cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Beinn Eireabhal
Suidheachadh
Tha Beinn Eireabhal 201m (659 troigh) de dh'àirde. A rèir an "Database of British and Irish hills" rinneadh an t-ath-sgrùdadh mu dheireadh a thaobh àirde na beinne san 20 am Faoilleach 2012. Tha an àirde rinneach de 79m a' sgaradh Beinn Eireabhal bho na beanntan eile agus 's e Beinn Chliaid a mhàthair-mhullaich. Air mullach na beinne chan eil dad sònraichte ri fhaicinn a bhios a' sealltainn a' phuing as àirde. Bhon an seo gheibhear deagh shealladh air Orasaigh, Fuideigh is Healasaigh.
Freumh an ainm
Tha am facal Eireabhal a' gabhail a-steach an gnàth-eileamaid Lochlannais "fjall" airson "beinn" aig deireadh an ainm. Nochdaidh fjall mar "bhal"  neo "val" anns na h-ainmean Gàidhlig. Tha e inntinneach gu bheil am facal "Beinn" aig toiseach an ainm "Beinn Eireabhal" agus am facal "bhal" a' nochdadh a-rithist mar phàirt den eileamaid shònrachaidh. Tha sin a' sealltainn mar a dh'atharraich ainm na beinne tro na linntean le muinntir Bharraigh nach robh a' tuigsinn Lochlannais tuilleadh.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba Roinn-seòrsa:Beanntan ann am Barraigh
Gruagach
thumb|right|Gruagach Bhiodh a' Ghruagach ri faicinn feasgar a' ruith 's a' dannsadh am measg na sprèidh. Bhiodh brèid fhada, rìomhach mu h-amhaich.
Air a' Ghàidhealtachd, dhòrtadh gach tè a rachadh don bhuaile tonn math de bhainne ann an toll ann an clach mhòr a chum 's gum faigheadh a' Ghruagach deoch bhainne. Mura dèanadh, cha bhiodh deur bainne aig a' chrodh anns a' mhadainn.
Roinn-seòrsa:Miotas-eòlas
Mihail Gorbačëv
'S e ceann-suidhe Sobhiatach mu dheireadh (eadar 1985-1991) a bha ann am Mihail Gorbačëv (Ruisis: Михаи́л Серге́евич Горбачёв, Beurla: Mikhail Gorbachev; rugadh 2 am Màrt 1931). Fhuair e an Duais Nobel airson Sìthe ann an 1990 air sàilleibh na h-obrach a rinn e airson crìoch a chur air a' Chogadh Fhuar. Ged a tha e cliùiteach ann an Siar airson perestroika is glasnost, chan eil an aon bheachd aig mòran Ruiseanaich, air sgàth is gun do chaill an Ruis cumhachd eadar-nàiseanta agus an ìmpireachd aice nuair a bha e na cheannard na dùthcha.
Roinn-seòrsa:Duais Nobel Roinn-seòrsa:Daoine às an Aonadh Sobhiatach Roinn-seòrsa:An Cogadh Fuar Roinn-seòrsa:Co-mhaoineas
Séamus Ennis
B’ e ceòladair, seinneadair agus cruinniche-ciùil Èireannach a bh’ ann an Séamus Ennis (Gaeilge: Séamas Mac Aonghusa; 5 an Cèitean 1919 – 5 an Dàmhair 1982), a bha cudromach air ath-bheothachadh na pìoba-uilne ann an 20mh Linn, a ghabh pàirt ann an stèidheachadh a’ bhuidhinn saor-thoilich Na Píobairí Uilleann, agus a chruinnich còrr is 2,000 òrain is puirt Èireannach le Coimisiún Béaloideasa Éireann. Choisinn e cliù is spèis mòr mar am pìobaire-uilne a b' fheàrr a-riamh.
Teaghlach is Òigridh
Bha athair, James Ennis, na sheirbheiseach sìobhalta anns an Aill, Contae Átha Cliath. Ann an 1908 cheannaich e baga ann an Lunnainn le pìosan seann pìob-uilne le Coyne Pipemakers, is dh’ionnsaich e a cluiche. Ann an 1912 bhuannaich e duais le pìob-mhòr Èireannach (warpipes) anns a’ chiad àite, is duais eile anns an dàrna àite le pìob-uilne ann an co-fharpais Oireachtais, agus bha e air duais dannsa a bhuannachadh cuideachd. Ann an 1916 phòs e Mary Josephine McCabe, a bha na fìdhlear à Contae Mhuineacháin. Trì bliadhna an dèidh sin, ann an 1919, rugadh Séamus ann an Fionnghlas, Contae Átha Cliath, am measg còig bràithrean is peathraichean eile (Angela, Barbara, Cormac, Ursula agus Desmond). Bhiodh athair, James, a’ cluiche le Fingal Trio, còmhla ri Frank O'Higgins air an fhìdheall agus John Cawley air an duiseil, is sheinneadh iad gu tric air an rèidio. Nuair a bha Séamus trì bliadhna deug, thòisich athair a theagasg cluiche na pìoba-uilne. Chaidh Séamus gu Gaelscoil Cholmcille, agus gu Coláiste Mhuire, far an do dh’ionnsaich e Gàidhlig na h-Èireann, a bhiodh cho feumail dha bliadhnaichean an dèidh làimh. Rinn e deuchainn airson a bhith na chlàrc, ach cha d’ fhuair e an obair, is e gun chosnadh nuair a bha e fichead.
Three Candles Press
B’ e caraid teaghlach Ennis a bh’ ann an Colm Ó Lochlainn, a bha na neach-deasachaidh air Irish Street Ballads, is dh’fhastaidh e Séamus aig The Three Candles Press, nuair a thuirt e ris gun robh e gu falbh a Shasainn airson aonachadh ri Arm Bhreatainn. Dh’ionnsaich Séamus mòran mu cheàrd clò-bhualaidh an sin, m.e. sgrìobhadh ciùil air sgòran, is rachadh e gu còisir Ghaeilge, An Claisceadal, a bha aig Colm fhèin. Ann an 1942, nuair a bha crìonadh-eaconomach ann air sgàth a' chogaidh, thòisich Séamus obair ùr leis an Ollamh Séamus Ó Duilearge aig Coimisiún Béaloideasa Éireann, far am biodh e a’ cruinneachadh òran dìreach le peann, pàipear agus rothair. ‘S ann an sin nuair a chaidh e a Chonamara.
A’ Cruinneachadh Òran
Bho 1942 gu 1947 chruinnich e òrain ann an Iar Mhumhain, Gaillimh, Cabhán, Maigh Eo, Dun nan Gall, Ciarraí, sna h-Eileanan Árainn agus sna h-Eileanan Siar na h-Alba. A chionn ‘s gun robh Gàidhlig na h-Alba gu leòr aige, b’ urrainn dha a' mhòr-chuid de na h-òrain a chruinnich Iain Latharna Caimbeul a thar-sgrìobhadh. Bha Elizabeth Cronin cho measail air, 's gun do sgrìobh i sìos na h-òrain a bh’ aice mus deach e a chèilidh oirre, is bha deagh chòmhradh aca. A-rèir coltais bhiodh e gu math càirdeil ris na ceòladairean is seinneadairean ris an tachradh e. San Lùnastal 1947 thòisich e dreuchd mar neach-craolaidh airson Radio Éireann, is bha guth domhain làidir aige, a bha gu math freagarrach air an rèidio. Bha e na phreasantair, is chlàr e a’ chiad turas luchd-ciùil mar Willie Clancy, Sean Reid and Micho Russell. Ann an 1951, chaidh Alan Lomax agus Jean Ritchie à Ameireagaidh gus òrain is puirt a chlàradh, is bhiodh Séamus fhèin air a chlàradh an uair sin Ghluais e a Lunnainn ann an 1951 airson obrachadh le Brian George air BBC, is rinn e prògram ris an canar “As I Roved Out” gu 1958, far am biodh e a’ siubhail air feadh Bhreatainn agus na h-Èireann gus ceòl traidiseanta a chlàradh. Phòs e Margaret Glynn ann an 1952, is bha dithis cloinne aca, Catherine agus Christopher.
Ceòladair Proifeiseanta
An dèidh a chùmhnant le BBC a chrìochnachadh thòisich e obair neo-cheangailte ann an Sasainn, ach dhealaich e bho a bhean agus thill e a dh’Èireann airson obrachadh le Teilifis Éireann, sianail a bha ùr aig an àm. Bha caitheamh air airson greis, ach dh’fhàs e slàn is b’ urrainn dha cluich aig “Newport Folk Festival” ann an 1964. Fhuair e a’ phìob a cheannaich athair ann an 1908, is bhiodh e ga cleachdadh gu moiteil, airson puirt de sheòrsa sam bith a chluich. Bha e gu math comasach. Chaidh Na Píobairí Uilleann a stèidheachadh ann an 1964 ann am Baile an Bhiataigh, is gun teagamh bha Séamus ann. Chomharraich iad cèilidh far an do chluich ceòladairean cliùiteach aig an àm, mar Breandán Breathnach is Liam Óg Ó Floinn. A-rèir na thuirt Séamus air agallamh, dh’iarr cuideigin port bhuaithe, is chosg e còrr is fichead mionaid airson a’ phìob a ghleusadh, pìob a bha an sin 130 bliadhna, ach cho fad sa bha e deiseil, chluich e fad uair, is chuir e iongnadh mòr air a h-uile duine a bha ann. Ged a bha e an sàs ann an pìobaireachd fad a bheatha, cha do stèidhich e sgoil a-riamh. Bhiodh e a’ fuireach còmhla ri i Liam Óg Ó Floinn gu toiseach nan 70an, ach cheannach e pìos talamh anns an Aill, far an do dh’fhuirich e ann an taigh-gluasaid gu 1982, nuair a chaochail e. Chluich e an turas mu dheireadh aig sgoil samhraidh a bha aig Willie Clancy ann an 1982, is an dèidh e bàsachadh, fhuair Liam Óg Ó Floinn a phìob-uilne. Airson a chuimhneachadh, chaidh sràid ann an Fionnghlas agus ionad cultarail anns an Aill air an ainmeachadh mar Séamus Ennis.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil Èireannach Roinn-seòrsa:Ceòladairean le Gàidhlig Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil Roinn-seòrsa:Daoine à Èirinn
Richard Feynman
B' e fiosaigiche às na Stàitean Aonaichte a bha ann an Richard Feynman.
Rugadh e ann an Eabhraig Nuadh 11 Cèitean 1918 is dh'ionnsaich e fiosaigs aig MIT agus sgrìobh e a theusais aig Oilthigh Phrinceton. An dèidh a theusais chaidh e gu Los Alamos far an robh e an sàs anns a' Pròiseact Mhanhattan anns an roinn teòirigeach aig Hans Bethe ann an Los Alamos. Dh'obair e cuideachd ann an Oak Ridge. An dèidh sin chaidh e gu Oilthigh Chornell far an do dh'obair e còmhla ri Bethe agus gu Caltech ann an 1960. Bhuannaich e a chuid dhen Duais Nobel ann am Fiosaigs ann an 1965 airson diagraman Feynman, is Sin-Itiro Tomonaga agus Julian Schwinger a' bhuannachadh an cuid còmhla ris. Chaochail e 15 Gearran 1988 ann an Los Angeles.
Ghabh e pàirt anns a' choimisean Rogers a rannsaich an tubaist anns an do spreadh an spàl-fànais Challenger ann an 1985.
Diagraman Feynman
thumb|Diagram Feynman airson dà eileagtroin a tha a' sgapadh Chruthaich Feynman an diagram Feynman airson àireamhachaidhean mu sgapadh mìrean a shìmplicheadh. Tha loidhnichean dìreach a' riochdachadh mìrean no anti-mìrean is loidhnichean tonnach a' riochdachadh fòtonan. Tha na bheartaigsean a' sealladh far a bheil mìrean gan cruthachadh no gan sgriosadh. 'S ann as cudromaiche a tha na diagraman as shìmplidhe.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann am Fiosaigs Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte Roinn-seòrsa:Pròiseact Mhanhattan
Inbheach
Tha inbheach na neach teach gu làn-aois, neo làn-fhàs. Tha am mìneachadh a' crochadh air far a bheil thu: sa RA, se 18 bliadhna a dh'aois, mar is àbhaist, ach is urrainn dhuit a' gabhail fèis laghail, neo pòsadh aig 16 bliadhna a dh'aois. Ann am bar-mitzvah ann an Iùdhachas, se 13 bliadhna a dh'aois.
Seall cuideachd
Roinn-seòrsa:Bith-eòlas Roinn-seòrsa:Inbheachd
Reinhard Selten
Còmhla ri John Nash agus John Harsanyi bhuannaich e an Duais Nobel ann an 1994.
Iomraidhean
Selten, Reinhard Selten, Reinhard
Ìosaigh
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Eileanan a-staigh
Cluain Sceach
'S e baile ann am Baile Átha Cliath a tha ann an Cluain Sceach.
Roinn-seòrsa:Baile Átha Cliath
1457
MCDLVII
Bàsan
Roinn-seòrsa:1450an
153
Bàsan
Roinn-seòrsa:150an
Amar-uisge
right|thumb|250px|[[Pont du Gard, amar-uisge Ròmanach]]
Is e amar-uisge (Beurla: “aqueduct”) seòrsa drochaid air a bheil bùrn/uisge a’ gluasad. Thog na Ròmhanaich amaran-uisge mòr a tharruinn bùrn bho na beanntan ri na prìomh-chathraichean aca an taobh deas na h-Eòrpa. Tha eisimpleirean ainmeil faisg air Marseille (Am Pont du Garde) agus aig Segovia, an Spàinn.
Roinn-seòrsa:Innleadaireachd Roinn-seòrsa:Ailtireachd
Loireag
'S i bean-shìdh a bh' anns an Loireag a bha tric ri faicinn ann an taighean luaidh. A rèir beul-aithris, bha ùidh aig an Loireag ann an calanas.
Dh'fheumadh na mnathan a bhith nan ceart fhaicill gun rachadh an luadh air aghaidh gu rèidh òrdail a rèir nòs òran dà uair anns an aon oidhche. Mar pheanas, bheireadh Loireag air an aodaich fàs tana. Bheireadh i uairean droch sgiùrsadh do na mnathan le slait mura sheinneadh iad gu ceart.
Bha an Loireag glè bheag na bodhaig, agus bha fìor dhèidh aice air deochan bainne.
Roinn-seòrsa:Miotas-eòlas
505
Bàsan
Roinn-seòrsa:500an
Uisge Dhorbaig
'S e abhainn ann Alba a tha ann an Uisge Dhorbaig (Beurla: Dorback Burn)
Fo-aibhnichean
Roinn-seòrsa:Aibhnichean na h-Alba
Loch Laomainn, Alba Nuadh
Tha Loch Laomainn (Beurla: Loch Lomond) ann an Siorrachd Richmond, Alba Nuadh.
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Alba Nuadh Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Eilean Cheap Bhreatainn
MacBheatha na h-Alba
B' e MacBheatha mac Fhionnlaigh (Beurla: Macbeth, 1005–1057) Àrd Rìgh na h-Alba bho'n 14 den Lùnastal 1040 chun an 15 den Lùnastal 1057. Tha 'Mac Bethad' ann an Sean Ghaeilge a ciallachadh 'Mac a Bheatha' le ciall ruideigin coltach ri 'Fear a Choisrig.'
'Se mac Fionnlagh (Findláech mac Ruaidrí), Rìgh Moireibh, a bh' ann an MacBheatha agus 'se Rìgh Maol Chaluim II an seanair aige. Oir gun phòs Fionnlagh nighean Mhaoil Chaluim (Dabhdha no gu tric 'sa Laideann 'Dovda') thionndaidh a theaghlach fhèin na aghaidh agus mu dheireadh mharbh na mhic-bhràthair aige; Gilla Coemhgáin agus Maol Chaluim.
Bhàsaich Maol Chalum ann an 1029 agus sheas Gilla Coemgáin mar Rìgh as a dheidh. Bhàsaich easan eadar 1031 agus 1032 a' sabaid an aghaidh Àrd Rìgh Maol Chaluim II. An deidh seo lean MacBheatha a cho-ogha mar Rìgh Mhoireibh agus phòs e banntrach Gilla Coemgáin, a Bhana-phrionnsa Gruoch, agus i fhèin na ogha Àrd Rìgh Coinneach III. Bha mac aig Gruoch bhon a chiad duine aice, Lulach, agus sheas MacBheatha mar leas-athair ris.
Robert Lucas
'S e eaconamaiche às na Stàitean Aonaichte a tha ann an Robert Emerson Lucas, Jr.. Rugadh e san 15 an t-Sultain 1937 ann an Yakima, Washington.
Bhuannaich e an Duais Nobel ann an 1995.
MacBheatha na h-Alba
Aig an àm seo cha robh riaghaltas cumhachdach no aonta ceart ann an Alba eadar na h-Uaislean agus Rìghrean. 'Se 'Mormaer' an t-ainm a bh' air na Rìghrean beag fo'n Àrd Rìgh.
Bha Maol-Chaluim II airson an ogha aige, Donnchadh, mac a nighean Beathag (Bethoc), a bha air pòsadh Crinan, Mormhaor agus Aba Dùn Chailleann, seasamh mar Àrd Rìgh as a dheidh. Tha e coltach gu robh seo is coireach gur e Beathag an nighean a b' fhearr leis air a no airson adhbhar poiliticeach.
Robert Lucas
Ceangal a-mach
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Eaconomachd Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
MacBheatha na h-Alba
Mus do bhàsaich e rinn Maol Chaluim II oidhirp neach sam bith a bha air thoiseach air Donnchadh mar tàinistear a mharbhadh. Cha d'fhuair gin air falbh ach Lulach - aig an t-àm na leanabh òg agus le feadhainn ag ràdh (gu fìrinneach) gun robh e na ghloic. Chuidich dìon MacBheatha agus chuidich an inbhe aige fhèin mar an duine aig ogha sean Rìgh agus a mac an dleas aigesan ris an rìgh-chathair. Le bàs Maol-Calum air an 25 den t-Samhain, 1034, ghabh Donnchadh àite mar Àrd Rìgh.
Airson fiadhachadh an aghaidh Donnchadh thoisich MacBheatha càirdeas le Thorfinn, Iarla Arcaibh, co-ogha ris fhèin agus Donnchadh agus ogha Maol-Chaluim II tron an nighean as òige aige. Chaidh an dithis aca a chogadh an aghaidh Donnchadh agus bhàsaich e am blàr faisg air Eilginn air an 14 den Lùnastal, 1040.
'Se Rìgh làidir a bh' ann an MacBheatha agus e a riaghladh tarsainn air Rìoghachd sheasmhach gu leòr airson dha mìosan a chuir seachad a dhol gu taisgealachd san Ròimh. Sgrìobh e laghan ùr airson Alba agus 'se àm piseach a bh' ann.
An 1054 thoisich Maol-Chaluim Chean-Mhòr, mac Donnchadh, ag iomairt airson greim fhaighean air an rìgh-chathair le cuideachadh bho Siward, Iarla Northumbria, le smachd fhaighean air taobh a deas Alba. Bhàsaich MacBheatha a' sabaid saighdearan Maol-Chaluim aig blàr faisg air Lann Fhìonain agus an deidh sin chaidh an rìgh-chathair gu Lulach san Lùnastal, 1057.
Tha MacBheatha air a thìodhlaiceadh air Eilean Ì, an eilean tradaiseanta airson uaighean na Àrd-rìghrean aig nan Gàidheil agus nan Cruithnich agus an t-eilean is coisrigte anns an dùthaich.
Aistidhean co-cheangailte
Roinn-seòrsa:Rìghrean na h-Alba Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Sir John Ross CB
B' e oifigear a' chabhalaich, seòladair agus taisgealaiche Pòla a Tuath à Alba a bh' ann an Sir John Ross CB (Cill Choluim, 24 an t-Ògmhios 1777 - Lunnainn, 30 an Lùnastal 1856). Thogadh e ann am baile beag air iomall na Sròine Reamhaire,ann an sgìre dhùthchail ann an Siorrachd Bhaile na h-Ùige (Dùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh an latha an-diugh) ann an teaghlach gu math bùirdeasach: bha athair na mhinistear agus bha a sheanair na phrobhaist. Ghabh e anns a' Chabhalach nuair a bha e dìreach 9 bliadhna a dh'aois agus bha e an sàs ann an trì cogaidhean: Cogadh an Dàrna Co-bhanntachd (1798-1802), Cogadh an Treas Co-bhanntachd (1803-1806), agus An Cogadh Angla-Ruiseanach (1807-1812). A bharrachd air sin, rinn e trì triallan do Phòla a Tuath, ann an 1818, 1829 agus 1850. Chuir e seachad trì bliadhna eile air fo-fhastadh do Chabhlach na Suaine. Bha e na àrd-mharaiche-deiridh nuair a chaochail e ann an Lunnainn ann an 1856.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba Roinn-seòrsa:Alba Roinn-seòrsa:Cogadh Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Gall-Ghaidhealaibh
154
Bàsan
Roinn-seòrsa:150an
Còbh an Fheòir
Tha Còbh An Fheòir (Beurla: Hay Cove) ann an Siorrachd Richmond, Alba Nuadh.
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Alba Nuadh
Abhlan coisrigte
B’e abhlan coisrigte seòrsa abhlan (aran gun beirm) a chleachdas Crìosdaidhean ann an aifreann.
Roinn-seòrsa:Creideamh
Llan-wern
Tha am baile Llan-wern ann an Casnewydd, a' Chuimrigh. Tha e 13.5 mi (21.8 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 119.8 mi (192.8 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 281 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 25 (8.9%); rugadh 81% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Casnewydd Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Eachdraidh Shasainn
Bha Sasainn (Beurla: England) na rìoghachd neo-eisimileachd gus an 18mh linn. Tha i suidhichte ann am Breatainn a Deas agus 's e an dùthaich as motha anns na h-eileanan Breatannach. Air 1 Cèitean 1707 chaidh Rìoghachd Shasainn aonachadh le Rìoghachd na h-Alba agus chaidh an Rìoghachd Aonaichte a chruthachadh, ged a bha an dà dhùthaich ann an aonachadh pearsanta bho 1603.
Roinn-seòrsa:Sasainn
Dar es Salaam
'S e Dar es Salaam (Arabais:دار السلام) am baile as motha a tha ann an Tansainìa. Gus a’ bhliadhna 1996 bha e na prìomh-bhaile Thansainìa cuideachd. Le tòrr oifisean pàrlamaideach tha Dar es Salaam fhathast na theas mheadhan phoileataigeach. Tha am baile suidhichte timcheall air port-mara nadarra aig a' Chuan Innseanach. 'S e seo an co-chomharran aige: 06°48' Deas agus 39°17' Ear Tha an t-ainm a' ciallachadh Taigh na Sìthe, ann an Arabais.
Iomradh
thumb|300px|left|Dar Es Salaam
1458
MCDLVIII
Bàsan
Roinn-seòrsa:1450an
Caoineag
A rèir beul-aithris, bha spiorad na taibhseachd air a' Chaoineag.
Ùine gheàrr mum biodh bàs anns an nàbachd, bhiodh feadhainn ga cluinntinn a' tuireadh airson an aoin a bha gu falbh - ach is ann ainneamh a chunnacas i.
Do neach a dh' iarr "Cò tha siud?", dh'fhreagradh i: "Cò a th' ann ach Caoineag bheag a' bhròin!"
Bhiodh i ri cluinntinn cuideachd ann an lagan ùdlaidh agus an cois easachan is uillt ann an glinn uaigneach.
Roinn-seòrsa:Miotas-eòlas
Carl Theodor Setterberg
B' e ceimigear às an t-Suain a bha ann an Carl Theodor Setterberg. Dh'ionnsaich e ceimigeachd aig Farmaceutiska Institutet (nise tha e nam phàirt den Oilthigh Uppsala) ann an Stockholm. Ann an 1879 chaidh e do Bhonn agus Heidelberg far an do rinn e a dhotaireachd is dh'obraich e còmhla ri Robert Bunsen agus August Kekulé. Ann an 1881 rinn e caesium fìor-ghlan.
Ann an 1883 thoisich e ann an Stockholm mar cheimigear gnìomachais obrachadh.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Ceimigearan Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Suain
31 an t-Iuchar
'S e 31 an t-Iuchar an 212mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich (213mh ann am bliadhna-leum). Tha 153 latha air fhàgail gus deireadh na bliadhna.
Fèillean
Roinn-seòrsa:Làithean
506
Bàsan
Roinn-seòrsa:500an
Mariquita (Tolima)
‘S e baile meadhanach faisg air Honda ann an Tolima, Coloimbia, a th’ann am Mariquita (ainm slàn: San Sebastián de Mariquita). Tha e suidhichte aig 495m os cionn ìre na mara 118km air falbh bho Bhogotá agus 120km bho Ibagué, prìomh-bhaile na roinne. 'S e baile le cìomaid gu math teth a th’ ann agus tha teodhachd mheadhanach mu 26.1˚ aige, rè na bliadhna. Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1551.
Eachdraidh
B' e Pantágoras, Panches, Marquetones, Panchiguas, Lumbies, Chapaimas, Palamoimas, Hondas, Gualíes agus Bocanemes na treubhan Tùsanach a bh' ann an seo mus do ràinig na Spàinntich: tha beul-aithris na sgìre ag ràdh gu robh mu 30,000 cathaich uile gu lèir. Chaidh am baile a th' ann a-nis a stèidheachadh air 28 an Lùnastal 1551 le Francisco Núñez Pedroso. B' e na mèinnean (airgead agus òr) a chumadh eaconomaidh na sgìre a' dol fad linntean. Chaochail Gonzalo Jiménez de Quesada an seo ann an 1579. Chaidh prìomh oifisean Triabhall Luibh-eòlasach Rìoghail, fo stiùireadh José Celestino Mutis, stèidhichte ann am Mariquita ann an 1788. Ghairm anRoinn Mariquita a chuid neo-eisimeileachd 1812, ach b' e Honda a bh' ann a prìomh-àite. Chaidh an stàit bheag sin a roinneadh ann an trì sgìre na bu lugha ann an 1824: Mariquita, Honda, Ibagué agus La Palma. Thug an tubaiste a thachair ann an Armero - dìreach 32km air falbh bhon bhaile - buaidh gu math làidir air Mariquita.
Sluagh a' bhaile
Tha 23,529 nan tàmh anns a' bhaile fa leth, ach tha 32,933 duine a’ fuireach san sgìre air fad, a' toirt a-steach nan sgìrean dùthchasail am broinn crìochan a' bhaile. Tha fearann na dùthcha sin ga roinn eadar na bailtean (Spàinntis: municipios) agus le sin tha gach clachan agus croit fo stiùireadh baile air choireigin. Air adhbharan trioblaidean poiliteagach air an dùthaich, tha a' mhòr-chuid dhe na daoine anns gach uile baile a-nis a' fuireach anns na bailtean fhèin, is na daoine a' fàgail na sgìrean dùthchasail. Taobh chinnidh, 's e daoine geala agus mestizos a th'ann a' mhòr-chuid nan daoine ann am Mariquita. Tha 3.5% dhuibh aig a bheil freumhan ann an Afraga agus 0.2% dhe Tùsanci. 'S urrainn dhan 89.2% nan daoine ann am Mariquita leughadh agus sgrìobhadh. A thuilleadh air sin, chan eil fòn aig an taigh aig ach 31.3% nan dachannan.
Fèisean
Thathar a’ cumail am iomadach seòrsa dhe fhèis ann am Mariquita. Chithear fèilltean caitligeach, leis gur e dùthaich le mòr-chuid chaitligeach a th’ann fhathast, fèisean na stàite agus tachartasan ionadail a sheallas cho làidir ‘s a tha beairteas cultarail na dùthcha.
Ceanglaichean A-mach
An t-sìde ann am Mariquita
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Coloimbia
1 an Gearran
'S e 1 an Gearran an 32na latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 333 latha (334 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna. thumb|180px|Naomh Brìghde agus Naomh Padraig (Abaid Chill Dara)
Fèillean
Roinn-seòrsa:Làithean
Laoidh Nàiseanta Choloimbia
'S e Oh, Gloria Inmarcesible! (Obh Glòr gun Chrìoch), ainm oifigeil: Himno Nacional de la República de Colombia an Laoidh Nàiseanta ann an Coloimbia. Chaidh an dàn a sgrìobhadh le Rafael Núñez ann an 1887.
Teacsa
Roinn-seòrsa:Coloimbia
155
Bàsan
Roinn-seòrsa:150an
Lassie
thumb|right|200px|A' dèanamh an fhilm airson [[telebhisean ann am Florida (1965)]] 'S e cù ficseanail a tha ann an Lassie. Bha agus tha e a' nochdadh ann am mòran leabhraichean is filmeachean. Canar gur esan an cù as ainmeile air feadh an t-Saoghail. Sgrìobh Eric Knight, sgrìobhadair Breatannach/Aimearaganach, 'a chiad sgeulachd mu Lassie. Chaidh an sgeulachd goirid leis an tiotal: "Lassie Come-Home" fhoillseachadh anns an Saturday Evening Post anns a'  bhliadhna 1938.
Roinn-seòrsa:Film Roinn-seòrsa:Nobhailean cloinne
לאסי חוזרת הביתה
1459
MCDLIX
Bàsan
Roinn-seòrsa:1450an
Seòladair
thumb|right|200px
Portagailis
'S e cànan Innd-Eòrpach a tha ann am Portagailis, ainm eile: língua portuguesa. Thàinig e bhon chànan Laideann a bha na daoine air a bhruidhinn ann an àirde a tuath na Portagail mu 2000 bliadhna air ais. An diugh 's e aon de na cànain as motha a tha ann air feadh an t-Saoghail. Canar gu bheil mu 280 millean duine ga bhruidhinn mar prìomh-chànan, gu h-àraid ann am Braisil.
Seòladair
'S e seòladair (à seòl) air neo maraiche (à muir) neach a tha ag obair air muir, an dà chuid airson a' chabhalaich agus anns an raon phrìobhaideach. Mar as àbhaist 's ann dhan chlas-obrach a bhuinneas a' mhòr-chuid dhe na seòladairean, leis gur e ciùird a th' annta.
Portagailis
Faic cuideachd
Roinn-seòrsa:Cànain Ròmansach Roinn-seòrsa:A' Phortagail
Rudbaxton
Tha am baile Rudbaxton ann an Sir Benfro, a' Chuimrigh. Tha e 80.6 mi (129.6 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 208.3 mi (335.3 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 749 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 136 (18.2%); rugadh 70% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Sir Benfro Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
156
Bàsan
Roinn-seòrsa:150an
Dùn Deagh, Alba Nuadh
Tha Dùn Deagh (Beurla: Dundee) ann an Siorrachd Richmond, Alba Nuadh.
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Alba Nuadh Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Eilean Cheap Bhreatainn
507
Bàsan
Roinn-seòrsa:500an
Châtenay-Malabry
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean na Frainge Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:An Fhraing
Otoe County, Nebraska
Tha Otoe County  ann an Nebraska. 'S e Nebraska City  am prìomh-bhaile.
A rèir Cunntas-sluaigh nan Stàitean Aonaichte 2010, bha 15,740 daoine a' fuireach ann.
Cruinn-eòlas
A rèir Oifis Cunntas-Sluaigh nan Stàitean Aonaichte, tha farsaingeachd de 1,600 km2 aig an sgìre, 7.8 km2 (0.55%) de dh'uisge.
Tha an abhainn Missouri air a' chrìoch an ear.
Eachdraidh
Thàinig an t-ainm Otoe bhon na Tùsanaich Otoe. Dh'fhuirich na h-Otoe ri taobh na h-aibhne Missouri san sgìre a tha a-nis Otoe County.
Chaidh a stèidheachadh mar county ann an 1854.
Ceanglaichean a-muigh
Roinn-seòrsa:Nebraska
1869
MDCCCLXIX
Tachartasan
thumb|180px|Dealbh [[Dmitri Mendeleev a rinn Ilya Repin.]]
Bàsan
Roinn-seòrsa:1860an
Cluain Tarbh
'S e baile ann am Baile Átha Cliath a tha ann an Cluain Tarbh. Tha Cluain Tarbh na sheasamh air oirthir Bàgh Bhaile Átha Cliath, faisg air Fionnradharc, Muiríne, Cill Easra, Ard Aidhin agus Ráth Eanaigh. 's ann air tràigh na mara a tha e suidhichte, agus chan eil meadhan baile ceart a th' ann ach rathad a' ruith shìos an oirthir le taighean, companaidhean agus bùthan suidhichte air. Ann an 1014 chaidh cath a chuir ann an eachdraidh na h-Èireann san sgìre, blàr Àrd-rìgh na h-Èireann Brian Boru.
Faic cuideachd
Roinn-seòrsa:Baile Átha Cliath
Hunndaidh
'S e baile beag ann an ear-thuath na h-Alba a tha ann an Hunndaidh (Beurla: Huntly). 'S e Srath Bhalgaidh neo Srath Bhalgan na seann ainmean a bh' air.
Tha e ann an Comhairle Shiorrachd Obar Dheathain (Siorrachd Obar Dheathain ro 1975). Tha e mu 38 mìltean (62 km) san àird an iar air Obar Dheathain. Tha Hunndaidh na laighe eadar dà abhainn, Uisge Dubh-Éireann agus Abhainn Bogie.
Ann an 2001 bha 4,412 duine a' fuireach an seo.
Giùlan
Tha e na laighe air an A96. Tha Stèisean Hunndaidh ann, far a bheil na treanaichean a' ruith gu Obar Dheathain agus Inbhir Nis.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Siorrachd Obar Dheathain Roinn-seòrsa:Comhairle Shiorrachd Obar Dheathain
Gainisg
Bha a' Ghainisg a' còmhnaidh am measg fòlach is luachair fhada mu bhruachan allt agus an oir lochan.
Bha i glè bheag na meudachd. Bhiodh i ri cluinntinn a' tuireadh 's a' bròn ro ànradh aimsir airson an fheadhainn a bha gu bhith air an call san doineann air muir no tìr.
"Gainisgeag bheag a' bhròin A' sileadh deòir a sùla!"
Roinn-seòrsa:Miotas-eòlas
James Mirrlees
'S e eaconamaiche Albannach a tha ann an Sir James Alexander Mirrlees. Rugadh e san 5 an t-Iuchar 1936 ann am Muine Gobha, Wigtownshire. Chaidh e dhan Oilthigh Dhùn Èideann agus dhan Colaiste Trinity ann an Cambridge. Eadar 1969 is 1995 bha e na ollamh ann an Oilthigh Oxford, agus bhon uair sin tha e a' teagasg ann an Oilthigh Chambridge. Còmhla ri William Vickrey bhuannaich e an Duais Nobel ann an Eaconomacachd ann an 1996.
Ceangal a-mach
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Eaconomachd Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
157
Bàsan
Roinn-seòrsa:150an
1461
MCDLXI
Bàsan
Roinn-seòrsa:1460an
Na h-Eileanan Fàro
Tha na h-Eileanan Fàro neo Eileanan Fàro  neo na h-Eileanan Fàrach (Fàrothais: Føroyar a' ciallachadh 'Eilean na caorach', Danmhairgis: Færøerne)) sa Chuan Siar-a-tuath, eadar Sealtainn, Nirribhidh agus Innis Tìle. 'S e Tórshavn am prìomh-bhaile aice.
Ebéjico
‘S e baile beag ann an Antioquia, Coloimbia, a th’ ann Ebéjico. Tha e suidhichte ann am meadhan na dùthcha aig 1,125m os cionn ìre na mara agus 40km air falbh bho Mhedellín, prìomh-bhaile na roinne. ‘S e baile le gnàth-shìde theth a th’ ann agus tha teodhachd meadhanach dhe 23˚ aige, rè na bliadhna. Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1830.
Na h-Eileanan Fàro
Tha iad air a bhith neo-eisimeileach bhon Danmhairg bho 1948. Tha sluagh dha 48,000 air na h-Eileanan Fàrach agus chan eil iad nam pàirt den Aonadh Eòrpach. Tha iad a' cleachdadh króna Fàrach (an aon rud ri krone na Danmhairge) airson airgid agus a' bruidhinn Fàrothais.
Ebéjico
Freumhan an Ainm
'S e ainm Tùsanach a th'ann Ebéjico, bho na Ebéxico, ainm nan Tùsanach a bha na tàmh anns an àite, ro àm nan Spàinnteach, far a bheil am baile an latha an-diugh. Thathar a' creidsinn gur e buidheann Nutabe a th'annta.
Na h-Eileanan Fàro
Tha ceithir a mach a còig daoine a' fuireach ann an Tórshavn ach tha ceanglaichean math aca ris na h-eileanan Fàro eile, le tuinealan-rathaid a dhol fon mhuir eadar feadhainn de na h-eileanan agus seirbhis heileacoptair a tha a' ruith trì làithean anns an t-seachdain.
Leas-abhainn
thumb|right|Biała Lądecka, leas-abhainn den Nysa Kłodzka anns [[a' Pholainn, faisg air a' bhaile Bielice]] Tha leas-abhainn na allt, neo abhainn, a tha ruith a-steach an abhainn eile. Far a bheil iad a' ceangail, seo comar, neo uaireannan inbhir.
Na h-Eileanan Fàro
Gnàth-shìde
3 °C sa gheamhradh, 11 °C as t-samhradh. Bidh i gu tric sgòthach, ceòthach agus gaothach.
Ebéjico
Eachdraidh
Chaidh am baile ris an canar Ebéjico an latha an-diugh a steidheachadh gu h-oifigeil leis a’ Cheann-suidhe Juan de Dios Aranzazu (1798 – 1845), ann an 1830 anns a' Ghlean Miraflores. Bha Aranzazu fhathast na Riaghladair ann an Antioquia aig an àm. A bharrachd air Ejébico, steidhich esan 5 bailtean eile ann an Antioquia: Campamento, Liborina, Entrerríos, Girardota agus Cocorná. A tuilleadh air sin, thug e fearann mar thabhartas airson am baile Aranzazu ann an Caldas a steidheachadh cuideachd.
Sluagh a' bhaile
Tha 12,511 nan tàmh anns a' bhaile fa leth, ach tha a’ mhòr-chuid dhuibh, 10,383 dhuibh a’ fuireach thall anns na sgìrean dùthchasail am broinn crìochan a' bhaile. Tha fearann na dùthcha sin ga roinn eadar na bailtean (Spàinntis: municipios) agus le sin tha gach clachan agus croit fo stiùireadh baile air choireigin. Air adhbharan trioblaidean poiliteagach air an dùthaich, tha a' mhòr-chuid dhe na daoine anns gach uile baile a-nis a' fuireach anns na bailtean fhèin, is na daoine a' fàgail na sgìrean dùthchasail. Le sin, ‘s e pàtran àireimh-shluaigh gu math traidiseanta a th’ann ann am Ebéjico fhathast.
Na h-Eileanan Fàro
Cleachdadh fearainn
Cha chleachdar ach 2.14% den fhearann airson àiteachais. Thèid a' mhòrchuid a chleachdadh airson chaorach. Fàsar buntàta, snèip agus currain agus gheibhear bainne bhon chrò.
Leas-abhainn
流路形状
Ebéjico
Sluagh a' bhaile
A thaobh chinnidh, 's e daoine geala/mestizos a th' anns a' mhòr-chuid dhe na daoine ann an Ebéjico, ach tha 0.4% dhe daoine le freumhan ann an Afraga. 'S urrainn dhan 81% dhe na daoine ann an Ebéjico leughadh agus sgrìobhadh. A tuilleadh air sin, chan eil fòn aig an taigh aig ach 28.6% dhe na dachannan.
Fèisean
Thathar a’ cumail am iomadach seòrsa dhe fhèis ann an Ebéjico. Chithear fèilltean caitligeach, leis gur e dùthaich le mòr-chuid chaitligeach a th’ann fhathast,  fèisean na stàite agus tachartasan ionadail a sheallas cho làidir ‘s tha beairteas cultarail na dùthcha.
Na h-Eileanan Fàro
Ceanglaichean a-mach
left|thumb|Gásadalur
Ebéjico
Ceanglaichean A-mach
An t-sìde ann an Ebéjico (Medellín)
Na h-Eileanan Fàro
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa Roinn-seòrsa:An Danmhairg
Ebéjico
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Antioquia Roinn-seòrsa:Bailtean Roinn-seòrsa:Coloimbia
Aidmheint
right|thumb|Annaladh Aidmheint thumb|thumbtime=84|Stíl Cretan hAidbhinte ghríobháin rinneadh le 2,500 tealights dhó san Ionad um Chríostaí Meditation agus Spioradáltacht na Deoise Limburg ag Croise Naofa Eaglais i [[Frankfurt am Main-Bornheim]] Tha Aidmheint (bhon Laideann Adventus, sc. Redemptoris, "teachd an t-Slànaighear") na fhèis na h-eaglaise a' tòiseachadh air an 4mh Didòmhnaich ron Nollaig. Lasar a' chiad coinneil air an fhleasg-aidmheint air an latha sin, 2 choinneil air an ath Dhidòmhnaich agus mar sin air adhart chun na Nollaige. Anns na h-eaglaisean ceart-creideamhach, tòisichidh i air 15 an t-Samhain.
Gheibhear mìosachan aidmheint far am fosglar uinneag gach latha bho 1 An Dùbhlachd chun na Nollaige, agus lorgae dealbh, teòclaid no rudan beaga eile nam broinn.
Chubut
right|200px
Aidmheint
Roinn-seòrsa:Creideamh
Libèiria
'S e dùthaich ann an Afraga a tha ann an Libèiria no Libiria, ainm oifigeil: Poblachd Libèiria.
Port Ìlein
'S e baile beag agus port ann an Ìle th' ann am Port Ìlein neo Port Ilein. 'S e an dàrna baile as motha ann an Ìle, an dèidh a' Bhogha Mhòir. 'S e port-mara airson aiseagan a tha ann. An sin tha seirbheis aiseagan a' ruith gu Ceann na Creige le Caledonian Mac a' Bhriuthainn. Tha am baile ainmeil airson uisge-beatha agus an taigh-staile, Port Ellen Distillery.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba Roinn-seòrsa:Ìle
Libèiria
Tha eaconomaidh na dùthcha anns an droch staing, o chionn 's gun robh dà cogadh chatharra ann, ris an canar First Liberian Civil War (1989–1996) agus Second Liberian Civil War (1999–2003).
Ronald Ross
B' e lighiche a bhuannaich an Duais Nobel ann an Leigheas ann an 1903 a bha ann an Ronald Ross.
Libèiria
Ceanglaichean a-muigh
Roinn-seòrsa:Dùthchannan Roinn-seòrsa:Afraga Roinn-seòrsa:Afraga-an-Iar
Ronald Ross
Rugadh e anns na h-Innseachan ann an 1857. Nuair a bha e an sàs anns an Seirbheis Meadaigeach nan Innseachan dhearbhaich e gur e faoighiche a bha ag adhbharachadh mailèiria is mosgaidean a' giùlain am faoighiche seo. Bhuannaich e an Duais Nobel airson an obrach aige is chaidh e na stiùiriche Institiud Ross is Ospadal nan Galar Tropaigeach ann an Lunnainn.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Leigheas Roinn-seòrsa:Mailèiria
Chubut
Tha Chubut anns an Argantain ann an Aimearaga a Deas. Tha e ainmeil airson an coimhearsnachd Cuimreach aige, "Y Wladfa" a tha nas laige a-nis.
Departamentos
Tha 15 departamentos (sgìrean) ann an Chubut.
Ceanglaichean a-muigh
Chubut
Inbhir Chluaidh (sgìre Phàrlamaid Westminster)
'S e sgìre Phàrlamaid Westminster a tha ann an Inbhir Chluaidh (Beurla: Inverclyde).
Chaidh a cruthachadh ann an 2005 air chrìochan na Chomhairle Inbhir Chluaidh.
Ceann Bharraidh, Alba Nuadh
Tha Ceann Bharraidh (Beurla: Barra Head) ann an Siorrachd Richmond, Alba Nuadh.
Inbhir Chluaidh (sgìre Phàrlamaid Westminster)
Tha Gurraig, Grianaig, Inbhir Chip agus Port Ghlaschu anns an sgìre seo. Tha i ann an crìch ri Siorrachd Àir a Tuath agus Arainn, Pàislig agus Siorrachd Rinn Friù a Tuath agus Pàislig agus Siorrachd Rinn Friù a Deas.
Ceann Bharraidh, Alba Nuadh
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Alba Nuadh Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Eilean Cheap Bhreatainn
Inbhir Chluaidh (sgìre Phàrlamaid Westminster)
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Sgìrean Phàrlamaid Westminster Roinn-seòrsa:Siorrachd Rinn Friù
508
Bàsan
Roinn-seòrsa:500an
Uisge Labharain
thumb|Uisge Labharain ann an Househillwood, Pollag 'S e abhainn ann an Alba a tha ann an Uisge Labharain (Beurla: Levern Water).
Tha e ag sruth o Siorrachd Rinn Friù an Ear, seachad Baile Nèill is Cnoc a' Bharra, agus 's e crìoch Comhairle Baile Ghlaschu mus shruthas e anns an White Cart.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Aibhnichean na h-Alba
1 an Lùnastal
'S e 1 an Lùnastal an 213mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich (214mh ann am bliadhna-leum). Tha 152 latha air fhàgail gus deireadh na bliadhna.
Tachartasan
thumb|Fèill Là Lùnast ann an [[Cill Rìmhinn]]
Robert Mallet
Rugadh e ann am Baile Àtha Cliath is dh'ionnsaich e saidheans nàdarra aig Colaiste na Trianaide mus do thoisich e ag obair aig taigh-leaghaidh athar. Chaidh a thaghadh mar bhall Acadamh Rìoghail na h-Èireann nuair a bha e ach 22. Canar "Athair Seismeolais" ris, airson nan deuchainnean a rinn e air tràigh Cill-aine ann an Contae Atha Cliatha, far an do chleachd e urchair phùdair dubh a dhearbh luaths tuinn-bualaidh an gaineamhaich. Nas anmoiche, chaidh e dhan Eadailt as dèidh na crith-thalmhainn a leig Naples ann an 1857, far an do rinn e rannsachadh air a' chron a rinn a' crith-thalmhainn sin. Thionnsgail e am facal Beurla seismology, a chur air eòlas nan crithean-talmhainn.
Urraman
Chaidh a thaghadh mar cheann-suidhe Comann Gheòlasach na h-Èireann ann an 1846 is bhuannaich e am Bonn Coineagan à Acadamh Rìoghail na h-Èireann is Bonn Wollaston à Comann Rìoghail na Geòlais.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Innleadaireachd Roinn-seòrsa:Eòlaichean agus Innleachdairean Roinn-seòrsa:Daoine à Èirinn
158
Bàsan
Roinn-seòrsa:150an
1462
Bàsan
Roinn-seòrsa:1460an
Teàrlach MacColla
B’ e seinneadair Gàidhlig agus “Sàr-charaid a’ Mhòd Nàiseanta” a bha ann an Teàrlach Aonghas MacColla (1946-2015) (Béarla: Charles Angus MacColl).
Bha Teàrlach MacColla fad 30 bliadhna a' cruinneachadh airgid airson mhòdan ionadail agus dhan Mhòd Nàiseanta Rìoghail air feadh na h-Albann. Chaidh an t-urram “Sàr-charaid a' Mhòid Nàiseanta” a bhuileachadh air aig Mòd an Òbain ann an 2015.
Rugadh e an Àth Tharracail ach bha e fad bhliadhnaichean a' fuireach sa Ghearasdan. Bha e aithnichte airson a bhith a' brosnachadh na Gàidhlig air feadh na dùthcha, ’s e tric a’ cumail chèilidhean ann an Taigh-Òsta an West End sa Ghearasdan. Bhuineadh e do theaghlach cheòlmhor, ’s thug e fhèin ’s a theaghlach clàr a-mach air an robh “Dà Thaobh Loch Seile” sa bhliadhna 2000.
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Seinneadairean Gàidhlig
Cnoc Lín
Roinn-seòrsa:Baile Átha Cliath
Language Death (David Crystal)
Anns an leabhar Language Death bheir David Crystal dhuinn bun-fhiosrachadh air bàs cànain. Tha an t-eòlas aige stèidhichte air rannsachadh aige fhèin agus obair a chaidh fhoillseachadh ann an irisean cànanais agus leabhraichean air a’ chuspair. Togaidh e còig ceistean:
Muir Aral
B' e muir ann am meadhan Àisia, gu deas air an fhàsach Aral Karakum, a bh' ann am Muir Aral (Càsacais: Арал теңізі, Mongolais: Арал тэнгис, Ruisis: Ара́льское море, Tidicis: Баҳри Арал, Usbaiceis: Orol dengizi). B' e uisgeachan na Syr Darya agus Amu Darya a shruthadh ann gu ruige 1960, nuair a chaidh slighe na h-Amu Darya atharrachadh. Bha a' mhuir 1,175km a dh'fhaide. Bha doimhneachd na Mara Aral 1,253m thar cheann, ged a bha i mòran nas doimhne ann an corra àite, fiù 's 2,212m. Bha salannachd mheadhanach aice, 22.3psu, no fiù 's 22.33psu air grunnd na mara. Tha luchd-rannsachaidh dhen bheachd gun do nochd loch an seo o chionn 10,000 bliadhna, dìreach an dèidh Linn na Deighe, agus bha a' mhuir uabhasach mòr o chionn 5,000 agus bha domhainneachd na mara eadar 58m agus 60m. B' e gu robh gnàth-shìde gu math blàth agus fliuch ann. Le sin, b' urrainn do dh'iasg tighinn ann bho na h-aibhnichean agus Loch Sary Kamysha bha ceangailte ris a' mhuir aig an àm. Chan ann an latha an-diugh ach sia lochan a tha a' fàs nas lugha gach latha. 'S ann coltach gu bheil an t-ainm a' ciallachadh eilean ann an Casacais, leis gur e innis-mhuir làn eileanan beaga a bh' ann gu ruige na 60an. Tha ìre an uisge air àrdachadh beagan bho 2005 air los gu bheil pròiseact eadar-nàiseanta a' toirt buaidh oirre.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas Roinn-seòrsa:Casachstàn Roinn-seòrsa:Usbagastàn Roinn-seòrsa:Àisia Roinn-seòrsa:Loch Roinn-seòrsa:Muir
Language Death (David Crystal)
Anns a’ chiad chaibideil feuchaidh e ri tighinn gu co-dhùnadh air cò mheud cànan a th’ anns an t-saoghal agus cò mheud dhiubh a tha ann an cunnart bàis. Chan eil eòlaichean uile ag aontachadh air cò mheud cànan a tha ann agus ’s e ceist dhoirbh a th’ innte air sgàth ’s nach eil e soilleir dè th’ ann an cànan fa leth agus a’ cheist eile cuin a tha cànan beò. Chan eil Crystal toilichte leis an dòigh luachaidh a tha aig mòran eòlaichean le bhith a’ cunntadh àireamh an luchd-labhairt agus ag innse bho sin a bheil cànan ann an cunnart. Tha esan den bheachd gu bheil measgachadh nan àireamhan agus an t-suidheachaidh chultarail cudromach airson dealbh slàn a shealltainn. Ainmichidh e diofar dhòighean air seòrsachadh ìre-cunnairt nan cànanan, is mu dheireadh thig e gu co-dhùnadh gu bheil mu 6,000 cànan ann ach ged a chuireas iomadachd beachd bho eòlaichean air adhart gum bàsaich eadar 25 is 80% de na cànanan anns a’ cheud bliadhna a tha romhainn, canaidh esan nach eil e comasach ach tuairmeas a thoirt bho sin. Nì e a-mach cuideachd gu bheil 94% nan daoine a’ bruidhinn 4% de na (mòr-) cànanan agus dìreach 4% de na daoine a’ bruidhinn 94% de na cànanan, cuid dhiubh le glè bheag de luchd-labhairt.
Togaidh Crystal an uair sin a’ cheist carson a tha e cudromach cànanan a shàbhaladh agus ’s e sin a’ cheist air am bi an leabhar air fad stèidhichte. Tha e an aghaidh na h-argamaid gum biodh e na bhuannachd mura biodh ach aon chànan san t-saoghal. Tha e den bheachd gu bheil cànanan luachmhor is cudromach don iomadachd chultarail. ’S e pàirt air leth cudromach a th’ ann an cànanan den chultar agus ’s fhiach e cànanan a chumail beò gus iomadachd an t-saoghail a neartachadh. Tha cànanan cuideachd riatanach airson fèin-aithne agus le sin do shlàinte is beartas nan daoine. Togaidh e air cuot bho Aryon Dall’Igna Rogrigues a chì cànanan mar shealladh den t-saoghal, is le sin bhàsaicheadh sealladh sònraichte le gach cànan a thèid à bith. Tha Crystal den bheachd cuideachd gu bheil cànanan inntinneach fa-leth agus ’s fhiach e an cumail dìreach air sgàth sin agus gus rannsachadh a dhèanamh air tùsan cànain.
Tha e air leth cudromach na puingean seo a thogail air sgàth ’s nach obraicheadh ath-bheothachadh no gleidheadh cànain gun fhios aig na daoine carson a tha iomadachd chànan cho cudromach dhan t-saoghal. Seallaidh Crystal na h-adhbharan glè shoilleir le iomadh eisimpleir is cuotaichean bho chànanaichean eile. ’S e am prìomh amas aige sealltainn dhan t-saoghal carson as fhiach e cànanan a ghleidheadh.
Bheir an t-ùghdar sùil air na h-adhbharan air bàs cànain agus dealaichidh e dà sheòrsa: bàs nan daoine a bhruidhneas cànan, mar eisimpleir tro chogadh, tachartasan nàdarrach no tinneasan mòra, agus bàs a’ chànain fhèin leis na daoine fhathast beò. Tachraidh an dàrna adhbhar gu tric ann an cultaran fo bhuaidh chultaran eile le droch inbhe, trioblaidean sòisealta is eaconomaigeach is cultaran gun chumhachd phoilitigeach. Gu tric bidh muinntir de aon chànan a’ cur casg air muinntir cànain eile an cànan aca a bhruidhinn, gu tric le peanasan, is le sin a’ cruthachadh droch inbhe, dì-mhisneachd agus ìomhaigh cheàrr air a’ chànan agus a’ chultar. Tro sin bidh daoine a’ sgur an cànan aca a bhruidhinn agus a’ leasachadh droch fhaireachaidhean. ’S e imrich adhbhar eile airson call cànain agus daoine a’ fàgail an cultair is an cànain an dàrna taobh airson cànain eile anns an àite ùr. Seallaidh Crystal cuideachd buaidh dà-chànanais air mion-chànanan. Mìnichidh e gun tèid clann le mion-chànan a thogail gu tric le dà chànan. Chì Crystal trioblaid ma chithear am mion-chànan mar chànan an taighe is an traidisein agus am mòr-chànan mar chànan an t-saoghail mhòir. Le sin chan fhaicear adhbharan riatanach gach cànan a chumail agus a chur air adhart dhan ath ghinealach oir chan fhaic daoine òga buannachdan anns a’ mhion-chànan. Tha beachd sònraichte aig Crystal air na ghabhas dèanamh gus cànanan a shàbhaladh. Tha e den bheachd gum feumar mothachadh cànain a neartachadh agus deagh fhaireachdaidhean a bhrosnachadh air a’ chànan sa choimhearsnachd, air sgàth ’s nach eil gach duine mothachail gu bheil an cànan ann an cunnart agus gun gabh rudeigin a dhèanamh. Cha bhruidhinn e fiù ’s mu dheidhinn dòighean “top-down”, mar a bhios eòlaichean eile a rannsaicheas air a’ chuspair seo, ach tha e gu làidir den bheachd nach bi ath-bheothachadh cànain soirbheachail mura bi gach neach sa choimhearsnachd deònach an cànan a bhruidhinn agus a chur le fios air adhart dhan ath ghinealach. Gus sin a dhèanamh feumar an cànan fhaicinn mar phàirt cudromach den chultar agus tha Crystal cinnteach nach gabh cànan a shàbhaladh mura bi sin a’ tachairt. Chan ainmich Crystal taic bhon riaghaltas no ùghdarrasan, ach gum feum an oidhirp a thighinn bho na daoine fhèin le taic bho chànan-eòlaichean.
Freagraidh an leabhar na ceistean as cudromaich air bàs is ath-bheothachadh cànain ann an dòigh glè shoilleir. Tha cànan an ùghdair furasta ri thuigsinn ged a tha e aig ìre àrd acadamaigeach. Cleachdar pailteas de dh’eisimpleirean gus na h-argamaidean a neartachadh, agus seallaidh liosta nan tùsan gun do rinn Crystal fhèin tòrr rannsachaidh air cànanan, agus tha e comasach seo a chleachdadh san leabhar seo. Seallaidh e gu bheil droch fheum aig cànanan air taic gus an gleidheadh, gu bheil sin cudromach dhan t-saoghal ann an iomadach dòigh agus gu bheil e comasach cànanan a shàbhaladh ma tha luchd-labhairt mothachail air na tha a’ tachairt, a’ faicinn cànan mar phàirt riatanach an cultair agus ag iarraidh an cànan a ghlèidheadh.
An Leabhar
Crystal, David (2000): Language Death. Cambridge: Canto ISBN 0521012716
Roinn-seòrsa:Leabhraichean Roinn-seòrsa:Cànanachas
Àite nan Sùbhagan-Craoibh
Tha Àite nan Sùbhagan-Craoibh (Beurla/Fraingeis: Framboise) ann an Siorrachd Richmond, Alba Nuadh.
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Alba Nuadh Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Eilean Cheap Bhreatainn
Uisge Leamhna
'S e abhainn ann Alba a tha ann an Uisge Leamhna (Beurla: River Leven)
Fo-aibhnichean
Roinn-seòrsa:Aibhnichean na h-Alba
Saundersfoot
Tha am baile Saundersfoot ann an Sir Benfro, a' Chuimrigh. Tha e 67.4 mi (108.4 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 196.7 mi (316.5 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 2568 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 269 (10.5%); rugadh 58% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.
Tha Slighe Costa Sir Benfro a' dol tron bhaile.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Sir Benfro Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Jakob Wassermann
B' e sgrìobhadair às A' Ghearmailt a bh' ann an Jakob Wassermann (Eabhra:  יעקב וסרמן). Rugadh e ann am Fürth ann an 1873 agus chaochail e ann an Altaussee ann an 1934.
Mac fhir-mhalairt bhochd, dh'obraich Wassermann ann am bùth leabhraichean agus bha e na dheasaiche aig an Simplicissimus; B' e sgrìobhadair làn ùine a bh' ann bho 1893 a-mach agus esan a' fuireach anns An Ostair, an toiseach ann am Vienna agus an uair sin ann Altaussee, ged an do suidhich e a h-uile càil a sgrìobh e thall san Ghearmailt. Bha corra nobhail a sgrìobh e uabhasach fhèin soirbheachail mar Die Juden von Zirndorf (1897), Caspar Hauser oder Die Trägheit des Herzens (1908) - mu na làithean mu dheireadh aig Caspar Hauser, a bharrachd air Christian Wahnschaffe (1919). Bha e na b' ainmeile anns na 20an agus na 30an nuair a sgrìobh e Der Fall Maurizius (1928), sgeulachd mu cheartas fillte gu sgiobalta tro nobhail poileis agus a' làimhseachadh ri beatha òige an dèidh a' chogaidh a-staigh sreath trì nobhailean, còmhla ri Etzel Andergast (1931) agus Joseph Kerkhovens dritte Existenz (1934).
Raibeart Ò Baoghail
Is e nàduir-fheallsanach a bha an Raibeart Ò Baoghail (1627–1691). Rugadh e aig Caisteal Lios Mór, Contae Phort Láirge, Èirinn. Chuireadh e gu Colaiste Eton nuair a bha e 8 bliadhna a dh'aois, agus aig 11 bliadhna a dh'aois chuireadh e air cuairt Tìr-mòr na h-Eòrpa, mus an robh e 16 bliadhna a dh'aois. Dh'fhuirich e fad ùine mhòr ann an Geneva. Air bàs athair, sheilbh e taigh faisg air Oxford, Shasuinn.