cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pàpa Eòghann IV
B' e Pàpa Eadailteach a bha ann am Pàpa Eòghann IV (Laideann Pàpa Eugenius P.P. IV, Venezia, 1383 – Cathair na Bhatacain, 23 an Gearran 1447). B' e Gabriele Condulmer an t-ainm a bh' aige o thùs agus bha bràthair-màthar na Phàp cuideachd (Pàpa Griogair XII). Chaidh a thaghadh air an 3 am Màrt 1431 mar phàpa an dèidh bàs Mhàrtainn V. 'S e an 207mh fear a bh'ann. Ann an 1435 dhìt e tràilleachd agus dh' ascaointich e luchd-reic nan tràill anns an Litir Abstolach Sicut Dudum.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Creideamh Roinn-seòrsa:Daoine às an Eadailt
Nobelium
'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an nobelium le samhla No agus àireamh atamach 102. 'S e actanach agus meatailt rèidio-bheò a tha ann. Tha an aidheon +2 as cudromaiche sa' cheimigeachd de nobelium ach tha aidheonan +3 ann cuideachd.
Rinneadh caractarachd ri 12 iosatòpaichean de nobelium. Tha 259No, le leth-bheatha 58 mionaidean, as seasmhaiche, ach tha 255No (leth-bheatha 3.1 mionaidean) as fhasa a dhèanamh.
Eachdraidh
Ann an 1966 rinn an Co-institiud airson rannsachadh niùclasach ann an Dubna san Ruis 254No. Ach ann an 1957 smaoinich sgioba aig an Institiud Nobel gun robh iad eileamaid le àireamh atamach 102 a dhèanamh agus dh'ainmich iad e nobelium. Tha e fhathast an t-ainm oifigeil.
Cleachdadh
Tha nobelium rèidio-bheò agus glè thearc, mar sin chan eil cleachdaidhean ann air a shon.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Actanach Roinn-seòrsa:Eileamaidean Roinn-seòrsa:Meatailt
David Hume
B' e feallsanaiche, eachdraiche agus aistear Albannach a bh' ann an David Hume (7 an Cèitean 1711 - 25 an Lùnastal 1776). Ghabh e pàirt anns an Soillseachadh Albannach. Thathar a' smaoineachadh gum b' e an fheallsanach a b' fheàrr a sgrìobh anns a' Bheurla a bh' ann.
Chaidh a' chiad leabhar aige, A Treatise of Human Nature, fhoillseachadh ann an 1738 nuair a bha e 28 bliadhna a dh'aois. Bha ùidh mhòr aige anns na dòighean a tha buaidh aig eòlas-inntinn air ar binne.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Feallsanaich Albannach Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Rahden
‘S e baile meadhanach dùthchasail faisg air Bückeburg air an àirde an iar-thuath na Gearmailte a th’ ann an Rahden (IPA: ʀadn, Plattdüütsch: Roh’n). The suidhichte aig 40m os cionn ìre na mara, ann an ceann a tuath Nordrhein-Westfalen, anns an sgìre Minden-Lübbecke, eadar Hànobhar agus Osnabrück. Tha e 324km air falbh bho Bherlin, prìomh-bhaile na dùthcha agus 58km bho Detmold. Chaidh Rahden a chlàradh airson a’ chiad turas ann an 1033 agus tha 15,541 duine a’ fuireach anns a’ bhaile.
Sgìrean
Chaidh Rahden a roinneadh ann an seachd sgìre ann an 1973 mar a leanas:
131. An Dùbhlachd 2006
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Seacadh
Roinn-seòrsa:Eaconomachd
1739
MDCCXXXIX
Bàsan
Roinn-seòrsa:1730an
William Cavendish, 4th Duke of Devonshire
B' e Prìomh-mhinistear na Breatainn a bh' ann an William Cavendish, 4mh Diùc Devonshire, KG, PC (8 an Cèitean 1720 – 2 an Dàmhair 1764).
Chaidh a thaghadh mar bhall phàrlamaid airson Derbyshire ann an 1741 is chaidh e na bhall Taigh nam Morairean ann an 1751. Chaidh e na mhorair-ionaid a' chrùin airson Èireann ann an 1755. Leig Newcastle a dhreuchd suas ann an 1756 is dh'fhaighnich an Rìgh do Chavendish riaghaltas a chruthachadh. Thill Newcastle ann an 1757 is chaidh Cavendish na àrd-sheumarlan. Leig e a dhreuchd suas ann an 1762 is chaochail e ann an Spa.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Prìomh-mhinistearan na Rìoghachd Aonaichte
Each
Cleachdaidhean eile aig: "Each (soilleireachadh)"
Tha an dàimh eadar an each agus cinne-daonna gu math dlùth; gabhaidh a chomas ris a' "cho-cheangal" eadar cinne-daonna is coin.
Mus robh guth air an trèan no an càr, bha an t-each na phrìomh modh-siubhail an iomadh dùthaich. Agus mus do dh'fhàs an tractar cho cumanta (sna 1950an an Alba), chunnacas paidhir each agus crann-treabhaidh anns a h-uile tuathanas is croit.
Ceanglaichean a-mach - Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Each Roinn-seòrsa:Mamalan
Bìth
Tha bìth na lionn dubh a tha tiugh agus glaodhach. Cleachdar gu h-àraidh ann a bhith a’ togail rathaidean. Cleachdar air bàtaichean cuideachd.
Roinn-seòrsa:Stuth
Murchadh Moireach
Murchadh Moireach agus Iain Rothach
Bha Murchadh Moireach na charaid do Iain Rothach, bàrd Leòdhasach eile a bhàsaich anns a' Chogadh Mhòr. Sgrìobh Murchadh aiste air Iain Rothach a chaidh fhoillseachadh ann an Gairm (Àireamh 19, An t-Earrach 1957).
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
586
Bàsan
Roinn-seòrsa:580an
Cànanachas na Gàidhlig
'S e sgrùdadh na Gàidhlig aig ìre saidheansail a tha ann an Cànanachas na Gàidhlig. 'S e luchd-cànanachais a nì rannsachadh mar seo mar is trice. 'S iad seo na prìomh-chuspairean ann an cànanachas, a' gabhail a-steach cànanachas na Gàidhlig:
Gu ruige seo, chaidh a' chuid as motha dhen rannsachadh saidheansail a dhèanamh air eachdraidh, dual-chainntean, fòn-eòlas is fuaim-eòlas na Gàidhlig ach nochd rannsachadh sna cuspairean eile cuideachd sna 30 bliadhna seo chaidh mean air mhean cuideachd. Ge-tà, tha mòran cuspairean ann a tha gu tur gun rannsachadh fhathast.
Marjorie Estiano
'S e actair à Braisil a tha ann am Marjorie Dias de Oliveira. Rugadh i ann an Curitiba, 8 am Màrt 1982.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Daoine à Braisil Roinn-seòrsa:Cleasaichean
1576
'S e bliadhna-leum a bha ann an 1576 (MDLXXVI).
Bàsan
Roinn-seòrsa:1570an
289
Bàsan
Roinn-seòrsa:280an
Saul Bellow
B' e Saul Bellow sgrìobhadair à Canada. Rugadh e ann am Lachine, Quebec, ann an 1915 agus chaochail e ann am Brookline, anns na Stàitean Aonaichte far an robh e a' fuireach bho aois naoi bliadhna, ann an 2005. Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Litreachas ann an 1976.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Aimeireaganach Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Canèideanach Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Iùdhach Roinn-seòrsa:Daoine à Canada Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Litreachas Roinn-seòrsa:Iùdhaich
1740
MDCCXL
An Clais Mòr
thumb|An Clais Mòr thumb|An Clais Mòr ann an 1977 Tha an Clais Mòr no an Clais Mór (Beurla:  Clashmore) na bhaile croitearachd ann an Asaint, Cataibh. Tha e suidhichte air Rubha Stoer tuath air Baile a' Chladaich. Tha e mu 10 cilemeatair san àirde an iar-thuath Loch an Inbhir. Tha Druim na Claise san iar a' bhaile agus tha Loch na Claise faisg air anns an deas. 'S e seo na co-chomharran aige: 58° 13′ 27″ Tuath agus 5° 20′ 54″ Iar.
Chaidh an Clais Mòr a stèidheachadh aig Àm nam Fuadaichean. Anns na 1870an bha mu 18 teaghlaichean a' fuireach anns a' bhaile chroitearachd seo. Aon latha bha an Duke of Sutherland ag iarraidh tuathanas ùr a chruthachadh anns an dearbh àite gus dòighean na b’ fheàrr a shealltainn do na daoine a bhith ag obair an talmhainn. Mar sin bha na teaghlaichean air an gluasad bhon talamh aca, chaidh trainnsean a bhùrachadh airson lighe a leigeil den uisge, agus thogadh feansaichean. Cha robh an tuathanas ùr soirbheachail, ach an uair sin thugadh seachad an tuathanas air mhàl do chuideigin eile agus cha d'fhuair muinntir an àite an talamh aca air ais. Ann an 1992 cheannaich croitearan a' Chlais Mhòir am fearann aca, agus chaidh Oighreachd Asaint a Tuath a stèidheachadh.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Asaint
Loch Dhùghaill
Is dòcha gu bheil thu a’ lorg Loch Dùghaill ann an Srath Carrann.
'S e loch ann an Alba a tha ann an Loch Dhùghaill. Tha e suidhichte ann an Slèite, an t-Eilean Sgitheanach faisg air an rathad eadar Tarsgabhaig  is an Talla Mòr, an t-seann togalach aig Sabhal Mòr Ostaig. Tha tòrr bheanntan timcheall air an loch, tha Sgùrr na h-Iolaire (292 m) san àird a thuath agus Doire na h-Achlais (267 m).
Tha Loch Dhùghaill cho mòr ri 51.4 acair. 'S e 2.2 km (1.4 mìle) an cuairt-thomhas aige agus tha e mu 675 m a dh'fhad san àite as dìriche. Chan eil ach dà eilean beag anns an loch seo. Tha bàrr uisge an locha mu 126 m (413 troigh) os cionn na mara agus tha e mu 2.7 km (1.7 mìle) air falbh bhon mhuir. Tha Allt Loch nan Uamh a' ruith eadar an loch seo agus Loch nan Uamh a tha suidhichte san taobh an ear air Loch Dhùghaill. Chan eil duine sam bith a' fuireach faisg air Loch Dhùghaill.
Ceanglaichean a-mach
Dhùghaill, Loch Roinn-seòrsa:an t-Eilean Sgitheanach
1577
MDLXXVII
Bàsan
Roinn-seòrsa:1570an
291
Bàsan
Roinn-seòrsa:290an
Latharan
'S e baile air oirthir an ear Ghallaibh eadar Dùn Bheathadh agus Liabost a tha ann an Latharan neo Latharn (Beurla: Latheron). A rèir Ruairidh MacIlleathain bhathar a ràdh gum b' e "làthair-ròn" a bha ann an Latheron, ach gu bheilar an dùil gur e "àite na làthaich" a tha Latharn a’ ciallachadh.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Gallaibh
1741
MDCCXLI
Bàsan
Roinn-seòrsa:1740an
Iain Stiùbhart, 3as Iarla Bhòid
B' e prìomh-mhinistear na Rìoghachd Aonaichte bho 1762 gu 1763 a bh' ann an Iain Stiubhart, 3mh Iarla Bhoid, KG, PC (25 an Cèitean 1713 – 10 am Màrt 1792).
Rugadh e ann an Dùn Èideann, Alba.
Stiubhart, Iain
Vientiane
thumb|right|250px|Cairt: Vientiane
'S e prìomh-bhaile Làthos a tha ann an Vientiane, (Cànan Làthos: ວຽງຈັນ Viangchan). Tha e suidhichte anns a' ghleann Mekong air bruach an Abhainn Mekong. Anns a' bhliadhna 2005 bha mu 200,000 duine a' fuireach anns a' bhaile, ach canar gu bheil nas motha na  730,000 duine a’ fuireach anns an ard-bhaile Vientiane. 'S e seo an co-chomharran aige: 17° 58' Tuath agus 102° 36' Ear.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Àisia Roinn-seòrsa:Àisia an Ear-Dheas Roinn-seòrsa:Bailtean
ນະຄອນຫລວງວຽງຈັນ
587
Bàsan
Roinn-seòrsa:580an
Advance Australia Fair
Is Laoidh Nàiseanta na Astràilia 'Advance Australia Fair'.
Ceangal a-muigh
Roinn-seòrsa:Laoidhean nàiseanta Roinn-seòrsa:Astràilia
Einar Arnórsson
B' e neach-lagha, neach-teagaisg agus neach-poileataigs à Innis Tìle a bh' ann an Einar Arnórsson. Rugadh e air 24 an Gearran 1880 ann am Mosfellsbær. Fhuair e a chuid foghlaim aig Menntaskólinn í Reykjavík, Oilthigh Copenhagen agus Oilthigh Innis Tìle. Bha e na thìdsear sgoile agus na thìdsear oilthigh agus rinn e dotaireachd nuair a bha e 56 bliadhna a dh'aois. B' e reachdair Oilthigh Innis Tìle a bh' ann cuideachd. Chaidh a thaghadh dhan Alþingi airson a' chiad turais ann an 1914. Bha e na mhinistear an fhoghlaim fo Björn Þórðarson bho 1942 gu ruige 1944 agus na fhorsætisráðherra (Gàidhlig: Prìomh-mhinistear) bho 1915 gu ruige 1917 às leth Sjálfstæðisflokkurinn (Gàidhlig: Pàrtaidh na Neo-eisimeileachd). Phòs e aig Sigríður Þorláksdóttir ann an 1907 agus fhuair iad sianar duine cloinne còmhla. Dheasaicheadh e iomadh pàipear-naidheachd: Fjallkonan (1907), Ísafold (1919 – 1920), Morgunblaðið (1919 – 1920), Skírnir (1930), Blanda (1936 – 1939), Saga (1950 – 1954) agus Tímarit lögfræðinga (1951 – 1953). Phòs a nighean Ingibjörg aig Halldór Laxness, a bhuannaich an Duais Nobel ann an Litreachas. Eadar 1935 agus 1955 bha e na chathraiche Sögufélag (Gàidhlig: Comman Eachdraidh Innise Tìle). Chaochail Arnórsson ann an Reykjavík air 29 am Màrt 1955.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Luchd-poileataigs Eòrpach Roinn-seòrsa:Daoine à Innis Tìle Roinn-seòrsa:Innis Tìle Roinn-seòrsa:Daoine Roinn-seòrsa:Poileataigs
Loch na Claise
thumb|250px|Loch na Claise leis a' Chlais Mhòr air a chùlaibh 'S e loch beag ann an Asaint a tha ann an Loch na Claise (Beurla: Loch Clashmore). Tha e suidhichte eadar Baile a' Chladaich agus an Clais Mòr. 'S e seo na co-chomharran aige: 58° 13′ 17.48″ Tuath agus 5° 20′ 53.99″ Iar.
1909
MCMIX
Loch na Claise
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Lochan na h-Alba
1909
Bàsan
Roinn-seòrsa:1900an
Boyacá (Roinn)
'S e tè dhe na 32 roinnean ann an Coloimbia a th' ann am Boyacá. 'S e Tunja prìomh-bhaile na roinne.
Ceanglaichean A-mach
Mapa oifigeil na roinne
Salvador Puig i Antich
B’e Salvador Puig i Antich (IPA: səɫβəˈðo ˈpudʒ i: ənˈtik, Barcelona, 30 an Cèitean 1948–Barcelona 2 am Màrt 1974) Anarcach à Catalòinia a chuireadh gu bàs rè deachdaireachd Fhranco anns An Spàinn.
Teaghlach
'S e an treas mac dhe sianar a bh' ann Salvador Puig i Antich. Bhuineadh e do theaghlach meadhanach-luchd obrach. Bha athair, Joaquim Puig, air a bhith na bhall Acció Catalana (Gàidhlig: Iomairt Chatalanach) rè Dàrna Poblachd na Spàinne (1931 – 1939). B' fheudar dha teicheadh chun na Frainge is e na fhògarrach ann an campa ann an Argelès an dèidh Cogadh Sìobhalta na Spàinne (1936 – 1939). Fhuair esan binn bàis nuair a thill e gus An Spàinn, ach shàbhaladh a bheatha mus do chuireadh gu bàs e.
Beatha
Choinnich Salvador ri Xavier Garriga agus na Bràithrean Oriol agus Ignacio Solé Sugranyes aig an sgoil-oidhche Maragall, an dèidh dha na sagaratan dha fhuadachadh bhon àrd sgoil Chaitligeach Salle Bonanova, air adhbharan a chuid dhroch ghiùlain. Stèidhich an ceathrar am buidheann Movimiento Íbero de Liberación (Gàidhlig: Gluasad Ibearach na Saoirse), neo MIL, an dèidh na tachartasan ann am Paris sa Chèitean 1968. A bharrachd air sin, bha e an sàs anns na aonaidhean-ciùird taobh Comisiones Obreras cuideachd. Thoisich Salvador ris a bhith a’ sabaid ann am MIL an dèidh dà bhliadhna a chur seachad san Arm agus ceum a ghabhail ann an Eaconomachd agus Poileataigs san oilthigh. Ghoideadh MIL airgead bho na bancaichean agus shiubhladh iad gu tric chun na Frainge.
Bàs
Chuireadh e an greim leis a' Phoileas Speisealta ann am Barcelona air an 25mh latha dhen Shultain 1973. Gu dòrainneach, chaochail oifigear-poileis air an robh Francisco Anguas Barragán ann an sabaid doirbh le gunnaichean ann an doras flat san sràid Carrer de Girona. Chaidh Puig Antich leòinte cuideachd. Fhuair e binn bàis bho Chùirte an Airm airson murt Bharragán. Dhiùlt a’ Chùirte fianais a chluinntinn a chuideachadh Puig Antich. A dh’aindeoin iomairt mhòr eadar-nàiseanta gus a bheatha a shàbhaladh, chaidh e chur gu bàs aig 9:30m air an dàrna latha dhen Mhàrt 1974. Bha e dìreach 25 bliadhna a dh’aois. Bha Riaghaltas na Dùthcha airson dìoghaltas fhaighinn air sgàth s’ gun do mharbh ETA ceannard Spàinnteach air an robh Carrero Blanco. Chaidh Puig Antich a thìodhlachadh ann an Cementerio de Barcelona.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Eachdraidh Roinn-seòrsa:Poileataigs Roinn-seòrsa:Daoine às an Spàinn Roinn-seòrsa:Daoine à Catalonia
1578
MDLXXVIII
Bàsan
Roinn-seòrsa:1570an
Harry Martinson
B' e Harry Martinson sgrìobhadair às an t-Suain. Rugadh e ann an Jämshög ann an 1904 agus chaochail e ann an Stockholm ann an 1978. Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Litreachas ann an 1974. Chuir Martin Bagge na sgrìobh e gu ceòl
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Suaineach Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Litreachas Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Suain
Tremeirchion
Tha am baile Tremeirchion ann an Sir Ddinbych, a' Chuimrigh. Tha e 122.2 mi (196.6 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 182.2 mi (293.2 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 690 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 221 (32.0%); rugadh 61% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Sir Ddinbych Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Leus
thumb|Leus, mar eisimpleir ann an [[taigh-solais, Eilean Glas]] Tha leus neo biùgan (Beurla: beacon) na sholas. 'S e solas neo lampa beag a tha ann a ghabhas giùlan.
292
Bàsan
Roinn-seòrsa:290an
Leus
Roinn-seòrsa:Acfhainn Roinn-seòrsa:Giùlan
Eaglais
right|300px|thumb|Seann eaglais ann an [[Sagsainn Iosail]]
Is e Eaglais (bhon Greugais, Εκκλεσια (Ecclesia) a' ciallachadh "cruinneachadh") togalach airson aoraidh Crìosdail, neo Crìosdaidheachd air fad.
Tha creideamh neo dhà ann a chleachdas "eaglais" neo "church" nach eil Crìosdaidh, m.e. tha na Scientologists ag ràdh "Church of Scientology”. 'S e taigh a chruitheir a th' ann.
Faic cuideachd
Roinn-seòrsa:Àiteachan-adhraidh
Staoin
'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an staoin le samhla Sn agus àireamh atamach 50. 'S e meatailt bloca-p bog a tha ann.
Eachdraidh
Lorgar e anns an Linn an Umha.
Ioràc
Eachdraidh
Bha Iraq na phàirt Impireachd nan Otomanach ro 1922.
Staoin
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Eileamaidean Roinn-seòrsa:Meatailt
Ioràc
Ceangal a-mach
Roinn-seòrsa:Dùthchannan ann an Àisia Roinn-seòrsa:Àisia-an-Iar-Dheas Roinn-seòrsa:An Ear Mheadhanach
Eilean nan Eich
thumb|Eilean nan Eich 'S e eilean beag a tha ann an Eilean nan Eich. Tha e suidhichte san àird an ear-dheas Tannara Mòire. Tha e na phàirt de na h-Eileanan Samhraidh. 'S e seo na co-chomharran aige: 57° 58′ 48″ Tuath, 5° 20′ 24″ Iar. Tha e cho farsaing ri 53 heactair. Chan eil daoine sam bith a’ fuireach ann.
Le 60 meatair (197 troigh) 's e Sgurr nan Uan a' bheinn as àirde anns an eilean. Tha eilean dìreach air àird a tuath ris an canar Meall nan Gabhar agus tha Iolla Mhòr, eilean beag eile, air àird a deas dheth.
Cha eilear cinnteach cò às a thàinig ainm an eilein. Ged a thàinig na h-ainmean eile de na h-Eileanan Samhraidh bho Seann Lochlannais neo bho Ghàidhlig, tha cuid den bheachd gur e ainm Beurla (Horse Island) a th' ann a chaidh eadar-theangachadh gu Gàidhlig.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Samhraidh
Eudorcas rufifrons
'S e seòrsa antalop no gobhar-fhiadhaich (iolra:goibhrean-fiadhaich) a tha ann an Eudorcas rufifrons (Beurla: Red-fronted Gazelle) (Fionnlannais: Punaotsagaselli). Tha iad a' fuireach ann an Afraga.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Antalop Roinn-seòrsa:Mamalan
588
Bàsan
Roinn-seòrsa:580an
Prionnsalachd Regensburg
B’ e dùthaich bheag neo-eisimeileachd anns a’ Ghearmailt eadar 1803 agus 1810 a bh’ anns A' Phrionnsalachd Regensburg (Gearmailtis: Fürstentum Regensburg). Chaidh a' Phrionnsalachd a chruthachadh ann an 1803 nuair a dh' atharraich Napoleon Bonaparte strucair phoileataigeach na Gearmailt nuair a bha e a' cur às do Ìmpireachd Naomh na Ròimhe a' toirt còig oighreachdan na h-Eaglais ri chèile. Bha Regensburg na ball Co-chaidreachas na Rèine eadar 1806 agus 1810. B’ e Regensburg a bh’ ann prìomh-bhaile na dùthcha agus b' e an t-Easbaig Karl Theodor von Dalberg a bha os a cionn. Chaidh Prionnsalachd Regensburg a thoirt a-steach do Rìoghachd Bayern ann an 1810.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Eachdraidh Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt Roinn-seòrsa:Poileataigs
Blas
Is docha gu bheil thu a' lorg blas (dualchainnt) no Blas (féis)
'S e blas am faireachdainn a gheibhear bho bhiadh air an teanga, agus aon de na faireachdainnean traidiseanta. 'S e na còig blasan bunaiteach milis, saillte, geur, searbh, agus blasmhor (no umami).
Roinn-seòrsa:biadh
George Grenville
B' e Prìomh-mhinistear am Breatainn a bh' ann an George Grenville (14 an Dàmhair 1712–13 an t-Samhain 1770). Bha e na sgoilear aig Colaiste Eton is na oileanach aig Oilthigh Oxford. Chaidh e na bhàiristear ann an 1735 is na bhall pàrlamaid airson Buckingham ann an 1741. Chaidh e na Ionmhasair a' Chabhlaich ann an 1754 is na bhall na Comhairle Dìobhair. Nuair a bha e na phrìomhaire eadar 1763 is 1765 thog na colonaidhean Ameireaganach fianais an aghaidh cìsean-stampa ùr. Cha toil leis an Rìgh Grenville is chuir e e à dreuchd ann an 1765.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Prìomh-mhinistearan na Rìoghachd Aonaichte
Coimpiutaireachd sa Ghàidhlig
Tha Coimpiutaireachd sa Ghàidhlig a toirt a-steach:
Sràcan
Bhith comasach air sràc a sgrìobhadh air na fuaimreagan, ʼs e seo aʼ chiad ceum agus an ceum as cudromaiche ann a bhith aʼ sgrìobhadh sa Ghàidhlig air coimpiutair. Oir tha na sràcan cudromach: tha iad ag atharrachadh ciall nam faclan. Agus mur am bi iad ann, cuiridh iad an dearbhadh litreachaidh a dholaidh.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Coimpiutaireachd Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Llangeitho
Tha am baile Llangeitho ann an Ceredigion, a' Chuimrigh. Tha e 62.6 mi (100.7 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 173.4 mi (279.1 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 796 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 430 (54.0%); rugadh 54% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Ceredigion Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
293
Bàsan
Roinn-seòrsa:290an
Tighearna
Tha Tighearna (àitheanta cuideachd cho Triath, Morair, no Duine-uasal) 'na fhear gu bheil cumhachd agus comas aig. Bidh ciallan air leth aige an crochadh ris a' bhrìgh a chleachdadh.
Ann am brìgh cràbhach, 's e ainm a th' anns An Tighearna a' toirt iomradh air Dia, agus gu h-àraidh leis na Creideamhan Abrahamach (Iùdhachd, Ioslamachd, agus Crìosdaidheachd). 'Sa chreideamh pàganach an Wicca, th' ann dà diathan, aon fireannach agus aon boireannach; tha an Dia air thoirt iomradh air An Tighearna agus tha a' Bhan-dia air thoirt iomradh air A' Bhaintighearna.
Vézelay (Yonne)
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean na Frainge Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:An Fhraing
Tighearna
Facal-freumhachd agus cleachdadh
Tha an facal-freumhachd an fhacail tighearna bhon tiarna na Gaeilge, bhon fhacal na Gaeilge shean tigerne, sa' Chuimris teyrn, sa' Chuimris shean -tigern, sa' Chòrnais teern, 'sna Bhreatannais shean tigernus: *tegerno-s, tegernio-s, an fiamh teg de tigh, an dealbh sean de taigh; faodaidh an t-adhartas de tighearna agus baintighearna bho "an fear an taighe" agus "a' bhean an fhir an taighe" dhan chiall de "bean-uasal" dealbhaichte air a bhith leis an atharrachadh gun tig ri cànan; dh'èirich "fear an taighe" agus "bean an taighe" ri "duine-uasal" agus "bean-uasal", agus tha na ciallan seana à cleachdadh a-nis.
Ann an roinn nan dualchas na Roinne-Eòrpa, bidh an facal co-ionnan air chleachdadh ri ainm cumanta de labhairt ri, ionnanach ri Maighstir (air uairibh air fhaicinn ri Mgr) (Fraingis Monsieur, Spàinnis Señor, Eadailtis Signore, Gearmailtis Herr, Pòlainnis Pan)
Eternulo Señor Seigneur %D7%A1%D7%A0%D7%99%D7%95%D7%A8 adelsman Chúa
1579
MDLXXIX
Bàsan
Roinn-seòrsa:1570an
Biel/Bienne
‘S e baile mòr ann an ceann a tuath na h-Eilbheis a th’ ann an Biel (Gearmailtis) neo Bienne  (Fraingis). ‘S ann às an Dia Ceilteach Belenus a tha an t-ainm (Gàidhlig Bealltainn). Chaidh am baile seo a chlàradh airson a’ chiad turas ann an 1142 mar Apud Belnam ged an robh daoine air a bhith a’ fuireach an seo ro àm nan Ròmanach. Tha e suidhichte dìreach ri taobh Loch Biel (Gearmailtis: Bielersee, Fraingis: Lac de Bienne), aig 668m os cionn ìre na mara anns an roinn (Gearmailtis: Kanton) Bern, 102km air falbh bho Zürich, 132km bho Ghenève agus dìreach 26km bho Bhern, prìomh-bhaile na dùthcha. Tha 51,203 duine a’ fuireach anns a’ bhaile, an 10mh baile as motha na dùthcha a-rèir àireamh-sluaigh. ‘S e Gearmailtis an cànan a tha aig a’ mhòr-chuid dhe na daoine ann am Biel/Bienne, ach tha Fraingis aig mòran dhaibh cuideachd.
Amhlaidh
'S e ainm Gàidhlig a th' ann an Amhlaidh. 'S e ainm baistidh fireann a th’ ann. Chaidh an t-aimn air ais don Bheurla ann an cruth Gall-Ghàidhlig mar Aulay.
Bunachas
thumb|Rìgh Olaf, Nirribidh, 960an - 1000 'S e Amhlaidh an t-ainm Gàidhlig airson Olaf. Thàinig an t-ainm seo bhon t-Seann-Lochlannais Áleifr. Tha e a' gabhail a-steach na faclan "anu" (sinnsear) agus "leifr" (neach de shliochd), mar sin 's e neach sliochd an t-sinnsir an ciall a th' aig Olaf. .
Cruthan eile
Tha litreachadh eile den ainm cuideachd ann mar Amhlaigh no Amhladh. Bha Amhla cumanta ann an Ros an Iar.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Ainmean Gàidhealach
Blas (dualchainnt)
Tha blas na dhòigh-labhairt air an can thu rudeigin. Tha e coltach ri dualchainnt, ach tha blas a’ crochadh air fuaim, agus dualchainnt air faclan, ged a tha ceangail eatorra… tha dualchainnt a’ cleachdadh blais, agus thàinig blas à dualchainnt.
Roinn-seòrsa:cànanachas
Eyvind Johnson
B' e Olof Edvin Eyvind Verner Johnson sgrìobhadair às an t-Suain. Rugadh e ann am Boden (Norrbottens Län) ann an 1900 agus chaochail e ann an Stockholm ann an 1976. Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Litreachas ann an 1974.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Suaineach Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Litreachas Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Suain
Cille Mhoire
'S e parraist agus baile air ceann a tuath Thròndairnis san Eilean Sgitheanach a tha ann an Cille Mhoire (Beurla: Kilmuir).
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:An t-Eilean Sgitheanach Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Poll Iù
Ainm na h-àite
A rèir William J. Watson 's e 'Abhainn Iù' a thuirt muinntir a‘ bhaile ris a‘ bhaile fhèin. Tha e den bheachd gur dòcha gun tàinig am facal 'iù' bhon fhacal 'eo' ann an Gàidhlig na h-Èireann agus a‘ ciallachadh craobh-iubhair. Nochdaidh ainm a' bhaile mar 'Poll Iubh' no 'Abhainn Iubh' aig Iain Mac an Tàilleir.
Oighreachd is Gàraidhean Inbhir Iù
Tha Oighreachd is Gàraidhean Inbhir Iù suidhichte tuath air a' bhaile. Chaidh na gàraidhean a chur air bhonn le Osgood MhicChoinnich anns na 1860an. Nuair a fhuair e an oighreachd cha robh ach aon chraobh a' fàs air a' chnoc chreagach seo leis an t-ainm 'Am Ploc Àrd'. Tha an oighreachd cho mòr ri 800 ha agus na laighe dìreach air a' costa, gun fàsadh idir. Ged-tà, air sgàth Sruth a' Chuain Siar a Tuath agus le fàs chraobhan is togail bhallaichean chaidh an oighreachd a thionndadh gu àite tìorail. Chaochail Osgood ann an 1922, ach chum an nighean aige, Màiri Sawyer, ris an obair leasachaidh a thòisich e. Thog i taigh an seo anns na 1930an. Ged a bha na gàraidhean a' tàladh luchd-tadhail bho chionn fhada, cha robh an taigh fosgailte dhan phoball. Ann an 1952, bliadhna ro bhàs Màiri Sawyer, thug i an oighreachd do dh'Urras Nàiseanta na h-Alba. Ach thairis air na bliadhnaichean thuit an togalach ann an droch staid. San t-Sultain 2016 dh'fhosgail Taigh Inbhir Iù dhan phoball airson a' chiad uair a-riamh an dèidh  £2m a chosg air obair-leasachaidh thairis air deich mìosan.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Lawrencium
'S e eileamaid cheimigeach a tha ann am lawrencium le samhla Lr agus àireamh atamach 101. 'S e actanach agus meatailt rèidio-bheò a tha ann. Tha an aidheon +3 as cudromaiche sa' cheimigeachd de lawrencium.
Rinneadh caractarachd ri 12 iosatòpaichean de lawrencium. Tha 266Lr, le leth-bheatha 11 uairean, as seasmhaiche ach tha 260Lr (leth-bheatha 2.7 mionaidean) as fhasa a dhèanamh.
Cleachdadh
Tha lawrencium rèidio-bheò agus glè thearc, mar sin chan eil cleachdaidhean ann air a shon.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Actanach Roinn-seòrsa:Eileamaidean Roinn-seòrsa:Meatailt
589
Bàsan
Roinn-seòrsa:580an
1742
MDCCXLII
Tachartasan
Chaidh ainmean a chur gu Còrdadh Bheslau (Wrocław)
Bàsan
Roinn-seòrsa:1740an
294
Bàsan
Roinn-seòrsa:290an
Robert Kee
B' e seanchaidh agus craoladair a bha ann an Robert Kee (5 an Dàmhair 1919–11 am Faoilleach 2013). Tha e ainmeil air sgàth na h-obrach eachdraidheil aige mun Dàrna Cogadh is Èirinn.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Craoladairean Roinn-seòrsa:TBh Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Niobium
'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an niobium le samhla Nb agus àireamh atamach 41. 'S e meatailt trastach a tha ann. Tha a fheartan fiosaigeach agus ceimigeach glè choltach ri na feartan de thantalum.
Eachdraidh
Ann an 1801 rinn Charles Hatchett gun robh ogsaid ùr ann an columbait, mèinnear à Massachusetts, agus dh'ainmhich e am meatailt columbium. A rèir William Hyde Wollaston b' e tantalum a bha am meatailt ann. Ann an 1845 mhol Heinrich Rose gun robh eileamaidean ùr, niobium agus pelopium, san t-sampla. Bha Niobe agus Pelops nam peathraichean Tantalus.
Donnchadh MacDhunlèibhe
B' e bàrd Gàidhlig a bh' ann an Donnchadh MacDhunlèibhe (1877-1964). Rugadh is thogadh e ann am Muile, ach dh'imrich e a Ghlaschu agus an dèidh sin a dh'Afraga a Deas.
Niobium
Eachdraidh
Ann an 1864 rinn Jean Charles Galissard de Marignac niobium fìor-ghlan nuair a theasaich e niobium clòraid ann an àile haidridein. Aig an àm sin dhearbhaicheadh e gun robh pelopium na mheasglachadh de niobium agus tantalum.
Donnchadh MacDhunlèibhe
Rugadh Donnchadh MacDhunlèibhe ann am Muile air oighreachd Thoir-Ioisg. Dh'imrich an teaghlach gu Tobar Mhoire, far an do thogadh e. Ghabh e dhan Arm nuair a thòisich an dàrna Cogadh nam Boer ann an 1899. Chaidh a leòn agus thill e a Ghlaschu agus dh'fhuirich e ann rè greis. Thill e a dh'Afraga a Deas nuair a bha na cogaidhean seachad ann an 1903. Ann an 1911, phòs e Catrìona Dòmhnallach à Muile, agus chuir iad seachad am beatha ann am Pretoria, far an robh Donnchadh ag obair ann an seirbheis an Riaghaltais.
Lila Downs
'S e seinneadair, actair, ceòladair, riochdaire agus snìomhadair ciùil Laideann-aimearaganach à Meagsagoa th' ann an Ana Lila Downs Sánchez neo dìreach Lila Downs (Tlaxiaco 19 an t-Sultain 1968). Tha i a' gabhail òran ann an iomadh chànan à Aimeargaidh, gu seachd àraidh san Spàinntis is i ag obair ann an stoidhle air a bheil Ceòl na Cruinne. Nochdaidh freumhan ciùil nan Tùsanach à Meagsago anns a cuid chiùil is i a' seinn anns na cànanan aca, eatorra am Mixtec, an Zapotec, am Maya, am Puràpecha agus an Nahuatl, a bharrachd air a cheòl ionadail Mheagsago fhèin, gu h-àraidh fuinn às an stàit Oaxaca.
Donnchadh MacDhunlèibhe
Nochd rosg MhicDhunlèibhe ann an Gairm, agus ann an dà iris Chanadach, Teangadòir agus Irisleabhar Ceilteach.
Niobium
Cleachdadh
Cleachdar a' mhòr-chuid de niobium ann an aloidhean còmhla ri stàilinn.
Lila Downs
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil Roinn-seòrsa:Daoine à Meagsago Roinn-seòrsa:Poileataigs Roinn-seòrsa:Seinneadairean
Donnchadh MacDhunlèibhe
Rinn Ruaraidh MacThòmais ath-sgrùdadh air bàrdachd MhicDhunlèibhe ann an Gairm 119. Sgrìobh MacDhunlèibhe iomadh dàn sgaiteach a tha a' dèiligeadh ri sgaradh-cinnidh ann an Afraga a Deas.
Clàr-leughaidh
Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig Roinn-seòrsa:Muile MacDhunleibhe, Donnchadh
Inbhir Ghòrdain
'S e baile air a' Ghàidhealtachd a tha ann an Inbhir Ghòrdain no an Rubha (Beurla: Invergordon). A-rèir Iain Mhic an Tàilleir chaidh an t-ainm Rubha Nach Breacaidh a chleachdadh cuideachd, b' e sin an t-àite far an robh na h-aiseagan a' falbh bhon bhaile gu àitichean eile.
Tha am baile suidhichte air bruach Chaolais Chrombaidh, tha Cromba air an taobh eile dhen chaolas. Tha stèisean-rèile ann air Loidhne Chinn a Tuath eadar Alanais agus Manachainn Rois.
Tha port-mara aige ris an canar Port Nach Breacaidh. Is e Inbhir Ghòrdain am port as trainge ann an Alba airson soithichean luchd-turais.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd Roinn-seòrsa:Siorrachd Rois
Iain Noble
Bha an Treas Ridire Iain Anndra Noble (Berlin 8 an t-Sultain 1935 - An t-Eilean Sgitheanach, 25 an Dùbhlachd, 2010) 'na uachdaran oighreachd Fearann Eilean Iarmain agus Àird Chonghlais anns an Eilean Sgitheanach, agus tha e ainmeil mar fhear-taice na Gàidhlig is cuid ag ràdh gum b' esan am fear prìobhaideach a bu chudromaiche ann an leasachadh na Gàidhlig san 20mh linn.
Beatha òg agus a theaghlach
Bhuidhneadh e do theaghlach cudromach de bhancairean agus dìoplomasaich; bha a sheanmhair pòsta aig dìomplomasach Nirribheach agus bha athair, Sir Andrew Napier Noble, 'na thosgaire do Bhreatainn sa Phòlainn, Mheagsago is na Tìrean Ìsle. 'S ann air taobh an iar na h-Alba a bha oighreachd an teaghlaich agus bha iad cudromach gu leòr gun do ghabh am Prìomh-mhinistear Arailt MacMhaolain fasgadh air oighreachd an teaghlaich aig àm sgainneal Profumo.
Bha driod-fhortan gu leòr aig Iain on toiseach. Rugadh e e ann am Berlin 8 dhen t-Sultain 1935 ach chuir e seachad na ciad bhliadhnaichean san Ròimh. Bha athair ag obair san t-Sìn an uairsin gus an do thòisich an cogadh leis an t-Seapan, agus mar thoradh air sin, chaidh Iain a dh'Afraga a Deas fad greis. Fhuair athair dreuchd tosgaire Bhreatainn san Argantain an uairsin agus chaidh Iain gu Colaiste Chill Rìmhinn ann am Buenos Aires. Bha e toilichte ann agus chuir e bròn air nuair a dh'èirich cogadh eadar an Argantain is Breatann. Fhuair e sgoil an uair sin ann an Eton ged nach do rinn e ro mhath ann ged a shoirbhich leis na bu mhotha aig Oilthigh Oxford às a dhèidh sin. Cha d' fhuair e coimisean, rud a bha 'na bhriseadh-dùil dha theaghlach ach rinn e a chuid Seirbheis Nàiseanta le Feachd Earra-Ghàidheal is Chataibh 'na àite.
Teampall
thumb|right|250px|Teampall Angkor Wat, ([[12na linn), an teampall as motha air feadh an t-Saogail.]] Is e àite neo togalach aoraidh a tha ann an teampall. Cha bhi iad gu h-àbhaisteach Crìosdail neo Muslamach, agus cha robh ach fear aig na Iùdhaich a bha ann an Ierusalam. Far a bheil ainm-àite “Teampall” ann an Alba, is minig a bha àite aig na Teamplairean; is “Ballintrodach”, neo “Baile nan Trodaich”, an t-seann ainm aig “Temple” ann an Meadhan Lodainn.
Iain Noble
Beatha òg agus a theaghlach
Ge-tà, bha cianalas air Iain agus ceangal dlùth ri bràthair athar Mìcheal a bha 'na chìobair agus ball-pàrlamaid do dh'Earra-Ghàidheal, Rùnaire na Stàite airson Alba agus Ministear na Malairt. Bha Iain a' beachdachadh air seasamh mar bhall-pàrlamaid Libearalach aig àm cuideachd ann an Alba agus thug Mìcheal taic dha.
Beatha-obrach
Fhuair Iain obair le bròcairean is cunntasairean Wrightson's ann an Lunnainn nuair a dh'fhàg e an t-oilthigh ach thill e a dh'Alba gu math luath gus obair a dhèanamh airson Comhairle na h-Alba airson Leasachadh is Gnìomhachas 's bha e a' toirt comhairle gnìomhachais dhaibh eadar 1964 is 1969 agus bha 'na uachdaran aca eadar 2003-2006.
Teampall
Roinn-seòrsa:Creideamh Roinn-seòrsa:Àiteachan-adhraidh
Iain Noble
Beatha-obrach
Bha Iain 'na bhall san Edinburgh Speculative Society agus stèidhich esan agus caraid dha ann, Aonghas Grossart banca marsantachd còmhla air an robh Noble-Grossart ann an 1969. Bha feum air banca mar sin ann an Alba 'nam beachd-san 's na gnìomhachasan mòra tradaiseanta air crìonadh is na bancannan marsantachd a' cur cudrom air gnìomhachasan ùra taobh a-muigh na h-Alba. Shoirbhich leis a' bhanca gu mòr, a dh'aindeon amannan doirbhe na h-eaconomaidh san linn sinn.
Dh'fhàg Iain an com-pàirteachas 's e 'na thritheadan agus leis an dìoladh a fhuair e, thill e a dh'Alba aig àm nuair a bha 23,000 acair de dh'Oighreachd nan Dòmhnallach ri reic. Fhad 's a bha e an sàs iomadh iomairt is sgeama air an Eilean Sgitheanach, cha robh e 'na thàmh ann an àitichean eile agus stèidhich e gnothachas àrachais, urrasan maoineachaidh agus mòran a bharrachd agus mar a bu ghnàth, shoirbhich leis an dàrna cuid agus chrìoch a' chuid eile.
A bharrachd air gach rud, bha ùidh mhòr aige ann an Taigh-tasgaidh Nàiseanta na h-Alba cuideachd 's e 'na urrasaiche ann.
An t-Eilean Sgitheanach
right|thumb|Taigh-òsta agus gailearaidh Eilean Iarmain Chuir Iain a-steach airson cuid dhen oighreachd agus fhuair e gach rud a bha e ag iarraidh. Cha robh an oighreachd ann an deagh-staid aig an àm agus an sgìre a' fàs gann de dhaoine òga is cothroman obrach ach bha lèirsinn aig Iain gum b' urrainn do dh'Alba eisimpleir nan Eilean Fàro a leantainn a thaobh so-sheasmhachd. Thagh e a' Ghàidhlig mar chànan obrach nan iomadh iomairt a chur e air dòigh, 'nam measg rudan mar thàigh-òsta, co-op figheadaireachd, fearann, colaiste Ghàidhlig, sgeama co-shealbhachd bhàtaichean, gailearaidh ealain agus leubail uisge-beatha, Pràban na Linne a nì Té Bheag nan Eilean, Poit Dhubh agus Mac na Mara. Thuirt e, a thaobh cleachdadh na Gàidhlig: Ma dh'ath-bheòthaicheas tu do chuid cànain, bidh cothrom nas fhearr agad do choimhearsnachd ath-bheòthachadh. Ged nach do shoirbhich le gach sgeama, bhrosnaich euchdan Iain an sgìre agus mean air mhean, sguir an crìonadh agus chunnacas fàs ùr.
Iain agus a' Ghàidhlig
Dh'ionnsaich e a’ Ghàidhlig agus chleachd e a oighreachd agus a gnìomhachasan gus taic a thoirt dhan chànan, a’ toirt a’ chiad chothrom air obrach do dhaoine aig an robh a’ Ghàidhlig. Bhrosnaich e an cànan ann am beatha làitheil cuideachd 's e a' cur air Banca na h-Alba leabhar-sheicichean a thoirt dha ann an Gàidhlig.
Bha Iain agus am bàrd ainmeil Iain MacNeacail, an Sgiobair, 'nan càirdean agus rinn an Sgiobair an t-òran seo dha sna 1980an, a' moladh saothair Iain airson na Gàidhlig:
Sabhal Mòr Ostaig
thumb|Seann-àrainn Shabhal Mòr Ostaig 'S e Sabhal Mòr Ostaig, colaiste Ghàidhlig na h-Alba aon dhe na h-iomairtean as ainmeil aig Iain. Chuir e air chois e ann an seann-sabhail air an oighreachd a cheannaich e ann an 1973 agus 'na fhaclan fhèin, b' e sin a' chiad eagrachas Gàidhlig on a stèidhich Naomh Colm Cille an Eaglais Cheilteach.
Strì nan soidhnichean
Nuair a bha Comhairle na Gàidhealtachd ag iarraidh air leasachadh a chur an sàs a thaobh na còmhdhalach air oighreachd, chuir Iain an ìre gum biodh Gàidhlig orra, rud nach robh a' Chomhairle ag iarraidh idir. Thuirt Lord Burton: <Blockquote> "It does become a matter of principle. If it raises itself in Viewfield Road, it might raise itself through out the whole of Skye". </Blockquote>
Ach bha Iain gu math làidir a thaobh na Gàidhlig: <Blockquote> "He [Burton] said my attitude was holding up the road and that the cost to the country would rise up to £ 20.000. I told him I was surprised […] to consider such a prize in order to prevent five words of Gaelic appearing in public". </Blockquote> Ach aig a' cheann thall, shoirbhich le Iain agus b' iad sin na ciad soidhnichean rathaid ann an Gàidhlig a chunnacas a-riamh.
Urram
Chaidh iomadh urram a bhuileachadh air 'na bheatha, 'nam measg:
Bàs
Chaochail Iain Noble 25 an Dùbhlachd 2010 air Eilean Iarmain 's e 75 bliadhna a dh'aois. Tha e a' fàgail bean, a' Bhan-ridire Lucilla agus bràthair, Timothy Peter Noble, aig a bheil a' bharantachd a-nis.
Bha luach £4.7 millean air oighreachd Shir Iain nuair a chaochail e, £2.5m dheth ann am fonn agus ann an taigh-òsta Eilean Iarmain agus an corr ann an seilbh eile, leis a' chuid as motha dheth a' dol dha bhean agus suimean beaga do Shabhal Mòr Ostaig agus Urras an Eilein Sgitheanaich.
Leabhraichean
Roger Hutchinson: A Waxing Moon – The Modern Gaelic Revival. Mainstream Publishing Company, Dùn Èideann 2005. ISBN 1840187948
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:An t-Eilean Sgitheanach Roinn-seòrsa:Gàidhlig Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte Roinn-seòrsa:Sabhal Mòr Ostaig
Gallaicis
thumb|Gallaicis thumb|Snàidh-sgrìobhadh do Phrionnsa Nicer Clutosi.
'S e cànan Innd-Eòrpach Q-Ceilteach a bh' ann an Gallaicis a bha air a bhruidhean air an taobh an iar-thuath Iberia mus do ràinig na Ròmanaich.
Roinn-seòrsa:Cànain Cheilteach
295
Bàsan
Roinn-seòrsa:290an
1581
MDLXXXI
Uisge-polo
thumb|350px|[[A' Ghreig-An Ungair ann an Napoli, an Eadailt]]
1581
Bàsan
Roinn-seòrsa:1580an
An Rubha
Faodaidh An Rubha ciallachadh:
Roinn-seòrsa:Soilleireachadh
Uisge-polo
B’e uisge-polo neo polo-uisge gèama a chluicheas tu ann an amar-snàimh. Bidh tadhal mar ball-coise ann, agus feumaidh thu a’ snàmh fad na thìde, ach cluichear leis na làimhean. Is geama Olympic a tha e.
Roinn-seòrsa:Spòrs bhuidheann
Gazella arabica
'S e seòrsa antalop no gobhar-fhiadhaich (iolra:goibhrean-fiadhaich) a tha ann an Gazella arabica (Beurla: Arabian gazelle) (Fionnlannais: Arabiangaselli) (Fraingis: Gazelle d'Arabie). Tha iad dàta easbhaidheach.
= Iomraidhean =
Roinn-seòrsa:Antalop Roinn-seòrsa:Mamalan
Paulo Freire
B' e neach-teagaisg, sgrìobhadair, neach-lagha, eaconamaiche agus feallsanaiche à Braisil a bha ann an Paulo Reglus Neves Freire (Recife, 27 an t-Sultain 1921 – São Paulo, 2 an Cèitean 1997). Sgrìobh e an leabhar Pedagogia do Oprimido (Gàidhlig: Teagasg nan Daoine fo Bhròn) agus leasaich e an teòiridh Pedagogia Crítica (Teagasg Sgrùdach). Ghabhadh Freire ri Marxachas agus thug Hegel agus Marx buaidh uabhasach fhèin làidir air a chuid obrach. A thaobh theagsaisg, rinn e càineadh gun sòradh air a' mhodail-tasgaidh (Portagailis: modelo bancário), far an robh an siostam foghlaim a' lionadh cinn nan sgoilearan le stuth is na sgoilearan uabhasach fhèin neo-ghnìomhach. 'S e, a rèir Freire, gun sparradh am modail-tasgaidh luachan agus feumlachdan sòisealta orrasa a bha millteach air an leasan. B' fheudar gun dùisgeadh mothachadh nan daoine (Portagailis: conscientização) agus iad a' cruthachadh a' churraicealaim air an sonsa, curraicealam a ghabhadh leis an cuid leasan. 'S e th' ann Teasgasg Sgrùdach. Chuir Freire seachad bliadhnaichean na neach-teagaisg oilthigh aig Oilthigh Geneva thall san Eilbheis.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Braisil Roinn-seòrsa:Foghlam Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean à Braisil
1583
MDLXXXIII
Bàsan
Roinn-seòrsa:1580an
Tannara Bheag
thumb|right|250px|Tannara Bheag, [[Sula Bheinn is Cul Mòr air a cùlaibh]] 'S e eilean a tha ann an Tannara Bheag (Beurla: Tanera Be(a)g). Tha i suidhichte san àird an iar Tannara Mòire. Tha an Caolas na Gainmhich eadar Tannara Bheag agus Eilean Fada Mòr. Tha i na phàirt de na h-Eileanan Samhraidh. 'S e seo na Co-chomharran aice: 58° 0′ 36″ Tuath, 5° 26′ 39″ Iar.
Tha i cho farsaing ri 66 heactair, agus tha a’ bheinn as àirde anns an eilean 83 meatair (272  troigh) a dh’àird. Chan eil daoine sam bith a’ fuireach ann.
Thàinig an t-ainm Tannara bhon fhacal Seann Lochlannais:  hawnar-øy, a tha a’ ciallachadh:  "Eilean arcasaidh".
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Samhraidh
Seonag NicLaomainn
'S e neach poileataigs a tha ann an Seonag NicLaomainn (Beurla: Johann Lamont). Bha i na BPA airson Glaschu
Àm Uile-choitcheann Co-òrdanaichte
'S e Àm Coitcheann Co-òrdanaichte (ÀCC) (Beurla: Coordinated Universal Time no Universal Time, Co-ordinated (UTC), Fraingis: Temps Universel Coordonné no Universel Temps Coordonné (UTC)) ìre eadar-nàiseanta a ionadaich Bun-àm GMT.
Seonag NicLaomainn
Ged a tha a pàrantan à Tiriodh, rugadh i ann an Glaschu ann an 1957. Tha Gàidhlig aice ach cha robh i misneachail agus dh'ionnsaich i Fraingis agus Gearmailtis san sgoil. Bha i na h-oileanach ann an Colaiste Cnoc Iòrdain agus bha i na tidsear ann an Eilean Bhòid, Allt an Fhuarain agus Caisteil Meilc.
Àm Uile-choitcheann Co-òrdanaichte
Roinn-seòrsa:Àm
Seonag NicLaomainn
Chaidh a thaghadh mar BhPA airson Glaschu Pollaig ann an 1999 is bha i na leas-mhinistear airson coimhearsnachdan eadar 2004 is 2006, agus airson cheartais eadar an t-Samhain 2006 is an taghadh ann an 2007. B' e ceann a' Phàrtaidh Làbarach Albannach a bh' innte eadar 2011 is 2014, an dèidh do Iain Gray agus ro Jim Murphy.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Poileataigs na h-Alba Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
1910
MCMX
Bàsan
150px|thumbnail|Eideard VII
Roinn-seòrsa:1910an
1743
thumb|150px|[[Thomas Jefferson]] MDCCXLIII
Bàsan
Roinn-seòrsa:1740an
Obar Pheallaidh
'S e baile beag ann an Siorrachd Pheairt is Cheann Rois a th' ann an Obar Pheallaidh (Beurla: Aberfeldy).
Ann an 2011 bha 1,986 duine a' fuireach ann.
Acadamaidh Bhràghaid Albann
'S e sgoil-àraich, bun-sgoil agus àrd-sgoil a th' ann an Acadamaidh Bhràghaid Albann a bheireas foghlam do chloinn eadar 2 bliadhna agus 18 bliadhna a dh'aois. Thòisich Foghlam tro Mheadhan na Gàidhlig sa bhun-sgoil ann ann an 2011. Tha Gàidhlig ga teagasg mar chuspair anns an àrd-sgoil. Chaidh Comann nam Pàrant Stèidheachadh ann an 2012 gus taic a chumail ri pàrantan le clan san sgoil.
Tha iomradh ann an Gairm mun turas a rinn còisir na sgoile dhan Ghearmailt ann an 1976 le dealbhan dhen chòisir.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Y Rhyl
Tha am baile Y Rhyl ann an Sir Ddinbych, a' Chuimrigh. Tha e 127.7 mi (205.6 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 189.0 mi (304.1 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 24112 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 3435 (14.2%); rugadh 57% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Tha Slighe Costa na Cuimrigh a' dol tro Y Rhyl.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Sir Ddinbych Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Patrick White
B' e Patrick White sgrìobhadair à Astràilia. Rugadh ann an Lunnainn ann an 1912 agus chaochail e ann an Sydney ann an 1990. Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Litreachas ann an 1973.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Astràilianach Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Litreachas Roinn-seòrsa:LCDT Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte Roinn-seòrsa:Daoine à Astràilia
Éadaín Ní Mháille
Tha Éadaín Ní Mháille (Beurla: Aideen OʼMalley) ʼna cathraiche air Bòrd-stiùiridh Sabhal Mòr Ostaig agus ’na ball de Chùirt Oilthigh na Gàidhealtachd agus nan Eilean.
Rugadh agus thogadh i ann an Baile Átha Cliath.
Tha i pòsta aig Niall Midseasan agus tha cóignear cloinne aca.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Daoine à Èirinn
Latharan a' Phuill
'S e baile ann an Gallaibh a tha ann an Latharan a' Phuill (Beurla: Latheronwheel). A rèir Ainmean-Àite na h-Alba tha an t-ainm a' thighinn bho na faclan "làthach" agus "puill". Ach a rèir Ruairidh MacIlleathain 's e Latharn a' Phuill ainm a' bhaile seo.
Tha am baile suidhichte mu mhìle (1.5 km) iar-dheas air Latharan ann an gleann air bruach Bhùrn Latharain a' Phuill (Beurla: Burn of Latheronwheel), abhainn bheag a tha a' sruthadh tron bhaile.
Otto von Bismarck
B’ e neach poileataics agus riochdaire dioplòmasach Gearmailteach a bha ann an Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen anns an 19mh linn. Tha e iomraiteach ann an Aonachadh na Gearmailt (Gearmailtis: Deutsche Reichsgründung). Is e sin gum b' esan a dh' innlich cruthachadh Stàit na Gearmailt mar a tha i an-diugh. Nuair a chaidh ìmpireachd na Gearmailt a stèidheachadh, b' esan a' chiad seansalair.
Latharan a' Phuill
Chaidh am baile a stèidheachadh le Robert Dunbar ann an 1835.
Otto von Bismarck
Rugadh Otto von Bismarck-Schönhausen san 1 an Giblean 1815 ann an Schönhausen, faisg air Stendal, ann an Sagsainn-Anhalt; chaidh àrach ann am Pommern anns A' Phruis. Thug e a-mach ceum ann an eòlas-lagha ann am Berlin. An toiseach, bha e ag obair san Àiteachas air an tuathanas aige ann an Schönhausen, ach chaidh e an sàs ann an saoghal nam poileataics ann an 1848. B' e prìomh-mhinistear na Pruise a bh' ann bho 1862 gu 1890. Chaidh aig Bismarck air na stàitean beaga neo-eisimeilean ann an taobh tuath na Gearmailt a chur ri chèile, a' cruthachadh Co-chaidreamh Gearmailt a Tuath (Gearmailtis: Norddeutscher Bund) agus a' Phruis mar an stàit a bu chudthromaiche.
Latharan a' Phuill
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Gallaibh
Otto von Bismarck
Rinn e cumhnantan os ìseal leis na stàitean beaga ann an taobh a deas na Gearmailt cuideachd. Bhuannaich a' Phruis ann an Cogadh na Frainge' s na Pruis (1870 –1871), agus bhris iad cumhachd na Frainge anns an Roinn Eòrpa. An dèidh sin, dh'aonaich Co-chaidreamh Gearmailt a Tuath agus stàitean beaga eile ri chèile gus Impireachd na Gearmailt (1871-1918) (sa Bheurla: German Empire, `sa Ghearmailtis: Deutsches Kaiserreich) a stèidheachadh leis a' Phruis mar phrìomh stàit. Bha Uilleam I na ceusar agus bha Bismarck na chiad seansalair (1871 - 1890).
Am broinn Àrd-Rioghachd na Gearmailt chuir e pòsadh catharra, àrachas-slàinte, àrachas-tubaist agus àrachas-peinnsean air bhonn. A thaobh poileasaidhean cèin, chùm e na stàitean Eòrpach ann an deagh chothrom poileataigeach Ann an 1847 phòs e Johanna von Puttkamer agus bha dithis mhac aca, Herbert agus Uilleam.
Eadar 1862 agus 1888 bha Bismarck ag obair còmhla ri Uilleam I. Ach, ann an 1888, thàinig an Ceusair Uilleam II gu cumhachd, fear a bha 40 bliadhna na b' òige na Bismarck. Mar bu dual dha, bha beachdan ùra agus dòighean eile aig Uilleam II. Mar sin dheth, chaill Bismarck an dreuchd aige ann an 1890, o chionn ’s gun do dh’iarr e air an ìmpire, Uilleam II, na dleastanasan poileataigeach aige a choileanadh na aonar. Chaochail Bismarck 30 an t-Iuchar 1898 ann an Friedrichsruh faisg air Hamburg. Chaidh tìodhlachadh ann an-sin cuideachd.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Eachdraidh Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt Roinn-seòrsa:Poileataigs
296
Bàsan
Roinn-seòrsa:290an