cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
1732
1732 sa roun lannen bisègstil ki ka koumansé oun mardi.
1091
Sa paj ka konsèrné lannen 1091 di kalandriyé julyen.
1455
Sa paj ka konsèrnen lannen 1455 di kalandriyé julyen.
1294
Sa paj ka konsèrné lannen 1294 di kalandriyé julyen.
1066
Sa paj ka konsèrné lannen 1066 di kalandriyé julyen.
1337
Sa paj ka konsèrné lannen 1337 di kalandriyé.
1061
Sa paj ka konsèrné lannen 1061 di kalandriyé julyen.
1470
Sa paj ka konsèrnen lannen 1470 di kalandriyé julyen.
1168
Sa paj ka konsèrné lannen 1168 di kalandriyé julyen.
1475
Sa paj ka konsèrnen lannen 1475 di kalandriyé julyen.
1633
1633 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun sanmdi.
1377
Léròp
Routour di lapès-a an Léròp (1377-1378).
1496
Sa paj ka konsèrnen lannen 1496 di kalandriyé julyen.
1251
Sa paj ka konsèrné lannen 1251 di kalandriyé julyen.
1477
Sa paj ka konsèrnen lannen 1477 di kalandriyé julyen.
1128
Sa paj ka konsèrné lannen 1128 di kalandriyé julyen.
1211
Sa paj ka konsèrné lannen 1211 di kalandriyé julyen.
1574
1574 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun vandrédi.
1130
Sa paj ka konsèrné lannen 1130 di kalandriyé julyen.
1734
thumb|Pronmyé kart jénéral di anpir ris, I.K. Kirilov.
1097
Sa paj ka konsèrné lannen 1097 di kalandriyé julyen.
1072
Sa paj ka konsèrné lannen 1072 di kalandriyé julyen.
1339
Sa paj ka konsèrné lannen 1339 di kalandriyé julyen.
1312
Sa paj ka konsèrné lannen 1312 di kalandriyé julyen.
1313
Sa paj ka konsèrné lannen 1313 di kalandriyé julyen.
1314
Sa paj ka konsèrné lannen 1314 di kalandriyé julyen.
1389
Sa paj ka konsèrné lannen 1389 di kalandriyé julyen.
1170
Lyen ègstèrn
Katégori:Kalandriyé
1579
1579 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun jédi.
1135
Sa paj ka konsèrné lannen 1135 di kalandriyé julyen.
1584
1584 sa roun lannen bisègstil ki ka koumansé oun dimanch.
1583
thumb|17 désanm : dèstriksyon di chato di Bad Godesberg
1392
Sa paj ka konsèrné lannen 1392 di kalandriyé julyen.
1174
Sa paj ka konsèrné lannen 1174 di kalandriyé julyen.
1393
Sa paj ka konsèrné lannen 1393 di kalandriyé julyen.
1108
Sa paj ka konsèrné lannen 1108 di kalandriyé julyen.
1085
Sa paj ka konsèrné lannen 1085 di kalandriyé julyen.
1802
Sa paj ka konserné lannen 1802 di kalandriyé grégoryen.
1769
thumb|3 jen : journal di kaptenn Cook.
1707
1707 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun sanmdi.
1352
Sa paj ka konsèrné lannen 1352 di kalandriyé julyen.
1710
1710 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun mèrkrédi.
1175
Lazi
Mwann bouddhis-a Hōnen (oben Genku) ka fondé sèk-a di Latè pir-a (Jōdo shū), o Japon. So prédikasyon, ki dèstiné o pli enb ka konnèt oun siksè immans é dourab.
1509
Sa paj ka konsèrnen lannen 1509 di kalandriyé julyen.
1748
1748 sa roun lannen bisègstil ki ka koumansé oun lendi.
1321
Sa paj ka konsèrné lannen 1321 di kalandriyé julyen.
1261
Sa paj ka konsèrné lannen 1261 di kalandriyé julyen.
1140
Sa paj ka konsèrné lannen 1140 di kalandriyé julyen.
1019
Sa paj ka konsèrné lannen 1019 di kalandriyé julyen.
1880
Sa paj ka konserné lannen 1880 (MDCCCLXXX an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
1262
Sa paj ka konsèrné lannen 1262 di kalandriyé julyen.
1651
1651 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun dimanch.
1142
Évènman
Prensipoté-a d'Antioche ka libéré so kò di suzerennté bizantin-an.
1180
Sa paj ka konsèrné lannen 1180 di kalandriyé julyen.
1714
1714 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun lendi.
1809
Sa paj ka konserné lannen 1809 di kalandriyé grégoryen.
1891
Sa paj ka konserné lannen 1891 (MDCCCXCI an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
1269
Sa paj ka konsèrné lannen 1269 di kalandriyé julyen.
1117
Sa paj ka konsèrné lannen 1117 di kalandriyé julyen.
1815
Évènman
thumb|Ségonn lagèr barbarèsk. Koumandan-an di lèskad amérikenn Decatur ké dey d'Aljèr.
1227
Sa paj ka konsèrné lannen 1227 di kalandriyé julyen.
1752
thumb|Benjamin Franklin ka envanté paratonèr-a.
1189
Sa paj ka konsèrné lannen 1189 di kalandriyé julyen.
1602
Évènman
15 avril : Juan de las Cabezas Altamirano sa éli lévèk di Santiago di Kiba.
1520
Sa paj ka konsèrnen lannen 1520 di kalandriyé julyen.
1522
Sa paj ka konsèrnen lannen 1522 di kalandriyé julyen.
1154
Sa paj ka konsèrné lannen 1154 di kalandriyé julyen.
1603
1603 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun mèrkrédi.
1191
Sa paj ka konsèrné lannen 1191 di kalandriyé julyen.
1359
Sa paj ka konsèrné lannen 1359 di kalandriyé julyen.
1755
1755 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun mèrkrédi.
1404
Sa paj ka konsèrné lannen 1404 di kalandriyé julyen.
1282
Sa paj ka konsèrné lannen 1282 di kalandriyé julyen.
1329
Sa paj ka konsèrné lannen 1329 di kalandriyé julyen.
1235
Sa paj ka konsèrné lannen 1235 di kalandriyé julyen.
1283
Sa paj ka konsèrné lannen 1283 di kalandriyé julyen.
1757
thumb|23 jen : Robert Clive ka kontré Mir Jafar, koumandan dé fòs di nabab, aprè batay di Plassey..
1662
1662 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun dimanch.
1362
Sa paj ka konsèrné lannen 1362 di kalandriyé julyen.
1415
Sa paj ka konsèrnen lannen 1415 di kalandriyé julyen.
1027
Sa paj ka konsèrné lannen 1027 di kalandriyé julyen.
1720
thumb|Révolt di Vila Rica. Jijman di Felipe dos Santos.
1365
Sa paj ka konsèrné lannen 1365 di kalandriyé julyen.
1163
Sa paj ka konsèrné lannen 1163 di kalandriyé julyen.
1165
Sa paj ka konsèrné lannen 1165 di kalandriyé julyen.
1029
Sa paj ka konsèrné lannen 1029 di kalandriyé julyen.
1903
1903 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun jédi.
1288
Sa paj ka konsèrné lannen 1288 di kalandriyé julyen.
1031
Sa paj ka konsèrné lannen 1031 di kalandriyé julyen.
1786
1786 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun dimanch.
1239
Sa paj ka konsèrné lannen 1239 di kalandriyé julyen.
1242
Sa paj ka konsèrné lannen 1242 di kalandriyé julyen.
1785
1785 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun sanmdi.
Pwèl (chofaj)
Pwèl-a sa roun aparèy di chofaj ridimantèr. Pli souvan-an, li ka chofé dirèkman lyé-a koté i trouvé so kò. Li sa ridimantèr annan sans-a ki li ki pa ka konpòrté di sirkwi kalopòrtò (sirkwi di dépò tèrmik) sof èsépsyon. A pwen prensip-a ki ka distengé li di roun chodjè. Li ka propajé so chalò pa konvèksyon é pa réyonnman dirèkman à partir di li-menm.
1904
1904 sa roun lannen bisekstil ki ka koumansé oun vandrédi.
1833
Sa paj ka konserné lannen 1833 (MDCCCXXXIII an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
1608
1608 sa roun lannen bisègstil ki ka koumansé oun mardi.
1035
Sa paj ka konsèrné lannen 1035 di kalandriyé julyen.
1292
Sa paj ka konsèrné lannen 1292 di kalandriyé julyen.
Bronz
thumb|Tòrk golwa an bronz.
1956
1956 sa roun lannen bisekstil ki ka koumansé oun dimanch.
Albert Einstein
thumb
Rèv
Rèv-a sa roun « dispozisyon di lèspri-a ki jénéralman nòktirn, ki sirvini o kour di somèy, é ki ka prokiré à endividi-a ki évéyé dé souvni nonmen yé osi rèv ».
Lotomobil
Dèskripsyon
Izaj-a ka limité anplwa-a di tèrm otomobil o véyikil ki ka posédé kat rou, di dimansyon enféryò à sala dé otobis é dé kamiyon, mè ka anglobé pafwè kamyonèt-ya. Byen ki yé sa dé « véyikil otomobil », motosiklèt-ya sa abitchwèlman pa klasé annan sa katégori.
Plato dé Gwiyann
Réjyon-an sa roukouvri pa pli gran danbwa vyèrj tropikal imid-a ki pa òkò vigtim di déforèstasyon-an. Danbwa gwiyannen-an sa pa so natir similè à sa-a di Lanmanzonni, don li sa roun prolonjman.
Algoritm
Oun algoritm sa roun swit fini é pa anbigi d’opérasyon oben d'enstriksyon ki ka pèrmèt di rézoud roun problenm oben d'òbténi roun rézilta.
1613
1613 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun mardi.
1963
1963 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun mardi.
1205
Sa paj ka konsèrné lannen 1205 di kalandriyé julyen.
1041
Sa paj ka konsèrné lannen 1041 di kalandriyé julyen.
1040
Azi
An Chin, Liao-ya é Xia-ya ka ménasé di lansé roun kanpangn konjwent kont Song-yan. Administratò-a di Shaanxi Fan Zhongyan (989-1052) sa charjé di konténi Xia-ya à frontchèr-a ; oun trété sa signé an 1044.
Poligonn
Li sa nonmen kwarè si omwen Dé koté ki pa konsékitif sa sékant, é senp si entèrsèksyon-an di Dé koté sa toujou vid, oben rédjwit à roun somè pou Dé koté konsékitif. Sonm-an dé ang di roun poligonn senp (konvèks oben awa) ka dépann ki di so nonm di somè.
Pè
Lapè-a sa roun konsèp ki ka dézigné oun léta di kalm oben di trankilité ensi ki absans-a di pèrtibasyon, di troub, di lagèr é di konfli. Li ka korèsponn osi à roun idéyal sosyal ké politik.
1849
Sa paj ka konserné lannen 1849 (MDCCCXLIX an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
1852
Sa paj ka konserné lannen 1852 (MDCCCLII an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
Réchofman klimatik
Réchofman klimatik-a (oben réchofman planétèr, réchofman global oben dérègman klimatil) sa fénomenn d'ogmantasyon dé tanpératir mwayenn oséyanik é di lè-a, ka endjwi pa kantité-a di chalò pyéjé à sirfas térès, ki mizouré dipi plizyò déséni, di fè dé émisyon di gaz à léfè di sèr (CO2 etc.). Sa tèrm ka dézigné kominéman réchofman global-a òbsèrvé dipi koumansman-an di xxe syèk.
1665
1665 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun jédi. Li ka fè parti di piti laj glasyèr.
1666
1666 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun vandrédi.
Péken
Péken (an chinwa : 北京 ; pinyin : běijīng, litéralman « kapital di nò »), égalman aplé Beijing, sa kapital di Répiblik popilèr di Lachin. Sitchwé annan nò di péyi, minisipalité di Péken (北京市, abréjé an 北京), di oun siperfisi di 16 800 km2, ki ka bòdé provens di Hebei ensi ki minisipalité di Tianjin. Péken sa konsidéré kou sant politik é kiltirel di Lachin, tandi ki Hong Kong é Shanghai ka dominé o nivo ékonomik.
Wè osi
Katégori:Lachin
Noutrisyon
Noutrisyon-an (di laten nutrire : nouri) sa lansanm dé processus pa lakèl roun vivan ka transfòrmé dé aliman pou asiré so fonksyonnman. Noutrisyon sa égalman roun syans pliridisiplinèr, konpòrtan dé gran zaks. Dayò, fizyoloji di noutrisyon-an ka trété di mannyè don órganism-a ka opéré transfòrmasyon-an dé aliman, ki lé di dé processus métabolik. Sala ka konpòrté étid-a di rol dé makronoutriman é dé mikronoutriman o nivo dé mékanism byochimik sélilèr, é konsékans-ya asou tisou-ya di roun dézékilibré ant énèrji-a ki absòrbé é énèrji-a ki dépansé pa lòrganism-a.
1667
thumb|Kart di Chin, di Athanasius Kircher, 1667.
1974
1974 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun mardi.
Périklès
Wè osi
Katégori:Personalité
Anpir ris
À finisman-an di xixe syèk, tay-a di Anpir sa d'qnviron 21 800 000 kilomèt karé (prèsk 1/6e dé latè émèrjé di glòb).
1865
Sa paj ka konserné lannen 1865 (MDCCCLXV an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
Langlétè
Langlétè-a (an annglé England [ˈɪŋɡlənd]) sa roun nasyon konstititiv di Rwéyonm-Ini. Li sa bòdé pa Lékòs bò nò ké péy di Gal bò lwès. So litoral sa antouré pa lanmè-a di Nò à lès, lanmè di Lirlann bò nòlwès, épi Lanmanch-a bò sid ki ka séparé li di Léròp kontinantal-a. So téritwè ka kouvri majorité-a di sant ké sid di zilé di Gran Britangn, é li ka enkli égalman roun santenn di ti zilé. So kapital sa Lonn ki sa pronmyé lè irben-an di Rwéyonm-Ini é, soulon kritèr-ya ki rétni, di Linyon éropéyen-an. Langlétè sa nasyon-an ki pi péplé-a di Rwéyonm-Ini ké 53 milyon di zabitan an 2011, sa ki ka rouprézanté 84 % di popilasyon britannik-a, é sa pli gran-an ké roun sipèrfisi di 131 760 km2. Non-an di « Langlétè » sa frékranman mé fosman anplwéyé, pa sinégdòk, pou déziyen Rwéyonm-Ini annan so ansanm.
Koulò
thumb|Lapentir di Claude Monet.
Langlétè
Démografi ké limigrasyon
Ké pli di 53 milyon di zabitan, Langlétè sa di lwen nasyon konstititiv-a ki pli péplé-a di Rwéyonm-Ini, ké anviron 84 % di popilasyon total-a. Pou konparé, Langlétè-a ka posédé 4è pli gran nonm di zabitan annan Linyon éropéyen-an, ké 25e annan monn-an. Ké roun dansité di 422 zabitan an kilonmèt karé, a dézyenm téritwè ki pli danséman péplé-a di Linyon éropéyen-an, apré Malt.
1978
1978 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun dimanch.
1670
1670 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun mèrkrédi.
Kouran di islam
thumb|Poursantaj di musulman pa péyi Vèrt : sunnism, vyolè : chiism, nwè : ibadism.
1623
1623 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun dimanch.
1543
1543 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun lendi.
Iliade
Ilyad-a sa konpozé di 15 337 ègzamèt daktilik é, dipi lépòk hellénistik-a, divizé an venn-kat chanté. Tèks-a té probabman té konpozé ant -850 é -750, swé ka syèk aprè péryòd-a à lakèl istoryen-yan ka fè korèsponn lagèr mitik-a ki li ka rélaté. Li pa té fiksé pa ékri ki anba Pisistrate, o vie syèk anv. J.-K..
Lésans (idrokarbir)
Rol partikilyé dé konpozan
Parmi alkann-yan, Dé ka jwé oun rol partikilyé : òktann-an C8H18 é èptann-an C7H16.
1986
1986 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun mèrkrédi.
1544
thumb|Kart di monn di Battista Agnese, 1544
Polinézi fransé
Polinézi fransé sa roun kolègtivité di lout-lanmè (KLL) di Répiblik fransé-a (kòd 987) ki konpozé di senk larchipèl ki ka rougroupé 118 zilé don 76 abité : larchipèl di Sosyété-a ké zilé-ya di Van ké zilé Anba-Van-an, larchipèl dé Tuamotu, larchipèl dé Ganbyé, larchipèl dé Lostral é zilé Makiz-ya. Li sa sitchwé annan sid-a di loséyan Pasifik, à anviron 6 000 kilonmèt à lès di Lostrali. Li ka enkli osi vas lèspas maritim-yan ki adjasan. Polinézi fransé-a sa roun téritwè ki pa otonnonm ki ka roulévé di artik 73 di Chart dé Nasyonzini.
xxe ké xxie syèk
Dé zabitan dé EFO ka partisipé o konba di Pronmyé Lagèr mondjal-a ké batayon di Pasifik ; parmi yé fitir chèf-a di mouvman antikòlonnyalis, Pouvanaa Oopa. Mé a pou antann finisman-an di Ségon Lagèr mondjal-a pou ki roun lévolisyon sansib pwé koumansé.
Imajri pa rézonans magnétik
Imajri pa rézonnans magnétik (IRM) sa roun tèknik d'imajri médikal ki ka pèrmèt d'òbténi dé wè an Dé oben trwa dimansyon di entéryò-a di kò di fason ki pa envazib ké roun rézolisyon an konstrat rélativman élvé. IRM-an ki ka roupozé asou prensip-a di rézonnans magnétik nikléyèr-a (RMN) ki ka itilizé propriyété kantik-ya dé nwayo atomik pou spèktroskopi-a an analiz chimik. IRM-an ka nésésité oun chan magnétik pwisan é èstab ki prodjwi pa roun éman siprakondiktò ki ja kréyé oun magnétizasyon dé tisou pa alignman dé moman magnétik di spin. Dé chan magnétik ka osiyé pli fèb, nonmen « radjofrékans », sa alò apliké di fason à léjèrman modifyé sa alignman é prodjwi roun fénomenn di présésyon ki ka bay lyé lieu à roun signal élèktromagnétik mizourab.
Polinézi fransé
Jéyografi
thumb|Kart topografik di Polinézi fransé-a.
1626
1626 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun jédi.
Anestézi
Domenn-an di médsin ki ka étidjé é pratiké anèstézi-a sa anèstozyoloji. Sa èspésyalité médikal sa résant, é li révolisyoné médsin-an ki ka pèrmèt oun sourji(chiriji) di kalité. Itilizasyon tèknik-a di anèstézi modèrn sa roun dé pilyé di rékipérasyon rapid-a aprè sourji ki ka rédjwi konplikasyon-yan é ka pèrmèt o pasyan di routrouvé pli rapidman so mwayen-yan é so otonomi.
Byografi
Fonksyon pou lotò
Di nonbré faktò oben roun moun pouvé pousé à rédijé oun byografi, parmi lakèl swè-a di apòrté so pròp entèrprétasyon à roun parkour, volonté-a di afirmé so entérè pou sala don nou ka fè byografi-a, volonté-a di briga kont bliyé oben tantasyon di érijé so kò an gardjen di mémwar-a tout an lésan oun témoignaj istorik.
Janr byografik ka ègzisté dipi Antikité-a (IV° s. av. J.-K., an Grès), mè tèrm byografi ka ègzisté ki dipi xviie syèk.
Épopée de Gilgamesh
thumb|XIe tablèt di vèrsyon di Niniv di Épopé di Gilgamesh, ki ka roulaté Délij-a.
1997
1997 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun mèrkrédi.
1547
thumb| Posésyon-yan dé Habsbourg an 1547
Listwè di Lagwiyann
Anvan XVIIe syèk-a
Bò livè 1500, kaptenn èspangnòl-a Vicente Yañez Pinzon, ki té akonpangen Christophe Colomb lò di so pronmyé vwayaj é ki roun tanpèt ka jité 26 janvyé-a annan dèlta di Lanmanzonn-an, roukonnèt lakot potidjé-a jouk Lorénòk-a, fitir frontchè di Lagwiyann.
Baz èspasyal éropéyen
An 1964, jénéral di Gaulle désidé di konstrwi roun baz èspasyal atè Lagwiyann, ki dèstinen pou ranplasé baz saharyenn-an sitchwé atè Laljéri épi pou dévlopé lékonnonmi gwiyannen. Pozisyon di sa départman sa priviléjyé, pròch di lékwatò ké roun larj louvriti asou loséyan. Sant èspasyal gwiyannen, dipi pronmyé lafizé-ya « Véronique », larjman dévlopé so kò o fil dé lannen. Dégra èspasyal di Léròp-a ké dé lansò kou Ariane 4 ké Ariane 5, ki ka roulévé oun véritab siksé mondjal, Sant èspasyal gwiyannen dévlopé osi Progranm Vega, ké roun baz di lansman Soyouz ki konstrwi atè Sennmari. An 2021, Lagwiyann ké asisté bay lansman di nouvèl lafizé Ariane 6, projè dévlopé an 2014.
Lourougwé
Lourougwé, an fòrm lonng répiblik oryantal di Lourougwé, an èspangnòl Uruguay ké República Oriental del Uruguay, sa roun péy di Lanmérik di Sid ki sitchwé o sid di Brézil é à lès-a di Larjantin-an, don li sa séparé pa flòv Lourougwé-a ki li bay so non. Lourougwé ganyen roun sipèrfisi total di 176 220 km2 pou roun popilasyon di 3 477 770 zabitan.
Péryòd kòlonnyal ké lendépandans
thumb|Sèrman-an dé « Trant-trwè Oryantal », révolisyonnèr ourougwéyen.
Lanmanpa
Listwè
Pa Trété di Tordesillas-a, téritwè-a di atchwèl Lanmanpa té ka apartni o Èspangnòl. Pannan linyon-an dé kouronn èspangnòl ké potidjé, réjyon-an té érijé an kaptennri di Costa de Cabo Norte (Kot di Kap Nò) anba dirègsyon-an di Bento Parente. Sa désizyon, té fè pou protéjé réjyon-an kont Fransé, Olandé ké Anglé ki ka enstalé yé kò piti piti annan réjyon-an.
Léta
Di mannyè di wè òrganizasyonèl, a roun fòrm di òrganizasyon ki sosyété-a ka itilizé pou oryanté so kò ké jéré so kò. Léta-a ka dézigné égalman roun ansanm di moun ki ka asèpté di enpozé so kò roun lòrd.
Lanmanpa
Listwè
Chwè-a di Lanmanpa pou fransé ka èspliké so kò pa roun volonté di raprochman ké Lagwiyann-an, ki limitròf, menm di roun volonté di dézanklavman, akoz di lizòlman-an pou dé rézon jéyografik di sa Léta pa rapò à lirès di Brézil. Garenmpéros-ya, Sasé dilò Brézilyen-yan, li ka prospègté é ka sasé dilò atè Lagwiyann, di mannyè ilégal, ka vini à pli di 90 % di léta Brézilyen-an di Lanmanpa. Pli souvan-an, yé ka posédé dé roudiman di Fransé, pas a lanng étranjé sirtou anségné annan lékòl-ya di sa léta, sa ki ka fè ki rélasyon-yan ké ladministrasyon-an ké jandanbri-a di Lagwiyann sa alò fasilité.
Brézil
Jéyografi
Li ka patajé dé frontchèr térès ké Lourougwé o sid, Larjantin-an ké Paragwé-a o sid-lwès, Bolivi-a ké Pérou-a à lwès-a, Kolonbi-a o nò-lwès ké Vénézwéla, Sourinanm-an, Gwiyannan ké Lagwiyann o nò. Di pa so tay, Brézil-a ka partajé roun frontchè koumin ké tout péy-ya di Lanmérik di Sid, à lésèpsyon-an di Lékwatò-a é di Chili. Téritwè brézilyen-an ka konprann égalman roun sèrten nonm di zilé oben di tizilé, kou Fernando de Noronha, Atoll das Rocas, zilé-ya di Saint Pierre ké Saint Paul ensi ki larchipèl-a di Trindad é Martin Vaz. So tay, so rélyèf, so klima ké so rousours natirèl ka fè di Brézil roun péy jéyografikman divèrsifyé.
Logaritm
John Napier té dévlopé logaritm-yan o koumansman di xviie syèk. Pannan trwa syèk, tabl-ya di logaritm ké règ-ya pou kalkil té itilizé pou réyalizé dé kalkil, jouk yé ranplasman, à finisman-an di xxe syèk, pa dé kalkilatris.
1676
1676 sa roun lannen bisègstil ki ka koumansé oun mèrkrédi.
Gastro-antérit
thumb|Diférant virus di gastro-antérit : A = rotavirus, B = adenovirus, C = Norovirus é D = Astrovirus.
Oun gastro-antérit sa roun enfèksyon enflamatwè di sistenm dijèstif ki pouvé antréné nozé-a, dé vomisman, dé kranp abdominal, dé flatilans ké djidjit-a, ensi ki dézidratasyon-an, di lafyèv ké dé céphalées (mal di tèt).
Filozofi si sé syans
Filozofi dé syans sa branch-a di filozofi-a ki ka étidjé fonnmann filozofik-ya, sistenm-yan ké èsplikasyon-yan di syans-a, ki a di syans natirèl (fizik, byoloji, etc.) oben di syans sosyal (psikoloji, ékonomi, etc.). Filozofi dé syans sa pou raproché di épistémoloji-a di ontoloji-a, Dé domenn okèl li ka anprenté bokou é okèl li ka pozé di nouvèl késyonnman.
Bèl
thumb|Tanp bouddik annan montagn-ya, kopi ansyenn daprè Li Cheng. Oun tèz kourant ka asosyé kontanplasyon di bèlté ké élévasyon spiritchwèl.
Lanlmangn
Jéyografi
thumb|Kart dé rélyèf é prensipal gran lavil di Lanlmangn.
Lanmòd é dizangn
Sèrten dizangnò anlman mennen roun kontribisyon enpòrtan o dizangn endistriyèl modèrn, an enspiran yé kò notanman di lékòl di Bauhaus, di Dieter Rams é di Braun.
Entèrnèt
Entèrnèt sa rézo enfòrmatik mondjal-a ki aksésib pou piblik. A roun rézo di rézo, ké kouminikasyon di patché, san sant névraljik, ki konpozé di milyon di rézo ki osi byen piblik ki privé, iniversitèr, koumèrsyal ké gouvèlmantal, yémenm rougroupé an rézo otonnonm.
1552
1552 sa roun lannen bisègstil ki ka koumansé oun vandrédi.
1946
1946 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun mardi.
1947
1947 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun mèrkrédi.
Striktir entern di Latè
5. Noyo ekstern
Danbwa
Divèr tip di danbwa ki ka ègzisté ; dé danbwa primèr o danbwa nonmen irbenn, ké gradjan-yan entèrmédjèr. I ka ègzisté égalman di nonbré tip di ésplwatasyon dé danbwa (silvikiltir, agrosilvikiltir).
Pòsmodèrnism
Mo-a pòsmodèrnism aparèt pou dézigné dabò oun mouvman artistik, ki téyorizé pa kritik-a di lar Charles Jencks, ki ka angajé oun riptir ironik ké konvansyon an istorik-ya di modèrnism an architèktir é an irbanism, tou partikilyèrman ké prétansyon-yan à konklir listwè-a é et à ignoré jéyografi-a. Annan liv-manifès-a di sa mouvman, entitilé Langaj di architèktir pòsmodèrn, ki parèt atè Lonn an 1977, Charles Jencks ka réyenskri architèktir-a annan fil-a di roun listwè jénéral dé mouvman artistik.
Ion
Oun ion oben yon est sa roun atom oben roun molékil élèktrik, pas ki so nonm d'élèktron sa diféran di so nonm di proton. Nou ka distengé Dé grann katégori d'ion : kasyon-yan ki charjé pozitivman, ké anyon-yan ki charjé négativman.
Potidjal
Délimité o nò é a lès pa Lèspangn épi o sid é à lwès pa loséyan Atlantik, li sa péyi-a ki pli ògsidantal di Léròp kontinantal.
Lanmérik santral
Lanng
Èspangnòl sa lanng ofisyèl annan tout péyi-ya, sof atè Béliz koté lanng ofisyèl sa annglé. Annglé sa kouran asou lakot koté i té gen bokou di lasandans afriken, tandi ki nativ anmériken-yan ka kontinwé palé yé lanng matèrnèl.
Lanmanzonn (flòv)
Fonn di Lanmanzonn-an
Basen-an di Lanmanzonn-an ka kontni anviron kar-a di tout lèspès zannimo-ya ki répèrtoryé asou plannèt-a é byen di ròt òkò ki ka rété à idantifyé.
Bébé
Tit
Bébé sa roun tit notaman poté pa :
Lanmò
So listwè
Afriken-yan ki pédi yé libèrté é ki té ka wè yé kanpanyen mouri di lafin é ki té ka tchwé yé kò.
Lanmè
thumb|right|250px|Foto té pran fas a lanmè asou roun laplaj chilyenn.
1678
thumb|10 out-17 sèptanm : trété di Nimègue. Gravir é désen di Jan Luyken.
Lanmou
vignette|thumb|koupl amblématik Roméo é Juliette, tablo di Frank Dicksee (1884).
Antan ki konsèp jénéral, lanmou ka voyé lapli di tan à roun profon santiman di tandrès anvèr oun moun. Toutfwè, menm sa konsèpsyon èspésifik di lanmou ki ja konprann oun larj éventay di santiman ki diféran, ki k'alé di dézir pasyoné é di lanmou romantik-a, à tann sèkswèlité di lanmou fanmilyal-a oben di lanmou platonik-a é à dévosyon èspiritchwèl-a di lanmou rélijyé-a.
Ipertansyon artéryèl
Définisyon
Présyon artéryèl-a divèt fika mizouré an pozisyon asiz oben alonjé, aprè 5 à 10 minout di répo. Médsen-an ka mizouré Dé nonm :
Qin Shi Huang
thumb|Qin Shi Huang ka poté kwaf enpéryal-a mianliu ki li envanté.
Qin Shi Huang (chinwa : 秦始皇 ; pinyin : Qín Shǐhuáng ; Wade : Ch'in² Shih³-huang² ; EFEO : Tsin Chi-hoang ; kontonè Jyutping : Ceon⁴ Ci²-wong⁴ ; kontonè Yale : Chèuhn Chí-wòhng) (v. 259 – 10 sèptanm 210 anv. J.-K.) té dabò rwè-a di Qin di 247 à 221 anv. J.-K.. Li té mété finisman à péryòd féyodal an konkétan roun à roun ansanm-an dé Rwayom ki ka konbatan ant 230 é 221 anv. J.-K. é ka divini inifikatò di anpir-a di Chin, é pa konsékan anprò fondatò di dinasti Qin (221 à 207 anv. J.-K.). I sa osi aplé « Shin no Shikōtei » (Pronmyé Anprò Qin) an japonè.
Kouto
Istwè
thumb|upright=0.4|Oun kouto di tchwizin di tip « kouto di chef ».
Lanmanzonni
Listwè
À koté dé prodjwi tradisyonnèl di lèstragsyon-an ki dèstinen o Létazini é à Léròp (bwa, nwè di Brésil, sòrb, gwarannan, ké lakèl nou ka fabriké dé bwéson, fib di jout é di malva, etc.) aparèt dé prodjwi nouvèl di tègnoloji avansé (aparèy di télévizyon, chenn i-fi, sirkwi enprimen, machin à kalkilé élègtronnik mé osi razwè, vèr pou linèt, bisiklèt, bato, etc.). Mouvman koumèrsyal-a sa entans. À partir dé lannen 1970, péy anmanzonnyen-yan, ké notanman Brézil-a, té ankourajé lokipasyon-an ké lanménajman-an di téritwè forèstché afen di entégré'l à lékonnonmi nasyonnal-a. Lòbjègtif-a té di konstitchwé di gran èsplwatasyon, di simyé kontrolé frontchè-ya é di mennen dé popilasyon pov asou nouvèl latè-ya. Dé projé grandjoz di kolonnizasyon té lansé, ki té abouti, ké lakò-a di gouvèlman brézilyen, à fòrmasyon-an di gran donmenn privés.
Lanmanzonni légal brézilyen
Li ka konprann Léta-ya di l'Acre, di Lanmanpa, di l'Amazonas, di Pará, di Rondônia, di Roraima ké roun parti dé Léta di Mato Grosso, di Tocantins é di Maranhão.
Carl Friedrich Gauss
thumb
Dante Alighieri
Dante Alighieri (Durante degli Alighieri nonmen « Dante ») sa roun powèt, markè-palò é wonm politik floranten né ant mi-mè-a é mi-jen-an 1265 atè Florence é mouri 14 sèptanm 1321 atè Ravenne.
1680
1680 sa roun lannen bisègstil ki ka koumansé oun lendi.
Lanmè Kaspyenn
Wè osi
Katégori:Azi Katégori:Lak
Lanng
Ròt
Nou ka aplé lanng matèrnèl di roun moun roun lanng ki sa moun té anprann annan so lanfans o kour di so anprantisaj di langaj.
Fimen
- Avèk sigarèt elektwonik la, ou reyalize pèsonalize sispann fimen. Ou ale nan pwòp vitès ou ak sa a eksplike efikasite nan vape a nan sispann konplè nan tabak.
Piti piti e toujou nan pwòp vitès ou, redwi dòz nikotin ou absòbe. Ou ka santi yon ti anvi lè ou chanje nivo nikotin. Men, efè segondè sa yo ta dwe tanporè ak siportab.
Krim
Krim di drwè pénal entèrnasyonal
Prensip-ya di Nuremberg di 1950, san valò pozitiv, ka fòrmilé trwa katégori di krim di drwè pénal entèrnasyonal :
Kourou
Kiltir
thumb|155px|[[Touloulou pannan gran parad di Kourou.]]
Anlman
Di nou jou, so lokitò-ya, ki aplé « jèrmannofonn », ka réparti prensipalman so kò, ké bò'd 100 milyon di lokitò, an Léròp, sa ki ka fè di yé lanng ki pli palé-a annan Linyon éropéyen-an (LE).
Répartisyon jéyografik
Anlman-an sa lanng ofisyèl-a di pyès Léta fédéré dé Létazini malgré roun lasèrsyon rékiran ki fondé asou roun konfizyon istorik.
Ségon mitasyon konsonnantik
Nou ka koumansé palé di lanng anlman (oben, an lengwistik « rot anlman ») lò djalèk-ya ki palé annan sid-lwès di Lanlmangn té ka sibi ségon mitasyon konsonnantik-a (zweite germanische Lautverschiebung oben hochdeutsche Lautverschiebung, ki nou ka sitchwé groso modo bò'd vie syèk-a), o kour di lakèl lanng-an ki ka koumansé à diféransyé so kò dé djalèk di nò (Niederdeutsch, ba anlman).
Ren
A roun lòrgann vital. Koté amniot-ya, li sa pli souvan pèr-a ké sitchwé annan labdomenn-an, annan rétropéritoyin, swivan roun simétri plis oben mwen bilatéral. Li sa di tay é di konfòrmasyon trè varyab an fonksyon dé lèspès : ki lis koté moun-yan, lobilé koyé riminan-yan, ki difi koté zozo-ya...
Laréynyon
Tradisyon
Séga, dans di salon kòstimen ké ritmen pa dé enstrouman ògsidantal tradisyonnèl (lakòrdéyon, larmonnika, gita…), ka témwengnen di divèrtisman polisé an kour annan sosyété kòlonnyal-a di lépòk-a. I ka rété jòdla dans-a di salon tipik di Laréynyon é di larchipèl dé Maskarengn an jénéral ké séga morisyen épi séga rodrigé.
René Descartes
thumb|René Descartes, daprè Frans Hals.
1683
thumb|12 sèptanm : batay di Kahlenberg.
1683 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun vandrédi.
Chanm-ben
thumb|Chanmben di koumansman di XXe syèk andan roun apartman di Casa Milà koté Barcelone.
Chan
Chanté-a ka rouprézanté ansanm di prodiksyon di son mizikal ké lèd di vwa moun-an. Moun ki ka prodjwi chanté-a sa aplé oun chantò. Soupannnan tèrm-a ka étann so kò osi o vokalizasyon é pli jénéralman o signal sonnò émi pa sèrten zannimo andan oun kontèks di parad noupsyal (chanté dé zozo, chanté dé sigal, etc.) ou (chanté dé balenn).
Kristal
Oun kristal sa roun solid don konstitchwan (atom, molékil oben d'yon) sa asanblé di mannyè régilyèr, pa opozisyon o solid amòrf. Pa « régilyé » nou lé jénéralman di ki roun menm motif sa répété à udantin-a oun gran nonm di fwè soulon oun rézo régilyé, pli piti parti-a di rézo ka ka pèrmèt di rékonponsé anpilman-an ki sa aplé oun may.
Fizik
Fizik-a ka dévlopé dé rouprézantasyon di monn ègspérimantal vérifyab annan roun domenn di définisyon ki bay. Li ka prodjwi donk plizyò lèktir di monn, yé chak pa konsidéré kou présiz ki jouk roun sèrten pwen. Modélizasyon-an dé sistèm fizik pouvé enkli oben pa processus chimik ké byolojik.
Poumon
7 : Bronchyòl
Anatomi moun
Fika moun-an ka posédé Dé poumon, goch ké drèt, sitchwé à entèryò di toraks andan kavité pléral-ya, é sa séparé roun di ròt-a pa médjasten. Atravè plèv-a, chak poumon sa an rapò, à so fas enféryò, ké djafragm-an, é à so fas-ya ki antéryò, latéral ké pòstéryò, ké kaj torasik-a. Somé-a di poumon ka afléré kré-a sus-kalvikilèr, à baz-a di kou.
Char pou briga
Char pou briga osi aplé char di batay, char d'aso (an anglé : tank, an alman : Panzer, an ris : Танк, an italyen : Carro armato, é an arab : الدبابة) sa roun sistenm d'arm mobil konstitchwé di roun kannon ki monté asou roun véyikil otombil blendé é ki pouvé fika chéniyé.
Lostrali
Di kòlonnizasyon-an bò lendépandans (1788-1900)
thumb|Pannan tchèk syèk Éropéyen-yan ki prézimen lègzistans di roun gran latè méridjonnal. An 1721, Jonathan Swift ka plasé Les Voyages de Gulliver bò di péy mistéryé ki dékri pa èsploratò néyèrlandé-a Abel Tasman.
Reptil
thumb|Planch pa Adolphe Millot, annan Nouvèl Larousse ilistré, 1897-1904. Dé amphibien, lontan klasé parmi sé reptil, sa osi rouprézanté. thumb|Di gòch a drèt é di ro an ba : toti vert, Sphenodon, Pseudotrapelus sinaitus ké crocodil di Nil.
Fon monétèr enternasyonal
FMI gen ensi pou fonksyon d'asiré èstabilité di sistenm monétèr entèrnasyonal(SME) ké jésyon-an dé kriz monétèr ké finansyèr. Pou sala, li ka fourni dé krédi o péyi ki ka konnèt dé difikilté finansyèr ki ka mété an péril òrganizasyon gouvèlmantal di péyi, èstabilité di so sistenm finansyé (labank, marché finansyé) oben flux d'échanj di komèrs entèrnasyonal ké ròt péyi-ya.
Loséanografi
Loséyanografi (di grèk Ὠκεανός, « Loséyan », bondjé di lanmè é γράφειν / gráphein« ékri ») sa roun disiplin syantifik, ki ka fè parti dé syans di Latè-a ki dédjé à étid-a dé lanmè é dé loséyan. Oun pronmyé kongrè an 1871 é èspédisyon Challenger-a ki akonpli ant 1872 é 1876 ka konkrétizé nésans-a di sa disiplin é ka an popilarizé rapidman é non-an ké pronmyé vansé oprè di piblik amatò. Tèrm oséyanograf-a, ka dézigné sasò-ya di sa syans, ki aparèt an Lagwiyann an 1881.
Novanm
Novanm sa onzyèm mwa di sé kalandriyé grégoryen é julyen.
Wikipédja an kriyòl gwiyannen
thumb|Logo di Wikipédja an kriyòl gwiyannen.
Kanmopi
Kanmopi sa roun koumin fransé di DROM di Lagwiyann ki tradisyonnèlman abité pa Nativ anmériken-yan di pèp otogtonn dé Téko ansyennman nonmen Émériyon, ensi ki pa dé anmérendjen Wayanmpi. Li sa isou di siprésyon-an di téritwè di Linini-a pa dékrè-a di 17 mè 1969 é di so divizyon an koumin. A roun koumin frontalyé ké municipio brézilyen-an di Laranjal do Jari.
Jéyografi
Koumin-an, di roun sipèrfisi di 10 030 km², sa sitchwé asou bò-ya di flòv Loyapòk é travèrsé pa larivyè-ya Kanmopi ké Yaloupi.
Listwè
Anvan sa, konsantrasyon di pèp nativ té pli rot asou Loyapòk, vilaj-a té ka poté non-an di Alikoto. Bon nonm di ansyen Wayanmpi ki prézan atchwèl asou bour-a sa nèt laba é asou larivyè Kanmopi Simirit ké vilaj W+WA.
Lèspas (kosmoloji)
Lèspas-a pouvé osi défini so kò an opozisyon à latmòsfè térès-a.
Déism
Déyism-an, di laten deus (bondjé), sa roun krwayans oben roun dòktrin ki ka afirmé ègzistans-a di roun Bondjé ké so enfliyans annan kréyasyon-an di Linivèr-a, san obligatwarman apiyé so kò asou dé tèks sakré, oben dépann di roun rélijyon révélé o sans yérarchik. Pou pansé déyis, sèrtenn karaktéristik di Bondjé pouvé fika konpriz pa fakilté entélèktchwèl-ya di Wonm-an édiké pa rézon-an (doté dé fakilté ki ka ouvri oun sèrtenn jimnastik disiplinèr à lojik-a).
Form (Jéométri)
Fòrm jéyométrik senp
Oun fòrm jéyométrik senp pouvé fika dékri pa roun lòbjè jéyométrik di baz tèl ki roun ansanm di Dé oben plizyò pwen, oun lign, oun kourb, oun plan, oun figi plann (pa lègzanp karé oben sèrk), oben roun figi solid (kib oben sfèr, pa lègzanp).
Lèspas (nosyon)
Lèspas-a ka prézanté so kò annan èspéryans kotidjenn-an kou roun nosyon di jéyométri é di fizik ki ka dézigné oun étandou, abstrèt oben pa, oben òkò pèrsépsyon di sa étandou. Konsèptchwèlman, li sa pli souvan sinonim-an di konnan o bò endétèrminé. Fénomenn-an ka rété li-menm endétèrminé pas nou pa savé si li ka manifèsté so kò oun èstriktir anglobant ki ka rasanblé tout kichoz-ya é lyé-ya oben si à renk ki roun fénomenn dérivé di miltiplisité-a dé lyé.
Rafael Orozco Maestre
Rafael José Orozco Maestre sa roun chantò di Lakolonbi né 24 mars 1954 koté Becerril, Lakolonbi, é mouri 11 jen 1992 koté Barranquilla, annan Lakolonbi.
Fotosentèz
Yé ka dézigné an partikilyé fotosentèz oksijénik-a aparèt koté sinobaktéri i té gen 2,45 milyar di lannen, ki prodjwi oun boulvèrsman ékolojik majò an fézan évoliyé latmòsfè-a alò rich an métann,  an atchwèl-a, konpozé notaman di djòksid di karbonn é di djòksijenn.
Mikronézi
thumb|Kart di Mikronézi
Lanmérik di Nò
Divizyon jéyopolitik
thumb|Prézidan mègsiken Enrique Peña Nieto ké anmériken Barack Obama épi Pronmyé minis di Kannanda Justin Trudeau, an 2016.
1689
thumb|Kart di Lazi a, 1689.
1689 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun sanmdi.
Évrest
thumb Évrès-a, an tibéten ཇོ་མོ་གླང་མ, Qomolangma oben òkò Chomolungma, an népalè सगरमाथा, Sagarmāthā, osi aplé mon Évrès, sa roun montangn sitchwé annan chenn di Himalaya, atè frontchèr-a ant Népal-a (Sagarmatha) ké Lachin-an (Tibet).
Nèptin (planèt)
Wè osi
Katégori:Planèt
Robo
Oun robo sa roun dispozitif mékatronik(ki ka alyé mékanik, élèktronik é enfòrmatik) konsouvwè pou akonpli otomatik dé tach ki ka imité oben ka rouprodjwi, annan roun domenn prési, dé aksyon moun. Konsèpsyon-an di sa sistenm-yan sa lòbjè di roun disiplin syantifik, branch di otomatism nonmen robotik.
Chili
Kòlonnizasyon èspangnòl
An 1520, Fernand de Magellan sa pronmyé èsploratò éropéyen-an ki mété pyé asou téritwè-a di atchwèl Chili-a apré ki li dékouvri détrwè-a ki ka poté atchwèlman so non. An 1535, conquistadores èspangnòl-ya ka tanté di konkéri téritwè-a di valle de Chile an konbatan Enka-ya. Lèspédisyon di Diego de Almagro sa roun zéchèk. Sa-a di Pedro de Valdivia ki éfègtchwé an 1536 sa pli konvenkan. Valdivia ka fondé roun séri di vilaj kou Santiago di Nouvèl Estremadure 12 févriyé 1541 oben Valdivia an 1545.
Lendépandans ké gen téritoryal
18 sèptanm 1810, roun group endépandantis ka profité dé lenvazyon napoléyonnyen atè Lèspangn pou inisyé roun prosésis di lotodétèrminasyon é ka konstitchwé roun junte.
Dériv jénétik
Léfè-ya di dériv jénétik-a sa osi pli enpòrtan ki popilasyon-an sa piti, pa lékar-ya ki òbsèrvé pa rapò o frékans alélik sa osi pli pèrsèptib.
Chili
Kòd
Chili-a gen pou kòd :
Propryété
Propriyété o sans jouridik
Propriyété-a sa roun drwè ki ka ègzèrsé so kò asou roun byen mòb oben imòb, kòporèl oben enkòporèl. Li ja divizé tradisyonèlman so kò an trwa drwè réyèl :
Lèspangn
Di fè di so lanplasman, téritwè èspangnòl-a té lòbjè-a di nonbré lenfliyans èstèrn, souvan similtannéman, dipi tan préyistorik-ya jouk nésans-a di Lèspangn antan ki péy. Envèrsman, péy-a li-menm té roun enpòrtan sours di lenspirasyon pou ròt réjyon, prensipalman douran lè modèrn, lòské li sa divini roun lanpir kolonnyal ki lésé roun léritaj di pli di 400 milyon di ispannofonn jòdla.
Ibèr ké Sèltibèr o kontak dé sivilizasyon méditérannéyen (anvan -197)
Popilasyon otogtonn-yan di pénensil Ibérik-a té ka aplé yé kò Ibèr-ya. Dapré éléman-yan ki livré pa larkéyoloji é lannen-yan ki pli résan-yan, i ka sanblé ki i fodré abandonnen lidé-a ki Ibèr-ya fika roun pèp migratò ki vini di Lafrik. Ibèr-ya ka konnèt roun dévlopman ki ka pran so sours an koumansman di Ié milénèr anv. J.-K. é ka tèrminen so kò ké konkèt ronmen-an annan kouran-an di iie syèk anv. J.-K.. Yé téritwè, ki té pouvé soulon lépòk-ya rouprézanté ésansyèl-a di Lévan èspangnòl ensi ki parti ògsidantal-a di litoral méditérannéyen di Lagol-a an réyalité té konnèt dé pèpman ki divèrsifyé. Jéyografi-a ké klima-a ensi ki sèrten lentégrasyon ké ròt pèp pwé èspliké sa.
Kannanda
Listwè jéyolojik
thumb|Kart jéyolojik di Kannanda, ké boukliyé kannandjen-an (plato loransyen an rouj), rot latè ki ka antouré bé-a d'Hudson, é o sid-lès provens-a di Grenville (bann bren) kè Apalach-ya (an blé).
Lèspangn
Réstorasyon monnarchik (dipi 1975)
thumb|Felipe VI, atchwèl lirwè-a di Lèspangn.
Antroupriz
Pou fè so kò, oun antroupriz ka fè apèl, ka mobilizé é ka konsomé dé rousours (matéryèl, di moun, finansyèr, imatéryèl é enfòrmasyonèl) sa ki ka kondjwi li à divèt koòrdoné dé fonksyon (fonksyn d'acha, fonksyon komèrsyal, fonksyon enfòrmatik). Li ka ègzèrsé so aktivité annan kad-a di roun kontèks prési okèl li divèt adapté so kò : oun anvironnman plis oben mwen konkiransyèl, oun filyèr tèkniko-ékonomik ka karaktérizé pa roun léta di lar-a, oun kad sosyo-kiltirèl é régmantèr spésifik. Li pouvé bay kou òbjèktif di dégajé oun sèrten nivo di rantabilité, pli oben mwen élvé.
Lèspangn
Lokalizasyon ké topografi
Sitchwé an Léròp di Lwès-a, Lèspangn ka tchipé pli gran parti-a di pénensil Ibérik-a, ki li ka partajé ké Potidjal-a.
Òptik
thumb|Òptik ki ka enkli étid-a di dispèrsyon di limyè-a.
Proton
Proton sa roun partikil sibatomik ki ka poté roun charj élémantèr pozitiv.
Loséyan Argtik
Fonn ké Flòr
I ka ègzisté anviron 400 lèspès di zannimo annan Largtik-a. Parmi pli konnèt-ya zours blanng oben polèr, pli gran karnivò-a annan sa zonn. I pouvé gen roun lanmas di 800 kg. Byen ki li ka nouri so kò di fòk é di poson, i ka rivé li di ranplasé yé pa dé mous é dé lichens si li fè roun mové lachas.
Dimansyon
Annan sans komen, nosyon-an di dimansyon ka voyé à tay-a ; dimansyon-yan di roun pyès sa so longò, so larjò é so profondò/so épésò/so rotò, oben so djamèt si a roun pyès di révolisyon.
Wiki
Wè osi
*
Syans
Syans-a sa ansanm dé konésans ké étid di roun valò inivèrsèl, ki karaktérizé pa roun lòbjè é roun métòd fondé asou dé òbsèrvasyon òbjèktiv vérifyab é dé rézonnman rigouré.
Roman (litératir)
Roman-an sa roun janr litérèr, ki karaktérizé ésansyèlman pa roun narasyon fiksyonèl. Laplas anpòrtant-a ki fè à imajinasyon-an ka transparèt annan sèrtenn èsprésyon kou « A di roman ! » oben annan sèrtenn asèpsyon di adjèktif-a « romanèsk » ki ka voyé à èstraòrdinèr dé pèrsonnaj, dé sitchwasyon oben di entrig-a.
Légliz katolik
thumb|Bazilik Sen-Pierre o Vatican Légliz katolik, ou Légliz katolik, apostolistik é romenn, sa pli grann Légliz krétyenn ké pli di oun milyar di batizé. Li ka réyini ansanm dé krétyen an konminyon ké pap é évèk ya. Légliz katolik sa roun dé pli vyèy enstitisyon rélijyéz o monn. Li té jwé oun rol fondamantal annan Listwè é, an partikilyé, annnan listwè di monn oksidantal.
Kòrsika
Kòrsika (Corsica an laten, an kòrs é an italyen ; Còrsega an ligir) sa roun zilé ki sitchwé an lanmè Lanméditérannen é roun kolègtivité téritoryal inik fransé.
Antyé natirèl
Chak nonm antché gen roun siksésò inik, a-pou-di ki roun antché ki li sa imédjatman sipéryò, ké lis-a dé antché natirèl sa enfini.
Antarktik
thumb|197px|right|Antarktik vi dépi pôl Sid-a. Antarktik (prounonsé "ɑ̃.taʁk.tik", ou osi "ɑ̃.taʁ.tik"), parfwa aplé kontinan ostral ou kontinan blanng, sa Kontinan ki pli méridyonal-a di Latè. Situé otour di pôle Sid-a, i antouré ké loséan Ostral (ou loséan Antarktik) é bordé lanmè Ross-a ké lanmè di Weddell.
Chimi fizik
Chimi fizik-a sa étid dé baz fizik dé sistenm chimik é dé prosédé. An partikilyé, dèskripsyon énèrjétik dé divèrs transfòrmasyon ki ka fè parti di chimi fizik. Nou ka trouvé dé disiplin enpòrtant kou tèrmodinamik chimik-a (oben tèrmochimi), sinétik chimik-a, mékanik èstatistik, spèktroskopi-a ké élèktrochimi-a.
Dinozò
Dinozò-ya, di grèk ansyen δεινός / deinόs (« téribman gran ») ké σαῦρος / saûros (« léza »), ka fòrmé oun sipèr-lòrd èstrenmman divèrsifyé di vèrtébré djapsid. A dé archozòr ovipar, ki gen an komen roun pòstir ki érijé é ka partajé oun sèrten nonm di sinapomòrfi tèl ki prézan s di roun krèt deltopektoral alonjé o nivo di humérus ké roun acetabulum ki ka pèrforé basen-an. Prézan dè milyé di Ladinyen (dannyé étaj di Trias mwayen), i té gen anviron 240 Ma, yé ka disparèt près antchèrman lò di èstenksyon-an Crétacé-Tertiaire i té gen 66 Ma. Majorité-a dé paléyontològ ki ka admèt ki zozo-ya té émèrjé di piti dinozò téropòd di Jurassique sipéryò.
Miltiplikasyon
So rézilta sa aplé prodjwi-a, nonm-yan ki nou ka miltiplyé sa faktò-ya.
Sivilizasyon
Wè osi
Katégori:Istwè
Òrlòj mékanik
Oun lòrlòj mékanik nonmen kominéman é senpman lòrlòj sa roun enstriman di mizour di tan oben endikatò (tèrm anplwa an métroloji) ki ka bay lò-a pa roun solisyon à lorijin-an ki antchèrman mékanik. Ka siksédé o diférant horologia, li ka aparèt à finisman-an di xiiie syèk an Éròp ògsidantal. À lorijin-an, à pwa motò é à folyo, li té konnèt roun lonng évolisyon é roun divèrsifikasyon enpòrtant o kour dé syèk.
Lagèr di Koré
Lagèr di Koré oposé, di 25 jen 1950 o 27 juillet 1953, Répiblik di Koré(Koré di Sid), soutni pa Nasyon ini (alò san rouprézantasyon-an di Répiblik popilèr di Lachin), à Répiblik popilèr démokratik di Koré(Koré di Nò), soutni pa Répiblik popilèr di Lachin ké Inyon sovyétik. Li ka rézilté di partisyon di Koré à swit-a di roun akò ant Alyé viktoryé di lagèr di Pasifik à finisman-an di Ségonn Lagèr mondjal-a. A roun dé pronmyé konfli enpòrtan di Lagèr frèt-a.
Rou
Oun rou sa roun pyès mékanik di fòrm sirkilèr ki ka tounen otour di roun aks ki ka pasé pa so sant. Rou-a sa roun dé lwit machin senp, é, di sa fè, sa itilizé anba di trè nonbréz fòrm.
Antibyotik
Oun antibiotik (di grèk anti : « kont », ké bios : « lavi-a ») sa roun sibstans natirèl oben sentétik ki ka détrwi oben bloké krwasans-a dé baktéri. Annan pronmyé ka-a, nou ka palé d'antibyotik baktérisid é annan ségon ka-a d'antibiotik baktéryostatik.
Loséyan Endjen
Lokalizasyon ké limit
So kod di lanréjisman nimérik di Lòrgannizasyon idrografik entèrnasyonnal sa « B », é so lidantikasyon annan "Limit loséyan ké lanmè" sa « (45) » ; so non gwiyannen annan nonmanklatir-a di lèspas maritim di Konséy nasyonnal di lenfòrmasyon jéyografik-a sa « Loséyan Endjen ».
Zilé
fransé)
Latè
Dèskripsyon
Latè fòrmé so kò i té gen 4,54 milyar di lannen anviron é lavi-a té aparèt mwen di roun milyar di lannen plita. Planèt-a ka abrité dé milyon di lèspès vivant, don moun-yan. Byosfè-a di Latè té fòrtman modifyé latmòstfè-a ké ròt karaktéristik abyotik di planèt-a, ki ka pèrmèt proliférasyon-an d'òrganism aérobi di menm ki fòrmasyon-an di roun kouch d'ozonn, ki asosyé o chan magnétik térès, ka bloké oun parti dé réyonnman solèr, ki ka pèrmèt ensi lavi asou Latè.
Chimi organik
Chimi òrganik-a sa chimi di karbonn é di so konpozé-ya, natirèl oben sentétik. Sèrten konpozé di karbonn pouvé fè èsépsyon, yé sa ègzaminé annan artik-a « konpozé òrganik ».
Washington, D.C
Washington, andan distrik di Columbia (an anglé : Washington, District of Columbia), souvan aplé Washington, D.C., The District, oben tou senpman D.C. (pou évité konfizyon ké Léta di Washington), sa kapital dé Létazini.
Loséyan Atlantik
Lokalizasyon ké limit
Loséan Atlantik sa sitchwé majoritèrman ant kontinan anmériken ké Afrolérazi, tèrm ki ka désignan Léròp, Lazi ké Lafrik kou roun menm antité. Li ka désann soupannan jouk kontinan antarktik ki ka fronmen li bò sid. Òbò nò, li ka bengnen Sid-a di Growennlann, Lislann épi ka enkli zilé Féroé. Latè-a sa konpozé di senk loséyan ki ka fòrmen roun étandou dilo salé inik, limit-ya ant yé chak sa kidonk arbitrè é ka bay sèrten kontrovèrs (ka di limit ant loséyan Atlantik ké Arktik osi). Loséyan Atlantik-a pa ka dérojé bay sa règ. Loséyan Atlantik ké Pasifik sa dé sèl ki sa an kontak ké kat ròt-ya.
Lanmè bòdjè
Lanmè bòdjè oben lanmè adjasan sa dé lanmè ki ka fè pati di loséyan Atlantik-a ; soupannan, an rézon di yé pròp konfigirasyon é/oben di kontrovèrs ki yannen bay yé lenklizyon annan sa ansanm, i ka rivé ki karagtéristik-ya di loséyan Atlantik-a fika bay ké oben san so lanmè-ya. Parmi so lanmè-ya nou pouvé sité lanmè Lanméditérannen-an oben gòlf di Mègsik.
Diskriminasyon
Sans-a di tèrm diskriminasyon sa à lorijin nét-a, sinonim di mo « distenksyon », mè li té pran, dè lò ki li ka konsèrné oun késyon sosyal, oun konnotasyon péjorativ, ki ka dézigné aksyon-an di distengé di fason enjis oben iléjitim, kou fè-a di séparé roun endividi oben roun group sosyal dé ròt an trétan li mwen byen.
Chout di sé réjim kominis an Éròp
thumb
Skiltir
Mo-a èskiltir ka vini étimolojikman di laten « sculpere » ki ka signifyé « tayé » oben « anlvé dé moso à roun pyèr ». Sa définisyon, ki ka distengé « èskiltir » ké « modlaj », ka ilistré enpòrtans-a ki bay à tay-a di pyèr-a annan sivilizasyon romenn-an.
Disan
thumb|O kontak di djòksijenn, disan divèt so koulò rouj à émoglobin-an. thumb|Disan moun ki òbsèrvé (grosisman :1000) an mikroskopi ké fon nwè. Débi di koagilasyon laro à drèt). thumb|Di gòch à drèt : globil rouj, plakèt sangin ké globil blanng.
Edgar Allan Poe
Edgar Allan Poe, né 19 janvyé 1809 atè Boston é mouri atè Baltimore 7 òktòb 1849, sa roun powèt, romansyé, nouvèlis, kritik litérèr, dramatirj é éditò amériken, ensi ki roun dé prensipal figir di romantism amériken. Té konnèt soutou pou so kont — janr don briyèvté ka pèrmèt li di mété an valò so téyori di léfè-a, swivan lakèl tout éléman-yan di tèks divèt konkouri à réyalizasyon-an di roun léfè inik — li bay à nouvèl-a so lèt di noblès é sa konsidéré kou envantò-a di roman polisyé. Bokou di so rési ka préfigiré janr-ya di syans-fiksyon-yan é di fantastik.
Antikité
Antikité sa oun lépòk di listwè. A pa dévlopman ou adopsyon di ékritir ki Antikité ka souksédé a Préistwè.
Répiblik démokratik di Kongo
Répiblik démokratik di Kongo (an kikongo Repubilika ya Kongo Demokratiki, an swahili Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, an lingala Repubilíka ya Kongó Demokratíki, an tshiluba Ditunga dia Kongu wa Mungalaata) sa roun péyi di Lafrik santral.
Karbonn
thumb|Grafit (à gòch) ké di djanman (à drèt), Dé alotròp-ya di karbonn pli konnèt.
Kriyòl
thumb|Panno an kriyòl di Lagwadloup ki ka signifyé litéralman : « Lévé to pyé, i ganyen timoun ki ka jwé la ».
Confucius
So patronim sa Kong, so prénon Qiu, é so prénon sosyal Zhongni1. I sa pèrsonnaj istorik-a ki plis marké sivilizasyon chinwaz-a, é sa konsidéré kou pronmyé « édikatò » di Lachin-an.
Wè osi
Katégori:Filozòf
Kari dantè
Istorikman
Koté wonm-an, li té aparèt o kour di lépòk néyolitik-a : à laswit-a di sédantarizasyon-an ki asosyé à domèstikasyon dé séréyal, chanjman-an di réjim alimantèr ki aparèt akoz di konsomasyon-an dé farin ki pèrmèt so aparisyon. Dan moun-yan ki ka daté di sa péryòd mè ki ka apartni à dé popilasyon ki ka viv òkò di lachas-a pa fika atent di kari.
Syans di lavi é di Latè
Istorik
An 1802, Prémyé konsil Bonaparte ka kréyé lisé-ya, annan lakèl, soulon so arété d'òrganizasyon pédagojik, « nou ké anségné ésansyelman laten-an (é an anèks listwè ké jéyografi) ké matématik-ya (ki ka anglobé tchèk nosyon di fizik, chimi, listwè natirèl é minéraloji) ». Program di lisé di 1802 ka étidjé minéral-ya « anba rapòr di yé itilité annan lar-ya é annan izaj-ya di lavi ».
Slovéni
Katégori:Éròp
Franz Kafka
Soutou konnèt pou so roman Le Procès(Der Prozeß) ké Le Château (Das Schloß), ensi ki pou nouvèl-ya La Métamorphose (Die Verwandlung) é La Colonie pénitentiaire (In der Strafkolonie), Franz Kafka ka lésé soupannan oun òv pli vas, karaktérizé pa roun latmòstfè kochmardès, sinis, koté birokrasi-a ké sosyété enpèrsonnèl-a té di plizanpli di priz asou endividi.
Go (jé)
A di plis ansyen jé di èstratéji jonbatinwar abstrè ki konnèt, probabman kréyé an Lachin pannan péryòd-a di Prentan ké Otomn. Malgré so ansyennté, go-a ka kontinwé à jwi di roun grann popilarité an Chin, an Koré é o Japon. Annan rès-a di monn, koté so dékouvèrt sa résant, so notoryété sa krwasant.
Karayb
thumb|Kart di lokalizasyon dé Karayb.
Létchopi
Dénonminasyon
Nou pa djen konnèt lorijin di non « Létchopi ». So pi ansyen izaj ki atèsté ka roumonté jouk épopé d'Homère ; palò-a ka aparèt dé fwè annan Lilyad épi trwè fwè annan Lodisé. So itilizasyon pou dézignen rwéyonm d'Aksoum ka aparèt pou pronmyé fwè-a bò IVe syèk asou lenskripsyon d'Ezana ki ka anmòrfrézé traduit Habachat pa Aithiops(Αἰθίοψ) én grèk, ki ka signifyé « ké vizaj boulé ». Soulon La Chronique des rois d'Aksoum, oun manniskri ge'ez di XVIIe syèk, non-an Létchopi sa dérivé d'Ityopp'is, roun tiboug di Koush ki té fondé lavil-a d'Aksoum. Plin Ansyen-an té ka èspozé menm tradisyon ké « Æthiops, tiboug di Vilken ». Oun tonm ki atribiyé atè Ityopis sa montré bò di Aksoum.