cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fiona NicCoinnich (seinneadair)
Ceòl
Ann an 2009, rinn i cuirm-ciùil le dà 'Fiona NicCoinnich' eile à Leòdhas aig Eden Court ann an Inbhir Nis. Bha còmhla rithe Fiona "Bosie" NicCoinnich agus Fiona "Alba" NicCoinnich (an craoladair air BBC Alba). Chleachd i fhèin an far-ainm Fiona "Griais" NicCoinnich. B' e tiotal na cuirme 'Would the Real Fiona MacKenzie Please Stand Up '. Sheinn iad leis na còmhlain aca fhèin agus an uair sin uile còmhla.
Zhytomyr
Eòlas-sluaigh
A rèir a' Chunntais-shluaigh a rinneadh ann an 2001, 's e Ucràinis a tha a' mhòr-chuid nan daoine ann an Zhytomyr a' bruidhinn (83.18%), ged a tha mion-chuid ann le Ruisis (16.27%). Ged a bha fàs ann an uiread dhaoine a bha a' fuireach ann an Zhytomyr sa chiad leth dhen 20mh Linn, cha b' ann ach àn dèidh An Dàrna Cogaidh a fhuair am baile fàs uabhasach fhèin mòr a thaobh àireimh-shluaigh agus an An t-Aonadh Sobhiatach ga ghnìomhasachadh. A dh'aindeoin sin, tha an uiread dhaoine a tha nan tàmh ann an Zhytomyr air thuiteam beagan fad na 21mh Linn.
Fiona NicCoinnich (seinneadair)
Ceòl
Le Cruinn, fhuair i nomination airson Best Traditional Track aig an BBC Radio 2 Folk Awards an 2015 airson an òrain 'Manus Mo Rùin'.
Zhytomyr
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:A' Phòlainn Roinn-seòrsa:An Ucràin Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:Bailtean anns An Ucràin
Fiona NicCoinnich (seinneadair)
Ceòl
Ann an 2018, rinn NicCoinnich clàr le Ó hEadhra mar chàraid airson a' chiad turais. Rinn iad clàradh ann an Leòdhas is Glaschu.
Thòisich i ri òrain a sgrìobhadh nuair a bha i na deugaire. Sgrìobh i an t-òran 'Maria' on chlàr TÌR mu dhealbh de fògarrach Eadailteach an Alba san 19mh linn.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Seinneadairean Gàidhlig Roinn-seòrsa:Leòdhasaich
Miles Briggs
'S e neach-poileataigs à Alba a tha ann am Miles Briggs BPA.
Rugadh e ann an 1983 agus thogadh e ann an Siorrachd Pheairt. Bha e na sgoilear aig a' bhun-sgoil ann am Bankfoot, aig Perth Grammar, agus dh'ionnsaich e manaidsearachd agus poileataigs aig Oilthigh Robert Gordon. Dh'obair e airson mòr-roinne Eilean Eòin agus mar chomhairleach do Nanette Milne agus Ealasaid Nic a' Ghobhainn mus deach e a thaghadh mar bhall-liosta airson Lodainn ann an 2016. Tha e na bhall Pàrtaidh Tòraidheach na h-Alba. Ann an 2020 chuir Jackson Carlaw ann an dreuchd mar neach-labhairt airson slàinte e.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Ball Pàrlamaid na h-Alba Roinn-seòrsa:Daoine à Alba Roinn-seòrsa:Pàrtaidh Tòraidheach na h-Alba
Na Bleigeardan
'S e prògram telebhisean cloinne ann am Breatainn a th' anns Na Bleigeardan (Beurla: Little Monsters).
Ceanglaichean a-muigh
Roinn-seòrsa:Telebhisean Gàidhlig
An Eaglais Bhreac an Iar (sgìre Phàrlamaid na h-Alba)
'S e sgìre Phàrlamaid na h-Alba a tha anns an Eaglais Bhreac an Iar (Beurla: Falkirk West).
Tha an Eaglais Bhreac fhèin, an Daingneach, Leth-Pheairt agus Bonnybridge san sgìre seo is bidh na luchd-taghaidh a' bhòtadh airson roinn Meadhan na h-Alba cuideachd.
Tha i ann an crìch ri Sruighlea, an Eaglais Bhreac an Ear agus Comar nan Allt agus Cill Saidh.
Eachdraidh
Chaidh a cruthachadh ann an 1999. Bha Dennis Canavan, a bha BP Làbarach airson na h-Eaglaise Brice ach nach thagh am pàrtaidh ionadail e mar thagraiche, na chiad BhPA airson na sgìre, mar bhall neo-eisimeileach. Bhuannaich Mìcheil MacMhathain, ball Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba, an sgìre ann an 2007.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Poileataigs na h-Alba Roinn-seòrsa:Sgìrean Phàrlamaid na h-Alba
Raonaid Walker (seinneadair)
'S e seinneadair Gàidhlig agus ceòladair a th' ann an  Raonaid Walker (1976–) (Beurla: Rachel Walker). Bidh i a ' seinn leatha fhèin cho math ri ann an còmhlain, leithid Cruinn is Skipinnish. Choisinn i Bonn Òir a' Chomuinn Gàidhealaich ann an 2017.
Beatha
Às dèidh dhi an sgoil fhàgail, rinn Walker cùrsa ann an ceòl clasaigeach aig Oilthigh Napier. Ann an 1996, bu i tè de na ciad oileanaich air a' chùrsa ùr air ceòl Albannach aig Conservatoire Rìoghail na h-Alba (Royal Scottish Academy of Music is Drama mar a bhà). Dh'ionnsaich i òrain Ghàidhlig an sin fo stiùir an seinneadair cliùiteach Ceana Chaimbeul.
Tha i pòsta aig a' phìobaire ann an Skipinnish Andrew Stevenson agus tha dithis chloinne aca.
Ceòl
Tha trì clàran aice fhèin agus tha i a' seinn air iomadh clàr eile le còmhlan agus an taic ri seinneadairean eile leithid Art MacCormaig. Is i òraidiche ciùil aig Colaiste na Gàidhealtachd an Iar OGE far a bheil i a' stiùireadh an roinn ciùil. Tha i cuideachd a' teagasg òrain Ghàidhlig aig Sgoil Chiùil na Gàidhealtachd sa Phloc.
Còisir
'S i an stiùiriche aig Còisir Loch Abar. Còmhla rithe, bhuannaich iad Cuach Cuimhneachain Mairead NicDhonnchaidh airson coisirean sgìreil trì tursan eadar 2015-17 aig a' Mhòd Nàiseanta.
Còmhlain-ciùil
Tha i na phàirt den chòmhlan-seinn, Cruinn. Bidh i ag obair gu tric leis an fhìdhlear Archie McAllister.
Sgrìobhaiche-ciùil
Tha Walker air ceòl a sgrìobhadh as leth bhuidhnean leithid Scotland Sings and NàdarAlba.
Sgrìobh i an t-òran 'Fada Bhuam' a riochdaich Alba aig an fharpais òrain Liet international. Ann an 2018, bha single aice 'Arms of the Ocean' aig àireamh 1 anns na World Music download chart.
Ceanglaichean a-muigh
Roinn-seòrsa:Seinneadairean Gàidhlig Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Dòirneag-neirt
thumb| Paidhir dhòirneagan-neirt le pleitean 2kg as urrainnear gleusadh suas no sìos. Is e dòirneag-neirt seòrsa de chudrom saor, ball-acainn a thathar a' cleachdadh gus fèithean na bodhaig a neartachadh. Gabhaidh a cleachdadh leatha fhèin no le tè eile, aonan anns gach làimh. thumb| Dòirneagan-neirt (halteres) o lùth-chleasan na Seann-Ghrèige, Museum an Arc-eòlais Nàiseanta, san Àithne. thumb| Mosàig Ròmanach mu 286–305 AD sa bheil boireannaich ag altachadh le dòirneagan-neirt. Bhite a' cleachdadh gnè de dhòirneag-neirt roimhe, ris an cante "halteres", anns an t-seann Ghrèig mar chudroman togail agus cuideachd mar chudroman ann an seann lùth-chleas Grèigeach dom buin leum fada an latha an-diugh. Bhathar a' cur feum air seòrsa dòirneig anns na h-Innseachan cuideachd fad còrr is mìle bliadhna air chruth cuaille - mar sin thugadh an t-ainm cuaille Innseanach oirre. Faodar dreach dealbhaidh an "Nal", mar a theireadh ris an acainn sin, a mheasadh letheach eadar a bhith na chrann-neirt agus na dhòirneag-neirt. Bhite a' cur paidhir dhiubh gu feum ann an altachadh a' chuirp am measg ghleacadairean, luchd nam fèithean mòra, luchd-spòrs, agus càch a bha a' miannachadh barrachd neirt is meud a bhith aca.
Oliver Mundell
'S e neach-poileataigs à Alba a tha ann an Oliver Mundell BPA.
Gerda Stevenson
’S e bana-chleasaiche, stiùiriche dràma agus sgrìobhadair a tha ann an Gerda Stevenson. Rugadh i air 10 an Giblean 1956 ann an Siorrachd nam Pùballan. Tha i pòsta aig a’ bhàrd Gàidhlig Aonghas MacNeacail.
Oliver Mundell
Rugadh e ann an 1989 agus bha e na sgoilear aig Moffat Academy. Bha e na oileanach aig Oilthigh Dhùn Èideann far an do dh'ionnsaich e lagh. Dh'obair e mar neach-rannsachaidh pàrlamaideach mus do thaghadh e mar BhPA airson Siorrachd Dhùn Phris ann an 2016. Tha e na bhall Pàrtaidh Tòraidheach na h-Alba.
Aonghas Steafan Peutan
Rugadh Aonghas Steafan Peutan ann an 1888, ann an Rear Little Judique (St Ninian), agus thogadh e an siud cuideachd. B' e seo an sloinneadh teaghlaich aige air fad: Aonghas Steabhan mac Aonghais ’ic Alasdair ’ic Aonghais ’ic Aonghais ’ic Dhòmhnaill ’ic Alasdair an Sgitheanaich. ’S e Aonghas, ogha Alasdair an Sgitheanaich (agus na shinn-sinn-seanair do dh’Aonghas Steafan) a ghluais a Cheap Breatann ann an 1901, còmhla ri a bhean Iseabal a thàinig à Loch Abar ann an Alba o thùs.
A bheatha
Na dhuine òg, shiubhail Aonghas Steafan a dh’iomadh àite agus fhuair e obair ann an siud ’s ann an seo, mar bu trice na shaor. Ach, às dèidh greis, bhiodh e ag obair cuideachd air rathaidean-iarainn CPR na neach-coimhid. Ged a bha e air an sgoil bheag aig Glencoe Station fhàgail le foghlam foirmeil bunaiteach a-mhàin, chuireadh e luach mòr air ionnsachadh an-còmhnaidh, agus faodar a ràdh gur e duine fèin-fhoghlaimte a bh’ ann. Mar sin, na inbheach òg, is e ag obair gu cruaidh, chùm e air leis an fhoghlam aige fhèin, a’ frithealadh chlasaichean oidhche gus na sgilean a bhiodh feumail dha na obair a leasachadh – a leithid dealbhachaidh – ach a bharrachd air sin rachadh e gu clasaichean a bhiodh cuideachail dha chomasan sgrìobhaidh. Na b’ anmoiche na bheatha, bhiodh seo uabhasach feumail dha. Chaidh a thogail dhan arm ann an 1918 ach bha cead àiteachaidh aige fad aon bhliadhna agus thàinig an cogadh gu crìch mus tàinig e gu bhith an sàs anns an arm. Ann an 1922, is esan 34 bliadhna a dh’aois, phòs Aonghas Steafan Catrìona, aig an robh sinnsireachd a lean air ais gu Eilean Eige, taobh deas air an Eilein Sgitheanaich. Cheannaich iad tuathanas ann am Port Hood agus thog iad teaghlach an siud.
Oliver Mundell
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Ball Pàrlamaid na h-Alba Roinn-seòrsa:Pàrtaidh Tòraidheach na h-Alba
Aonghas Steafan Peutan
A bheatha
Fad a bheatha, bha meas mòr aig Aonghas Steafan air òrain Ghàidhlig, agus air a’ chànan fhèin. Nuair a bhiodh e a’ siubhal agus ag obair air falbh bhon taigh, ann am Maine no ann am Boston, air neo nuair a bha e a’ frithealadh clasaichean oidhche ann an New York, bhiodh a shùilean fosgailte an-còmhnaidh, is e a’ sireadh leabhraichean de dh’òrain Ghàidhlig agus, às dèidh dha leabhar de leithid sin a cheannach, mar bu trice bhiodh e a’ sgrìobhadh càite agus cuin a cheannaich e e. Tha an cruinneachadh seo fhathast ann an taigh a mhic, ann an cèis-leabhraichean a rinn Aonghas Steafan fhèin dhaibh. Ged a bha e den bheachd nach robh guth làidir aige, agus mar sin nach do ghabh e òrain ann an cuirmean poblach, bhiodh Aonghas Steafan daonnan a’ seinn – an dà chuid airson spòrs agus ach am b’ urrainn dha na faclan a chumail na chuimhne.
Cha robh àite sam bith anns a’ choimhearsnachd air an robh ‘Taigh Cèilidh’, ach gun teagamh fear dhe na h-àitichean far am biodh daoine a’ coinneachadh a bh’ anns an taigh Aonghais Steafain, agus sam biodh iad a’ cabadaich, ag aithris sgeulachdan agus a’ gabhail òran. Deigheadh tòrr Gàidhlig a bhruidhinn agus tòrr a sheinn. Bhiodh iomadh raconteur an làthair, ruigeadh seinneadairean matha, agus thigeadh daoine le stòras de shloinntearachd nan inntinn. Gu tric, bheireadh an fheadhainn a thàinig botal den ghealaich ghil leotha, agus gu do-sheachanta bhiodh hòro-gheallaidh aca. ’S e seo an suidheachadh anns an tigeadh tional Aonghais Steafain gu bith.
A bharrachd air a dhìorrasachd a thaobh nan òran, bha buadhan eile aig Aonghas Steafan a fhreagair gu math don obair seo: ged a chòrdadh còmhradh ris gu mòr, ’s e duine sàmhach a bh’ ann na nàdar – ’s dòcha gun abradh iad ‘deagh neach-èisteachd’ ris anns an là a tha ann; gu follaiseach, bha cuimhne air leth math aige; ach ’s e an tàlant a chomharraich e mar dhuine sònraichte – mì-choltach ris a’ mhòr-chuid anns na làithean sin – gun robh comas leughaidh agus sgrìobhaidh anns a’ Ghàidhlig aige. Bhiodh na h-ìrean litearrais a bh’ aige ceangailte ris na clasaichean oidhche anns a’ Bheurla a rinn e ann an Eabhraig Nuadh na dhuine òg, is e a’ leasachadh nan sgilean fhèin; ach a rèir choltais bhiodh a chomas sgrìobhaidh anns a’ Ghàidhlig an crochadh na bu dlùithe air an sgrùdadh mhionaideach a dhèanadh e air na leabhraichean de bhàrdachd Gàidhlig a chruinnicheadh e is e a’ siubhal bho àite gu àite. Bhiodh comasan tuigse agus bruidhinn na Gàidhlig aig iomadh caraid dha, agus bhiodh comas leughaidh gu ìre aig cuid, ach bu tearc an comas sgrìobhaidh anns a’ chànan. Mar thoradh air sin, bha fhios aig gach duine a bhiodh a’ frithealadh nan cèilidhean anns an taigh aige, nan robh òran ann a chòrdadh ris, gum b’ urrainn do dh’Aonghas Steafan a sgrìobhadh sìos dha. Le òran mar sin, dhèanadh Aonghas Steafan dà lethbhreac: fear don duine a dh’iarr e, agus fear eile dha fhèin. Bhiodh deasbadan ann gu tric am measg nan daoine a bha an làthair mu dheidhinn nam facal ‘ceart’.
Òrain
Anns an tional a tha seo, tha 241 de dh’òrain rin lorg uile-gu-lèir, agus tha lethbhric de 155 dhiubh ann an Ionad nam Peutanach. Nochdaidh iad uile ann an làmh-sgrìobhadh sgiobalta, so-leughadh Aonghais Steafain. Air sgàth ’s gun robh e cho measail air òrain Ghàidhlig, tha feadhainn sa chruinneachadh a chaidh ath-sgrìobhadh à pàipearan-naidheachd agus à leabhraichean. Gu follaiseach, chaidh feadhainn – a leithid ‘Eilean Sgitheanach nam Buaidh’, le Tormod Dòmhnallach – a dhèanamh air taobh eile a’ chuain, ach chaidh a’ mhòr-chuid a dhèanamh ann an Ceap Breatann: tha pìosan ann le Iain an Sealgair, Aonghas Y. MacLellan agus Ailean an Rids.
Bho àm gu àm, chuireadh Aonghas Steafan caochladh notaichean an lùib faclan nan òran – cuid dhiubh goirid agus cuid caran fada. Gu tric, bidh iad seo a-mach air cò às a thàinig an dàn, agus uaireannan sònraichidh iad am fonn ris am bu chòir an t-òran a sheinn. Tha cuid gu tur sa Bheurla, m.e.
Uaireannan, thèid an dà chànan a mheasgachadh:
Gu soilleir, ’s e seo an ro-ràdh dhan òran a bhiodh a’ nochdadh air thoiseach air, .i. am bàrd, Aonghas Y. MacLellan, a’ mìneachadh co-theags sgeulachd an dàin.
Tha cuid de na h-òrain gu math ionadail, is iad a’ dèiligeadh ri cùisean sa choimhearsnachd. Canaidh an nota ro aon dàn gur e ‘Song for Stephen Graham Judique on his one hundred birthday’ a bh’ ann, agus canaidh nota eile gun deach ‘Caoidh’ a dhèanamh ‘... by Donald MacLennan Port Hood for his wife who died in 1923 and buried up in Port Hastings air fonn “Will ye no come Back again”’.
An toiseach, thuig an t-Oll. Iain Seathach a thuig cho cudromach ’s a bha tional Aonghais Steafain Pheutain. Tràth sna seachdadan fhuair e cead dà lethbhreac a dhèanamh – an dàrna fear do leabharlann Oilthigh Naoimh Fransaidh Xavier, agus am fear eile do dh’Ionad nam Peutanach ann an Oilthigh Cheap Breatann.
Peutan #Aonghas Steafan Peutan #Aonghas Steafan Roinn-seòrsa:Gàidhlig Roinn-seòrsa:Gàidheil
Anthony Albanese
’S e neach-poileataigs ann an Astràilia a tha ann an Anthony Norman Albanese. Rugadh e air 2 am Màirt 1963. Tha e air a bhith ’na cheannard a’ Phàrtaidh Làboraich bho 2019, agus ’na phrìomhaire Astràilia bho 2022.
Roinn-seòrsa:Daoine à Astràilia
Dòmhnall Eairdsidh Dòmhnallach
B’ e cruinniche sgeulachdan agus beul-aithris a bha ann an Dòmhnall Eairdsidh Dòmhnallach (1929-1999), Dòmhnall Eairdsidh Ghearraidh Iain (Beurla: Donald Archie MacDonald).
Eugène Varlin
B' e leabhar-cheangladair, ball nan aonaidhean-ciùrd agus rèabhlaideach sòisealach às An Fhraing a bh' ann an Eugène Varlin (Claye-Souilly, 5 an Dàmhair, 1839 - Paris, 28 an Cèitean 1871). Bha esan an lùib a' Chomainn Pharis agus chaidh a mharbhadh ga dhìon.
Dòmhnall Eairdsidh Dòmhnallach
Rugadh Dòmhnall Eairdsidh air 8 an t-Sultain 1929 ann an sgìre Sholais, Uibhist a Tuath. Bha teaghlach athar air a bhith ann an Uibhist còrr is 200 bliadhna; b’ ann à Gallaibh a bha cuideachd a mhàthar agus dh'fhàs e suas ann an dachaigh dà-chànanach. Coltach ri chomhaoisean b’ fheudar dha an t-eilean fhàgail airson foghlam àrd-ìre fhaighinn, agus chaidh e gu Àrd-sgoil Phort Rìgh san Eilean Sgitheanach. An dèidh sin chaidh e gu Oilthigh Dhùn Èideann far an do cheumnaich e le ceum ann am Beurla ann an 1953 agus ann an Ceiltis ann an 1955. An dèidh dha ùine a chur seachad ag obair aig Register House agus Leabharlann Nàiseanta na h-Alba fhuair e obair aig Sgoil Eòlais na h-Alba, obair a thug tlachd mhòr dha. Bha ùidh shònraichte aige ann am beul-aithris agus sgeulachdan, agus ann an 1966 chuir e Tasglann nan Sgeul air bhonn, goireas rannsachaidh taobh a-staigh Tasglann Fuaim Sgoil Eòlais na h-Alba. Bha e fhèin agus Alan Bruford ag obair air an iris Tocher agus bhiodh iad ga dheasachadh eatarra airson iomadach bliadhna.
Eugène Varlin
Beatha
Rugadh e ann an Claye-Souilly, faisg air Paris, ann an ceann an tuath na Frainge, nuair a bha an dùthaich na Rìoghachd gu math cugallach air an robh Monarcachd an Iuchair (Fraingis: Monarchie de Juillet). Bhuineadh e do theaghlach gu math bochd, macanta agus cha deach e idir dhan oilthigh. Dh'fhàg e an sgoil aig 13 bliadhna a dh' aois. Cha robh e ach 25 bliadhna a dh' aois nuair a chuir e ri stailc air dòigh eadar na leabhar-cheangladairean, ann an 1864. Dh' fhàs e gu math dlùth air rèabhlaidich eile a bha an aghaidh na stàite, mar Jarosław Dąbrowski, Louis Charles Delescluze agus Auguste-Jean-Marie Vermorel. B' ann ann am Paris a chaochail e, nuair a bha e 32 bliadhna a dh'aois, agus na caraidean aige. Chaill An Fhraing cogadh an aghaidh na Prùise agus bha am baile air a chuairteachadh le feachdan bho thall thairis. Sheas esan an aghaidh a' chogaidh ach chuidich e leis an iomairt nuair a chuairtich na Prùisianich am baile is e os cionn nam feachdan-dìona. Thoisich ar-a-mach nan daoine bochda an aghaidh nan Gearmailteach, an Riaghaltais agus nan Monarcach. Chuir feachdan na stàite gu bàs e.
Urraman
Ann an 1910, is mòr-chuid aig na Sòisealaich sa Chomhairle, dh'ainmich sràid sa 10mh arrondissement (sgìre ann am Paris) an a dhèidh.
Dòmhnall Eairdsidh Dòmhnallach
Bha Dòmhnall Eairdsidh ag obair aig an Sgoil bho 1962 gus an do leig e dheth a dhreuchd ann an 1994. Bha diofar dhreuchdan aige thar nam bliadhnaichean - bha e na fhear-rannsachaidh, neach-teagaisg, oide agus stiùiriche aig an Sgoil. Eadar na 1950an agus 1990an chruinnich e còrr is 800 teipichean fuaime agus tha an cruinneachadh luachmhor seo aig an Sgoil. Tha e a’ buntainn, mar neach-clàraidh no mar neach-fiosrachaidh, ri 3415 de na clàraidhean a th’ air an Eadar-lìon aig Tobar an Dualchais.
Eugène Varlin
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Co-mhaoineas Roinn-seòrsa:Daoine às an Fhraing Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Dòmhnall Eairdsidh Dòmhnallach
Chaochail Dòmhnall Eairdsidh anns an Eilean Sgitheanach air 22 an t-Iuchar 1999.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Uman
'S e baile meadhanach eadar Vinnytsia agus Kryvyi Rih san Ucràin a th' ann an Uman (Ucràinis: Умань, Pòlais: Humań, Iùdais: אומאַן, IPA: ˈumɐnʲ). Tha e suidhichte ann an cridhe na dùthcha, ri taobh na h-Aibhne Umanka, san roinn Cherkaska Oblast. Tha 88,300 duine a' fuireach ann.
Eòlas-sluaigh
A rèir a' Chunntais-shluaigh a rinneadh ann an 2021, 's e Ucràinis a tha a' mhòr-chuid nan daoine ann an Cherkasy a' bruidhinn (93.27%), ged a tha mion-chuid ann le Ruisis cuideachd (6.38%). Ged a bha fàs ann an uiread dhaoine a bha a' fuireach ann an Uman tron 19mh Linn, cha b' ann ach anns na 1970an a fhuair am baile fàs uabhasach fhèin mòr a thaobh àireimh-shluaigh agus an An t-Aonadh Sobhiatach ga ghnìomhasachadh. A dh'aindeoin sin, tha an uiread dhaoine a tha nan tàmh ann an Uman air thuiteam fad na 21mh Linn.
Meadhan Ghall-Ghàidhealaibh
'S e uàrd ann an Comhairle Dhùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh a tha ann am Meadhan Ghall-Ghàidhealaibh (Beurla: Mid Galloway). Chaidh e a chruthachadh ann an 2007.
Thaghadh trì comhairlichean ann an 2012:
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh
Wigtown an Iar
B' e uàrd ann an Comhairle Dhùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh a bha ann am Wigtown an Iar. Chaidh e a chruthachadh ann an 2007. Chaidh uàrd ùr, Wigtown an Iar agus Meadhan Ghàidhealaibh, a chruthachadh ann an 2017.
Ann an 2013 dh'fhalbh Roberta Tuckfield am buidheann Tòraidheach còmhla ri 9 comhairlichean eile.
John Cage
Bha John Milton Cage (a rugadh 6 an Giblean 1964, ann an Los Angeles, Calafòrnia) na stiùiriche-ciùil, sgrìobhaiche-ciùil agus sgrìobhadair Ameireaganach.
Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean
Sievierodonetsk
'S e baile mòr faisg air Kramatorsk agus Luhansk san Ucràin a th' ann an Sievierodonetsk (Ucràinis: Сєвєродоне́цьк, IPA: sʲɛw(j)erodoˈnɛtsʲk). Tha e suidhichte air an àirde an ear-dheas na dùthcha, ri taobh na h-Aibhne Siverskiy Donets, san roinn Luhanska Oblast. Tha 101,135 duine a' fuireach ann.
Eachdraidh
Cha b' ann ach ann an 1934 a chaidh am baile a stèidheachadh, leis gun do thogadh taigh-ghnìomhachais a dhèanadh stuth-mathachaidh à Naitridean, faisg air làimhe air an taobh thall na h-Aibhne an Lysychansk. Thogadh cuideachd taigh-ghnìomhachais bhreigichean an seo ann an 1935. Bha am baile fo sgàile is fo bhuaidh feachdan Nàsach eadar 1942 agus 1943 ri linn An Dàrna Cogaidh.Chanadh Liskhimstroi gu ruige 1950. Ann an 1991, thàinig Sievierodonetsk gu bhith na phàirt de nàisean neo-eisimeileach na h-Ucràine. Thug feachdan na Ruise ionnsaigh air an Ucràin ann an 2022 agus rinn iad seo fìor dhroch sgrios air a' bhaile.
Eòlas-sluaigh
A rèir a' Chunntais-shluaigh a rinneadh ann an 2001, 's e Ruisis a tha a' mhòr-chuid nan daoine ann an Sievierodonetsk a' bruidhinn (69.85%), ged a tha mion-chuid ann le Ucràinis cuideachd (29.19%). A dh'aindeoin sin, 's e fèin-aithne ucràineach 's a tha aig a' mhòr cuid nan daoine ann an Sievierodonetsk (59%), gu brìgh an cànan a tha ga bhruidhinn ann. Ged a bha fàs ann an uiread dhaoine a bha a' fuireach ann an Sievierodonetsk sa chiad leth dhen 20mh Linn, cha b' ann ach àn dèidh An Dàrna Cogaidh a fhuair am baile fàs uabhasach fhèin mòr a thaobh àireimh-shluaigh agus an An t-Aonadh Sobhiatach ga ghnìomhasachadh. A dh'aindeoin sin, thoisich an uiread dhaoine a tha nan tàmh ann an Sievierodonetsk a thuiteam an dèidh 1989, nuair a bha àireamh-sluaigh a' bhaile aig an ìre na b' àirde a bha i a-riamh.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:An Ucràin
Claye-Souilly
'S e baile beag faisg air Paris, ann an ceann an tuath na Frainge a th’ ann an Claye-Souilly (IPA: kle su.ˈji). Tha e suidhichte anns an sgìre (Fraingis: Département) Seine-et-Marne agus an roinn (Fraingis: Région) Île-de-France. Tha 11,599 duine a' fuireach ann. Chaidh am baile a chlàradh airson a'chiad turais ann an 1135, ged a tha an t-ainm a' dol air ais dha na Ceiltich.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean na Frainge Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:An Fhraing
John Lamont
'S e neach-poileataigs à Alba a tha ann an John Lamont BP.
Rugadh agus thogadh e ann an Cill D'Fhinnein. Bha e na oileanach aig Oilthigh Ghlaschu far an do dh'ionnsaich e lagh. Dh'obraich e mar neach-lagha mus deach a thaghadh mar BhPA airson Eadraig, Roxburgh agus Siorrachd Bhearaig ann an 2007. Tha e na bhall Pàrtaidh Tòraidheach na h-Alba. Ann an 2017 dh'ainmich e gun seasaidh e san taghadh coitcheann 2017 airson Siorrachd Bhearaig, Roxburgh agus Salcraig agus leigidh e dheth a sheat Taigh an Ròid. Chaidh a thaghadh le mòr-chuid de 11060 bhòtaichean ann an 2017 agus 5148 ann an 2019.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Buill Pàrlamaid Westminster Roinn-seòrsa:Pàrtaidh Tòraidheach na h-Alba
SS Norge
thumb|SS Norge B’ e soitheach a bha san SS Norge [ˈnoɾɡə], a chaidh a chur air bhog ann an 1881, agus a chaidh fotha ann an 1904 le call mór beatha, nuair a chaidh i air sgeir faisg air Ròcabarra, ’s i air a slighe bho Copenhagen gu New York.
Màiri T. NicAonghais
'S e foghlamaiche Albannach a th' ann am Màiri T NicAonghais. Tha iomadh dreuchd air a bhith aice a’ buntainn ri foghlam, a’ Ghàidhlig, agus ionnsachadh inbheach.
Vágar
Is docha gu bheil sibh a' lorg Vágur
SS Norge
Chaidh an long a thogail ann an Glaschu leis a’ chompanaidh Alexander Stephen and Sons, airson luchd-seilbh ann an Antwerpen sa Bheilg, agus b’ e Pieter de Coninck an t-ainm a bh’oirre an toiseach, ach chaidh a reic ann an 1889 ri companaidh san Danmhairg agus chaidh an t-ainm Norge a chur oirre.
Vágar
right|300px|thumb|Suidheachadh Vágar right|300px|thumb|Sørvágur leis na Eileanan Mykines air a' chùlaibh.
SS Norge
Air 22 an t-Òg-mhios 1904 bha i air slighe bho Copenhagen, Kristiania agus Kristiansand, a’ dèanamh air New York, nuair bhuail i air sgeir le 795 duine air bòrd. Chaill 635 am beatha.
Vágar
Tha Vágar (Dànais: Vågø) na eilean anns na h-Eileanan Fara. Fuirichidh 3,063 daoine ann.
SS Norge
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bàtaichean
Vágar
Innse agus sgeirean
thumb|[[Drangarnir, Tindhólmur agus Gáshólmur]]
Gleann an t-Sruthail
'S e baile beag ann an Comhairle Dhùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh a tha ann an Gleann an t-Sruthail (Beurla: Glentrool).
Mersin
Bailtean-mòra sgìre Mersin
Anamur
Aidin
Màiri T. NicAonghais
Beatha
'S ann à Uibhist a Deas a tha NicAonghais.
Mersin
Bailtean-mòra sgìre Mersin
Bozyazı
Vágar
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Fàro
Màiri T. NicAonghais
Foghlam
Bha i na Ceannard ann an Sgoil an Ìochdair.
Gleann an t-Sruthail
Ann an 1307 shabaid na h-Albannaich fo Raibeart Brus an aghaidh nan Sasannaich faisg air Gleann an t-Sruthail. Tha tuama sianar de Cùmhnantaich an deach a mharbhadh ann an 1685 nuair a ghabh iad pàirt ann an seirbheis sa' choille faisg air.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh
Màiri T. NicAonghais
Ball a' Bhùird
Tha i air a bhith na ball de bhùird aig grunn bhuidhnean ann an Alba, leithid Comhairle Ealain na h-Alba agus Comataidh Craolaidh Gàidhlig.
Bòrd na Gàidhlig
Thòisich NicAonghais mar Bhall air Bòrd na Gàidhlig anns a’ Mhàrt 2016. Chaidh a h-ainmeachadh mar Chathraiche Eadar-amail air Bòrd na Gàidhlig aig coinneamh a’ Bhùird ann an Inbhir Nis air 6 Dùbhlachd 2018 agus tòisichidh i san dreuch air 1mh Faoilleach 2019. Ghabh i an dreuchd òs làimh às dèidh do dh’Ailean Dòmhnallach gluasad gu bhith mar Chathraiche air MG ALBA.
Ceòlas
B' e Cathraiche Ceòlas a bh’ innte.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Uibhistich Roinn-seòrsa:Gàidheil
Mersin
Bailtean-mòra sgìre Mersin
caileag
Erdemli
Gülnar
Mut
Mersin
Silifke
Tarsus
Ceanglaichean A-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:An Tuirc Roinn-seòrsa:Àisia Roinn-seòrsa:Bailtean anns an Tuirc
Marsha Hunt
B' e cleasaiche à Illinois sna Stàitean Aonaichte a bha anns am Marsha Hunt neo Marcia Virginia Hunt (Chicago, 17 an Dàmhair 1917).
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte Hunt, Marsha
Viðoy
right|300px|thumb|Suidheachadh Viðoy right|300px|thumb|Taobh an ear Viðoy leis a'  bheinn Talvborð, 557 m.
Tha Viðoy ("Við" (fiodh) + "ey" (eilean); Dànais: Viderø) na eilean anns na h-Eileanan Fàro. Fuirichidh 617 daoine ann.
Suresnes
'S e baile meadhanach mòr ann an cridhe na Frainge a th’ ann an Suresnes. Tha e suidhichte aig 36m os cionn ìre ma mara, air an taobh thall na h-aibhne Seine bho Pharis, anns an sgìre (Fraingis: Région) Île de France anns an roinn (Fraingis: Département) Hauts-de-Seine.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean na Frainge Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:An Fhraing
Lítla Dímun
right|300px|thumb|Lítla Dímun
Tha Lítla Dímun ('s docha "da mhonadh", bho fhreumh Cheilteach) na eilean anns na h-Eileanan Fàro. Chan eil duine sam bith a' fuireach ann.
Beanntan
Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Fàro
Neil Findlay
'S e neach-poileataigs à Alba a tha ann an Neil Findlay BPA.
Rugadh e ann an Lodainn an Iar ann an 1969 agus thogadh e an sin. Bha e na oileanach aig Oilthigh Srath Chluaidh agus Oilthigh Ghlaschu. Dh'obair e mar oifigear taigheadais agus mar thidsear is neach-iomairt mus deach a thaghadh mar BhPA airson Lodainn ann an 2011. Sheas e mar thagraiche airson ceannardas Pàrtaidh Làbarach na h-Alba an aghaidh Jim Murphy ann an 2014.
Dh'ainmich Richard Leonard e mar neach-labhairt Làbarach air Brexit san Dùbhlachd 2017.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Ball Pàrlamaid na h-Alba Roinn-seòrsa:Daoine à Alba Roinn-seòrsa:Pàrtaidh Làbarach na h-Alba
Ongar
'S e baile ann an Essex eadar Chelmsford agus Lunnainn a tha ann an Ongar. Tha an t-ainm a' ciallachadh "raon-feòir" is 's e Chipping Ongar a bha a' phrìomh thuineachadh ann. Chaidh caisteal le dùn is gàrradh a thogail sna 11mh is 12mh ach chan eil ach na h-uchdanchan-ùir a' mairsinn a-nis. Bha Chipping Ongar riamh beag, chan eil ach corra shràid, ach bha mòran bùthan ann agus chaidh stèisean-rèile fhosgladh ann an 1865. Chaidh an stèisean-rèile dùnadh ann an 1994 agus 's e pàirt dhen rathad-iarrainn glèidhte Epping is Ongar a tha ann a-nis.
Dòmhnall Caimbeul (Dòmhnall Phàil)
’S e bàrd agus cìobair a bha ann an Dòmhnall Caimbeul no Dòmhnall Phàil no Bàrd Chinn a' Ghiùthsaich (1798 - 1 am Faoilleach 1875). Rinn e an t-òran ainmeil Guma Slàn do na Fearaibh.
Rugadh Dòmhnall Phàil ann an Dail na Spideil, beagan deas air Druim Uachdair, mu fhichead mìle an iar-thuath air Baile Chloichrigh. Thàinig e a dh'obair mar bhuachaille a Bhàideanach mun bhliadhna 1822 agus bha a dhachaigh ann an Gleann Gòineig, faisg air Cinn a’ Ghiùthsaich.
Ann an 1838 bha e an dùil a dhol null thairis còmhla ri buidheann a bha a' fàgail an dachaighean – a' mhòrchuid dhiubh bho oighreachd Inbhir Fhèisidh – airson beatha ùr a shireadh an Astràilia. B’ e seo màthair-adhbhair an òrain ainmeil aige Guma Slàn do na Fearaibh, ach aig a' cheann thall cha do dh'fhalbh Dòmhnall Phàil fhéin. Chruinnich an fheadhainn a bha a' falbh ann an Ceann a' Ghiùthsaich air Latha Fèill Chaluim Chille, 9 an t-Òg-mhios, 1838. B’ fheudar dhaibh coiseachd dhan Ghearastan agus às a sin dhan Òban mus deach iad a Ghlaschu airson na h-imrich air an St George, a sheòl air 4 an t-Iuchar le còrr air 300 eilthireach air bòrd.
Rinn Dòmhnall Phàil cuideachd an t-òran gaoil Duanag a’ Chìobair a th’ air a sheinn fhathast. Tha còig de na h-òrain aige ann an leabhar a sgrìobh Tòmas Sinton Poetry of Badenoch (1906), ach tha mòran nach deach a ghléidheadh leis nach deach an sgrìobhadh sìos.
Chuir am bàrd seachad an dà fhichead bliadhna mu dheireadh d’a bheatha ann an Gleann Gòineig, faisg air Ceann a' Ghiuthsaich, agus dh'eug e an sin ann an 1875. Tha e air a thìodhlacadh ann an Cladh Meadhain a’ Bhaile an teis mheadhain Chinn a' Ghiùthsaich. Ann an 2016 rinn buidheann ealain Chinn a’ Ghiuthasaich sgeadachadh às ùr air a chloich-chinn.
Bha mac Dhòmhnaill Phàil (Dòmhnall a bh’ air fhèin) ainmeil mar bhàrd cuideachd, agus ann an saoghal na camanachd an lùib sgioba Chinn a’ Ghiùthsaich, agus mar fhear-gnothaich sa bhaile.
Louis Charles Delescluze
B' e neach-poileataigs, neach-aithris agus rèabhlaideach sòisealach às An Fhraing a bh' ann an Louis Charles Delescluze (Dreux, 2 an Dàmhair, 1809 - Paris, 25 an Cèitean 1871). Bha esan an lùib a' Chomainn Pharis agus chaidh a mharbhadh ga dhìon.
Beatha
Rugadh e ann an Dreux, eadar Chartres agus Évreux, ann an ceann an tuath na Frainge, nuair a bha an dùthaich fhathast fo bhuaidh Napoleon Bonaparte agus thogadh e tro bliadhnaichean dorcha na rìoghachd an a dhèidh. Bhuineadh e do theaghlach bhùirdeasach agus rinn e lagh san oilthigh ann am Paris. Cha robh e ach 21 bliadhna a dh' aois nuair a bha e an lùib na còmhstri airson na saorsa.
Dh' fhàs e gu math dlùth air rèabhlaidich eile a bha an aghaidh na stàite, mar Jarosław Dąbrowski, Eugène Varlin agus Auguste-Jean-Marie Vermorel. B' ann ann am Paris a chaochail e, nuair a bha e 62 bliadhna a dh'aois, agus na caraidean aige. Chaill An Fhraing cogadh an aghaidh na Prùise agus bha am baile air a chuairteachadh le feachdan bho thall thairis. Thoisich ar-a-mach nan daoine bochda an aghaidh nan Gearmailteach, an Riaghaltais agus nan Monarcach. Chaidh a mharbhadh a' dìon na rèabhlaide.
Urraman
Ann an 1930, is mòr-chuid aig na Sòisealaich agus na Comunnaich sa Chomhairle, dh'ainmich sràid sa 11mh arrondissement (sgìre ann am Paris) an a dhèidh.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Co-mhaoineas Roinn-seòrsa:Daoine às an Fhraing Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Finlay Carson
'S e neach-poileataigs à Alba a tha ann am Finlay Carson BPA.
Rugadh e ann an 1967. Bha e na oileanach aig Oilthigh Obar Dheathain far an do dh'ionnsaich e àiteachas. Dh'obair e mar thuathanach agus comhairliche mus do thaghadh e mar BhPA airson Gall-Ghàidhealaibh agus Dùn Phris an Iar ann an 2016. Tha e na bhall Pàrtaidh Tòraidheach na h-Alba.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Ball Pàrlamaid na h-Alba Roinn-seòrsa:Pàrtaidh Tòraidheach na h-Alba
Barnsley
’S e baile ann an Siorrachd Eabhraig a Deas ann an Sasainn a tha ann am Barnsley. Bha e ainmeil airson mèinnearachd ghuail. Tha e faisg air a’ mhór-rathad am M1.
Roinn-seòrsa:Bailtean Sasannach Roinn-seòrsa:Sasainn Roinn-seòrsa:Siorrachd Eabhraig
Kendall Jenner
'S e actair Aimeireaganach a tha ann an Kendall Jenner neo Kendall Nicole Jenner (Los Angeles, 3 an t-Samhain 1995).
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte Roinn-seòrsa:Cleasaichean nam film
Clubaichean ball-coise aithnichte mar Churaidhean an t-Saoghail
Seo liosta de chlubaichean ball-coise a chaidh aithneachadh gu h-oifigeil aig FIFA mar “churaidhean an t-saoghail”, bhon a bhuanaich iad té den dà fharpais a leanas.
References
Roinn-seòrsa:Ball-coise
Gaziantep
'S e baile mòr agus sgìreachd bhaile (Turcais: büyükşehir belediyesi) air an àirde an ear-dheas Poblachd na Tuirce a th' ann an Gaziantep (Airmeanais: Այնթապ, Arabais: عنتاب, Curdais: گازیئانتەپ). Tha Gaziantep suidhichte faisg air na crìochan le Siria, eadar Aleppo agus Adana san roinn (Turcais: ili) Gaziantep, aig 10m os cionn ìre na mara. Tha 1,556,381 duine a' fuireach ann. 'S e an siathamh baile as motha na [dùthcha cuideachd.
Emma Roddick
'S e neach-poileataigs Albannach a tha ann an Emma Roddick (rugadh 30 an t-Iuchar 1997).
Denicé
'S e baile beag faisg air Villefranche-sur-Saone, air an àirde an ear na Frainge a th’ ann an Denicé (IPA: dəni:ʃe). Tha e suidhichte anns an sgìre (Fraingis: Département) Rhône agus an roinn (Fraingis: Région) Auvergne-Rhône-Alpes. Tha 1,387 duine a' fuireach ann. Chaidh am baile a chlàradh airson a' chiad turais san 11mh Linn mar Daniceus.
Emma Roddick
Mar Bhall Pàrlamaid na h-Alba tha i a' riochdachadh A' Ghàidhealtachd agus na h-Eileanan.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Ball Pàrlamaid na h-Alba Roinn-seòrsa:Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba
Coatbridge agus Chryston (sgìre Phàrlamaid na h-Alba)
'S e sgìre Phàrlamaid na h-Alba a tha ann an Coatbridge agus Chryston (Beurla: Coatbridge and Chryston).
Tha Coatbridge agus Chryston fhèin agus Stepps san sgìre seo is bidh na luchd-taghaidh a' bhòtadh airson roinn Meadhan na h-Alba cuideachd.
Tha i ann an crìch ri Srath Chelbhinn agus Bearsden, Comar nan Allt agus Cill Saidh, an t-Àrd Ruigh agus Shotts, Uddingston agus Bellshill, Glaschu Baile Nighean Sheadhna agus Glaschu Provan.
Eachdraidh
Chaidh a cruthachadh ann an 1999. Bha Elaine Nic a' Ghobhainn, ball Pàrtaidh Làbarach, na ciad BhPA airson na sgìre agus mhair i mar BhPA gu 2016, nuair an do thaghadh an Nàiseantach Fulton MacGregor agus thill i mar bhall-liosta airson Meadhan na h-Alba.
Charlie is Lola
'S e prògram cloinne air BBC Alba a tha ann an Charlie is Lola (Beurla: Charlie and Lola).
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Telebhisean Gàidhlig
Joan McAlpine
'S e neach-poileataigs à Alba a tha ann an Joan McAlpine BPA.
Bha i na h-oileanach aig Oilthigh Ghlaschu far an do dh'ionnsaich i eachdraidh na h-Alba agus eachdraidh eaconomach. Dh'obair i mar neach-aithris agus colbhaiche mus do thaghadh i mar BhPA airson Alba a Deas ann an 2011. Tha i na ball Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Ball Pàrlamaid na h-Alba Roinn-seòrsa:Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba
Tutankhamun
Bha Tutankhamun (cuideachd: Tutankhamen, Tutankhaten, Tutankhamon 'na phàraoh ann an 18mh rìoghrachas na h-Èipheit. Bha e a’ riaghladh mu thuaiream eadar 1332 agus 1323 RC rè linn ann an eachdraidh na h-Èipheit air a bheil an Rìoghachd Ùr (no Linn na h-Impireachd Ùr uaireannan). On a chaidh a lorg, canar Rìgh Tut ris gu tric. Bha ainm tùsail, Tutankhaten, a’ ciallachadh "dealbh beò Aten" agus tha Tutankhamun a’ ciallachadh "dealbh beò Amun". Ann an dealbh-sgrìobhadh na h-Èipheite, sgrìobhar ainm mar Amen-tut-ankh a ghnàth an cois gnàthas an luchd-sgrìobhaidh a chuireadh ainm dè aig toiseach abairt mar urram dhan dia. Dh'fhaoidte gur esan an neach air a bheil Nibhurrereya ann an litrichean Amarna agus tha deagh-choltas gur esan Rìgh Rathotis 18mh rìoghrachas na h-Èipheit a bha a’ riaghlaidh, a-rèir an eachdraidhe Manetho, fad naoidh bliadhna, faid a tha a-rèir an tionndaidh dhen Epitome aig Manetho a sgrìobh Flavius Josephus.
Chaidh tuama Tutankhamun a lorg le Howard Carter agus Iarla Chaernarfon ann an 1922 agus leis gun robh e cha mhòr gun mhilleadh, ’s e naidheachd mhòr a bha ann air feadh an t-saoghail. Dhùisg e ùidh am measg nan daoine san Èipheit àrsaidh a-rithist agus tha aghaidh-choimheach Tutankhamun (ri fhaicinn ann an Taigh-tasgaidh na h-Èipheit) ainmeil air feadh an t-saoghail fhathast. Chaidh buill-ealain às an tuam a thaisbeanadh dhan phoball air feadh an t-saoghail thairis air na bliadhnaichean. Chaidh rannsachadh DNA a dhèanamh air agus sheall an rannsachadh sa Ghearran 2010 gur esan mac Akhenaten (mumaidh KV55). Bu mhumaidh KV35YL (is chan eil fhios dè an t-ainm a bha oirre) an dà chuid piuthair agus bean Akhenaten. A dh’aindeoin sin, tha cinnt gur ise am mumaidh air a bheil a’ Bhaintighearna Òg a chaidh a lorg san tuama KV35. A chionn ’s gun do chaochail grunnan dhe na daoine a rannsaich tuama Tutankhamun air dòigh caran "annasach", tha cuid am measg an t-sluaigh dhen bheachd gun do chaochail iad ri linn mallachd nam phàraoh.
Ainmean
Mar a b’ àbhaist do phàraohan na h-Èipheit, bha pailteas ainmean air Tutankhamen.
Nuair a chaidh na seann-tradaiseanan cràbhaidh a chur an sàs às ùr an dèidh crìonadh adhradh Aten, chaidh ainm atharrachadh. Thathar ’ga thar-litreachadh twt-ꜥnḫ-ỉmn ḥqꜣ-ỉwnw-šmꜥ air neo, a-rèir nòsan luchd-eòlais na h-Èipheit an latha, Tutankhamun Hekaiunushema, a’ ciallachadh “Ìomhaigh bheò Amun, riaghladair Heliopolis Uachdarach”. Nuair a ghabh Tutankhamun an rìgh-chathair, ghabh e ro-ainm a tha ’ga thar-litreachadh nb-ḫprw-rꜥ air neo Nebkheperure, a’ ciallachadh "Tighearna chruthan Re". Dh’fhaoidte gur e Nibhurrereya, ann an litrichean Amarna, an dòigh air an robhar a’ fuaimneachadh ainm.
Brian Ó hEadhra
'S e seinneadair Gàidhlig agus ceòladair a th' ann am Brian Ó hEadhara. Tha e a-nis a' cluich leis a' chòmhlan Cruinn, le Charlie McKerron agus Sandy Brechin sa chòmhlan MacKerron, Brechin & Ó hEadhra, agus mar chàraid le Fiona NicCoinnich. Tha e cuideachd ag obair ann an leasachadh ealain is cultar Gàidhlig is e an-dràsta na Oifigear Ealain is Cultar aig Bòrd na Gàidhlig.
Tutankhamun
Beatha
Bu Tutankhamun mac Akhenaten (air an robh Amenhotep IV roimhe) agus aon dhe na peathraichean aig Akhenaten no ’s dòcha aon dhe na co-oghaichean aige. ’S e Tutankhaten an t-ainm a bha air nuair a bha e ’na phrionnsa. Ghabh e an rìgh-chathair ann an 1333 RC nuair a bha e naoidh no deich bliadhna a dh’aois agus ghabh e ainm Nebkheperure mar rìgh. B’ e tè air an robh Maia a mhuime agus tuama aice aig Saqqara. Tha coltas gum b’ e fear Sennedjem a thidsear.
Brian Ó hEadhra
Beatha
Rugadh Ó hEadhra ann am Baile Àtha Cliath. 'S ann à St Catherine’s, Ontario a tha a mhàthair agus 's ann à Dùn na nGall, Éire, a tha athair. Tha a phàrantan cuideachd nan ceòladairean.
Dh'imrich an teaghlach gu Talamh an Èisg ann an 1973 is e na bhalachan. An siud, chunnaic Ó hEadhra cultar nan Gàidheal gu dùthchasach, beò sa choimhearsnachd. Bha athar, Aidan, a' rannsachadh eachdraidh agus beul-aithris aig Oilthigh Memorial an St John’s. Chruinnich Aidan beul-aithris Èireannach o Cape Shore a tha ri fhaotainn a-nis air-loidhne leis Taisce Cheol Dúchais Éireann. Thill an teaglach a Bhaile Àtha Cliath ann an 1978.
Tutankhamun
Beatha
Nuair a rinneadh rìgh dheth, phòs e a leth-phiuthair Ankhesenpaaten agus dh’atharraich i a h-ainm gu Ankhesenamun an dèidh sein. Bha dà nighean aca ach rugadh an dà dhiubh marbh. Rinneadh rannsachadh tomografach ann an 2011 agus chunnacas gun do bhàsaich an dàrna nighean nuair a bha a màthair eadar an 5mh agus an 6mh mìos dhe leatromachd agus an tè eile aig 9 mìosan. Cha deach fianais air galar o bhroinn a lorg no fiù adhbhar bàis.
Brian Ó hEadhra
Beatha
Anns na 1990an, rinn e ceum ann an litreachas na Beurla agus beul-aithris Èireannach aig Colaiste Oilthigh Bhaile Àtha Cliath. Dh'ionnsaich e Gàidhlig aig Sabhal Mòr Ostaig ann an 1999 far an do rinn e an Cùrsa Comais.
Tha e pòsta aig Fiona NicCoinnich.
Tutankhamun
Rìoghachadh
Fo bhuaidh nan comhairlichean aige, thill Tutankhamun cuid dhe na rudan a thugadh a-steach rè rìoghachd athar san treas bhliadhna a rìoghaich Tutankhamun. Chuir e crìoch air adhradh dè Aten agus dh’aisig e Amun mar am prìomh-dhia agus dh’aisig e pribhleidean tradaiseanta nan sagartan. Cuideachd, ghluais e prìomh-bhaile na dùthcha air ais a Nodh agus chaidh baile Akhetaten a thrèigsinn. ’S ann aig an aon àm a dh’atharraich e ainm, a’ gabhail ri Tutankhamun, “ìomhaigh bheò Amun” mar dhaingneachadh air ath-aiseag Amun.
Brian Ó hEadhra
Beatha-obrach
A bharrachd air obraichean co-cheangailte ri ciùil, tha Ó h Eadhra air obair eile a dhèanamh ann an saoghal na Gàidhlig. Nam measg, bha e na oifigear leasachaidh aig Comunn na Gàidhlig; rinn e clasaichean Ùlpan agus trèanadh ann an Gàidhlig; agus seirbheisean eadar-theangachaidh mar aon (Gaidhlig gu Beurla).
Tutankhamun
Rìoghachadh
Mar phàirt dhen obair ath-aisig aige, thòisich an rìgh air iomadh pròiseact togalach, gu sònraichte aig Karnak ann an Nodh far an do choisrig e teampall dha Amun. Chaidh iomadh carragh a thogail agus tha e sgrìobhte air doras a thuama “gun dug an rìgh seachad a bheatha a’ dealbhadh ìomhaighean nan diathan”. Bhathar a’ comharradh nam fèilltean tradaiseanta a-rithist, a’ gabhail a-staigh na feadhainn co-cheangailte ri Tarbh Apis, Horemakhet agus Fèill Opet. Tha carragh-chuimhne ath-aisig a’ cur an cèill:
Brian Ó hEadhra
Ceòl
Bidh Brian a' seinn agus a' cluich giotàr. Bidh e a' sgrìobhadh amhrain ann am Beurla, Gaeilge agus Gaidhlig.
Tutankhamun
Rìoghachadh
Bha eaconamaidh na dùthcha lag agus tro chèile an dèidh rìoghachadh Akhenaten. Bha dioplòmasachd leis na rìoghachdan eile air a chur an dearmad agus rinn Tutankhamun oidhirp ceanglaichean dioplòmasach a stèidheachadh leotha às ùr, gu sònraichte le Mitanni. A-rèir nan gibhtean a fhuaras ’na thuama à diofar dhùthchannan, shoirbhich leis. Ach ged a rinn e oidhirp air na dàimhean eadar na dùthchannan ath-shlànachadh, tha iomradh air cogadh ri Nubia agus muinntir Àisia ri leughadh ’na theampall bàis ann an Nod. Ged a chaidh armachd cuirp agus àirneis cogaidh a lorg ’na thuama, chan eil na h-eachdraichean dhen bheachd gun do rinn e cogadh e fhèin air blàr leis cho òg ’s a bha e (bhàsaich e nuair a bha e mu 19) agus na ciorraman a bha air is e feumach air bata coiseachd.
Brian Ó hEadhra
Ceòl
Chuir e air bhonn an còmhlan Anam tràth sna 1990an nuair a bha e na oileanach. Rinn iad ceithir clàran còmhla gus an do sguir iad ann an 2005.
Le Cruinn, fhuair e nomination airson Best Traditional Track aig an BBC Radio 2 Folk Awards an 2015 airson an òrain 'Manus Mo Rùin'.
Ann an 2018, rinn Ó hEadhra clàr le Fiona NicCoinnich mar chàraid airson a' chiad turais. Rinn iad clàradh ann an Leòdhas is Glaschu.
Tutankhamun
Slàinte is coltas
Nuair a rinneadh deuchainn DNA air mumaidh Tutankhamun, lorg luchd-saidheans DNA o na faoighichean a dh’adhbharaicheas malaria. ’S e seo an fhianais ghinteil as sine a lorgadh dhen tinneas gu ruige seo. Chaidh barrachd air aon sìol dhen fhaoighiche malaria a lorg agus tha sinn a’ ciallachadh gun do bhuail malaria air Tutankhamun barrachd air aon turas. A-rèir National Geographic “Bhitheadh malaria air siostam ion-dhìon Tutankhamun a lagachadh agus bhitheadh droch-bhuaidh aig an tinneas air ath-shlànachadh a choise. Dh’fhaoidte gum b’ e seo, còmhla ri cnàimh briste a leis a lorgadh ann an 2005, a thug bàs air an rìgh òg aig a’ cheann thall.”
Brian Ó hEadhra
Obair le ceòl
Bha Ó hEadhra roimhe na Stiùiriche Ealain aig an fhèis 'Blas'. Bha e na mhanaidsear aig ionad ealain Taigh Dhonnchaidh, Nis, Leòdhas. Tha e a-nis na co-stiùiriche aig an fhèis Geiteberg Folk Festival ann an Nirribhidh. Bidh an fhèis a' comhrachadh cultar is ceòl bho na dùthchanan Lochlannach is Ceilteach.
Tutankhamun
Sloinntireachd
Thòisich sgioba air DNA Tutankhamun agus mumaidhean eile ’na theaghlach a rannsachadh ann an 2008. Sheall toraidhean an rannsachaidh DNA gum b’ e Akhenaten athair agus nach b’ i màthair Tutankhamun am measg mnathan aithnichte Akhenaten ach aon dhe na peathraichean aig Akhenaten. Ach chaidh na deuchainnean a chleachd an sgioba a chàineadh le cuid. Thuirt an sgioba gun robh iad cha mhòr gu tur cinnteach gum b’ e Amenhotep III athair aig an neach ann an KV55, ’s e sin athar Tutankhamun. Fhuaras màthair an rìgh òig nuair a rinneadh deuchainn DNA air mumaidh air a bheil a’ Bhaintighearna Òg (KV35YL) a lorgadh ri taobh na Bànrigh Tiye ann an cabais an tuama KV35. Sheall an DNA gum b’ ise, mar athair Tutankhamun, am measg clann Amenhotep III agus Tiye. Tha sin a’ ciallachadh gur e bràthair is piuthair a bha ann am pàrantan Tutankhamun. Bha cumhachd phoilitigeach aig a’ Bhànrigh Tiye aig a’ chùirt rìoghail agus bha i ’na comhairliche aig a mac an dèidh bàs an duine aice.
Ged nach eil an dàta iomlan againn fhathast, tha an rannsachadh a’ cur ’nar sùilean gur e nighean Tutankhamun fhèin a tha anns an dàrna mumaidh nighein ann an tuama Tutankhamun agus gu bheil deagh-theans gur e dàrna nighean Tutankhamun a tha sa ghinean eile a chaidh a lorg ann. Ach chan eil ach pìosan dhen dà mhumaidh boireann à KV21 againn aig an ìre-sa. Dh’fhaoidte gu bheil aonan dhiubh, KV21A, màthair an naoidhein agus leis a sin, b’ i Ankhesenamun, bean Tutankhamun. Tha fiosrachadh eachdraidheil againn a tha ag innse gum b’ ise nighean Akhenaten agus Nefertiti agus leis a sin, gu bheil teans mòr gun robh i ’na leth-phiuthair an duine aice. Tha fhios gun faigh iomadh naoidhean bàs ro bhreith ri linn dàimh-shìolachaidh san fharsaingeachd.
Bàs
Chan eil sgeul air làithean mu dheireadh Tutankhamun agus rinneadh iomadh deasbad mòr mu dhèidhinn ri linn sin. Chaidh rannsachadh mòr a dhèanamh air adhbhar a bhàis. Tha cuid a dh’fhianais ann, mar an fheadhainn a chuir Ralph Mitchell, micreo bith-eòlaiche à Harvard, air adhart a tha a’ sealltainn gur e tìodhlacadh cabhagach a bha ann. Thuirt Mitchell gun robh smail dhonna air ballachan sgeadaichte an tuama aig Tutankhamun a’ cur ’nar sùilean gun deach a chur san tuama mus robh am peant buileach tioram.
Ged a tha cuid a’ beachdnachadh gun deach Tutankhamun a mhurt, tha aə mhòr-chuid dhen bheachd gur e bàs tubaisteach a bha ann. Sheall sgana CT ann an 2005 gun do dh’fhuiling e cnàimh-bhriseadh fosgailte ’na chas chlì beagan mus do chaochail e agus gun robh a’ chas air galarachadh. Sheall an rannsachadh air chuid DNA ann an 2010 gun robh e a’ fulang malaria cuideachd agus tog sin am beachd gum b’ e malaria agus tinneas Köhler II adhbharan a bhàis còmhla.