanach
Gary Becker
Is e eaconamaiche às na Stàitean Aonaichte a tha ann an Gary Stanley Becker. Rugadh e 2 an Dùbhlachd 1930 ann am Pottsville, Pennsylvania.
Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Eaconomachd ann an 1992 is e aig Oilthigh Chicago. Chaochail e 3 an Cèitean 2014.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Eaconomachd Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Monty Don
'S e craoladair is sgrìobhaiche a tha ann am Monty Don. Tha e air a nochdadh air Gardener's World air BBC2. Tha e cliùiteach mar sgrìobhadair gàirnealachd agus mar ghàirnealair. Tha e air a bhith na neach-aithris aig An Observer o 1994. Tha tuathanas beag aige ann an Siorrachd Hereford far a bheil e a' fàs glasraichean gu nàdarrach, agus a' cur air dòigh a phrionnsabalan a thaobh fàs gun cheimigean. Rugadh e ann am Berlin ann an 1955 agus tha e pòsta aig Sarah Don.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Gàirnealachd Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Cille Bhrìghde an Iar
thumb|Cille Bhrìghde an Iar, meadhan a' bhaile thumb|Hunterston Castle thumb|upright|Law Castle faisg air Cille Bhrìghde an Iar 'S e baile ann an Comhairle Shiorrachd Àir a Tuath a tha ann an Cille Bhrìghde an Iar (Beurla: West Kilbride). Tha am baile suidhichte air còrsa an iar Alba faisg air Linne Chluaidh. 'S e seo na co-chomharran aige: 55° 41′ 48″ Tuath agus 4° 51′ 27″ Iar.
Tha ceithir caistealan timcheall air Cille Bhrìghde an Iar:
Pàipear-naidheachd
thumb|Pàipearan-naidheachd ri reic Tha pàipear-naidheachd na phasgan de dhuilleagan pàipeir le iomraidhean, altan, sanasan-reic, a thèid a dh'fhoillseachadh gach là, seachdain neo mìos.
Gàidhlig ann am pàipearan-naidheachd
Nochdaidh duilleag Gàidhlig gach Disathairne anns The Scotsman. Tha colbh seachdaineil le Aonghas Pàdraig Caimbeul anns an West Highland Free Press (Am Pàipear Beag). Gheibhear an Litir do Luchd-Ionnsachaidh le Ruairidh MacIlleathain gach seachdain agus nochdaidh naidheachdan ann an Gàidhlig an-dràsta is a-rithist cuideachd.
Ceanglaichean a-mach
The Scotsman - aistean Ghàidhlig air-loidhne
* Roinn-seòrsa:Meadhanan
Baile Uí Lachnáin
'S e baile ann am Baile Átha Cliath a tha ann am Baile Uí Lachnáin.
Roinn-seòrsa:Baile Átha Cliath
Mathri
Tha am baile Mathri ann an Sir Benfro, a' Chuimrigh. Tha e 87.9 mi (141.5 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 214.3 mi (344.9 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 559 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 196 (35.1%); rugadh 63% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Sir Benfro Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Tallinn
Tha  Tallinn  na phrìomh-bhaile agus am baile as motha ann an Eastòinia. Tha e suidhichte aig a' Mhuir Baltach - ri taobh a' Chamais Shuòmaidh. Tha Tallinn 529km air falbh bho Vilnius (Liotuàinia), 905km bho Mhosgo (An Ruis), 279km bho Riga (An Laitbhe) agus 1041km bho Bherlin (A' Ghearmailt). Taobh a-staigh na dùthcha, tha e 165km air falbh bho Tartu, 118km bho Phärnu, 196km bho Narva, 144km bho Kohtla-Järve agus 129km bho Viljandi.
Iomraidhean
280px|thumb|left|Tallinn
Roinn-seòrsa:Prìomh-Bhailtean na Roinn Eorpa Roinn-seòrsa:Eastòinia Roinn-seòrsa:Bailtean
An Observer
'S e pàipear-naidheachd Shasannach a tha anns an Observer. Bidh e ann gach Là na Sàbaid. Tha e air a fhoillseachadh ann am Manchester. Mar An Guardian tha e na phàirt dhen Guardian Media Group.
Ceanglaichean a-muigh
Roinn-seòrsa:Pàipearan-naidheachd às an Rìoghachd Aonaichte
30mh Linn
Bidh an 30mh linn eadar 1 am Faoilleach 2901/2900 is 31 an Dùbhlachd 3000.
Roinn-seòrsa:Bliadhnaichean *
Olga Tokarczuk
'S e sgrìobhaiche às a' Phòlainn a tha ann an Olga Nawoja Tokarczuk. Rugadh i ann an Sulechów 29 Faoilleach 1962 agus ann an 2019 bhuannaich i an Duais Nobel ann an Litreachas airson 2018.
Dh'ionnsaich i inntinn-eòlas aig Oilthigh Warsaw. Dh'fhoillsich i a chiad chruinneachaidh bàrdachd, Miasto w lustrach ('Baile anns an Sgàthan') ann an 1989 is dh'fhoillsich i a chiad nobhail, Podróż ludzi Księgi ('Turas Luchd an Leabhair') ann an 1993.
Ynys-ddu
Tha am baile Ynys-ddu ann an Caerffili, a' Chuimrigh. Tha e 10.0 mi (16.1 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 131.5 mi (211.7 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 3802 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 387 (10.2%); rugadh 90% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Olga Tokarczuk
Bhuannaich a nobhail Bieguni ('Teichidhean', eadar-theangaichte gu Beurla mar Flights) an Duais Eadar-nàiseanta Man Booker ann an 2018.
486
Bàsan
Roinn-seòrsa:480an
127
Bàsan
Roinn-seòrsa:120an
Clachair
thumb|right|200px
'S e clachair (à clach) neach a tha ag obair le cloich agus clachan-chreadha, air neo a tha a' togail thaighean, toglaichean s' a leithid. Mar as àbhaist 's ann dhan chlas-obrach a bhuinneas a' mhòr-chuid dhe na greusaichean, leis gur e ciùird a th' annta. A dh'aindeoin sin, a cuid dhaibh ann a bhuinneas dhan a' bhùirdeasachd, ma bhios companaidh aca.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Dreuchdan
Dùn Aluinn
'S e Dùn Aluinn (1912) a’ chiad nobhail Ghàidhlig a bh’ ann a-riamh is chaidh a sgrìobhadh le Iain MacCormaig. Tha e mu uabhas nam fuadaichean agus oighre den uachdar aintighearnach, Cailean Òg, a chaill oighreachd. 'S e an caractar as inntinniche air fad ministear a nì òraid mu shòisealachd. Airson nobhail den linn sin (1912), tha e luath, agus cosmopolitan cuideachd (tha pàirt den sgeul stèidhichte ann an Sealainn Nuadh).
Roinn-seòrsa:Leabhraichean Gàidhlig Roinn-seòrsa:Nobhailean
Muir Mharmara
'S e muir staigh-thìr anns an Tuirc a th' ann am Muir Mharmara (Turcais: Marmara Denizi). Tha i suidhichte eadar Àisia agus an Roinn-Eòrpa anns an roinn Marmaris agus 's e an ceangal mara eadar am Muir Àigeanach/na Dàrdainealan agus a' Mhuir Dhubh/Bòsfaras a th' ann. Tha a' mhuir 280km a dh'fhaide agus 80km a leud. Chan eil a' Mhuir Mharmara cho domhainn, dìreach 494m thar cheann, ged a tha i mòran nas doimhne ann an corra àite, fiù 's 1,370. Tha salannachd mheadhanach aice, 38psu. Tha luchd-rannsachaidh dhen bheachd gun do chruthaicheadh a' Mhuir Mharmara mu 5600 RC, nuair a bha ìre na mara a' sìor-fhàs an dèidh Linn na Deighe. B' e loch mòr a bh' innte ro làimh.
Ged nach eil freumh-fhaclachd an ainm seo idir cho soilleir, tha e coltach gur ann à μάρμαρον (Gàidhlig: marmor) ann an Greugais a tha an t-ainm.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas Roinn-seòrsa:An Tuirc Roinn-seòrsa:Muir
487
Bàsan
Roinn-seòrsa:480an
1857
MDCCCLVII
Bàsan
Roinn-seòrsa:1850an
Taigh-òsta Chlann Raghnaill
Taigh-òsta aig Fergie Dòmhnallach, an cluicheadair bocsa ainmeil, ann am Mùideart.
Roinn-seòrsa:Alba
Mykola Azarov
'S e neach-poileataigs ann an Ucràin a th' ann am Mykola Yanovych Azarov, (Kaluga, 17 an Dùbhlachd, 1947). Chaidh e a thaghadh mar phrìomh-mhinistear an Ucràin ann an 2010 ach leig e a dhreuchd suas, còmhla ris an riaghaltas, ann an 2014.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Daoine às an Ucràin Roinn-seòrsa:An Ucràin Roinn-seòrsa:Aonadh Sobhiat
Harry Markowitz
Harry Max Markowitz (rug. 24 an Lùnasdal, 1927) Eaconamaiche Aimearaganach, à Chicago, a rinn Modern Portfolio Theory. Còmhla ri Merton Miller agus William Sharpe fhuair e an Duais Nobel ann an Eaconomachd ann an 1990.
Ceangal a-mach
Markowitz, Harry Markowitz, Harry
Andrew Bonar Law
Rugadh e ann an Rexton, Brunswick Nuadh, Canada. Bha e na Prìomh-mhinistear na Rìoghachd Aonaichte bho 23 an Dàmhair 1922 gu 22 an Cèitean 1923.
Law, Andrew Bonar
Wamphray
‘S e baile beag dùthchasail faisg air Loch Mhabain, air an àirde an iar-dheas na h-Alba a th’ ann an Wamphray (Wamfry neo Wamfray o shean). Tha e suidhichte aig 74m os cionn ìre na mara, ann an ceann a tuath Dhùin Phris is Gall-Ghaidhealaibh (Siorrachd Dhùn Phrìs ro 1975), eadar Drochaid Mhic Iain agus Am Magh Fada, ri taobh na h-aibhne Anainn. Tha e 227km air falbh bho Obar Dheathain, 88km bho Ghlaschu, 29km bho Inbhir Anainn agus 80km bho Dhùn Èideann, prìomh-bhaile na dùthcha. 'S e Beurla agus Beurla Ghallda th' ann an dà chànan aig a’ mhòr-chuid dhuibh ann am Wamphray. Tha Eaconomaidh a' bhaile gu math crochte air àiteachas agus coilltearachd. Taobh fhoghlaim, chan eil sgoiltean ann, agus le sin feumar a dhol dha na sgoiltean anns a' Mhagh Fada neo Logarbaidh.
Freumhan an Ainm
A rèir eòlaichean fhreumh-fhaclachd, tha a h-uile coltas ann gur ann às a' Ghàidhlig Uamh a tha an t-ainm. Nochd a' Ghàidhlig ann an ceann a deas na h-Alba anns an 7mh Linn agus bha an cànan fhathast làidir ann an Siorrachd Dhùn Phrìs fhèin anns an 14mh Linn.
El Salbhador
'S e dùthaich ann an Aimearaga Mheadhanach a tha ann an Salbhador, "[Tìr] an t-Slànaigheir". Tha i na laighe eadar Guatamala agus Hondùras air a' Chuan Sèimh. Thàinig an t-ainm bhon fhacal Spàinntis: El Salvador ('sa Bheurla: "The Saviour") airson urram a chur air Ìosa Chrìosd.
Wamphray
Eachdraidh
Chruthachadh tursachan aig Kirkhill ro àm nan Ròmanach agus thogadh caisteal le motte san 12mh Linn. S' ann le Roger de Kirkpatrick a bha an t-àite seo ann an 1357, ach bha làmh an uachdair air a bhith aig Clann 'Ic Iain bhon 1549. Bha faisg air 580 duine a' fuireach an seo ann an 1830 ach tha àireamh-shluaigh na sgìre air a bhith a' tuiteam bhon uairsin. Chaidh eaglais ùr a thogail ann an 1834, ann an aon àite far an robh sean eaglais ann o shean. Sgrìobh Walter Scott luaidh air a bheil The Lads of Wamphray ann an 1800 mu dheidhinn eachdraidh trioblaideach na sgìre san 16mh Linn. Thogadh loidhne-rèile tron sgìre ann an 1847, ach dhùnadh an stèisean ann an 1960. A-rèir carragh-chuimhne san eaglais, fhuair naoinear à Wamphray bàs sa Chogadh Mòr agus ceathrar eile san Dàrna Cogadh.
El Salbhador
Eachdraidh
Chuireadh às do tràilleachd an seo ann an 1824.
Cogadh sìobhalta
'S e cogadh taobh a-staigh dùthaich a th' ann an Cogadh Sìobhalta, seadh eadar feachdan armachd foirmeil, seadh eadar buidhnean neo-fhoirmeil.
El Salbhador
Eachdraidh
Chaidh Nayib Bukele a thaghadh mar cheann-suidhe ann an 2019. Dh'atharraich an riaghaltas aige buill a' Chuairt Uachdarach is riaghlaich an cuairt ùr gun urrainn dha seasamh mar thagraiche airson a' cheannais a-rithist ann an 2024. Chaidh an dolair Aimeireaganach na ruith-airgid oifigeil ann an 2001 agus Bitcoin cuideachd ann an 2021.
Buenaventura
‘S e baile mòr ann an Valle del Cauca, Coloimbia, a th’ann Buenaventura. Tha e suidhichte air an àirde an iar na dùthcha dìreach air oirthir a’ Chuain Sèimhe aig 7m os cionn ìre na mara agus 128km air falbh bho Chali. 'S e baile le gnàth-shìde gu math teth a th' ann agus tha teodhachd mheadhanach dhe 28˚ aige, rè na bliadhna. 'S e Buenaventura an 18mh baile as motha na dùthcha. Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1550.
El Salbhador
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Dùthchannan Roinn-seòrsa:Aimearaga Mheadhanach
Buenaventura
Freumhan an Ainm
Mar a b'àbhaist ann an Aimearaga, chruthachadh na Spàinntich ainmean-àite le freumhan anns na creideamhan aca neo mar chuimhne air àiteachan agus daoine ainmeil thall anns an Spàinn: m.e. Sante Fe de Bogotá, San Bonifacio de Ibagué agus Santiago de Cali. Mar sin, fhuair am baile an t-ainm aige oir chaidh e a steidheachadh air an latha aig Naomh Bonaventure, neo Buenaventura ann an Spàinntis. Tha an t-ainm a' ciallachadh deagh àigh, bho buena (math) agus ventura (àgh).
Bàta-tumaidh
Se na h-Aimeireaganaich a rinn a’ chiad fear, agus a-nis is urrainn do bàta-tumaidh niùclasach a’ siubhail fon mhuir airson mìosan a thìde. Tha bunait a' Chabhlaich Rìoghail ainmeil is connspaideach ann am Faslann far am bi na bàtaichean-aigeil niùclasach Trident gan cumail.
Wamphray
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Alba Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Gall-Ghaidhealaibh Roinn-seòrsa:Siorrachd Dhùn Phrìs
Abhainn Sackville
'S e abhainn ann Alba Nuadh a tha ann an Abhainn Sackville (Beurla: Sackville River)
Contae Mhuineacháin
Sgìrean Ionadail
Tha còig baranachdan (Gaeilge: barúntacht) am broinn Mhuineacháin: Críoch Mhúrn, Dartraighe, Fearnaigh, An Triúcha agus Muineachán fhèin. A bharrachd air sin, tha 23 parraistean (san sgìreachd-easpaig Clochair) agus 1,852 bailtean fearainn sa chontae.
Abhainn Sackville
Fo-aibhnichean
Little Sackville River Tomahawk Run Peverill's Brook
Contae Mhuineacháin
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann Roinn-seòrsa:Èirinn Roinn-seòrsa:Uladh
Buenaventura
Sluagh a' bhaile
Tha 328,794 nan tàmh anns a' bhaile fa leth, ach chan eil ach 35,847 dhuibh a’ fuireach thall anns na sgìrean dùthchasail am broinn crìochan a' bhaile. Tha fearann na dùthcha sin ga roinn eadar na bailtean (Spàinntis: municipios) agus le sin tha gach clachan agus croit fo stiùireadh baile air choireigin. Air adhbharan trioblaidean poiliteagach air an dùthaich, tha a' mhòr-chuid dhe na daoine anns gach uile baile a-nis a' fuireach anns na bailtean fhèin, is na daoine a' fàgail na sgìrean dùthchasail.
Abhainn Sackville
Fo-aibhnichean
Roinn-seòrsa:Aibhnichean na h-Alba Nuaidh
Buenaventura
Sluagh a' bhaile
Taobh chinnidh, ' s e daoine le freumhan ann an Afraga a th'ann a' mhòr-chuid dhe na daoine ann an Buenaventura (88.6%), ach tha 0.8% dhe Tùsanaich agus 10.6% dhe daoine geala/mestizos cuideachd. ' S urrainn dhan 83.4% dhe na daoine ann an Buenaventura leughadh agus sgrìobhadh. A tuilleadh air sin, chan eil fòn aig an taigh aig 31.8% dhe na dachannan.
Ceanglaichean A-mach
An t-sìde ann an Buenaventura
Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:Coloimbia
Cogadh sìobhalta
Faic cuideachd
Roinn-seòrsa:Cogadh
Bàta-tumaidh
Tha taigh-tasgaidh bàtaichean-aigeil ann am Baile Eilidh.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bàtaichean
128
Bàsan
Roinn-seòrsa:120an
Sanders County, Montana
thumb|Mapa Mhontana le Sanders County thumb|Abhainn Clark Fork, Thompson Falls, Sanders County
Tha Sanders County  ann an Montana. 'S e Thompson Falls am prìomh-bhaile.
A rèir cunntas-sluaigh nan Stàitean Aonaichte ann an 2010, bha 11,413 daoine a' fuireach ann.
Trajan
thumb|Trajan
Sanders County, Montana
Chaidh an sgìre a stèidheachadh ann an 1905.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Montana
Trajan
B' e Impire Ròmanach eadar 98 agus 117 AC a bh' ann an Trajan (IPA: /ˈtreɪdʒən/; Laideann: Marcus Ulpius Nerva Traianus Augustus; 18 an t-Sultain 53 – 9 an Lùnasdal 117).
Aberaeron
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Ceredigion Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Baile Uí Ruáin
'S e frith-bhaile ann am Baile Átha Cliath a tha ann am Baile Uí Ruáin (Beurla: Ballyroan).
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Baile Átha Cliath
Wilmington, Delaware
thumb|right|300px| Wilmington 'S e  Wilmington (Lenape: Paxahakink, Pakehakink) am baile as motha a tha ann an Delaware. Tha e suidhichte faisg air inbhir Abhainn Christina ann an Abhainn Dhelaware, agus se prìomh-bhaile aig New Castle County. Anns a’ bhliadhna 2006 bha 72,826 duine a’ fuireach an seo. Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1638 le  Willington mar ainm. Ach anns a' bhliadhna 1739 dh'atharraich Thomas Penn ainm a' bhaile gu Wilmington airson urram a thoirt do Spencer Compton, Iarla Wilmington, a bha na phrìomh-mhinistear aig Deòrsa II, Rìgh Bhreatainn is Èireann.
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Delaware
Sathara an Iar
'S e dùthaich fo smachd Mharoco 'san iar-dheas Afraga a tha ann an Sathara an Iar,, ainm eile: Sahàra an Iar neo an Sahara Siar (Beurla: Western Sahara, Arabais: الصحراء الغربية, eadar-litreachad: al-Ṣaḥrā' al-Gharbīyah; Spàinntis: Sahara Occidental).
Cunntas
Ceangal a-muigh
Roinn-seòrsa:TBh Roinn-seòrsa:Telebhisean Gàidhlig
Carwyn Jones
'S e neach poileataigs Cuimreach agus Prìomh-mhinistear na Cuimrigh a tha ann an Carwyn Howell Jones. Rugadh e ann an Abertawe 21 am Màrt 1967 agus fhuair e a chuid fhoghlaim ann an Oilthigh Aberystwyth.
Sathara an Iar
Tha crìochan aice 'sa tuath le Maroco, san earra thuath le Aildiria agus 'san earra-dheas le Moratainia. Tha e suidhichte aig a’ Chuan Siar. Tha an cuid as motha den dùthaich a’ gabhail a-steach fàsach. 'S e El Aaiún am prìomh-bhaile aice.
1431
Tachartasan
thumb|Bàs Jeanne d'Arc ri bacan le Hermann Stilke
Carwyn Jones
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Chuimrigh
1431
Bàsan
Roinn-seòrsa:1430an
Sathara an Iar
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Afraga Roinn-seòrsa:Afraga a Tuath
Trajan
Roinn-seòrsa:Impireachd na Ròimhe
Beaumont, Baile Átha Cliath
'S e baile ann am Baile Átha Cliath a tha ann am Beaumont.
Roinn-seòrsa:Baile Átha Cliath
Glaschu Taobh a Deas (sgìre Phàrlamaid na h-Alba)
'S sgìre Phàrlamaid na h-Alba a tha ann an Glaschu Taobh a Deas.
Chruthaicheadh i ann an 2011. Tha Crossmyloof, Ibrox, Pollokshields, Bellahouston, Toryglen agus pàirt de Bhaile a' Ghobhainn san sgìre seo.
Tha i ann an crìch ri Glaschu Ceilbhinn, Glaschu Baile Nighean Sheadna, An Ruadh-Ghleann, Glaschu Cathcart agus Glaschu Pollaig. Tha luchd-taghaidh an seo a' taghadh aon ball sgìreil agus buill liosta airson Glaschu.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Poileataigs na h-Alba Roinn-seòrsa:Glaschu Roinn-seòrsa:Sgìrean Phàrlamaid na h-Alba
Taghadh Phàrlamaid na Rioghachd Aonaichte 2019
Théid taghadh Phàrlamaid na Rìoghachd Aonaichte, taghadh Westminster, a chumail air 12 an Dùbhlachd 2019, dà bhliadhna gu leth ás déidh an taghaidh mu dheireadh san Ògmhìos 2017. ’S e seo a’ chiad taghadh Westminster a chaidh a chumail san Dùbhlachd bho 1923.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Poileataigs na Rìoghachd Aonaichte
Port na Coise
thumb|Port na Coise, sealladh air a' chaisteal 'S e baile ann an Comhairle Shiorrachd Àir a Tuath a tha ann am Port na Coise (Beurla: Portencross). Tha am baile faisg air Cille Bhrìghde an Iar agus mu 3 mìltean iar air Seamill. Tha an stèisean cumhachd niùclasach Hunterston B dà mhìle tuath dheth. 'S e seo na co-chomharran aige: 55° 42′ 0″ Tuath agus 4° 54′ 0″ Iar.
Còmhla ri Seamill agus Cille Bhrìghde an Iar bha 4,393 duine a' fuireach an seo ann an 2001.
Tha caisteal ann, Portencross Castle, a chaidh a thogail anns an 14mh linn. Tha e dìreach ri taobh na mara aig a' phort-mhara.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Comhairle Shiorrachd Àir a Tuath
Mùideart
Tha Mùideart (Beurla: Moidart) na sgìre iomallach anns na Garbh Crìochan ann an Loch Abar.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Loch Abar
Na Cruithnich
thumb|Clach an Tiompain ann an Srath Pheofhair 'S e seann sluagh a bha beò ann an taobh tuath Bhreatainn a bh' anns na Cruithnich (Beurla: Picts). Còmhla ris na Gàidheal stèidhich iad rìoghachd Alba fo Choinneach Mac Alpin anns a' bhliadhna 843. Is e 'Picts' an t-ainm a bh' aig na Ròmanaich air na Cruithnich agus Pictavia a bh' aca air an rìoghachd Chruithnich.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Àrd-diùcachd Frankfurt
B’ e dùthaich bheag anns a’ Ghearmailt a bh’ ann an Àrd-diùcachd Frankfurt (Gearmailtis: Großherzogtum Frankfurt, Fraingis: Grand-duché de Francfort) a mhair bho 1810 gu ruige 1813. Chaidh an Àrd-diùcachd a chruthachadh ann an 1810 nuair a dh'aonaich Karl Theodor Anton Maria von Dalberg a chuid oighreachdan ann an aon stàit, Prionnsalachd Aschaffenburg agus Frankfurt nam measg. Bha Àrd-diùcachd Frankfurt na ball Co-chaidreachas na Rèine agus b’ e Aschaffenburg a bh' ann prìomh-bhaile na dùthcha. Ghabh Rìoghachd Bayern thairis air ann an 1813.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Eachdraidh Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt Roinn-seòrsa:Poileataigs
1432
Bàsan
Roinn-seòrsa:1430an
Tallahassee, Florida
thumb|right|300px|Tallahassee, talla a' bhaile 'S e prìomh-bhaile Fhlorida a tha ann an  Tallahassee (IPA: /ˌtæləˈhæsi/). Tha e suidhichte san àirde a tuath na stàite. Anns a’ bhliadhna 2006 bha 159,012 duine a’ fuireach an seo.
Roinn-seòrsa:Bailtean ann am Florida
488
Bàsan
Roinn-seòrsa:480an
129
Bàsan
Roinn-seòrsa:120an
21 an t-Iuchar
'S e 21 an t-Iuchar an 202mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich (203mh ann am bliadhna-leum). Tha 163 latha air fhàgail gus deireadh na bliadhna.
Breithean
thumb|150px|[[Hans Fallada]]
Bàsan
thumb|150px|left|[[Raibeart Burns]]
Rèidio
thumb|Rèidio ann an 1954 Is e a tha ann an rèidio, modh cian-chonaltraidh a dh'obraicheas le sgaoileadh tuinn dealan-maigneideachd tron fhanais eadar ionad-sgaoilidh agus ionad-gabhaidh. Faodaidh don rèidio a chur a mach comharraidhean an cruth cod neo guth. Ma bhitheas an ionad-sgaoilidh a' sgaoileadh cod, chanar rèidio-teleagrafas ris an gnothach. Ach far a bheil an ionad sgaoilidh a' sgaoileadh comharra a tha na meudachadh agus lughadachadh aig minicead a tha so-claisneachd, is urainn don chomharra-rèidio a bhreith guth neo ceòl. Canar Rèidio-telefonas ri seo.
Roinn-seòrsa:Rèidio
Mariehamn
Tha  Mariehamn  na phrìomh-bhaile agus am baile as motha ann an Åland. Tha an darna leth de na daoine às an eilean a’ fuireach an seo.
Aistean co-cheangailte
thumb|left|250px|Port Mariehamn
Cnòideart
'S e sgìre air a' Ghàidhealtachd an iar a th' ann an Cnòideart, a tha suidhichte eadar Linne Shlèite, Loch Nibheis agus Loch Shubhairne. Ann an 2001 bha 98 duine a' fuireach ann agus 's e Inbhir Aoidhe am baile as motha ann. Chan fhaighear ann ach le bàta no air cois. Ann an Inbhir Aoidhe tha taigh-òsta a tha ainmeil mar an taigh-òsta as iomallaiche air tìr-mòr Bhreatainn, agus 's e The Old Forge an t-ainm a th' air. A bharrachd air sin tha cafaidh, bùth, oifis a' phuist agus oifis fiosrachaidh ann. Tha an sgìre ann an ceann a tuath Chnòideart aithnichte mar na Garbh Chrìochan.
'S ann leis an Knoydart Foundation a tha an oighreachd de 17,500 acair (71 km²), agus 's e co-obrachadh eadar muinntir an àite, Comhairle na Gàidhealtachd, Urras Iain Muir, Urras Chris Brasher agus Oighreachd Cille Còmhain a th' ann gus leasachaidhean seasmhach a dhèanamh gu math na coimhearsnachd agus na h-àrainneachd.
'S e sgìre nàiseanta de bhòidhchead shònraichte a th' ann an Cnòideart, agus tha e tarraingeach do luchd-coiseachd air sgàth 's gu bheil e glè iomallach agus gu bheil Beanntan Rothaich leithid Ladhar Bheinn, Luinne Bheinn, Meall Buidhe agus Sgùrr na Cìche an sin. A bharrachd air sin tha e tarraingeach do sheòladairean agus daoine aig a bheil ùidh ann an nàdar agus fiadh-bheatha.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Pictavia
Seann rìoghachd Cruithneach. Chaidh aonadh a chur air bonn eadar an dùthaich Cruithneach agus rìoghachd nan Gàidheal den ainm Dal Riada airson Alba a stèidheachadh fo Rìgh Coinneach mac Alpin anns a bhliadhna 843.
Ainm an rìoghachd:Ainm an sìorrachd san latha an diuth
Bha seachd seann rìoghachdan aig na Cruithnich:
Tha arc-eolaiche a nis a smuaintean gun robh rìoghachd Cruithneach air Arcaibh cuideachd.
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
1858
MDCCCLVIII
Bàsan
Roinn-seòrsa:1850an
Merlin's Bridge
Tha am baile Merlin's Bridge ann an Sir Benfro, a' Chuimrigh. Tha e 80.1 mi (128.9 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 208.7 mi (335.8 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 2126 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 307 (14.4%); rugadh 76% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Sir Benfro Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Robert Fogel
Is e eaconamaiche às na Stàitean Aonaichte a tha ann an Robert William Fogel. Rugadh e san 1 an t-Iuchar 1926 ann an Eabhraig Nuadh. Bha e a' teagasg aig Oilthigh Harvard eadar 1975 is 1981.
Còmhla ri Douglass North bhuannaich e an Duais Nobel ann an 1993.
Ceangal a-mach
Fogel, Robert Fogel, Robert
Nelson Mandela
B' e neach-poileataigs Afraganach agus a' chiad Cheann-suidhe dubh a bh' aig Afraga a Deas a-riamh a bha ann an Nelson Rolihlahla Mandela (IPA: xoˈliːɬaɬa manˈdeːla, far-ainm san treubh aige: Madiba,Mvezo, 18 an t-Iuchar 1918 - Johannesburg, 5 an Dùbhlachd 2013) Bha e gu mòr an sàs anns an iomairt an aghaidh sgaradh-cinnidh (apartheid) ann an Afraga a Deas.
Beatha pearsanta
B' e Rolihlahla Dalibhunga Mandela an làn ainm aige. Ged an do rugadh Mandela ann am Mveso, thogadh e ann an Qunu, o chionn 's gun do chuireadh athair, Gadla Henry Mphakanyiswa, às a dreuchd mar ceann-feadhna. Chaochail athair nuair a bha Mandela naoi bliadhna a dh'aois. Mar iomadach bhuill dhen iomairt an aghaidh Apartheid, 's e isiXosa an cànan a fhuair e bho ghlùn.
Bha e pòsta ri triùir bhoireannach na bheatha. Phòs e a chiad bhean, Evelyn Mase, ann an 1944 agus bha triùir chloinne aca. Dhealaich iad ann an 1957. Phòs e Winnie Madikizela ann an 1958. Dhealaich iad ann an 1992 as dèidh gun deach Winnie fhaighinn ciontach fo chasaidean gun tug i daoine am bruid. Phòs e an treas turas ann an 1998 ri Graca Machel nuair a bha e 80 bliadhna a dh'aois.
Beatha obrach
Chaidh e an lùib an 'ANC' - Còmhdhail Nàiseanta Afraga - ann an 1943 agus chuir e air dòigh an Lìg Òigridh. Fhuair e teisteanas mar fear-lagha anns na 1950an agus bha oifis lagha aige ann an Johannesburg le fear eile, Oliver Tambo.
Anns na 1950an, bha laghannan ùra ann an Afraga a Deas ag ràdh nach b' urrainn do dhaoine dhubha fuireach no obair ach ann an àiteachan a bha air a chomharrachadh dhaibh. Ann an 1956, chaidh casaidean brathaidh a chur às leth Mandela agus 155 luchd-iomairt eile. Ach às dèidh ceithir bliadhna, chaidh na casaidean sin a leigeil às.
Ann an 1960, rinn riaghaltas Afraga a Deas an ANC mì-laghail. An dearbh bliadhna, thachair sgrios ann an Sharpeville nuair a mharbh am poileas 69 daoine. Gu ruige sin, bha an iomairt aig Mandela an aghaidh sgaradh-cinnidh sìtheil. Ach mun àm sin, chuir Mandela roimhe gun chleachdadh e fòirneart an aghaidh eaconamaidh na dùthcha le sabotàis.
Abhainn Musquodoboit
'S e abhainn ann Alba Nuadh a tha ann an Abhainn Musquodoboit (Beurla: Musquodoboit River)
Bàthadh
thumb|right|250px|Vasily Perov: "The drowned", 1867 Tha bàthadh na sheòrsa bàis nuair a tha cuideigin a’ marbhadh ann an uisge neo lionnach. Stadaidh an t-uisge analachadh an duine. Nuair a thèid bàta fodha, 's e bàthadh an cunnart as cumanta.
Abhainn Musquodoboit
Fo-aibhnichean
Roinn-seòrsa:Aibhnichean na h-Alba Nuaidh
Nelson Mandela
Beatha obrach
Tharraing Glaschu aire muinntir Alba dha a-rithist ann an 1986 nuair chaidh an t-ainm 'Nelson Mandela Place' a chuir air St George's Place ann an teis-meadhan a' bhaile. Bha an t-atharrachadh gu sònraichte eirmseach seach gun robh consulate-general Afraga a Deas stèidhichte anns an togalach Stock Exchange air an dearbh sràid.
Bàthadh
'S e th' ann an dàrnacha bàthadh ach bàs a thachras nuair a tha cuideigin a theab a bhàthadh an uair sin a' bàsachadh ri linn atharrachaidhean ceimigeach no bith-eòlach anns na sgamhain.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Snàmh Roinn-seòrsa:Adhbharan bàis
Glaschu Ùr
thumb|right|[[Hector (ship)|Hector Pioneer]]
Nelson Mandela
Beatha obrach
B' ann anns na 1990an a dh' atharraich cùisean ann an Afraga a Deas. Thog F.W. de Klerk, ceann-suidhe Afraga a Deas, an casg air an ANC ann an 1990. An uair sin, leigeadh le Mandela am prìosan fhàgail air 11 an Gearran 1990. Rèitich Mandela agus F. W. de Klerk na còrdaidhean a chruthaich stàit ùr gun gràin-chinnidh ann an Afraga a Deas is bhuannaich an dithis aca an Duais Nobel airson Sìth ann an 1993. An ath bhliadhna, bhuannaich Mandela an taghadh airson ceann-suidhe na dùthcha anns a' chiad taghadh far an robh còir bhòtaidh aig a h-uile duine ann an Afraga a Deas.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Daoine à Afraga a Deas Roinn-seòrsa:Poileataigs Roinn-seòrsa:Duais Nobel airson Sìthe
Glaschu Ùr
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Alba Nuadh
Bóthar na gCloch
'S e baile ann am Baile Átha Cliath a tha ann am Bóthar na gCloch.
Filmichean
Bha na filmichean a leanas air a dheanamh an seo:
Roinn-seòrsa:Baile Átha Cliath
Alexandrine
Se seòrsa bàrdachd a tha ann an Alexandrine. Tha dùsan siola san t-sreath; tè goirid is fada mu seach.
Roinn-seòrsa:bàrdachd
Siùrsachd
thumb|250px|Obraiche-drùise ann an taigh-strìopachais [[A' Ghearmailt|Gearmailteach.]] Tha siùrsachd, no strìopachas, 'na reic de frithealadh na drùise, mar feis na beòil no cleamhnas. 'S e siùrsach/strìopach a th' ann an duine a' reic frithealadh na drùise, seòrsa de obraiche-drùise. Ann an cleachdadh nas coitchinne an facail, bidh neach sam bith a' reic a fhrithealadh/frithealadh ri ceann-fàth a th' air smaoineachadh a bhith neo-airidh air fhaicinn ri ga dhèanamh/dèanamh strìopach fhèin. 'San RA, 's e siùrsach a th' ann an neach sam bith, "gun ceadaich a chorp/corp a bhith air chleachdadh ri adhbharan draosta ann am malairt ri dìoladh".
Sealladh agus comharrachaidhean
Ged tha strìopaichean agus an luchd-dèilige a' riochdachadh uile seòrsa is uile suidheachadh-miann, 's e fireannaich a th' anns a' chuid as motha nan luchd-dèilige. Tha strìopachas air dhiùltadh leis a' chuid as motha nam creideamhan cho mì-chiatach no/agus peacach, agus tha strìopaichean air smaoineachadh a bhith nàireach no daoine de inbhe ìosal sa' chuid as motha nam comainn; ann an roinn nan dualchasan, th' am luchd-dèilige gu tric air choimhead sìos air cuideachd ach tha iad air fhulang ri ìre nas motha na an t-siùrsach.
Bùirdeiseach
Bha bùirdeiseach na bhall de comhairle-riaghlaidh baile. Ann an Sasainn is a' Chuimrigh, b' àbhaist do alderman a bhith air.
Siùrsachd
Strìopachas sràide
right|thumb|Strìopach sràide an dlùth-chlòdha; mar as trice chan iad cho spairisteach ri seo.
Bùirdeiseach
Roinn-seòrsa:poileataigs
Siùrsachd
Strìopachas sràide
'San strìopachas sràide, aslaichidh an strìopach luchd-ceannachd fad a fuireach aig oisnean nan sràidean no coiseachd ri taobh na sràide, mar as trice le aodach gann, brosnachadh uime/uimpe. Gu tric tha an strìopach (gu cumanta air chantainn ri "luid", "reipseach", or "sràideag" gam comharrachadh bho h-obraichean-drùise eile) a' nochdadh a cumail a sròn 'na ghnothach/gnothach fhèin is fuirichidh e/i dhan neach-ceannachd a thòiseachadh cur fios thuige/thuice. Ann an cuid no gu h-iomlan air an adhbhar an cleamhnais. Tha an obrachadh dèanta sa' chàr an neach-ceannsachd no ann am caol-shràid dhlùth no ann an seòmar air mhàl(gabhaidh seòmraichean màl leis an uair làn no leth-uair màl taighean-òsda gum beir frithealadh ri strìopaichean).
Turasachd-drùise
'S e turasachd, ann an cuid no gu h-iomlan air an adhbhar an cleamhnais, mar as trice le strìopaichean, a tha turasachd-drùise. 'S e cinn-siubhail na turasachd-drùise a tha dùthchannan bochda cinn-siubhail, far a brùthaidh bochdainn daoine a-steach do strìopachas. Tha na dùthchannan seo eisimpleirean: Thailand, Vietnam, Meagsago, Philippines, Cuba agus A' Bhreasail. Tha Cambodia ceann-siubhail suaicheanta air a fhàs ri pàisde-mhiannaich agus tha Argentina an-dràsda dachaigh ri sluagh cudthromach nan slaightearan, a th' ann imrich air a dhol dhan tairbhe an peuso shaoir agus an cothrom air a' ghabhail-brath na drùise gum beir an bathar-iùlachd air ìsleachadh Argentina dhaibh.
Cleachdaidh roinn nan pàisde-mhiannaich turasachd-drùise a dh'fhaighinn rathad ri cleamhnas le daoine-cloinne nach eil ri fhaighinn 'san dùthaich an eòlas. Eagraichidh na turasaichean-drùise fhèin air roinn nan làraich-lìn far a nì iad spaglainn air am buaidhean, codaichidh dealbhan an ìobairtich, bruidhinnidh comhairle air cleamhnas le fir, mnathan agus daoine-cloinne ann an dùthchannan cèine aig a' mheas as fheàrr agus ciamar a sheachnadh lorgadh a-mach aig an taigh agus thall thairis. Ged tha a' chuid as motha nan dùthchannan le gnìomhachas mòr na turasachd-drùise ag obrachadh a lughdachadh no casgadh turasachd-drùise, tha na turasaichean-drùise rèidh air a thoirt a chur air adhart am cùis. Tha bailtean mar Angeles 'sna Pilippinean agus Pattaya 'san Thailand air thoirt thairis gu bhith gu h-iomlan ri Goill gun tèid ann a cheannach sochair-drùise, araon laghail agus mì-laghail.
Gu nuadh, tha iomadh dùthaich an Siar laghan air a reachdachadh le ruigheachd ri dùthchannan eile a pheanasachadh luchd-dùthcha gun, cho turasaichean-drùise, pàirtich ann an cleamhnas le òganaich ann an dùthchannan eile. Tha na laghan seo gu h-ainneamh air thoirt gu buil do bhrìgh thèid an droch-ghnìomh neo-fhoillsichte.
Ainneart an aghaidh strìopaichean
Tha strìopach gu tric na h-ìobairtich de cionnt ainneartach. Gabhaidh ciontaichean a-staigh luchd-dèilige ainnteartach, strìopairean, agus maoir-sìthe truaillte. 'S e targaidean na lean-mharbhaichean a th' anns na strìopaichean (gu h-àraidh na luchd an sàs ann an strìopachas sràide), oir chì iad strìopaichean ri targaidean furasta, no cleachdaidh iad an neul cràbhach agus comannach co-ceangailte ri strìopaichean cho bonn air a' mharbhadh. A bhith 'nam slaoightearan fhèin, chan eil strìopaichean cho coltach na na luchd-laghail a bhith air rannsachadh leis na maoir-sìthe nuair thèid iad às an t-sealladh, gan dèanamh ìobairtich a' bhruid de lean-mharbhaichean. Leis a' ghnàths na h-oibre, thèid strìopaichean leis na luchd-dèilige gu dìomhair (a sheachnadh dragh às na maoir-sìthe) ri h-àiteachan far an nach cuir neach casg orra, mar sin gan dèanamh glè sho-leònte ri fir cunnartach. Rinn Robert Pickton, fear na Canada a dh'fhuirich dlùth ri Vancouver, naidheachd an dèidh dhan lorgadh nam cuirp de iomadaidh strìopaichean a bha ollanaichte air a tuathanas. An-dràsda 's e fon casaid nam mort de fichead mnaoi 's a seachd bhon raon Vancouver.
Suidheachadh san Roinn-Eòrpa
Chan eil e ceadaichte an gnothach seo a shireadh ann an corra dhùthaich.
Boireann-dligheachas
Do bhrìgh tha a' chuid as motha nan strìopaichean 'nam mnathan, tha strìopachas 'na cùis chudthromach 'sna smuaintean 's luchd-dèanadais na boireann-dhligheachas. Chruinnich luchd-beanalachd a chunnaic obraichean-drùise cho co-mhnathan airidh air còraichean is saoradh na miann le obraichean-drùise fhèin a chruthachadh na h-eagrachaidhean mocha na gluasad nan obraichean-drùise mar an Buidheann Strìopaichean Astràilia. Dh'fhàs na buidhnean seo a-steach dhan ghluasad nan obraichean-drùise an-dràsda.
Sa' bhuidhnean eile, thagair ùghdaran mar Andrea Dworkin, a bha 'na strìopach fhèin, 'san deichead 1980 gu bheil drùis mhalairteach 'na h-èigneachadh air thoirt gu buil le bochdainn (agus gu tric ainneart fosgailte le drùisirean). Diùltadh luchd-tairgse an smuain gum bi siùrsachd air leasachadh. Bha air stiùireadh leis a' bheachd seo an lagh 1999 na t-Suaine toirmisgeadh an ceannsach (ach chan eil an reic) na drùise. 'San t-Suain o chionn an leasachadh nan laghan, tha obraichean-drùise a-steach do ìre iomrallach air chur air a bhith, air brùthadh a-mach air na sràidean, air a fhàs obraichean nan falbhan a' leantainn an gluasad de bàtaichean, slighean-siubhail mar na trèanaichean, agus àiteannan eile far a coinnichidh iad an luchd-dèilige. Do bhrìgh an mì-laghaileachd nan luchd-dèilige 'san Suain, thèid roinn nan luchd-dèilige thar na crìche ri dùthchannan dlùtha a rannsachadh obraichean-drùise, agus tha seo 'san Suain na prìsean sìos air a bhrùthadh.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Suidheachadh-miann daonna Roinn-seòrsa:Strìopachas Roinn-seòrsa:Obraichean-drùise
489
Bàsan
Roinn-seòrsa:480an