cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Egilsay
Tha eaglais mòr air, agus canar cuid gun thug e an ainm bhuaithe. Biodh sin mì-àbhaisteach ann an Arcaibh, ach tha an eilean faisg air Kili Holm, aig a bheil ainm Ceilteach cuideachd, 's dòcha.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Arcaibh
Duais Dhòmhnaill Meek
'S e duais litreachais a th' ann an Duais Dhòmhnaill Meek (Beurla: Donald Meek Award) a thèid a thoirt seachad turas gach bliadhna do theacsa ùr Gàidhlig mar bhrosnachadh do sgrìobhadairean Gàidhlig. Chaidh a stèidheachadh ann an 2010 agus tha e fosgailte do theacsa sam bith sa Ghàidhlig nach eil ann an clò (le dòchas gun tèid am foillseachadh), air cuspair sam bith eadar bàrdachd, rosg is sgrìobhadh saidheansail. Tha an duais a' faighinn taic o Bhòrd na Gàidhlig agus Alba Chruthachail agus 's e Comhairle nan Leabhraichean a bheir seachad e.
Tùsan
Roinn-seòrsa:Litreachas
1602
MDCII
Tachartasan
thumb|Leabarlann Bhodley
New Delhi
'S e prìomh-bhaile na h-Innseachan a tha ann an New Delhi (Cànan Hindi: नई दिल्ली),  cànan Urdu: نئی دلی) Tha e suidhichte anns an àrd-bhaile Dhelhi  san àird a tuath na dùthcha. Anns a’ bhliadhna 2006 bha 321,883 duine a' fuireach anns a’ bhaile fhèin. Tha riaghaltas na h-Innseachan stèidhichte an seo, agus mar sin dheth ‘s e teas meadhan poileataigeach a th’ ann an New Dehli.
Ceanglaichean a-mach
thumb|left|upright|New Delhi
350an
Bha na 350an, sa 4mh Linn, eadar 1 am Faoilleach 350 is 31 an Dùbhlachd 359.
Uinneag
right|thumb|Uinneag
350an
Bliadhnaichean
Roinn-seòrsa:4mh Linn *
Loch Mhabain
‘S e baile beag dùthchasail faisg air Logarbaidh, air an àirde an iar-dheas na h-Alba a th’ ann an Loch Mhabain. Tha e suidhichte aig 56m os cionn ìre na mara, air an àirde an ear Dhùin Phris is Gall-Ghaidhealaibh (Siorrachd Dhùn Phrìs ro 1975), eadar Torthorwald agus Applegarthtown, ri taobh trì lochan: Loch na h-Eaglaise, Loch a' Chaisteil agus Loch a' Mhuillinn. Tha e 240km air falbh bho Obar Dheathain, 96km bho Ghlaschu, 12km bho Dhùn Phrìs agus 93km bho Dhùn Èideann, prìomh-bhaile na dùthcha. 'S e Beurla agus Beurla Ghallda th' ann an dà chànan aig a’ mhòr-chuid dhuibh ann an Loch Mhabain. Tha Eaconomaidh a' bhaile gu math crochte air àiteachas agus coilltearachd. A bharrachd air sin, tha taigh-òsda agus dà thaigh-seinnse ann. Taobh fhoghlaim, tha bun sgoil ann ach feumar a dhol dhan àrd sgoil ann an Logarbaidh. Ann an 2001 bha 1,952 duine a' fuireach an seo.
Uinneag
Tha uinneag na fhosgladh am balla, neo am mullach. Nithear gus solas agus àile a leigeil a-steach. Tha iad air a lìonadh le gloinne mar as trice.
Loch Mhabain
Freumhan an Ainm
A rèir eòlaichean fhreumh-fhaclachd, tha a h-uile coltas ann gur ann à an seann chuimris mabon a tha ainm a' bhaile, a' toirt dhuinn Loch Mhabain neo Loch Mhacain sa Ghàidhlig. 'S ann gu math pailt a tha ainmean-àite ann an Cuimris ann an ceann a deas na h-Alba.
Eachdraidh
Chaidh Caisteal Loch Mhabain a thogail an seo anns an 13mh linn. Canar cuid gun do rugadh Raibeart I na h-Alba an seo. A-rèir carragh-chuimhne sa bhaile, fhuair 66 duine à Loch Mhabain bàs sa Chogadh Mòr agus seachd duine deug eile san Dàrna Cogadh. Bha e na Bhorgh Rìoghail le dleastanasan riaghlaidh eadar 1855 agus 1930, nuair a chuireadh às dhan t-siostam.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Alba Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Gall-Ghaidhealaibh Roinn-seòrsa:Siorrachd Dhùn Phrìs
Seumas Uallas
'S e neach-poileataigs agus ceannard na Phàrtaidh Libearal Deamocratach anns an Taigh nam Morairean a tha ann an Seumas Uallas, am Morair Uallas à Tankerness (Beurla: James "Jim" Robert Wallace).
Poileataigs
Ghabh e sam Pàrtaidh Libearalach ann an 1970an. Sheas e ann an Taghadh Coitcheann ann an 1979 airson Siorrachd Dhùn Phrìs. Bha e na Bhall Phàrlamaid airson Arcaibh agus Sealltainn eadar 1983 agus 2001, an dèidh do Jo Grimond.
Bha e na cheannard den Pàrtaidh Libearal Deamocratach na h-Alba agus na Bhall Phàrlamaid na h-Alba airson Arcaibh. Bu e Leas-phrìomh Mhinistear bhon 1999 gu 2005 fo trì Prìomh-Mhinistearan: Dòmhnall Mac an Deòir, Eanraig Mac Gill-Iosa agus Seac MacChonnaill gu Uallas cuir an àite Nicol MacStèaphain ann an 2005.
Bha e na Àrd-neach-tagraidh airson Alba eadar 2010 agus 2015.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Pàrtaidh Libearal Deamocratach na h-Alba Roinn-seòrsa:Poileataigs na h-Alba Roinn-seòrsa:Ball Taigh nam Morairean
Eynhallow
thumb|Eaglais air Eynhallow
'S e eilean ann an Arcaibh a th' ann an Eynhallow (Lochlannais/Nornais: Eyinhelga, "eilean naomh"). Ann an 2011 cha robh duine sam bith a' fuireach air an eilean.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Arcaibh
Byhalia, Mississippi
‘S e baile beag eadar Olive Branch agus Holly Springs ann an ceann a deas Na Stàitean Aonaichte a th’ ann am Byhalia. Tha e suidhichte aig 110m os cionn ìre na mara ri taobh Memphis (Tennessee) 1,210km air falbh bho Washington, prìomh-bhaile na dùthcha agus 290km bho Jackson, prìomh-bhaile na stàite. Tha am baile ann an ceann a tuatha Mhississippi. Tha 1,246 daoine a’ fuireach anns a’ bhaile. Rugadh 0.2% thall thairis agus ‘s e daoine geala a th’ ann 45.2% agus daoine le freumhan ann an Afraga a th’ ann 54.7%. Cha tug ach 3.9% dhe na daoine ceum aig an oilthigh.
Daoine ainmeil
Chaochail an sgrìobhadair William Faulkner (1897 – 1962) anns an ospadal ann am Byhalia.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean ann am Mississippi
Caol-an-dùirn
right|300px
Tha caol-an-dùirn (Laideann: "articulatio radiocarpea") a’ ciallachadh an alt a cheanglas an làmh ris a’ ghàirdean.
Roinn-seòrsa:Corp
Bogsa-ciùil
Is e inneal-ciùil saor-riobhaid a tha anns a' bhogsa-ciùil, ainmichte airson a choltas ri bogsa. Is cruth an inneal balg-sèididh le ciste-sheirme aig gach ceann. Air gach ciste sheirme tha clàr-iuchair. Tha clàr-iuchair an fhuinn air air taobh deas agus clàr-iuchair nan dòrdan air an taobh clì.
Uaireannan, tha clàr-iuchair an fhuinn coltach ri clàr-iuchair piàna. Chanar bogsa-putain ris an nòs bogsa le rang putanan ann àite clàr-phiàna.
Ged nach deach an t-urachadh ach mu 1830, tha a' bhogsa-chiùil air lorg àite ann an ceòl tràidiseanta nan Gàidheal, an dà chuid an Alba agus an Èirinn. Anns an latha an-diugh tha bogsa-piàna nas cumanta ann an Alba, far a bheil e na phrìomh-inneal airson dannsadh dùthchail agus dannsadh-chèilidh, ach tha am bogsa-putain nas cumanta an Èirinn.
Eachdraidh
Is ann am Vienna, ann an 1829 a fhuair Cyril Demian litrichean patant, airson a' bhogsa-ciùil, akkordeon inneal le ciste-seirme agus balg sèididh a sheinneadh. Chuibhreag am patant cuideachd nòs akkordeon le dara chiste-seirme aig ceann eile a' bhalg-sèididh, uidheamaichte le riobhaidean fa-leth a thogail fonn. B' e seo an cruth den inneal a lorg feill. Chaidh a leasachadh gu tràth ri inneal diatònach, uidheamaichte le deich putan fuinne fon laimhe deas agus dà phutan dòrd fon làimh clì, agus roimhe meadhan an 19mh linn bha ceudan nam factoraidhean an dà chuid ann an Sacsonaigh agus an Ruise a' giollachadh ceudan nan mìltean dhaibh gach bliadhna.
Anns an latha an-diugh tha iomadh nòs nàiseanta agus ionadail de bhogsa-ciùil, mar eisimplir am bayan: nòs Ruiseach den bhogsa-phutain cromatach.
Sgeul a' bhogsa-ciùil
Ged a chaidh leasachadh air bogsaichean nas motha agus nas daora bho na 1840an air adhart, mhair an seann-bhogsa, aon rodach, bu fàda ann an ceol tràidiseanta an dà chuid ann an Gàidhealtachd na h-Èireann agus ann an Suffolk air sgàth 's gu robh e saor agus aotrom.
Cluicheadairean cliùiteach
Tha na ceòladairean fodha ainmeil airson an cuid sgilean air a' bhogsa-ciùil (os cionn aobharan eile).
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Innealan-ciùil
22 an Lùnastal
Tachartasan
thumb|[[Ray Bradbury]]
Fèillean
Roinn-seòrsa:Làithean
Badajoz (provincia)
'S e provincia na Spàinne a tha ann am Badajoz (IPA: baðaˈxoθ, Estremeñu: Baajós). Tha e na laighe ann an Extremadura, ann an ceann a deas na dùthcha. 'S e Badajoz a tha na phrìomh-bhaile. Chaidh an roinn a chruthachadh ann an 1833 le Javier de Burgos, a bha na Rùnaire na Stàite agus Leasachaidh aig an àm. B' e an siostam-riaghalaidh iondail na Frainge a chleachd e mar mhodal. Chuireadh a-steach na Coimhearsnachd fèin-riaghlaidh Andalusia i ann an 1978, nuair a sgrìobhadh Bun-reachd ùr. Sìnidh Badajoz fad 21,766km² agus tha 693,921 duine a' fuireach ann. Le sin, 's e an roinn as motha na Spàinne a thaobh talmhainn agus an 24mh a thaobh àireimh-sluaigh. Tha crìochain aice le Cáceres, Ciudad Real, Córdoba, Huelva, Sevilla agus A' Phortagail. 'S e Spàinntis dìreach a tha ga bruidhinn an seo.
Freumhan an ainm
Tha luchd-rannsachaidh dhen bheachd gur ann à ﺑﻂﻠﻴﻮﺱ (batalyaws) ann an Arabais a tha an t-ainm. Bheireadh sin Áite Làidir no Daingneachadh dhuinn sa Ghàidhlig. A dh'aindeoin sin, tha teòiridh eile ann a chanas gur e dìreach an t-seann ainm Ròmanach Pax Augusta air arabachadh a th' ann am Badajoz le B air sàilleabh nach robh P anns a’ chànan aca: ‘S e Imala a tha air a’ phròiseas sin. Mar a b’àbhaist san Spàinn, b’ e dìreach ainm a’ bhaile a bu motha sa sgìre a chuireadh air an roinn.
Bàncho
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Ainmean Gàidhealach
Iomadachadh
'S e iomadachadh an t-obrachadh àireamhachd a tha a' toirt dhuinn na h-uiread de rud sam bith den aon t-seòrsa. Mas e àireamh a th' ann an rud seo (m.e. 2) agus tha trì uiread dhith:
tha seo air a sgrìobhadh gu cumanta:
Canar factaran ris na h-àireamhan a tha air an iomadachadh (3 agus 2) agus an toradh ri buil an iomadachaidh (6). 'S urrainnear ainmean àraidh a thoirt don dà fhactar fa leth – an iomarann agus an t-iomadair – ach chionns gu bheil 3 × 2 = 2 × 3 chan eil e gu diofar cò aca tha na iomarann no na iomadair.
'S e roinneadh an t-obrachadh mùiteach ri iomadachadh.
Comharradh iomadachaidh
Far a bheil àireamhan le figearan, tha iomadachadh air a sgrìobhadh le crasgan claon (×), ach ann an ailseabra tha e ro fhurasta an comharra seo agus an litir x a mheasgachadh suas. Thathar a' cleachdadh puing togte (∙) eadar na caochladairean a thèid an iomadachadh ri linn, no chan eilear a' cleachdadh comharra sam bith:
Chan urrainnear puing thogte a chleachdadh le figearan, oir thèid a leughadh mar phuing dheicheach, agus chan e a chòig uiread a trì ach caogad 's a trì a th' ann an 53. Anns na h-àrd-chànanan coimpiutaireachd, thèid an reul (*) a chleachdadh. B' e sin an comharra iomadachaidh aig FORTRAN, a' chiad àrd-chànan prògramaidh.
Iomadachadh le àireamhan nàdarra
Gabhar m uiread n a sgrìobhadh :
agus san dòigh seo 's e geàrr-sgrìobhadh cur-ris uiread na h-aon àireimh a th' ann an iomadachadh.
Mar a tha cur-ris co-iomlaideach agus co-thiomsach, 's ann a tha iomadachadh.
Agus tha trìtheamh feart cudromach ann. Tha iomadachadh sgaoileach air an obrachadh cuir-ris. Tha seo a' ciallachadh gu bheil:
Uaireannan, 's e Lagh an Sgaoilidh a chanar ri seo.
Tha feart àraidh aig àireamh a h-aon. 'S e an aon rud, rud sam bith a th' air iomadachadh leis a h-aon.
Frank Lloyd Wright
B' e ailtire Aimeireaganach a bha ann am Frank Lincoln Wright (Richland Center, Wisconsin, 8 an t-Ògmhios 1867–Scottsdale, Arizona, 9 an Giblean 1959).
Iomadachadh
Iomadachadh le àireamhan nàdarra
Tha briathar sònraichte air àireamh leis an fheart seo ann an ailseabra. Canar eileamaid ionnanachd ris.
Frank Lloyd Wright
Rugadh e ann an Wisconsin is dh'imrich a theaghlach o àite do dh'àite nuair a bha e òg. Dh'ionnsaich e ailtireachd aig Oilthigh Wisconsin is ann an 1887 chaidh e do Chicago far an do dh'obair e airson dà chompanaidh ailtireachd ro Adler and Sullivan, chompanaidh a dh'fhàg e ann a 1893 as dèidh mì-chòrdaidh ri Louis Sullivan, is stèidhich e oifis ailtire neo-eisimeileach. Dhealbhaich e The William H. Winslow House mar a chiad choimisean.
Iomadachadh
Neoni agus na h-àireamhan àicheil
'S e neoni àireamh sam bith a th' air iomadachadh le neoni.
Frank Lloyd Wright
Dh'obair e anns an Roinn Eòrpa o 1909 is sgrìobh e dà leabhar cliùiteach, Ausgeführte Bauten und Entwürfe von Frank Lloyd Wright is Ausgeführte Bauten ann an 1911. Thill e do na Stàitean Aonaichte is thoisich e Taliesin faisg air Spring Green a thogail. Phòs e Olga Lazovich ann an 1928 is stèidhich iad sgoil ailtireachd ann an Taliesin. Dh'fhoillsich e An Autobiography agus The Disappearing City ann an 1932.
Iomadachadh
Neoni agus na h-àireamhan àicheil
Agus san aon dòigh, ma tha neoni uiread rud sam bith, chan eil dad ann.
Frank Lloyd Wright
Ann an 1943 choimiseanaich Hilla von Rebay e a thogalach as ainmeile, an Taigh-tasgaidh Guggenheim ann an Eabhraig Nuadh, a dhealbhaich. Chaochail e ann 1959.
Iomadachadh
Neoni agus na h-àireamhan àicheil
Tha e furasta thuigsinn gu bheil:
Frank Lloyd Wright
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Ailtirean Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Tom nam Fitheach
'S e beinn ann an Alba a th' ann an Tom nam Fitheach. Tha e suidhichte san iar-dheas air Tobar Mhoire ann am Muile. Tha an rathad B8073 agus 'S Àirde Beinn air tuath na beinne agus Loch Frisa agus Speinne Mòr san ear. Tha Tom nam Fitheach 275m (904 troigh) de dh'àirde. Air mullach na beinne chan fhaicear dad sònraichte mun phuing as àirde. 'S e Marilyn a th' ann.
Iomadachadh
Neoni agus na h-àireamhan àicheil
Tha e soilleir cuideachd gu bheil:
Agus ma tha an dà fhactar àicheil:
Tom nam Fitheach
Dealbhan
thumb|left|Cruth na tìre timcheall air Tom nam Fitheach
Iomadachadh
Neoni agus na h-àireamhan àicheil
chionns gur e 1 a th' ann an -(-1). Gus seo a dhearbhadh, smaoinich gu bheil:
Tom nam Fitheach
Dealbhan
Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba Roinn-seòrsa:Muile
Iomadachadh
Neoni agus na h-àireamhan àicheil
agus ma tha x = -1, gabhar a sgrìobhadh
agus ma chuirear a h-aon ri gach taobh:
Bloighean
Tha e furasta thuigsinn ciamar a dh' iomadaicheas bloigh le àireimh shlàin:
Agus san aon dòigh:
Ma tha dà bhloigh ann:
Tha na h-àireamhaichean air an iomadachadh le chèile agus na seòrsaichean air an iomadachadh le chèile agus sin an riaghailt airson dà bhloighe iomadachadh.
Cumhachdan
Tha e soilleir gu bheil:
agus sa choitcheannas:
Àireamhan deicheach
Gus àireamhan deicheach iomadachadh, 's urrainnear an atharrachadh do shlàn-àireamhan air an iomadachadh le deich air a thogail chun cumhachd. Nuair sin, thèid na slàn-àireamhan an iomadachadh agus na cumhachdan de dheich an iomadachadh fa leth. Mar eisimpleir:
No 's urrainnear an làimhseachadh mar bhloighean cumanta:
Àireamhan co-fhillte
Gus àireamhan co-fhillte iomadachadh, 's urrainnear feum a dhèanamh de Lagh an Sgaoilidh.
Comharradh Π
'S urrainnear toradh sreath teirmean a sgrìobhadh leis a' chomharra-thoraidh Π (an litir mòr "pi" bhon aibidil Ghreugais).
'S e caochladair brèige a th' ann an i agus e a' gabhail gach luach bho m gu n. Faodaidh sreath den t-seòrsa a' sìneadh gu eicrioch, ged nach biodh seagh aice mur eil toradh a' chiad n teirmean ag aomadh gu luach crìochach mar a dh' fhàsas n gun crìoch. 'S e sin:
Tha an comharra (bhon Bheurla limit) a' ciallachadh luach teòr an toraidh mar a thèid tuilleadh theirmean an cur ris an t-sreath-iomadachaidh.
Roinn-seòrsa:Àireamhachd
Duais Nobel
Liosta nan duaisean
Roinn-seòrsa:Duais Nobel
Wąbrzeźno
‘S e baile ann an cridhe na Pòlainn a th’ ann an Wąbrzeźno (IPA: vɔmˈbʒɛʑnɔ, Gearmailtis: Briesen, Laitbhis: Vombžezno). Tha e suidhichte aig 105m os cionn ìre na mara, ri taobh Loch (Pòlais: Jezioro) Zamkowe, anns an roinn Kujawsko-pomorskie. Tha am baile 179km air falbh bho Warsaw (Prìomh-bhaile na dùthcha), 362km bho Kraków, 174km bho Łódź agus 289km bho Phoznań. Tha 13,877 duine a' fuireach anns a’ bhaile. Chaidh am baile a chlàradh airson a’ chiad turas mar Wambrez ann an 1251.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt Roinn-seòrsa:A' Phòlainn
Arthur Conan Doyle
Bha e na oileanach ann an Sgoil Meadaigeach Oilthigh Dhùn Èideann, agus bha e ag obair mar dhotair as dèidh sin, ach 's litreachas a rinn ainmeil e. Sgrìobh e a' chiad nobhail le Sherlock Holmes is Dr Watson, A Study in Scarlet, ann an 1886, agus bha i air foillseachadh ann an 1887. Sgrìobhadh e grunn stòiridhean leis an dà as dèidh sin, agus tha e aithnichte gus an latha a tha ann air an sgàth, ged a bha esan na bu mhoiteile às na seachd nobhailean eachdraidheil a sgrìobh e.
Bha e cuideachd an sàs ann am poileataigs agus ann am beatha phoblaich: thug e taic dhan Chogadh Bhoer anns an leabhar The War in South Africa: Its Cause and Conduct. Bha e dà uair (1900 agus 1906) na thagraiche pàrlamaid, ged nach robh e soirbheachail. Agus ann an 1906, nuair a bha e na dhàrna sgrìobhadair Breatannach beò as cliùitiche (as dèidh Rudyard Kipling), chuidich e fear-lagha Innseanach, George Edalji, a bha air a dhìteadh (gu ceàrr) mar ùghdair litrichean bagarrach: bha e cuideachd air sàilleibh na cèise seo gun deach an Cùirt Ath-thagraidh Eucoireach (Court of Criminal Appeal) a stèidheachadh.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Albannach Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Dolwyddelan
Tha am baile Dolwyddelan ann an Conwy, a' Chuimrigh. Tha e 112.8 mi (181.5 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 191.5 mi (308.1 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 459 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 238 (51.9%); rugadh 57% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Conwy Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Càrn Deas
'S e eilean beag a tha ann an Càrn Deas. Tha e suidhichte air àird an iar na h-Alba air ceann Loch Bhraoin. 'S e aon de na h-Eileanan Samhraidh. Tha e suidhichte eadar Eilean a' Bhotail is Eilean Dubh. 'S e seo na Co-chomharran aige: 57° 57′ 37.08″ Tuath agus  5° 26′ 59.64″ Iar. Tha an t-àite as àirde 42 meatair os cionn na mara.
Tha Càrn Deas ceangailte le Càrn Iar air àird an iar le sgeirean, ma bhios a’ mhuir air falbh. Tha streath de sgeirean ann air àirde an ear dheth ris an canar Sgeirean Glasa. Eatorra tha Caolas nan Sgeirean Glasa ann.
Chan eil duine sam bith a’ fuireach ann.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:na h-Eileanan Samhraidh
Uinnean
thumb|Uinneanan
Tha uinnean (siobaid, Laideann: allium cepa) na ghlasraich chruinn air dath buidhe-geal. Tha blas làidir air. Tha iad mar as trice air bruith.
Roinn-seòrsa:Glasraichean
Slighe Chloinn Uisnich
thumb|center|600px|Dealbhan den t-Slighe bho Chile
'S e th' ann an Slighe Chloinn Uisnich no Slighe Chlann Uisnich cearcall mòr de còrr is 10,000 muillion rionnag.
Chithear e anns an adhar mar bhann soilleir. 'S i a' ghrian tè de na rionnagan sin.
Prionnsalachd Waldeck-Prymont
B’ e meanbh-dùthaich neo-eisimeileach ann an cridhe na Gearmailt a mhair bho 1712 gu ruige 1918 a bh’ ann am Prionnsalachd Waldeck-Prymont neo Prionnsalachd Waldeck (Gearmailtis: Fürstentum Waldeck-Prymont neo Fürstentum Waldeck). B’ e Arolsen a bh’ ann prìomh-bhaile na dùthcha agus b' e an Teaghlach uasal Waldeck a bha os a cionn. Chaidh a' Phrionnsalachd a chruthachadh ann an 1712 nuair a dh'àrdachadh an Diùc gu Prionnsa. Bha Waldeck na ball Co-chaidreachas na Rèine, bho 1806 gu ruige 1815, an dèidh do Napoleon Bonaparte chur às do dh' Ìmpireachd Naomh na Ròimhe. Chuir Waldeck dìreach 400 saighdear gu feachdan a' cho-chaidreachais. Chaidh Prymont a sgaradh bho Waldeck fad ochd bliadhanaichean, bho 1807 gu ruige 1813. Mhair an stàit seo mar sgìre fad Ìmpireachd na Gearmailte (1871 – 1918). Thug Ar-a-mach na Gearmailt buaidh mhòr air Waldeck-Prymont agus leig am Prionnsa Freidrich dheth an crùn. Chaidh poblachd, a bhuineadh dhan Phoblachd Weimar fhèin, a stèidheachadh na h-àite. B' e Arolsen a bh' annprìomh-bhaile na dùthcha.
Slighe Chloinn Uisnich
A bharrachd air rionnagan, tha sgòthan de dhust is gas mòra ann ris an canar dearganan-doireann.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Reul-eòlas
Seonaidh MacGillÌosa
'S e seinneadair a bh' ann an Seonaidh MacGillÌosa (1897-1971). Dh’fhàs a mhac, Alasdair MacGilleÌosa (“The Swinging Gael”) fada na b’ ainmeile na Seonaidh, ach cha bhiodh a h-uile duine den bheachd gur e seinneadair na b’ fheàrr a bh’ ann. Rugadh “Seonaidh Beag” ann an Dìg, Stafainn, anns an Eilean Sgitheanach, agus chaidh e gu muir nuair a bha e 15, ach bha e an-còmhnaidh a’ tilleadh dhan Eilean, agus an-còmhnaidh deònach ri sheinn.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Seinneadairean Gàidhlig Roinn-seòrsa:Seinneadairean Sgitheanach Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Bóthar Seoighe
'S e Gaidhealtachd ùr bheag a th' ann am Bóthar Seoighe, no Shaw's Road, ann am Béal Feirste an Iar a chaidh air cois ann an 1969. Thòisich an iomairt le còig teaghlaichean ach dh'fhàs a' choimhearsnachd gu mòr rè nam bliadhnaichean agus tha 22 taighean anns a' Ghaidhealtachd bhig a-nis. Stèidhich muinntir na Gaidhealtachd a' chiad sgoil tro mheadhan Gàidhlig na h-Èirinn ann an Èirinn-a-Tuath ann an 1971, agus às dèidh strì fhada, fhuair iad taic oifigeil bhon Stàit ann an 1985.
Tùsan
Roinn-seòrsa:Èirinn
1604
'S e bliadhna-leum a bha ann an 1604 (MDCIV).
Bàsan
Roinn-seòrsa:1600an
Andrew Carnegie
B' e neach-tionnsgail agus neach-fialaidheachd Ameireaganach à Alba a bha ann an Andrew Carnegie (Dùn Phàrlain, 25 an t-Samhain, 1835–Lennox Massachusetts 11 an Lùnastal 1919). Rugadh e ann an Alba ach dh'imrich e do Phittsburgh is stèidhich e an companaidh stàilinn as motha an saoghail. Ann an 1900 thug e millean dolar airson sgoil teicnigeach ann am Pittsburgh. Cho-aontaich Carnegie Tech is an t-Institiud Mellon ann an 1967, a' cruthachadh Oilthigh Charnegie Mellon.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Imleag
Tha imleag (Laideann: umbilicus) a' ciallachadh seòrsa toll os cionn na stamag. Chan eil feum sam bith aice sna daoine, ach gheibh leanabhan biadh ⁊c bhuaithe nuair a tha iad san uchd.
Roinn-seòrsa:Corp
450an
Bha na 450an, sa 5mh Linn, eadar 1 am Faoilleach 450 is 31 an Dùbhlachd 459.
Uinnseann
Tha uinnseann (fraxinus excelsior) na chraobh a tha cumanta ann an Alba.
Dealbhan
Roinn-seòrsa:Craobhan
Clàirneid
Faic cuideachd
Roinn-seòrsa:Cuislean-ciùil Roinn-seòrsa:Innealan-ciùil
Fara, Arcaibh
Is dòcha gu bheil sibh a' lorg Fara, Sealltainn neo Faray
thumb|Fara
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Arcaibh
Iain 'Kaid' MacIlleathain
'S e seinneadair a bh' ann an Iain 'Kaid' MacIlleathain, a rugadh agus a thogadh anns an Eilean Sgitheanach. ’S duine tàlantach a bh’ ann “An Kaid”. Fhuair e am far-ainm sin bho shaighdear ainmeil a bha ann an Cogadh nam Boer. Chaochail e ann an tubaist ann an 1932 nuair a bha e fhathast glè òg.
Roinn-seòrsa:Seinneadairean Gàidhlig Roinn-seòrsa:Seinneadairean Sgitheanach Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
St. George’s
'S e prìomh-bhaile Ghreanada a tha ann an St. George's. Tha am baile suidhichte aig cois seann bheinn-teine timcheall air am port-mara aige. Tha an Oilthigh St. George's University an seo. Anns a’ bhliadhna 2004 rinn an cuairt-ghaoth "Ivan" sgrios mòr air a’ bhaile. Ach chaidh St. George's a thogail a rithist le cuideachadh eadar-nàiseanta, gu h-àraidh bho Canada, na Stàitean Aonaichte agus an t-Aonadh Eòrpach. Mar sin dheth b’ urrainn Cupa na cruinne Criogaid a bhith ann anns a’ bhliadhna 2007.
Ceangal a-mach
250px|left|thumb|St. George's
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean anns a' Chairibìan Roinn-seòrsa:Lesser Antilles Roinn-seòrsa:Bailtean
Houston, Texas
'S e Houston am baile as motha ann an Texas agus an ceathramh baile as motha anns na Stàitean Aonaichte. A-rèir cunntas-sluaigh nan Stàitean ann an 2010, bha 2,099,451 duine a' fuireach ann.
Chaidh am baile a stèidheachadh air 30 an Lùnastal 1836 faisg air bruach abhainn Buffalo Bayou leis na bràithrean Augustus Chapman Allen agus John Kirby Allen.
Daoine ainmeil
Rugadh Patrick Swayze ann an Houston air 18 an Lùnastal 1952.
Tyndyrn
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Sir Fynwy Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Roseau
Ceangal a-mach
300px|left|thumb|Roseau
San Marino (baile)
Is dòcha gu bheil sibh a' lorg na dùthcha San Marino.
Roseau
Ceangal a-mach
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean anns a' Chairibìan Roinn-seòrsa:Lesser Antilles Roinn-seòrsa:Bailtean
San Marino (baile)
Is e Baile San Marino neo Città di San Marino  am prìomh-bhaile  San Marino, ach is e Dogana am baile as motha anns an dùthaich seo.
Aistean co-cheangailte
200px|left|thumb|Palazzo Publico - Talla a' bhaile
Mearcar (planaid)
S' e a' chiad phlanaid a tha ann am Mearcar (Beurla: Mercury). Tha e tioram le aile glè thana, agus bidh na laithean aige gu math fada, uime sin, a tha aon taobh uabhasach teth, agus an taobh eile uabhasach fuar agus dorch. Chan eil fadag aige.
S' e am planaid as lugha le cuairt den 88 làithean aige.
Tha an teòthachd air uachdar air a' dol eadar −180 agus 430 °C.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Planaidean
Dùn Èideann a Tuath agus Lìte (sgìre Phàrlamaid Westminster)
Tha Dùn Èideann a Tuath agus Lìte na sgìre Phàrlamaid Westminster.
Cruthaicheadh e ann an 1997 o Dùn Èideann Lìte ach mhùth a crìochan ann an 2005.
Tha Lìte, Am Baile Ùr, Granton agus Cnoc Calton anns na sgìre seo. Tha i ann an crìch ri Dùn Èideann an Ear, Dùn Èideann an Iar-Dheas agus Dùn Èideann a Tuath agus Lìte.
Drochaid a' Mhuilinn
‘S e baile beag dùthchasail faisg air Logarbaidh, air an àirde an iar-dheas na h-Alba a th’ ann an Drochaid a' Mhuilinn. Tha e suidhichte aig 54m os cionn ìre na mara, air an àirde an ear Dhùin Phris is Gall-Ghaidhealaibh (Siorrachd Dhùn Phrìs ro 1975), eadar Templand agus Applegarthtown, ri taobh na h-Aibhne Anainn. Tha e 236km air falbh bho Obar Dheathain, 95km bho Ghlaschu, 16km bho Dhùn Phrìs agus 90km bho Dhùn Èideann, prìomh-bhaile na dùthcha. 'S e Beurla agus Beurla Ghallda th' ann an dà chànan aig a’ mhòr-chuid dhuibh ann an Drochaid a' Mhuilinn. Tha Eaconomaidh a' bhaile gu math crochte air àiteachas agus dreuchdan ann an Logarbaidh is Dùn Phrìs. A bharrachd air sin, tha ceithir tuathanasan mu thimcheall a' bhaile. Taobh fhoghlaim, chan eil sgoiltean ann, agus le sin feumar a dhol dha na sgoiltean ann an Logarbaidh. Tha gu bhith 100 duine a' fuireach an seo.
Eachdraidh
Chaidh an cuid as motha dhen bhaile a thogail ann an 1814.
550an
Bha na 550an, sa 6mh Linn, eadar 1 am Faoilleach 550 is 31 an Dùbhlachd 559.
Drochaid a' Mhuilinn
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Alba Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Gall-Ghaidhealaibh Roinn-seòrsa:Siorrachd Dhùn Phrìs
550an
Bliadhnaichean
Roinn-seòrsa:6mh Linn *
Duiseal
thumb|Duiseal.
'S e ionnsramaid-ghaoithe a tha ann an duiseal.
'S e ionnsramaid aosmhor a tha anns an duiseal ach chaidh an duiseal nuadh a chruthachadh le Theobald Böhm anns an 19mh linn. Ged a tha deich meuran a-mhàin aig daoine agus 14 tuill ann an corp an duiseil, ann an 1832 dh'innlich e siostam le naoi iuchraichean airson na 14 tuill fhosgladh no a dhùnadh. Chruthaich e an duiseal air chruth siolandair ann an 1847.
Daoine ainmeil
Bidh Hamish Napier a' cluich air clàran agus a' teagasg an duiseil ann an cùrsaichean goirid aig Sabhal Mòr Ostaig.
Barra (ainm)
'S e ainm Gàidhlig a th' ann am Barra. 'S e ainm baistidh fireann a th' ann. Nochdaidh e ann am Beurla mar Barry.
Bunachas
Nochd an t-ainm ann an seann Gaeilge mar "Bairre", a bha na ainm goirid airson Fionnb(h)arr. A rèir tùs eile 's e cruth eile dhen ainm Bairrfhionn a th' ann.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Ainmean Gàidhealach
Marilyn (beinn)
thumb|300px|Mapa na Marilyns 'S e beinn ann am Breatainn a th' ann am Marilyn aig a bheil 150 meatair (492 troigh) de dh'àirde-rinneadh air a' char as lugha agus is coma mun àirde gu lèir neo feartan eile.
Ann an 2015 tha 1,556 Marilyns ann am Breatainn : 1,217 ann an Alba, 176 ann an Sasainn, 158 anns a' Chuimrigh agus còig air Eilean Mhanainn. A bharrachd air sin tha 454 Marilyns ann an Èirinn. Chaidh an liosta a chruinneachadh le Alan Dawson agus sin esan a tha a' toirt cùram air an liosta.
Chaidh an t-ainm "Marilyn" a thàthadh mar ainm geur-bhriathrach gus iomsgaradh a dhèanamh eadar Beinn Rothaich no Munro sa Bheurla agus (Marilyn) Monroe.
'S e cur-seachad a th' ann do luchd-coiseachd agus luchd-streap a bhith a' dìreadh uiread de na Marilyns is a ghabhas agus a' cumail clàr air an adhartas. Canar "peak bagging" air a' chuir-seachad sin. San 13 an Dàmhair 2014 b' e Rob Woodall a' chiad duine a shreap a h-uile Marilyn ann am Breatainn air fad. B' e Eddie Dealtry an dàrna fear a rinn sin.
Tha liosta nam Marilyns a' gabail a-steach 221 Corbetts agus 223 Grahams cuideachd air sgàth 's gu bheil an àirde rinneach aca àird gu leòr.
Ceanglaichean a-mach
*
1605
MDCV
Bàsan
Roinn-seòrsa:1600an
Eglwys-bach
Tha am baile Eglwys-bach ann an Conwy, a' Chuimrigh. Tha e 122.9 mi (197.7 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 194.6 mi (313.2 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 914 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 448 (49.0%); rugadh 60% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Conwy Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Fliùiteag
right|300px|thumb|Fliùiteag
'S e cuislean beag a tha san fhliùiteag. Tha an t-ainm piccolo ('meanbh') a' tighinn bhon Eadailtis, agus an ainm Gàidhlig a' tighinn on Bheurla flute + ag.
Roinn-seòrsa:Innealan-ciùil
Duluth, Minnesota
'S e Duluth an ceathramh baile as motha a tha ann am Minnesota. Anns a’ bhliadhna 2010 bha 86,265 duine a’ fuireach an seo. Tha e suidhichte aig 214m os cionn ìre na mara,
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean ann am Minnesota
Faray
right|thumb|Scammalin Bay
Is dòcha gu bheil sibh a' lorg Fara, Arcaibh, neo Fara, Sealltainn
'S e eilean ann an Arcaibh a tha ann am Faray (Beurla: "Faray", neo bho shean "Pharay" neo "North Pharay"; Lochlannais/Nornais: Færey). Bho chionn 1947 chan eil duine sam bith a' fuireach ann.
Roinn-seòrsa:Arcaibh
José Luis Rodríguez Zapatero
'S e neach-poileataigs às An Spàinn a tha ann an José Luis Rodríguez Zapatero (Valladolid 4 an Lùnasdal, 1960).
Gruag chiar
thumb|Bean chiar Tha gruag dhonn (nas leathainne ghruag chiar/gruag dhorcha) comharraichte le inbhean glè àrd an datha chiar eu-mealainin agus inbhean nas ìsle an datha bhàin phaeo-mealainin. Tha e nas sturrail na gruag bhàn ach chan eil cho sturrail na gruag ruadh.
José Luis Rodríguez Zapatero
Rugadh e ann an Valladolid is bha e na oileanach aig an Oilthigh León, far an deach e sa' Phàrtaidh Sòisealach Luchd-obrach na Spàinne (PSOE) is thachair e ris a' bhean, Sonsoles Espinosa, is dh'obair e mar neach-teagaisg an siud an dèidh dha a cheumnachadh. Chaidh a thaghadh mar bhall Còmhdhail Tagraichean na Spàinne ann an 1986 is chaidh e na àrd-rùnaire a' PhSOE ann an 2002. Chaidh e na phrìomh mhinistear na dùthcha 17 an Giblean 2004 an dèidh do na ionnsaighean ceannairceach ann am Madrid 11 am Màrt, is mhair e gu ruige 21 an Dùbhlachd 2011 nuair a chaidh Mariano Rajoy na phrìomh mhinistear.
Gruag chiar
Chan dh'aontaich roinn nan daoine air co-dhiù tha gruag bàn-dhonn no gruag dhubh freagarrach ri gruag donn, ged tha bitheanta an facal air chleachdadh a ghabhail a-staigh raon leathann nan dathan na gruaige nach bàn agus nach ruadh. Tha "bàn-dhonn" air chleachdadh air uairibh air daoine le gruag de dath nas bàine de donn. Cuideachd, faodaidh dath na gruaige "bhàin" air fhaicinn a bhith mar a tha air fhaicinn cho "bàn-dhonn" ann an aon àite eile.
José Luis Rodríguez Zapatero
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Daoine às an Spàinn Roinn-seòrsa:Poileataigs Roinn-seòrsa:Pàrtaidh Sòisealach Luchd-obrach na Spàinne
Gruag chiar
Am measg na muinntire na Roinn-Eòrpa, tha comannaichte le sùilean donna agus craiceann ciar ghruag dhorcha, ach 's urrainn do sùilean liatha, uaine, no gorma aig daoine donn/dubh a bhith.
150px|thumb|left|[[Eithne|Eithne Ní Bhraonáin, bean dhorcha ainmeil]]
thumb|150px|[[Judy Garland, bean dhorcha ainmeil, cho "Dorothy" 'san fhilm The Wizard of Oz (1939).]]
Björt framtíð
'S e partaidh poileatagach à Innis Tìle a bhios a' gabhail ri poilitigs Libearalach, an àrainneachd agus an An t-Aonadh Eòrpach 's a th' ann am Björt framtíð (Gàidhlig: Teachd Soilleir). Cha deach a stèidheachadh ach air 4 an Gearran 2012, nuair a sgarr feadhainn bho Shamfylkingin agus Framsóknarflokkurinn. Chan eil riochdaire no riochdaire aige san Alþingi (pàrlamaid) a-nis. 'S e pàrtaidh a tha gu làidir airson an Aonaidh Eòrpaich.
Gruag chiar
Seallaibh cuideachd
Roinn-seòrsa:Fiamh daonna
Björt framtíð
Eachdraidh
Chaidh Guðmundur Steingrímsson a thaghadh mar thagraiche airson Framsóknarflokkurinn anns an Alþingi, ach dh' fhàg e am pàrtaidh sin air sàilleabh dhiofaran mun Aonadh Eòrpach. Ann an 2012 stèidhich esan Björt framtíð còmhla ri Besti flokkurinn (Pàrtaidh as Fheàrr), a bha soirbheachail air ìre ionadail ann an Reykjavík fhèin, agus aig an robh na h-aon litrichean tòiseachaidh le BF. Chaidh am pàrtaidh ùr a stèidheachadh airson pàirt a ghabhail ann an taghadh coitcheann Innise Tìle ann an 2013.
Anns an taghadh coitcheann sa bhlaidhna sin, fhuair am pàrtaidh 8.2% nam bhòtaichean agus ghluais iad a-steach dhan Alþingi le sianar riochairean. Anns an taghadh tràth ann an 2016, fhuair Björt framtíð 7.2% den bhòt, leis an robh am pàrtaidh fhathast a' cumail ceithir seataichean anns an Alþingi. Bho 2017, bha iad an sàs ann an riaghaltas co-bhanntachd anns an robh Pàrtaidh na Neo-eisimeileachd, Viðreisn agus Björt framtíð fhèin. Bhuineadh dà àite ann an caibineat Bhjarni Bhenediktsson do Óttarr Proppé (slàinte) agus Björt Ólafsdóttir (àrainneachd agus goireasan nàdurrach), an dithis nan riochdaire Bhjört framtíð.
San t-Sultain 2017 thuirt Björt framtíð gum fàgadh iad an co-bhanntachd. Mar thoradh air an sin, bhris caibineat Bhjarni Bhenediktsson agus chaidh taghadh tràth a dhèanamh. Anns an taghadh seo, cha d' fhuair Björt framtíð ach 1.22% den bhòt agus mar sin chailleadh a h-uile seatr acac san Alþingi. Leig Óttarr Proppé dheth a dhreuchd mar chathraiche a' phàrtaidh, is e an neach-ionaid aige Björt Ólafsdóttir.
Taghaidhean dhan Alþingi
B' ann ann an 2013 's a bha Björt framtíð na bu shoirbheachaile a thaobh bhòtaichean, ged an robh iad anns an riaghaltas ann an co-bhann le Sjálfstæðisflokkurinn agus Viðreisn eadar 2016 agus 2017.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Poileataigs Roinn-seòrsa:Innis Tìle
650an
Bliadhnaichean
Roinn-seòrsa:7mh Linn *
Galileo Galilei
'S e reuladair agus neach-smaoin ainmeil a bh' ann an Galileo (Pisa, 15 an Gearran 1564–Firenze, 8 am Faoilleach 1642). Thog e prosbaig agus gloinn-amhairc gus am b' urrainn dha coimhead ri na rionnagan agus planaidean eile. Is e a chiad duine a lorg ceithir de na gealaich aig Iupatair agus smaoinich e air toir de na laghan ann an nàdar-feallsanachd. Bha e cuideachd ball dhen Accademia dei Lincei, a' chiad comann saidheansail.
Seach gun robh Galileo den beachd gur e a' ghrian a bha na meadhan an Slighe Chloinn Uisnich an àite an t-saoghal chuir an eaglais Caitligeach e an sàs agus bha iad a maoidheadh a mharbhadh. Gheall e gun do dh'atharraich e creideamhan ach dìreach airson a bheatha a shàbhaladh. Chùm an eaglais e fo smachd agus anns an taigh aige airson a chòir den beatha aige.
Ged 's a tha Galileo comharraichte an latha an diugh airson a h-obair an feallsanachd-nàdurra, bha e cuideachd, mar a bha an cuid bu mhòr de Ollamhan Caitligeach na linn, na h-Ollamh-Dhiadhaidh. Thog e, an lùib a chuid rannsachaidh an saidheans-nàdurra, ceist cudthromach mu deidhinn an càirdeas eadar firinn spioradail agus firinn an saoghal nàdurra. B' anns a cheist seo "An e gu bheil fìrinnean spioradail agus nàdurra neo-eisimeileach: fìrinnean spioradail a bhuannachd do saoghal spioradail a-mhàin agus fìrinnean nàdurra a bhuannachd do an duil nàdurra a-mhàin neo An e gu bheil fìrinnean spioradail agus fìrinnean nàdurra còmhla na roinnean de an aon firinn?" Tha an ceist seo na h-aobhar connspaid aig cuid eadhan dhan latha an diugh. Thàinig Galileo fhèin ris a cho-dhùnadh gu robh fìrinnean spioradail agus nàdurra co-cheangailte o chionn 's nach urrainn do firinn cuir an aghaidh firinn.
Ceangal a-mach
Roinn-seòrsa:Eòlaichean agus Innleachdairean Roinn-seòrsa:Daoine às an Eadailt Roinn-seòrsa:Reul-eòlas
Aodh Mór Ó Néill
B’ e Iarla Thír Eoghain ann an Éirinn a bh’ ann an Aodh Mór Ó Néill (Tír Eoghain, mu 1550 – An Ròimh, 20 an t-Iuchar, 1616), a bha an sàs ann an Cogadh nan Naoi Bliadhna, bho 1594 gu 1603.
Beatha
Bhuineadh Aodh Mór Ó Néill do fhine nan Néilleach a bha, a-rèir nan Sasannach, nan luchd-ionaid laghail ceannas a’ chinnidh is Iarlachd Thír Eoghain. ‘S e an dàrna mac Mhaitias a bh’ ann, dìolain is fear-ionaid a’ chiad Iarla Thír Eoghain, Conn Ó Néill. An uair sin thàinig am follais còmhstri doirbh taobh chòirichean-sheilbhe am broinn a’ chinnidh: ‘S e Maitias a bh’ann am mac na b’ aosda, ged an robh e na dhìolain, oir cha chuireadh dìolanas bacadh air a’ ghnothach sin idir ann an Lagh nan Gàidheal. Dhiùlt Séain, am fear na b’ aosda nam mac dligheach an Iarla, a ghabhail ri na cho-dhùin athair. Ri linn a’ chogaidh sin, chaidh Maitias (far-ainm Am Fear Dorcha) a mharbhadh leis na daoine aig Séain. Theich Conn bhon dùthaich aige is e a’ leigeil Aodh ann an droch shuidheachadh: ‘S e dìreach na Sasannaich ann am Baile Átha Cliath a bha ga chuideachadh, o chionn 's gu robh iad airson cumhachdan nan Gàidheal a lùghdachadh is siostam riaghlaidh Sasannach a chur air dòigh an àite cleachdaidhean Gàidhealach. Bheireadh na Sasannaich fearann air falbh bho na Gàidheil is bheireadh iad air ais dhaibh fo shiostam ùr à Sasainn.
Thogadh Aodh ann an daingneach a bha aig an teaghlach Hoveneden, chan ann an Sasainn mar a bhathar dhen bheachd fad bliadhnachan. An dèidh gun do mharbh Toirdhealbhach Luineach Ó Néill a bhràthair Brian, fhuair Aodh an tiotal Ridire air Dún Geannainn. Ann an 1567, an dèidh bàs Shéain, thill e gu Cúige Uladh fo chùram Henry Sidney, Riaghladair nan Sasannach ann an Èirinn. An siud, bha Toirdhealbhach Luineach Ó Néill air Séain Ó Néill a leantainn mar cheann-feadhna a’ chinnidh, ach cha do ghabh Sasainn idir ri na còirichean aige mar Iarla Thír Eoghain. Bha iad a’ moladh Aodh na àite, mar fhear-ionlaid laghail, is iad ag iarraidh gum biodh e na chaidreabhach dìlseach dhaibh airson smachd a’ cumail air Cúige Uladh. Ann an 1580, ri linn an Dàrna Ar-a-mach ann an Deasmhumhain, Shàbaid e ro taobh nan Gall an aghaidh Géaroid Mac Géarald, 15mh Iarla Dheasmhumhain agus, ann an 1584 chuidich e John Perrot anns an sabaid an aghaidh nan Albannach ann an Aontraim. An ath-bhliadhna fhuair e cuireadh do Phàrlamaid ann am Baile Átha Cliath mar Iarla Thír Eoghain agus, ann an 1587, an dèidh turas dhan Lùchairt Rìoghail thall ann an Sasainn, fhuair e air ais tro chead rìoghail, an cuid fhearainn a bha aig a sheanair, Conn Ó Néill, a’ chiad Iarla Thír Eoghain. Aig a’ cheart àm, leanadh na Sasannaich orra is iad a’ cruthadh mì-rùn eadar Aodh is Toirdhealbhach, oir bha iad a’ feuchainn ri de cumhachd nan Néilleach a lagachadh. Ach, mu dheireadh thall, rèitich an dithis aca còrdadh agus leig Toirdhealbhach an crùn dheth ann an 1595. Chaidh Aodh a chrùnadh na cheann-feadhna ann an Tulaigh Òg an dèidh sin, san sheann dhòigh nan Rìghrean Gàidhealach, is le sin ‘s e esan am fear na bu comasaiche ann an Cúige Uladh air fad.
Aig toiseach tòisichidh 1590, chuir an Riaghaltas Sasannach Ceannas Roinneil air dòigh an ann Cúige Uladh, fo stiùireadh an fhir-imrich Henry Bagenal, a bha a’ fuireach ann an Iúr Cinn Trá. Ann an 1591, chuir Ó Néill am fearg air Bagenal leis gun do ruith e air falbh còmhla ris a phiuthar Mabel, ach ann an 1593, sheall e cho dìlseach ‘s a bha e thuca is e a’ cur taic armachd dhan a chliamhainn an aghaidh Aodh Mag Uidhir, an am Béal Leice. An dèidh bàs Mhabel, mean air mhean rachadh Ó Néill an aghaidh a’ chrùin gu dìomhair, is thoisich e taic iarraidh bhon An Spàinn agus Alba. Ann an 1595, chaidh John Norreys a chuir a-nall gu Éirinn le feachd mòr gus gèill a thoirt airsan, ach b’ fheudar do dh’ Ó Néill an daingneach aig Cluain-Dabhail a ghlacadh, mus b’ urrainn do Norris fiù ’s na daoine aige a dheasachadh. Chaidh Ó Néill ainmeachadh na bhrathadair ann an Dún Dealgan, gu grad. Seo an sradag a thoisich Cogadh nan Naoi Bliadhna.
Leanadh Ó Néill am poileasaidh a thoisich uncail Séain: bheireadh e armachd dhan mhuinntir, an àite a chuid earbsa a chur ann an saighdearan-duais. Le sin, b’ urrainn dha feachd anabarrach mòr fhastadh, a bharrachd air taic solarachadh fhaighinn bhon An Spàinn is Alba, rud a leig dha fàth a ghabhail air buidheann dhe cha mhòr dà mìle Sasannaich aig Cath Chluain Tiobrad. Tabhainn esan is càch Crùn na h-Èireann gu Felipe II na Spàinne, ach dhiùlt e e.
A dh’aindeoin am mì-rùn traidiseanta a bh’ ann eadar na Néilleaich agus na Dónaillich, rinn Ó Néill caidreabhas còmhla ri Aodh Rua Ó Dónaill, mac Aoidh, an t-seann caidreabhach is nàmhaid Shéain. Sgrìobh an dithis aca chun an Rìgh Felipe II na Spàinne. Anns na litrichean aca - cheap is leugh Sir William Russel feadhainn - dh’innis iad dhan Rìgh gur e luchd-dìona na h-Eaglais Chaitligeach a bh’ annta, is iad ag iarraidh saorsa chreideamh is poilitigeach do na Tùsanaich ann an Èirinn. Sa Ghiblean 1596, Gheall na Spàinntich gun toireadh iad taic dha na reubaltaich, is an uair sin chuir Ó Néill roimhe beagan dhe tìm fhaighinn, is e a’ gealltainn dìlse gu Crùn Shasainn nuair a b’ fheudar dha. Le sin, b’ urrainn do dh’ Ó Néill na Sasannaich a chumail fada air falbh bhon chuid fhearainn aige fad còrr is dà bhliadhna.
Cho-dhùin Ealasaid I mathas foirmeil a thoirt do dh' Ó Néill is chuireadh crìoch air an còmhstri ann an 1598. Ach an ceann dà mhìos, mhill e arm Sasannach dhe 4,000 duine aig Cath Bhéal-an-Átha-Buí, ri taobh na h-Aibhne Chluain-dabhail, far a bhàsaich Henry Bagenal fhèin. ‘S e an call na bu mhiosa a dh’fhulaing Feachdan Shasainn ann an Èirinn a-riamh a bh’ ann. Nam b’ urrainn don Iarla fàth a ghabhail air a bhuannachd ’s dòcha gum faodadh e cumhachd Shasainn san dùthaich a lagachadh, leis gu robh mìothlachd air a bhith ga sgaoileadh air feadh na tìre – gu h-àraidh ann an ceann a deas far an robh Seumas Tómas Mac Gearailt ag iarraidh a chuid chòirichean mar Iarla Dheasmhumhain. A dh’aindeoin sin, bha feum aig Ó Néill air taic bho thall thairis agus, ged an robh e a’ fàs cliùiteach mar shaighdear air fead na Roinn-Eòrpa, cha bhiodh sin gu leòr co-dhiù.
An ceann ochd mìos an dèidh Chath Bhéal-an-Átha-Buí, chaidh Riaghladair Sasannach ùr gu tìr ann an Èirinn, fear air an robh Iarla Essex, is na feachdan na bu mhotha a chuir na Sasannaich thall a-riamh còmhla ris, mu 17,000 duine. Lean esan òrdughan dìreach bhon a' bhànrighinn ach an dèidh iomairt gun shoirbheachas ann an ceann a deas na dùthcha, b' fheudar dhàsan còmhraidhean fhaighinn leis an Iarla Thír Eoghain, a ghabh àite ann an daingneach ann an Lagáin air 7 an t-Sultain 1599, far a rèiteachadh sgur-cogaidh. Gu mì-fhortanach dha, cha do chòrd sin idir leis a' bhànrighinn. Shiubhal an Riaghladair air ais gu Lunnainn, is e a' dèanamh oidhirp ainm a shàbhaladh. An dèidh dà bhliadhna làn mathanas is ar-a-mach ùr, fiù ’s dh'fheuch e ri ionnsaigh a thoirt air an Tùr Lunnainn, an aghaidh miannan na bànrighinn, is le sin chaidh e a chur gu bàs.
Bha Ealasaid I ann an suidheachadh duilich. ‘S e ceist seilbhe a’ chrùin a bha aig cnag na cùise ann am poileataigs aig an àm, agus bha Ó Néill air ruaig a chur air na ceannardan na b' ainmeile aice turas an dèidh turais, is an Cogadh Spàinnteach - Sasannach a’ leantainn cuideachd. Bha an Iarla reubaltach fhathast a’ toirt taic do na ceannardan Ghàidhealach ann an Cúige Mumhan, is fiù ’s dh’fhoillsich e gairm-fhollaiseach airson na Caitligich ann an Èirinn, is e a’ brosnachadh ar-a-mach ann an ainm na h-Eaglaise. An dèidh iomairt ann an Cúige Mumhan ann an 1600, far an do mhill e an colonaidh Sasannach, rinn e air Dun na nGall, far an d’fhuair e solarachd bhon An Spàinn agus taic Bhon a’ Phàp Clemens VIII. ‘S e an Iosaideach James Archer a bha na riochdaire thall ri beulaibh Rìgh na Spàinne.
Mu dheireadh thall, anns a’ Chèitean 1600, fhuair na Sasannaich làmh an uachdair nuair an tàinig aig Sir Henry Dowcra air a chur gu tìr faisg air Doire ann an Tír Chonaill, is e os cionn feachd mòr, buidheachas do Niall Garbh Ó Dónaill. Aig an aon àm, bha an Riaghladair ùr, Charles Blount, VIIImh Iarla Mountjoy (caraid Essex), air an t-slighe bhon Iarmhí gu ruige Iúr Cinn Trá airson ga chuideachadh. Chuir sin mar fhiachaibh air Ó Néill dhol air ais gu Ard Mhacha. Chuireadh duais mhòr gus an Reubaltach a ghlacadh, marbh neo beò.
Ràinig taic bhon An Spàinn san Dàmhair 1601, feachdan fo Juan del Águila, a ghabh thairis Cionn tSáile, shìos ann an ceann a deas an eilein. Rinn Mountjoy air leis a chuid shaighdearan, is le sin b’ fheudar do dh’ Ó Néill agus Ó Dónaill am casan a thoirt leotha fa leth tro na tìrean a bha fo bhuaidh George Carew ann am meadhan cruaidh a’ gheamhraidh. Thàinig an dithis cheannard ri chèile a-rithist ann an Droichead na Bandan is dh’fheuch iad ris an arm Sasannach a dhùnadh a-steach, nuair a bha iad fhèin a’ cuairteachadh nan Spàinnteach. Bha na Sasannaich sgìth agus tinn, agus bha am beatha sa champa gu math doirbh leis cho cruaidh ‘s a bha an geamhradh. A dh’aindeoin sin, chuireadh ruaig air an arm aig Ó Néill ann an ùine ghoirid leis nach fhaodadh iad còmhradh a dheànamh leis a’ ghearasdan Spàinnteach agus air sgàth gun do rinn na Gàidheil mearachd mhòr ri linn ionnsaigh eich nan Sasannach. Theich na Gàidheil is thug an Ceannardan Spàinnteach gèill. ‘S e truaighe dhòrainneach dhoirbh do dh’ Ó Néill a bh’ann an Cath Chionn tSáile, is chaill e gu tùr a h-uile cothrom ris a’ Chogadh a bhuannachadh.
Theich Ó Dónaill chun na Spàinne an dèidh na truaighe ann an Cionn tSáile gus taic a lorg an siud, ach chaochail e an ceann goirid (tha amharas ann do nimhich fear-bràthaich Sasannach e). Leis an t-arm aige air a lùghdachadh, rinn Ó Néill an ceum air ais gu Cúige Uladh, far an tug e gèill chun a’ chrùin is dh’iarr e mathanas rìoghail oir bha e a’ feuchainn ris na h-oighreachdan aige a dhìon. Thug feachdan Shasainn ionnsaighean air Cúige Uladh ann an iomairtean fad 1601 – 1602, a lagaich suidheachadh Ui Néill agus dh’adhbhraich sin a’ ghoirt eadar muinntir na sgìre. Aig toiseach a’ bhliadhna 1603, thug Ealasaid I àithne do Mhountjoy gun thòisich e ri rèiteachadh a dhèanamh leis an Reubaltach. Chuir e ceann air sin nuair an tug Ó Néill thairis gu tur anns a’ Ghiblean. Chaidh Ó Néill gu Baile Átha Cliath còmhla ri Mountjoy, far a chuala e mu dheidhinn chrùnadh Sheumais I, fear-ionaid Ealasaid I. Nochd e ri beulaibh an Rìgh ùr san Ògmhios, còmhla ri Ruairí Ó Dónaill, fear-ionlaid a bhràthar, Aodh Rua Ruairí Ó Dónaill. Thug am monarc deagh fhàilte oirbh, ged nach do chòrd sin idir leis na h-uachdarain.