cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pearù
'S e dùthaich ann an Aimearaga a Deas a tha ann am Pearù neo Peru neo Perù. Tha a' chànan Quechua agus a' chànan Aymara nan cànanan oifigeil anns na roinnean far a bheil iad ga bruidhinn leis a' mhòrchuid de na daoine. 'S e Piruw an t-ainm air Pearù anns a’ chànan Quechua agus anns a’ chànan Aymara.
Tha crìochan aice san ear le Braisil, sa tuath le Eacuador agus Coloimbia, san ear-dheas le Boilibhia agus sa deas leis an t-Sile. Tha an Cuan Sèimh air taobh an iar na dùthcha.
Eachdraidh
Chuireadh às do tràilleachd an seo ann an 1854. Sgrìobh Dòmhnall Alasdair an dàn 'Riaghladh' mun ana-cheartas a chunnaic e anns an t-saoghal is e ag ainmeachadh Pearu:
Ceanglaichean a-mach
thumb|right|upright|Pearù
Roinn-seòrsa:Dùthchannan Roinn-seòrsa:Aimearaga a Deas *
591
Bàsan
Roinn-seòrsa:590an
Caquetá (Roinn)
'S e tè dhe na 32 roinnean ann an Coloimbia a th' ann a Caquetá (fuaimneachadh Spàinntis : [kakeˈta])
'S e Florencia prìomh-bhaile na roinne.
Tha e air a riaghladh le gobernador. Is e an gobernador an-dràsta.
Ceanglaichean A-mach
Roinn-seòrsa:Coloimbia
Manila
Ceanglaichean a-mach
thumb|200px|left|Cairt: Manila
1744
MDCCXLIV
Manila
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Àisia Roinn-seòrsa:Àisia an Ear-Dheas Roinn-seòrsa:Bailtean
1744
Bàsan
Roinn-seòrsa:1740an
Søren Kierkegaard
B' e feallsanach agus sgrìobhaiche Danmhairgeach a bh' ann an Søren Aabye Kierkegaard (5 an Cèitean 1813–11 an t-Samhain 1855). Rugadh e ann an Copenhagen (Dànais: København) is bha e na oileanach aig Oilthigh Chopenhagen far an do sgrìobh e a theusais, Om Begrebet Ironi med stadigt Hensyn til Socrates (Mu choincheap ìorantas le iomradh leantannach air Socrates), anns a' Dhànais is dh'fheum e athchuinge dhan Rìgh a thoirt gus ga sgrìobhadh anns a' chànan siud. Dh'fheuch e an deuchainn anns an Laideann. Bha ìorantas cudromach anns an obair aige is sgrìobh e fo fhar-ainmean is le bheachdan an aghaidh a chèile.
Björn Jónsson
B' e neach-lagha, agus neach-poileataigs à Innis Tìle a bh' ann am Björn Jónsson. Rugadh e air 8 an Dàmhair 1846 ann an croit air a bheil Djúpidalur (Vestfirðir). Fhuair e a chuid foghlaim aig Menntaskólinn í Reykjavík agus Oilthigh Copenhagen. Chaidh a thaghadh dhan Alþingi airson a' chiad turais ann an 1878 agus bha e na labhraiche ann an 1909. Bha e na Ráðherra Íslands (Gàidhlig: Prìomh-mhinistear) bho 1909 gu ruige 1911 às leth Sjálfstæðisflokkurinn (Gàidhlig: Pàrtaidh na Neo-eisimeileachd). Phòs e aig Elísabet Guðný Sveinsdóttir ann an 1874 agus fhuair iad ceathrar duine cloinne còmhla. Rinn e aon rud fa leth cudromach fhad 's a bha e os cionn an riaghaltais: Achd Toirmeasg Dighe-làidir, a mhair gu ruige 1934. Dheasaicheadh e iomadh pàipear-naidheachd fad bliadhnaichean: Skírnir (1873 – 1874), Ísafold (1874 – 1909), Alþingistíðindi (1879 agus 1883 – 1895), Iðunn (1884 – 1889), Þingvallafundartíðindi (1888), Heimilisblaðið (1894 – 1896), Sunnanfari (1900 – 1903), Magni (1912). Bu cho dlùth an dàimh a bh' ann eadar Jónsson agus pàipear-naidheachd Ísafold gun cuireadh na far-ainmean Björn í Ísafold agus Ísafoldar-Björn airsan. B' e a mhac Sveinn Björnsson a bh' ann a' chiad cheann-suidhe na dùthcha ann an 1944, nuair a ghabh Innis Tìle leis a' Phoblachd. Chaochail Jónsson ann an Reykjavík air 24 an t-Samhain 1912.
Søren Kierkegaard
B' e esan aon de na daoine iomraiteach de Linn Òrach na Danmhairge a bh' ann, còmhla ri Adam Oehlenschläger (bàrd), N. F. S. Grundtvig (sgrìobhadair), Hans Christian Andersen (sgrìobhadair), agus Bertel Thorvaldsen (cruth-ealantair).
Björn Jónsson
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Daoine Roinn-seòrsa:Daoine à Innis Tìle Roinn-seòrsa:Innis Tìle Roinn-seòrsa:Luchd-poileataigs Eòrpach Roinn-seòrsa:Poileataigs
1584
'S e bliadhna-leum a bha ann an 1584 (MDLXXXIV).
Bàsan
Roinn-seòrsa:1580an
Søren Kierkegaard
Buaidh Khierkegaard
Ann an saoghal na Gàidhlig, dhrùidh beachdan Khierkegaard air Iain Mac a' Ghobhainn.
Tùsan
Roinn-seòrsa:Feallsanaich Danmhairgeach Roinn-seòrsa:Daoine às an Danmhairg Roinn-seòrsa:Feallsanachd
Albannach
350px|thumb|Daoine ainmeil à Alba: 1d sreath: [[Uilleam Uallas· Walter Scott·Alexander Graham Bell· Lulu·John Greig· Seumas MacBhatair·James McAvoy
2na sreath: Fionnghal NicDhòmhnaill· Dòmhnall Mac an Deòir·Màiri I, Ban-rìgh Alba· Ewan McGregor·Raibeart Burns· Deborah Kerr·Raibeart I na h-Alba
3s sreath: Jackie Stewart· Charles Rennie Mackintosh·Billy Connolly· John Logie Baird·Naomh Maighread na h-Alba· Sean Connery·Alexander Fleming ]] 'S e neach a bhuineas do dh'Alba a tha ann an Albannach, fear no tè a tha beò ann an neo aig a bheil ceangal ri Alba.
Ainm
Chan eil cinnt cò às a thàining am facal Laideann Scoti no Scotti a tha e fhèin freumh an fhacail Scots agus Scottish. Tha cuid mar Charles Oman a' cumail a-mach gun dàining e o scuit ("air a ghearradh") mar ainm air spùinneadairean. , feadhainn eile mar Aonghas MacCoinnich gur e sgaothaich an t-ainm a bh' aig na Gaidheal a dh'fhàg Èirinn 's a dh'fhuirich air an taobh siar na h-Alba agus a stèidhich Rìoghachd Dail Riata 's a-rèir coltais thathar a' cumail a-mach gur e am facal Greugais skotos (σκότος) a tha seo 's a tha a' ciallachadh "dorchadas". Ge-tà, chan eil a' chuid as motha dhen luchd-eòlais a' dol leis na teoirigean annasach seo.
Tùsan
Roinn-seòrsa:Alba
Chepman and Myllar Press
B' e an Chepman and Myllar Press a' chiad ghnìomhachas clò-bhualaidh a chuireadh air bhonn ann an Alba.
Chuireadh air bhonn e ann an 1508 ann an Dùn Èideann le Walter Chepman agus Androw Myllar. Bha e cuideachd aithnichte mar The Southgait Press.
Chan eil mòran pìosan obrach on clò-bhualadair fhathast ann. À measg an fheadhainn a tha air fhàgail, tha naoi leabhran ris an canar "The Chepman and Myllar Prints" agus teacs Laideann cràbhach ris an canar an Leabhar Ùrnaighean Obar Dheathain.
Tha criomagan de dà fhoillseachadh eile ann: deasachadh de "The Actes and Deidis of the Illustre and Vallyeant Campioun Schir William Wallace" agus "The Buke of the Howlat".
300px|thumb| Iomhaigh on leabhran 'The Goldyn Targe' sna 'Chepman and Myllar prints'. ([[Leabharlann Nàiseanta na h-Alba).]]
Chepman and Myllar Prints
'S e na Chepman and Myllar Prints naoi leabhran bho Chepman & Myllar air an chur còmhla san aon leabhar còmhla ri dà leabhran eile às an 16mh linn. Tha an leabhar seo a-nis ann an Leabharlann Nàiseanta na h-Alba.
Anns an leabhar, gheibhear na teacsaichean a leanas. Tha iad sgrìobhte ann an Albais air neo Beurla.
Tuilleadh leughaidh
Roinn-seòrsa:Clò-bhualadairean
Charles Watson-Wentworth, 2nd Marquess of Rockingham
B' e neach-poileataigs a bha na phrìomhaire dà thurais a bh' ann an Charles Watson-Wentworth, 2na Marquess Rockingham, KG, PC (13 an Cèitean 1730–1 an t-Iuchar 1782).
Rugadh e ann an 1730 faisg air Rotherham is bha e na sgoilear aig Westminster School. Chaidh e na mharquess ann an 1750 nuair a chaochail athair is phòs e Mary Bright ann an 1752.
Chaidh e na phrìomhaire ann an 1765 is chuir e an Achd Aidmheilich, a do thagair gun robh còir aig riaghaltas na Breatainne cìsean a chur air na colonaidhean, ann an lagh. Chuir an Rìgh e à dreuchd ann an 1766 ach thill e ann an 1782 an dèidh do dh'Arm Breatannach sabaid aig Yorkstown a chall mar phrìomhaire sealadach. Chaochail e ann an rèim san Iuchar 1782.
Urraman
Chaidh e thaghadh mar Bhall dhen Chomann Rìoghail 7 an t-Samhain 1751.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Prìomh-mhinistearan na Rìoghachd Aonaichte Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Eudorcas albonotata
'S e seòrsa Antalop a tha ann an Eudorcas albonotata (Beurla: Mongalla gazelle ). Tha iad a' fuireach ann Sudan nam raon-tuile agus raon-feòir.
= Iomraidhean =
Roinn-seòrsa:Antalop Roinn-seòrsa:Mamalan
Colaiste Baile Glaschu
’S e Colaiste Baile Glaschu a’ cholaiste as motha ann an Alba le còrr agus 40,000 oileanach agus 1,200 luchd-obrach a’ tairgsinn barrachd air 2,600 cùrsa.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Colaistean Roinn-seòrsa:Glaschu
Francisco Javier Zaldúa
Beatha
Nuair a nach robh e ach balach beag chunnaic e gun do chuir iad gu bàs athair air sàilleabh a taic a thug esan do Antonio Nariño, ann an 1816. A dh’aindeoin sin, b’ urrainn dhàsan a chuid fhoghlaim fhaighinn aig an sgoil San Bartolomé le taic bho shagart a bha ne Deagh charaid an teaghlaich, is rinneadh uabhasach math aig an sgoil agus an uair sin fhuair e ceum ann am lagh ann an (1836), Chaidh e a dh’ainmeachadh leas Reachdadair na Sgoile fiù ’s mus tug e ceum, leis cho tàlantach a bha e taobh sgoilearachd. Bha e gu math cliùiteach fad iomadh bhliadhna air sgàth an sàr oideachaidh a rinneadh e is e os cionn roinn an Lagha (Lagh na h-Eaglaise agus Lagh na Rìoghachd), a bharrachd air a chuid obrach laghail aig Taigh na Cùirte anns a’ bhaile La Palma ann an Cundinamarca, gus an do dh’fhàs e a bha na bhreitheamh aig Àrd Cùirt a’ Cheartais. Aig an aon àm, bha e an sàs anns an gnothach mar ball phàrlamaid, bho 1837 gu ruige 1849, far an do riochdachadh e prìomh-bhaile na dùthcha le taic bhon A’ Phàrtaidh Libearalach. Leig e a dreuchd anns a’ Mhòr-dhàil airson a bhith na Rùnaire (ministear) ann Riaghaltais fon cheann-suidhe José Hilario López, ach cha do mhair e ach bliadhna san dreuchd, mus do thill e chun a’ Phàrlamaid.
Riochdaich e Cundinamarca aig a’ Cho-Chruinneachadh dhe Rionegro ann an 1863, a dh’ath leasaich Bun-Reachd na dùthcha. Cha robh e cho ainmeil anns a’ phoileataigs aig ìre nàiseanta fad 15 bliadhna, leis gu robh e an sàs mar Sheanadair airson Cundinamarca, agus oide an Oilthigh, far an do chuir e seachad ùine a bhith na Reachdadair Oilthigh Nàiseanta Colombia. Dh’fhàs e beagan na bu chudromaiche nuair a dh’ainmich an ceann-suidhe Julián Trujillo e mar Rùnaire na Dùthchannan Cèin, far an robh gu ruige 1878.
Ceann-suidhe na Dùthcha
Bha am Pàrtaidh aige ga sgaradh aig àm a’ Thaghaidh ann an 1882, eadar na Raidigich agus na daoine aig Rafael Núñez (Spàinntis: nuñistas). Chaidh esan a mholadh mar thagraiche an aonaidh, leis gur e seann bhall-pàrlamaid le deagh chliù a bh’ann. Fhuair e fiù ’s taic nan Tòraidh.
Thoisich an Riaghaltas aige 1 an Giblean 1882 agus gheall e na Libearalaich a dh’aonachadh air fad a-rithist agus còrdadh na sìthe maireannach a dhèanamh leis na Tòraidhean. Ach thug na daoine aig an t-seann cheann-suidhe Núñez, is iad a’ mhòr-chuid anns a’ Chòmhdhail, an cuid taic air falbh, leis gun do mhothaich iad gun robh Zaldúa airson a bhith gu math neo-eisimeileach taobh riaghladh na dùthcha, agus ghairm iad gum biodh iad nan dùbhlanaich dhàsan. Cha do rinn na luchd-dùbhlain ach ionnsaighean uabhasach pearsanta breugach an aghaidh ceann-suidhe na dùthcha. Chruthaich sin sàrachadh cruaidh agus chaill e tinn an ceann greiseag. Bhàsaich e dhe greim cridhe 21 an Dùbhlachd 1882.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Eachdraidh Roinn-seòrsa:Poileataigs Roinn-seòrsa:Daoine à Coloimbia
297
Bàsan
Roinn-seòrsa:290an
Blàth
thumb|Sòbhrach-Albannach (Primula scotica).
'S e earrann luibh a tha ann am blàth no flùr. Seo a dh’fhàsas an sìol neo am meas.
Tha flùraichean aig naoi às an deug seòrsaichean planntaichean, ach cha do nochd a' chiad fhosail ro 130 millean bliadhna air ais. Tha 300 mìle seòrsa de phlannta blàthachaidh.
Alba
Tha an sòbhrach-Albannach (Primula scotica) dùthchasach ann an Alba.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Luibhean
Llangoedmor
Tha am baile Llangoedmor ann an Ceredigion, a' Chuimrigh. Tha e 74.5 mi (119.8 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 196.1 mi (315.5 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 1103 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 544 (49.3%); rugadh 59% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Ceredigion Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
298
Bàsan
Roinn-seòrsa:290an
1585
MDLXXXV
Bàsan
Roinn-seòrsa:1580an
1747
Bàsan
Roinn-seòrsa:1740an
Galldachd
thumb|right|250px|A’ Ghaidhealtachd agus a' Ghalldachd 'S e a' Ghalldachd àite ris nach buin a' Ghàidhlig no far nach eil è air a bhruidhinn. Ann an Alba 's e a' Ghalldachd a bh' againn gu h-eachdraidheal air taobh a deas agus oirthir an Ear na h-Alba oir cha robh an sluagh an sin a cleachdadh na Gàidhlig tuilleadh. Tha seo an aghaidh na Gàidhealtachd, an taobh a tuath, oirthir an Iar agus na h-Eileanan an Iar far an robh Gàidhlig fhathast na bu treasa chun na 20mh Linn.
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Eala bhuidhe
'S e Eala bhuidhe, lus-Chaluim-Chille, Achlaisean Chaluim Chille, allas Chaluim Chille (hypericum perforatum) lus a tha air cleachdadh ann an leigheas tràidiseanta an aghaidh an dubh-leannachd.
Is e lus Clann MhicFhionghain e.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Luibhean
Niall Midseasan
Tha Niall Midseasan (Beurla Neil Mitchison) (1951-) ʼna fhear saidheans agus ʼna fhear rianachd Eòrpach agus ʼna neach labhairt na Gàidhlig. Tha e air a bhith gu mór an sàs anns an Ionad Rannsachaidh aig an Aonadh Eòrpach ann an Ispra san Eadailt.
Rugadh e ann an Sasainn agus chaidh a thogail ann an Cinn Tìre.
Tha e pòsta aig Éadaín Ní Mháille agus tha cóignear cloinne aca.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Na Goill
Is docha gu bheil thu a' lorg gall
Tha diofar ciallan aig am facal no an t-ainm Gall aig ìre atharraichte de dh'eachdraidh. Tha e an còmhnaidh air a chleachdadh ri neach, air a no le sluagh 'Goill', nach eil Gàidhealach. Aig aon àm 's e gall an t-ainm a bh' aig na Gàidheil ri na Lochlannaich agus mar sin 's e Innse Gall a th' againn fhathast air na h-Eileanan an Iar oir b' àbhaist gun robh iad uile fo smachd an t-sluagh ud fiù 's ged a bhitheadh Innse Gaidheal nas fìor mar ainm san latha an diugh. Anns na linntean an dèidh do na Gàidheil cumhachd fhaighinn air na Lochlannaich an Alba thoisich Gall bhith air a chleachdadh airson na h-Albannaich a bhitheadh a bruidhinn an t-seòrsa Beurla ris an canar A' Bheurla Ghallda agus 's e a' Ghalldachd a bha againn air am pàirt de dh'Alba far an lorgadh tu iad.
Aistean co-cheangailte
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Bleideag-sneachda
thumb|Bleideag-sneachda thumb|Seòrsaichean diofraichte
'S e bleideag-sneachda na chrìostal sneachda. Chan eil fear coltach ri fear sam bith eile. Tha iad glè bheag, agus glè bhrèagha.
Roinn-seòrsa:Eòlas-aimsir
Otto I, Impire Naomh Ròmanach
B' e Rìgh na Gearmailt (bho 936) agus Impire Naomh Ròmanach (bho 962 gu a caochladh) a bha ann an Otto I Mòr (Wallhausen, 23 an t-Samhain 912–Memleben, 7 an Cèitean 973). Bha e na mhac Eanraig I Eunadair agus Matilda à Ringelheim.
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt Roinn-seòrsa:Rìghrean na Gearmailte
Alsace
B' e roinn oifigeil na Frainge a bha agus 's e roinn culturail a tha ann an Alsace (Gearmailtis: Elsaß). Tha e na laighe ann an taobh an ear na Frainge, faisg air A' Ghearmailt. Chaidh e na phàirt dhen roinn ùr Grand Est còmhla ri Champagne-Ardenne agus Lorraine ann an 2016.
Tha Strasbourg (Straßburg) na phrìomh-bhaile.
Liosta nan dùthchannan a rèir dùmhlachd-sluaigh
Seo liosta nan dùthchannan a rèir dùmhlachd-sluaigh.
Dùthchannan a rèir dùmhlachd-sluaigh
Roinn-seòrsa:Liostaichean
Alasdair MacGriogair
B' e ministear agus sgrìobhadair a bh' ann an Urramach Alasdair MacGriogair (1806-1881).
Rugadh an t-Urramach Alasdair MacGriogair anns a’ bhliadhna 1806 an Gleann Gharthain, ri taobh Uisge Dé, an Siorrachd Obar Dheathain far an robh athair 'na mhinisteir. Ghluais athair gu sgìre Chill Mhoire an Tròndairnis anns an eilean Sgitheanach agus an dèidh àireamh bhliadhnachan, shuidhicheadh Alasdair MacGriogair gu bhi 'na cho-aoghaire d’a athair. Dh’fhan e an sgìre Chill Mhoire gus a bhliadhna 1850, an uair a chaidh a ghairm do eaglais Ghàidhlig Dhùn Èidinn. Trì bliadhna an déidh sin, chaidh e do Inbhir Nis, far an do chaochail e anns a’ bhliadhna 1881.
Sgrìobh e àireamh mhòr phàipearan air iomadh stèidh anns a’ Chuairtear, am Fear-tathaich nam Beann, agus anns a’ Ghaidheal, cuid diubh fon ainm Sgiathanach, is cuid eile fon ainm Alasdair Ruadh.
Ann am beachd Watson: 'Bha buaidh shònraichte aig an duine fhoghlaimte urramach seo air nochdadh an cainnt shoilleir bhrìoghmhor nithean àrda agus cudthromach nach gabh mìneachadh gu furasda sa Ghàidhlig.'
Tuilleadh Leughaidh
Kidd, S.M. (2003) 'The Rev. Alexander MacGregor: the writer behind the pen-names', Transactions of the Gaelic Society of Inverness, LXI, td. 1-24. Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig MacGriogair, Alasdair
Àth a' Chàirn
thumb|Casan-uisge ann an Ath a' Chàirn 'S e baile beag ann an Shiorrachd Pheairt is Cheann Rois a tha ann an Àth a' Chàirn (Beurla: Acharn). 'S e seo na co-chomharran aige: 56° 34′ 7.27″ Tuath agus 4° 1′ 40.03″ Iar.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Pàpa Pòl III
B' e Pàpa Eadailteach a bha ann am Pàpa Pòl III (Laideann: Paulus P.P. III, Canino, 1468–Cathair na Bhatacain, 10 an t-Samhain 1549). B' e Alessandro Farnese an t-ainm a bh' aige o thùs agus bha fear eile à teaghlach a mhàthar na Phàp Ròimhe cuideachd (Pàpa Bonifatius VII). Chaidh a thaghadh air an 13 an Dàmhair 1534 mar phàpa an dèidh bàs Chlemens VII. 'S e an 220mh fear a bh'ann. Bha leannan aige nuair a bha e òg, air an robh Silvia Ruffini, agus rug i ceathrar duine-cloinne dha: nighean air an robh Costanza agus triùir ghillean: Pier Luigi (Diùc Pharma), Paolo agus Ranuccio, a bha na shagart. Ann an 1537 thoirmisg e gu foirmeil tràilleachd dhan a h-uile nàisean aithnichte neo am biodh aithnichte san àm ri teachd (Veritas ipsa). Chuir e air dòigh Comhairle Treinte, a ruith eadar 1545 agus 1563, mar fhreagairt dhan Ath-Leasachadh agus do Mhàrtainn Lùtair.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Creideamh Roinn-seòrsa:Daoine às an Eadailt
Oilthigh Geneva
'S e oilthigh rannsachadh na stàite suidhichte ann an Geneva (An Eilbheis), a chaidh a stèidheachadh ann an 1559 le Jean Calvin, a th' ann an Oilthigh Geneva (Laideann: Schola Genevensis, Fraingis: Université de Genève). Tha 	17,271 oileanaich a' faighinn fhoghlaim san oilthigh seo. Chaidh a chruthachadh ri linn an Ath-leasachaidh le Calvin mar sgoil-diadhaireachd Phròstanach. A dh'aindeoin sin, ann an 1873, leig e sìos a cheanglaichean creideimh agus thàinig e gu bhith saoghalta, gu h-oifigeil. 'S ann à dùthchannan cèin 's a tha 40% nan oileanach. Ann an litreachas b' ann ann an Oilthigh Geneva a fhuair James Bond a chuid fhoghlaim.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Oilthighean Roinn-seòrsa:An Eilbheis Roinn-seòrsa:Foghlam
Inbhir Garadh
'S e baile air a' Ghàidhealtachd a tha ann an Inbhir Garadh (Beurla: Invergarry). Nochd ainm a' bhaile ann an Dwellys 1912 mar Inbhir-gharadh. Tha am baile suidhichte san àird an ear anns a' Ghleann Mhòr far a bheil Abhainn Gharadh a' sruthadh ann an Loch Omhaich. Faisg air meadhan a' bhaile tha gobhal-rathaid ann eadar an A82 bho Inbhir Nis don Ghearasdan, agus an A87 a leanas don Eilean Sgitheanach. 'S e seo na co-chomharran aige: 57° 4′ 8.11″ Tuath agus 4° 48′ 3.1″ Iar.
Tha Eaglais Inbhir Garadh ann bho 1864 a-mach agus chaidh an togalach a leudachadh ann an 1896. Chaidh an drochaid thairis air Abhainn Gharadh a thogail anns na 1930an. Ann ann 2006 thogadh ionad-coimhearsnachd ùr far a bheil an ionad-fiosrachaidh cuideachd.
Tha tobhtaichean den Chaisteal Inbhir Garadh faisg air a' bhaile air Creagan an Fhithich.
Tha Comann Camanachd Ghleanna Garadh aca, agus tha an cluicheadair camanachd James Clark a’ fuireach ann an Inbhir Garadh.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Meadhrath
'S e baile ann an Gallaibh a tha ann am Meadhrath neo Meaghrath (Beurla: Reay). Tha e suidhichte air gobhal-rathaid A836, mu dhà mhìle deug (19 km) iar air Inbhir Theòrsa agus trì mìltean (4.8 km) iar air Dùnrath. Gus a’ bhliadhna 1891, bha e suidhichte eadar Gallaibh agus Cataibh, ach a-nis, bhon a dh'atharraich a' chrìoch eadar Cataibh is Gallaibh, tha Meadhrath ann an Gallaibh a-mhàin.
Tha taigh-mòr, Taigh Shanndasaid, air taobh iar a' bhaile o chionn 1751. Tha leacan snaidhte Cruithnich ann.
Rinneadh moraireachd Albannach "Lord Reay" 20 an Ògmhios 1628 nuair a chaidh Sàr Dòmhnall MacAoidh àrdachadh; 's ann air a' bhaile a tha a' mhoraireachd air a h-ainmeachadh. Tha Aonghas Sìm MacAoidh na Mhorair Mheadhrath san latha an-diugh.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Gallaibh
1586
MDLXXXVI
Bàsan
Roinn-seòrsa:1580an
Neuilly-sur-Seine
'S e baile meadhanach mòr ann an cridhe na Frainge a th’ ann an Neuilly-sur-Seine (IPA: nœji syʁ sɛn). Tha e suidhichte aig 33m os cionn ìre ma mara, air an taobh thall na h-aibhne Seine bho Pharis, anns an sgìre (Fraingis: Région) Île de France anns an roinn (Fraingis: Département) Hauts-de-Seine, aig astar dhe 97km bho Rouen, 499km bho Bhordeaux agus 204km bho Thours. Tha àireamh-sluaigh dhe 60,454 aig a’ bhaile, an 75mh baile as motha anns an dùthaich.
299
Bàsan
Roinn-seòrsa:290an
1911
MCMXI
Neuilly-sur-Seine
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean na Frainge Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:An Fhraing
1911
Bàsan
Roinn-seòrsa:1910an
Iseabail NicCailein
B' e bhean-uasal ann an cùirt Inbhir Aora a bha ann an Iseabail NicCailein (no Iseabail Ní Mheic Cailéin sa Mheadhan-Ghàidhlig); a rèir coltais b' i bean no nighean Cailein, ciad iarla Earra Ghàidheal (†1493). Bha i air aon de na bana-bhàird Ghàidhealach as tràithe a tha ga h-ainmeachadh. Bha i posta aig Aonghas Óg Mac Dhòmhnaill a chaidh a mharbhadh ann an 1490.
Tha na dàin aice air an glèidheadh ann an Leabhar Deathan Lios Mòir: 'Atá fleasgach ar mo thí', 'Éistibh, a lucht an tighe so' agus 'Is mairg dá ngalar an grádh'.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig Roinn-seòrsa:Gàidheil NicCailein, Iseabail
593
Bàsan
Roinn-seòrsa:590an
Oilthigh Tübingen
'S e Oilthigh Tübingen (Gearmailtis: Eberhard Karls Universität Tübingen, Beurla: University of Tübingen) an t-oilthigh as sine sa Ghearmailt. Chuir Eberhard im Bart (Eberhard ann am Feusag), a' chiad Dhiùc Württemberg, air bhonn an t-oilthigh ann an 1477 agus chuir Karl Eugen, an 12amh Diùc Württemberg e air bhonn a-rithist ann an 1767.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Oilthighean Roinn-seòrsa:a' Ghearmailt
Glas-leac Mòr
'S e eilean beag a tha ann an Glas-leac Mòr.
Chan eil duine sam bith a' fuireach ann.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:na h-Eileanan Samhraidh
1748
Bàsan
Roinn-seòrsa:1740an
Gàidhealtachd na h-Alba
thumb|right|250px|Roinnean far a bheil Gàidhlig ga bruidhinn (2001) 'S i a' Ghàidhealtachd sgìre no coimhearsnachd sam bith far a bheil a' Ghàidhlig air a cleachdadh mar phrìomh chànain. Gu h-eachdraidheil bha a' Ghàidhealtachd a' gabhail a-steach beanntan is glinn Siorrachdan Obar Dheathain, Peairt, Sruighlea bho thuath air Abhainn Chluaidh gu ruige na h-eileanan uile far oirthir an iar na dùthcha, ach an dèidh dhan Ghàidhlig crìonadh san 20mh linn chan eil ceangal cho mòr aig an ainm sin ris a' chànan tuilleadh. Chan eil 'Gàidhealtachd' an t-àite sam bith tuilleadh ach na h-Eileanan an Iar agus ceàrnaidhean dhen Eilein Sgitheanaich far a bheil Gàidhlig fhathast aig a chuid as motha den t-sluaigh. Gu h-eachdraidheil - ro chrìonadh na Gàidhlig agus sgaoileadh na Beurla - bhruidhneadh daoine mun a' chuid a bu mhotha de dh'Alba mar "a' Ghàidhealtachd".
Roinn-seòrsa:Alba Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas na h-Alba
Farsaingeachd
Farsaingeachd ceart-cheàrnaich
Tha ceart-cheàrnach dèante de dhà phaidhir loidhnichean dìreach co-shìnte le ceart-cheàrnan eatarra. Nam b' e faid nan loidhnichean a agus b, bhiodh an fharsaingeachd F na toradh:
300px
Farsaingeachd ceàrnaig
'S e seòrsa sònraichte de cheart-cheàrnach a th' ann an ceàrnaig far a bheil an aon fhaid aig gach taobh. 'S e an fharsaingeachd aice:
Farsaingeachd triantain
'S e am foirmle airson farsaingeachd triantain annaladh:
...far a bheil b na faid aon thaobh an triantain (bonn an triantain), agus a na h-àirde triantain air a tomhas gu h-ingearach ris a' bhuinn.
Tha e furasta sealltainn co às a thàinig am foirmle seo. Nam biodh b air a roinn an dà phàirt b1 agus b2, b' e farsaingeachd an triantain suim farsaingeachd an dà leth-cheart-cheàrnaich BCD agus CDF:
450px
Farsaingeachd poileagain
Feumar poileagan a roinn mar àireamh de cheart-cheàrnaich agus triantain. 'S e suim farsaingeachd nan earrainn sìmplidh seo a th' ann am farsaingeachd a' phoileagain.
Parailealogram
Faodar parailealogram a roinn an trì earrainn - ceart-cheàrnach agus dà thriantan - ach tha e nas fhasa an fharsaingeachd aige annaladh ma thèid na h-earrainn seo an ath-eagrachadh airson ceart-cheàrnaich a dhealbhadh.
450px
Tha an fharsaingeachd aige:
William Pitt, 1ad Iarla Chatham
B' e stàitire agus Prìomhaire na Rìoghachd Aonaichte a bh' ann an William Pitt, 1ad Iarla Chatham, PC, (15 an t-Samhain 1708–11 an Cèitean 1778).
Farsaingeachd
Trapesium
Faodar trapesium a roinn mar cheart-cheàrnach agus dà thriantan cuideachd. Ma tha bonn an trapesium b, agus sin a roinn na trì pàirtean c, d agus e, 's e farsaingeachd an trapesium:
William Pitt, 1ad Iarla Chatham
Ann an 1735 chaidh a thaghadh mar bhall pàrlamaid airson Old Sarum a bha na "pocket borough" agus stiùir a theaghlach e. Chaidh e na phàigh-mhaighstir nam feachd ann an 1746. Dh'obraich e mar Rùnaire Stàite fo Devonshire o 1756, is an sin fo Newcastle. Shabaid Breatann ann an Cogadh nan Seachd Bliadhna agus leig Pitt a dhreuchd suas ann an 1716 nuair a roghainnich an riaghaltas sìthe a dhèanamh. Thill e don riaghaltas ann an 1766 mar Phrìomhaire is chaidh e na chiad Iarla Chatham. Leig e a dhreuchd suas ann an 1768 le droch shlàinte is chaochail e ann an 1778.
Farsaingeachd
Trapesium
300px
William Pitt, 1ad Iarla Chatham
Phòs e Hester Grenville ann an 1754. Bha còignear clann air, fiù William Pitt Òg.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Prìomh-mhinistearan na Rìoghachd Aonaichte
Farsaingeachd
Trapesium
...far a bheil b na bonn, d na druim, agus a na h-àirde air a tomhas gu h-ingearach ri b (no d).
Aonadan farsaingeachd
Chionns gur h-e toradh dà fhaide a th' anns an fharsaingeachd, 's e aonad faid ceàrnagaich a th' aice. 'S e am meatair (m) aonad na faide a-rèir an t-siostaim eadar-nàiseanta (an siostam SI) agus am meatair ceàrnagach (m2) aonad na farsaingeachd.
Aonadan Ìmpireil
Roinn-seòrsa:Geoimeatras
Llangwyryfon
Tha am baile Llangwyryfon ann an Ceredigion, a' Chuimrigh. Tha e 68.8 mi (110.8 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 176.5 mi (284.0 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 577 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 342 (59.3%); rugadh 60% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Ceredigion Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Max Planck
B' e fiosagaiche às a' Ghearmailt a bha ann am Max Planck.
Tha e ainmeil airson an obair aige air am buaidh dealan-solais, rèididheachd corp dubh agus meacanaigs cuantamach.
Beatha
Rugadh e ann an Kiel ach ghluais a theaghlach gu Mhünchen ann an 1867. Rannsachaidh e aig Oilthigh Bherlin fo Hermann von Helmholtz agus Karl Weierstrass agus sgrìobh e an tràchdas aige an sin.
An dèidh don Habilitation aige, ghluais e dhan Oilthigh Kiel agus ann an 1889 chaidh e na ollamh aig an Oilthigh Bherlin far an do dh'obraich e gu 1912, nuair a thug Erwin Schrödinger na iar-theachdaiche aige.
Bha e pòsta aig Marie Merck bho 1887 gu 1909, nuair a chaochail i, agus aig Marga von Hoesslin ann an 1911.
Urraman
Bhuannaich e an Duais Nobel ann am Fiosaigs ann an 1918 airson taisgealadh a' cunbhalachan Planck.
Eva Amaral
'S e seinneadair, ceòladair agus snìomhadair ciùil às an Spàinn a th' ann an Eva María Amaral Lallana neo dìreach Eva Amaral (Zaragoza 4 an Lùnasdal 1972). Tha i a’ gabhail òran san Spàinntis is i ag obair ann an stoidhle rock neo indie. Bho 1992 tha i air a bhith an sàs anns a’ chòmhlan chiùil Amaral, còmhla ri Juan Aguirre. ’S ann à Cáceres ann an Extremadura a bh’ ann a h-athair, a chaochail ann an 1998. Bhàsaich a màthair, Carmen Lallana, ann an Zaragoza fhèin ann an 2007. Cha do chòrdadh idir leotha gum biodh an nighean an sàs ann an saoghal a’ chiùil, ach mu dheireadh thall chunnaic iad nach biodh sin idir cho dona. Tha piuthar mhòr aice cuideachd. Mar a thuirt Eva: “’S e ise a sheall na clàran a rinn The Beatles agus Simon and Garfunkel dhomh”.
Max Planck
Urraman
Dh'ainmicheadh an Institiud Kaiser Wilhelm air Max Planck ann an 1946.
Eva Amaral
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Ceòl Roinn-seòrsa:Daoine às an Spàinn Roinn-seòrsa:Seinneadairean
Prionnsalachd Leyen
B’ e meanbh-dhùthaich anns a’ Ghearmailt nach mhair ach eadar 1806 agus 1813 a bh’ anns A' Phrionnsalachd Leyen (Gearmailtis: Fürstentum von der Leyen). Chaidh a' Phrionnsalachd a chruthachadh ann an 1806 nuair a dh' atharraich Napoleon Bonaparte structair phoileataigeach na Gearmailt, a' cur às do dh' Ìmpireachd Naomh na Ròimhe. Dh' àrdachadh Iarla Adendorf, a bhuineadh dhan teaghlach uasal von der Leyen, gu Prionnsa an dèidh Chath Austerlitz agus bha na trì parraistean a bh' aige san sgìre bheanntach Hohengeroldseck àrdachadh gu prionnsalachd. Bha Leyen, a bha dìreach cho beag ri Longa faisg air Geàrrloch, na ball Co-chaidreachas na Rèine fad an t-siubhail agus bhathar dhen bheachd gum b' e dìreach stàit-pupaid fo bhuaidh na Frainge a bh' ann cuideachd. Chuir Leyden dìreach 29 saighdearan do Fheachdan a' Cho-chaideachais, a bha an lùib le Arm na Diùcachd Nassau. B’ e Seelbach a bh’ ann prìomh-bhaile na dùthcha. A bharrachd air sin, bha Leyen cho lag leis gu robh e air a chuairteacheadh ri gach taobh le Baden agus bha iadhtag a bhuineadh do Bhaden (Wittelbach) na broinne cuideachd. An dèidh Chath Leipzig, chaidh Leyen a thoirt dhan An Ostair agus thug An Ostair gu Baden ann an 1819. Chaill am Prionnsa a h-uile oighreachd aige ri linn Chòrdadh Vienna, leis cho dìleas a bha e dhan Fhraing.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Eachdraidh Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt Roinn-seòrsa:Poileataigs
Richard Cox
Foghlam is Dreuchdan
Rugadh e ann an Sasainn ach thachair gun tàinig e a Leòdhas, far an robh e a' fuireach greis, agus chuir e roimhe an uair sin a dhol a Ghlaschu gus ceum a thoirt a-mach aig Oilthigh Glaschu. Chuir e seachad greis ann an Oslo cuideachd far an robh an t-Ollamh Magne Oftedal aig an àm sin. The e air a bhith an sàs ann an iomadh pròiseact, a' gabhail a-steach Faclair Eachdraidheil na Gàidhlig aig Oilthigh Ghlaschu agus an cùrsa Speaking Our Language nuair a bha e ann an Cnoc Iòrdain 's e a' toirt a-mach teisteanas foghlaim ann.
Foillseachadh
Tha e air iomadh leabhar is pàipear luachmhor fhoillseachadh, am faclair Brìgh nam Facal agus The Gaelic place-names of Carloway nam measg.
Tùsan
Roinn-seòrsa:Gàidhlig Roinn-seòrsa:Cànanaichean Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Iùgoslaibhia
B' e dùthaich ioma-nàiseanta anns an Roinn-Eòrpa a bha ann an Iùgoslaibhia neo An Iùgoslabh (Aibidil Ròmanach: Jugoslavija, Aibidil Cirileach: Југославија) a mhair bho 1918 gu 1992. B' e Belgrade a bh'ann prìomh-bhaile na dùthcha.
Eachdraidh
Chaidh Iùgoslaibhia a chruthachadh tron Chòrdadh Rapallo ann an 1918, dìreach an dèidh a' Chogaidh Mhòir nuair a bhris Ostair-Ungaire a-mach às a chèile. B' e monarcachd a bh' ann agus mhair an stàit seo gu ruige 1 an Giblean 1941 nuair a thug A' Ghearmailt, An Ungair agus An Eadailt ionnsaigh oirre. An dèidh a' Chogaidh chaidh crìochan na stàite a leasachadh, a' gabhail a-steach Istria, Zadar agus Rijeka, a bhuineadh dhan Eadailt ron a' chogadh. Chuireadh às dhan Mhonarcachd ann an 1945 agus chaidh Poblachd Shòisealach a ghairm ann an 1946. Ann an 1963 chaidh structair feadarail a chur air bhog, a' roinneadh na dùthcha ann an sia poblachdan fèin-riaghalaidh. Cha do ghabh Iùgoslaibhia ris a' cho-aonta Warszawa air sàilleabh gun leanadh i a slighe fhèin a dh'aindeoin 's gur e dùthaich Comannach a bh' innte. Aig deireadh nan 80an thoisich pròiseas far a bhriseadh na stàite ann an dùthchannan na bu lugha air sàilleabh staing an eaconomaidh agus trioblaid eadar na nàiseanan nuair a chaidh Co-mhaoineas sìos an dèidh 1989. Bha sreath dhe cogaidhean sìobhalta fuilteach ann gus a chaidh Iùgoslaibhia a bhith mu dheireadh thall. Chuireadh ainmean gu Còrdadh na Sìthe ann an Dayton ann an 1995. Tha fearann Iùgoslaibhia air a roinneadh eadar Bosna agus Hearsagobhana, Cosobho, Poblachd na Cròthaise, Masadoinia, Am Monadh Neagrach, Sloibhìnia agus An t-Sèirb.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Dùthchannan Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Fìon
right|200px
'S e fìon deoch-làidir a nithear de dhearcan-fìona.
Weblinks
Roinn-seòrsa:Deoch làidir Roinn-seòrsa:Fìon
1587
Bàsan
Roinn-seòrsa:1580an
Suranam
Tha i na laighe eadar Guiana Fhrangach san taobh an ear agus Guidheana san taobh an iar. 'Sa deas tha Braisil. Tha an Cuan Siar ann an taobh tuath na dùthcha.
Tha Paramaribo na phrìomh-bhaile, agus 's e Duitsis an cànan oifigeil. left|thumb|250px|Sùranam
1749
Bàsan
Roinn-seòrsa:1740an
594
594
Bàsan
Roinn-seòrsa:590an
Crannag
thumbnail|right|Crannag Oakbank ath-thogte air [[Loch Tatha, Alba]]
'S e th' ann an crannag ach àite dìonach ro-eachdraidheil. Dùn air an loch a bhiodh air a thogail le daoine a-mach à clachan is fiodh airson iad fhèin a dhìon bho nàimhdean airson dachaigh sàbhailte a thoirt dhaibh.
thumb|Loch an Dùin, Colla, crannag (foto, c.1900)
Làraich
Lorgar crannagan ann an Alba, Èirinn agus a' Chuimrigh. Gheibhear iad gu sònraichte air taobh an iar Alba. Bha iad air an togail ann an camasan beaga far a' chladaich air neo ann an lochan a-staigh gu h-àraidh ann an Loch Tatha, Loch Odha agus Loch Nis. Tha e coltach gu bheil iomadh seann chrannag air chall ann an uisgeachan Alba.
Obair-thogail
Bha a' chuid a bu mhotha dhi air a togail à fiodh. Bhiodh cabhsairean stèidhte air puist a chumadh iad os cionn ìre an uisge aig cuid, mar anns an dealbh shuas. Le crannagan eile, ged-tà, bhiodh cabhsair am falach fon uisge a' ceangal na crannaig ri tìr-mòr. Tha coltas gu math nàdarra air cuid dhe na làraich ach tha coltas air cuid eile gun deach eileanan a dhèanamh a dh' aona ghnothaich.
Ceanglaichean a-muigh
Roinn-seòrsa:Taighean
Clàr
'S dòcha gu bheil thu a' lorg CLÀR am foillsichear.
Bean
Is docha tha thu a' lorg boireannach
right|120px|thumb|Ìomhaigh
Clàr
Roinn-seòrsa:Àirneis
Bean
Tha boireannach neo bean na neach bhoireann, gu tric na inbheach. Tha a’ mhòrchuid de dhaoine nam boireannaich: 54%, ach gu tràidiseanta, tha ròl nas isle na fireannaich aca. Air sgàth seo, tha gluasad poileatagach ann - boireann-dhligheachas (feminism) airson còirichean nas fheàrr a bhith aca.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Boireannaich Roinn-seòrsa:Gnè
Augustus FitzRoy, 3as Diùc Grafton
B' e Prìomh-mhinistear am Breatainn a bh' ann an Augustus Henry FitzRoy, 3mh Diùc Grafton, KG, PC (28 an t-Sultain 1735 – 14 am Màrt 1811).
Rugadh e ann an Euston Hall, Suffolk, Sasainn. Chaidh e dhan Westminster School agus dhan Peterhouse ann an Cambridge.
FitzRoy, Augustus
Georg Wilhelm Friedrich Hegel
B' e neach-teagaisg, sgrìobhadair agus feallsanaiche às A' Ghearmailt a bh'ann an Georg Wilhelm Friedrich Hegel (IPA: [ˈɡeːɔʁk ˈvɪlhɛlm ˈfʁiːdʁɪç ˈheːɡl̩], Stuttgart, Diùcachd Württemberg, 27 an Lùnastal 1770 – Berlin, A' Phruis, 14 an t-Samhain 1831). Bha Hegel an sàs anns an gluasad feallasanch air an robh Sàr-bheachdas Gearmailteach (Gearmailtis: Deutscher Idealismus). Thug na sgrìobh Hegel buaidh uabhasach fhèin làidir air feallsanachd san Roinn-Eòrpa agus gu seachd àraidh air Marxachas.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt Roinn-seòrsa:Foghlam Roinn-seòrsa:Feallsanachd
Seabhag
Tha eun mòr a bhios ag ithe eòin eile 's beathaichean beaga a tha anns an seabhag (Falco peregrinus). Tha iad ainmeil gu h-àraidh air mar cho luath sa bhios iad a' sgeith. Gu dearbh 's ann leis a luaths a bhios iad a' sealg. Bith iad a' sgeith sìos aig astar mòr air a cobhartach.
Gob gu earball, bith iad eadar 35 's 50 cm de dh'fhaide agus bith leud a sgiathan eadar 80 's 120 cm. Thèid cuideam nam fireannach eadar 440 's 750 g agus cuideam nam boireannach eadar 910 's 1500 g.
Thathar ag ràdh gur i an t-seabhag beathach as luaithe a th' ann, 's gum bi iad comasach sgeith a-nuas cho luath ri 320 km/h. thumb|left|Faileasan seabhaige air iteag àbhaisteach (làimh chlì) agus air iteag a-nuas aig astar
Aquitaine
'S e région na Frainge a tha ann an Aquitaine (Ogsatanais: Aquitània; Basgais: Akitania). Tha e na laighe ann an iar-dheas na Frainge, air crìoch na Spàinne.
Se Bordeaux a tha na phrìomh-bhaile
Strì an Fhearainn
Dh’éirich Strì an Fhearainn air Ghàidhealtachd na h-Albann aig deireadh an 19mh Linn agus toiseach an 20mh Linn, airson cur an aghaidh fuadachaidhean agus am mall àrd a bhiodh na h-uachdarain a’ cur air croitearan.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba *
23mh Linn
Bidh an 23mh linn eadar 1 am Faoilleach 2201/2200 is 31 an Dùbhlachd 2300.
Roinn-seòrsa:Bliadhnaichean *
Clach Toll
thumb|An tràigh aig Clach Toll thumb|A' Chlach Sgoilt agus The Bothy air a bheulaibh Tha Clach Toll (Beurla: Clachtoll) na bhaile croitearachd ann an Asaint, Cataibh. Tha e suidhichte air an rathad B869 aig Bàigh Chlach Toll, san àirde a deas air an Stòr agus tuath air Achadh Mhealbhaich. Tha Loch an Inbhir mu 5 mìltean air falbh san àirde an ear-dheas dheth. 'S e seo na co-chomharran aige: 58° 11′ 16.98″ Tuath agus 5° 20′ 14.6″ Iar.
Faisg air a' chladach aig ceann tuath a' bhaile tha dùn Cruithneach ann a chaidh a thogail aig àm ro Chrìosta. 'S e Clachtoll Broch an t-ainm a th' air.
Rugadh is togadh am miseanaraidh Tormod MacLeòid (1780 - 1886) ann an Clach Toll. Dh'fhàg e Alba ann an 1817 agus chaidh e do Chanada leis an luchd-leantainn aige. Tha clach-chuimhneachain do MhacLeòid san àird a deas a' bhaile.
Faisg air a' chuimhneachan tha tràigh ann làn gainmheach bhàn. Tha làrach-champaidh agus ionad fiosrachaidh ann a tha a' ruith tron t-samhradh leis an Ranger Service. Cuideachd tha taigh-tasgaidh beag beag ann ris an canar The Bothy. Tha e a' taisbeanadh nan dòighean-iasgaich às an àite fhèin, gu h-àraid glacadh nam bradan a bha cumanta an seo gus 1994.
Deas air an tràigh chithear a' Chlach Sgoilt, dà chreag le toll eatarra. Thathar ag ràdh gun tàinig ainm a' bhaile bho na creagan seo. Cleachdar a' Chlach Sgoilt anns an t-samhail den Oighreachd Asaint a Tuath, samhail a chaidh a chruthachadh le Uwe Rieck à Diùranais.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Asaint
Medellín
Medellín (Spàinntis: IPA:[með'eˈʝin] neo [með'eˈʎin]), gu h-oifigeil Municipio de Medellín (Spàinntis) neo Baile Medellín. 'S e an dàrna baile as motha ann an Coloimbia a th' ann. Tha e suidhichte ann an Antioquia anns A' Ghleann Aburrá, fear dhe na gleanntan as fhaide air thuath na h-Andes ann an Aimearaga a Deas, 414km air falbh bho Bhogotá. Tha sluagh dhe 2.4 muillean aige. 'S e an dàrna tuineachadh as motha ann an Coloimbia a rèir an t-sluaigh a th' ann, le a barrachd air 3.2 millean duine, san àite 95 eadar na bailtean as motha na cruinne, ma thoirear a-staigh an sgìre mu a thimcheall, Ceàrn Cathaireil a' Mhedellín (Area Metropolitana de Medellín).
Ann an 1826 chaidh am baile ainmeachadh mar phrìomh-bhaile na Roinne Antioquia le ùghdarrasan co-àiteachail na Spàinne. Ann an 1803 chaidh an Oilthigh Antioquia a stèidheachdh agus 's e aon dhe na h-oilthighean as buaidheach ann an Coloimbia a th' ann. An dèidh do Choloimbia an neo-eisimeileachd bhon Spàinnt a bhuanachadh, bha Medellín na phrìomh-bhaile na Stàit Feadaral Antioquia gus 1888, le èigheachd Bun-Reachd na Coloimbia ann an 1886. 'S e làrach malairteach fiùghantach bh' ann am Medellìn rè na 19mh linne, tro as-mhalairt an òir aig an toiseach, agus an uair sin tro chinneasachadh agus as-mhalairt a' chofaidh. An dèidh Cogadh na Mìle Làithean (1899 — 1902), 's e Medellín a' chiad bhaile ann an Coloimbia a ghabh pàirt anns an Tionndadh Gnìomhachais le stèidheachadh companaidhean a' chlòtha, agus pròiseactan còmhdhail mar an trèana, a mhisnich as-mhalairt, agus stèidheachadh iomadh oithighean agus sgoiltean dreuchdail, is iad a chruthaich Bùirdeasachd bheag.
Anns a' ceathramh mu dheireadh na 20mh linne, bha prìomh àros Pablo Escobar maslach ann am Medellín, ceannard buidheann mhòr eucoirich, a bha an seachdamh duine a bu bheairte san t-saoghal tro mhalairt dhrogaichean, a-rèir aithisg bho Iris Forbes ann an 1989. 'S e "Cairteil a' Mhedellín" an t-ainm a chuir na meadhannan anns na Stàitean Aonaichte oirre, a chionn 's gun do stèidhich esan agus a chuid chompanaich an gnothach ann am Medellín. Stiùireadh Escobar cogadh ceannaircich an aghaidh Riaghaltais Choloimbia rè na 80an agus na 90an, ann an cuid gus nach fheuch na h-ùgharrasan ri a thoirt air falbh gu na Stàitean Aonaichte e. Chaidh e a mharbhadh le feachdan Phoilis Choloimbia 2 an Dùbhlachd, 1993.
Fhuair am baile a chuid fhiùghantais gnìomhachasail air ais aig toiseach na 21mh linne, le togail siostaim treànaichean ris an canar Metro de Medellín, agus le polasaidhean leasachaidh na bu shaoire, adhartasan anns an tèarainnteachd agus anns an fhoghlam, agus tro bhrosnachadh a' bhaile aig ìre eadar-nàiseanta mar cheann-uidhe turasachd.
Bheir Ceàrn Cathaireil a' Mhedellín gu buil 67% an Làn Thoradh Dùthchail aig Antioquia agus 11% eaconomaidh Choloimbia. 'S e roinn chudromach a th' ann am Medellín a thaobh oilthighean, sgoiltean treànaidh, malairte, gnìomhachais, saidheans, seirbheisean na slàinte, àiteachas-flùraichean, fèisean, taighean-seinnse agus clubaichean.
Facal-Fhreumhachd an ainm Medellín
right|thumb|100px|[[Mariana na h-Ostaire.]]
Bha còig ainm air a' bhaile Spàinnteach tùsail ron fhear air a bheil e an-diugh: Aburrá de los Yamesíes, San Lorenzo de Aburrá, San Lorenzo de Aná, Valle de San Bartolomé, agus Villa de la Candelaria de Medellín.
Fhuair am baile an t-ainm aige bhon a' bhaile Medellín, faisg air Badajoz ann an Extremadura anns An Spàinnt. Chaidh am Medellín Spàinnteach a stèidheachadh ann an 75 RO le Quintus Caecilius Metellus Pius. . 'S ann an Roinn Badajoz a bha cuid dhe na Ceannsaichean, neo Conquistadores ann an Spàinntis, Gaspar de Rodas, prìomh Riaghladair na h-Antioquia, nam measg.
Dh'iarr An t-Iarla Pedro Portocarrero y Luna, Cathraiche Comhairle Innseachan an Iar (Consejo de Indias), do Chrùn na Spàinne gun cuireadh ainm a' bhaile aige fhèin, Medellín ann an Extremadura, air a' bhaile ùr ann an Aimearaga. Chaidh an t-iarrtas aige a ghabhail ris 22mh an t-Samhain, 1674, nuair a ghlaodh An Tàinistear Mariana na h-Ostaire gur e Villa de Nuestra Señora de Medellín an t-ainm a bha air a' bhaile. Rinn An Riaghladair, Miguel Aguinaga y Mendiogoitia, an èigheachd oifigeil 2 an t-Samhainn, 1675. Bhuilich Mariana gearradha-arm air a' bhaile 24mh An t-Iùchar 1676.
Tùsanaich Aimearaganach
Seallaidh an fhianais-àrsaidheachd, a fhuaireadh le sealgairean agus luchd-cruinneachaidh, gun robh daoine a' fuireach anns A'Ghleann Aburrá o chionn 10,500 bliadhna. Lorg Ceannsaichean Spàinnteach a' ghlinne iomadh bhuidhne, mar na tuatha Aburrá, Yamesí, Pequé, Ebejico, Norisco, agus Maní is iad air a bhith nan tàmh anns a' ghlinne bho mu dheidhinn a' chòigeamh linne. Thug na h-Aburrá an t-ainm orra air a' ghleann. 'S e tuathanaich a bh' annta is chinneadh iad cruithneachd Innseanach, pònair agus cotan, dh'fhigheadh agus mhaiseachadh iad clò, reiceadh iad salann, agus b' e òr-cheàrdaichean a bh' annta. Chaill iad an cuid fearrainn fo Riaghailt nan Spànnteach, agus bha iad fo smachd siostam riaghaltais fhiùdalaich. Chaidh iomadh dhuibh a thoirt dha na mèinnean. Chaidh iad uile a mhilleadh anns a' ghleann sin co-dhiù, le tinneasan às an Roinn Eòrpa, a bharrachd air an obair chruaidh agus an droch làimhseachaidh a fhuair iad. Tha daoine le buntaineas do thuatha a' Ghlinne Aburrá ann fhathast is iad a' fuireach ann an sgìrean eile ann an Stàit na h-Antioquia, mar eisimpleir ann an Urabá agus anns an sgìre ann an àirde a deas agus iar.
Taisgealadh Spàinntich a' ghlinne
thumb|left|110px|Marasgal Jorge Robledo.
Anns an Lùnasdal 1541, bha Marsgall Jorge Robledo anns an àite ris an canar Heliconia an latha an-diugh agus chunnaic e rud fad às is esan a' creidsinn e gur e gleann a bh' ann. Chuir e Jerónimo Luis Tejelo am fearrann a rannsachadh, agus ràinig Tejelo an fhaiche far a bheil Medellín an latha an-diugh tron oidhche 23 an Lùnasadal. Thug na Spàinntich Gleann Naoimh Bartholome air, ach chaidh sin atharrachadh ann an ùine ghearr gu Aburrá, an t-ainm tùsail aige, a tha a' ciallachadh "Dealbhadairean," air sgàth gu rinneadh na Tùsanaich dealbhan air a' chlò. Cha robh an gleann cho tarraingeach dha na ceannsaichean aig an àm sin, leis cho gann 's a bha e a thaobh bheairteis agus leis cho nàimhdeil a bha daoine an àite.
Ann an 1574 dh'iarr Gaspar de Rodas bho Chabildo de Antioquia (Comhairle na h-Antioquia), ceithear mìle ceàrnagach de fhearrann fhaighinn airson treudan agus tuathanas a stèidheachadh anns a' ghleann. Thug a' Chomhairle trì mìle ceàrnagach dhe fhearrann dhasan.
Thàinig An Reachdadair Co-Àiteachail Francisco de Herrera y Campuzano le 80 Tùsanaich Aimearaganach ann an 1616, ga ainmeachadh "Poblado de San Lorenzo," far a bheil "Ceàrnag El Poblado" an latha an-diugh. Ann an 1646 dh'òrdaich lagha co-àiteachail gun sgarradh na Tùsanaich Aimearaganach bho na mestizos agus na mulattos, is le sin thòisich riaghladh co-àiteachail air baile ùr a thogail ann an Aná, far a bheil A' Cheàrnag Bherrio an latha an-diugh, agus far an deach eaglais Nuestra Señora de la Candelaria de Aná ("Naomh Màiri à Candelaria ann an Aná") a thogail. Trì bliadhna an dèidh sin, thòisich na Spàinntich Iglesia La Candelaria de Medellín (Eaglais Chandelaria ann am Medellìn) a thogail, a chaidh a thogail a-rithist aig deireadh na 18mh linne.
Am baile a' fàs
160px|thumb|right|Eaglais Màiri a' Chandelaria anns a' Chèarnaig Berrio.
Thòisich an sluagh air fàs lìonmhor an dèidh 1574, agus bha Gaspar de Rodas na thàmh anns a' ghleann. A-rèir cunntasan na h-Eaglaise San Lorenzo, bha sia pòsaidhean ann eadar 1646 agus 1650, agus 41 eadar 1671 agus 1675. Bha mèinnean òir air an leasachadh ann an iar-thuath Antioquia, agus bha feum orra air biadh fhaighinn bhon dùthaich ri a thaobh. 'S e àite gu math roi-innleachdail eadar mèinnean òir agus a' chiad phrìomh-bhaile roinneil, Santa Fe de Antioquia a bh'ann an Gleann Aburrá.