cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Karayb
Byodiversité
Karayib ya ka konporté oun trè grann diversité véjétal. Nou ka routrouvé prè di 13 000 lèspès don pli di 6500 lèspès andémik asou lil di Cuba. Di plis, Karayib ya sa répouté pou gen oun trè larj diversité an matyèr di zannimo.
Karl Marx
thumb| Karl Marx an 1875.
Nāgārjuna
thumb|Nāgārjuna ké 84 Mahāsiddhas
Janmayk
Jéyografi
Zilé-a di Janmayk sa konstitchwé di montangn à entéryò-a dé latè, ki antouré pa roun plenn kotché ki étrwè. Pou sa rézon, tout lavil-ya ki prensipal sa sitchwé asou lakot-a. Prensipal lavil-ya sa Kingston, kapital-a, ké Montego Bay.
Télévizyon
Aparèy-a ka pèrmèt d'afiché dé imaj di roun progranm sa dénonmen télévizò, oben, pa métonimi, télévizyon, oben pa apokopetélé, oben pa siglézon TV.
Syantifik
I ka rivé ki dé moun (ègz. : charlatan) ka oto-kalifyé yé kò di syantifik, sèptisism syantifik sa roun pratik ki ka roumété an dout yé alégasyon.
Dizé (aliman)
Pli itilizé-a sa dizé-a di poul, mè dizé-ya di ròt zozo-ya sa osi konsomé : kay, kann, zwa, otrich, etc. Dizé-ya di poson, kou kavyar, oben di sèrten rèptil, kou igwann vèrt-a, sa égalman konsomé, toutfwè yé itilizasyon sa trè diférant di sa di dizé-ya di volay.
Obézité
thumb|Trwa silouwèt dékrivan ékar-a ant silouwèt nòrmal-a (a gòch), sirpwa (o milyé) ké obézité-a (à drèt).
Djabèt (sendromm)
Djabèt-a oben sendrom poliro-polidipsik, an médsin, ka dézigné oun sendrom ki karaktérizé pa roun ogmantasyon di prodiksyon-an di lirin (poliouri), nésésèrman akonpagné di roun swèf ègsésif (polidipsi). Mo-a « djabèt » ka vini di grèk ansyen dia-baïno, ki ka signifyé « pasé atravè ». Nou ka diféransyé Dé group di maladi an koz, soulon prézans-a di glikoz annan lirin-yan (glycosurie). Djabèt soukré (ké glycosurie) sa pli frékan-an, li sa lyé à roun anomali di sentèz oben di aksyon-an di ensilin-an. Djabèt-a ki ensipid (san glycosurie) sa pli rar, li sa an rapò ké roun anomali di sékrésyon-an oben di roukonésans-a di lòrmòn antidjirétik-a.
Révolousyon endistrièl
Li ka dézigné processus istorik di xixe syèk ki ka fè baskilé — di mannyè plis oben mwen rapid soulon péyi-ya ké réjyon-tan — oun sosyété à dominant agrèr é artizanal bò'd roun sosyal komèrsyal ké endistriyèl.
Loséyan Pasifik
Dèskripsyon
Li sa antouré pa sentou-a difé é ka konnèt rounlo tranmman di latè. Lòské li ka prodjwi sokò annan loséyan-an, sa dannyé-ya ka provoké tchèk tsounanmi (radmaré). Ant 1900 é 2004, 796 tsounanmi té òbsèrvé annan loséyan Pasifik-a, é 17 % di yé gen lyé bò di Japon. Oun sant entèrnasyonnal di lalèrt, Pacific Tsunami Warning Center, sa charjé di lòbsèrvasyon-an é di lalèrt-a asou sa fénomenn-yan.
Listwè
Osyéannyen-yan ka métrizé vwélyé-ya, piròg ké katanmanran ké vwèl ki té ganyen partikilarité-a di pouvé roumonté òbò van (di déplasé sokò pa fas ké van men bò'd sègtò-a di koté ki li ka vini). Sa lavantaj tègnik désizif pa rapò ké vwélyé ògsidantal, ki rivé byen plita, ki pa té pouvé navigé ki ké pòrtan (van-an ki ka vini di sègtò di dèyè ka pousé bato-a), ki té ka pèrmèt yé di èsploré lanmè-a di roun fason sistématik é partikilyèrman éfikas : ki ka pati di roun zilé, ki ka louvwéyé rapidman fas ké van asou tchèk santenn di mayls, yé té ka balé pa di larj lasé roun téritwè byen pli vas ki roun bi vwélyé ki ka trasé roun lign dirèk ki dépendan di dirègsyon-an di van. Osyéannyen-yan ka fini pa dékouvri roun apré ròt tchèk latòl ki miniskil jouk dannyé-a, an mitan loséyan Pasifik-a, pi gran-an di monn. Yé ka péplé lantman é ka dévlopé roun kiltir orijinal annan chak tizilé ki abité men ki nouri, kontrèrman ké lidé ki rousouvwè, pa tchèk léchanj ki pèrmannan épi valò souvan koumen.
Jéyochimi
An roun mwè an 2007, soulon roun lòbsèrvasyon (Odelle Hadley), 30 000 tonn di partikil di suie rivé atè Lanmérik Nò. Lorijin-an di sa niyaj ka provni pou trwè kar-ya di popilasyon chinwè ké endjen.
Gramèr
Gramèr prèskriptiv (nòrmativ) ké dèskriptiv
Gramèr prèskriptiv-a ka étidjé règ-ya ki ka réji oun lanng ki bay é ka pèrmèt di konstrwi dé énonsé ki roukonèt korèk pa lokitò natif-ya di sa lanng. Gramèr dèskriptiv-a ka dékri kouman lanng-an sa, san pòrté di joujman asou li.
Étazini
Péryòd kolonnyal (1492-1775)
thumb|Kart di Lanmérik di Nò-a an 1713. thumb|Kart dé Trèz kolonni bò'd 1775.
Kristòf Kolon ka dékouvri kontinan anmériken-an an 1492 épi ka èsploré atchwèl Porto Rico lannen-an ki ka swiv. O xvie syèk, pwisans éropéyen-yan ki ka sasé pasaj-a di Nò-Lwès é di richès, ka navigé épi ka enstalé yé kò lonng-an di litoral atlantik. Isi ka sigsédé yé kò dé kolonni èspangnòl, annglé, fransé, néyèrlandé ké èskandinav plis oben mwen pèrmannan. Létablisman-yan pli sélèb-ya ké pli ansyen-yan sa sa-ya di Sen Augustine (Florid, 1565), Jamestown(1607) ké Plymouth (fondé pa Lipè pélren piriten-yan an 1620). O sid-lwès, Èspangnòl-ya ka agrandi Nouvèl-Lèspagn an mennan dé lèspédisyon dipi Mègsik-a. O nò-lwès, Ris-ya ka enstalé yé kò lonng-an di lakot Pasifik-a. Blanng-yan ka antré an kontak é ka fè di koumèrs ké pèp otogtonn-yan. Mé Anmérendjen-yan pa ka rézisté o lépidémi ki entrodjwi pa Éropéyen-yan (varyòl, laroujòl), à lakiltirasyon-an (lalkòl, zarm ké difé), o masak é o lagèr kolonnyal.
Lépòk kontanporen
Dipi finisman-an di Lagèr frèt ké démantélman-an di Linyon sovyétik-a ant 1989 é 1991, Létazini-ya sa sèl lipèrpwisans-a annan monn-an. Péy-a ka angajé so kò annan réchofman-an dé rélasyon diplonmatik o Pròch-Loryan, é ka partisipé à Lagèr di Gòlf. Prézidans-a di Bill Clinton ké fika marké pa lagèr-ya di Yougoslavi, pa zafè Monica Lewinsky, lèsplozyon-an di bòbòl Entèrnèt ké roun krwasans ékonnonmik kontini.
Karagtéristik jénéral
thumb|Denali, pwen kilminan dé Létazini (Lalaska). thumb|Valé di Lanmò ka konpòrté pwen kilminan-an ki pli ba-a dé Létazini (Kalifòrni).
Systèm nervé
thumb|Systèm nervé moun.
Maladi di Parkinson
thumb|Ilistrasyon di atitid jénéral di roun pasyan ki aten di maladi di Parkinson pa WR Gowers.
Wè osi
Katégori:Maladi
Lachas
Jouridikman, lachas-a gen osi roun dimansyon d'apropriyasyon di zannimo san propriyétèr légal pa roun endividi oben roun group di endividi (Res nullius annan drwè-a).
Néyèrlandé
Néyèrlandé-a (Nederlands, prounonsyasyon /ˈneː.dəɾ.ˌlɑnts/) sa roun lanng prensipalman palé o Péy-Ba é annan so téritwè-ya di lout-lanmè, an Bèljik(prensipalman annan Réjyon flanmann-an é an Réjyon brigsélwè) é o Sourinanm. Oun lòrgannizasyon entèrnasyonnal, Linyon di lanng néyèrlandé-a sa charjé di figsé larèl-ya di lanng-an. Néyèrlandé-a sa pafwè aplé pa métonnimi « olanlé » oben « flanman ».
Klasifikasyon
Néyèrlandé-a sa roun lanng ki ka apartni o group jèrmannik dé lanng endo-éropéyen. A roun djalèk ba-fransik, oben plito di roun lanmanlganm di djalèk, ki akéri èstati-a di lanng nasyonnal. Sosyolengwistik-ya ka kalifyé néyèrlandé-a di lanng-twè pas ki li konstrwi à partir di plizyò djalèk ki té ganyen roun èstandardizasyon é ki enpozé pa pouvwè politik-a pou favorizé roun zouti di lèsprésyon litérèr inik mé osi di lanng polinonmik oben lanng Ausbau.
Èstati ofisyèl
Annan Karayb-ya, li sa lanng ofisyèl-a d'Arouba é di Lézanti néyèrlandé-ya. An Lanmérik di Sid, li sa lanng ofisyèl-a di Sourinanm.
Syéra Léonn
Syera Léonn, an form long Répiblik di Syera Léonn, an annglé Republic of Sierra Leone é an lanng krio Salone, sa roun Léta di Lafrik di Lwès, di roun siperfisi di 71 740 km2, péplé di 6,3 milyon di zabitan.
Néyèrlandé
Listwè
Lenskripsyon rinik-a di Bergakker, ki dékouvèrt annan Betuwe é ka atribiyé o Fran salyen ant 425 ké 450, sa pli ansyen fragman-an di vyé fransik ki parvini jouk nou, sa lanng ka révélé so kò tré pròch di vyé néyèrlandé di Mwéyen-Laj, sa lenskripsyon pouvé donk fika konsidéré kou pli ansyen-an an néyèrlandé.
Lépòk kontanporen
Dé réfòrm di lòrtograf-a té gen lyé o xxe syèk, roun, fondanmantal, an 1946 ké ròt-a, mwen enpòrtan, an 1995.
Emmanuel Kant
thumb|Kant (tablo di xviiie syèk) an 1768. Emmanuel Kant (Immanuel an alman, prounonsé an sa lanng [ɪˈmaːnu̯eːl kant]), né 22 avril 1724 atè Königsberg, kapital di Prusse-Oryantal, é mouri annan sa menm lavil 12 févriyé 1804, sa roun filozòf alman, fondatò di kritisism é di dòktrin dit « idéyalism transandantal ».
Gran Canyon
Gran Kanyonn-an oben Grand Cañon, an anglé Grand Canyon, an hopi Ongtupqa, an yavapai Wi:kaʼi:la, sa roun kanyonn dé Étazini sitchwé annan Nò-Lwès di Arizona. Gòrj-a té krézé pa flèv-a Colorado annan plato-a di menm non. Fondé an 1919, Park nasyonal di Gran Kanyonn ka kouvri oun téritwar protéjé di 4 927 km2. Li sa frékanté chak lannen pa pli di senk milyon é dimi di vizitò. Divèrsité-a ké sengilarité natirèl é péyizajèr di sit fè li roukonnèt patrimwann mondjal di Mounité-a pa UNESCO an 1979.
Laj di lò islamik
thumb|upright=1|Palè di Alhambra a Grénad (Espagn).
Azòt
Azòt-a sa éléman chimik-a di niméro atomik 7, di senbòl N (di laten nitrogenium). A tèt-a di fil di group dé pniktojenn. Annan langaj kouran-an, azòt-a ka dézigné kò senp-a N2 (djazòt), ki konstitchwan majoritèr di latmòsfè térès-a, rouprézantan prèsk 4/5e di lè-a (78,06 %, an volim). Azòt-a sa 34e éléman konstitchwan krout térès-a pa lòrd di enpòrtans.
Téori di sé jé
Lidé-ya di téyori dé jé sa answit dévlopé pa Oskar Morgenstern é John von Neumann an 1944 annan yé ouvraj Theory of Games and Economic Behavior.
Taywan
Taywan, ofisyèlman Répiblik di Lachin (chinwa semplifyé : 中华民国 ; chinwa tradisyonèl : 中華民國 ; pinyin : Zhōnghuá Mínguó), sa roun Léta souvren di Azi di Lès, don téritwar ka étann so kò atchwèlman asou lil di Taïwan, ensi ki ròt zil ki ka avwaziné, sala di provens di Fujian é zil Pescador.
Soliman Magnifik-a
Wè osi
Katégori:Personalité
Lékwatò
Listwè préyispannik
thumb|Ti-èstati an dilò, kiltir La Tolita / Tumaco, 100 anv. JK - 100)
Jéyografi
thumb|Lavil-ya di Lékwatò. thumb|Jéyografi fizik di Lékwatò (rò zilé Galápagos)
Kiltir
thumb|Juan Montalvo, Ambato.
Abraham Lincoln
thumb|Lincoln an 1863 Abraham Lincoln, né 12 févriyé 1809 annan konté di Hardin o Kentucky é mouri asasiné 15 avril 1865 atè Washington, D.C., sa roun wonm di Léta amériken. Li sa sèzyenm prézidan dé Étazini. Li sa éli à dé répriz prézidan dé Étazini, an novanm 1860 é an novanm 1864. Li sa pronmyé prézidan répibliken di listwè-a di péyi. Li dirijé Étazini lò di pir kriz konstitisyonèl, militèr é moral di so listwè di Lagèr di Sésésyon-an, é réyisi à prézèrvé Inyon-an.
Istwè di Afrik
Pannan péryòd istorik, sivilizasyon-an di Éjip antik-a ka dévlopé lon-an di Nil, é Afrik di Nò, riv sid di Méditérané, konnèt enfliyans-a dé Phénicien, dé Grèk dé Romen.
Laj di sé Viking
Laj dé Viking, oben lè viking, sa roun non di péryòd défini soulon istoryografi tradisyonèl ant 793 é 1066 di nou lè an Skandinavi é an Anglétèr, swivan Laj di fer Jèrmanik (laj di Vendel an Swèd), mè soulon arkéyoloji li ka koumansé à laj di fer romen (en). Pannan sa péryòd, Vikings-yan, gèryé ké marchan skandinav, té piyé é ésploré oun grann parti di Éròp, sid-lwès di Azi, nò di Afrik é té atenn nò-lès di Amérik di Nò.
Fè
thumb|Fer
São Paulo
São Paulo (prounonsyasyon an pòrtigé : /sɐ̃w̃ ˈpaw.lu/) oben Sao Paulo (« Sen-Pol » an gwiyanè) sa oun lavil di sidès di Brézil. Ké so onz milyon di zabitan an 2014, li sa pli grann lavil di péyi ké d'Amérik latin. A égalman lavil-a ki ka konté plis di louzofonn o monn. Réjyon métropolitenn di São Paulo sa roun dé pli péplé di kontinan amériken, ké sa di Mexico é New York, é senkyenm o monn. Kapital di Léta di São Paulo — pli péplé di péyi — é prensipal sant finansyé, komèrsyal é endistriyèl di Amérik latin, li sa anfèt kapital ékonomik di Brézil.
Lélèksyon
Annan kad-a dé réjim ké enstitisyon politik, élèksyon-an - à lépòk kontanporenn - sa rouvandiké - omwen fòrmèlman - kou fika mòd pli léjitim di aksésyon o pouvwar. Rouvandikasyon ki pa ka épwizé déba di fon asou karaktèr fonsyèrman « démokratik » di déroulman é di rézilta di sa élèksyon.
Achéménid
thumb|Anpir achéménid à so apojé. Anpir achéménid sa pronmyé dé anpir pèrs à régné asou roun grann parti di Mwayen-Oryan douran Ier milénèr anv. J.-K. I ka étann so kò alò o nò é à lwès an Azi Minò, an Thrace é asou laplipa dé réjyon di Pon Euxin ; à lès jouk an Afghanistan é asou roun parti di Pakistan atchwèl, é o sid é o sid-lwès asou roun atchwèl Irak, asou Siri, Éjip, Nò di Arabi saoudit, Jordani, Israyèl é Palestin, Liban é jouk o nò di Libi.
Dmitri Mendeleïev
Dmitri Ivanovitch Mendeleïev (an ris : Дмитрий Иванович Менделеев, [ˈdmʲitrʲɪj ɪˈvanəvʲɪtɕ mʲɪndʲɪˈlʲejɪf]), né 27 janvyé 1834 (8 févriyé 1834 andan kalandriyé grégoryen) atè Tobolsk é mouri 20 janvyé 1907 (2 févriyé 1907 andan kalandriyé grégoryen) atè Saint-Pétersbourg, sa roun chimis ris.
Frontchè ant Brézil ké Lafrans
Jéyografi
Di sa pwen, li ka kouri plen sa asou 303,2 km lonng-an di lign-an di partaj dé dilo ant basen-an di Lanmanzonn-an ké flòv gwiyannen-yan ki ka jité yé kò dirèkman annan loséyan Atlantik-a. Li ka bòdé ensi limit-a di koumin fransé-a di Kanmopi fas o municipio brézilyen di Laranjal do Jari. Li ka roujwenn answit kour-a di Loyapòk, ki ka koulé an dirègsyon di nò annan danbwa ékwatoryal-a, é ki ka sèrvi sa fwè di frontchè asou 427,2 km ant téritwè-ya di Kanmopi ké Sen-Georges di roun pa é d'Oiapoque di ròt pa.
Pasaj ant Sen-Georges-di-Loyapòk ké Oiapoque
Oun projè di lalwa fransé ki dépozé an jwiyé 2005 ka prévwè louvriti-a di roun pon asou Loyapòk o nivo dé lavil-frontchè di Sen-Georges-di-Loyapòk atè Lafrans é d'Oiapoque o Brézil, ka randé anfen posib travèrsé-a di frontchè-a pa roun vwè routché, alò ki i jouk aprézan posib ki an prénan bak-a ki ka fè navèt-a an mwen di roun dimiyò. Akò-a sa ratifyé pa Brézil-a an 2006 é pa Lafrans-a an 2007. À laswit-a di roun apèl di lòf ki lansé an 2008, chantché-a sa atribiyé o groupman brézilyen EGESA /CMT. Travay-ya ka koumansé finisman 2009 é ka achévé yé kò o dézyenm simès 2011, mé an 2015, pon-an pa òkò louvri pou sirkilasyon-an. Di ròt koté-a di flòv, larout-a BR-156, ki parsyèlman asfalté, ka pèrmèt di roujwenn kapital-a di Lanmanpa, Makapa. So inogirasyon finalman gen lyé 18 mars 2017.
Kaz asou kaskad
Sit-a sa enskri asou lis endikativ o patrimwann mondjal di Unesco dipi 2008.
Mèrkir (planèt)
thumb|Mèrkir wè pa sonn MESSENGER-a, 14 janvyé 2008.
Wikipédja
Wikipédja (Wikipedia an annglé) sa roun projè di lansiklopédi inivèrsèl, miltilenng, ki kréyé pa Jimmy Wales ké Larry Sanger 15 janvyé 2001 an wiki anba non di donmenn "wikipedia.org". Vèrsyon-yan di diféran lanng ka itilizé menm lojisyèl di piblikasyon, MediaWiki, é gen menm aparans, men li ganyen tchèk varyasyon annan yé kontni, yé èstrigtir ké yé modalité pou lédisyon épi pou jésyon.
Djosèz di Kayenn
Wè osi
Katégori:Kayenn
Rézon
thumb|Le Songe de la Raison produit des monstres, pa Francisco de Goya. Rézon-an sa jénéralman konsidéré kou roun fakilté pròp di lespri moun don miz an òv ka permèt li di fiksé dé kritèr di vérité é di érò, di diserné byen é mal épi di mété zn òv dé mwayen an wè di roun fen ki bay. Lindor ka permèt donk di dirijé (pa légzanp volonté-a). Sa fakilté gen donk plizyò amplwa : syantifik, étik é teknik.
Wè osi
Katégori:Épistémoloji
Grann Miray
Grann Miray (chinwa senplifyé : 长城 ; chinwa tradisyonèl : 長城 ; pinyin : Chángchéng ; Wade : Ch'ang²ch'eng² ; litéralman « lonng miray »), osi aplé « Grann Miray-ya » sa roun ansanm di fòrtifikasyon militèr chinwaz konstrwit, détrwit é roukonstrwit an plizyò fwè é a plizyò andrwa ant iiie syèk anv. J.-K. é xviie syèk pou marké é défann frontchèr nò-a di Lachin-an.
Solèy
thumb|Solèy
Ròch
Ròch-ya (di laten popilèr rocca) sa dé matéryèl natirèl ki jénéralman solid é fòrmé, ésansyèlman oben an totalité, pa roun asanblaj di minéral, ki ja konpòrté dé fosil (notaman annan ròch sédimantèr-ya), di vèr ki ka rézilté di roufrédisman rapid di roun likid (volkanism, friksyon...) oben dé agréga di ròt ròch. Ròch-ya pouvé fika fòrmé di roun sèl lèspès minéral (ròch monominéral) oben di plizyò (ròch poliminéral) :
Ansanm-an ka prézanté roun sèrtenn omogénéyité èstatistik. Klasifikasyon-an dé ròch dé rès konplèks, pas li sa bazé asou roun gran di kritèr.
Zépis
Yé ka kontni dé konpozé odoran (pafwè nonmen fotivman « arom »), mè osi dé konpozé sapid é, soutou, dé konpozé à aksyon trijéminal, sa ki ka distengé yé dé aromat.
Ontoloji (filozofi)
Ontoloji-a annan so sans pli jénéral-a ka entérojé so kò asou signifikasyon-an di mo « fika ». « Kisa ki sa fika-a ? », konsidéré kou késyon inogiral, ki lé di pronmyèr annan tan-an ké annan pronmyèr annan lòd di konésans-a, sa sala dé pronmyé pansò di Lagrès antik-a, tèl Parménide ké Platon. Li ka débòrdé trè larjman strik kad-a di métafizik-a ki, né koté Aristote, ki ka étidjé diférant modalité-ya é propriyété di fika-a (ka pozé déjà pli di problenm answé), ké kisa nou gen tandans à konfonn-li. A pou distengé ontoloji-a antan ki tèl di ousyoloji-a, lakèl sa syans-a di fika-a ki té tandé antan ki lésans.
Févriyé
thumb|Févriyé, ekstrè di Les Très Riches Heures du duc de Berry (ver 1410-1416), mizé Condé, Chantilly, ms.65, f.2. Févriyé sa dézyèm mwa di sé kalandriyé grégoryen é julyen.
Lépistémoloji
Lépistémoloji-a (di grèk ansyen ἐπιστήμη / epistếmê « konésans vrè, syans » et λόγος / lógos « diskour ») pouvé dézigné dé konsèp :
Lajan
Wè osi
Katégori:Ékonomi
Bahayism
Bahayism-an, oben baha’ism, osi té konnèt anba non-an di lafwa bahá’íe (prounonsé [baˈ.haː.ʔ.iː]ou [ba.hɑː.i]) oben béhayism (vyé grafi) sa roun rélijyon abrahamik é monotéyis, ki ja proklanmen inité èspiritchwèl-a di mounité-a. Manm-yan di sa kominoté rélijyéz entèrnasyonal ka dékri yé kò kou adéran-yan di roun « rélijyon mondjal endépandant ». Li té fondé pa Persan Mīrzā Ḥusayn-ʿAlī Nūrī(1817-1892) an 1863. Sa non sa dérivé di sirnon ki bay à so fondatò : Bahāʾ-Allāh (an arab, « Glwar di Bondjé » oben « splandò di Bondjé ») — Bahá’u’lláh an translitérasyon baha’ie.
Fòs (fizik)
Istwè
Konsèp-a di lafòs sa ansyen, mè li té mété à òbténi oun nouvèl définisyon itilizab. An léfè, à diférans-a di grandò fizik tèl ki longò-a oben lamas-a, ki sa rouprézanté pa dé grandò èskalèr, lafòs-ya pouvé fika rouprézanté pa dé vèktò.
Optimizasyon (matématik)
Òptimizasyon-an sa roun branch dé matématik ki ka sasé à modélizé, à analizé é à rézoud analitikman oben nimérikman problenm-yan ki ka konsisté à minimizé oben maksimizé roun fonksyon asou roun fonksyon asou roun ansanm.
Istwè di Japon
thumb Istwè di Japon ka koumansé ké pèpman-an di roun group di lil o sidès di pénensil koréyenn, anviron 100 000 lan anv. J.-K. Pronmyé tras-ya di endistri, dé pyèr poli, ka roumanté à 32 000 lan. Dé potri, parmi pli ansyenn di mounité-a, sa prodjwit bò'd 16 500 lan anvan nou lè lò di péryòd Jōmon, é ka konprann pronmyé fòrmé d'òv artistil : dogū. 400 lan anvan nou lè sa entrodjwit dé tèknoloji ki ka vini di Lachin é di Koré kou rizikiltir é font di bronz é di fer.
Satirn (planèt)
Saturne sa roun planèt jéyant, omenm tit ki Jupiter, Uranus ké Neptune, ké pli présizéman oun jéyant gazéz di tip Jupiter frèt kou Jupiter. Di roun djamèt di anviron nòv fwè é dimi sala di Latè-a, li sa majoritèrman konpozé di idrojenn ké d'hélium. So lamas ka valé 95 fwè sala di Latè-a ké so volim 900 fwè sala di nou planèt. So péryòd di révolisyon sa d'anviron 29 lan. Li té o périyéli 26 jwiyé 2003 é à aféli-a 17 avril 2018.
Dominik (péyi)
Dominik, an anglè Dominica, sa roun péyi é lil di archipel di Karayib. So non prékolonbyen sa Wai'tu kubuliqui ki ka signifyé « So kò sa gran ».
Séchèl
Katégori:Afrik
Gabon
Gabon, an fòrm lonng Répiblik gabonnen, sa roun péy ki sitchwé an Lafrik santral, ki traversé pa lékwatò, ki frontalyé à lès, o sid-ès é o sid di Répiblik di Kongo, o nò-lwès di Giné ékwatoryal é o nò di Kamroun.
Tchò
thumb|Koup frontal andan vantrikil gosh di tchò moun. thumb|Striktir di tchò ké sé parti prensipal. thumb|Imaj artifisyèl di oun tchò ki ka bat.
Bangladesh
Bangladesh-a (prounonsé an fransé : /bɑ̃.ɡla.dɛʃ/; bengali : বাংলাদেশ /ˈbaŋlad̪eʃ/, litéralman « péyi-a di Bengal »), an fòrm lonng Répiblik popilèr di Bangladesh, an bengali গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ, Gônoprojatontri Bangladesh, sa roun péyi di anba-kontinan endjen. Sitchwé o nò di gòlf di Bengal, kaziman anklavé annan Enn-an, li gen roun pitit frontchèr komin ké Birmani-a.
Ordinatò portab
Oun ordinatò portab, sa roun ordinatò personnel don pwa é dimansyon limité ka permèt oun transpò fasil. Ordinatò-ya portab gen plizyò izaj an menm tan personel é édikatif, é sa pafwè itilizé pou sovgard di stokaj di médya personel.
Endistri
thumb|Oun sit endistriyèl. Endistri sa roun tèrm polisémik ka roukouvri laplipa dé aktivité di moun. Istorikman, tèrm-a dabò ka dézigné ablité-a pou fè tchèk kichoz, (oben oun aktivité doutéz ki moral-a ka réprouvé). Épi sans-a ka élargi é so kò à tout fòrm d'aktivité prodiktiv, é pa rounso sa ki ka prodjwi dé byen matéryèl. (Sa dannyé sans vyéyi, mè li ka dominé òkò an anglé). À partir di tournan di xviiie syèk é di xixe syèk, endistri-a ka entansifyé so kò, répozan asou di nouvèl sours d'énèrji, ki ka bay lyé o fénomenn aplé révolisyon endistriyèl, ké aparisyon-an konkomitant di kapitalism.
Douri
Wè osi
Katégori:Douri
Japon
Prélistwè ké Lantikité
Japon-an sa péplé dipi paléyolitik. Oun prézans di moun sa endiké pa larkéyoloji asou plizyò nivèl di fouy dipi pli di 12 000 lannen ; sala-a ka koumansé pa rivé-a di pèp endijenn paléyo-sibéryen Aynou, pronmyé zabitan-yan di larchipèl japonnen. An favò-a di réchofman klimatik ki ka swiv glasayon-an di Würm, Aynou rété izolé di Lérazi é té dévlopé roun fòrm di kiltir ki fondé asou lachas, kéyèt ké lapèch ki douré jouk koumansman di XXe syèk.
Galilé (savan)
Parmi so réyalizasyon tèknik, li pèrfèksyoné é ésplwaté linèt astronomik-a, pèrfèksyonnman di dékouvèrt olandéz-a di roun linèt d'apròch, pou prosédé à dé òbsèrvasyon rapid é prékòs ki boulvèrsé fondman-yan di astronomi-a.
Èd mounitèr
thumb|Konsiltasyon médikal atè Tegucigalpaau Honduras an 2004.
Lérazi
Étnisité
O sans étno-antropolojik, ladjègtif « érazyen »-an pouvé dézignen roun moun métis, né di paran rèspègtivman blanng ké azyatik. Tèrm-an té fika fòrjé an Lendochin fransé.
Kiltir
Group Muse-a roupran konsèp politik ké litérèr-a di Lérazi annan chanté-a United States of Eurasia ki tiré di yé sizyenm albonm, The Resistance.
Ladròg
Oun ladròg oben dròg sa roun konpozé chimik, byochimik oben natirèl, kapab d'altéré oun oben plizyò aktivité néronal é/oben di pèrtibé kominikasyon néronal. Konsomasyon-an di dròg pa wonm-an afen di modifyé so fonksyon fizyolojik oben psichik, so réyaksyon fizyolojik é so léta di konsyans pa résant. Sèrtenn dròg pouvé anjandré oun dépandans fizik oben psikolojik. Izaj-a di sala pouvé gen pou konsékans dé pèrtibasyon fizik oben mantal. Pou dézigné sibstans-ya ki gen roun léfè asou sistèm nèrvé, li pli jénéralman késyon di psikotròp.
Apatou
Lokalizasyon
Koumin-an ka sitchwé so kò annan lwès-a di Lagwiyann. Li sa frontalyé ké Sourinanm-an.
Téritwar britanik di loséyan Endyen
Téritwar britanik di loséyan Endyen (an annglé British Indian Ocean Territory, abréjé an BIOT) sa roun téritwè britannik di lout-lanmè ki sitchwé andan loséyan Endjen. Étandou di so jouridiksyon téritoryal évolwé annan tan-an pou limité so kò atchwèlman à archipèl-a di Chagos ki li ka administré.
Lapriyèr
Lapriyèr-a oben lapriyè-a sa roun ak kodifyé oben pa, kolèktif oben endividjwèl, pa lakèl nou ka adrésé nou kò pou Bondjé oben pou roun divinité oben pou roun fika dézigné kou médjatò di Bondjé oben divinité-a.
Sosyalism
thumb|upright|Péyi di [[Linyon éropéyen-an ka konté roun oben plizyò dépité éropéyen sosyalis oben sosyal-démokrat o XXIe syèk.]]
Lafarmasi
thumb|Oun senbòl ki ka signalé ki lafarmasi pouvé mélanjé rémèd pròp-ya.
Ègzistans (filozofi)
An métafizik, notaman koté Thomas d'Aquin, li ka fòrmé ké tèrm-an di « lésans » oun koup konplémantèr, lésans-a sa lidé-ya dé kichoz, sa ki yé sa « answé » ké ègzistans-a fèt-a di fika annan réyalité-a, di avwar té kréyé pou krwayan-yan.
Jayinism
Jayinism-an oben jinism-an (du sanskrit : जैनमतम्, IAST : jainamatam de Jina, « venkò » ké mata « dòktrin ») sa roun rélijyon ki probabman koumansé à aparèt bò'd xe oben ixe syèk anv. J.-K.. Jayinism-an oben dharma jayin ka konté prè di dis milyon di fidèl annan monn-an, asèt ké layik ki konfondou, an majorité an Enn (30 000 an Éròp ké 100 000 o Étazini).
Satélit natirèl
Tèknikman, tèrm-yan pouvé apliké so kò à roun planèt ki ka òrbité roun zétwèl, oben menm roun zétwèl ki ka òrbité roun sant galaktik, mè roun tèl itilizasyon sa rar. An tan nòrmal, li ka dézigné satélit natirèl-ya dé planèt, planèt nenn-yan di piti kò.
Séparasyon di sé Légliz di Oryan é di Oksidan
Séparasyon dé Légliz di Oryan é di Ògsidan, égalman aplé Gran Schism di Oryan pa katolik-ya, « Schism di Rom » pa òrtodòks-ya, épi « schism di 1054 » pa istoryen-yan, sa élwagnman progrésif épi riptir-a ant Légliz-ya ki té, anba enpilsyon-an di Anprò Justinien (527-565), konstitchwé an « Pantarchi » annan Anpir romen médjéval ké so Léta siksésò.
Salvador Dalí
right|thumb|310px|Dalí an 1939.
Lak Victoria
thumb|Lak Victoria, apèrsou dipi lèspas. Lak Victoria, oben Nyanza (òkò aplé lak Ukéréoué — Ukerewe –, oben Nalubaale), sa pli gran lak d'Afrik é (soulon sours-ya) katriyenm oben dézyenm o monn an sipèrfisi ké 68 100 km2. Li divèt so non à ésploratò britannik Speke ki té an 1858 pronmyé Éropéyen à atenn li, é ki batizé li an lònò di renn Victoria. Sitchwé an Afrik di Lès, o tchò di roun zonn ki danséman péplé, li sa bòrdé pa Kenya o nò-lès, Ouganda o nò é o nò-lwès ké Tanzani o sid, sid-lwès é sidès.
Wè osi
Katégori:Afrik Katégori:Lak
Organizasyon di sé Nasyonzini
Lòbjèktif pronmyé-a di òrganizasyon-an sa mentchen di lapè-a ké sékirité entèrnasyonal. Pou akonpli yé, li ka promouvwè protèksyon-an dé drwè di wonm-an, fournitir-a di lèd mounitèr-a, dévlopman dourab-a ké garanti-a di drwè entèrnasyonal.
Mohandas Karamchand Gandhi
Mohandas Karamchand Gandhi (an gujarati મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી (mohandās karamcaṃd gāndhī), API[ˈmoː.ɦən.d̪aːs ˈkə.rəm.t͡ʃənd̪ ˈɡaːn.d̪ʱi]), né atè Porbandar (Gujarat) 2 òktòb 1869 é mouri asasiné atè Delhi 30 janvyé 1948, sa roun dirijan politik, enpòrtan gid spiritchwèl di Lend é di mouvman pou endépandans di sa péyi.
Bobi
Bobi sa roun pèrsonaj kannaval  Lagwiyann, li ka rouprézanté roun zannimo imajinèr, moso lours ké moso léfan.
Kostim
Lanmotché wonm, lanmotché zannimo, maré, mouké ké ridikilizé i ka rouprézanté kabib ki ka lité kont otorité kolonyal tan lontan.
Séréal
thumb|Épi d'òrj, di blé é di seig thumb|Tchèk séréyal alimantèr jé dé prodjwi ki an sa dérivé : gren pou tchwison, dipen, pat alimantèr.
Endonézi
Endonézi-a, an fòrm lonng Répiblik di Endonézi, an endonézyen Indonesia é Republik Indonesia, sa roun péyi transkontinantal prensipalman sitchwé an Azi di Sidès. Ké, kontabilizé à sa jou, 13 466 zil, a pli gran archipèl o monn. Ké roun popilasyon èstimé à 265 milyon di moun, a 4e péyi pi péplé di monn é 1é péyi à majorité musulman pou nonm-an di krwayan. Endonézi-a sa roun répiblik don kapital-a sa Jakarta.
Jen
thumb|Jen, ekstrè di sé Les Très Riches Heures du duc de Berry (ver 1410-1416 épi lannen 1440), mizé Condé, Chantilly, ms.65, f.6. Jen sa sizyèm mwa di sé kalandriyé grégoryen é julyen.
Organizasyon mondyal di komers
Òrganizasyon mondjal di komèrs (OMK ; an anglé : World Trade Organization, WTO, an èspagnòl : Organización Mundial del Comercio, OMC) sa roun òrganizasyon ki ka tchipé so kò dé larèl ki ka réji komèrs ant péyi-ya. Annan mimisouk-a di òrganizasyon-an ka trouvé so kò Akòr-ya di OMK-a, ki négosyé ké signé an avril 1994 atè Marrakech pa majò parti dé pwisans komèrsyal di monn é ratifyé pa yé asanblé parlmantèr. OMK gen pou lòbjèktif prensipal di favorizé ouvèrtir komèrsyal-a. Pou sala, li ka taché di rédjwi òbstak-ya o lib-échanj, di édé gouvèlman-yan à réglé yé diféran komèrsyal é d'asisté èspòrtatò-ya, enpòrtatò-ya ké prodiktò-ya di marchandiz é di sèrvis annan yé aktivité.
Mélanézi
Mélannézi (litér. zilé nwè, di grèk μέλας 'nwè' ké νῆσος 'zil') sa roun di trwè gran group « tradisyonnèl » di zilé di loséyan Pasifik ki, ansanm, ka fòrmen Loséyanni. Sa rougroupman jéyografik sa jòdla kontèsté pa roun pati di jéyograf, mé li ka rété trè kouraman anplwayé, menm pa péyi-ya ki konsèrnen.
Ouganda
Ouganda, an form long Répiblik di Ouganda (an annglé Uganda é Republic of Uganda, an swahili Uganda é Jamhuri ya Uganda), sa roun péyi di Lafrik di Lès.
Not ké référans
Katégori:Lafrik
Krwazad
thumb|Kart dé Krwazad (Larousse 1922)
Kriyòl Gwiyannen
Kriyòl Gwiyannen, kriyòl Lagwiyann oben rounso Gwiyannen, sa roun kriyòl ké baz lègsikal fransé palé annan Lagwiyann ké Brézil, annan roun parti di léta vwézen : Lanmanpa. Li té égalman parsyèlman enfliyansé ké annglé (lègzanp : chwit, dérivé di ladjègtif "sweet"), potidjé (lègzanp : briga, dérivé di vèrb "brigar"), èspangnòl (lègzanp : èstati, ki ka soti di mo "estatua") ké néyèrlandé afòs di lokipasyon sigsésiv.
Li divini roun véritab lanng o fil di tan, toujou an konstant lévolisyon, anba lenfliyans-a di fransé épi lanng di péyi vwézen-yan (Brézil, Sourinanm).
Marké ké lègsik
Vwéyèl-ya sa :
Vwéyèl nazal-ya sa :
Johann Sebastian Bach
Johann Sebastian Bach, né 21 mars 1685 atè Eisenach é mouri 28 jwiyè 1750 atè Leipzig, sa roun konpozitò alman.
Sousouri
Sousouri ka réprézanté lidé moun ki ka viv Lamazoni. Sa pèrsonaj-a potalan piskétan sousouri a roun senbòl anblématik roun kominoté pèp natif-natal Lagwiyann, zendjen Yaguas laro Lamazoni.
Pandoul (fizik)
thumb
Lar gotik
Aparèt an réjyon d'Île-de-France ver XIIe syèk, lar gotik fransè ka dévlopé so kò an Éròp, ka évolwé o XIVe syèk ver gotik enternasyonal o karaktèr pli profann. Lar gotik sa dabò iloustré pa architektir a, mè osi pa skiltir, lapentir asou bwa, vitray a, é anlouminour a. Inisyalman dénomé francigenum opus (lar fransè) o Mwayen Aj, term gotik ké aparèt ki à partir di rounésans a, oun ègprésyon itilizé pa artis ya italyen Antonio Averlino (Filarèt a) é Giorgio Vasari, pou dézigné oun lar di Mwayen Aj ki yé ké joujé di yé pwen di wè barbar é grosyé.
Èspangnòl
Karagtéristik
thumb|Kart Kronnolojik ki ka montré dévlopman-an ké lévolisyon-an dé lanng ki palé annan pénensil ibérik-a di lannen 1000 à nou jou.
Leonhard Euler
Euler té fè d'enpòrtant dékouvèrt dé domenn osi varyé ki kalkil enfinitésimal-a ké téyori-a dé graf.
Istwè dé tèknik
Jouk o xviiie syèk, progrè tèknik té présédé progrè syantifik, xixe siècle té oun péryòd di grann inovasyon ki ka akonpagné révolisyon endistriyèl-a, é lokazyon-an di roun rapròchman ant tèknik é syans. Dipi milyé-a di xxe syèk, progrè tèknik é syantifik sa entimman lyé.
Édikasyon
thumb|Sa mwayen mnémotèknik mété à dispozisyon dé timoun vizitan Field Museum-an di Chicago ka pèrmèt di anprann péyi-ya ki ka fòrmé Azi-a ké yé kontour jéyografik. thumb|Doktrinasyon nan salklas la, enkòporasyon nan kontni politik nan materyèl la etid oswa pwofesè ki abize wòl yo andoktrine elèv yo ale kont objektif yo nan edikasyon ki chache libète nan panse ak panse kritik.
Istwè litérèr
Istwè litérèr oben Listwè litérèr sa disiplin-an ki ka étidjé évolisyon-an di litératir-a à limyè-a dé kouran litérèr é dé rélasyon ant litératir ké listwè.
Istorik
An Frans, èspésyalis-ya ka fè roumonté émèrjans-a di réflèksyon modèrn-an asou litératir-a à Révolisyon franséz-a. Listwè litérèr-a antan ki disiplin té jèrmé o koumansman di xixe syèk, an aplikan dabò so kò o lèt latin anvan di poté so kò asou lèt franséz-ya.
Ensèk
Ensèk (Insecta) sa roun laklas di zabitan envèrtébré di anbranchman-an dé artropòd ké di anba-anbranchman dé lègzapòd. Yé sa karaktérizé pa roun kò ki sègmanté an trwa tagm (tèt ki ka posédé dé pyès bikal èstèrn, oun pèr d'antenn é omwen oun pèr di wéy ki konpozé ; toraks ki pourvu di trwa pèr di pat artikilé ké Dé pèr di zèl plis oben mwen modifyé ; abdomen ki dépourvu d'apandis) protéjé pa roun kitikil ki ka fòrmé oun ègzoskélèt ki konpozé di chitine é pourvu di traché rèspiratwar.
Bibliotèk
thumb|upright=1.0|Bibliotèk di abbaye di Sen-Gall (IXe syèk, patrimwann mondjal, Swis). thumb|upright=1.0|Bibliyotèk di Òbsèrvatwar di Cambridge.
Ékaryota
Soulon nomanklatir di Whittaker ké Margulis (1978), Ékaryot-ya ka rasanblé kat gran règn di monn di vivan : zannimo-ya, chanpignon-yan, plant-ya ké protis (oben protozoèr-ya), okèl i ka konvni d'ajouté kromis-ya soulon nomanklatir di Cavalier-Smith (1981), sa dannyé ka propozé an 1998 d'entégré sa règn-yan annan Dé anpir-ya dé Prokaryota ké Eukaryota.
Tòrnad
thumb|Oun tòrnad di katégori F5 atè Manitoba.
Wolfgang Amadeus Mozart
thumb|
Itali
Wè osi
Katégori:Itali
David Woodard
Lyen ègstèrn
Katégori:Personalité Katégori:Markè-palò Katégori:Artis
Tamoul
Tamoul oben tamil (தமிழ் (tamiḻ) sa roun lanng dravidjenn é lanng-an dé Tamoul.
Upanishad
Upanishad oben Upaniṣad (IAST : Upaniṣad, devanāgarī : उपनिषद्, di sanskrit upa, déplasman fizik, ni, mouvman bò'd ba-a ké shad, asiz so kò, swé lidé-a di « vini asiz rèspètchwézman so kò o pyé di mèt pou ékouté so ansègnman ») sa roun ansanm di tèks filozofik ki ka fòrmé baz téyorik-a di rélijyon endou-a. Yé ka konstitchwé oun parti dé tèks an Enn ki lyé à śruti-a é ka konsisté an dé èspékilasyon filozofik ki ka ékléré tèks-a okèl yé ka référé yé kò, chakin ka réklanmen yé kò di roun parti di Veda. Pa lègzanp, Kauṣītaki ka fè parti di sik di Rig-Veda.
Tinizi
Tinizi (an arab : تونس, Tūnis, [ˈtuːnɪs]), an form long Répiblik tinizyenn (an arab : الجمهورية التونسية, Al-Jumhūriyyah at-Tūnisiyyah), sa roun Léta di Lafrik di Nò.
Klavyé téléfonik
thumb|Klavyé téléfonik an 2008
World Wide Web
Web-a pa sa renk ki roun dé aplikasyon d'Entèrnèt ; distenk di ròt aplikasyon kou kouryé élèktronik-a, mésajri enstantané-a é partaj-a di fiché an pèr à pèr. Web-a té envanté o CERN pa Tim Berners-Lee plizyò lannen aprè Entèrnèt. A égalman li ki té randé médja-ya gran piblik atantif à Entèrnèt. Dipi, Web-a sa frékaman konfondou ké Entèrnèt ; an partikilyé, mo-a Twèl sa souvan itilizé annan tèks-ya pa tèknik san dévwalé klèrman si li ka dézigné Web-a oben Entèrnèt-a.
Sayil
Tòponnimi
A roun sasò dilò, M. Sahul, orijinèr di Sent-Lisi, ki té bay so non o vilaj, an koumansman di 20e syèk.
Wè osi
Katégori:Koumin di Lagwiyann
Larivyè
thumb|Aprè toran-an, ka vini larivyè (Rot-Piréné).
Ékosystèm
thumb|Tapi di Salix glauca asou Scoresby Sund (Groenland).
Wonm
Annan roun asépsyon pli larj, li sa anplwayé kou tèrm jénérik pou kalifyé konsèp-a di fika moun, é ka ékri so kò alò souvan ké roun majiskil. Nou ka palé égalman di « wonm » pou dézigné oun endividi di sèks féminen oben entèrsèks ki ka idantifyé so kò kou di janr maskilen.
Tanpératir
Tanpératir-a sa roun grandò fizik mizouré à lèd-a di roun tèrmomèt sa étidjé an tèrmométri. Annan lavi kourant-a, li sa rélyé o sansasyon di frèt é di cho, ki ka provini di transfè tèrmik ant kò moun-an é so anvironnman. An fizik, li ka défini so kò di plizyò mannyè : kou fonksyon krwasant di dégré d’ajitasyon tèrmik dé partikil (an téyori sinétik dé gaz), pa lékilib-a dé transfè tèrmik ant plizyò sistenm oben à partir di antropi-a (an tèrmodinamik é an fizik èstatistik). Tanpératir-a sa roun varyab enpòrtant annan ròt disiplin : météyoroloji é klimatoloji, médsin, é chimi.
Birmani
Birmanni oben Myanmar, an birman ဗမာ, Bama, et မြန်မာ, Myanmâ, /mjænˈmɑ/), an fòrm lonng Répiblik di Linyon di Myanmar, an birman Pyidaungzu Thammada Myanma Naingngandaw, ansyennman Linyon di Birmanni, épi Linyon di Myanmar, sa roun péyi di Lazi di Sid-lès kontinantal.
Lafrans
Lokalizasyon, frontchèr ké sipèrfisi
Londjò-a di litoral di Lafrans métropoliten-an sa di 5 853 km é di 15 945 km, Lout lanmè enkli.
Révolisyon, Répiblik ké Lanpir (1789-1914)
thumb|Téritwè di ségon lanpir kolonnyal fransé (1815 bò 1958, koumansman di lendépandans-ya).
Klasé annan patrimwenn mondjal
Lafrans-a ka posédé roun patrimwenn architègtiral rich, témwen di roun lonng listwè é di kontré-a di diféran tré sivilizasyonnèl.
Ékwasyon
Aljèb-a ka étidjé sirtou Dé fanmi d'ékwasyon : ékwasyon polinomyal-ya é parmi yé ékwasyon linéyèr. Ékwasyon polimonyal-ya sa di fòrm-an P(X) = 0, koté P sa roun polinom.
Bisiklèt
Dirèktiv-a 2001/95/CE di Komisyon éropéyenn-an ki rélativ à sékirité-a de prodjwi ka propozé kou définisyon di bisiklèt : « oun véyikil ké Dé rou propilsé èsklizivman oben prensipalman pa énèrji miskilèr-a di siklis, à èsépsyon-an dé véyikil ékipé di Dé sèl oben plis ».
Jabir Ibn Hayyan
Abu Mūsā Jābir ibn Hayyān (an arab : جابر بن حیان, an persan : جابر بن حیان, souvan ké nisbahs d'al-Bariqi, al-Azdi, al-Kufi, al-Tusi oben al-Sufi ; fl. c. 721 - c. 815), té osi konnèt pa latinizasyon Geber, té roun polimat : chimis é alchimis, astronòm é astrològ, enjényò, jéyograf, filozòf, fizisyen, é farmasyen é médsen d'orijin persann. Né é édiké koté Tus (an Iran), li vwayajé plita koté Kufa. Li té dékri kou pè-a dé koumansman di chimi-a, ki té égalman antisipé fisyon nikléyèr ké pouvwar dèstriktò-a di sisyon-an di roun atom.
Santé
Wè osi
Katégori:Santé
Jacques Cartier
Lotò do kart ki pèrmèt aparisyon-an di gòlf di Saint-Laurent asou rouprézantasyon-yan di glòb, Cartier, pa so Rélasyon, sa pronmyé Éropéyen-an ki ka dékri é nonmen sa dilo-ya, yé riv ké yé zabitan, ké téritwar-a vizité anba non irokwa Canada (group di kabann).
Zonbi baréyé
Istwé
I menm sinonim " force suprême" ké tout pouvwa an Angola.
Kòstim
Yé abiyé ké roun konbinézon blan ké sentir (sentou) rouj. Yé tèt maské ké roun fòrm chat. Zonbi baréyo ka défilé an bann é menm ka rèspèkté larél-ya
Arktik
thumb|197px|right|Izotèrm-a 10°C di mwa di jwiyé (lign rouj) ki ka défini limit di réjyon Arktik-a. thumb|197px|right|Imaj satélit di réjyon arktik-a. Arktik-a sa réjyon-an ki ka antouré pòl Nò di Latè-a, à entèryò ké o abò di sèrk polèr arktik. Li ka opozé so kò à Antarktik-a, o sid. Arktik-a ka konprann sis péyi, sa don kot-ya sa oun kontak di loséyan Arktik-a, swé : Kanada, Étazini-ya (ké Alaska), Dannmark (pa Groenland), Risi, Norvèj ké Islann. Sa sis péyi (ensi ki Swèd ké Finlann) ka fòrmé Konsèy di Arktik-a.
Fernand di Magélan
Fernan di Magélan (Fernão de Magalhãesen an portigè, Fernando de Magallanes an castillan), né annan nò di Portigal o anviron di 1480 é mouri asou lil di Mactanaux Philippines lou 27 avril 1521, sa roun navigatò é eksploratò portigè di lépòk di sé Grann dékouvert.
Joseph Staline
thumb|Staline koté konférands di Téhéran, an 1943.
Wè osi
Katégori:Personalité‎
Vidanjèr-ya
Vidanjèr-ya wè jou pannan tan bagn Lagwiyann. Sa ki té près fini pirjé yé penn té ka vidé tinét moun. Dipi déztrwa lannen sa pèrsonaj-a disparèt annan kannaval Lagwiyann. Pitèt moun Lagwiyan lé bliyé sa lépok-a.
Guru Granth Sahib
thumb|right|300px|Liv sen ki ouvè.
Guru Nanak
Nānak oben Gurū Nānak Dev (+?an penjabi, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ (Gurū Nānak Dev)) (15 avril 1469, atè Talwandi annan atchwèl Pendjab pakistanè - 7 mè 1539, atè Kartarpur, Penjab endjen) té roun mistik é powèt endjen, mèt fondatò di Sikhism é pronmyé dé dis Guru di sikhism.
Sant èspasyal gwiyannen
Sélègsyon di sit di Kourou
À laswit-a di lendépandans-a di Laljéri-a é dé akò d'Évian an 1962, CNES-a sa annan lobligasyon-an di kité baz-a di lansman di Hammaguir an 1967. O total, katòrz sit sa étidjé sitchwé annan départman-yan di lout-lanmè é annan dé péyi étranjé kou Brézil-a oben Lostrali-a. Tout sa sit-ya gen kou pwen an koumen di fika pré di lékwatò-a, ki ka ofri miyò kondisyon-yan pou lansman-yan di anjen èspasyal. An léfè rounlo satélit sa jéyostasyonnèr, sa ki ka enpliké ki yé lòrbit sa annan plan-an di lékwatò-a. An partan di baz-a di Kap Kennedy satélit-ya ka pasé pa roun lòrbit di transfè ki enklinen asou lékwatò-a; mannòv-ya di korègsyon pwé kouté 15 % di mas-a ki mété an lòrbit.
Ansanm-yan di lansman
thumb|Zonn-an di lansman d'Ariane 5. Kat pilonn-yan sa dé paratonnèr.
Ròt enstalasyon-yan
Oun mizé di lèspas sa égalman prézan asou sit-a, ki vizité pa plizyò dizenn di milyé di moun chak lannen.
Spiritchwalité
Nosyon-an di èspiritchwèl (di laten éklézyastik spiritualitas) ka konpòrté jòdla dé asépsyon diférant soulon kontèks-a di so izaj. Li ka rataché so kò konvansyonèlman, an Ògsidan, à rélijyon-an annan pèrspèktiv-a di moun-an an rélasyon ké dé fika sipéryò (bondjé, démon) ké sali-a di lam-an. Li ka rapòrté so kò, di roun mannyè di wè ki filozofi, à opozisyon di matchè-a é di lèspri-a oben òkò di entéryorité-a é di èstéryorité-a.
Komers di détay
Komèrs di détay-a sa mayon final-a di chenn-an di distribisyon. I ka distengé so kò ensi di komèrs an gro. Aktivité-a sa doub :
Karolin
So listwè
Karolin sa roun fanm anglè. A lò ki fè so richès . Karolin ka poté so wonm asou so do. Li ka maché ké li toupatou pou ròt fanm pran li an so lanmen .
Yakoubo
Jéyografi
Koumin-an ka sitchwé so kò an Lanmérik di Sid atè Lagwiyann. O nò di koumin-an, nou ka trouvé roun zonn kotché ki ka débouché asou Loséyan Atlantik-a. Koumin limitròf-ya ké Yakoubo sa à lès Sennmari, o sid Sentéli é à lwès Mannan.
Élvaj
Lorijin
Pronmyé wonm-yan té ka viv di kéyèt, di lapèch-a é di lachas-a. Pasaj-a di roun èstratéji di èsplwatasyon dirèk di anvironnman-an à agrikiltir-a é à élvaj-a sa jénéralman prézanté kou natirèl, mè nou pa vréman konnèt pratik entèrmédjèr-ya ki pouvé èspilké glisman-an roun à ròt. Ensi, I gen byen roun mistèr di aparisyon-an di élvaj-a, don èsplikasyon-an té pitèt trouvé koté aynous-ya ké yé ritchwèl di lours-a.
Nasyonalism
Sa tèrm ka dézigné osi dé mouvman politik ki ka déklaré ki li lé ègzalté roun nasyon anba tout so fòrm-yan (Léta, kiltir, rélijyon, étni, lanng, listwè, tradisyon, préférans nasyonal pou anplwa-a...), pa opozisyon o ròt nasyon ké popilasyon.
Sourinanm
Lépòk kolonnyal
An 1783, apré roun syèk di révòlt é di fwit di lèsklav (maronnaj), di fè dé dou kondisyon di sa dannyé-ya, Néyèrlandé-ya ka signen roun trété ké chèf dé révolté Aloukiu Nenngé, ki sirnonmen Bonni, roukonnésan oun véritab lotonnonmi o Nwè ki réfijyé annan zonn forèstché-ya.
Lèsklavaj-a sa aboli tardivman, an 1863 (1794 épi 1848 annan kolonni fransé-ya). Kolon-yan ka fè alò vini dé travayò endoustanni (akò ké Lonn), janvannen ké chinwè.
Lanng
40 000 Brézilyen-yan (anviron 8 % di popilasyon-an) ka palé potidjé-a, mé pa gen bokou di yé ki ka palé néyèrlandé. Papiamento, kriyòl ké baz di potidjé, é ka palé sirtou atè Lézanti néyèrlandé, sa osi prézan o Sourinanm, mé ké roun nonm di lokitò pli réstren.
Jou
Anfen, jou-a sa osi non di entèrval ki ka séparé roun moman di so landimen a lamèm lò o menm andrwa, pa lègzanp ant 1é janvyé à 13 lò ké 2 janvyé a 13 lò menm lannen-an. Nou ké palé tchèkfwè andan sa ka di jou kouran oben lajounen glisant.
Djab rouj ya
Djab rouj ya a  roun éléman annan tradisyon Lagwiyann. ki ka èspliké sòkò annan kannaval gwiyanè ki ka réprézanté sòkò annan kannaval-a chak lannen. i ka koumansé dipi janvyé pou rivé jouk févriyé, annan tout lari Kayenn. Mounn-yan ka bwennen annan kannaval ké yé lanmizik  é yé menm ka bliyé yékò annan lanmizik ki chwit toubonnman. Annan  djab rouj ya i gen  toupiti-ya  e i gen gran-yan, ké  tout yé kostim ki ganyen de koulè, rouj ké nwè, ki sanblé ké difé lanfè.
Vatikan
Vatikan, an form long Léta di Sité di Vatikan (an italyen Stato della Città del Vaticano, [ˈstaːto della tʃitˈta ddel vatiˈkaːno] ; an laten Status Civitatis Vaticanæ) sa roun péyi di Léròp.
Lalfabé grek
Lalfabé grèk-a sa roun lalfabé bikaméral di vennkat lèt, prensipalman itilizé pou ékri lanng grèk-a dipi finisman-an di ixe oben koumansman-an di viiie syèk anv. J.-K. A pronmyé ké pli ansyen lalfabé, annan asépsyon-an ki pli rédjwit-a di sa mo, pas li ka noté chak vwayèl é konsonn ké roun grafenm ki séparé. Jòdla òkò, grèk modèrn-an ka itilizé sa lalfabé. Pa pasé-a, lèt-ya té sèrvi égalman pou nimérasyon grèk-a, dipi iie syèk-a anv. J.-K., mè chif arab-ya ka tann pou ranplasé yé an Lagrès. Dabò inikman ékri an kapital, lalfabé grèk progrésivman doté so kò di miskil épi di djakritik.
Lalfabé laten
Lalfabé laten-an (oben lalfabé romen) sa roun lalfabé bikaméral ki ka konpòrté venn-sis lèt di baz, prensipalman itilizé pou ékri lanng-yan d'Éròp di Lwès-a, d'Éròp di Nò ké d'Éròp santral, ensi ki lanng-yan di nonbré péyi ki té èspozé à ron fòrt enfliyans éropéyenn, notaman atravè kolonizasyon éropéyenn-an dé Amérik, di Afrik-a é di Loséyani-a. A, an konkirans ké lalfabé sirilik-a é annan roun byen mwenn pa lalfabé grèk-a, sistenm-an d'ékritir pa défo annan monn ògsidantal-a.
Journalism
thumb|Journalis ké rédaktò à Radio-Canada/CBC atè Montréal an 1944.
Pansé
thumb|Pansò-a, pa Auguste Rodin
Mannan
Wè osi
Katégori:Koumin di Lagwiyann
Trajédi
Trajédi-a sa roun janr téyatral don lorijin-an ka roumonté o téyat grèk antik.
Kontrèrman à komédi-a, li ka mété an senn dé pèrsonnaj di ran élvé é ka dénouwé so kò trè souvan pa lanmò-a di roun oben plizyò pèrsonnaj.
Bombay
Wè osi
Katégori:End
Liksanbourjwa
Katégori:Lanng jermanik
Komédi mizikal
thumb|350px|The Black Crook (1866) sa pafwè konsidéré kou pronmyé komédi mizikal. 350px|thumb|right|Ansègn di nonbré komédi mizikal prézanté atè Broadway.
Transfè termik
Kantité-a di chalò Q, sa kantité-a d'énèrji échanjé pa sa trwa tip-ya di trnsfè, li ka èsprimé so kò an joul (J).
Artis
Annan roun sans komen, é plito péjorativman oben pou diskalifyé li, nou ka palé égalman d'artis oben di powèt à propo di roun moun étranj, marjinal, waziv, révéz, ki ka fè nenpòrtékwa, di tchèk moun ki pa gen sans dé réyalité, dé larèl, é sa pafwè konsidéré kou rébèl oben fou mè ki pouvé osi à lenvèrs fika aprésyé kou fézan pròv di jéni.
Énerji idrolik
Énèrji idrolik sa énèrji-a ki fourni pa mouvman dilo-a, anba tout so fòrm-yan : chit dilo, kour dilo, kouran maren, maré, vag. Sa mouvman pouvé fika itilizé dirèkman, pa lègzanp ké roun moulen à dilo, oben pli kouraman fika konvèrti, pa lègzanp ant énèrji élèktrik annan roun santral idroélèktrolitik.
Bing Crosby
vignette Harry Lilis Crosby Chantè Ameriken sa a te fèt an 1903 nan Tacoma e li te mouri 14 pous Oktòb 1977 nan Alcobendas se yon gwo icon kiltirèl mondyal nan 20yèm syèk la. Li te vann plis pase yon milya dosye atravè lemond, yo te petèt pi gwo vandè dosye nan listwa.
Bondjé
thumb
Zil Cook
Zil Cook (ké majiskil à « zil ») sa roun Léta di loséyan Pasifik roukonèt pa Òrganizasyon dé Nasyonzini mè pa manm sala, an lib asosyasyon ké Nouvèl-Zélann-an.
Navigasyon
thumb|Porté oun pwen ou trasé oun rout asou oun kart marin.
Montangn Rochéz
Annèks
Katégori:Montangn
Vil
Oun Lavil oben vil sa roun milyé fizik — milyé irben — où ka konsantré oun fòrt popilasyon di moun, é don lèspas sa aménajé pou fasilité é konsantré so aktivité : abitat, komèrs, endistri, édikasyon, politik, vwa di sirkilasyon, transpò, kiltir, etc. Prensip-ya ki ka réjisé striktir ké òrganizasyon-an di lavil sa étidjé pa sosyoloji irbenn, irbanism ou òkò ékonomik irbenn.
Bonté
Bonté-a sa kalité di sa ki ka fè pròv di byenvéyans aktiv anvèr otri, oun aktivité éfikas siséptib di randé réyèlman otri éré. "Bonté : karaktèr di roun moun sansib o mal di otri, déziré di prokiré à ròt-ya di byenèt obeb di évité tousa ki pouvé fè yé soufri. A roun kalité ki ka apartni o domenn di moral-a. Kontrèr : méchansté.
Trinité-é-Tobago
Trinité-é-Tobago, an fòrm lonng Répiblik di Trinité-é-Tobago, an annglé : Republic of Trinidad and Tobago, sa roun Léta ensilèr dé Karayib sitchwé annan lanmè di Lézanti, o larj di Vénézwéla.
Navir
Di mannyè di wè di Règman entèrnasyonal pou prévni abòrdaj-ya an lanmè : « Tèrm-an “navir” ka dézigné tout anjen onen tout aparèy di tchèk natir ki sa swé, é menm anjen-yan san tiran d'lo, navyon-yan é idravyon-yan, ki itilizé oben sisèptib di fika itilizé kou mwayen di transpò asou dilo-a. »
Jupiter (planèt)
Wè osi
Katégori:Planèt
Hammurabi
thumb|Hammurabi (dibout) antren di rousouvwè so ensign rwayal dé lanmen di Shamash (oben Marduk).
Vincent van Gogh
Vincent Willem van Gogh (IPA :vãn ɡɔɡ), né 30 mars 1853 atè Groot-Zundert(Péyi-Ba) é mouri 29 jwiyé 1890 atè Auvers-sur-Oise (Frans), sa roun pent ké désinatò néyèrlandè. So òv plenn di natiralism, enspiré pa enprésyonism-an ké pwentiyism-an, ka anonsé fovism-an ké ésprésyonism-an.
Virjil
Virjil, an laten Publius Vergilius Maro (né bò'd 15 òktòb 70 anv. J.-C. atè Andes, annan atchwèl Lombardie é mouri 21 sèptanm 19 anv. J.-K. atè Brindes annan Sid-a), sa roun powèt laten kontanporen di finisman-an di Répiblik romenn-an é di koumansman di règn di anprò Auguste.
Sen-Maren
Sen-Maren, an form long Sérénisim Répiblik di Sen-Maren ou Répiblik di Sen-Maren (an italyen San Marino ou Serenissima Repubblica di San Marino ou Repubblica di San Marino), sa trwazyèm pli piti Léta di Léròp.
Lafrik
Jéyografi fizik
thumb|Rélyèf di Afrik.
Konmitatò téléfonik
Andan rézo téléfonik konmité, roun konmitatò téléfonik ka mété an roulasyon dé korèspondan swivan dé règ fondé asou niméro konpozé pa apèlan-an.
Gwiyannan
Listwè
thumb|Èstati di renn Victoria atè Georgetown
Kod
Gwiyannan gen pou kod :