cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Trou nwè
An astrofizik, oun trou nwè sa roun lòbjè sélès si konpak ki entansité-a di so chan gravitasyonnèl ka anpéché toute fòrm di matchè oben di réyonnman di an échapé so kò. Di tèl lòbjè pa pouvé ni émèt, ni difizé limyè-a é sa kidonk ki nwè, sa ki an astronomi ka rouvini à di ki yé sa envizib. Toutfwè, plizyò tèknik di òbsèrvasyon endirèk annan diférant longò d'onn té mété o pwen é ka pèrmèt d’étidjé fénomenn-yan ki yé ka endjwi. An partikilyé, matchè apé-a pa roun trou nwè sa chofé à dé tanpératir ki konsidérab anvan di fika « anglouti » é ka émèt oun kantité enpòrtant di réyon X. Anvizajé dè xviiie syèk, annan kad-a di mékanik klasik, yé ègzistans — ki prédit pa rélativité jénéral-a — sa roun sèrtitid pou kazi-totalité-a dé astrofizisyen é dé fizisyen téyorisyen.
New Delhi
Wè osi
Katégori:End
Konpòrtman
Jénéralité
Konpòrtman-an di roun vivan sa parti di so aktivité ki ka manifèsté so kò à roun òbsèrvatò. Konpòrtman-an dé zannimo, moun ké pa-moun, pouvé fika dékri kou ansanm dé aksyon ké réyaksyon (mouvman, modifikasyon fizyolojik, èksprésyon vèrbal, etc.) di roun endividi annan roun sitchwasyon ki bay.
New York
New York (prounonsyasyon an anglè anmériken /nuːˈjɔɹk/), ofisyèlman nonmen City of New York, konnèt égalman anba non ké abrévyasyon di New York City oben NYC, sa pli gran vil dé Létazini an tèrm di zabitan ké roun dé pli enpòrtan di kontinan amériken. Li sa sitchwé o Nò-lès di Létazini, anba lakot atlantik, annan èstrenmité sid-lès di Léta di New York.
Papouazi-Nouvèl-Giné
Papouazi-Nouvèl-Giné, an fòrm lonng Léta endépandan di Papouazi-Nouvèl-Giné sa roun péyi di Loséyanni ki ka tchipé lanmotché oryantal di zilé di Nouvèl-Giné (462 840 km2) (ròt lanmotché, Nouvèl-Giné oksidantal, ki anba souvrennté endonézyen).
Astéroïd
thumb|(243) Ida ensi ki so lalin Daktil. Daktil sa pronmyé lalin astéroyidal ki té dékouvri.
Jé di sosyété
Jé di sosyété-a sa roun jé ki ka pratiké so kò à plizyò moun, pa opozisyon o jé ki ka pratiké yé kò sèl, jé solitèr oben kas-tèt.
Lafrik di Sid
Klima
Klima réjyonnal-ya di téritwè sa :
Listwè
Lenplantasyon définitiv-a di éropéyen atè Lafrik di Sid ka daté di 1652 ké létablisman-an, pou kont-a di Konpangni olandé-a di Lenn oryantal, di roun èstasyon di ravitayman bò'd Kap ki dirijé pa Néyèrlandé Jan van Riebeeck.
Sen-Laurent-di-Maronni
So zabitan-yan sa aplé Senloranté-ya.
Anvan kolonnizasyon-an
thumb|Kalinya o Jarden di laklimatasyon di Pari an 1892.
Tèknoloji
Wè osi
Katégori:Tèknoloji
Maripasoula
Toponnimi
Maripasoula ka tiré so non di roun lèspès di palmyé abondan annan réjyon-an : maripa.
Boudism
Bouddhism-an ki ka konté an 2005 ant 230 milyon ké 500 milyon d'adèp, sa ki an ka fè katriyenm rélijyon mondjal, dèyè (annan lòrd dékrwasan-an) kristchanism-an, islam-an ké endouism-an.
Boudism mahāyāna
Wè osi
Katégori:Boudism
Asénisman
Lòbjèktif prensipal-a sa prévansyon-an di kontak moun ké dé sibstans ki danjéréz, èspésyalman fès-ya ka mété an plas dé sistenm di trétman é di évakiyasyon dé déchè. Danjé-ya ki isou di roun mové asénisman sa milti-faktoryèl, ki pouvé fika an menm tan fizik, mikrobyolojik, byolojik oben òkò chimik.
Mars (mwa)
Istorik
O koumansman di kalandriyé romen, mwa di mars té pronmyé di lannen (Ovide, Les Fastes I-30) pas routour dé bèl jou ka marké koumansman di péryòd di lagèr. So non ka vini alò di laten Martius, non ki bay pou sa mwa pa Romen-yan an lonò di bondjé Mars, bondjé di lagèr. Janvyé ka douvini pronmyé mwa swé anba Numa Pompilius, swé anba decemviri-ya bò'd 450 anv. J.- K. Soupannan, lannen romen-yan sa idantifyé pa Dé konsoul, ki ka pran yé fonksyon 1é mè é 15 mars anvan 153 anv. J.- K., épi 1é janvyé aprè sa dat.
Hubble (téleskop spasyal)
thumb
Moskou
Wè osi
Katégori:Risi
Konsèy jénéral di Lagwiyann
Di 2008 à 2011
Ròt konséyé jénéral :
Laljéri
Tell : plenn litoral ké chenn kotché
thumb|Lokalizasyon jéyografik di Laljéri asou kontinan afriken-an.
Voloum
thumb|Diféran volim di roun tchwiyè
Larjantin
Jéyografi
thumb|Kart topografik di Larjantin.
Boulour
Boulour-a sa roun dèstriksyon parsyèl oben total ki pouvé konsèrné lapo-a, parti-ya ki mòl dé tisou, oben menm zo-ya.
Larjantin
Lendépandans
thumb|Jénéral Manuel Belgrano atè Lonn, 1815. thumb|Jénéral José de San Martín atè Paris, 1849.
Wè osi
Katégori:Lanmérik di Sid
Nil
thumb|Nil à Lil d'Aguilkia. Nil (prounonsé [nil]) sa roun flèv d'Afrik. Ké roun longò d'anviron 6 700 km, a ké flèv Amazonn, pli lon flèv di monn. Li sa isou di kontré-a di Nil Blan ké di Nil Blé. Nil blan (Nahr-el-Abiad) ka pran so sours o lak Victoria(Ouganda, Kenya, Tanzani) ; Nil blé (Nahr-el-Azrak) sa isou di lak Tana (Étchopi). Si Dé branch-ya ka ini yé kò à Khartoum, kapital di Soudan atchwèl, Nil ka jité so kò annan Méditérané an forman oun delta o nò di Éjip-a.
Wè osi
Katégori:Afrik Katégori:Lak
Niue
Niue (/nju.e/), an anglè Niue, an niuéyen Niuē, sa roun péyi ensilèr di loséyan Pasifik sid. I sa sitchwé à 2 400 km o nò-lès di Nouvèl-Zélann, o sant di oun triyanng formé pa zil Tonga, Samoa é Cook.
Mars (planèt)
Mars (senbòl : ; prounonsé an gwiyanè : /maʁs/) sa katriyenm planèt-a pa lòrd di distans krwasant o Solèy ké dézyenm pa lamas ké pa tay krwayant-a asou lwit planèt-ya ki ka konté Sistenm solèr-a. So élwagnman o Solèy sa konpri ant 1,381 ké 1,666 UA (206,6 à 249,2 milyon di kilomèt), ké roun péryòd òrbital di 669,58 jou marsyen (686,71 jou térès).
Atoll Johnston
Atoll Johnston sa roun atoll di loséyan Pasifik Nò sitchwé à 1 328 km d'Honolulu (Away). Dékouvert ofisyèlman an 1807 pa Kapitenn Charles James Johnston, li sa konpozé di kat zil.
Nomm
An anbsans-a di roun définisyon jénéral satisfézant di sa nosyon, matématik-ya ka propozé plizyò tip di nonm pou ésprimé dé mizour fizik, rézoud dé ékwasyon, wè pou apréyandé enfini-a.
Niyaj
An météyoroloji, oun niyaj sa roun lamas vizib ki konstitchwé inisyalman di roun grann kantité di goutlèt dilo (pafwè di kristal di laglas ki asosyé à dé aérosòl chimik oben dé minéral) an sispansyon annan latmòsfè-a ki laro di sirfas-a di roun planèt. Laspè di roun niyaj ka dépann di limyè-a ki li ka rousouvè, di natir-a, di dimansyon-an, di nonm é di répartisyon-an dé partikil ki ka konstitchwé li. Goutlèt dilo di roun niyaj ka provini di kondansasyon di vapò dilo-a ki kontni annan lè. Kantité maksimal di vapò d'lo-a (gaz envizib) ki pouvé fika kontni annan roun lamas di lè sa fonksyon di tanpératir-a : pli lè-a sa cho, pli li pouvé kontni di vapò d'lo.
Linyon éropéyen
Linyon éropéyen-an (LE) sa roun asosyasyon politiko-ékonnonmik sui generisde venntchwit Léta éropéyen ki ka délégé oben ka transmèt pa trété lègzèrsis-a di sèrten konpétans à dé lòrgann kouminotèr. Li ka étann so kò asou roun téritwè di 4,5 milyon di kilomèt karé, sa péplé di pli di 512 milyon di zabitan é sa dézyenm pwisans ékonnomik mondjal-a an tèrm di PIB nonminal dèyè Létazini-ya. Linyon éropéyen-an sa réji pa trété-a di Maastricht (TUE) ké trété-a di Ronm (TFUE), annan yé vèrsyon atchwèl, dipi 1é désanm 2009-a antré an vigò di trété di Lisbonn. So èstrigtir enstitisyonnèl sa an parti sipra-nasyonnal é an parti entèrgouvèlmantal : Palman éropéyen sa éli o sifraj inivèrsèl dirèk, tandi ki Konséy éropéyen-an é Konséy-a di Linyon éropéyen-an (enfòrmèlman « Konséy dé minis ») sa konpozé di rouprézantan dé Léta manm. Prézidan-an di Koumisyon éropéyen-an sa pou so pa éli pa Palman-an asou propozisyon di Konséy éropéyen. Kour di jistis di Linyon éropéyen-an sa charjé di véyé à Laplikasyon-an di drwè di Linyon éropéyen-an.
Attila
Pannan so règn, li té roun dé ennemi pli rédouté dé anpir romenn ògsidantal ké oryantal.
Linyon éropéyen
Listwè
thumb|CECA : « Léròp di sis ».
Létablisman di KEE (1957-1986)
Trété di fizyon dé ègzékitif kouminotèr sa siyen atè Brigsèl an 1965 é ka fizyonnen ègzékitif-ya (pa kréyasyon-an di Koumisyon éropéyen-an é di Konséy éropéyen) dé trwè Kouminoté éropéyen (CECA, CEE ké Euratom), alò ki sa kouminoté-ya ka dispozé déja di lenstitisyon koumen an matchè di jistis.
Létablisman di Linyon éropéyen-an (1993-2009)
Kouminoté éropéyen-yan ka roupozé alò asou trwè pilyé :
Nonm kompleks
Nou pouvé mini ansanm-an dé konplèks di roun adisyon é di roun miltiplikasyon ki an ka fè roun kò komitatif ki ka kontni kò-a dé nonm réyèl. Li sa aplé kò dé nonm konplèks é ka noté so kò ℂ. Nosyon-an di valò absoli définie asou ansanm-an dé nonm réyèl pouvé fika étandou à ansanm dé nonm konplèks é ka pran alò non-an di modjoul. Mè nou pa pouvé mini ansanm-an dé nonm konplèks di roun rélasyon di lòrd ki an ka fé oun kò totalman òrdoné, a-pou-di ki i pa posib di konparé Dé konplèks an rèspèktan règ opératwar-ya ki valab pou nonm réyèl-ya.
Atéyism
Konsèpsyon-an di atéyism-an pa té toujou konran, li chanjé swivan lotò-ya ké lépòk-ya.
Konsèy réjyonnal di Lagwiyann
Listwè
Konsèy réjyonnal-a sa kréyé an 1974 kou lasanblé di létablisman piblik-a di réjyon-an di Lagwiyann. An 1983, li ka divini lasanblé délibéran-an di réjyon-an di Lagwiyann.
Syèj
À partir di 2005, konséy réjyonnal-a ka syéjé osen di Sité administrativ réjyonnal-a (SAR), ki sitchwé annan périféri lès-a di Kayenn.
Nonm rasyonèl
Oun nonm rasyonèl sa, an matématik, roun nonm ki pouvé èsprimé so kò kou kosyan-an di Dé antché rélatif. Nonm rasyonèl-ya ki pa antché (souvan aplé fraksyon) sa souvan noté. Nou ka aplé a nimératò-a é b dénominatò-a.
Nonm réyèl
Nosyon-an di nonm réyèl ka émèrjé progrésivman di manipilasyon-an dé rapò-ya di grandò jéyométrik ki ròt ki rapò-ya d'antché natirèl dipi yé priz an kont pa Eudoxe di Cnide o ive syèk anv. J.-K. Li ka enséré osi annan aproksimasyon-an dé solisyon di problenm aljébrik é ka bay menm lyé, o milyé di xixe syèk, à miz an évidans di nonm transandan. Mè définisyon-an dé nonm réyèl pa fòrmalizé ki tchèk déséni plita ké konstriksyon-yan di Dedekind di roun pa é di Cantor é Méray di ròt pa.
Auguste
Wè osi
Katégori:Personalité
Paragwé
Jéyografi
Sirfas total ofisyèl-a di Paragwé sa 406 752 km2, ki konstitchwé, an chif arondi, di roun lè térès di 397 300 km2 é di roun lèspas akwatik di 9 450 km2. Paragwé sa roun péy di Lanmérik laten.
thumb|Paragwé an Lanmérik di Sid.
Maròk
Jéyografikman, li sa notanman karagtérizé pa tchèk zonn montangné oben dézèrtik é sa roun di sèl péy-ya — ké Lèspangn épo Lafrans — ki gangnen lariv asou lanmè Lanméditérannen di roun koté ké loséyan Atlantik di ròt-a. So popilasyon sa di 34 milyon di zabitan (rousansman di 2014) ké so sipèrfisi di 446 550 km2 (47,51 hab./km2), oben di 710 850 km2 an enkliyan Sahara ògsidantal-a — ègs-« Sahara èspangnòl », konsidéré kou roun téritwè ki pa otonnonm pa Lòrgannizasyon di Nasyonzini-ya — don li ka administré de facto anviron 80 % é ki li ka rouvandiké annan so totalité, tout kou Fron Polisario. So kiltir sa bèrbéro arab dipi plizyò syèk, é ka étann prensipalman sokò annan Magrèb ké bò sid-a di Lèspangn. Maroken-yan sa ésansyèlman di konfésyon mouzoulman.
Jéni mékanik
Disiplin di jéni mékanik
Bay annan lòrd-a di sik di lavi di roun prodjwi mékanik-a.
Maròk
Montangn
thumb|Masif-a di Toubkal.
Montangn-yan ka tchipé pli di 2 tchè di téritwè maroken ké atenn tchèk rotò ki pa néglijab. Plizyò pik ka franchi bar-a di 4 000 m. Djebel Toubkal, pli rot pik di péy, ka kilminen jouk 4 167 m. Maròk-a ka ranfèrmen kat prensipal chenn di montangn : Rif bò Nò, Mwéyen Latlas bò Lès, Rot Latlas épi Antilatlas.
Kiltir
Menm si gran majorité-a di so popilasyon sa mouzoulman ké roun fon étnik bèrbèr ki ka prédonminen, Maròk-a ki lé sokò roun péy miltikiltirèl di pa so kontak miltip é plizoumwen enpòrtan pannan tout so listwè, notanman ké Fénisyen, Ronmen, Bizanten, Vikinng, Arab, Potidjé, Otonman, Afriken sibsaaryen, Èspangnòl ké Fransé.
Léta sivil maroken-an pa ka otorizé rounlo prénon ki dé paran maroken ka swété bay yé tiboug pou tchèk rézon di « riptir ké lidantité maroken-an ». Alò ki sa mizou ki té ka konsèrnen sirtou prénon bèrbèr-ya, li « sa di pizanpi élarji pou lapélasyon-yan di lorijin arab, ki lyannen ké lislanm oben pafwè ki enspiré di sélébrité-ya di sinéma. »
Jéni jénétik
thumb|Gren di blé ki kavrézisté à roun maladi, obténi à partir di'n anzim ki ka provini di baktéri fabrikan natirèlman dé antibyotik
Avril
Katégori:Kalandriyé
Vénis (planèt)
Vénis (senbòl : ) sa roun dé kat planèt télirik di Sistenm solèr. Li sa dézyenm planèt-a pa lòrf d'élwagnman o Solèy, ké sizyenm-an pa lamas oben pa tay dékrwasant.
Moïse
thumb|Mowiz ki ka tchenbé tab-ya di lalwa-ya pen pa Guido Reni (1624)
Jénétik
Oun di so branch-ya, jénétik fòrmèl-a, oben mendélyenn, ki ka entérésé so kò à transmisyon-an dé karaktèr éréditèr ant dé jénitò ké yé désandans.
Matématik
Matématik-ya ka distengé yé kò dé ròt syans pa roun rapòr partikilyé o réyèl pas òbsèrvasyon é èspéryans pa ka poté so kò asou dé òbjè fizik.
Piblisité
Piblisité-a sa roun fòrm di kominikasyon di mas, don lòbjèktif-a sa di fiksé atansyon-an di roun sib vizé (konsomatò, itilizatò, izajé, élèktò, etc.) afen di ensité li à adopté roun konpòrtman ki swété : acha di roun prodjwi, élèksyon di roun pèrsonalité politik, ensitasyon à ékonomi-a d'énèrji, etc..
Mi
thumb
Sentéli
Sentéli sa roun koumin fransé, ki sitchwé annan départman-an di Lagwiyann.
Lokalizasyon
thumb|An rouj téritwè kouminal-a di Sentéli.
Oun pati di sid di koumin-an (anviron 1000 km2) sa an tchò di park Anmanzonnyen.
Miguel de Cervantes
Cervantes ka mennen dabò roun lavi avantiryéz di sòlda é ka partisipé koté batay di Lépanteen 1571, koté li ka pédi izaj-a di lanmen gòch-a. Sa lanmen paralizé ka val li sirnon di « Mancho di Lépante ».
Vòl spasyal
Oun vòl èspasyal ka koumansé pa roun lansman, ki ka prokiré pousé inisyal-a ki ja pèrmèt di lout roupasé lafòs-a di gravitasyon é di raché véso-a di sirfas térès-a. Oun fwè annan lèspas-a, mouvman-an di véso, ki li sa propilsé oben pa, fika détèrminé pa lalwa-ya di mékanik èspasyal-a. Sèrten anjen èspasyal ka rété annan lèspas-a endéfiniman, sèrten ka dézentégré yé kò pannan yé rantré atmosférik é ròt ka atenn sirfas-a pou roun atérisaj oben roun enpak.
Matouri
Mòrfoloji irben
Koumin-an sa konpozé di plizyò kartché :
Lirbannism-an di Matouri sa tré irégilyé. An dèrò di bour di Matouri, nou ka trouvé di ròt lyé di lirbannism lonng-an dé gran zags ki ka mennen bò'd Kayenn, Makourya oben laéropò Félix-Éboué. Lenstalasyon-an di gran lékipman atchwèl tèl ki palé réjyonnal onmnispò Georges-Théolade (PROGT), lisé di Balata ka fòrmen dé tizilé di lirbannism an mitan di zonn di danbwa dans. Nou pwé noté égalman lenstalasyon-an di syèj di kouminoté-a di koumin di Sant Litoral annan koumin-an di Matouri, ki pròch di lisé di Balata.
Listwè
25 févriyé 1891, koumin-an di Tour-de-L'Isle fika nonmen Matouri.
Pari
Lidrografi
Ròt kour dilo ka travèrsé oben té ka travèrsé Pari, don rwiso di Bak, Labyèv-a, ru des Orgueilleux, kanna di l'Ourcq, la darse di fon di Rouvray, rwiso di Gravelle, rwiso di Montreuil— égalman aplé di la Pissotte —, rwiso di Saint-Germain, kannal Saint-Martin.
Vénézwéla
Lagèr di lendépandans
Plizyò konspirasyon kont rouprézantan-yan di kouronn èspangnòl-a ka présédé lagèr-ya di lendépandans.
Frontchè térès
Soupannan, Vénézwéla ka rouvandiké téritwè-a ki ka korèsponn o Gwiyannan atchwèl, ki ka alé pafwè jouk Sourinanm. Asou kart-ya di Vénézwéla, Gwiyannan sa endiké antan ki Zonn an réklanmasyon.
Pari
Toponnimi
Parisi-ya té bay yé non à Pari, ensi ki o péy di Parisis (atchwèlman « péy di Lafrans »), ki ka sibzisté annan Villeparisis, Cormeilles-en-Parisis, Fontenay-en-Parisis. Nou té ka trouvé égalman dé golwè an Langlétè, annan atchwèl Yorkshire di Lès-a.
Lidrografi
Lasenn-an ka travèrsé lavil an fòrman roun lark di sèrk, ki ka rantré pa sid-lès pou an soti o sid-lwès. Pli di trant pon ka pèrmèt di franchi flòv-a.
Kafé, réstoran ké brasri
Kafé-ya sa rapidman divini roun parti entégran di kiltir fransé-a di pa yé laspè, an partikilyé à partir di louvriti-a di kafé di Réjans-a o Palè-Rwayal an 1681 épi, lwit lannen plita, di kafé Procope asou lariv goch-a. Kafé-ya annan jarden-yan di Palè-Rwayal sa divini partikilyèrman popilèr o kour di xviiie syèk é pouvé fika konsidéré kou pronmyé « téras di kafé » atè Pari. Sala-ya pa té konnèt di lègspansyon jouk sa ki trotwè-ya ké boulva-ya koumansé aparèt o milyé di xixe syèk. À Révolisyon-an, tchwizinyé-ya dé prens é dé nòb ka kréyé konsèp-a di rèstoran.
Di Bèl Lépòk-a à Ségon Lagèr mondjal-a
Pannan Bèl Lépòk, lègspansyon ékonnonmik di Pari sa enpòrtan ; an 1913 lavil-a ka posédé san mil antrépriz ki ka anplwayé roun milyon di ouvriyé. Ant 1900 ké 1913, 175 sinéma sa kréyé atè Pari, rounlo gran magazen ka wè jou-a é ka kontribiyé o réyonnman di lavil limyè-a. Lyé di tout èspékilasyon, Pari ka divini osi dézyenm laplas finansyé entèrnasyonnal-a près à égalité ké Lonn.