cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Teòirim
’S e smuanairt a tha dearbhte a th’ ann an teòirim. Ann am matamataig, ’s e ràdh matamatagach a tha air a chur an cèill ann an riochd a ghabhas dearbhadh no breugnachadh a th’ ann an smuanairt, agus ma tha e air a dhearbhadh fo riaghailtean matamataige ’s e teòirim a th’ ann. Mur eil dearbhadh aig an smuanairt ach thathar a’ creidsinn gu bheil e fìor agus thathar a’ sùileachadh gun tig dearbhadh air a’ cheann thall, chan e teòirim ach baralachas a th’ ann.
Beachd-bharailean an teòirim
Cha ghabh teòirim (no rudeigin eile) a dhearbhadh mar thà. Tha gach teòirim air a stèidheachadh air grunnan ro-fhìrinnean agus cha ghabh a dhearbhadh mur eil na ro-fhìrinnean seo fìor. ’S e sin ri ràdh gu bheil dearbhadh daonnan den riochd: ma tha A fìor, ’s ann a tha B fior. Ri linn sin tha ro-fhìrinnean an teòirim nam pàirt cudromach dheth. Tha gach teòirim an eisimeil air fìrinneachd a chuid ro-fhìrinnean. Mar as cumanta ’s e beachd-bharailean an teòirim a chanar ris na ro-fhìrinnean.
Teòirim agus teòiridh
Is math a dh’fhaodte gum bi beachd-bharail(ean) an teòirim na theòirim fhèin is gum bi an dara teòirim air a stèidheachadh air teòirim eile (no air grunnan teòirimean eile). ’S ann mar seo a tha eòlas air a thogail. Ach aig bun an eòlais seo bidh grunnan beachd-bharailean nach gabh an dearbhadh, agus tha an t-eòlas air fad an eisimeil orra. Bhiodh an t-eòlas seo meallta mur biodh gach aon de na beachd-bharailean bunaiteach fìor. Canar teòiridh ris an eòlas (.i. seata theòirimean agus na co-dhùnaidhean a tha air an tarraing bhuapa) a tha an eisimeil air grunnan beachd-bharailean gun dhearbhadh.
Siostaman aicseamach
Tro na linntean b’ e iomairt nam matamataichean teòiridhean matamataige stèidheachadh air grunnan aicseaman. Is iad seo beachd-bharailean a tha fèin-fhollaiseach (aig a’ char as lugha ann an suidheachadh air leth). Uaireannan, tha na h-aicseaman fhèin a’ dèanamh mìneachadh air an t-suidheachadh anns a bheil an teòiridh fìor. Mar eisimpleir, tha Teòiridh Ghrùpa an eisimeil air fìrinneachd an fhearta:
Nise, is cinnteach gu bheil seo fìor aig na h- àireamhan nàdarra, ach mur biodh e fìor aig dà uimhir a agus b de sheòrsa eile, cha bhiodh Teòiridh Ghrùpa fìor airson an t-seòrsa de dh’ uimhir a tha ann an a agus b. Ach aig an aon àm, cha bhiodh grùpa a th’ ann an t-seòrsa seo idir oir ’s e feart grùpa a tha fìrinneachd a’ cho-aontair seo. Tha Teòiridh Ghrùpa a’ buntainn ri grùpaichean a-mhàin. Chan eilear a’ tagradh gu bheil i fìor anns a h-uile suidheachadh. Anns am matamataig, canar Siostam Aicseamach ri teòiridh a tha stèidhichte air aicseaman agus Foirmeileas ris a’ bheachd-smuainealas a chleachdas mhodailean aicseamach a-mhàin. ’S e Teòiridh Dhearbhaidh an sgoilearachd shiostaman foirmeil aicseamach agus na dearbhaidhean a thigeadh bhuapa.
Dearbhadh teòirim agus lèamannan
Chan e pàirt de theòirim a th’ anns an dearbhadh, mar a thà anns na beachd-bharailean. Faodaidh grunnan dearbhaidhean eadar-dhealaichte a bhith aig an aon theòirim. Mar as cumanta, tòisichidh dearbhadh bho bheachd-bharailean an teòirim. Leanaidh an dearbhadh ceum air cheum, agus gach ceum air a thuigsinn bhon cheum a th’ ann roimhe, gus an ruigear an co-dhùnadh a bheir dearbhadh air an smuanairt. Ach uaireannan tha feum aig an dearbhadh air ro-stèidhean eile. ’S e smuanairtean eile a th’ anntasan agus feumar an dearbhadh air a’ chiad dol-a-mach airson a’ phrìomh smuanairt a ghabhail dearbhaidh mar theòirim. Canar lèama ri smuanairt den t-seòrsa. Thoir an aire gu bheil diofar eadar lèama agus beachd-bharail. Tha lèama co-cheangailte ri dearbhadh an teòirim agus is math a dh’fhaodte gum bi dearbhadh eile ann gun fheum air an lèama seo, no aig a bheil feum air lèama(nnan) tur eadar-dhealaichte.
Co-chnuasachd teòirim
An uair ’s gu bheil teòirim air a dhearbhadh, uaireannan gabhaidh smuanairt eile a dhearbhadh cuideachd gu sìmplidh. Canar co-chnuasachd ri seo. ’S e ath-thoradh teòirim a th’ anns a’ cho-chnuasachd.
Briathran eile
Mar a tha teòirim na smuanairt a tha na chuis-dhearbhte, ’s ann nach eil fìor dhiofar eadar teòirim, lèama agus co-chnuasachd, ach a-mhàin an suidheachadh às an èirich iad. Thathar a’ beachdachadh gu bheil teòirim nas cudromaich na lèama, ach tha grunnan lèama ann (me. Lèama Ghauss is Lèama Zorn) a tha air leth cudromach cuideachd. Corra uair tha teòirimean cudromach matamataig air an ainmeachadh leis na faclan “riaghailt”, “lagh” no “prionnsabal” (me. Riaghailt Chramer, Lagh nan Àireamhan Mòra, Prionnsabal Chot a’ Chalmain) ach sa chumantas tha na faclan “teòirim” no “lèama” nas fheàrr. Uaireannan tha am facal “frith-bharail” air a chleachdadh nuair a tha an smuanairt dearbhte ged tha tuar meallta aige (me. Frith-bharail Bhanach-Tarski), ach thathar a’ cleachdadh an fhacail seo cuideachd far a bheil smuanairt air a bhreugnachadh agus tuar aige gu robh e fìor.
Llangristiolus
Tha am baile Llangristiolus ann an Ynys Môn, a' Chuimrigh. Tha e 130.9 mi (210.7 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 214.4 mi (345.0 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 1310 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 970 (74.0%); rugadh 77% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Ynys Môn Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Muirsgian
right|300px
1207
MCCVII
Muirsgian
Se seòrsa mhaorach a tha ann am mùsgan, muirsgian neo stealladair. B' àbhaist dha a bhith ga chleachdadh mar ealtainn, uime sin, an t-ainm sa Bheurla "razor fish"
1207
Bàsan
Roinn-seòrsa:1200an
Muirsgian
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Maorach
21 am Màrt
'S e 21 am Màrt an 80mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich (81mh ann am bliadhna-leum). Tha 285 latha air fhàgail gus deireadh na bliadhna. 'S e toiseach an earraich a tha san latha seo.
Tachartasan
thumb|150px|An t-Earrach le [[Paul Cézanne]]
Fèillean
Roinn-seòrsa:Làithean
Llanddewi yn Hwytyn
Tha am baile Llanddewi yn Hwytyn ann am Powys, a' Chuimrigh. Tha e 56.7 mi (91.2 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 136.7 mi (220.0 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 346 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 28 (8.1%); rugadh 34% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Powys Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Whitton
Baile nan Gall, Alba Nuadh
'S e bhaile na mòr-roinn Alba Nuadh, Canada a tha ann an Baile nan Gall (Beurla: “Englishtown”). Anns a’ bhliadhna 2006 bha -- duine a’ fuireach anns an bhaile.
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Alba Nuadh Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Eilean Cheap Bhreatainn
Alfred Werner
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Daoine às an Eilbheis Roinn-seòrsa:Daoine às an Fhraing Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Donnag
Is iomadh ciall a tha aig donnag:
Kalmar län
'S e Roinn (Suainis: län) na Suaine a th' ann an Kalmar län (Suomais: Kalmarin lääni). Tha i na laighe ri taobh na Mara Bhaltaich, ann am ceann a deas na dùthcha, gu deas air Östergötlands län. 'S e Kalmar a tha na phrìomh-bhaile. Chaidh an roinn a chruthachadh ann an 1634. Sìnidh Kalmar län fad 11,217.8km² agus tha 233,168 duine a' fuireach ann. Le sin, 's e an 9mh roinn as motha na Suaine a thaobh talmhainn agus an 17mh tè as motha a thaobh àireimh-sluaigh. 'S e Suainis tha ga bruidhinn an seo. Chan eil ach 12 sgìrean-riaghlaidh sa roinn seo, Kalmar nam measg.
Freumhan an ainm
Ged nach eil freumh-fhaclachd an ainm seo cho soilleir tha e coltach gur ann à kalmarnir (Gàidhlig: càrn) ann an Lochlannais a tha an t-ainm.
Eachdraidh
B' e Jesper Andersson Cruus af Edeby a' chiad riaghladair nan roinne.
Leth-aon
thumb|Leth-aonan co-ionnann Canar leth-aon no leth-leanabh ri dithis chloinn a rugadh anns an aon latha leis an dearbh màthair. Tha an dà chuid ann: leth-aonan co-ionnann (monozygotic) le coltas co-ionnann agus leth-aonan bràithreil (dizygotic) le coltas eadar-dhealaichte.
Roinn-seòrsa:Leth-aonan Roinn-seòrsa:Gintinn
Protractair
right|200px|thumb|Protractair 360°
'S e inneal dealbhaidh a tha ann am protractair, san cruth de cearcall neo leth-chearcall de stuth tana, gu h-àraid plastaig trìd-shoilleir. Bithidh "làr" (neo puing làraich) sgrìobta aig meadhan a' chearcaill agus ceuman (aonad tomhais nan uilnean) sgrìobta mun chuairt.
Roinn-seòrsa:Matamataig Roinn-seòrsa:Inneal-thomhais
Aon-adharcach (each)
thumb|right|280px|Each aon-adharcach 'S e seòrsa each geal a tha ann an Aon-adharcach air a bheil adharc, anns na sgeulachdan aosda. Chan urrainn ach maighdean ga sealg, agus tha teòiridh ann gur ìomhaigh Chrìosd a tha ann an aon-adharcach. Tha an aon-adharcach air a bhith na shamhla na h-òigheachd fad na linntean.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Each Roinn-seòrsa:Litreachas Roinn-seòrsa:Beathaichean Miotasach
Ad-Dahna
'S e fàsach anns an Ear Mheadhanaich a tha anns an fhàsach ad-Dahna (Beurla: Ad-Dahna Desert).
Tha e pàirt den Fhàsach Araibianach, a tha a’ ceangal an fhàsach  an-Nafud ris an fhàsach  Rub' al-Khali.
Roinn-seòrsa:Fàsaichean Roinn-seòrsa:An Ear Mheadhanach
Köthen
‘S e baile meadhanach faisg air Bernburg agus Dessau-Roßlau air an àirde an ear na Gearmailte a th’ ann an Köthen (IPA: ˈkøːtən). Tha e suidhichte aig 80m os cionn ìre na mara, anns an stàit Sagsainn-Anhalt. Tha am baile 48km air falbh bho Mhagdeburg, 30km bho Halle, 54km bho Leipzig agus 130km bho Bherlin. Tha 26,8890 duine a' fuireach ann. Tha ceangal làidir ri leigheas-nàdara homeopathy ann.
Eachdraidh
Chaidh bad beag ann an ceann a deas a' bhaile air a bheil Cösitz a chlàradh airson a' chiad turais ann an 839 agus tha fios againn gun do rinn Otto von Ballenstadt droch mhilleadh air Köthen ann an 1115. Bhuineadh e dhan teaghlach uasal Askanier. Stèidheachadh eaglais fo sgèith easbaigeachd Mhagdeburg ann an 1150 agus an ceann còig bliadhna bha Tighearna a chur air dòigh às leth na h-eaglaise, rud a chanadh Ministerialis ris. B' e ridire uasal a bh' ann a dh'fheumadh seirbheis a thoirt gu tighearna eile. Tha Sòrbais fhathast ga bruidhinn, còmhla ri Gearmailtis an seo ann an 1293. Dh' fhàs an t-àite gu bhith uabhasach beairteach agus fiù' s chuireadh taigh-cùinnidh air bhog an seo ann an 1160.B' e prìomh-bhaile na Diùcachd Anhalt-Köthen a bh' ann bho 1603 gu ruige 1847. Chuir Johann Sebastian Bach sia bliadhna seachad ag obair ann an Köthen mar mhaighstir-ciùil (Gearmailtis: Kappellmeister) bho 1717 gu ruige 1723 às leth a' Phrionnsa Leopold. Leanadh am prionnsa ionnsachadh Jean Calvin agus cha ghabhadh e ri ceòl san eaglais idir. Air sàilleabh sin, cha dèanadh Bach obair air cuspairean spioradail fad an àm sin. 'S ann ann an Köthen a thug ceòl dannsa buaidh air.
1208
Bàsan
Roinn-seòrsa:1200an
Sròn-adharcach
Is dòcha gu bheil thu a' lorg aon-adharcach (each) (unicorn)
'S e seòrsa mamal a tha ann an sròn-adharcach neo aon-adharcach (Beurla: “rhinoceros”). B’ àbhaist dhaibh a bhith cumanta eadar Afraga agus Àisia (Indonesia), ach tha iad ann an cunnart mòr air feadh nan dùthchannan seo, air sgath gu bheil an adharc aca air chleachdadh mar leighis-gaol.
San Linn-deighe, bha aon-adharcaich ann an Roinn-Eòrpa air an robh falt tiugh.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Sròn-adharcach Roinn-seòrsa:Mamalan
Walther Hermann Nernst
B' e Walther Nernst (Briesen 25 an t-Ògmhios 1864 -  Zibelle 18 an t-Samhain 1941) Ceimigear agus fiosaigiche às  A' Ghearmailt. Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 1920.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt Roinn-seòrsa:A' Phòlainn Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Clach
thumb|Clachan air an tràigh Ann an eòlas-talmhainn canar clach ri gràinnean mèinnireach a tha ceangailte rin chèile gu nàdurra ann an staid chruaidh. Tha rùsg na talmhainn air a dhèanamh à cloich.
Sa chumantas thèid clachan a' seòrsachadh a rèir a' cho-dhèanamh cheimigich is mèinnirich aca, a rèir structar nam mìrein aca agus a rèir a' phròiseis anns an deach iad a chruthachadh.
Seòrsaichean
thumb|Clachan anns a' [[Am Monadh Ruadh|Monaidh Ruaidh]] Seo na trì prìomh roinnean-seòrsa de chlachan:
'S e petrology an rannsachadh saidheansail air na clachan, tha e na phàirt riatanach de eòlas-talmhainn.
Cleachdadh
thumb|Seann innealan à cloich thumb|Taigh agus feansa ann an [[Hiort]] Bha agus tha buaidh mhòr air cleachdadh nan clachan air leasachadh cultarail agus teicneòlach nan daoine.
Ann an Linn na Cloiche (eadar 2.6 millean is 7 mìle bliadhna RC) thòisicheadh clachan a chleachdadh mar innealan. Lorgadh an fheadhainn a bu shine anns an roinn far a bheil an Aetiòp an-diugh, tha iad eadar 2 is 3 millean bliadhna a dh'aois.
Anns na seann làithean chaidh togalaichean a thogail le clachan a-mhàin, an-diugh chithear clachan gu math tric am broinn an taighe mar làr, mar staidhir no anns a' chidsin, no taobh a-muigh air na rathaidean. Thèid an cleachdadh airson clach-chuimhneachain no mar bun-stuth ann an ealain cuideachd.
Ann an eachdraidh bha mèinnearachd nan clachan cudromach airson adhartas a thoirt do na daoine. Bho Linn an Iarainn a-mach bhathar a' feuchainn meatailt fhaighinn às na clachan. An toiseach chaidh teine a chleachdadh, ach dh'fhàs sin gu gnìomhachas cudromach. Chithear mar eisimpleir tobhtaichean de mhèinnearachd iarainn ann an Ratharsair, a chuir ri eaconomaidh an eilein aig deireadh an 19mh linn. Lorgar daoimeanan, gual is mòran rudan eile anns na clachan eadar-dhealaichte air feadh an t-saoghail a dh'fhiach airson mhèinnearachd.
Air a' Ghàidhealtachd chaidh clachan a chleachdadh airson taighean no feansaichean a thogail gu h-àraid anns na h-àitichean far an robh fiodh gann. Chithear cuideachd mòran chlachan Chruithneach a bhios a' toirt iomradh mu eachdraidh nan tuineachaidhean. Tha Clach a' Charraidh ann an Seannduaig na deagh eisimpleir de chloich Chruithnich Clas II.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Eòlas-talmhainn
Magnus Maximus
thumb|Magnus Maximus air bonn-airgid Bha Magus Maximus (Macsen Wledig anns a’ Chuimris, mu 335 - 388) na cheannard air taobh an iar na h-Ìompaireachd Ròmanaich eadar 383 agus a bhàs anns a’ bhliadhna 388. Rugadh e sa Spàinn agus chaidh e a stèidheachadh mar ìompaire leis an arm fhad 's a bha e air dleastanas ann am Breatainn. Rinn e a’ chùis air a phrìomh nàmhaid Gratianus faisg air Pairios agus chaidh a mharbh ann am blàr ann an Lyons air an 25 Lùnasdal 383. Thog Magnus Maximus prìomh bhaile Augusta Treverorum (Trier anns a’ Ghearmailtis) agus bha e na Chrìosdaidh.
Magnus Maximus ann am beul-oideas na Cuimrigh
A rèir faoin-sgeul Chuimrich bho na meadhan-aoisean, phòs Magnus Maximus Elen Luyddog, nighean Eudaf à sgìre Segontium, 's e sin an daingneach Ròmanach faisg air Caernarfon, agus tha fianais, gu ìre, gu bheil an sgeulachd seo fìor. A rèir faoin-sgeul Chuimris dh’fhàg na Ròmanaich a' Chuimrigh fichead bliadhna ron chòrr dhe Bhreatainn. A rèir sinnsireachd Chuimrich tha Naomh Peblig agus Owain fab Macsen Wledig nam mic aig Magnus Maximus agus Elen. Sgrìobh agus sheinn Dafydd Iwan òran ainmeil mu dheidhinn Mhagnus Maximus, ‘Yma o Hyd’.
Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Seann-Ròimh Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Paindeal
thumb|300px|Jaguar dubh
Tha paindeal neo pantair na sheòrsa cat mòr feòil-itheach. Mar as trice tha iad dubh.
Roinn-seòrsa:Cat Roinn-seòrsa:Mamalan
Hill of Midland
'S e beinn ann an Arcaibh, Alba a th' ann an Hill of Midland.
Suidheachadh
Tha e suidhichte tuath air a' bhaile Midland aig ceann a deas an eilean Mòr-thìr, Arcaibh. Tha e 158m (518 troigh) de dh'àirde agus 's e Mid Hill a mhàthair-mhullaich. Tha slighe bheag a' dol air a' bheinn. Air mullach na beinne chithear leac thriantanachd a bhios a' sealltainn a' phuing as àirde.
Air sgàth 's gu bheil àirde nam beann ag atharrachadh tro ùine, tha buidhnean eadar-dhealaichte gam measach bho àm gu àm. Rinneadh an t-ath-sgrùdadh mu dheireadh air Hill of Midland san 20 am Faoilleach 2012 agus chaidh na tomhasan a chruinneachadh air an liosta a tha ri fhaighinn air an làrach-lìn "Database of British and Irish hills".
Dallag
Is iomadh ciall a tha aig dallag:
Llanddewi Ystradenni
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Powys Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
José Ignacio de Márquez Barreto
B’ e José Ignacio de Márquez Barreto fear-lagha agus neach-poileataigs à Coloimbia. Rugadh e an an Ramiriquí, Boyacá 9 an t-Sultain 1793, agus dh’eug e 21 am Màrt 1880 ann am Bogotá. Bha e na Cheann-suidhe Choloimbia eadar 1837 agus 1841.
A dh’aindeoin gur ann teaghlach uabhasach bochd a bha e, b’ urrainn dha a chuid fhoghlaim fhaighinn aig a’ Cholaiste San Bartolomé, leis cho math ‘s a bha na toraidhean acadaimeagach aige; Thug e Ceum agus an uair sin Dotaireachd ann am Lagh Sìobhalta an siud. Dh’obair e ann an roinn a’ mhaoineachaidh aig an Àrd-chùirt (is e ainmichte le Simón Bolívar, 1819-1821) chaidh e a thaghadh mar riochdaire an àite fear eile aig Co-labhairt ann an Cúcuta, a thug àite ann an 1821; B’ fheudar dhàsan pàirt a ghabhail anns na deasbadan air sàilleabh gu robh fheadhainn dhe na riochdairean air dhìth, is fiù ’s bha e na chathraiche a’ Mhòr-dhàil. Bha e na Riaghailtear air an Roinne Bhoyacá eadar 1825 agus 1826. Fiù ’s nuair a deach e ainmeachadh reachdadair Oilthigh Boyacá ann an 1828, cha do dh’obair e ach beagan mhìos, air sgàth gu do deach e a thaghadh na bhall airson Roinne Tunja dhan Cho-chruinneachadh ann an Ocaña, far an robh e na chathraiche cuideachd. Rè linn na Coloimbia Mòire, dh’fhàs e cliùiteach airson na beachdan sìobhalta aige agus leis cho measail ‘s a bha e air a’ Bhun-reachd cruthaichte aig Mòr-dhàil Chúcuta. Dh’obair e mar Riaghladair air Cundinamarca fad beagan mhìos ann an 1830, gus an do dh’ainmich an ceann-suidhe eadarach Domingo Caycedo Santamaría e na Mhinistear a’ Maoineachaidh, agus dh’fhàs e ainmeil leis an dòigh cruaidh leis a shàbhalaich e maoineachadh na dùthcha.
Nuair a Bhris Coloimbia Mòr às a chèile, Bha Márquez an sàs ann an Co-chruinneachadh Stèidheachadh na Poblachd Ghranada Ùr ann an 1831, far an robh e os cionn a’ bhuidhne ion-mheadhanach. Thagh am Mòr-dhàil Francisco de Paula Santander mar cheann-suidhe na poblachd agus Márquez mar leas ceann-suidhe 9mh am Màrt 1832; agus fhuair e an ceannas (bho 10mh am Màrt gu ruige 7mh an Dàmhair 1832) leis gu robh Santander air dhìth. An dèidh do Shantander a thilleadh (ga thaghadh ann an 1833, còmhla ri Joaquín Mosquera) dh’obair e leis na dùbhlanaich agus chuir e air bhog buidheann nam libearalach ministearalach (freumh a’ Phàrtaidh Tòraidh). Sheas e aig taghadh a’ chinneas ann an 1837, far an tug e air an t-Seanailear José María Obando agus Vicente Azuero (riochdairean a’ bhuidhne libearalach adhartach). Bha an Riaghaltas aige ainmeil airson brosnachadh an t-sìobhaltais, dìon an eaconomaidh, tearmannachd nan Tòraidh agus brosnachadh an fhoghlaim. Bha e an sàs ann an Cogadh nan Àrdanach, eadar 1840 agus 1841.
Bha e na ollamh aig an oilthigh agus na Bhritheamh aig an Àrd-Cùirt an dèidh a' chinneas a leigeil ann an 1841.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Eachdraidh Roinn-seòrsa:Poileataigs Roinn-seòrsa:Daoine à Coloimbia
Bujumbura
'S e prìomh-bhaile Burundaidh a tha ann am Bujumbura. Tha e suidhichte anns an earra-thuath Loch Tanganyika. Mar sin dheth 's e am port-mara as cudthromaiche a tha anns an dùthaich seo. Tha bàtaichean-aiseig a' siubhal bhon an seo gu Kigoma ann an Tansainìa. Tha port-adhair eadar-nàiseanta ann cuideachd: Bujumbura International Airport. Anns a' bhliadhna 1994 bha mu 300,000 duine a' fuireach anns a' bhaile fhèin. 'S e seo an Co-chomharran aige: 3° 23’ Deas agus 29° 22’ Ear. Tha Bujumbura 860km air falbh bho Nairobi (Ceinia), 1,564km bho Bhrazzaville (A' Chongo), 774km bho Dodoma (Tansainìa), 176km bho Khigali (Rwanda), agus 543km bho Khampala (Uganda). Tha e suidhichte air an àirde an iar na dùthcha, aig 795m os cionn ìre na mara. Tha Oilthigh Bhujumbura ann. Canar gun do chluich a' chuid as motha den fiolm Disney: George of the Jungle ann am Bujumbura.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Afraga Roinn-seòrsa:Afraga-an-Ear Roinn-seòrsa:Bailtean
Òrdag
right|200px
’S e corrag reamhar a tha ann an òrdag neo òrdag-làimhe a tha gu math eadar-dhealaichte bho na corragan eile. ’S e digitus primus an t-ainm meidigeach a th’ oirre, a’ ciallachadh a’ chiad chorrag ann an Laideann.
Tha iad co-ionnan ri òrdag-coise air a’ chas.
Roinn-seòrsa:Bodhaig
Manach
Is e manach (Greugais: μοναχός) fear a tha a' fuireach gu cruaidh-chràbhach, an dara cuid na aonar (mar aonaran) no cuide ri manaich eile (ann am manachainn), dealaichte gu ìre àraidh bho luchd eile. Tha cailleach-dhubh air mnaoi a' fuireach mar sin. Mar as àbhaist tha aonaranaich agus manachainnean co-cheangailte ri Crìosdaidheachd agus Buddhachd. Mar as àbhaist, bidh manaich a' gabhail ri geamnachd.
1209
MCCIX
Bàsan
Roinn-seòrsa:1200an
Gàidhlig Mhanainn
right|200px|thumb|Sanas dà-chànanach aig [[Doolish]]
'S e am foirm Gàidhlig Mhanainn a tha ann Gàidhlig aig Eilean Mhanainn (y Ghailck, neo yn Ghaelg).
Eiseimpleir
right|thumb|Bailtean Mhanainn
Seo pìos sa Ghaelg air cat Manainneach. Mar a chì sinn, tha an dòigh-litreachadh shònraichte aice, coltach ris a' Bheurla le buaidh beag den Chuimris. Bidh Sostnagh a' ciallachadh "Sasannach", agus sorçh "seòrsa":
Faclair
Clàr: Gà - Gàidhlig, Gae - Gàidhlig na h-Èireann
Coimeas
Tha -ich (Gà) co-ionnan ri ee (GMh): doillee (duilich), gee (ith), Jedoonee (Didòmhnaich).
Tha -aid (Gà) co-ionnan ri ee no ey (GMh): carrey (caraid), oonlee (ionnlaid).
Tha bàthadh ag obair gu diofrach. Mar eisimpleir: ta mee (tha mi), ach t'ou (tha thu), t'eh (tha e), t'ee (tha i), t'ad (tha iad), nee'm (nì mi).
Tràth caithte: renn mi fakin (s.s. rinn mi faicinn = chunnaic mi).
Tràth teachdail: nee'm fakin (s.s. nì mi faicinn = chì mi).
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Cànain Ghàidhealach * Roinn-seòrsa:Eilean Mhanainn Roinn-seòrsa:Cànain Ghoidhealach
1210
MCCX
Bàsan
Roinn-seòrsa:1210an
Dasht-e Lut
thumb|right|200px|Dasht-e Lut, sealladh bhon adhar thumb|Dasht-e Lut 'S e fàsach anns an Ear Mheadhanaich a tha ann an Dasht-e Lut neo  Dasht-i-Lut.
Tha e suidhichte ann an Ioràn. 'S e fàsach-salainn a tha ann.
'S e seo am farsaingeachd aige: 51,800 cilemeatair ceàrnagach.
Roinn-seòrsa:Fàsaichean Roinn-seòrsa:An Ear Mheadhanach
Wüsten Afghanistans und des Iran Marele Deșert din Iran și Afganistan
An Riabhachan
'S e rud mòr a bhith a' streap na beinne seo leis gu bheil i ann an suidheachadh cho iomallach. Gheibhear thuice bho Chanaich, bho Atadal no bho Chill Fhaolain, agus 's ann air an rothair a nì a' mhòrchuid de dhaoine pàirt den t-slighe. Bidh cuid a' campachadh faisg air a' bheinn agus a' tòiseachadh às ùr an ath latha. Bidh cuid ga cheangal leis An t-Socach agus Sgùrr na Lapaich agus Càrn nan Gobhar
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Beanntan Rothaich Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Corrag
thumb|Corrag 'S e roinn-làimhe a tha ann an corrag neo meur (-làimhe). Tha ceithir corragan àbhaisteach air gach làmh, agus aon òrdag.
Roinn-seòrsa:Corp
22 am Màrt
'S e 22 am Màrt an 81mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich (82mh ann am bliadhna-leum). Tha 284 latha air fhàgail gus deireadh na bliadhna.
Tachartasan
thumbnail|150px|Johann Wolfgang von Goethe
Bàsan
thumb|150px|left|James W. Black
Fèillean
Roinn-seòrsa:Làithean
Cubhait (baile)
'S e prìomh-bhaile Chubhait a tha ann am Kuwait City, (Baile Chubhait, Arabais: مدينة الكويت, Madīnat al-Kūwait). Anns a’ bhliadhna 2005 bha 32,500 duine a’ fuireach anns a’ bhaile fhèin, ach bha 2.38 millean duine a’ fuireach ann an àrd-bhaile Chubhait. Tha am baile suidhichte air a’ Chamas Pheirseanach ann am meadhan na dùthcha. Tha pàrlamaid Chubhait, ris an canar Majlis Al-Umma, suidhichte an seo. Cuideachd tha mòran oifisean riaghaltach, mòran bhancaichean agus ionadan malairteach ann. Mar sin dheth 's e teas meadhan poileataigeach 's ionmhasail na dùthcha a th’ ann am baile Chubhait.
Tha port-adhair eadar-nàiseanta aige cuideachd, an Kuwait International Airport. Tha port-mara Shuwaikh agus port-mara Al Ahmadi mu 50 cilemeatair air falbh, deas air baile Chubhait.
Iomradh
thumb|right|250px|Pàrlamaid Chubhait: Majlis Al-Umma (مجلس الأمة, "The Council of the Nation")
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Àisia Roinn-seòrsa:Àisia an Iar-dheas Roinn-seòrsa:Bailtean
Hogamagh
right|250px|thumb|Hogamagh
'S e bhaile na mòr-roinn Alba Nuadh, Canada a tha ann an Hogamagh (Beurla: “Whycocomagh”). Anns a’ bhliadhna 2001 bha 854 duine a’ fuireach anns a' bhaile.
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Alba Nuadh Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Eilean Cheap Bhreatainn
Gaillimh
'S e baile mòr (Gaeilge: Cathair na Gaillimhe) agus port cudromach air an àirde an iar Chontae na Gaillimhe, sa Chúige Chonnacht, Èirinn a th'ann an Gaillimh neo Cathair na Gaillimhe. A bharrachd air sin ‘s e am baile as motha agus prìomh-bhaile na roinne a th’ann cuideachd. Tha Gaillimh suidhichte 157km air falbh bho Chorcaigh, 223km bho Dhoire agus 186km bho Bhaile Átha Cliath, prìomh-bhaile na dùthcha. Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1124 leis an Rìgh Toirdhealbhach Mór Ó Conchobhair (Seann Ghàidhlig: Tairrdelbach Ua Conchobair) air Inbhir Abhainn na Gaillimhe, faisg air Loch Coirib, fon ainm Dún Bhun na Gaillimhe. ‘S e an treas baile as motha na Poblachd agus an ceithreamh baile as motha na h-Èireann air fad a th’ann an Gaillimh co-dhiù. Fhuair am baile am far-ainm aige, Baile nan Treubh (Gaeilge: Cathair na dTreabh), ri linn nan Normanach o chionns gum beireadh 14 teaghlach malartach buaidh làidir air Gaillimh fad iomadh linn gus a lagaich Oliver Cromwell an cuid chumhachd.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Carbon dà-ogsaid
thumb|Carbon dà-ogsaid mar theann-stuth
Llandinam
Tha am baile Llandinam ann am Powys, a' Chuimrigh. Tha e 70.3 mi (113.1 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 156.1 mi (251.2 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 895 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 131 (14.6%); rugadh 55% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Powys Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Carbon dà-ogsaid
Gheibhear carbon dà-ogsaid gu nàdarrach mar ghas anns an àile, aig co-chruinneachdh de 400 pairtean sa mhillean (0.04%).
Ged a tha carbon dà-ogsaid cudromach do bheatha, tha a cho-chruinneachadh san àile air a bhith ag àrdachadh o chionn an Tionndadh Gnìomhachais, ag aobharachadh nise blàthachadh na cruinne.
Chaidh feartan carbon dà-ogsaid a rannsachadh leis an fhear-saidheans Albannach Joseph Black sna 1750an. Lorg e a-mach gun dèanar carbon dà-ogsaid bho analachadh ainmhidhean agus brachadh meanbhagach.
Roinn-seòrsa:Ceimigeachd
Am Faoilleach
|thumb|Am Faoilleach, Les Très Riches Heures du duc de Berry, Chantilly. 'S e am Faoilleach neo am Faoilteach a' chiad mhìos den bhliadhna. Tha 31 latha aige mar a tha aig sia mìosan eile.
Gròt
B' e bonn airgid de luach ceithir peighinnean a bha ann an Grót. Chaidh an cleachdadh anns na meadhan aoisean.
O chionn 's gu robh 12 peighinn ris an sgillinn, bha 3 grót ris an sgillinn.
Bha 40 grót uimhir ri 1 Meirc.
Roinn-seòrsa:Airgead
Ceusair
'S e Ceusair an t-ainm air na h-Ìompaire Gearmailteach. Chaidh an Ìompaireachd Ghearmailteach a stèidheachadh ann an 1871 aig seirbheis ann an Lùchairt Versailles, gu mòr mar thoradh air an obair aig Otto von Bismarck.
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Dasht-e Margoh
'S e fàsach anns an Ear Mheadhanaich a tha anns an fhàsach Dasht-e Margoh neo  Dashti Margo neo Dasht-e Mārgow (Beurla: Margow Desert).
Tha e suidhichte anns na sgìrean Helmand agus Nimruz ann an Afganastan.
'S e seo am farsaingeachd aige: 150,000 cilemeatair ceàrnagach.
Roinn-seòrsa:Fàsaichean Roinn-seòrsa:An Ear Mheadhanach
Leumadair
Is iomadh ciall a tha aig leumadair:
Francisco de Paula Santander
B’ e saighdear agus neach-poileataigs à Coloimbia a bh’ ann am Francisco José de Paula Santander y Omaña (Cúcuta, 2 an Giblean 1792 – Bogotá, 6 an Cèitean 1840). Bha e na cheann-suidhe Coloimbia Mòire eadar 7 an Dàmhair 1832 agus 1 an Giblean 1837 agus na leas-cheann-suidhe Poblachd Ghranada Ùire roimhe sin, eadar 3 an t-Samhain 1821 agus 1 an Giblean 1827. Buineadh Santander do theaghlach Uachdaran le freumhan anns An Spàinn agus bha a teaghlach aig an lùib siùcar, cofaidh agus Teòclaid a’ cinntinn anns na h-oighreachdan mòra a bh’ aca. An dèidh Gairm na Neo-eisimeileachd ann am Bogotá ann an 1810, ghabh Santander ri feachdan na Neo-eisimeileachd agus dh’fhàs e a bhith na shaighdear math, ged nach robh e a-riamh air an aon ràmh ri Simón Bolívar, air sàilleabh gu robh feallsanachd aige a thaobh an Riaghaltais. 'S e Santander a dhìon Cúcuta on Arm na Spàinne agus na rinn an iomairt anns  A' Bheiniseala.
Phòs e aig Sixta Tulia Pontón y Piedrahita à Soacha ann an 1836 agus rug i triùir duine-cloinne dha. B’ e boireannach gu math beairteach a bh’ innte. B’ fheudar dhaibh an dùthaich fhàgail ann an 1828 leis gu robhar a’ fàgail air Santander gu robh e an lùib iomairt airson Bolívar a mharbhadh. Thill e nuair a bhris an dùthaich às a chèile. Chaochail Santander ann an Bogotá ann an 1840, nuair nach robh e ach 48 bliadhna a dh’aois. A dh’aindeoin seo, leig e dìleab mòr do Choloimbia agus thathar a' ràdh gur e Fear nan Laghan a bh' ann. Chaidh an roinn Santander ainmeachadh air a shon.
Francis William Aston
B' e Francis William Aston ceimigear agus fiosaigiche Breatannach a bhuannaich an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 1922 airson innleachadh an speactromatair tomad.
Francisco de Paula Santander
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Francis William Aston
Rugadh e ann am Birmingham agus bha e na oileanach aig Colaiste Saidheans Mhason ann am Birmingham. Dh'obraich e aig taigh-grùide Bhutler agus Companaidh ann an Wolverhampton gu 1903 nuair a thill e gu Oilthigh Bhirmingham agus chaidh e na òraidiche ann an Oilthigh Chambridge ann an 1908.
Francisco de Paula Santander
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Daoine à Coloimbia
Poilitigs ann an Èireann
Aonadan poilitigeach na h-Èireann
Tha còig còigeamh ann an Èirinn, a bha tràth ann an eachdraidh na h-Èireann nan còig rìoghachdan fa-leth. Is iad Ulaidh, An Mí, Leamhainn, Mumha agus Connacht. B' e an Mi an còigeamh as lugha agus tha i air a bhi na phàirt den Mhumha bho linn nan Normanach.
Nuair a dh'fhuair na Normanaich greim air Èirinn anns an 14mh linn, roinn iad an tìr eadar 32 siorramachd, agus ainmeachadh cuid shiorramachdan "Contae". Is e na conntaidhean sin a tha fhathast nan aonadan rianachd na dùthcha agus tha fèin-aithneachadh làidir aig muinntir gach chontae.
Eadar 1801 agus 1921 bha Èirinn na phàirt den Rìoghachd Aonaichte. Ged a chòrd an Rèiteachadh seo ri cuid Èireannaich bha an cuid a bu mhotha na aghaidh. Dh'aontaich pàrlamaid na Breatuinn ri fèin-riaghladh airson Èireann ann an 1911. Bha fèin-riaghladh ri tòiseachadh ann an 1915 ach chuireadh bacadh air sin aig toiseach a' Chogadh Mhòr. Aig a' cheann thall cha tàinig Fèin-riaghladh idir ro 1921, nuair a stèidheachadh Saor-Stàite na h-Èireann as dèidh strì armaichte.
Nuair a dh'aontaich an Riaghaltas Bhreatainn ri stèidhicheadh Saor-Stàite na h-Èireann, bha cuid de na Ultaich calg-dìreach an aghaidh. Chaidh sgaradh air Èirinn agus dh'fhan sia (a-mach a naoi) conntaidhean Ultach anns an Rìoghachd Aonaichte. Dh'adhbharaich an t-aontachadh fhèin sgaradh an taobh deas na tìre, agus mhilleadh ciad bliadhna na Saor-Staite le cogadh sìobhalta fuilteach a mhair 9 miosan.
Mhair Saor-Stàite na h-Èireann bho 1921 gu 1937. Fon aontachadh de 1921 bha an Saor-stàit neo-eisimeileach ach taobh a-staigh Commonwealth na Breatuinn agus chùm an Cabhlach Rìoghail seilbh air port daingnichte aig Cobh faisg air Cathair Corcaigh anns a' Mhumha. Ann an 1937 dh'aontaich muinntir na h-Èireann ri bun-stèidh poblachd, agus choisinn Èirinn làn neo-eisimeileachd.
Canar "Èirinn a Tuath" ri na conntaidhean Ultach a tha fhathast anns an Rìoghachd Aonaichte.
Is e Eire an t-ainm a tha air a' Phoblachd ach, tha a' Bheurla na dàrna cainnt oifigeil na h-Èireann agus anns a' Bheurla is e "Ireland" an t-ainm oifigeil air an dùthaich. Don bhrigh seo, uaireannan cluinnear luchd-poileataigs a' labhairt anns a' Bheurla mu deidhinn "The island of Ireland", a' ciallachadh Èirinn gu leir.
Siostam Riaghlaidh
Tha 2 thaigh riaghlaidh ainmichte an bun-reachd na h-Èireann. Is e a tha anns an Dail an taigh ìochdar agus theirear Teachdaire Dàil (TD) ri gach ball den Dail. Tha gach TD a' riochdachadh Contae ach tha corr is aon TD aig gach conntaidh. Tha uimhir nan TD aig gach conntaidh a-rèir meud sluagh a' chontae. Thèid an roghainn le siostam bhòt singilte so-iomcharachd. Is e a tha anns an Oireachtas an Taigh Uachdar, tha gach ball taghta ach tha cuid de buill an oireachtas a' riochdachadh roinnean sònraichte de mhuinntir na h-Èireann, mar eisimpleir, tha luchd-riochdaidh aig oil-thighean na h-Èireann anns an oireachtas.
Pàrtaidhean Poilitigeach an Eire
Tha ceithir pàrtaidhean poilitigeach le riochdairean ann am Dàil Èireann anns an latha an diugh (2007). Is iad Fianna Fáil, Fine Gael am Pàrtaidh Làborach agus Sinn Fein.
Is e Fianna Fail agus Fine Gael an dà phartaidh as motha. Stèidhicheadh an dà phartaidh seo rè saoghal an Saor-stàit agus tha teaghlaichean poilitigeach air nochdadh annta. Tha ballrachd de Fianna Fail agus Fine Gael, eadhan don ghinealach an diugh a' beanailt air taobh a thug na seann-phàrantan aig am a' chogaidh shìobhalta.
Tha am Pàrtaidh Làborach gu math lag an diugh (2007).
Tha Sinn Féin na Pàrtaidh Poblachdach agus Sòisealach agus tha e an sàs ann an poilitigs gach taobh den chrìoch eadar Èirinn agus na sia chontae.
1211
MCCXI
Poilitigs ann an Èireann
Pàrtaidhean Poilitigeach an Eire
Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann Roinn-seòrsa:Èirinn Roinn-seòrsa:Poileataigs
1211
Bàsan
Roinn-seòrsa:1210an
Nefud
'S e fàsach anns an Ear Mheadhanaich a tha anns an fhàsach   Al-Nefud (Arabais: صحراء النفود, ṣahrā' al-nefud;  Beurla: The Nefud)
Tha e suidhichte air an leth-eilean Araibiannach.
'S e seo am farsaingeachd aige: 103,600 cilemeatair ceàrnagach.
Roinn-seòrsa:Fàsaichean Roinn-seòrsa:An Ear Mheadhanach
Navajo (cànan)
'S e Diné bizaad (Navajo) an cànan dùthchasach aig an treubh Navajo.
Chaidh a chleachdadh le feachdan nan Stàitean Aonaichte anns an Dàrna Cogadh, mar chànan dìomhair airson conaltradh, a dhèanamh cinnteach nach tuigeadh na Iapanaich dé bha tachairt.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Cànain dùthchasail Aimeireaganach
Baile na Dàlach
'S e baile ann an Siorrachd Bhanbh a tha ann an Baile na Dàlach (Beurla: Ballindalloch). Tha e suidhichte faisg air an abhainn Spè. Tha caisteal ainmeil an seo, agus taigh-staile.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Siorrachd Bhanbh
Pàpa Clemens IX
B' e Pàpa Eadailteach agus riochdaire dioplòmasach a bh’ ann am Pàpa Clemens IX  (Laideann: Clemens P.P. IX, Pistoia, 28 am Faoilleach 1600–Cathair na Bhatacain, 9 an Dùbhlachd 1669). B' e Giulio Rospigliosi an t-ainm a bh' air bho thùs. Chaidh a thaghadh air an 20 an t-Ògmhios 1667 mar phàpa an dèidh bàs Pàpa Alasdair VII. 'S e an 238mh fear a bh' ann. Bhuineadh e do theaghlach uachdaranach le freumhan ann an Lombardia.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Creideamh Roinn-seòrsa:Daoine às an Eadailt
Llanidan
Tha am baile Llanidan ann an Ynys Môn, a' Chuimrigh. Tha e 125.8 mi (202.5 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 208.9 mi (336.1 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 1036 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 692 (66.8%); rugadh 75% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Tha am frith-rathad astair Slighe Cladach Ynys Môn (Cuimris: Llwybr Arfordirol Ynys Môn; Beurla: Anglesey Coastal Path) a' dol tro Llanidan. Tha an cas-cheum mu 124 mìle (200 km) de dh'fhaid agus a' leantainn iomall-fairge Ynys Môn. Tha e na phàirt de Shlighe Costa na Cuimrigh, cas-cheum mu 870 mìle (1,400 km) de dh'fhaid.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Ynys Môn Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Searbhag
'S e searbhag ceimig le blas geur ann an eadar-sgaoileadh a bhitheas ag iom-obrachadh le càl-shalainn ('s e sin alcalaidhean no salainn na groide) a dhèanamh salainn.
* searbhag phronnasgach
Roinn-seòrsa:Ceimigeachd
Lann Fhìonain
'S e baile beag ann an ear-thuath na h-Alba a tha ann an Lann Fhìonain neo Lann Mheannan (Beurla: Lumphanan).
Ann an 2001 bha 883 duine a' fuireach an seo.
Eachdraidh
B’ e blàr eadar MacBheatha na h-Alba agus Máel Coluim mac Donnchada a bh’ ann am Blàr Lann Fhìonain. Thachair am blàr san 15 an Lùnasdal 1057. Chaidh MacBheatha a leòn gu dona agus bhàsaich e beagan às dèidh siud. Chaidh an cathair-rìgh gu Lulach, a mhac-céile.
Giùlan
Tha e na laighe air an A980.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Siorrachd Obar Dheathain Roinn-seòrsa:Comhairle Shiorrachd Obar Dheathain
Llandrindod
Tha am baile Llandrindod ann am Powys, a' Chuimrigh. Tha e 53.3 mi (85.7 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 147.6 mi (237.5 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 5136 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 640 (12.5%); rugadh 46% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Powys Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Dòmhnall Aonghais Bhàin
B' e bàrd Gàidhlig à Uibhist a Deas a bh' ann an Dòmhnall Aonghais Bhàin no Dòmhnall Dòmhnallach (1926 - 2000) (Beurla: Donald Allen MacDonald).
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig Roinn-seòrsa:Uibhistich Roinn-seòrsa:Bàird Baile
Obar Ruadhainn
Tha Obar Ruadhainn na bhaile beag ann an ear-thuath na h-Alba, am broinn Comhairle Pheairt is Cheann Rois (Siorrachd Pheairt ro 1974). 'S e seo na co-chomharran aige: 56° 32' 00″ Tuath agus 03° 65′ 0″ Iar. Ann an 2011 bha dìreach 225 duine a' fuireach an seo. Chaidh Seumas Greumach a thìodhlacadh an seo ann an 1742.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Comhairlean na h-Alba Roinn-seòrsa:Alba Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:Comhairle Pheairt is Cheann Rois
1212
'S e bliadhna-leum a bha ann an 1212 (MCCXII).
Bàsan
Roinn-seòrsa:1210an
Rìghrean na h-Alba
thumb|Gearradh-arm na Rìoghachd na h-Alba gu 1603 'Se sinnsearan a th' ann an rìghrean Dál Riata ri Rìghrean Alba.
Na Stiùbhartaich Leamhnach (1567–1651)
Às dèidh 1603 bha rìghrean Alba nan rìghrean Shasainn cuideachd:
Na Stiùbhartaich Leamhnach (1660–1707)
'S i Anna am monarc mu dheireadh a bh' aig rìoghachd neo-eisimeileach Alba air no rìoghachd neo-eisimeileach Shasainn. An dèidh 1707 chaidh an dà rìoghachd aonachadh fon aon phàrlamaid agus mar seo chaidh an Rìoghachd Aonaichte a chruthachadh agus 'se Rìghrean Bhreatainn a bha againn.
'S i Anna am monarc mu dheireadh dhen teaghlach Stiùbhartach.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba Roinn-seòrsa:Rìghrean na h-Alba
Marsco
thumb|Marsco
'S i beinn anns na Beanntan Dearga anns an Eilean Sgitheanach a tha ann am Marsco. Tha i 736 m a dh'àirde. Tha i ann am meadhan an t-seallaidh ainmeil bho Shligeachan.
Rinn Runrig òran leis an ainm Nightfall on Marsco, tha i ri cluinntinn air a' chlàr aca Recovery (1981).
Ceanglaichean
Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba Roinn-seòrsa:An t-Eilean Sgitheanach
Ceasag
'S e ainm Gàidhlig a th' ann an Ceasag. 'S e ainm baistidh fireann a th' ann. Chan eil cruth na Beurla air an ainm seo.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Ainmean Gàidhealach
Gleann Aircleid
thumb|Gleann Aircleid 'S e sgìre dùthchail agus gleann faisg air Gleann-Gaoil sa pharraiste Bhochanan, Siorrachd Sruighlea, eadar Loch Ceiteirein agus Loch Laomainn a th' ann an Gleann Aircleid. Phòs Rob Ruadh MacGriogair ri Màiri Eilidh NicGriogair an seo ann an 1693. Tha an sgìre fa-leth ainmeil taobh coiseachd.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Alba Roinn-seòrsa:Gleanntan Roinn-seòrsa:Tìr-eòlas Roinn-seòrsa:Gàidhealtachd
HTML
ʼS e HTML (Hypertext Markup Language) an cànan a chleachdar airson cruth a chur air duilleagan WWW air an Eadarlìon.
Mar eisimpleir, ma ʼs e seo a tha san HTML:
oir tha an tag <b> aʼ ciallachadh clò trom agus tha <i> aʼ ciallachadh clò Eadailteach.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Coimpiutaireachd
Rub' al Khali
thumb|right|300px|Suidheachadh Rub' al Khali 'S e fàsach anns an Ear Mheadhanaich a tha ann an  Rub' al Khali (Arabais: الربع الخالي, Beurla: Empty Quarter)
Tha e suidhichte san àird a deas an leth-eilean Araibiannach. Tha e a' gabhail a-steach pàirt de Saud-Aràibia, Omàn, na h-Iomaratan Arabach Aonaichte agus Iemen.
'S e seo am farsaingeachd aige: 650,000 cilemeatair ceàrnagach.
Roinn-seòrsa:Fàsaichean Roinn-seòrsa:An Ear Mheadhanach
1213
MCCXIII
Bàsan
Roinn-seòrsa:1210an
Corcaigh
Cathair Corcaigh
Tha Cathair Corcaigh an dara chathair as motha ann an Èirinn. Chaidh a stèidhicheadh le na Lochlannaich air bad de eileanan beaga agus boglachan aig inbhir na Lí. Rè ùine, thogadh talmhainn eadar na h-eileanan nàdurra le cuir crèadha as grunnd na h-aibhne air bogalaich eadar na h-eileanan. O cionn 's gun deach a leasachadh tràth mar seo, chan eil làr a' bhaile ach beagan meatair os cionn barr na mara agus leanaidh abhainn na Lí slighe luibheach tron bhaile.
Tha obair àrc-eòlais, dèanta an co-bhonn le ath-leasachadh air lorg ballan-bhruaich dèanta à fiodh daraich, a chaidh air gearradh mu 1070. Tha obair àrc-eòlais eile air dearbhadh gun togadh cuid de na longan Lochlannaich as darach Èireannach.
Drochaidean: Tha coir is dusan drochaidean thar an Li anns a' bhaile, na measg Drochaid Uí Cleirig a chaidh air togail an 1776.
Foghlam: Tha Colaisde de Oilthigh Nàiseanta na h-Èireann aig Corcaigh (UCC), còmhla le Institiud Teicneolais (CIT) agus Colaisde na Malairte.
Contae Chorcaí
Tha an cairt dealbh a' comharrachadh na crìochan air Contae Chorcaigh
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas Roinn-seòrsa:Eachdraidh Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
23 am Màrt
'S e 23 am Màrt an 82mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich (83mh ann am bliadhna-leum). Tha 283 latha air fhàgail gus deireadh na bliadhna.
Tachartasan
thumb|180px|[[Nicol Stephen]]
Fèillean
Roinn-seòrsa:Làithean
Màbu
'S e coimhearsnachd dùthchail na mòr-roinn Alba Nuadh, Canada a tha ann am Màbu, (Beurla: Mabou; Mi'kmaq: Mȧbu) neo An Drochaid. Anns a’ bhliadhna 2011 bha 1,207 duine a’ fuireach anns a' choimhearsnachd.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Alba Nuadh Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Eilean Cheap Bhreatainn
Cas
thumb|Casan
'S e pàirt den chorp fo na mhèidhinn a tha ann an cas (Laideann: membrum inferius).
'S e pàirtean den chas a tha anns an leis, a' ghlùn, am bac na h-iosgaid, an luirg, an adhbrann, a' shàil, uachdar na troighe agus na còig meuran-coise. Mar is trice tha am facal 'troigh' ga chleachdadh airson an ionad ach tha e cuideachd a' ciallachadh pàirt dhen chas thar adhbhrann, mar foot sa' Bheurla no pied sa' Fhraingis. Ann an Ruiseis 's e an aon facal - Рука (ruka) - a tha aca air làmh is gàirdean còmhla ri chèile.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Corp
Còbh a' Phlàstair
'S e bhaile na mòr-roinn Alba Nuadh, Canada a tha ann an Còbh a' Phlàstair (Beurla: “Port Hastings”). Anns a' bhliadhna 2001 bha 907 duine a’ fuireach anns an bhaile. Tha e ann an Siorrachd Inbhir Nis.
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Alba Nuadh Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Eilean Cheap Bhreatainn
An Oitir
right|300px|thumb|Taigh a' Chladaich
'S e baile ann an Earra-Ghàidheal agus Bòd a tha anns an Oitir neo Taigh a' Chladaich (Beurla: Sandbank). Tha e na laighe air bruach an Loch Seunta ann an Còmhall.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Västernorrlands län
'S e Roinn (Suainis: län) na Suaine a th' ann an Västernorrlands län (Suomais: Västernorrlandin lääni). Tha i na laighe eadar Loch Storsjön agus am Muir Baltach, ann an cridhe na dùthcha, gu tuath air Uppsala län agus gu deas air Västerbottens län. 'S e Härnösand a tha na phrìomh-bhaile. Chaidh an roinn a chruthachadh ann an 1654. Sìnidh Västernorrlands län fad 21,678km² agus tha 243,897 duine a' fuireach ann. Le sin, 's e an 6mh roinn as motha na Suaine a thaobh talmhainn agus an 16mh tè as motha a thaobh àireimh-sluaigh. 'S e Suainis tha ga bruidhinn an seo. Chan eil ach 7 sgìrean-riaghlaidh sa roinn seo, Härnösand nam measg.
Freumhan an ainm
Ged nach eil freumh-fhaclachd an ainm seo cho soilleir tha e coltach gur ann à vœstra (Gàidhlig: sear) agus norra (tuath) ann an Lochlannais a tha an t-ainm.
Eachdraidh
B' e Erik Larsson Sparre a' chiad riaghladair nan roinne.
Llandrinio
Tha am baile Llandrinio ann am Powys, a' Chuimrigh. Tha e 87.8 mi (141.3 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 150.7 mi (242.6 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 1448 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 176 (12.2%); rugadh 30% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Powys Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Frederick Soddy
B' e radio-cheimigear Sasannach a bha ann am Frederick Soddy (Eastbourne 2 an t-Sultain 1877 – Brighton 22 an t-Sultain 1956). Rugadh e ann an Eastbourne, Sasainn agus dh'ionnsaich e ceimigeachd ann an Colaiste na Cuimrigh ann an Aberystwyth agus an uair sin ann an Oilthigh Oxford far an robh e ag obair an-dèidh a dheuchainnean gus 1900. An uair sin rinn e rannsachaidhean air rèidio-beò (radioactivity) ann am Montreal còmhla ri Ernest Rutherford agus le Sir William Ramsay ann an Lunnainn. Eadar 1904 is 1913 bha e a' teagaisg ann an Oilthigh Ghlaschu, an uair sin ann an Oilthigh Obar Dheathain, mus thill e air ais gu Oxford ann an 1919, far an robh e ag obair gus 1936. Chaochail e ann am Brighton, Sasainn. Bhuannaich e ann Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 1921.
Iomraidhean
Soddy, Frederick Soddy, Frederick Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Fritz Haber
B' e ceimigear agus fiosaigiche às a' Ghearmailt a bha ann am Fritz Haber, (Breslau 9 an Dùbhlachd 1868–Basel 29 am Faoilleach 1934). Fhuair e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd anns a' bhliadhna 1918. A bharrachd air sin, s' e an còigeamh Iùdhach a choisinn an Duais Nobel ann an Ceimigeachd a-riamh a bh'ann.
Thionnsgail Haber am pròiseas Haber ann an 1909.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Ceimigearan Gearmailteach Roinn-seòrsa:An Eilbheis Roinn-seòrsa:A' Phòlainn Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt Roinn-seòrsa:Iùdhachd
Caisteal Eilean Donnain
thumb|Caisteal Eilean Donnain, Ceann t-Sàile, Gàidhealtachd na h-Alba
Tha Caisteal Eilean Donnain na chaisteal air taobh an iar na Gàidhealtachd.
'S e th' ann ach seann chaisteal a thogadh tràth sna meadhan-aoisean, air a shuidheachadh air eilean beag far a bheil tri lochan-mara - Loch Aillse, Loch Long agus Loch Dhuthaich - a' coinneachadh.
'S e caisteal ùr a th’ ann a-nis a chaidh a ath-thogail uile gu lèir eadar 1919 agus 1932.