cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Coinneach Odhar
Dìleab eachdraidheil
Nuair a bhitheas sinn a' meòrachadh air beachdan dhaoine anns na làithean a dh'fhalbh, tha sinn mar gum biodh a' sealltainn a-steach tro uinneig bhig an taighe-dhuibh, far a bheil sinn air faileasan annasach fhaicinn a' gluasad fo na seann chabair ud, ach bha eagal is dòchas, aoibhneas is bròn, gràdh is fuath ann an siud, dìreach mar tha iad sin an-diugh againn fhèin.
Faodaidh an seann bhocsa a bhith meirgeach agus grànnda, ach dèanaibh greim air an t-seud na thaobh a-staigh. 'S dòcha, tro thìde, nach toir sibh feart air na seann sgeulachdan mar fhìrinn, ach na caillibh an comas sin tron cluinn sibh guthan Nàdair, a' tighinn le sanasan do bhur spiorad, agus trom faic sibh glòir nan speuran le iongnadh is le urram.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
740
Bàsan
Roinn-seòrsa:740an
Jan Tinbergen
B' e eaconamaiche às na Tìrean Ìsle a bha ann an Jan Tinbergen (Den Haag, 12 an Giblean 1903–Den Haag, 9 an t-Ògmhios 1994).
Còmhla ri Ragnar Frisch bhuannaich e a' chiad Duais Nobel ann an Eaconomachd ann an 1969 airson an obrach air modailean daineamaig phròiseasan eaconamach.
Rugadh e ann an Den Haag is bha e na oileanach aig Oilthigh Leiden far an do dh'ionnsaich e matamataig is fiosaig teòiridheach agus thachair e ri Paul Ehrenfest. B' e neach-gearain cogaiseach a bh' ann is an àite seirbheis san arm dh'obair e sa' phrìosan ann an Rotterdam. Dh'imrich e do Àrd-Bhiùro Statastaigs ann an 1928 an dèidh do còig mìosan (de 15) sa' phrìosan is chuir e a theusais, Minimumproblemen in de natuurkunde en de ekonomie, a-steach ann an 1929. Chaidh e na àrd-ollamh aig a' Sgoil Nàiseanta na Tìrean Ìsle ann an 1933 is mhair e an siud gu 1973. Chaidh e cuideachd na stiùiriche Biùro Planaidh Mheadhanach o 1943.
Òran
Is òran, pìos bàrdachd dèanta a bhith seinnte. An ceòl traidiseanta nan Gaidheal cruthaicheadh ceòl còmhla ri na facail agus freagraidh ruitheam na ciùil ri ruitheam a' chainnt. Tha seo ceart cho fìor mu deidhinn ceòl nam pìob 's a tha e mu dheidhinn puirt a' beul neo na h-òrain mòr. Canar gum bi seinneadair a' gabhail òran. Chanar òranaiche ri fear neo tè, a bhitheas a' gabhail òrain aig ceilidh neo cuirm-chiùil.
Jan Tinbergen
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Eaconomachd Roinn-seòrsa:Daoine às na Tìrean Ìsle
Òran
Ùghdarras
Roinn-seòrsa:Ceòl
Plastair
thumb|Plastair abhaisteach thumb|Cul phlastair thumb|Plastair fosgailte
Roinn-seòrsa:Slàinte
Sputnic 1
Bu Sputnic 1 ("Спу́тник-1" sa Ruisis, "Satellite-1' sa Beurla) an prìomh brèige talamh saideal.
An Tearmann
Roinn-seòrsa:Contae Mhaigh Eo Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann Roinn-seòrsa:Èirinn
Sputnic 1
Is e Sputnic 1 a' chiad shaideal fuadain na Talmhainn san t-saoghal, soitheach-fànais Sobhietach a chaidh a chuir air bhog ann an orbit air 4 dàmhair 1957 (tron Bhliadhna Geoimeatrach Eadar-Nàiseanta). Chaidh an cur air bhog bhon raon rannsachaidh Tyura-Tam air rocaid neach-giùlan Sputnik, a chaidh a chruthachadh air bunait an urchraichean ballistic eadar-roinneil R-7.
Is e ceann-latha cur Air bhog Sputnik-1 toiseach aois fànais a ' chinne-daonna, agus anns an Ruis tha e air a chomharrachadh gach bliadhna mar latha cuimhneachail De Shaighdearan Fànais. Tha plèana air uachdar Pluto air ainmeachadh às deidh a ' chiad saideal fuadain den Talamh.
Roinn-seòrsa:Fànas
Pabaigh
'S e eilean anns na h-Eileanan a-staigh a tha ann am Pabaigh, (Beurla: Pabay, Sean-Lochlannais: Papey).
Ainm
Thàinig ainm an eilein bhon fhacal papar a-rèir an fhacail Gaeilge: pap (a’ ciallachadh pàp). Bha manaich à Eirinn a’ fuireach an-seo mus an d'ràinig na Lochlannaich.
Cruinn-eòlas
Tha Pabaidh suidhichte faisg air an t-Eilean Sgitheanach anns an Caolas Phabaigh. Tha an t-eailean mu cheithir cilemeatair  san àird an earra-thuath an Àth Leathainn. San àird a thuath Phabaidh tha an t-eilean Longaigh agus san àird an iar tha Sgalpaigh.
Tha Pabaidh cho mòr ri 1.22 cilemeatair cèarnach. Tha an t-eilean gu bhith cruinn. Chan eil e a’ choimhead mar na h-eileanan eile timcheall air, tha e gu math rèidh le cuid creagan anns an chladach san taobh tuath is san taobh an ear. Chan eil àite as àirde na 28 meatairean. Ma bhios a’ mhuir falamh bidh na sgeirean tioram.
Tha Pabay à aol-clach, measgaichte le sgleat, ris an canar Pabba shale sa Bheurla. Chaidh an clach a chruthachadh aig àm Diùrasach mar grùid, agus dh’eirich i tro spreadhadh bholcananch 60 millean bliadhna air ais. Tha na dìgean (Dykes sa Bheurla) glè chruaidh, tha iad a’ dìonadh an eilein an aghaidh bhleith-talmhainn.
Nashville, Tennessee
'S e prìomh-bhaile Tennessee a tha ann an Nashville. Anns a’ bhliadhna 2011 bha 626,681 duine a’ fuireach an seo. Tha e suidhichte aig 182m os cionn ìre na mara.
Pabaigh
Eachdraidh
Tha seann eaglais briste às an 13mh linn ri faicinn ann am Pabaidh. Anns an 16mh linn bha na spùinneadairean-mara a' cleachdadh an eilein (agus Longaigh cuideachd) mar taigh- falaich. Fad an 19mh linn bha daoine a’ fuireach ann am Pabay.
An-diugh
An-diugh chan eil duine sam bith a’ fuireach air an eilean fad na bliadhna, ach s’urrainnear a dhol ann le bàta neo heileacoptair. San àird a deas na h-eilein tha tuathanas ann agus togalaichean eile airson sprèidh, far an urrainnear fuireach.
Bidh Pabaidh a’ foillseachadh stampaichean. Mar sin tha bocsa litreachan air an eilean airson na litreachean a chur ann.
Nàdar
Tha an talamh còmhdaichte le fraoch, feur agus craobhan beaga. Bithear a’ feuchainn craobhan eile a fhàs.
Nashville, Tennessee
Eachdraidh eile
Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1779.
Burton
Tha am baile Burton ann an Sir Benfro, a' Chuimrigh. Tha e 76.5 mi (123.1 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 206.0 mi (331.6 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 1185 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 119 (10.0%); rugadh 62% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Nashville, Tennessee
Ceanglaichean A-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Tennessee
Tóin na hOlltaí
‘S e baile beag ann am an Muirthead, Chontae Mhaigh Eo sa Chúige Chonnacht ann an Èirinn a th’ann an Tòin na hOlltaì.
Roinn-seòrsa:Contae Mhaigh Eo Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Burton
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Sir Benfro Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Pabaigh
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Eileanan a-staigh
Dubhag
Dubhag:
Tampa, Florida
‘S e baile mòr agus port eadar Brandon agus East Lake ann an ceann a deas Na Stàitean Aonaichte a th’ ann Tampa. Tha e suidhichte aig ìre na mara ri taobh a’ Bhàigh Tampa. Tha e 1,316km air falbh bho Washington, prìomh-bhaile na dùthcha agus 386km bho Tallahassee, prìomh-bhaile na stàite. Tha am baile ann an ceann a deas Florida. Tha 335,709 daoine a’ fuireach anns a’ bhaile. Rugadh 14.2% thall thairis agus ‘s e daoine geala a th’ ann 65.7%, daoine à Aimearaga-Laideannach a th’ann 22% agus daoine le freumhan ann an Afraga a th’ ann 26.3%. Thug 31.2% dhe na daoine ceum aig an oilthigh. Chaidh Tampa a stèidheachadh ann an 1823 ach bha Cabeza de Vaca ann fada ro làimhe. Thathar dhen bheachd gu bheil an t-ainm a’ ciallachadh maide-theine ann an Calusa, cànan nan Tùsanach a bha a’ fuireach an seo o chionn.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean ann am Florida
Rapal
'S e program-ciùil a tha ann an Rapal a thèid a-mach air BBC Radio nan Gaidheal gach oidhche bho 19.00 gu 21.00 Diluain gu Diardaoin. Thèid ceòl nuadh, agus gu sònraichte, ròc a chraobh-sgaoileadh air a' phrògram. Chaidh Rapal air an adhar a' chiad uair Diluain, 28mh dhen Chèitean, 2001. B' e Niall Iain Domhnallach a' chiad DJ air a' phrògram ach nuair a leudaich Rapal gu T.Bh. ann an 2007, cuireadh Anndra Robasdan agus Michelle NicDhomhnaill ris a' phògram mar DJan cuideachd.
Ceangal a-muigh
Roinn-seòrsa:prògraman rèidio Roinn-seòrsa:TBh
Aird an Arbha
thumb|Aird an Arbha, air a bheulaibh tha an rathad-iarrainn ri fhaicinn
'S e tuineachadh air a' Ghàidhealtachd a th' ann an Àird an Arbha (Beurla: Ardnarff). Tha e suidhichte air bruach a deas Loch Carrainn. Tha Port an t-Sròim mu 2 mìle (3 km) san iar air Aird an Arbha. Tha an rathad A890 a' dol troimhe agus tha an rathad-iarrainn Kyle of Lochalsh Line a' dol seachad air.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Uilleam Mac Congáil
B' e Uilleam Topaz Mac Congáil(Beurla: William McGonagall, Màrt 1825–29 an t-Sultain 1902) breabadair, bàrd rannaghaill agus cleasaiche à Dùn Dè. Fhuair e ainm mar fhìor dhroch bhàrd nach do ghabh dragh sam bith ro bheachdan a choimpirean air a chuid sgrìobhaidh. Is ann a tha e air a chlàradh ann an Leabhar Clàr-cunntais MhicAonghais mar aon de na bàird Bheurla a bu mhiosa.
Sgrìobh e mu 200 dàn, nam measg sin, "Sgiorradh Drochaid Tatha" (The Tay Bridge Disaster) agus "Muc-mhara ainmeil na Tatha" (The Famous Tay Whale), cuid de na dàin as motha a chuirear suarach ann an saoghal litreachas na Beurla. Chaidh fhastadh air feadh Alba airson a bhàrdachd aithris, rud a bha na chomharra gun robh luchd-èisteachd a' moladh an liut aig Mac Congáil mar phearsa èibhinn talla a' bhaile.<span style="background-color: rgb(254, 252, 224);">
Ged as e am bàrd Beurla a bu mhiosa a-riamh a bheirear air Mac Congáil, tha a rannaidheachd air a cuimhneachadh 's air a h-aithris an-diugh air sgàth sin agus gheibhear grunn leabhraichean dhith ann an clò fhathast. Is e na beuman as motha a bheirear air, nach tuigeadh e meatafor bàrdail agus nach b' urrainn dha meadarachadh. Gidheadh, fhuair e a chliù bhon bhuil àbhachdach a bha na fàillinnean seo ag adhbharachadh. Le ruitheaman mì-iomchaidh, faclan fann, agus ìomhaigheachd neo-ghlic a' tighinn còmhla, rinneadh gun robh a bhàrdachd-san, gun fhios dha, am measg cuid de na duain dhràmadach a bu ghàireachdaile ann an saoghal na Beurla. Tha obair Mhic Congáil stèidhichte ann an dualchas fada bàrdachd-sgeòil na Beurla mu thachartasan is tubaistean mòra. Bhiodh na rannan air an cur air bhlàr mar bhileagan-làimhe, oir ann an aimsir gun rèidio no telebhisean, b' e an guthan-san aon dòigh air naidheachdan cudromach a sgaoileadh am measg sluaigh a bha fìor dhèidheil air an leithid.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bàird Albannach Roinn-seòrsa:Dùn Dè
Uisge Bhiorbhaigh
Bailtean
Roinn-seòrsa:Aibhnichean na h-Alba
Hans Blix
'S e neach-poileataigs agus riochdaire dioplòmasach às an t-Suain a th' ann an Hans Martin Blix (Uppsala, 28 an t-Ògmhios 1928). Tha e air a bhith ag iomairt ann am poileataigs fad a bheatha mar bhall nan Liberalerna (a tha a' gabhail ri Libearalas) an dà chuid san t-Suain agus thall thairis cuideachd. Chaidh e gu Oilthigh Uppsala agus Oilthigh Cholumbia agus fhuair e dotaireachd à Oilthigh Chambridge. Fhuair e dotaireachd ann an lagh à Oilthigh Stockholm ann an 1959 cuideachd. B' ann à Jämtland a bha an teaghlach Blix o chion fhada. Bha athair na cheimigear agus b' e ollamh a bh' ann a sheanair.
Bho 1962 gu ruige 1978, riochdaicheadh e An t-Suain aig co-labhairtean dì-armachaidh ann an Geneva. Bha e na Mhinistear nan Dùthchannan Cèin (Suainis: utrikesminister) airson nan Libearalach fad bliadhna eadar 1978 agus 1979 agus b' e esan fhèin a bha os cionn na h-iomairt san dùthaich airson cumhachd niùclasach a chumail, ann an 1980. Fhuair e dreuchd mar cheannard na Buidhne Eadar-nàiseanta airson Chumhachd Niùclasach ann an 1981, far an robh e gus a leig e a dhreuchd dheth ann an 1997. Nuair a bha Na Stàitean Aonaichte agus a chuid chaidreabhaich airson ionnsaigh a thoirt air Ioràc ann an 2003, thàinig e air ais. Bha na thuirt e an aghaidh argamaidean nan Stàitean gu math connspaideach, leis gu robh esan gan comhachadh.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Suain Roinn-seòrsa:Poileataigs
1329
MCCCXXIX
Bàsan
Roinn-seòrsa:1320an
Uachdaran
Roinn-seòrsa:dreuchdan Roinn-seòrsa:poileataigs
Lachlann MacGuaire
'S e oifigear airm agus rianaire tìr-imrich Breatannach a bha ann an Lachlann MacGuaire (Lachlan Macquarie, 31 am Faoilleach 1762–1 an t-Iuchar 1824). Bha e na Riaghladair New South Wales 1809 - 1821, agus bha e cudromach airson Astràilia atharrachadh bho thìr-imrich peanasach ann an dùthaich shaor.
Rugadh e ann an Ulbha ri taobh Muile agus chaidh fhoghlam ann an Dùn Èideann. An dèidh dha seirbheis a dhèanamh ann an Aimearaga a Tuath, na h-Innseachan agus an Èipheit, chaidh e na Riaghladair New South Wales, agus ann an 1813 chaidh a dhèanamh màidsear-seanailear.
Nuair a bha e na riaghladair, bha e a' togail gearastan mar bu chòir an àite bothain airson nan ciomaich, rathaidean, cidheachan, ospadalan agus togalaichean eile. Bha e a' brosnachadh leasachadh àiteachas tuathanachais cuideachd. 'S dòcha nas cudromaiche, ge-tà, bha e a' leigeil leis na ciomaich na bha as dèidh nam breithean aca oifisean poblach fhaighinn, agus bha e a' dèilig riutha mar daoine co-ionnan.
Bha Lachlann MacGuaire fìor chudromach don leasachadh na dùthcha, agus thathar a' canar ris "Athair Astràilia". Chaochail e ann an Lunnainn agus bha e air a thìodhlacadh ann am Muile. Tha Urras Nàiseanta Astràilia a' gleidheadh an uaigh aige.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Eachdraidh Roinn-seòrsa:Poileataigs Roinn-seòrsa:Daoine à Alba Roinn-seòrsa:Astràilia Roinn-seòrsa:Ulbha
Aibidil
300px|thumb| Uaine: aibidil Laidinneach Dearg: aibidil Cirillach Gorm: aibidil Arabach Dubh: aibidil eile Glas: gun aibidil Donn: Measgte: aibidil Laidinneach agus Cirillach Gorm soilleir: Measgte: aibidil Arabach agus Laidinneach Dubh-liath: Measgte: aibidil eile is gun aibidil Uaine soilleir: aibidil Brahmach
B’ e aibidil no aibideil buidheann de chomharraidhean, leis an canar litrichean, air an sgrìobhadh, a tha a' samhlachadh fuaimean ann an cànanan.
393
Bàsan
Roinn-seòrsa:390an
Aibidil
Bidh Gàidhlig air a sgrìobhadh leis an aibidil Laidinneach.
Eisimpleirean
Roinn-seòrsa:Aibidil
750
Bàsan
Roinn-seòrsa:750an
1805
MDCCCV
Bàsan
Roinn-seòrsa:1800s
John Hicks
B' e eaconamaiche a bha ann an Sir John Richard Hicks (8 an Giblean 1904 Warwick, Sasainn – 20 an Cèitean 1989 Blockley, Sasainn). Chaidh e dhan Oilthigh Oxford.
Còmhla ri Kenneth Arrow bhuannaich e an Duais Nobel ann an 1972.
Ceangal a-mach
Roinn-seòrsa:Eaconomaichean Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Eaconomachd Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Drochaid Chàrr
'S e baile-beag anns a' Ghaidhealtachd a th' ann an Drochaid a' Charra neo Drochaid Chàrr (Beurla:Carrbridge neo Carr Bridge). Tha Stèisean Dhrochaid Chàrr air prìomh loidhne na Gàidhealtachd le seirbheisean gu Inbhir Nis, Glaschu agus Dùn Èideann.
Tha e na laighe ann am Bàideanach.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Pòn
Ann an Alba Nuadh, tha am facal pòn (Beurla: "pond") a' ciallachadh lochan, linne neo poll nadarra, neo fear a rinn le cinne-daoine.
Roinn-seòrsa:Canada Roinn-seòrsa:Alba Nuadh Roinn-seòrsa:Tìr-eòlas Roinn-seòrsa:Lochan na h-Alba Nuaidh
Benjamin Harrison
Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Montreal
thumb|right|250px|Montreal 'S e am baile as motha mòr-roinn Quebec a tha ann am Montreal (IPA: /ˌmɒ̃ʁeˈal/, Fraingis: Montréal). Tha e suidhichte san àirde a deas na mòr-roinne Quebec.
Daniel Johnson
'S e neach-poileataigs Albannach a tha ann an Daniel Johnson, BPA.
Rugadh e ann an Dùn Èideann ann an 1977, thogadh e ann an Colinton agus bha e na sgoilear aig Stewart's Melville College, sgoil phrìobhaideach ann an Dùn Èideann. Bha e na oileanach aig Oilthigh Chill Rìmhinn agus Oilthigh Srath Chluaidh far an do dh'ionnsaich e feallsanachd agus rianachd. Mus deach e na BhPA airson Dùn Èideann a Deas ann an 2016 nuair a bhuannaich e an seat on Nàiseantach Jim Eadie, bha e na stiùiriche cruthachail airson nan companaidh teaghlaich, Studio One agus Paper Tiger.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Poileataigs na h-Alba Roinn-seòrsa:Pàrtaidh Làbarach na h-Alba Roinn-seòrsa:Lodainn Roinn-seòrsa:Dùn Èideann
Pen-twyn
Tha am baile Pen-twyn ann an Caerdydd, a' Chuimrigh. Tha e 3.6 mi (5.8 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 129.6 mi (208.6 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 14807 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 1174 (7.9%); rugadh 84% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
1330
MCCCXXX
Aba
Aba:
Coirèa a Tuath
'S e dùthaich ann an Àisia an Ear a tha ann an Coirèa a Tuath, Coiria a Tuath neo Corea a Tuath
Tha crìochan aice san ear-thuath leis an Ruis, sa tuath le Sìona agus sa deas le Coirèa a Deas.
Canar Coirèa ris an leth-eilean seo, 'b e sin an seann ainm a bha air an dùthaich (còmhla ri Coirèa a Deas) cuideachd.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Dùthchannan Roinn-seòrsa:Àisia Roinn-seòrsa:Dùthchannan ann an Àisia Roinn-seòrsa:Àisia an Ear
Eochair na gCailleach
Roinn-seòrsa:Contae Mhaigh Eo Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann Roinn-seòrsa:Èirinn
El Cocuy
'S e baile beag ann am Boyacá, Coloimbia,  a th'ann El Cocuy. Tha e suidhichte ann am meadhan na dùthcha mu 500km air falbh bho Bhogotá. Tha àirde meadhanach dhe 2,700m os cionn ìre na mara aige. 'S e baile le gnàth-shìde fhuar a th' ann le teodhachd mu 14˚ thar cheann. A bharrachd air sin, tha teodhachd mu -3˚ ann air na beanntan mu thimcheall a' bhaile. Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1679.
Sluagh a' bhaile
Ged a tha 5,582 nan tàmh anns a' bhaile, chan eil ach 2,902 a' fuireach anns na sgìrean dùthchasail am broinn crìochan a' bhaile. Tha fearrann na dùthcha sin ga roinn eadar na bailtean (Spàinntis: municipios) agus le sin tha gach clachan agus croit fo stiùireadh baile air choireigin. Air adhbharan trioblaidean poiliteagach air an dùthaich, tha a' mhòr-chuid dhe na daoine anns gach uile baile a-nis a' fuireach anns na bailtean fhèin, is na daoine a' fàgail na sgìrean dùthchasail.
760
Bàsan
Roinn-seòrsa:760an
El Cocuy
Sluagh a' bhaile
Taobh chinnidh, ' s e daoine geala/mestizos a th'ann a' mhòr-chuid dhe na daoine ann an El Cocuy, ach tha 0.1% dhe Tùsanaich agus o.1% dhedaoine le freumhan ann an Afraga. ' S urrainn dhan 87.8% dhe na daoine ann an El Cocuy leughadh agus sgrìobhadh. A tuilleadh air sin, tha fòn aig an taigh aig 30.4% dhe na dachannan.
Fèisean
Thathar a’ cumail am iomadach seòrsa dhe fhèis ann an El Cocuy. Chithear fèilltean caitligeach, leis gur e dùthaich le mòr-chuid chaitligeach a th’ann fhathast,  fèisean na stàite agus tachartasan ionadail a sheallas cho làidir ‘s tha beairteas cultarail na dùthcha.
Daoine Ainmeil
Santos Gutiérrez Prieto (1820 - 1872): Ceann-suidhe na dùthcha eadar 1868 agus 1870.
Ceanglaichean A-mach
An t-sìde ann an El Cocuy
Caeriw
Tha am baile Caeriw ann an Sir Benfro, a' Chuimrigh. Tha e 72.3 mi (116.4 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 201.9 mi (325.0 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 1482 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 179 (12.1%); rugadh 68% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Sir Benfro Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Carew
Duine-uasal
Tha duine-uasal na dhuine a bhuineas do theaghlach cudromach. Tha ciall eile aige: fear a tha gu math modhail is onarach.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Uaislean Roinn-seòrsa:Tiotalan
Manuel Antonio Sanclemente
Rugadh Manuel Antonio Sanclemente Sanclemente ann am Buga, anns an roinn Valle de Cauca an latha an-diugh, 19mh an t-Sultain 1813 agus dh’eug e ann an Villeta, Cundinamarca, 19mh am Màrt 1902. ‘S e stàitire, oide, fear-lagha agus neach-poileataigs à Coloimbia a bh’ann agus bha e na Chean-suidhe Choloimbia eadar 1898 agus 1900. Thoisich Cogadh na Mìle Làithean nuair a bha e na cheann-suidhe. A bharrachd air sin tha e ainmeil leis gur e an duine na b’aosda a thug an ceannas os làimhe a-riamh, aig 84 bliadhna a dh’aois.
Beatha
Fhuair e a chuid fhoghlaim aig Oilthigh a’ Chauca ann am Popayán, far an tug e dotaireachd ann an lagh ann an 1837. An uair sin bha e an sàs ann an caochladh dhreuchdan ann an siostam a’ cheartais agus a bharrachd air sin chaidh e a thaghadh chun an àrd-chùirt a’ cheartais ann an 1854. Dh’obair e anns an lagh agus an oideachas, is bha e na cheann na sgoile Colegio de Buga.
Cùrsa Beatha anns a’ Poileataigs
Chaidh an dotair Sanclemente a thaghadh iomadh thuras chun a’ mhòr-dhàil mar riochdaire agus seanadair airson a’ Chauca is e ball a’ Phàrtaidh Tòraidh. Thionndaidh e gu ruige an riaghaltas fhèin ann an 1857 nuair a dh’ainmich an ceann-suidhe Mariano Ospina Rodríguez na Rùnaire an Riaghaltais (ministear na dùthcha agus a’ cheartais an latha an-diugh) agus a’ chogaidh. Le sin, b’ fheudar dhàsan an cogadh sìobhalta dhe 1860 a làimhseachadh, cogadh a thoisich anns na stàitean dhe Cauca, Santander agus Bolívar agus a sgaoil a-mach air feadh na dùthcha le sabaidean cudriomaiche ann an Oratorio, Manizales, Segovia, La Barrigona, Subachoque, El Rosal, Usaquén agus Bogotá.
Còmhrag ann an Santander
Thug Sanclemente pàirt uabhasach dlùth anns a’ chòmhraig ann an Santander còmhla ris a’ cheann-suidhe Ospina Rodríguez, agus bha e an sàs anns a’ bhlàr aig El Oratorio. Thug na reubaltaich thairis Bogotá, prìomh-bhaile a’ Cho-chaidreachais Ghranada 18mh an t-Iuchar 1861; chuir iad an an ceann-suidhe Mariano Ospina Rodríguez an greim còmhla ris a’ Chaibineit aige, Sanclemente na measg. An dèidh na triobleanan sin, chaidh e thall thairis na fhògarrach ann am Panama, ach an ceann iomadh bhliadhna thill e dhan dùthaich aigese fhèin far an d; fhuair e fàilte chridheil agis an uair sin chaidh e air ais chun a’ Mhòir-dhail.
Ceann-suidhe na Poblachd
Ann an 1898 fhuair e taic bho n cheann-suidhe Miguel Antonio Caro Tovar, leis gu robh e air a bhith na mhinistear an Riaghaltais fodha airson greiseag bheag. Bha Caro Tovar airson smachd a chumail air an riaghaltas tron bhodach sin a bhiodh na cheann-suidhe (chàineadh iad an aois aige fad an iomairt). Chuir Sanclemente ruaig air tagraiche nan Libearalach Miguel Samper, ach chan urrainn dhàsan a dhol bho Bhuga gu Bogotá airson a’ chinneas a ghabhail os làimhe 7mh an Lùnasdal, leis nach robh e slàn fallain idir. Chaidh an leas ceann-suidhe José Manuel Marroquín a chur an àite aige; b’ urrainn dhàsan fhèin Bogotá a ruigsinn 3 an t-Samhain agus thug e an ceannas os làimh, ach dìreach an uair sin thug e an riaghaltas leisesan gu Villeta, baile a bha cho freagarrach dhàsan, a bha glè thinn, air sgàth gu bheil e suidhichte gu math faisge air ìre na mhara.
Cur às a’ Chathair
Dìreach bho toiseach tòiseachaidh an teirm aige, b’ fheudar dha Sanclemente a sheasamh mu choinneamh fìor dhroch dhùbhlain a’ Phàrtaidh nan Libearalach agus dubh chàineadh bhon bhuidheann ris an canadh am Pàrtaidh Tòraidh traidiseanta(am Pàrtaidh Nàiseanta Choloimbia), ged is ann às na Tòraidhean Tòraidhean Nàiseantaich a bha Sanclemente, leis an leas ceann-suidhe Marroquín os cionn na Tòraidhean dùbhlanaich. Thoisich Cogadh na Mìle Làithean ann an 1899 leis a’ Phàrtaidh Libearalach a’ sabaid an aghaidh an Riaghaltais. Cho-dhùin an leas ceann-suidhe Marroquín an ceann-suidhe Sanclemente a chur às a’ chathair leis cho cugallach ‘s a bha an dùthaich, rud a thachairt an 31mh an t-Iuchar 1900.
Chaidh Sanclemente a chumail an greim is e na phrìosanach ann an dòigh uabhasach mì-shuairc anns an eaglais ann an Villeta, far an do bhàsaich e an ceann dà bhliadhna.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Eachdraidh Roinn-seòrsa:Poileataigs Roinn-seòrsa:Daoine à Coloimbia
14 an t-Ògmhios
'S e 14 an t-Ògmhios an 165mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich (166mh ann am bliadhna-leum). Tha 200 latha air fhàgail gus deireadh na bliadhna.
Tachartasan
thumb|[[München]]
Fèillean
Roinn-seòrsa:Làithean
Carraig Uí Ruagain
A rèir cunntas-sluaigh an Rìoghachd Aonaichte ann an 2001, bha 69 daoine a' fuireach ann..
Places of interest
Tha barpa seòmarach no uaigh le trannsa ann ris an canar 'Càrn Grèine'. (OS map ref: J270842).
Uisge Chollaidh
Fo-aibhnichean
Roinn-seòrsa:Aibhnichean na h-Alba
Carraig Uí Ruagain
Eachdraidh
Ann an Ar-a-mach nan Èireannach ann an 1798, thog Henry Joy McCracken suaicheantas an ar-a-maich aig Carraig Uí Ruagain. A rèir coltas, bha na fir Aontromach faiceallach mun chùis is cha do chruinnich mòran ann airson taic a chumail dan na 'Èireannaich Aontaichte'. Fhad's a sheinn iad La Marseillaise, rinn iad caismeachd a dh'ionnsaigh Aontroma. Chaidh an ruaigeadh aig Blàr Aontroma an làrna mhàireach.
770
Bàsan
Roinn-seòrsa:770an
394
Bàsan
Roinn-seòrsa:390an
Fryslân
'S e tè dhe na 12 roinnean nan Tìrean Ìsle a th'ann am Fryslân (IPA:ˈfrislɔ̃ːn, Laideann: Frisia). ' S e Leeuwarden a th'ann prìomh-bhaile na roinne agus am baile as motha. Tha crìochan aig Fryslân le 4 roinnean eile: Drenthe agus Groningen air an àirde an ear agus Overijssel agus Flevoland ann an ceann a deas.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Na Tìrean Ìsle
Torthorwald
‘S e baile beag dùthchasail shuas air leathad Chnuic Carthat os cionn Dhùn Phrìs, air an àirde an iar-dheas na h-Alba a th’ ann an Torthorwald (Tirthorrald o shean). Tha e suidhichte aig 80m os cionn ìre na mara, ann an cridhe Dhùin Phris is Gall-Ghaidhealaibh (Siorrachd Dhùn Phrìs ro 1975), eadar an loch Mhabain agus Dùn Phrìs, ri taobh an Uillt Pierbanks. Tha e 244km air falbh bho Obar Dheathain, 95km bho Ghlaschu, 19km bho Inbhir Anainn agus 98km bho Dhùn Èideann, prìomh-bhaile na dùthcha. 'S e Beurla agus Beurla Ghallda th' ann an dà chànan aig a’ mhòr-chuid dhe na daoine ann an Torthorwald. Tha Eaconomaidh a' bhaile gu math crochte air àiteachas agus dreuchdan ann an Dùn Phrìs. A bharrachd air sin, tha taigh-òsta. Taobh fhoghlaim, dhùnadh a' bhun-sgoil ann an 2010 agus le sin feumar a dhol dhan sgoil ann an Dùn Phrìs.
Freumhan an Ainm
A rèir eòlaichean fhreumh-fhaclachd, tha a h-uile coltas ann gu bheil an t-ainm a' ciallachadh Tùr Thor sa Choille, bhon sheann Bheurla Torr (Tùr) agus Weald (Coille), ged a tha seann dòigh sgrìobhaidh an ainm a' cur freumhan Gàidhlig nar cinn, is le sin 's dòcha gur e Tìr/Tòrr agus ainm pearsanta a bhiodh ann. Tha an eileamaid weald gu math cumanta san sgìre: Tinwald, Mousewald, Torthorwald. 'S ann gu math pailt 's a tha ainmean-àite Lochlannach ann an iar-dheis na h-Alba, gu h-àraidh nas fhaisge air a' Mhuir agus tha iad uile-làthaireach san sgìre eadar Inbhir Anainn agus Greatna.
Eachdraidh
Thogadh daingneach an seo san 12mh Linn ann an stoidhle motte nuair a bha làmh an uachdair aig an teaghlach de Torthorwald. Dh'ath-leasachadh sin gu Caisteal aig deireadh an 14mh Linne  ri linn na Chille Phàdraig. Leasaich William de Carleil e san 15mh Linn, leis gun d'fhuair e seilbh air a' bhaile nuair a phòs e tè dhe na Cille Phàdraig, ann an 1418. Bha duine a' fuireach ann gu ruige 1715 ach tha e na thobhta a-nis.
Tha eaglais air a bhith ann fad na linntean, ged an do deach an eaglais a chithear nar làithean a thogail ann an 1782. 'S ann le Òrdugh na Trianaid (Laideann: Ordo Sanctissimae Trinitatis Redemptionis Captivorum) a bha an eaglais o shean. B' e David Wallace Reader a' chiad mhinistear an dèidh An Ath-Leasachaidh ann an 1567. S'ann à Afraga a Deas a tha am ministear an latha an diugh, air a bheil Louis Christiaan Bezuidenhout (Johannesburg, 1954). Dh'aontadh Torthorwald, Cille Mhìcheil agus Tinwald ann ann aon parraist ann ann 1981.
Fhuair am baile a chuid chòirichean mar Borgh a' Bharain (Beurla Ghallda: Burgh of Barony) ann an 1473, agus le sin b' urrainn dhan thighearna margadh a chumail agus ceartas a chur an gnìomh. A thuilleadh air sin, tha an taigh-tughaidh mu dheireadh na sgìre suidhichte ann an Torthorwald. Chaidh e a thogail san 18mh Linn ann an stoidhle cruck, le fiodh agus ùir. A-rèir carragh-chuimhne san eaglais, fhuair 20 duine à Torthorwald bàs sa Chogadh Mòr agus còignear eile san Dàrna Cogadh.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Alba Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Gall-Ghaidhealaibh Roinn-seòrsa:Siorrachd Dhùn Phrìs
Liechtenstein
Is e dùthaich bheag ann am meadhan na h-Eòrpa a tha ann an Liechtenstein ( IPA: ‘li, ɕtnʃtajn). Tha i suidhichte eadar an Eilbheis air taobh an iar agus an Ostair san taobh an ear. Tha Liechtenstein ainmeil o chionn ’s nach fheum muinntir na dùthcha cìs cosnaidh a phàigheadh. Tha Vaduz na prìomh-bhaile, ach tha Schaan am baile as motha.
Eachdraidh
Bha e na ball Co-chaidreachas na Rèine eadar 1806 agus 1810.
Dealbhan
Roinn-seòrsa:Dùthchannan Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa *
Bidean nam Bian
'S e beinn mhòr no aonach ann an Gleann Comhann air a’ Ghàidhealtachd a th’ ann am Bidean nam Bian. Tha druim fada aige, a tha a' sìneadh bhon iar-thuath dhan ear-dheas, agus tha ceithir mullaichean air: Bidean nam Bian (1,150m) agus Stob Coire Sgreamhach (1,072m) air an druim, agus 's e Beanntan Rothaich a th' anns na dhà, agus Stob Coire an Lochain agus Stob Coire nam Beith san tuath den druim. Tha a' bheinn san deas air an rathad A82 tro Ghleann Comhann. Dh'fhaodadh gun robh an t-ainm a' tighinn bho thùs bho Bhidean nam Beann. .
Bhon mhullach gheibhear seallaidhean air leth air Buachaille Èite Mòr, An t-Aonach Eagach, Beanntan Ceann Loch Lìobhann, Beinn Nibheis, Loch Lìobhann agus am Blackwater Reservoir.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Beanntan Rothaich Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
1331
MCCCXXXI
Bàsan
Roinn-seòrsa:1330an
Niall Iain Dòmhnallach
'S e DJ a th' ann an Niall Iain Dòmhnallach air prògram rèidio ròc Gàidhlig, Rapal. 'S ann an Obar Dheathain a rugadh e ann an 1974 ach chuir e seachd a' chuid bu mhotha dhe a bheatha a' fuireach ann an Inbhir Nis, mus d’fhuair e obair air an rèidio. Thòisich e sna meadhanan ag obair air prògram Aileag ann an Steòrnabhagh ann an 1998. Ann an 2006, chaidh e an sàs ann an ullachadh a’ phrògram TBh., Rapal 360.
Anns a' Chèitein 2007, chaidh gairm a-mach bho Phoileas a' Chinn Thuath ga lorg. Chunnacas Niall Iain an turas mu dheireadh aig 2230 air 17mh den Chèitein ann an Steòrnabhagh ach bha aithris air fhaicinn air aiseag "Eilean Leòdhais" air an ath mhadainn. Fhuair iad esan air ais aig toiseach an Ògmhios.
Ceanglaichean a-muigh
Roinn-seòrsa:Craoladairean Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Comhairle Fhìobha
'S e comhairle ionadail a tha ann an Comhairle Fhìobha a tha a' dèiligeadh ri cùisean ionadail ann am Fìobha.
Chruthaich an Achd Riaghaltais Ionadail (Alba) 1973 siostam ùr de chomhairlean agus Roinn Fhìobha le trì comhairlean sgìreil. Sgaoileadh na comhairlean sgìreil ann an 1995 agus d'fhuair Comhairle Fhìobha an uallaichean.
Stèisean Drochaid Urchaidh
thumb|right|250px|Comharra aig stèisean Drochaid Urchaidh 'S e Stèisean Drochaid Urchaidh (Beurla: Bridge of Orchy railway station) an stèisean-rèile ann an Drochaid Urchaidh. Tha e suidhichte air Rathad Iarainn nan Eilean eadar Raineach agus Taigh an Droma.
Clò (aodach)
thumb|Clò Hearach ’S e stuth-aodaich car garbh agus maireannach a tha ann an clò, a tha air a dhèanamh bho snàthan clòimhe air am fighe gu dlùth ri chéile le beart-fhigheadaireachd.
Comhairle Fhìobha
Tha Daibhidh Ros air a bhith na cheannard a' chomhairle a-nis o 2014, eadar 2017 agus 2022 còmhla ri David Alexander. Tha 22 uàrdan agus 75 comhairlichean (20 Làbaraich, 34 Nàiseantaich, 13 Lib Deamaich, agus 8 Tòraidhich), aig Comhairle Fhìobha.
Clò (aodach)
Tha an clò Hearach ainmeil air feadh an t-Saoghail.
Comhairle Fhìobha
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Comhairlean na h-Alba Roinn-seòrsa:Fìobha
Clò (aodach)
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Aodach
Stèisean Drochaid Urchaidh
Roinn-seòrsa:trafaig Roinn-seòrsa:Giùlan Roinn-seòrsa:Stèiseanan
Fang
Fang
395
Bàsan
Roinn-seòrsa:390an
Na Cealla
'S e baile ann an Contae Aontroma a tha ann an Na Cealla (Beurla: Kells).
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Contae Aontroma
1806
MDCCCVI
Bàsan
Roinn-seòrsa:1800s
An Aetiòp
‘S e dùthaich ann an Afraga a tha anns An Aetiòp  ; ainm eile: An Itiop neo Etiòpia.
Tha crìochan aice san tuath le Ertra, san iar le Sudàn agus Sudan-a-Deas, san deas le Ceinia agus le Somàilia san ear. 'S e Addis Ababa am prìomh-bhaile aice.
'S e aon de na dùthchannan as aosta air feadh an t-saoghail a tha anns an Aetiòp. Mar sin dheth tha an Aetiòp cudthromach airson rannsachaidh mu mean-fhàs daonna.
‘S e an treasamh dùthaich as motha air feadh Afraga a-rèir àireamh-shluaigh.
Linn Shelassie
Rastafarachd
Ar-a-mach Mhengistu
Am Feagal Dearg Gort 1985 agus Live Aid
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:An Aetiòp
William McKinley
B' e an 25mh ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte (1897–1901) a bha ann an Uilleam MacFhionnlaigh (Am Faoilleach 29, 1843 – An Sultain 14, 1901). Mhurt Leon Czolgosz e.
Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Bocanach
Tha bocanach na bheathach coltach ri fiadh beag, a gheibhear ann an Afraga agus anns an Aisia
Roinn-seòrsa:Bó Roinn-seòrsa:Mamalan
1332
'S e bliadhna-leum a bha ann an 1332 (MCCCXXXII).
Winnipeg
'S e prìomh-bhaile na mòr-roinn Mhanitoba a tha ann an Winnipeg  (IPA: /ˈwɪnɨpɛg/). Tha e suidhichte san àirde a deas na mòr-roinne. 'S ann ann am Winnipeg 's a tha Oilthigh Manitoba.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Canada
Theodore Roosevelt
B' e an 26mh ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte a bha ann an Theodore Roosevelt.
Blàr Chùil Lodair
right|thumb|250px|Blàr Chùil Lodair le David Morier
Theodore Roosevelt
Thig an t-ainm "teddy bear" sa Bheurla bho Theodore Roosevelt - 's e far-ainm a tha ann an "Teddy".
Blàr Chùil Lodair
Chaidh Blàr Chùil Lodair a chur air 16 an Giblean 1746.
Sondershausen
‘S e baile meadhanach faisg air Göttingen ann an cridhe na Gearmailte a th’ ann an Sondershausen. Tha e suidhichte aig 208m os cionn ìre na mara, ri taobh na h-aibhne Wipper am broinne na stàite Thüringen. Tha am baile 95km air falbh bho Kassel, 45km bho Erfurt, 105km bho Leipzig agus 217km bho Bherlin. Tha 21,907 duine a' fuireach ann.
Blàr Chùil Lodair
Bliadhna Thèarlaich
Blàr a thachair anns a' bhliadhna 1746 eadar an arm Seumasach fon phrionnsa Teàrlach Èideard Stiùbhairt ("an t-Agarach Òg") agus an t-arm le Righ Deòrsa, no le taigh Rìoghail Hanobhair (ris an canar "arm nan dìlseach), fo Dhiùc Cumberland, mac a b' òige an rìgh. Bha Gàidheil air gach taobh ach 'siad a bh' anns a' chuid a bu motha dhen arm Seumasach; agus eadar 1/3 gu 2/3 dhen arm Dìlseach cuideachd. Chaidh an latha air na Seumasaich ged a rinn iad sabaid treun agus lean sin gu droch dhìol air na Gàidheil, air feadh na Gàidhealtachd.
Sondershausen
Eachdraidh
Chaidh Sondershausen a chlàradh airson a’ chiad turais ann an 1125 mar àite a bhuineadh do dhithis easbaig, air an robh Wydego agus Remarus. Thog Gunther XL von Schwarzburg caisteal an seo ann an 1534. Ghabh am baile ris an Ath-Leasachadh ann an 1539. Rinn teine droch mhilleadh air Sondershausen ann an 1621 agus thug a‘ phlàigh buaidh mhòr air ann an 1598, 1613 agus 1621, a bharrachd air tuiltean marbhtach a rinn cron air Sondershausen agus Thüringen air fad ann an 1613. Chuairtich feachdan na Suaine am baile ann an 1639 agus 1640 ri linn Cogadh nan Seachd Bliadhna. B' e prìomh-bhaile na Prionnsalachd Schwarzburg-Sondershausen a bh' ann bho 1697 gu ruige 1918. Chuir an Rìgh Friedrich Wilhelm III às A' Phruis seachad na h-oidhche an seo air 16 an Dàmhair 1806, an dèidh Chath Jena. Chaidh am mèin Kaliwerk Glückauf fhosgladh ann an 1893 agus an uair sin an thoisich an companaidh Lindner und Co dealan a dhèanamh ann an 1902. Chaidh mu 360 duine, fireannaich agus boireannaich, air an seasgachadh an aghaidh an toil ri linn nan Nàsach san ospadal anns a’ bhaile eadar 1934 agus 1944. Aig an àm ud bha gearastan an Airm ann cuideachd. Chaidh 181 duine a mharbhadh ann am bomaidearachd air taighean-gnìomhachais aig deireadh an Dàrna Cogaidh agus bha 40% nan taighean anns a' bhaile air am milleadh gu tur. B' e saighdearan às Na Stàitean Aonaichte a chuir ruaig air feachdan Adolf Hitler an seo ach, anns an Iuchar 1945, thug iad Sonderhausen, agus Thüringen air fad, suas dhan Arm Dearg, mar phàirt Chòrdadh Yalta. Chaochail dusan duine agus chaidh 22 eile air an goirteachadh ann an spreadhadh ann am mèin air an robh ann an 1952.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Cridhe
thumb|Cridhe daonna 'S e ball-bodhaig a tha a' pumpadh fuil tron chorp a tha ann an cridhe.
Leig e gun robh bhalbhan ann anns a' chridhe agus anns na cuislean is iad a' stiùireadh sruth am fala.
Structar
Tha taobh deas a' chridhe a' pumpadh fuil le ogsaidean ann tron chorp. Tha an taobh clì a' pumpadh fuil gun ogsaidean dhan sgamhain. Tha ro-chùirt far an tèid am fuil a chruinneachadh agus balgan a tha a' pumpadh anns gach taobh agus smuais eadar na taobhan.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Corp
Blàr Chùil Lodair
Cùil Lodair fhèin
Tha Cùil Lodair air mòinteach Dhruim Athaisidh, mu thrì mìle an ear air baile Inbhir Nis. B' e seo am blàr mu dheireadh a chaidh a chur air talamh Bhreatainn.
Bha am Prionnsa Teàrlach Eideard Stiùbhairt (no am Prionnsa Bòidheach, mar a chanadh an fheadhainn a bha ga leantainn) a' feuchainn ri crùn a shinnsirean fhaighinn air ais. Bha Teàrlach a' smaoineachadh gur esan an t-oighre dligheach agus gur ann aigesan a bu chòir dhan chrùn a bhith 's chan ann aig duine de theaghlach Hanòbhair.
Bha na daoine ris an canar na Seumasaich dhen aon bheachd. Is ann air sgàth sin a thachair gach ceannairc eadar 1715 agus 1745.
An dèidh sin ràinig e Loch nan Uamh eadar Mùideart agus Àrasaig. Nuair a dh'èirich cuid dhe na cinn-fheadhna Gàidhealach còmhla ris, rinn e a shlighe gu deas gus an do ràinig e Derby.
Crìonag
Tha crìonag (Laideann: Regulus ignicapilla) na h-eun glè bheag a tha ann an òrdugh Passeriformes (Fo-òrdugh Passeri no Oscini: Eòin-sheinn). Tha a' chrìonag mu 9 cm a dh' fhaid, le rèise-sgèithe eadar 13 agus 16 cm agus tha i cnuimh-itheach. Tha i cumanta anns an Roinn-Eòrpa ach chan eil ann an Alba agus tha i glè choltach ri crìonaige bhuidhe.
Blàr Chùil Lodair
Cùil Lodair fhèin
Cha b' urrainn dha a dhol na b' fhaide na sin agus thàinig air tilleadh gu tuath gus an do ràinig e Inbhir Nis.
Blobhsa
Is cruth lèine sonraichte ri boireannan a tha ann am blobhsa. Coltach ri leine is e ball-aodach a tha ann.
Blàr Chùil Lodair
Cùil Lodair fhèin
Bha Diùc Uilleam ga leantainn fad na h-ùine agus choinnich an t-Arm Dearg agus arm nan Seumasach ri chèile air raon Chùil Lodair, mu astar chòig mìle bho Inbhir Nis.
Cha robh a dhol às aig an dà arm a-nis ach a dhol a shabaid. Bha na Seumasaich sgìth agus glè lag air sgàth cion-bidhe agus cion-cadail.
Cha robh ach mu chòig mìle saighdear ann an arm nan Seumasach. Bha mu naoi mìle saighdear a bha cleachdte ri sabaid aig Diùc Cumberland.
Nan robh Teàrlach air arm gu lèir a chruinneachadh bhiodh co-dhiù uimhir de shaighdearan aige 's a bh' aig an Diùc.
Ach chuir Teàrlach roimhe a dhol an aghaidh an Airm Dheirg leis na bha aige de shaighdearan, fiù 's ged a chuir na h-oifigearan aige an aghaidh a dhol a shabaid bho nach robh an t-arm ann an cor math. Ach cha ghabhadh Teàrlach rin cuid comhairle.
Bha iadsan a' smaoineachadh (agus bha iad ceart) nach robh mòinteach Chùil Lodair freagarrach dha na Gàidheil agus thuirt iad gum biodh e na b' fheàrr teiche na b' fhaide gu tuath far am faigheadh iad talamh agus cothrom sabaid ris an robh na Gàidheil cleachdte.
Chomhairlich iad dha dàil a chur anns a' bhlàr, ach chan èisteadh Teàrlach riutha.
Chaidh na cinnidhean Gàidhealach a chuir an òrdugh mar a leanas:
An dàra sreath
Bha an eachdraidh (am beagan a bh' ann dhiubh) air cùlaibh nan sreathan. Bha am Morair Seòras Moireach air ceann na ciad sreatha agus Diùc Pheairt air ceann na dara sreatha.
Blobhsa
Roinn-seòrsa:aodach
Blàr Chùil Lodair
An dàra sreath
Cha deach urram na làimhe deise a thoirt do Chloinn Dòmhnaill, mar a b' àbhaist bho àm Blàr Allt a' Bhonnaich (1314) agus ghabh iad gu dona e. Sheas iad gun an claidheamhan a tharraing.
Tha seanchaidhean ag ràdh gun tuirt Fear na Ceapaich, an uair a chunnaic e na Dòmhnallaich a' fàgail an raoin, "A Dhia nan gràs, an do thrèig clann mo chinnidh mi?"
An uair a bha an dà arm a' tighinn faisg air a chèile, thàinig fras gharbh clachan-meallain bhon ear-thuath dìreach an aodainn nan Gàidheal, agus ged a dh'fheuch iad ri taobh an fhuaraidh fhaighinn air an arm dhearg, cha do rinn iad a' chùis air an sin.
Thòisich am blàr air gach taobh le fras pheileirean bho na gunnachan mòra. Sgrog na Gàidheil am bonaidean mar a b' àbhaist agus ruith iad an aghaidh nan saighdearan dearga.
Ach rinn gunnachan arm Rìgh Deòrsa milleadh uabhasach. Sheall na Gàidheil cho treun 's a bha iad le biodag is claidheamh.
Cha do mhair am blàr ach mu thrì chairteal na h-uarach. Fhuair an t-arm dearg a' bhuaidh agus theich arm a' Phrionnsa, a h-uile fear a' dèanamh air a shon fhèin.
Bha Teàrlach na fhògarrach; thàinig gach dòchas a bh' aige gu neoni.
Dìleab a' Bhlàir
Cha deach fhaighinn a-mach le cinnt a-riamh an àireamh a chaidh a mharbhadh air raon Chùil Lodair.
Tha daoine fiosrach a' dèanamh a-mach gun do chaill na Gàidheil, eadar na bha air an droch leòn agus na bha marbh, mu dhà cheud deug (1200) agus nach do chaill an t-arm dearg ach mu thrì ceud gu leth (350). "Ann an dùthaich nam mòrbheann Tha uabhas is caoidh! Luchd nam boineid 's nam breacan Chan fhaicear a-chaoidh; Na fir ùra bu trèine, Nach gèilleadh 's iad beò, Air monadh Chùil Lodair, Gun phlosg is gun deò." Bha na rinn an t-arm dearg an dèidh a' bhlàir anabarrach brùideil. Chaidh rudan uabhasach a dhèanamh le òrdugh Diùc Uilleim. Air sgàth sin, thug na h-Albannaich "am Feòladair" air mar fhar-ainm, agus bu mhath an airidh.
Is iomadh Gàidheal gaisgeil a bha na laighe leòinte an dèidh a' bhlàir a chaill a bheatha le brùidealachd nan Sasannach. Gheibh sinn cunntas air an seo bho eachdraidh na h-Alba agus gu deimhinne tha e sgreataidh ri leughadh.
An uair a bha an laoch ainmeil ud, Iain Ruadh Stiùbhart fo chàrn, rinn e òran tiamhaidh air latha Chùil Lodair, agus 's e seo a thuirt e mu Dhiùc Uilleam: "'S gum bi Uilleam mac Dheòrs'; Mar chraoibh gun duilleach fo leòn, Gun fhreumh, gun mheangan, gun mheòran gèige. Gu ma lom bhios a leac, Gun bhean, gun bhràthair, gun mhac, Gun fhuaim clàrsaich, gun lasair chèire." Tha luchd-eachdraidh ag ràdh gun deach am mallachd seo a choileanadh mus do bhàsaich e.
Chaidh iomadh blàr a chur ann an Alba a bha na b' fhuiltiche na Blàr Chùil Lodair, ach cha deach gin a chur a-riamh, mura b' e Blàr Allt a' Bhonnaich (1314) ris an robh uiread an urra.
Bha am Prionnsa bochd a-nis fon choill, agus air a ruagadh air feadh an àite. Chaidh deich mìle fichead punnd Sasannach a ghealltainn do dhuine sam bith a bhrathadh e, ach bha na Gàidheil cho dìleas dha agus cha do bhrath duine e. Chan eil eisimpleir air dìlseachd coltach ri seo ann an eachdraidh an t-saoghail.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba Roinn-seòrsa:Na Seumasaich
Crìonag
Iomraidhean
thumb|left|300px|Regulus ignicapilla
Roinn-seòrsa:Eòin
Cáceres
’S e baile mòr air an àirde an iar na Spàinne a th’ ann Cáceres (IPA: kaθeɾes, Estremeñu: Caçris). Chaidh e a stèidheachadh mu 79 Ro Chrìosd le Quintus Caecilius Metellus Pius. Tha Cáceres suidhichte shuas air a' chòmhnard àrd ann an Extremadura ris an canar Llanos de Cáceres, aig 403m os cionn ìre na mara, faisg air an Abhainn Guadiloba. Tha Cáceres 241km air falbh bho Mhadrid, prìomh-bhaile na Spàinne, agus 743km bho Bharcelona. Tha 93,131 daoine a’ fuireach ann an Cáceres, an darna baile as motha ann an Extremadura agus an 72mh baile na Spàinne. Chaidh e ainmeachadh na Àite Dualchas na Cruinne le UNESCO ann ann 1986. A bharrachd air sin, ‘s e prìomh-bhaile na Roinne Cáceres a th’ann Cáceres cuideachd.
Freumhan an ainm
Tha luchd-rannsachaidh dhen bheachd gur ann à castrum/castris (Gàidhlig: campa) ann an Laideann a tha an t-ainm, o chionn's gu robh camp an airm ann fo na Ròmanaich. 'S e facal a tha co'dhàimheil le caer sa Chuimris agus cathair sa Ghàidhlig. Tha cuid eile a' cumail gur ann à Caesaria (Gàidhlig: Áite a' Cheusair). Thathar dhen bheachd gu robh bailtean air an robh Colonia Norbensis Caesarina agus Castra Caecilia faisg air làimh. A dh'aindeoin sin, tha teòiridh eile ann a chanas gur e dìreach facal air Choireigin ann an Laideann air arabachadh gu Cazires.
Eachdraidh
Mar a b’àbhaist san Spàinn, chuireadh ainm a’ bhaile air an roinn nuair a chaidh a stèidheachadh ann an 1833.
Ceanglaichean A-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:Bailtean na Spàinne Roinn-seòrsa:An Spàinn Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa
Gut
thumb|Gut Mhira 'S e bun no beul na h-aibhne a tha ann ann gut, mar as àbhaist ann ann Alba Nuadh. Tha am facal seo a' dol à gut anns a' Bheurla.
Eiseimpleirean
Roinn-seòrsa:Canada Roinn-seòrsa:Alba Nuadh Roinn-seòrsa:Tìr-eòlas Roinn-seòrsa:Muir
Cumhagaidh
'S e tuineachadh beag air a' Ghàidhealtachd a th' ann an Cumhagaidh (Beurla: Cougie). Tha e suidhichte rud beag gu deas air Loch Afraig agus Loch Beinn a' Mheadhoin faisg air an Abhainn Deabhag. Tha bàrr uisge aibhne an seo mu 265 meatair os cionn na mara. Tha Cumhagaidh mu 10 cilemeatairean san iar-dheas air Tomich agus mu 16 cilemeatairean san iar-dheas air Canaich. 'S e A' Mhanachainn an thaigh-bhaile, tha e mu 45 cilemeatairean air falbh.
Dealbhan
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
396
Bàsan
Roinn-seòrsa:390an
Picseal
Tha picseal na phuing glè bheag air sgail telebhisean neo choimpiutair. Atharraicheadh iad an dath aca airson dealbh a dhèanamh. Air cuid, cha bhi ach dubh neo geal aca.
Roinn-seòrsa:Coimpiutaireachd
1807
MDCCCVII
Comhairle Baile Dhùn Dè
'S e comhairle ionadail a tha ann an Comhairle Baile Dhùn Dè a tha a' dèiligeadh ri Dùn Dèagh.
1807
Bàsan
Roinn-seòrsa:1800s
Comhairle Baile Dhùn Dè
Chruthaicheadh i ann an 1996 o sgìre Baile Dhùn Dè ach pàirtean de Mhonadh Fotha.
Tha 29 comhairlichean aice, 16 Nàiseantaich (ann an smachd), 10 Làbaraich, 1 neo-eisimealach, 1 Tòraidh agus 1 Libearal Deamocratach. 'S e Ken Guild a tha san ceannard na rianachd.
Tha Plana Gàidhlig aice.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Comhairlean na h-Alba
Ear-Thuath na h-Alba (roinn-phàrlamaid na h-Alba)
'S e roinn-phàrlamaid na h-Alba a tha ann an Ear-Thuath na h-Alba (Beurla: North East Scotland).
Seneca Òg
B' e sgrìobhadair, neach-poileataigs agus feallsanaiche à Impireachd na Ròimhe a ghabhadh ri stòthachd a bh' ann an Seneca Òg (ainm slàn: Lucius Annaeus Seneca, Corduba mu 4 RC - An Ròimh mu 65 AD). Rugadh e ann an Hispania, far a bheil An Spàinn an latha an-diugh. Bhuinneadh e do theaghlach beirteach iar-fhlaitheach: bha athair na sgrìobhadair agus eachdraiche roimhe, bha a bhràthair Lucius na sheanadair agus bha Lucan - mac a bhràthar Mharcas - na bhàrd. Thug na sgrìobh Seneca - gu seachd-àraidh an leabhar Epistulae morales ad Lucilium - buaidh uabhasach fhèin làidir air Crìosdaidheachd, Marcus Aurelius agus Albert Camus.
Ear-Thuath na h-Alba (roinn-phàrlamaid na h-Alba)
Tha 10 buill roinne-pàrlamaid agus 7 buill liosta aice.
780
Bàsan
Roinn-seòrsa:780an
Seneca Òg
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Seann-Ròimh Roinn-seòrsa:Impireachd na Ròimhe Roinn-seòrsa:Feallsanaich Greugach Roinn-seòrsa:Feallsanachd Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Laidinneach
Ear-Thuath na h-Alba (roinn-phàrlamaid na h-Alba)
Chruthachadh i ann an 1999 is mhùth a crìochan ann an 2011.