cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Norsjö
Freumhan an Ainm
Ged nach eil freumh-fhaclachd an ainm seo cho soilleir tha e coltach gur ann à norr (Gàidhlig: tuath) agus sjö (loch) ann an Suainis a tha an t-ainm. Bheireadh sin  Loch an Tuatha dhuinn sa Ghàidhlig an latha an-diugh.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:Bailtean anns an t-Suain Roinn-seòrsa:An t-Suain
Llangywer
Tha am baile Llangywer ann an Gwynedd, a' Chuimrigh. Tha e 98.3 mi (158.2 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 175.9 mi (283.0 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 253 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 170 (67.2%); rugadh 67% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Gwynedd Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Siorrachd Inbhir Narann
right|300px|thumb|Siorrachd Inbhir Narann
B' e Siorrachd thradaiseanta na h-Alba a bha ann an Siorrachd Inbhir Narann, le Inbhir Narann mar prìomh-bhaile.
Roinn-seòrsa:Siorrachdan na h-Alba
Puerto del Rosario
Tha  Puerto del Rosario na phrìomh-bhaile Fuerteventura, fear de na h-Eileanan Canàrach. 'S e am baile as motha an eilein cuideachd. Tha Puerto del Rosario cho farsaing ri 289,95 cilemeatair ceàrnagach. Anns a' bhliadhna 2006 bha 30.555 duine de shluagh ann, le dluths aig àireamh 105,4 duine gach km².
Eachdraidh
Thuit am baile dha na reubaltaich Faisisteach beagan an dèidh an ar-a-maich an aghaidh an Riaghaltais aig toiseach toisichidh Cogadh Sìobhalta na Spàinne ann an 1936, ged a bha an corr dhen roinne dealas dhan Phoblachd.
Frankfurt
'S e Frankfurt am baile as motha ann an Hessen agus ann an 2012, bha barrachd na 687,00 neach a' fuireach ann. 'S e rudeigin sònraichte a th' anns na h-àrd-togalaichean ann am meadhan a' bhaile agus mar sin 's e "Manhattan beag" an t-ainm a th' air. Air sgàth 's gu bheil Frankfurt ann am meadhan na dùthcha fhèin, 's e port-adhair mòr cudromach a th' anns a´phort-adhair ann am Frankfurt anns a´Ghearmailt agus air feadh an t-saoghail. Tha Frankfurt faisg air Darmstadt agus Mainz.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
La Genga
‘S e baile beag ann am meadhan na h-Eadailt a th’ ann an La Genga neo Genga. Tha e suidhichte aig 289m os cionn ìre na mara, faisg air Sassaferato anns an sgìre (Eadailtis: Provincia) Ancona, anns an roinn (Eadailtis: Regione) Marche, eadar a’ Mhuir Adriaticach agus Beanntan nan Dolomiti, 174km air falbh bhon An Ròimh, prìomh-bhaile na dùthcha, 373km bho Mhilano, 236km bho Phadova agus 141km bho Fhirenze. Tha 1,938 daoine a’ fuireach anns a’ bhaile. Tha am baile fa leth am broinn na Pàirce Nàdarra Iondail Gola della Rossa e di Frasassi. Bha La Genga fo bhuaidh nan Uachdaran Della Genga fad linntean. A bharrachd air sin, ‘s e sgìre am broinn Stàitean nam Pàp ro Aonadh na h-Eadailt a bh' ann.
Eachdraidh
Bhuineadh La Genga do Stàitean na h-Eaglaise.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:An Eadailt
Cogadh siobhalta
Cogadh siobhalta - cogadh eadar buill rioghachd, duthaich neo naisean.
Roinn-seòrsa:Eachdraidh Roinn-seòrsa:Poileataigs
Hafnium
'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an hafnium, no haifnium, le samhla Hf is àireamh atamach 72. 'S e meatailt trastach glè choltach ri siorcònium a tha ann. 'S e dùmhlachd a tha an diofar as motha eadar siorcònium agus hafnium. Tha hafnium a' sùghadh glè fhurasta niùtronan, neo-choltach ri siorcònium.
Eachdraidh
Ann an 1923 lorg Dirk Coster agus Georg von Hevesy ataman hafnium ann an siorcon. Chleach iad speactromachd gath-x. Dh'ainmich iad an eileamaid ùr air Copenhagen far an robh an taisgealadh.
Cleachdadh
Cleachdar hafnium ann an slatan-smachd airson readhactaran niùclasach.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Eileamaidean Roinn-seòrsa:Meatailt
Polo oilbheint
thumb|250px|Polo oilbheint 'S e spòrs buidheann a tha ann am Polo oilbheint airson oilbheint (elephant) mar polo. Cluichear e ann an Neapàl, Sri Lanca, Rajasthan (na h-Innseachan), agus Tài-lann.
Roinn-seòrsa:Spòrs
Catrìona NicGumaraid
Tha Catrìona NicGumaraid 'na bàrd Gàidhlig. Rugadh i air 22 am Màrt 1947 ann an Ròdhag, faisg air Dùn Bheagain san Eilean Sgitheanach. Fhuair i foghlam aig Bun-sgoil Bhatain, Àrd-sgoil Phort Rìgh agus Oilthigh Ghlaschu. Aig Oilthigh Ghlaschu, rinn i ceum ann an Gàidhlig agus nuadh-eòlas. Tha i air a bhith na sgrìobhadair, neach-teagaisg, craoladair agus bean-dachaigh.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean an t-Sabhail
Llangathen
Tha am baile Llangathen ann an Sir Gaerfyrddin, a' Chuimrigh. Tha e 46.8 mi (75.2 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 170.2 mi (273.9 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 497 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 257 (51.7%); rugadh 67% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Sir Gaerfyrddin Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Caisteal Mhìogharraidh
thumb|Caisteal Mhìogharraidh thumb|Am broinn a’ chaisteil mus deach a ùrachadh
’S e caisteal a tha ann an Caisteal Mhìogharraidh, mìle mun ear-dheas air Cille Chòmhain ann an Àird nam Murchan, air creig os cionn na mara. Chaidh a thogail san 13mh Linn. Ach chaidh a’ mhór-chuid de na toglaichean a thogail fada an déidh sin, bhon 17mh Linn.
Ceanglaichean a-mach
Mìogharraidh Mìogharraidh Mìogharraidh
Siorrachd Bhanbh
right|300px|thumb|Siorrachd Bhanbh
'S e fear de na Siorrachdan traidiseanta na h-Alba a tha ann an Siorrachd Bhanbh. 'S e Banbh am prìomh-bhaile a tha aige.
Roinn-seòrsa:Siorrachdan na h-Alba
Iapanais
Tha tuilleadh air 130 millean daoine aig a bheil Iapanais, a tha a' fuireach ann an Iapan agus ann an coimhearsnachdan eilthirich Iapanach air feadh an t-saoghail. 'S e Nihongo (日本語) a theirear ri Iapanais anns a' chànan fhèin. Tha e a' ciallachadh cànan na h-Iapain. 'S e Grian a' bhrìgh a th' air an kanji 日 agus an seo, Freumh air 本. Tha am briathar Sìonach-Iapanach seo, 日本 (Nihon no Nippon), a' toirt dealbh air an Iapan bho shealladh Sìona, a thaobh suidheachaidh cruinn-eòlasach an dà dhùthaich. 'S i an Iapan far a dh' èireas a' ghrian agus Sìona far an tèid i foidhpe. Tha an abairt Tìr Èirigh na Grèine a' tighinn às an sin.
Tùs agus Seòrsachadh
'S e cànan in-sònraichte (isolated language) a th' ann an Iapanais. 'S e an cànan as dlùithe ris, Coirianais (a thaobh morf-eòlas, co-chàradh gu h-àraid), ach nam biodh Ryūkyūanais (teanga Okinawa) ga mheas mar chànan na chòir fhèin, 's esan an cànan a bu dhlùithe mar phàirt dhen aon teaghlach cànain.
Ward Hill (Hòigh)
'S e beinn ann an Alba a th' ann an Ward Hill.
Iapanais
Tùs agus Seòrsachadh
Gidheadh, 's iomadh teoric a tha ann a tha a' sireadh air mìnicheadh a thoirt air tùs a' chànain seo, ach chan eil fiù 's aon dhiubh sin nach eil air a connsachadh. Tha cuid de sgoilearan air Iapanais a cheangladh ri Coirianais, Mongolais agus na cànanan Altaic eile, a' toirt iomradh air coimeas gràmadach eatorra. Tha sgoilearan eile a' sìreadh tùs a' chànain ann an sòisealtasan coltach ri Iapan a thaobh cultar agus eag-eòlas eadar ceann a deas Sìona agus an Himalaya. An dèidh sin, tha feadhainn eile a' cumail a-mach gur ionnan tùs a' chànain agus na cànanan Draibhideach agus cànanan nan ioma-eileanach.(Polynesia) 'S ann tric a bhithear a' moladh gur e crìtheol a th' anns a' chànan seo, a' gabhail a-steach tuilleadh air aon de na teangannan sin.
Sailm
thumb|Sòbharan à Sasainn le às-aithris de Salm 118.
Iapanais
Buadhan
'S e cànan co-glaodhach (agglutinating language) a th' ann an Iapanais. 'S e sin gu bheil i a' leigeil rithe structar gràmadach le bhith a' ceangladh comharran (は、が、に/wa, ga, ni) ri stuic fhacail.
Ged a tha riochdairean ann mar: 私 watashi (mi), あなた anata (thu), 彼 kare (e), 彼女 kanojo (i) is mar sin air adhart, chan eileas gan cleachdadh cho tric ann an còmhradh, seach ann an sgrìobhadh. Tha sin a' dèanamh gu bheil Iapanais caran neo-dhìreach mar chainnt; rud a tha a' freagairt an t-sluaigh Iapanach gu math, oir tha iadsan gam meas neo-dhìreach gu leòr nan dòighean.
Mar eisimpleir, chanar 私はスコットランド人です. watashi ha sukottorandojin desu. (Mise – Albannach – tha) (Tha mi nam Albannach), ach ann an còmhradh far a bheil e soilleir cò tha a' bruidhinn agus cò mu dheidhinn, dh' fhàgar watashi (còmhla ris a' chomharra は wa), a-mach agus theirear スコットランド人です. sukottorandojin desu; (Albannach-tha). Cha leigeas a leas an riochdair watashi (mi) a ràdh idir airson 's gun tuig daoine. Mar sin dheth, tha Iapanais gu math feumail airson bruidhinn air daoine, no air dìomhaireas nach eileas ag iarraidh fhoillseachadh. Fiù 's nan cluinneadh cuideigin an còmhradh, dh' fhaoidte nach ann a bhiodh fios aca cò no dè air a bhiodh an luchd-labhairt a-mach, air sgàth chion riochdairean. 'S e cnag na cùise a th' ann nach eil an t-subseig ga cleachdadh a h-uile uair ann an còmhradh.
Ward Hill (Hòigh)
Suidheachadh
Tha Ward Hill suidhichte aig ceann a tuath eilean Hòigh ann an Arcaibh. Tha e na laighe eadar Moaness agus Rackwick. Tha Ward Hill 481m (1578 troigh) de dh'àirde agus mar sin 's i a' bheinn as àirde ann an Arcaibh. Air mullach na beinne chithear càrn mòr mu 12m iar air a’ charragh triantanachaidh, a’ comharrachadh a’ phuing as àirde. Tha crann-sgaoilidh ann cuideachd. 'S e Marilyn a th' ann.
Air sgàth 's gu bheil àirde nam beann ag atharrachadh tro ùine, tha buidhnean eadar-dhealaichte gam measach bho àm gu àm. Rinneadh an t-ath-sgrùdadh mu dheireadh air Ward Hill air 15 am Faoilleach 2003 agus chaidh na tomhasan a chruinneachadh air liosta a tha ri fhaighinn air an làrach-lìn "Database of British and Irish hills".
Tha an àirde rinneach a' sgaradh Ward Hill glè mhath bho na beanntan eile, leithid Cuilags agus Knap of Trowieglen.
Freumh an ainm
Tha an t-ainm "Ward Hill" a' tighinn bhon fhacal Lochlannais "varði" a tha a' ciallachadh tùr-rabhaidh. Nochdaidh e an-diugh mar "-ward" neo "-wart" ann an ainmean-àite Arcaibh. Gu eachdraidheil bha e cumanta airson a' bheinn as àirde anns an eilean air sgàth 's gum b' e sin an t-àite a b' fheàrr gus teine-rabhaidh a lasadh.
Fiadh-bheatha
Ged nach eil mòran craobhan dùthchasail rim faicinn ann an Hòigh, tha caorainn, calltainn (Corylus avellana), crithinn, beithean (Betula pubescens) is seilich (Salix atrocinera) a' fàs fhathast air na leargaidhean Ward Hill.
Cunbhal
Anns na saidheansan matamataigeach, 's e teirm no uimhir aig a bheil luach seasmhach (no cunbhalach) a th' ann an cunbhal. 'S ann eadar-dhealaichte ri cunbhal a tha caochladair aig a bheil luach atharrachail.
Cunbhalan neo-shònraichte
'S e gnè teirm ann am foirmle, mar as cumanta, a th' ann an cunbhal. A-rèir cleachdaidh, thèid cunbhalan an riochdachadh le litrichean bho thoiseach na h-aibidil Laidinn (m.e. a, b agus c) agus caochladairean le litrichean bho dheireadh na h-aibidil (m.e. x, y agus z). Mar eisimpleir, anns a' cho-aontar:
Faodaidh x agus y gabhail luach sam bith, ach bhiodh ach aon luach aig a, fear eile aig b, agus an treas fear aig c. Is coltach nach eil eòlas againn air luach nan cunbhalan ann am foirmle mar seo, ach thèid am faighinn a-mach ma tha fios againn air luach an fhoincsein a-rèir na dh'fhòghnas de luachan x agus y eadar-dhealaichte. 'S e caochladair a th' ann an z cuideachd ach tha luach z an urra ri luach nan cunbhalan a, b agus c, agus an luach a th' aig x agus y. Canar caochladair eisimeileach ri z agus caochladair neo-eisimeileach ri x agus y.
Co-èifeachdach
Far a bheil caochladair air iomadachadh le cunbhal ann am foincsean mar os cionn, tha buaidh aig gach caochladair air luach an fhoincsein an urra ris a' chunbhal a dh'iomadaicheas e. Mar sin, canar co-èifeachdach ris na cunbhalan a agus b anns a' cho-aontar os cionn. Chan e co-èifeachdach a th' anns an c, ge-tà, oir chan iomadaich i caochladair.
Cunbhal atharrachaidh
Far a bheil co-aontar den riochd:
...atharraichidh an caochladair y dìreach no neo-dhìreach an cois a' chaochladair x. 'S e sin ri ràdh gu bheil y agus x ann an co-mheas cunbhalach, k, ma tha an t-atharrachadh dìreach eatarra, no gu bheil toradh y agus x cunbhalach, k, ma tha an t-atharrachadh neo-dhìreach eatarra. Canar cunbhal atharrachaidh ri cunbhal mar k ann an co-aontar den t-seòrsa seo.
Cunbhalan sònraichte
Tha luach sònraichte aig cuid de chunbhalan, agus comharran sònraichte aca. 'S e eisimpleir shuarach a th' anns na h-àireamhan fhèin ach 's e cunbhalan mar π (≈ 3.14159), Cunbhal Euler e (≈ 2.71828), no an t-aonad ìomhaigheach i (= √-1) a tha romhainn mar as cumanta nuair a tha sinn a' bruidhinn mu dheidhinn chunbhalan sònraichte. Ann am fiosaig cuideachd tha iomadh cunbhail cudromach, mar eisimpleir luathas solais ann am vacuum c (= 299 792 458 m.s-1) agus Cunbhal Phlanck h (≈ 6.626 × 10-34 J.s).
Roinn-seòrsa:matamataig
Iapanais
Buadhan
'S iomadh chaochladh a tha air Iapanais a-rèir dreuchd, inbhe is àite san t-sòisealtas, gnè agus aithneachadh sgìreil an neach-labhairt. Tha siostam gràmadach farsainn aig Iapanais gus cainnt a chur air foirmeileachd agus modhaileachd; rud aig nach eil a' chuid as motha de chànanan Siarach.
Keigo
'S e Keigo (敬語) a chanas ri modhaileachd ann an Iapanais, agus thathas ga cleachdadh a-rèir inbhe a' chàirdeas a tha ann eadar daoine. Chan eil càirdeas co-ionnan sa chumantas ann an sòisealtas Iapanach. 'S tric a bhios suidheachadh nas àirde aig neach, agus gabhaidh sin a dhearbhadh a-rèir iomadach fhactair leithid dreuchd, aois, eòlas no fiù 's an suidheachadh anns a bheil neach aig an àm – mar eisimpleir, cuideigin ag iarraidh fàbhair air cuideigin eile. Thathas a' cleachdadh Keigo ann an gnothach sam bith far a bheil neach-obrach a' bruidhinn ri neach-ceannaich; m.e. ann an taigh-bìdh, no bùth sam bith eile. Faodaidh an neach-ceannaich cainnt dhìreach mhì-fhoirmeil a chleachdadh (gu ìre), ach chan fhaod an neach-obrach idir, mura h-e neach a tha tòrr nas aosta na an neach-ceannaich a th' ann.
Dòighean eadar-dhealaichte air na h-aon rudan a ràdh
Tha fiù 's gnìomhar beag sìmplidh air a chur an cèill ann an diofar dhòigh a-rèir cò tha a' dol càite. Ma tha thu fhèin a' dol a thadhail air neach aig a bheil inbhe nas àirde, 's iad mairu agus ukagau na gnìomhairean a thathas a' cleachdadh (oir, tha sin a' sealltainn an inbhe nas ìsle a th' agad fhèin; dh' fhaodadh cainnt ùmhail seach cainnt urramach a chur orra). Ma 's e neach 's inbhe nas àirde aige a bhios a' falbh a dh'àiteigin, 's iad irassharu agus oideninaru na gnìomhairean urramach. Tha diofar ìrean fhoirmealachd ann cuideachd. Ma 's e 's gu bheileas a' bruidhinn ri caraidean dlùith, 's e iku am facal mì-fhoirmeil, leis na comharran fireann no boireann, yo no wa, air an cur ris a cheann. 'S e ikimasu no ikundesu a bhiodh ann ge-tà, ann an suidheachadh nas fhoirmeile, fiù 's eadar daoine is inbhe co-ionann aca. 'S iad suidheachaidhean "desu/masu" a theireas ri seo; far an gabh gnìomhairean suidheachaidhean foirmeil na deiridhean modhail -desu no -masu.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Cànain Iapanach Roinn-seòrsa:Iapan
Sailm
Bhathar a' creidsinn gun do sgrìobh an Rìgh Daibhidh 73 de na 150 sailm anns a' Bhìoball. Chan eil sgoilearan an latha an-diugh dhen aona bheachd.
Eadar-theangachadh gu Gàidhlig
Air sgàth 's gun robhar a' creidsinn gun do sgrìobh an Rìgh Daibhidh na sailme, b' e tiotal air na ciad eadar-theangachaidhean 'Sailm Dhaibhidh'.
Liosta de leabharaichean Sailm
Roinn-seòrsa:Seann Tiomnadh Roinn-seòrsa:Iùdhachd Roinn-seòrsa:Creideamh
Innis Choinnich
thumb|Sealladh air Loch na Keal. Air beulaibh tha na h-eileanan Geasgill Mòr & Beag agus air culaibh tha Innis Choinnich rim faicinn 'S e aon de na h-Eileanan a-staigh a tha ann an Innis Choinnich  (Beurla: Inch Kenneth). Tha e suidhichte air àird an iar na h-Alba, san ear air còrsa Mhuile agus air àird an earra-dheas Ulva. 'S e seo na Co-chomharran aige: 56° 26′ 30.16″ Tuath is 6° 9′ 47.41″ Iar.
Tha Innis Choinnich mu 55 heactair ceàrnagach de mheud. Tha an t-àite as àirde 49 meatair (161 troigh) os cionn na mara.
Bha an eilean aig Sir Harold Boulton, am fear a sgrìobh na faclan airson an òrain “Skye Boat Song”.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Eileanan a-staigh Roinn-seòrsa:Muile
Yuri Gagarin
B' e speuradair às An Aonadh Sobhiat a bha ann an Yuri Alekseevič Gagarin (Ruisis: Ю́рий Алексе́евич Гага́рин, IPA: ˈjʉrʲɪj ɐlʲɪˈksʲejɪvʲɪtɕ ɡɐˈɡarʲɪn, Klushino, 9 am Màrt 1934 – Novosyolovo 27 am Màrt 1968). B' e Gagarin a' chiad fhear - a rinn reul-chuairt mun timcheall na cruinne air 12 an Giblean 1961, ro Gherman Titov agus John Glenn. Chaochail Gagarin ann an 1968, nuair a thuit am plèana aig bhon iarmailt.
Urraman
thumb|Gagarin Way ann an Lumphinnans. Dh'ainmicheadh sràid ann an Lumphinnans, faisg air Cowdenbeath, air. .
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Speuradair Roinn-seòrsa:Daoine às an Aonadh Sobhiatach Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Loch Langaig
thumb|Sealladh air Loch Langaig
Tha an loch seo cho mòr ri 3.2 ha (7.9 acair). 'S e 0.7 km (0.4 mìle) an cuairt-thomhas aige agus tha e mu 242 m a dh'fhad san àite as dìriche. Chan eil eilean anns an loch seo. Tha bàrr uisge an locha mu 107 m (351 troigh) os cionn na mara agus tha e mu 0.8 km (0.5 mìle) air falbh bhon mhuir.
Chan eil duine sam bith a' fuireach faisg air Loch Langaig agus mar sin chan rathaidean ann a leanas chun an locha seo.
Dealbhan
Roinn-seòrsa:Lochan na h-Alba Roinn-seòrsa:An t-Eilean Sgitheanach
Llanllechid
Tha am baile Llanllechid ann an Gwynedd, a' Chuimrigh. Tha e 124.4 mi (200.1 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 202.9 mi (326.6 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 861 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 581 (67.5%); rugadh 77% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Gwynedd Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Tarragona (provincia)
'S e provincia na Spàinne a tha ann an Tarragona (IPA: tərəˈɣonə). Tha e na laighe ann an Catalòinia, air an àirde an ear-thuath na dùthcha. 'S e Tarragona a tha na phrìomh-bhaile. Chaidh an roinn a chruthachadh ann an 1833 le Javier de Burgos, a bha na Rùnaire na Stàite agus Leasachaidh aig an àm. B' e an siostam-riaghalaidh iondail na Frainge a chleachd e mar mhodal. Chuireadh a-steach na Coimhearsnachd fèin-riaghlaidh Chatalòinia i ann an 1978, nuair a sgrìobhadh Bun-reachd ùr. Sìnidh Tarragona fad 6,303km² agus tha 811,401 duine a' fuireach ann. Le sin, 's e an 39mh roinn as motha na Spàinne a thaobh talmhainn agus an 18mh tè a thaobh àireamh-sluaigh. Tha crìochain aice le Barcelona, Lleida, Teruel, Zaragoza agus Castelló. 'S e Catalanais agus Spàinntis a tha gam bruidhinn an seo.
Oilthigh Uppsala
'S e oilthigh rannsachaidh na stàite ann an Uppsala a th' ann an Oilthigh Uppsala. Chaidh a stèidheachadh ann an 1477, leis an easbaig Jakob Ulvssonn.
Tarragona (provincia)
Freumhan an ainm
‘S ann gu math connspaideach ‘s a tha Freumh-fhaclachd an àite seo. Tha beul-aithris na sgìre ag ràdh gur ann à Tarraho, mac Tubal anns a' Bhìobal a tha an t-ainm ach chan eil duine sam bi a' gabhail ri sin a-nis. Bha Strabo dhen bheachd gun d' fhuair e ainm rìgh na h-Èipheit, air an robh Taharqa. A dh'aindeoin nan teòiridhean seo, tha e coltach gur ann à Tarqon (Gàidhlig: Dùn) ann am Foinìsis a tha e. Tha cruth na tìre a' gabhail ri sin leis gu bheil dùn nàdarra ann far a bheil am baile air a bheil Tarragona. Chaidh sin atharrachadh gu Tarraco no Arce Potens Tarraco ann an Laideann nuair a bha an sgìre fo bhuaidh nan Ròmanach. Mar a b’àbhaist san Spàinn, b’ e dìreach ainm a’ bhaile a bu motha sa sgìre a chuireadh air an roinn.
Gnàth-fhacail
thumb|Sgrola gnàth-fhacail Tha Gnàth-fhacail (Eabhra: מִשְלֵי Mishlay) na leabhar ann an Seann Tiomnadh agus an Tanach.
Roinn-seòrsa:Seann Tiomnadh Roinn-seòrsa:Iùdhachd Roinn-seòrsa:Creideamh
1677
MDCLXXVII
Bàsan
Roinn-seòrsa:1670an
Brad Pitt
'S e cleasaiche à Oklahoma sna Stàitean Aonaichte a tha ann an William Bradley "Brad" Pitt (Shawnee, 18 an Dùbhlachd 1963).
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte Pitt, Brad
Comunn Sgitheanach Ghlaschu
thumb|400px|Comunn Sgitheanach Ghlaschu air turas: ceòl chuirm aig [[Sabhal Mòr Ostaig|SMO air 2016-04-21]]
Chaidh Comunn Sgitheanach Ghlaschu (Beurla The Glasgow Skye Association) a stèidheachadh air 21 an Giblean 1865 son Sgitheanaich a bha air tighinn gu baile mór Ghlaschu a chuideachadh agus àite a thoirt dhaibh far am faodadh iad cruinneachadh.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Buidhnean Roinn-seòrsa:An t-Eilean Sgitheanach
Norman Lockyer
B' e neach-saidheans, reul-eòlaiche agus deasaiche a bh' ann an Sir Joseph Norman Lockyer. Bha e na sheirbheiseach catharra san Oifis a' Chogaidh agus na reuladair amaitear ach an 1885 ghabh e na chiad àrd-ollamh ann am fiosaigs reul-eòlasach aig Colaiste Ìmpireil Lunnainn. Ann an 1868 lorg e agus Jules Janssen fa seach helium nuair a mhothaich iad àile na grèine ann an dubhadh na grèine. Ann an 1869 chuir e an leabhar-aithris Nature air bhonn agus bha e na dheasaiche. Ann an 1912 chuir e amharc-lann ann an Sidmouth air bhonn.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Reul-eòlaichean Roinn-seòrsa:Reul-eòlas Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Dùn Neachdain
'S e baile-beag ann an Aonghas a th' ann an Dùn Neachdain no Dùn Eachain (Beurla: Dunnichen).
Eachdraidh
Tha beachd aig cuid de dh'eachdraichean gun tachair Blàr Dhùn Neachdain faisg air Dùn Neachdain, ach tha beachd aig cuid eile gun tachair e ann an Dùn Neachdain (Dunachton anns a' Bheurla) ann am Bàideanach.
Fhuaradh leac shnaidhte Chruithneach ann an Dùn Neachdain anns an 19mh linn. Tha an leac shnaidhte anns an Taigh-tasgaidh Meffan ann am Baile Fharfair a-nis, agus thogadh mac-samhail de ghlainne-shnàithlichean ri taobh na h-eaglaise Dhùn Neachdain.
Bha eaglais paraiste ann an Dùn Neachdain, ach thàinig seirbhisean gu crìch ann an 2011. Bidh na paraistich a' dol dhan eaglais ann an Letham a-nis.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
6 an Dàmhair
'S e 6 an Dàmhair an 279mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich (280mh ann am bliadhna-leum). Tha 86 latha air fhàgail gus deireadh na bliadhna.
Tachartasan
thumb|Toiseach [[Slighe na Gàidhealtachd an Iar ann am Muileann-Ghaidh]]
Fèillean
Roinn-seòrsa:Làithean
Caideat
thumb|Caideatan
'S e foghlamaiche airm a tha ann an caideat.
San Rìoghachd Aonaichte tha caideatan sna Combined Cadet Force, agus 's urrainn do chloinne liostaigeadh nuair a tha iad 16 bliadhna de dh'aois.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Cogadh
Bùdachas
Creideamh agus Feallsanachd
Tha Bùdachas stèidhichte air na Ceithir Fìrinnean Urramach:
Sgoiltean
thumb|Roinnean Bùdachais Tha Bùdachas ga roinn ann an tri sgoilrean mòra, Theravada, as cumanta ann an Àisia a Deas, Mahayana, as cumanta ann an Àisia an Ear, agus Vajrayana, as cumanta ann an Àisia a Tuath. Tha Theravada a' leantainn gu dlùth an teagasg tùsail aig Buddha, ach an dà sgoil eile air iomadh leasachadh mòr a dhèanamh tro na linntean.
Mahayana
Tha Mahayana fhèin ga roinn ann am mòran sgoiltean eadar-dhealaichte:
Roinn-seòrsa:Creideamh
Maastricht
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:Na Tìrean Ìsle Roinn-seòrsa:Bailtean nan Tìrean Ìsle
Eclesiastes
thumb|Frìos le as-aithris de dh'Eclesiastes. Tha Eclesiastes neo Qohelet (קהלת ) ann an Eabhra, sa Bhìoball. 'S e eadar-theangachadh Greugach a tha san tiotal.
Roinn-seòrsa:Seann Tiomnadh Roinn-seòrsa:Iùdhachd Roinn-seòrsa:Creideamh
Loch Hasco
thumb|Sealladh air Loch Hasco
Tha an loch seo cho mòr ri 1.5 ha (3.7 acair). 'S e 0.5 km (0.3 mìle) an cuairt-thomhas aige agus tha e mu 190 m a dh'fhad san àite as dìriche. Chan eil eilean anns an loch seo. Tha bàrr uisge an locha mu 168 m (551 troigh) os cionn na mara agus tha e mu 1.7 km (1 mìle) air falbh bhon mhuir.
Chan eil duine sam bith a' fuireach faisg air Loch Hasco agus mar sin chan rathaidean ann a leanas chun na locha seo.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Lochan na h-Alba Roinn-seòrsa:An t-Eilean Sgitheanach
Alba (Siorrachd)
Bailtean as Motha
Tha ainm aig a h-uile baile ann an Ungairis agus ann an Gearmailtis aig mòran dhuibh o chionn 's gu robh coimhearsnachdan làidir ann ron a' Chogadh Mhòr agus àm Dej/Ceauşescu far an robh na cànain seo gam bruidhinn.
Ceanglaichean A-mach
Roinn-seòrsa:Romàinia Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa
Riaghailtean Astràilianach
right|200px|thumb|"Aussie Rules" 180px|thumb|Balla de Riaghailtean Astràilianach
'S e spòrs bhuidheann ann an Astràilia a th' ann an Riaghailtean Astràilianach (Beurla: Australian rules football). Tha e coltach ri rugbaidh lìog, agus tha e a' cluich air raon-criogaid. Tha na tadhalan gu math annasach - ceithir crainn aig gach ceann.
Tha e cumanta ann an Victoria, Astrailia, Astràilia-a-Deas agus Astràilia-an-Iar. Ann an New South Wales agus Queensland, tha rugbaidh lìog nas cumanta. Tha e ga chluich gu ìre beag ann an Sealainn Nuadh, Papua New Guinea, Sasainn (ann an Lunainn), agus bho àm gu àm ann an Alba.
Roinn-seòrsa:Spòrs bhuidheann Roinn-seòrsa:Astràilia Roinn-seòrsa:Còdaichean ball-coise
Karolinska Institutet
'S e oilthigh meadaigeach na stàite ann an Solna a th' ann an Institiud Karolinska. Chaidh a stèidheachadh ann an 1810, leis an rìgh Karol VII.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Oilthighean Roinn-seòrsa:An t-Suain
Mícheál Ó Coileáin (ceannard Èireannach)
B' e ceannard bun-os-cionn nan Èireannach a bha ann an Mícheál Ó Coileáin (Cloich na Coillte, 16 an Dàmhair 1890 – Béal na Bláth, 22 an Lùnasdal 1922).
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Daoine à Èirinn Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann Roinn-seòrsa:Poileataigs
Gil
right|thumb|200px|Easan na Miasaich, aig Coire Shalach, faisg air [[Ulapul]]
Creag Meagaidh
ʼS e beinn ann an Albainn a tha ann an Creag Meagaidh, air taobh tuath Gleann Spiothain. Tha i 867m (2844 troigh) a dh'àirde.
Gil
Tha am facal fhein Lochlannach.
1678
MDCLXXVIII
Creag Meagaidh
Chaidh e na Thèarmann Nàdair Nàiseanta ann an 1986 agus tha e cudromach do amadain-mhòintich (Charadrius morinellus). Tha iad a' briodadh sa chòinnich Racomitrium lanuginosum air an àrd-chlàr.
Gil
Roinn-seòrsa:Gleanntan Roinn-seòrsa:Tìr-eòlas
Creag Meagaidh
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Beanntan Rothaich Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Leabhar nan ceist
'S e th' ann an leabhar nan ceist leabhar gus lèirmheas air oileanachd no oirceadal cràbhadh a mhìneachadh tro cheistean. Anns an leabhar, bidh ceistean agus freagairtean mu phuingean cudromach anns a' chreideamh. Tha iad cudromach ann an cultar Crìosdail Eòrpa an Iar.
Kristján Eldjárn
B' e neach-tasgaidh, àrc-eòlaiche, neach-teagaisg agus neach-poileataigs à Innis Tìle a bh' ann an Kristján Eldjárn (kʰrɪstjaun ˈɛltjaurtn̥). Rugadh e air 6 an Dùbhlachd 1916 ann an Tjörn í Svarfaðardal (Norðurland eystra). Fhuair Eldjárn a chuid foghlaim sgoile aig Menntaskólinn á Akureyri (Norðurland eystra) agus an uair sin thug e ceum ann an àrc-eòlas bho Oilthigh Copenhagen agus Oilthigh Innis Tìle. Phòs e aig Halldóra Ingólfursdóttir ann an 1947 agus fhuair iad ceathrar chloinne còmhla. Bha e os cionn Taigh-tasgaidh Nàiseanta Innise Tìle eadar 1945 agus 1968, nuair a chaidh a thaghadh mar cheann-suidhe na dùthcha. Chaochail Björnsson ann an Cleveland, Ohio air 13 an t-Sultain 1982.
Leabhar nan ceist
Chaidh iomadh leabhar nan ceist fhoillseachadh ann an Gàidhlig. Bha iomadh dhiubh nan eadar-theangachaidhean bho theacsaichean Beurla.
Kristján Eldjárn
Taghaidh dhan Cheannas
Chaidh a thaghadh dhan cheannas trì tursan. Seo na torridhean a fhuair e:
Leabhar nan ceist
Leabhar nan Ceist
Iain Dòmhnullach D.D. Ministeir Sgìre na Toisigheachd (eadar-th.) (n.d.) Leabhar Aithghearr nan Ceist Knox Press: Dùn Èideann (23 duilleagan)
Kristján Eldjárn
Prìomh-mhinistearan fo Eldjárn
Bha Eldjárn na cheann-suidhe fad dà bhliadhna deug agus bha seachdnar prìomh-mhinistear, a riochdachadh trì pàrtaidhean fodha fad 's a bha e san dreuchd, mar a leanas:
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Daoine Roinn-seòrsa:Daoine à Innis Tìle Roinn-seòrsa:Innis Tìle Roinn-seòrsa:Luchd-poileataigs Eòrpach Roinn-seòrsa:Poileataigs
Leabhar nan ceist
Leabhar nan Ceist
Roinn-seòrsa:Creideamh
1678
Bàsan
Roinn-seòrsa:1670an
Cingoli
‘S e baile meadhanach ann am meadhan na h-Eadailt a th’ ann an Cingoli (Laideann: Cingulum). Tha e suidhichte aig 562m os cionn ìre na mara, faisg air Loch Castreccioni Cingoli, anns an sgìre (Eadailtis: Provincia) Macerata, anns an roinn (Eadailtis: Regione) Marche, eadar a’ Mhuir Adriaticach agus Beanntanan nan Dolomiti, 174km air falbh bhon An Ròimh, prìomh-bhaile na dùthcha, 349km bho Mhilano, 250km bho Phadova agus 163km bho Fhirenze. Tha 10,735 daoine a’ fuireach anns a’ bhaile. Chaidh Cingoli a stèidheachadh ann 63 RC le Titus Labienus, a bha na oifigear fo Iulius Caesar ri linn nan Ròmanach. A bharrachd air sin, ‘s e sgìre am broinn Stàitean nam Pàp ro Aonadh na h-Eadailt a bh'ann.
Eachdraidh
Bhuineadh Cingoli do Stàitean na h-Eaglaise.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:An Eadailt
Caidreachas Croitearachd na h-Alba
Tha Caidreachas Croitearachd na h-Alba (Beurla Scottish Crofting Federation) ’na companaidh carthanais agus ’na bhuidheann a tha neo-eisimeileach bhon Riaghaltais. An t-amas a th’ aige, ’s e còirichean, beò-shlàint agus dualchas nan croitearan agus nan coimhearsnachdan croitearachd a gléidheadh agus a neartachadh.
Roimhe seo, b’ e Bunait Croitearachd na h-Alba (Beurla: Scottish Crofting Foundation) a b’ ainm dhan bhuidheann, agus roimhe sin Aonadh nan Croitearan (Beurla: Scottish Crofters Union). Tha a’ phrìomh-oifis aige a-nis ann an Caol Loch Aillse; fad iomadh bliadhna bha i 13km air falbh anns an Àth Leathann san Eilean Sgitheanach.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Croitearachd Roinn-seòrsa:Buidhnean ann an Alba
Cuan-choire
'Se cuan-choire no slugan, ionad anns an fhairge far a bheil an sruth ga thoinneamh, gu garg faochagach, air chor 's gun deothail e leis, agus gun sluig e sìos gach ni air am faigh e greim. Tha fear dhiubh seo eadar Diùra agus Sgarbh, ris an abrar Coire Bhreacain.
Roinn-seòrsa:Muir
Eòrsa
Tha Eorsa mu 122 heactair ceàrnagach de mheud. Tha an t-àite as àirde 98 meatair (321 troigh) os cionn na mara.
Chan eilear cinnteach cò às a thàinig an t-ainm Eòrsa. Anns an 18mh linn chanadh "Orsay" ris. Is dòcha gu bheil an t-ainm ceangailte le "Jorulof-øy" (Seann Lochlannais: Eilean Jorulf) neo ainm goirid airson an fhacail Gàidhlig "àrsaidh". A-rèir Iain Mac an Tailleir tha e a’ ciallachadh "Eilean Traigh".
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Eileanan a-staigh
Dàn Sholaimh
Roinn-seòrsa:Seann Tiomnadh Roinn-seòrsa:Iùdhachd Roinn-seòrsa:Creideamh
7 an Dàmhair
'S e 7 an Dàmhair an 280mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich (281mh ann am bliadhna-leum). Tha 85 latha air fhàgail gus deireadh na bliadhna.
Tachartasan
thumb|180px|[[Harold Kroto]]
Fèillean
Roinn-seòrsa:Làithean
Rugbaidh lìog
thumb|300px|right|Geama ann an [[Brisbane, Astràilia.]]
Se spòrs buidheann agus seòrsa rugbaidh a tha ann an rugbaidh lìog. Chan eil rugbaidh-lìog cho diofraichte bho rugbaidh union, ach tha stoidhle-chluich nas fileanta 's docha, chan eil ach sianar sa scrum agus 13 duine air an raon-cluich.
Se Sasainn-a-tuath agus Astràilia-a-tuath far a bheil e as neartmhòr.
Llanllyfni
Tha am baile Llanllyfni ann an Gwynedd, a' Chuimrigh. Tha e 117.6 mi (189.2 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 205.1 mi (330.1 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 3986 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 3156 (79.2%); rugadh 80% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Teruel (provincia)
'S e provincia na Spàinne a tha ann an Teruel (IPA: teˈɾwel, Aragonais: Tergüel, Catalanais: Terol). Tha e na laighe ann an Aragón, air an àirde an ear-thuath na dùthcha. 'S e Teruel a tha na phrìomh-bhaile. Chaidh an roinn a chruthachadh ann an 1833 le Javier de Burgos, a bha na Rùnaire na Stàite agus Leasachaidh aig an àm. B' e an siostam-riaghlaidh ionadail na Frainge a chleachd e mar mhodal. Chuireadh a-steach na Coimhearsnachd fèin-riaghlaidh Aragòin i ann an 1978, nuair a sgrìobhadh Bun-reachd ùr. Sìnidh Teruel fad 14,810km² agus tha 144,607 duine a' fuireach ann. Le sin, 's e an deicheamh roinn as motha na Spàinne a thaobh talmhainn agus an dàrna thè as lugha a thaobh àireimh-sluaigh. Tha crìochan aice le Zaragoza, Guadalajara, Tarragona, Castelló, Cuenca agus València. 'S e Spàinntis, Catalanais agus Aragonais a tha gam bruidhinn an seo.
An Socach
Tha dà bheinn ann leis an ainm An Socach:
Teruel (provincia)
Freumhan an ainm
Tha e coltach gur ann à Turboleta ann an Basgais-Ibearais a tha an t-ainm, agus thathar dhen bheachd gu bheil sin a' ciallachadh Àite na Tobrach bho itur + olu + eta. Chaidh sin atharrachadh gu تيروال (Tirwaal) ann an Arabais. An dèidh nan Arabach nochd an dà fhoirm a tha againne an latha an-diugh: Terol ann an Catalanais agus Teruel ann an Spàinntis. Tha an fhuaimreag o air atharrachadh dhan dhà-fhoghair ue (/ɔ/ gu /wo/), rud a tha a' tachairt daonnan sa chànan sin. Mar a b’ àbhaist san Spàinn, b’ e dìreach ainm a’ bhaile a bu motha sa sgìre a chuireadh air an roinn.
O-bon
thumb|(Bhideo) Dannsa o-bon (お盆踊り） ann an Adachi-ku Is e O-bon（お盆）fèis Iapanach a th' air a cumail, mar as trice, bhon 13mh latha chun an 15mh latha dhen Lùnastal. Air an dà latha seo, bidh eaghlaichean a' fàilteachadh anaman an sinnsearan air ais don t-saoghal seo fhèin. Bidh mòran bhùthan agus chompanaidhean a' dùnadh, agus faodar smaoineachadh air an àm seo mar an saor-làithean samhraidh. Bidh muinntir na h-Iapain a' tilleadh dhachaigh, air neo a' falbh air chuairt don mhuir, do na beanntan no a-null thairis. Ged a bhios a h-uile modh-còmhdhail fìor thrang agus sluagh mòr sna stèiseanan-rèile agus sna puirt-adhair, bidh Tokyo a' mealtainn beagan sìthe is foise airson na greise bige seo. Aig baile, bidh luchd-na-fèise a' coimhead air dannsa traidiseanta, ris an abrar Bon-odori (盆踊り）no Dannsa Fèis nan Lòchran, agus air taisbeanaidhean mòra chleasan-teine.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:An t-Seapan Roinn-seòrsa:Fèisean Roinn-seòrsa:Creideamh
Èigil
'S e baile-beag ann an Aonghas a th' ann an Èigil (Beurla: Edzell, Albais: Aigle ).
Ri linn a' chogaidh fhuair bha stèisean farcluais conaltraidh anns an raon-adhair a chaidh a dhùnadh ann an 1997.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Loch Leum nam Bradh
'S e loch ann an Alba a tha ann an Loch Leum nam Bradh. Tha e suidhichte aig ceann a tuath Tròndairnis anns an Eilean Sgitheanach. Tha e na laighe air an làimh dheas den rathad A855, deas air an àite far a bheil Flòdaigearraidh. Tha Loch Droighinn, Loch Langaig, Loch Hasco, Loch Fada agus Loch Sheanta faisg air.
Tha an loch seo cho mòr ri 0.9 ha (2.2 acair). 'S e 0.4 km (0.3 mìle) an cuairt-thomhas aige agus tha e mu 180 m a dh'fhad san àite as dìriche. Chan eil eilean anns an loch seo. Tha bàrr uisge an locha mu 58 m (190 troigh) os cionn na mara agus tha e mu 0.4 km (0.2 mìle) air falbh bhon mhuir.
Chan eil duine sam bith a' fuireach faisg air Loch Leum nam Bradh agus mar sin chan rathaidean ann a leanas chun an locha seo.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Lochan na h-Alba Roinn-seòrsa:An t-Eilean Sgitheanach
Co-bhualadair Mòr Hadron
Is e an Co-bhualadair Mór Hadron (no an LHC - mar as fheàrr a dh’aithnichear e) an greasadair-mhìrean as motha agus as cumhachdaiche air an t-saoghal.
Tha an LHC a’ cleachdadh nam mìltean de mhagnaitean os-giùlain ann an tunail de 27km a dh’fhaid, 100m fo chrìoch na Frainge ’s na h-Eilbheise, gus dà ghath de mhìrean meanbha a ghreasad ionnas a bhith aig astar an t-solais. An uairsin théid an dà ghath seo a bhualadh air a chéile gus an staid a bha ann dìreach aon trilleanamh de dhiog an déidh a’ Bhraig Mhóir ath-chruthachadh.
Anns a’ bhliadhna 2012 fhuair an LHC lorg air mìr ùr a tha a’ co-fhreagradh ris an Higgs Boson, a bhathar fada a’ sireadh.
Ceanglaichean a-muigh
Roinn-seòrsa:Leabhraichean Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Isaiah
thumb|250px|Bìdeag Leabhar Isaiah an Dead Sea Scrolls Tha an Leabhar Isaiah (Eabhra: Sefer Y'sha'yah ספר ישעיה) san t-Seann Tiomnadh.
Roinn-seòrsa:Seann Tiomnadh Roinn-seòrsa:Iùdhachd Roinn-seòrsa:Creideamh
Llangeler
Tha am baile Llangeler ann an Sir Gaerfyrddin, a' Chuimrigh. Tha e 63.6 mi (102.3 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 184.9 mi (297.6 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 3327 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 1812 (54.5%); rugadh 61% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Sir Gaerfyrddin Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Baile an Fhraoich
Is dòcha gu bheil sibh a' lorg:
Còrnais
'S e cànan Innd-Eòrpach agus Ceilteach a tha anns a' Chornais a tha ga bruidhinn anns a' Chòrn. Tha dlùth chàirdeas eadar a' Chornais agus na cànain eile Breatannach anns an teaghlach Cheilteach; a' Chuimris agus am a’ Bhreatannais.
Abairtean Cumanta
Tha litreachadh na faclan ann an Chernewek Kemmyn:
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Cànain sa' Bhreatainn Mhòr Roinn-seòrsa:Cànain Bhriothonnach
1679
MDCLXXIX
Bàsan
Roinn-seòrsa:1670an
George Washington
Aig àm an Ar-a-mach Ameireaganach‎ (1775-1783), bha George Washington na Sheanailear os cionn nam feachdan Ameireaganach an aghaidh nam feachdan Breatannach.
Bu esan ciad cheann-suidhe nan Stàitean Aonaichte (1789-1797).
Òige
Rugadh George Washington air 22 an Gearran, 1732 air fearainn a theaghlaich ann an Westmoreland County, Virginia. Ann an 1748, bha e mar-thà na fhear-thomhais talmhainn agus ann an 1749 fhuair e dreuchd mar fhear-thomhais talmhainn ann an sgìre a bh’ air ùr-chruthachadh, Culpeper County. Bha e mar dhleastanas dhà cuideachd a bhith a’ stiùireadh trèanadh a’ mhailisidh ionadail.
thumb|left|Dealbh de Sheòras Washington na dheise-airm.
Cogadh nan Seachd Bliadhna (no “Cogadh nam Frangach ’s nan Innseanach Ruadh”)
Ann an 1753, thòisich an Fhraing air sreath de dhùin a thogail sa sgìre Ohio a bha na laighe mun iar, air taobh thall nam Beanntan Appalaiseanach. B’ e an rùn aca an ceangal eadar Louisiana ’s Canada a dhaingneachadh. Ach bha tagraidhean aig na tìrean-imrich Breatannaich, Virginia agus Pennsylvania, air na dearbh sgìrean. Chaidh George Washington a chur a dh’ionnsaigh nam Frangach ann an sgìre Ohio airson faicinn dè cho làidir sa bha iad, agus gus iarraidh orra an sgìre-sa fhàgail cuideachd. Dhiùlt na Frangaich sin a dhèanamh agus an ath bhliadhna, chaidh Washington a chur air ais dhan sgìre Ohio ach an turas seo os cionn Reiseamaid Virginia a bh’ air ùr-chruthachadh airson ruaig a chuir air na Frangaich. Bhuannaich e ann an còmhraig ri buidhinn bheag de 30 Frangaich air 28 an Chèitean, 1754. An uair sin, thog iad dùn car lag ris an tuirt iad Fort Necessity. An ceann greis, chaidh an cuairteachadh le feachd Fhrangach ’s b’ fheudar do Washington gèilleadh dhaibh. Leig na Frangaich mu sgaoil e, ach an ath bhliadhna bha Washington air ais le feachd a bha fo stiùir a’ Sheanaileir Edward Braddock. Thachair iad ri na Frangaich aig blàr Monongahela; chaidh na Frangaich a ruagadh ach chaidh Braddock fhèin a mharbhadh. A dh’aindeoin sin ge-tà, fhuair Washington deagh chliù; chaidh dà each a mharbhadh fodha ’s chaidh ceithir peilearan tron chòta aige.
As t-fhoghar, chaidh Washington a shuidheachadh os cionn feachdan Virginia air fad, agus bha e a-nis mar dhleastanas dhà còrr is 300 mìltean (480 km) de chrìochan a dhìon. Mhair e san dreuchd seo gu 1758. Bu mhiann leis a bhith na oifigear san arm Bhreatannach, ach cha robh na Breatannaich a’ cur mòran suim anns na h-Ameireaganaich agus dhiùlt iad oifigeach a dhèanamh dheth; dh’fhàg e a dhreuchd, thill e dhan tuathanas aige fhèin agus chaidh e an sàs ann am poileataigs.
Eadar na Cogaidhean
Air 6 am Faoilleach, 1759, phòs Washington a’ bhanntrach Martha Dandridge Custis, agus dh’fhuirich iad còmhla aig Mount Vernon. Thog iad an dithis mhac a bh’ aicese mar-thà. Cha robh clann aca riamh còmhla.
Le bhith a’ pòsadh banntrach bheairteach, dh’fhàs oighreachd Washington gu mòr. Fhuair e an treas chuid de na 73km2 a bha ann an sealbh Martha Custis, agus bha e a’ coimhead às dèidh an cuid fearainn às leth clann a mhnà. A bharrachd air a sin, bhiodh e a’ ceannach tuilleadh fearainn dha fhèin agus choisinn e fearann a bharrachd ann an West Virginia air sgàth a sheirbhis sa chogadh. Bha spèis mhòr aig muinntir Virginia dhà agus bha e na dhuine-uasal beairteach. Chaidh a thaghadh airson Pàrlamaid Virginia ann an 1758.
Bha Washington gu mòr an sàs san iomairt an aghaidh na Breatainne. Mar eiseimpleir, ann an 1769 mhol e do Phàrlamaid Virginia casg-malairt a chur air dòigh an aghaidh na Breatainne gus an rachadh cur às dha na Laghan Townsend. San Iuchair, 1774, bha e na chathraiche dhen choinneamh a mhol gum bu chòir Continental Congress (neo Coinneamh nan Tìrean-Imrich) a chruthachadh. Chaidh Washington a thaghadh mar bhall de Chiad Choinneamh nan Tìrean-Imrich (First Continental Congress).
An t-Ar-a-mach Ameireaganach
thumb|300px|Mar na “athraichean” eile aig na SA, bha tràillean dubha aig Washington. San dealbh seo, tha e gan stiùireadh air tuathanas [[tombaca]]
Nuair a thòisich sabaid eadar feachdan Massachusetts agus an fheadhainn Bhreatannaich sa Ghiblean 1775, nochd Washington aig Dàrna Coinneamh nan Tìrean-Imrich (Second Continental Congress) sgeadaichte ann an deise cogaidh ag innse gu robh e deiseil airson cogadh. Gu dearbh, b’ esan am fear-Ameireaganach a b’ ainmeile a bha eòlach anns na dòighean cogaidh. Chruthaich an Coinneamh an t-Arm Tirmòrach (Continental Army), a chuir cruinn-còmhla san aon arm feachdan nan 13 tìrean-imrich a bha an uairsin a’ strì an aghaidh na Breatainne. Agus chaidh Washington a thaghadh mar Sheanalair os cionn an airm. Chaidh e a Bhoston far an do ghabh e smachd os cionn nam feachdan Ameireaganach a bha a’ cuartachadh nam Breatannach a bha glaicte am broinn a’ bhaile sin. Mhair an suidheachadh seo gus a’ Mhàirt, 1776 nuair a dh’fhàg na Breatannaich Boston. A-nise ghluais Washington arm a dh’ionnsaigh a’ bhaile New York. Bha na Tìrean-Imrich uile-gu-lèir, cha mhòr, a-nise fo smachd nan reubaltach agus san Iuchair, thaisbean iad gu robh iad a-nis neo-eisimeileach on Bhreatainn.
Ach thill na Breatannaich san Lùnastal, 1776 a Long Island far an robh Washington agus arm. Thòisich an uairsin sreath de bhatailean sgriosail agus chaidh ruaig a chuir air Washington agus na h-Ameireaganaich gu dubh. B’ fheudar do Washington Long Island, agus an uairsin New York fhèin agus an uairsin New Jersey fhàgail an sreath a chèile. De na 20,000 saighdear a bh’ aig Washington an Lùnastal cha robh air fhàgail dha ach mu 3,000 nuair a ràinig e taobh sàbhailt na h-aibhne Delaware ann am Pennsylvania an t-seachdain ron Nollaig, 1776. Rud a bu mhiosa na sin, bhiodh a’ chuid a bu mhotha de na saighdearan seachad leis an arm aig deireadh na bliadhna. Bha a h-uile coltas ann gu robh an ar-a-mach seachad.
Ach a dh’aindeoin cho dona sa bha cùisean, chunnaic Washington cothrom nuair a bha cha mhòr a h-uile duine eile a’ dol dhachaigh. Air taobh thall na h-aibhne ann an New Jersey, bha feachd de Hesianaich ann a bha a’ gabhail fasgadh ann am baile Trenton. Oidhche ron Nollaig, 1776, oidhche a bha stoirmeil reòite, chruinnich Washington na corra feachdan a bh’ air fhàgail aige, agus a’ cleachdadh bhàtaichean a bha e air tional chaidh e thar na h-aibhne agus ann an glasadh madainn na Nollaig, thug na h-Ameireaganaich ionnsaigh air na Hesianaich a bha fhathast cadalach agus fo bhuaidh na dibhe. Chuir na h-Ameireaganaich air na Hesianaich gu dubh. Chaidh 21 Hesianaich am marbhadh ’s chaidh 90 an leòn ’s chaidh 900 an glacadh mar phrìosanaich. Cha do dh’fhulang na h-Ameireaganaich ach 4 a chaidh an leòn.
B’ e sin, ’s dòcha, a’ bhuaidh a bu chudromaiche a bhuanaich Washington a-riamh, oir ro a’ bhuaidh, bha an ar-a-mach caillte agus às dèidh na buaidh, bha e fhathast beò. A dh’aindeoin cho cudthromach sa bha buaidh Washington, leann na duilgheadasan aige san ath-bhliadhna ann an 1777. Aig an dearbh àm ’s a bha Feachd Bhreatanach a’ tighinn a-nuas bho Mhontreal a’ leantainn na h-aibhne Hudson, nochd feachd eile à New York ’s chuir i ruaig air Washington 's fhuair i greim air a’ phrìomh bhaile aig an àm, Philadelphia. B’ fheudar dhan Chòmhdhail teicheadh, ’s theab Washington a dhreuchd a chall. Ach chaill na feachdan Breatannach à Canada gu dubh agus dh’aontaich an Fhraing taic a thoirt do na h-Ameireaganaich.
Air sgàth sin, chur na Breatannaich romhainn, an ath-bhliadhna, ann an 1778, Philadelphia fhàgail ’s tilleadh a New York ’s dh’fheuch Washington ionnsaigh a thoirt dhaibh air an t-slighe. B’e seo Blàr Monmouth Courthouse, aonan den dà chath am blàr fosgailte nach do chaill Washington. B' e seo am batail mu dheireadh ann an ceann a tuath nan Stàitean Aontaichte. Lean an cogadh air sa cheann a deas gun an do chaill na Breatannaich gu dubh aig Yorktown ann an Virginia san t-Sultain ann an 1781 agus ’s e Washington a a ghabh gèilleadh nam Breatannach.
Ged a chaill Washington mòran chathan, an rud a bu chudtromaiche a rinn e ’s gun do lean e air co-dhiù tro gach càs agus cruadal. Agus a dh’aindeoin cho duilich sa bha cùisean aig amannan, cha do thrèig Washington feallsanachd an ar-a-mach. Nuair a bhuanaich na h-Ameireagaich an neo-eisimeileachd ann an 1783, an àite greim a ghabhail air smachd mar a bha cothrom aige, sgap e arm ’s dh’fhàg a dhreuchd ’s thill e dhachaidh.
Beatha Phrìobhaideach ’s Duilgheadasan na Dùthcha
Mar sin agus a sheirbhis dhan dùthaich aige seachad, thill e dhan bheatha phrìobhaideach aige mar thuathanach. Ach cha robh na duilgheadasan buileach seachad anns na Stàitean Aonaichte. Bho 1777, bha na Stàitean Aonaichte air an riaghladh leis a’ Chòmhdhail fo bhun-reachd ris an canar Articles of Confederation. Bha laigseachan gu leòr ann aig àm a’ chogaidh ach leis an neo-eisimeileachd air a buanachadh, thàinig na laigseachan gu mòr am follais. Mar eisimpleir, cha robh còir aig a’ Chòmhdhail cìsean a thogail ’s b’ fheudar dhi airgead iarraidh air na stàitean, agus mar bu thrice, dhiùlt na stàitean sin a dhèanamh. Ach a dh’aindeoin nan duilgheadasan cha robh aontachadh ann am measg nan stàitean air cò am fuasgladh a b’ fheàrr. Ann an 1787, chaidh co-labhairt a ghairm a chruinnich ann am Philadelphia agus iarradh air Washington bhith na fhear-cathrach aig a’ cho-labhairt. Fo a stiùir, chaidh bun-reachd a sgrìobhadh agus ’s ann a-rèir a' bhun-reachd-sa a tha na Stàitean Aonaichte air a bhith gan riaghladh gus an latha an-diugh.
A’ Chiad cheann-suidhe nan Stàitean Aonaichte
left|300px|Washington air Beinn Rushmore
Chaidh Washington a thaghadh na chiad cheann-suidhe nan Stàitean Aonaichte fon bhun-reachd ùr. Rinn e seirbhis dhà thuras mar cheann-suidhe fad ochd bliadhna gu lèir. Is Washington an aon cheann-suidhe a chaidh a thaghadh gun duine eile a bhith a’ ruith na aghaidh. A bharrachd air a sin, thòisich Washington cleachdadh cudromach a tha a-nis stèidhte ann an lagh. Dhiùlt e seasamh an treas turas gu bhith na cheann-suidhe. ’S e Franklin D. Roosevelt, a chaidh a thaghadh ceithir tursan mar cheann-suidhe, an aon cheann-suidhe nach do lean an cleachdadh seo.