cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Étazini
Péryòd prékolonbyen (anvan 1492)
Malgré difikilté-ya pou établi dé èstatistik, laplipa dé istoryen ka akòrdé yé kò pou èstimen popilasyon otogtonn-yan dé atchwèl Létazini di 7 à 8 milyon di moun an 1492. O xvie syèk, latè-ya ki sitchwé à lès-a dé montangn Roché sa péplé pa dé tribi anmérendjen : Cheyenn, Crows, Syoux, Hurons-Wendat, Iroquois, Cherokees ké Creeks ki ka chasé di bizon mé osi ka pratiké kiltir, kéyèt, lélvaj ké lapèch-a. Iroquois ka viv annan valé-a di Sen-Laurent, annan sègtò-a dé lak Érié ké Ontario, annan valé-a di flòv Hudson é annan parti lwès-a dé Apalach. Yé ka konté sis gran tribi.
Dé tribi di élvò é d'agrikiltò, Apach, Komanch oben Pueblos, ka rété annan Roché-ya.
Péryòd kolonnyal (1492-1775)
O kour dé xviie ké xviiie syèk ka fòrmen progrésivman yé kò trèz kolonni britannik-ya di lakot oryantal-a, gangan dé Létazini (kart). Kolonnizasyon-an sa asiré pa dé konpangni ké roun sistenm di chart. Fransé-ya ka èsploré valé-a di Misisipi é ka fondé Lalwizyann-an. Lanmérik di Nò-a ka divini rapidman roun anjé ant pwisans kolonnyal-ya : Langlétè-a (ki divini Gran-Britangn an 1707 à laswit-a di so linifikasyon ké Lékòs) ka asiré piti piti so siprémasi an ranpòrtan lagèr anglo-néyèrlandé-ya épi lagèr-a di Sèt Lannen (1763) kont Lafrans-a, ki ka pédi so posésyon-yan di lès-a di Misisipi (kart). Pèpman-an ka fè ésansyèlman so kò pa dé migran britannik é pa trét négriyé-a. Lèsklav nwè-ya sa anplwayé annan plantasyon-yan di tabak di sid mé osi pou dévlopman-an dé lenfrastrigtir. Bò'd 1775, trèz kolonni-ya sa prospèr é ka konté pli di Dé milyon di zabitan.
Révolisyon, lendépandans ké nouvèl lenstitisyon (1775-1800)
thumb|Déklarasyon di lendépandans, pa John Trumbull.
Annan kouran-an dé lannen 1770, kolon anmériken-yan ka opozé yé kò di plis an plis à yé métropòl : Lonn ka roufizé yé latè endjen-yan ki sitchwé à lwès-a dé montangn Appalach. Tags-ya ké zenpo-ya sa ogmanté alò ki sijé anmériken-yan pa fika rouprézanté o Palman britannik-a. Sistenm-an di èsklizif-a ka lézé marchan-yan di lakot lès-a. Di nouvèl troup sa voyé an Lanmérik ké roun klima révolisyonnèr ka enstalé so kò an Nouvèl-Langlétè, atè Filadélfi épi an Virjini. An 1770, soda britannik-ya ka tiré asou maniféstan-yan (masak di Boston). An désanm 1773, kolon-yan ka détrwi roun kargézon dité (Boston Tea Party) : lagèr-a di lendépandans ka éklaté lannen-an ki ka swiv.
Ensirjé-ya ka voyé dé rouprézantan o Kongré kontinantal ki ka aprouvé déklarasyon-an di lendépandans dé Létazini 4 jwiyé 1776. Sa tègs, ésansyèlman rédijé pa Thomas Jefferson, ka proklanmen prensip-ya di libèrté, d’égalité é di drwè pou sasé-a di bonnò. Déklarasyon-an di lendépandans anmériken-an ka fondé osi pronmyé nasyon dékolonnizé-a di monn, byen ki annan roun pronmyé tan, Gran-Britangn ka roufizé di roukonnèt li.
Lélévasyon di péy o ran di lipèrpwisans atravè lagèr-ya (1917-1991)
thumb|Manman migran, fotografi di Dorothea Lange (1936).
A véritabman Pronmyé Lagèr mondjal-a ki ka konsakré pwisans anmériken-an ; o xxe syèk, Létazini-ya ka divini pronmyé pwisans ékonnonmik, kiltirèl, politik ké militèr di monn. Dabò nét an koumansman di Pronmyé Lagèr mondjal-a, péy-a ka angajé so kò annan Trip-Tandé-a anba prézidans-a di Woodrow Wilson é ka antré an lagèr 6 avril 1917. Péy-a dè lò ka ranvèrsé rapò-a di fòrs annan konfli-a. Kongré-a dé Létazini ka roufizé di ratifyé trété-a di Versailles (1919) é di entégré Sosyété dé Nasyon, fidèl o prensip di lizolasyonnism-an. Ant-Dé-Lagèr sa dabò roun péryòd di prospérité matéryèl é di léfèrvésans kiltirèl aplé « Roaring Twenties »-ya. Fanm-yan épi Anmérendjen-yan ka òbténi drwè-a di vòt. A égalman tan-an di Prowibisyon-an é di miz an laplas-a di gran travay piblik pa divèrs prézidan (baraj Hoover ké pon-an di Golden Gate annan lannen-yan 1930 notanman).
Lépòk kontanporen
An 2008, Barack Obama sa éli à prézidans-a é ka divini pronmyé Afro-Anmériken-an ki chèf-a di Léta anmériken. So politik ka tranché ké so prédésésò, notanman asou plan entéryò-a, koté li ka réysi à fè adòpté roub réfòrm di sistenm di santé, oun plan di roulans di lékonnonmi-a ké maryaj omosègswèl apré roun désizyon di Lakou siprenm-an. An 2010, gòlf-a di Mègsik ké laplaj-ya di Sid dé Létazini sa touché pa pir maré nwè-a ki péy-a konnèt à laswit-a di lèsplozyon-an di roun plat-fòrm pétrolyé di BP. Létazini-ya ka réyangajé militèrman so kò o Mwéyen-Loryan dè 2014 ké roun lagèr kont Léta islanmik an Lirak é an Siri ; Dé lannen plita, Donald Trump sa éli prézidan.
Léta ké téritwè
Létazini-ya sa konpozé di senkant Léta ké roun distrik fédéral, distrik-a di Columbia. Karant-lwit Léta asou kontinan-an — tout Léta-ya sof Lalaska ké Away — sa aplé Létazini kontigis oben « lower 48 » (« 48 pli ba-ya ») é ka tchipé majò parti-a di sant di Lanmérik di Nò-a. Lalaska sa séparé dé Létazini kontigis pa Kannanda-a ; ansanm, yé ka fòrmen Létazini kontinantal-ya. Away, senkantchenm Léta, sa sitchwé annan Pasifik-a.
An plus dé téritwè (Puerto Rico, Guam, zilé Maryanj di Nò, zilé Vyèrj dé Létazini, Sanmoa anmériken), Létazini-ya ka konprann osi plizyò ròt lèspas ki pa tré propis menm entèrdi à labita. Latòl Palmira sa roun téritwè ki pa enkòrporé, mé li sa inabité. Zilé minò élwagnen-yan dé Létazini sa dé zilé inabité é dé latòl di Pasifik é di lanmè dé Karayb. Di plis, US Navy établi roun enpòrtan baz naval annan bé-a di Guantánamo atè Kiba dipi 1898 é asou latòl Diego Garcia annan loséyan Endjen-an dipi 1971.
Jéyografi
thumb|Rélyèf
Karagtéristik jénéral
Létazini-ya sa katriyenm péy-a ki pli vas-a (9 631 417 km2) dèyè Larisi, Kannanda ké Lachin-an. Ké 7 % dé latè émèrjé di plannèt-a, tay-a di téritwè anmériken sa konparab à sa-a di kontinan éropéyen. Léta-ya di Lalaska é di Tègzas sa ensi pli gran ki tout péy éropéyen (sof Larisi). Sitchwé an Lanmérik di Nò, 48 Léta-ya ki ka fòrmen roun sèl (ki aplé pafwè « Mainland » oben « Létazini kontinantal »), don ka fòrmen ka évoké roun pentagonn ka étiré so kò asou kat fizo orèr. 4 500 km ka séparé lakot atlantik-a à lès é lakot pasifik-a à lwès. I fo parkouri 2 500 km pou lyannen Kannanda o Mègsik. Létazini-ya ka posédé 12 034 km di frontchè térès, 8 893 km ké Kannanda (don 2 477 km ké Lalaska), 3 141 km ké Mègsik-a é 28 km ké Kiba(baz naval di bé di Guantánamo). Londjò total-a dé lakot anmériken lès di 19 924 km.
Répartisyon di popilasyon-an
324 milyon di Anmériken sa réparti di fason inégal asou téritwè-a. Dansité-a di popilasyon sa an léfè pli élvé à lès-a di péy ki annan lwès-a. Lanmotché-a di popilasyon-an sa konsantré à lès-a di 100e méridjen ké mégalopòl di BosWash, lariv-ya dé Gran Lak (Chikago, Détrwè, Milwaukee, Cleveland) ké ChiPitts, Apalach-ya ké litoral atlantik-a. Odéla di 100e méridjen, dansité-ya ka fébli pou dé rézon istorik — pèpman-an fè so kò di Lès an Lwès — é natirèl (aridité). Fasad pasifik-a sa pli dans ké lags kalifòrnyen-an (San Francisco, Los Angeles) épi bra di Puget Sound nonmen Pugetopolis (Seattle, Portland). Lavil-ya ké lè irben-yan d'Austin é di Dallas o Tègzas ka konprann égalman dé milyon di zabitan, tou kou Orlando ké Miami an Florid. Dansité mwéyen-an dé Létazini sa di 31 zabitan pa km2.
Anmériken-yan ka konsantré so kò asou litoral-ya, menm sa-ya dé Gran Lak. À lwès-a di 100e méridjen jouk litoral di Pasifik é an Lalaska, dansité-ya sa globalman fèb, sof an tchèk lavil ki izolé é an Kalifòrni. Sa dannyé sa Léta ki pli péplé-a dé Létazini é ka kontinwé di atiré fligs migratwè-ya ki entèrn é ègstèrn.
Kiltir ké syans
thumb|Èstati di Libèrté sa roun dé senbòl dé Létazini é di mannyè pli jénéral roun senbòl di libèrté, di démokrasi é di rèv anmériken.
Kiltir anmériken-an ganyen roun baz anglo-sagson, ki ka èspliké so kò pa lorijin istorik-ya di péy. Annglé-a sa lanng-an ki pli palé-a. Soupannan, lapò-ya di ròt kiltir ka kontribiyé à fè dé Létazini roun krézé kiltirèl :
Syans ké tègnik
thumb|MIT-a sa roun dé linivèrsité ki pli prèstijyé-ya o monn.
Dipi finisman-an di xixe syèk, Létazini-ya ka tchipé pronmyé ran mondjal-ya pou sasé syantifik-a ké linovasyon tègnik-ya. An 1876, Alexander Graham Bell ka dépozé roun brévè pou lenvansyon-an di téléfonn. Laboratwè-a di Thomas Edisonmet o pwen fonnograf-a, lanp ké lenkandésans é roun dé pronmyé kanméra. An koumansman di xxe syèk, lantroupriz-ya di Ransom E. Olds é d'Henry Ford ka èspérimanté di nouvèl fason di prodjwi véyikil otonmobil-ya. An 1903, frè Wright ka prosédé à roun dé pronmyé vòl an avyon.
Larchitègtir
thumb|Willis Tower atè Chikago té pli rot grat-syèl di monn di 1973 à 1998 é dé Létazini jouk 2013. Li sa jòdla ségon pli rot limòb di péy apré One World Trade Center atè New York.
Larchitègtir-a atè Létazini sa divèrs soulon réjyon-yan konstrwi so kò gras o lapò èstéryò-ya, ki pa té inikman annglé. Larchitègtir anmérendjen-an é lésé pa bokou di vèstij. Ké nésans-a dé Létazini, batiman piblik-ya sa enfliyansé pa Lantikité gréko-laten-an é ka rouflété lidéyal répiblliken-an. O xixe syèk ka sigsédé yé kò patché èstil tèl ki Greek Revival, néyo-gotik, City Beautiful, éklègtism, èstil Bèl-Lar, èstil vigtoryen ki ka rataché yé kò o tradisyon éropéyen.
Tchwizin
thumb|Oun dèsè anmériken : tart o ponm (Apple pie).
Tchwizin anmériken-an sa à limaj-a di pèpman di péy, ki-lé-di divèrs é métisé. Toutfwè, prensipal lapò-ya sa anlman, olandé ké irlandé é sa enfliyans-ya ka pèrdiré jouk jòdla. Tchwizin anmérendjen-an ka konté égalman bokou : résèt tradisyonnèl dé Endjen di Lalabanma sa prézèrvé é protéjé kou roun pratrimwenn kiltirèl.
Elvis Presley
thumb|Elvis Presley an 1957 annan film-a Jailhouse Rock. Elvis Aaron Presley sa roun chantò ké aktò amériken né 8 janvyé 1935 koté Tupelo, annan Mississippi-a, é mouri 16 out 1977 koté Memphis, annan Tennessee-a. Sirnonmen The King of Rock (« Rwè di Rock »), li sa konsidéré kou roun dé pli sélèb chantò di XXe syèk.
Étazini
Èspò
thumb|AT&T Stadium o Tègzas ka kontni ki pli gran lékran jéyan-an di monn.
Dipi finisman-an di xixe syèk, bésbol-a konsidéré kou èspò nasyonnal-a dé Létazini, anvan di fika konkiransé épi égalé pa foutbòl anmériken-an. Konpétisyon otonmobil (Nascar), baskèt-bòl ké loké asou laglas sa ròt disiplin majò (annan sa lòrd) annan péy-a. Bògs-a ké kours-ya di chouval sa èspò endividjwèl ki pli swivi-ya, menm si li sa konkiransé pa gòlf-a. Foutbòl-a, ki aplé soccer atè Létazini, sa larjman pratiké pa jenn-yan ké lékip-ya d'anmatò. Ténis-a ké ròt èspò di plen lè sa égalman aprésyé.
Elvis Presley
Presley la koumansé so karyèr mizikal an 1954 koté Sun Records. Akonpagné di gitaris Scotty Moore é di basis Bill Black, i ka kontribiyé à popilarizé janr-a nésan di rockabilly, oun mélanj énèrjik di lamizik country é di rhythm and blues.
Wè osi
Katégori:Personalité Katégori:Artis
Étazini
Lanng
Pyès lalwa té voté pour présizé pou lanng ofisyèl-a oben -ya à léchèl fédéral-a. Toutfwè, 32 Léta asou 50 voté di tèl lalwa o profi di annglé-a kou lanng ofisyèl, dannyéman Virjini-Ògsidantal an 2016. An lout, Léta di Away sa ofisyèl bilenng annglé ?-awayen. Léta di Lalaska ka roukonnèt lanng anmérendjen-yan an plis di annglé-a. Èspangnòl-a ka posédé roun èstati èspasyal annan Léta di Nouvèl-Mègsik, san ki li fika ofisyèl. Di menm mannyè-a, fransé-a ka posédé roun èstati partikilyé an Lalwizyann.
Kod
Létazini-ya gen pou kod :
Wè osi
Katégori:Étazini
Soja
thumb|Frwi sèk ké grenn di soja.
Soja, soya, pwa chinwa oben ariko oléyajiné (Glycine max), sa roun lèspès di plant anniyèl di fanmi-a dé légiminéz (fabaceae), orijinèr di Azi di Lès.
I ka an ègzisté di nonbréz varyété, ki ka diféransyé notaman yé kò pa pòr-a (dé plant grenpant oben ranpant, pli pròch dé tip orijinal, o fòrm nenn pli kouraman kiltivé), koulò-a dé grenn, péryòd-a di florézon. Tij-ya ki drésé gen roun longò di 30 à 130 cm ké féy-ya sa trifolyolé. Frwi-ya sa dé gous vélou, lonng di 3 à 8 cm, di fòrm drèt oben arké, é ka kontni an jénéral 2 à 4 grenn.
Djibouti
Djibouti an fòrm lonng Répiblik di Djibouti (an sonmali Jabuuti é Jamhuuriyadda Jabuuti, an afar Gabuuti é Gabuutih Ummuuno, an arab جيبوتي (Jībūtī) é جمهورية جيبوتي (Jumhūriyyat Jībūtī)), sa roun péy di Kòrn di Lafrik, sitchwé asou kot lwès di débouché méridjonnal di lanmè Rouj.
Katégori:Afrik
Révolousyon kiltirèl
Grann révolousyon kiltirèl prolétaryenn (an chinwa : 无产阶级文化大革命, pinyin : wúchǎn jiējí wénhuà dàgémìng), pli kouraman grann révolousyon kiltirèl (文化大革命 wénhuà dàgémìng), ou senpman révolousyon kiltirèl (文革 wéngé), ka rouprézanté oun di sé évènman ki ka marké listwè di Répiblik popilèr di Lachin, don routantisman enternasyonal sa konsidérab.
Systèm nervé
Sistenm nèrvé-a sa roun sistenm byolojik zannimo rèsponsab di koòrdinasyon dé aksyon ké anvironnman èstéryò-a ké di kominikasyon rapid-a ant diférant parti di kò. Fika vivan-yan ki doté di roun sistenm nèrvé sa nonmen émétazoèr.
Koté tout vèrtébré-ya, nou ka distengé sistenm nèrvé santral (anséfal ké mwèl épinyè) di sistenm nèrvé périférik(nèr ké gangliyon nèrvé). À léchèl sélilèr-a, sistenm nèrvé-a sa défini pa prézans di sélil rotman èspésyalizé ki aplé néronn, ki gen kapasité-a, trè partikilyèr, di véyikilé roun signal élèktrochimik.
Zoranj (frwi)
thumb vignette|Zoranj Zoranj sa roun agrim, frwi di pyézoranj, di pyébwa di diférant lèspès di fanmi dé Rutacées ou di ibrid di sala. I ka ègzisté donk plizyò tip, prensipalman isou di lèspès Citrus sinensis kou zoranj sangin, é zoranj anmè prodwit pa bigaradyé.
Téokrasi
Oun téyokrasi sa roun gouvèlman koté titilèr-a di souvrennté-a sa diven. Tèrm-an « téyokrasi »— θεοκρατία (theokratía) — sa fòrmé asou mo grèk-ya « Θεός (Theós) » pou « Bondjé » ké « κράτος (krátos) » pou « pouvwar ».
Tèrm-an téyokrasi sa envanté pa Flavius Josèphe, ki ja dézigné annan so asépsyon pronmyèr lidé-a ki Bondjé ka gouvèlné, afen di jistifyé roun dézentérè dé krwayan pou politik-a. An sa sans, lidé-a di téyokrasi ka enpliké ki « aji moun-an, annan tout so anplò, ka rousouvri so nòrm di diven », mè pa ka korèsponn à pyès fòrm di gouvèlman moun.
O kontrèr, dipi xixe syèk, tèrm-an di téyokrasi sa pli souvan anplwayé pou dézigné dé réjim politik fondé asou dé prensip rélijyé oben gouvèlné pa dé rélijyé.
Frédéric Chopin
thumb|Chopin an 1835 (lapentir réyalizé pa so fiyansé Maria Wodzińska). Frédéric François Chopin (an polonè : Fryderyk Franciszek Chopin ou versyon antyèrman polonizé Szopen ; o xixe syèk, grafi Szopę té itilizé an Pologn an konkirans ké grafi Chopin) sa roun konpozitò é pyanis virtyoz di asandans franko-polonèz, né an 1810 à Żelazowa Wola, asou téritwar di douché di Varsovie (atchwèlman an Pologn), é mò an 1849 à Pari.
Helsinki
Helsinki (an finwa : Helsinki; an swédwa : Helsingfors) sa kapital-a di Fenlann. An 2022, li ka konté 658 864 zabitan établi asou 715.48 km2.
Katégori:Fenlann
Maladi di Parkinson
Maladi di Parkinson, dékrit pa James Parkinson an 1817, sa roun maladi nérolojik kronik déjénérativ (pédi progrésiv dé néronn) ki ka afèkté sistenm nervé santral ki rèsponsab di troub progresif : mouvman ralanti, tranbman, rijidité épi troub kognitif. A ségonn troub nérodéjénératif-a ki pli frékan.
So koz-ya sa mal konnèt. Tablo klinik-a sa konsékans di pédi-a di néronn di locus niger (oben « sibstans nwè ») ké du roun atent dé féso nigro-striyé. Maladi-a ka koumansé abitchwèlman an 45 ké 70 lan. A dezyenm maladi nérodéjénérativ ki pli frékant, aprè maladi d'Alzheimer-a.
Frwi
thumb|Étal dé frwi o marché di La Boqueria, [[Lèspangn.]] thumb|Kou ka montré dé nonbré tablo ansyen, fòrm ké tay-a dé frwi ké légim, yé pouvé varyé dipi 400 oben 500 lan (La Fruttivendola di Vincenzo Campi, pinacotèk di Brera, Milan)
Annan langaj kouran-an é an tchwizin, oun frwi sa roun aliman véjétal, à savò soukré, jénéralman konsomé kri.
Étimoloji
Tèrm-an « frwi » ka provini di laten fructus ki gen, dipi lépòk latin-an, diféran sans-ya ki nou konnèt di li jòdla. A té partisip pasé di fruor.
Mannyè di wè lèksikal ké botanik
Alò ki « frwi » gen roun doub asépsyon soulon ki nou ka plasé nou kò annan kad di tchwizin-an oben di botanik, « légim » sa roun tèrm strikman kilinèr.
O plan botanik, roun frwi, di tip charni oben pa, sa èstriktir ki isou di évolisyon ki rivé à matirité di ovèr, don rol-a sa di protéjé é di asiré difizyon-an dé grenn.
Syèk di sé Limyèr
thumb
Syèk dé Limyèr sa roun mouvman litérèr é kiltirèl lansé an Éròp o xviiie syèk (1715-1789), don òbjèktif-a té di dépasé òbskirantism é di promouvwè konésans-ya. Dé filozòf ké dé entélèktchwèl té ka ankourajé syans-a pa échanj entélèktchwèl, opozan so kò à sipèrstisyon, à entolérans é o abi dé Légliz ké dé Léta. Tèrm-a di « Limyèr » té konsakré pa izaj-a pou rasanblé divèrsité-a dé manifèstasyon di sa ansanm di lòbjè, di kouran, di pansé oben di sansibilité é di aktò istorik.
Rwanda
Rwanda, an form long Répiblik di Rwanda, an kinyarwanda Repubulika y'u Rwanda, sirnomé « péyi dé mil kolin », sa roun péyi di Lafrik di Lès.
Lachas
thumb|250px|Joachim von Sandrart, Novanm, lwil asou twèl, 1643
Rwanda
Katégori:Afrik
Lachas
Lachas-a sa trak-a di zannimo andan lòbjèktif di kaptiré yé oben di abat yé, manjé yé oben détrwi yé. Lò lachas-a sa soumiz à roun régmantasyon, pratik-a di lachas-a an dèrò di so kad légal sa aplé brakonaj. Sinéjétik-a sa lar-a di lachas-a. Mo-a lachas pouvé dézigné osi dé téren di lachas, IGN-an ka posédé pa lègzanp oun « Kart dé lachas di rwa », ki lévé di 1764 à 1773 é di 1801 à 1807 asou lòrd di Louis XV é à partir di roun kart antéryò di Douché di Rambouillet.
Néyèrlandé
Néyèrlandé èstandar-a ka fè parti di ba-alman, li sa isou pli présizéman di roun sentèz di djalèk di ba-fransik, notanman di olandé é di brabanson. I ka distengé so kò di alman èstandar-a antrot pa labsans-a di ségon mitasyon konsonnantik-a, abandon-an di sistenm di déklinézon, é souplès-a di lòrd-a di mo. Sa karagtéristik mòrfolojik ké granmantikal-ya, sèrten laspè lègsikal, don prounon pésonnèl-ya, ensi ki rounlo mo di so vokabilèr ka ofri patché similitid ké ròt djalèk di group ba-alman, mé osi ké lanng frison-yan ké anglé-a.
Afrikans-a sa roun lanng dérivé di tchèk djalèk néyèrlandé di xviie syèk é palé an Lafrik di Sid é Nanmibi, ki sa òkò larjman konpréyansib pou lokitò-ya di néyèrlandé, omwen annan lékritir-a.
Klasifikasyon
Tèrm-an « néyèrlandé » ka dérivé dé mo neder land, litéralman « ba péy ». Nederlands ka kalifyé lorijin jéyografik néyèrlandé-a oben ka dézigné lanng-an ki palé annan sa réjyon. Pou dézignen roun Néyèrlandé, nou ké di plito Nederlander, ké Nederlandse pou roun fanm Néyèrlandé.
Répartisyon jéyografik
thumb|Drapo dé Péy-Ba. thumb|Drapo di Laflann.
Istorikman palé o Péy-Ba, é atè Laflann, néyèrlandé-a égalman répann so kò annan ròt réjyon di monn.
Konfinen, apré roun enpòrtan lèstansyon médjéval, annan atchwèl Westhoek fransé-a, lanng-an, anba so fòrm djalègtal tradisyonnèl-ya, pratikman disparèt di Flann fransé-a o kour di xxe syèk ; sèl tchèk 20 000 lokitò, laplipa ajé di pli di 50 lannen, ka pratiké li kotidjennman. An menm tan, o kour dé xixe ké xxe syèk, djalèk brabanson-an di Brigsèl té fika larjman siplanté pa fransé-a.
O total, pli di 30 milyon di moun ka palé li annan monn-an, si nou ka konté lokitò-ya di afrikans-a, lanng ki ka prosédé di fon néyèrlandé méridjonnal di xviie syèk ki gen, di fè dé kondisyon di lizòlman é dé lenfliyans lokal (bantou, maléz…), sibi so pròp lévolisyon (djalègtal, òrtografik ké granmantikal) ; sa lanng ka doumòré fòrtman izité an Lafrik di Sid, koté li sa lanng ofisyèl, ensi ki an Nanmibi, koté li sa lanng roukonnèt.
Èstati ofisyèl
thumb|Difizyon di néyèrlandé annan monn-an
An Léròp, néyèrlandé-a ki sa roun lanng ofisyèl o Péy-Ba é an Bèljik, li sa donk di sa fè roun dé lanng ofisyèl di Linyon éropéyen-an.
Anfen, an Lafrik, afrikans-a, lanng ki dérivé di néyèrlandé, sa lanng ofisyèl an Lafrik di Sid é lanng roukonnèt an Nanmibi. Pli di 7 milyon di moun ka palé afrikans-a kou lanng matèrnèl. An Lendonnézi, ròtfwè kolonni dé Péy-Ba, roun group limité di moun ka palé li kou lanng matèrnèl (anviron 10 000), oben prensipal (30 000), mé lanng-an pa gen di èstati ofisyèl, é sa larjman an rétrè fas à anglé-a (sirtou annan zonn touristik-ya).
An Lendonnézi, lokitò-ya di néyèrlandé ka métrizé pou roun gran nonm roun di Dé kriyòl néyèrlandé-ya, près éten, pecok ké javindo.
O total annan monn-an, néyèrlandé-a sa palé pa pli di 30 milyon di moun.
Listwè
Néyèrlandé-a ka trouvé so sours annan djalèk jèrmannik-ya ki palé annan nò-a di Lanlmangn é o Péy-Ba ant le Rhin ké Weser, réjyon ki ka korèsponn o group arkéyolojik nonmen group Rhin-Weser. So lanng-gangan sa vyé-fransik (oben vyé-ba-fransik), lanng-an dé Fran salyen é dé Mérovenjyen, gangan dé djalèk ba-fransik modèrn, mé li ka réparti so kò asou roun zonn di lenplantasyon frison é té konnèt pa laswit-a roun sèrten lenfliyans lengwistik di vyé frison.
Tré bonnò déja, ba-fransik ka démarké so kò di alman-an é dé ròt djalèk ba-alman, pa so prounonsyasyon ki mwen gitiral di sèrten fonenm ki nou ka routrouvé an annglé, prounonsyasyon néyèrlandé ki ka annonsé déja prémis-ya di prounonsyasyon-an kou anglé-a (ki tré koulan). Toutfwè, i ka élwagnen so kò di alman-an é di annglé-a pa so prounonsyasyon di roun « g » vélèr (nonmen pafwè gitiral), artikilé swé kou jota èspangnòl-a, swé kou « ch » (Ach-Laut) alman, swé òkò adousi an roun sòrt di « h » tré aspiré, sonnò oben pa (ki enpé sanblab à sa ki nou ka trouvé an tchèk oben oukrényen, pa lègzanp).
Kou an alman, « r » sa swé graséyé oben roulé, soulon réjyon-an.
Lépòk kontanporen
Jòdla, prensipal modifikasyon-yan sa dé ajou di mo di lorijin annglé o vokabilèr, kou annan donmenn enfòrmatik-a. I gen soupannan dipi lontan roun fòrt konpozan fransé annan vokabilèr-a, partikilyèrman annan néyèrlandé-a (flanman) di Bèljik. Sa ka mennen rounlo ka di sinonnim, roun mo di lorijin fransé bò di roun mo di lorijin jèrmannik : creëren bò di scheppen (kréyé).
Lékritir
Néyèrlandé-a ka itilizé lalfabé laten-an, konplété di tchèk djakritik. Tréma-a sa itilizé pou séparé dé vwéyèl konsékitiv é évité yé prounonsyasyon kou diftonng. Roun dé larèl di lòrtograf pi enpòrtan-yan sa larèl-a di dt.
Lègzanp
Lagsan égi-a (pli rarman grav) sa itilizé pou signalé prézans-a di lagsan tonnik-a asou roun mo ki pa ka poté li abitchwèlman pa.
Ansanm-an "ij" sa pafwè konsidéré kou roun sèl lèt. Ròtfwè, annan sèrten réjyon, li té ékri ké roun "y" ké oben san tréma (Ÿ/ÿ). An majiskil (pronmyé mo di roun fraz, non pròp, ladjègtif dérivé di roun non pròp) Dé lèt-ya ka ékri yé kò an prensip an kapital : "het IJsselmeer", di Hollandse an di Gelderse IJssel (l'Yssel olandé ké Yssel di Gueldre), IJsland(Lislann), di IJszee (Loséyan glasyal: argtik oben antargtik), ijs (laglas), een ijsberg(roun iceberg), mé an koumansman di roun fraz : IJset IJsbergen (dé iceberg), etc.
Granmèr
Granmèr-a di néyèrlandé ka raplé pa byen dé trété sa-a di anlman. Li ka an distengé so kò néyanmwen pa kazi-disparisyon dé ka ké fèb distengsyon ki nou ka fè jòdla ant janr maskilen ké féminen-yan (òkò pli fèb o nò di Rhin ki o sid).
Emmanuel Kant
Gran pansò di Aufklärung (Limyè almann), Kant ègzèrsé oun enfliyans konsidérab asou idéyalism almann, filozofi analitik-a, fénoménoloji-a, filozofi pòsmodèrn-an, ké pansé kritik-a an jénéral.
Wè osi
Katégori:Filozòf
Fungi
Règn dé Fungi, osi aplé Mikota oben Mysèt oben fonj, ka konstitwé oun takson ki ka rougroupé dé òrganism ékaryot aplé pli kominéman chanpignon. Sa règn ki ka konstitchwé oun larj group divèrsifyé, dipi dé òrganism inisélilèr (lévir) oben plirisélilèr (mwazisir) mikroskopik, envizib pou wéy touni, jouk o « chanpignon sipéryò » doté pli souvan-an di roun pyé ké di roun chapo, ki pronmennò ka rékolté.
Ègzistans similtané-a di roun parwa sélilèr périférik ké di vakiyòl tirjèsant annan sitoplasm-an, rapròch-ya dé véjétal okèl nou ka rataché yé ròtfwè, alò ki yé kò véjétatif ki pa diféransyé é yé parwa peptido-poliyosidik ka distengé yé dé plant.
Gran Canyon
thumb|Wè aéryenn di parti nò di Gran kanyonn.
Roura
Roura sa roun koumin fransé, ki sitchwé annan départman-an di Lagwiyann.
Lokalizasyon
thumb|An rouj téritwè kouminal-a di Roura.
Koumin-an, di roun sipèrfisi di 9 602,5 km², ka sitchwé so kò atè Lagwiyann asou kontinan sid-anmériken-an. Nò-a di so téritwè sa konstitchwé di roun zonn kotché ki bòdé pa loséyan Atlantik-a. So laltitid magsimal-a sa di 462 mèt o montangn Toti.
Koumin limitròf-ya ké Roura sa Régina di lès o sid, épi à lès, ki sigsésivman Sentéli, Kourou, Mousinéri-Tonnégrann, Matouri é anfen Rémir-Monjoli.
Klima
Klima laba sa di tip tropikal.
Lirbannism
Koumin-an sa fòrmen di 2 bour prensipal, bour kriyòl-a di Roura ké vilaj monng di Kakao. Bour di Roura sa sitchwé à 27 km di Kayenn asou lariv drèt-a di Loyak, à prògsimité di flòv Mayouri. I ka osi ègzisté patché zonn di labita ki dispèrsé lonng-an di Lakonté ké Lorapou, ké larout nasyonnal 2 : vilaj Palikou di Favard, ké kouminoté laosyen-an di Daka.
Listwè
A an 1675, ki Roura ka wè jou-a gras à roun ventenn di lipè jézwit. Enstalé asou flan-an di montangn-an di Roura, yé ka édifyé laba roun chapèl ké lèd-a dé katib nwè ké endjen. I posib ki lapélasyon-an di sa kartché ka provni di défòrmasyon-an di non di lorijin di roun péplad endjen, « Aroua-ya » ki té ka viv lanmenm. Lokalité-a sa érijé an parwas an 1725.
An 1793 vilaj-a ka divini lasenn-an di roun révòlt di ansyen katib, ki difisilman réprimen pa larmé anba lòrd-ya di kapitenn Freytag, é ki ka achvé so kò pa trant lègzékisyon.
Bour di Roura sa dézanklavlé dipi 1991 ké konstrigsyon-an di pon asou flòv Mayouri-a. An tan lontan, i té nésésèr di anprenté bak bac La Gabrielle pour alé asou Roura.
Apré dé tantativ pénitansyèr di Saint-Augustin, Sainte-Marie ké Saint-Philipe, sit-a di Kakao sa kaziman abandonnen. An 1977, koumin-an ka akéyi 500 Monng ki ka fwi Laòs-a ké anmòrfrézé an vilaj agrikòl pròspèr ki ka alimanté maché-a di Kayenn an frwi, légim ké flèr tropikal.
Lyé ké monnouman
thumb|Légliz Saint-Dominique.
Wè osi
Katégori:Koumin di Lagwiyann
Laj di lò islamik
Laj dilò islamik sa tradisyonèlman daté ant milyé di viiie syèk é milyé di xiiie syèk. Douran sa péryòd, artis-ya, enjényò, éridi, powèt, filozòf, jéyograf ké komèrsan di monn islamik té fòrtman kontribiyé à agrikiltir-a, o lar, à ékonomi, à endistri-a, o drwè, à litératir-a, à navigasyon-an, à filozofi, o syans, à sosyoloji-a ké o tèknoloji. Sivilizasyon islamik, ki té ka apropriyé so kò dabò léritaj-a dé monn méditéranéyen, iranyen ké endjen antik, té ka dévlopé an lèspas di tchèk déséni à partir di 850 oun kiltir orijinal, inifyé pa lanng arab, koumansman-an ké rélijyon-an.
Lyen ègstèrn
Katégori:Mwayen-Aj
Révolousyon néolitik
Révolisyon néyolitik té pronmyé révolisyon agrikòl-a, karaktérizé pa tranzisyon-an di tribi é kominoté di chasò-kéyò bò'd agrikiltir-a ké sédantarizasyon-an. Doné arkéyolojik-ya ka endiké ki plizyò fòrm di domèstikasyon di plant ké zannimo té sirji endépandaman andan omwen sèt oben lwit réjyon séparé atravè monn-an, é pli ansyen-yan ka dévlopman ki konnèt té lyé o Pròch-Oryan 14 000 lan anv. J.-K.. Si adòpsyon-an di agrikiltir-a annan sa fwayé-ya d'orijin ka korèsponn à oun lan chanjman dé konpòrtman dé popilasyon lokal, annan ròt réjyon, don Éròp-a, li sa pli rapid é ka korèsponn à rivé-a di popilasyon ki ja néyolitizé.
Sokrat
thumb| Boust an marb d'orijin romenn (ié syèk) rouprézantan Socrate, kopi di roun bronz pédi (di Lysippe ?).
Révolousyon néolitik
Artik konnèks
Katégori:Istwè
Sokrat
Socrate (an grèk ansyen Σωκράτης / Sōkrátēs) sa roun filozòf grèk di ve syèk anv. J.-K. (né bò'd -470/469, mouri an -399). Li sa konnèt kou roun dé kréyatò di filozofi moral-a. Socrate pa lésé pyès ékri, mè so pansé é so répitasyon transmèt yé kò pa dé témwagnaj endirèk. So disip Platon ké Xénophonont notabman évré à mentni imaj-a di yé mèt, ki sa mété an senn annan yé òv rèspèktiv. Filozòf-ya Démétrios de Phalère, ké Maxime de Tyr andan so Nòvyèm Disèrtasyon té ékri ki Socrate mouri lò i té gen 70 lan.
Azòt
Minéral-ya ki ka kontni azòt-a sa ésansyèlman nitrat-ya, notaman nitrat-a di potassium KNO3 (konstitchwan di salpèt) oben nit, ki té ka sèrvi ròtfwè  pou fè dé lapoud èsploziv, é nitrat-a di sodium NaNO3 (konstitchwan di salpèt di Chili).
Sokrat
Annèks
Katégori:Filozòf
Fwa
Fwa-a sa roun lòrgann abdominal di aparèy dijèstif-a dé vèrtébré sékrétan bil-a é ka ranpli pli di 300 fonksyon vital, notaman trwa swivant-ya : oun fonksyon d'épirasyon, oun fonksyon di sentèz ké roun fonksyon di èstokaj. Li ka édé osi o métabolism é sa rotman vaskilarizé.
Tèrminoloji
Sibstantif maskilen-an « fwa » (prounonsé [fwa] an fransé èstandar) sa isou di laten tardif ficatum (« fwa gra » di koté, pli jénéralman, « fwa ») fòrmé asou ficus (« fig ») kou ka klaké di grèk ansyen συκωτόν / sukôtón (« fwa gra di zannimo ki nouri di fig », ki dérivé di συκω(« nouri di fig »), di σῦκον / sûkon(« fig »).
Téori di sé jé
Téyori de jé sa roun domenn dé matématik. Téyori dé jé ka entérésé so kò o entéraksyon de chwa d'endividi (aplé « jouò ») ki sa konsyan di ègzistans-a di sa entéraksyon-yan.
Fonnman matématik-ya di téyori modèrn-an dé jé sa dékri otour dé lannen 1920 pa Ernst Zermelo annan artik-a Über eine Anwendung der Mengenlehre auf die Theorie des Schachspiels, Émile Borel ké artik-a La théorie du jeu et les équations intégrales à noyau symétrique é John von Neumann.
Lézanti
thumb|Kart di Lézanti-ya (an vèrt) annan [[Karayb.]]
Lézanti-ya sa roun vas larchipèl ki réparti ant lanmè dé Karayb (Gran Lézanti ké Piti Lézanti), gòlf di Mègsik (lakot nò-lwès di Kiba), loséyan Atlantik (Bahamas ké Turques-et-Caïques). Larchipèl-a ka fòrmen roun lark di sèrk di 3 500 km di lon, ki ka étann so kò dipi gòlf-a di Mègsik dipi (Kiba) jouk larj di Vénézwéla (Kouraso ké Arouba). Li sa rouprézanté 235 830 km2 di latè ki émèrjé, pou 42 milyon di zabitan. Zonn ékonnonmik èskliziv (ZEE nòrmalman figsé à 200 mil dé kot) té étann à 350 mil an 2015 apré avi favorab-a di Lòrgannizasyon dé Nasyonzini.
Popilasyon-an, di provnans divèrs, sa migs. Konpozé majoritèrman di moun di lorijin afriken é di métis kou atè Lajanmanyik oben an Ayti, li ka konprann osi ounlo endividi di lorijin éropéyen ké azyatik (notanman di anba-kontinan endjen é di Mwayen-Loryan). Tchèk rar sirvivan dé pronmyé otchipan di sa réjyon-yan, Anmérendjen-yan, sa toujou prézan, kou Karayb-ya atè zilé di Ladonminik.
Lorijin di non
thumb|Pronmyé kart syantifik ki ka mansyonnen Lézanti-ya o pliryèl (Alberto Cantino, 1502, vizib atè Ferrare)
Non-an divèt vini di pòtidjè « ante-ilhas », ki ka signifyé « zilé-ya di anvan » (kontinan-an). Préfigs grèk-a άντι sa an léfè itilizé an jéyografi ké sans-a di divan, an fas, à koté (Cythère-Anticythère, Paros-Antiparos, Antipolis). Sa non sa dérivé di laten Antillia, oun zilé fantonm ki sitchwé à lwès di Lèspangn.
Jéyografi
Lézanti-ya ka enséré yé kò annan roun vas ansanm, lèspas Karayb-a, don limit-ya pa fika klèrman défini.
Di menm fason-an, limit-ya di Lézanti-ya pouvé varyé soulon asèptasyon-yan dé péy : di ansanm-an dé zilé tropikal di lakot atlantik di Lanmérik, annan èstrik lark antiyé.
Osen di Lézanti-ya, nou pwé distengé :
Yé sa konstitchwé di roun chaplé di ti zilé di lorijin vòlkannik oben kalkèr, ki ka étann yé kò an lark di sèrk dipi zilé-ya à lès-a di Porto Rico jouk Lagrénad o sid. Answit sa alignman ka enkirv so kò bò'd lwès-a jouk zilé d'Arouba, bò di kontinan sid anmériken. La osi, soulon asèptasyon-yan di chak péy, nou ka distengé osen dé Piti Lézanti :
Péy anglo-sagson-yan ka préféré, pa lègzanp, oun délimitasyon nò-sid (Ladonminik ki ka apartni pafwè à roun-an oben ròt group-a) :
Yé ka enkli kat zilé-ya di Kiba, Lajanmanyik, Ispannyola (Ayti ké Répiblik donminiken-an) ké Porto Rico. Yé ka rouprézanté à yé sèl nèf dizyenm di sipèrfisi-a é di popilasyon total di Lézanti-ya.
Téritwè ensilèr dé Karayb
thumb|Kart dé diféran zilé di Lézanti-ya
Pèp prékolonbyen
thumb|Kart di Lézanti-ya an 1843.
Oun profizyon di kiltir distenk dévlopé so kò annan Lézanti-ya anvan rivé-a di Christophe Colomb an 1492. Yé ka distengé yé kò dé popilasyon kontinantal pa kiltir-a di mannyòk, dé èstil èspésifik pou travay-ya di bwa, dilò-a é di tumbaga(lalyaj dilò é di kwiv). Absans-a di gran larchitègtir di pyèr ka tranché ké labandans-a di piranmid à dégré ki nou pouvé trouvé an Lanmérik santral é annan Lézann-yan.
Lannègs
Katégori:Lézanti
Révolousyon syantifik
Révolisyon syantifik sa jénéralman konsidéré kou roun diskontinwité di pansé syantifik-a à roun lépòk bay, sa riptir ka mennen roun chan disiplinèr — oben plizyò — à ka réyòrganizé yé kò otour di prensip ké aksyonm nouvèl. Nosyon-an di "révolisyon syantifik", poté notaman pa Alexandre Koyré, Herbert Butterfield ké Thomas Kuhn, té ka fè lòbjè di roun sèrten nonm di kritik, pas li ka enpliké oun riptir total ké savwar ansyen-yan, an bazan so kò asou imaj-a di roun Mwayen-Laj òbskirantis opozé à roun lepòk modèrn briyant é détaché di rélijyon-an.
Taylann
Taylann, an fòrm lonng rwéyonm di Taylann, an tay Prathet Thaï, ประเทศไทย oben Ratcha Anachak Thai, ราชอาณาจักรไทย, sa roun péy di Lazi di sid lès. Anvan 1939, li té ka aplé sokò rwéyonm di Syanm. Li sa bòdé bò lwès é bò nòlwès pa Birmanni, bò sid pa Malézi-a, bò lès pa Kanbòdj-a épi bò nòlès pa Laos. So kapital sa Krung Thep (กรุงเทพฯ, Sité Zanj-ya), osi aplé Banngkòk. Lanng ofisyèl-a sa tay-a ké lanmonnen bat. A roun monnarchi konstitisyonnèl dipi 1932 annan lakèl rwè-a ofisyèlman titré Chèf di Léta, Chèf dé Fòs larmé, patizan di rélijyon boudis ké défansò di tout konfésyon.
Listwè
Patché rwéyonm, prensipalté oben lanpir ka patajé yékò péy-a annan oun listwè ki enbriké, lenvazyon ké donminasyon étranjé ki ka pèrpétchwé jouk finisman-an di XVIIe syèk.
Rézimen kronnolojik :
Ie jouk VIe syèk, rwéyonm-an ki konnèt pa so non chinwè di Funan ka donminen réjyon-an
24 jen 1932, roun révolisyon di palè, ki ké douré 3 lèr, ka mété finisman ké monnarchi absoli-a. « Révolisyon-an di 1932 », kou li fika nonmen, té mennen pa roun group di roun santenn di moun, « pati di pèp », ki konpozé ké pa égal di ofisyé ki koumandé pa Plaek Phibunsongkhram é di sivil ki dirijé pa Pridi.
Jéyografi
Taylann-an ka fè pati di pénensil endochinwè-a, jouk lism di Kra, ki ka marké tranzisyon-an ké pénensil Malé-a. Péy-a ka étann sokò asou anviron 805 km di lès an lwès é 1 770 km di nò bò sid.
An mitan péyi-a, nou ka trouvé roun vas plenn, plenn alivyal-a di Chao Phraya, pli gran flòv taylandé. A réjyon-an ki pli dans an nivèl di popilasyon-an é ki pli rich di mannyè agrikòl.
Banngkòk sa sitchwé bò di fèrtil délta di Maenam Chao Phraya (Mae Nam - แม่น้ำ - litéralman manman dilo (dilo manman di lavi), lé di larivyè oben flòv an tay). Tout otour di sa basen ka élvé sokò tchèk masif montangné. Masif-ya ki ka lonjé frontchè birman-an sa pik-ya ki pi élvé-ya, ki ka kilminen jouk 2 595 mèt atè Doi Inthanon. Pou sa ki ka konsèrnen réjyon pénensilèr-a, li bòdé ké étrwè plenn kotché, li ka atenn so pwen kilminan atè Khao Luang jouk 1 786 m.
thumb|Kart pa The World Factbook
Klima
Taylann-an ka bénéfisyé di roun klima di mouson. Nou ka distengé 2 sézon :
Sézon sèk-a sa pli kour pas li pròch di lanmè. Tanpératir-a ka varyé ant 19° ké 38 °C an mwéyenn.
Kiltir
thumb|Dans
Kiltir-a di Taylann sa profondéman enprégné pa boudism theravāda, rélijyon ofisyèl. Oun gran pa di lar — lapentir, èskiltir, larchitègtir, dans ké lanmizik — ka sibi sa lenfliyans é sa pou sèrvis di rouprézantasyon tradisyonnèl di boudism é di so dérivé-ya. Konfòrméman ké anségnman di Bouda, mwenn-yan ka pratiké lasétism-an. Tout bonmanten-yan, yé k'alé sasé yé nouriti opré di zabitan ké koumèrsan bò'd 6zèr di bonmanten (menm annan kapital mégapòl-a, Banngkòk - Krung Thep an tay).
Lanng
Si lanng ofisyèl-a ki palé pa onmwen 85 % di popilasyon-an sa tay, lengwis-ya ka dénonbré pli di 60 lanng an Taylann.
Taylandé oben tay sa pròch di 2 djalèk law ki palé atè Laos (don pi enpòrtan sa Law Soung anvan Lao Soum), Ségon lanng matèrnèl sa chinwè, lanng ki prézan an 2 djalèk (ant 1 ké 2 000 000 lokitò), don Hakka, ké anviron 70 000 lokitò. Annglé-a sa ségonn lanng administrativ é lanng koumèrsyal-a, é sa palé an ségon lanng pa 3 500 000 di lokitò réyèl oben parsyèl.
Zoroastre
thumb|Zoroastre pa Raphaël, 1509.
Zoroastre, Zarathushtra oben Zarathoustra (an persan : زرتشت ; an avertir : Zaraϑuštra ; an grèk : Ζωροάστρης, an kurde Zerdest) sa roun « profèt », fondatò di zoroastrism. I difisil, akoz di lépòk-a ké enpòrtans di pèrsonnaj, sours di nonbréz afabilasyon, di bay dé dat ké dé lyé prési à so sijè. I né annan Nò oben Lès-a di atchwèl Iran-an. Tradisyonèlman, istwè-a di so lavi sa prézanté kou déroulan so kò ant viie ké vie syèk anv. J.-K. mè di nouvèl étid ka tann jòdla à roupousé sa èstimasyon pou finalman sitchwé so lavi ant xve ké xie syèk anv. J.-K.
Empéryalism
Enpéryalism-an sa roun èstratéji oben roun dòktrin politik di konkèt, ki ka vizé fòrmasyon-an di roun anpir oben di roun dominasyon. Pou John Atkinson Hobson, nouvèlté-a annan enpéryalism-an di finisman-an di xixe syèk é di koumansman di xxe syèk, a ki li pa sa lyé à lidé-a di roun anpir ki ka kouvri monn-an ki konnèt, kou a té ka-a annan kad-a di Pax Romana. O kontrèr, à laswit-a di monté-a di nasyonalism o xixe syèk, sa enpéryalism ka bay lyé à roun lit ant anpir konkiran (Anpir alman, Anpir britannik, Anpir ris, etc.). O nivo ékonomik, enpéryalism-an sa alò di natir protèksyonnis é ka opozé so kò o lib-échanj. Pa ayò, so lyen-an ké sèrtenn fòrm di kapitalism monopolistik sa mété an anvan pa di nonbré lotò marksist. Di nou jou, sa tèrm sa anplwayé di fason larj pou dézigné tout rapò di dominasyon établi pa roun nasyon oben péyi asou roun oben plizyò ròt péyi.
thumb|right|450px|Kart di Rwayom di Pris bò'd 1900.
Tallinn
Tallinn sa kapital-a di Estoni. An 2022, li ka konté 437 811 zabitan établi asou 159.2 km2.
Katégori:Estoni
Laj di pyèr
Laj di pyèr sa péryòd-a di Préistwè douran lakèl moun-yan ka kréyé dé zouti an pyèr é ka métrizé difé-a.
Bwa-a ké zo-ya té itilizé mè pyèr-a, é notaman silèks-a, té travayé pou kréyé dé zouti ki ka koupé é dé zarm. « Laj di pyèr-a » sa atchwèlman oun ésprésyon dézwèt é nou ka préféré itilizé roun di so sibdivizyon : Paléyolitik, Mézolitik oben Néyolitik ; sa péryòd-ya di Préistwè-a sa yé-menm sibdivizé.
Limit kronolojik-ya di sa péryòd ka varyé soulon réjyon-an ki konsèrné é soulon kritèr ki nou ka rétni.
Nòt ké référans
Katégori:Istwè
Gran baryèr di koray
thumb|Imaj satélit di grann baryèr di koray, NASA, MIRS, 2000
Grann baryèr di koray (an anglé : Great Barrier Reef) sa pli gran résif koralyen di monn, ki gen pli di 2 900 résif é 900 zil ki ka étiré yé kò di Bundaberg à pwent-a di pénensil-a di kap York ki sa pli di 2 600 kilomèt asou roun sipèrfisi di 344 400 km².
Résif-a, sitchwé an lanmè di Koray o larj di Queensland, an Ostrali sa vizib dipi lèspas-a ; a pli grann striktir vivant byojénik (kréyé pa dé lòrganism vivan) o monn, konstri pa dé milyar di lòrganism miniskil, li konnèt antan ki koray polip.
Réyon X
Réyon X-ya sa roun fòrm di réyonnman élèktromagnétik à rot frékans ki konstitchwé di foton don longò-a d'onn sa konpriz aprosikmativman ant 0,001 nanomèt é 10 nanomèt (10−12 m é 10−8 m), ki ka korèsponn à dé frékans di 30 pétahertz à 300 exahertz (3×1016 Hz à 3×1020 Hz). Énèrji-a di sa foton-yan k'alé di roun santenn d'ev (élèktron-vòlt), à anviron roun MeV.
Réyon X-ya té dékouvri an 1895 pa fizisyen alman-an Wilhelm Röntgen, ki té rousouvè pou sa pronmyé pri Nobel di fizik ; i ka bay yé non abitchwèl di enkonnèt-a an matématik, X.
Réyon X-ya ké réyon gamma-ya sa di menm natir, mè sa prodjwi diféraman : réyon X-ya sa prodjwi pa dé tranzisyon élèktronik alò ki réyon gamma-ya sa prodjwi lò di dézentégrasyon radjoaktiv-a dé nwayo dé atom oben di ròt processus nikléyèr oben sibatomik.
Soliman Magnifik-a
thumb| Pòrtrè di Soliman atribiyé o Titien, bò'd 1530.
Soliman Ié (tirk otoman : سلطان سليمان اول(Sultān Suleimān-i evvel) ; tirk : I. Süleyman) sa probabman 6 novanm 1494 atè Trébizonde (Trabzon) annan atchwèl Tirki é mouri 7 sèptanm 1566 atè Szigetvár annan atchwèl Ongri. Tiboug inik di Sélim Ié Yavuz, li té dizyenm sultan di dinasti ottoman di 1520 à so lanmò an 1566. Nou ka nonmen li Soliman le Magnifique an Ògsidan ké Léjislatò-an an Oryan (tirk : Kanuni ; arab : القانوني, al‐Qānūnī) an rézon di so rékonstriksyon konplèt di sistenm jouridik ottoman.
Lékwatò
Lékwatò, an fòrm lonng répiblik di Lékwatò, an èspangnòl Ecuador é República del Ecuador, sa roun péy di Lanmérik di Sid, ki frontalyé di Pérou o sid é à lwès di Lakolonbi o nò, ki benyen à lwès pa loséyan Pasifik-a. So zabitan-yan sa Ékwatòryen-yan. So sipèrfisi sa di 283 520 km2, ki patajé an trwè gran réjyon : lakot di Pasifik, koté ka trouvé so kò prensipal lavil-a di péy (Guayaquil), pati anden-an di péy, koté ka trouvé so kò kapital Kito, ké Lanmanzonni ékwatoryen, annan lès-a di péy. 2 pronmyé-ya di sa réjyon-yan ka konsantré ésansyèl-a di popilasyon-an é di lagtivité ékonnonmik-a di péy, tandi ki pati anmanzonnyen-an, ki mwen péplé, ka résélé dé rousours signifikativ an lidrokarbir, ensi ki roun byodivèrsité èstrenmman enpòrtan. À sa trwè réjyon kontinantal-ya, a pou ajouté roun réjyon ensilèr ki fòrmen pa zilé Galápagos-ya, ki sitchwé annan loséyan Pasifik-a à roun milyé di kilonmèt à lwès di lakot-a.
Listwè préyispannik
Rès arkéyolojik-ya ki pli ansyen-yan ki trouvé an Lékwatò, ki ka korèsponn à Kiltir Valdivia, ka daté di katriyenm milénèr anv. JK é té fika trouvé annan provens-ya di Guayas é di Santa Elena. Ròt sit arkéyolojik té fika dékouvri asou lakot osi byen ki annan sierra ékwatòryen. Yé ka korèsponn à plizyò kiltir (Jama-Coaque, La Tolita, Machalilla, Chorrera, Manteño-Huancavilca, etc.). Malgré sa dékouvri, sa kiltir-ya ka rété mistéryé é nou ka dispozé di rélativman pa bokou di konnésans sèrten asou listwè-a di Lékwatò-a jouk xve syèk.
Listwè politik
thumb|Palè di Carondelet, rézidans di Prézidan di Répiblik-a, atè Kito.
Apré roun pronmyé proklanmasyon di lendépandans 10 out 1809 atè Kito (primer grito de independencia), dé lafrontman té ganyen lyé ant troup patriyòt ké group rwèyèl pannan 3 lannen, ki ka abouti à défèt définitiv-a dé ensirjé an désanm 1812 fas o troup èspangnòl ki koumandé pa maréchal Melchor de Aymerich y Villajuana, ki ké prézidé di nouvèl lodjans rwèyèl jouk 1822. 9 ògtòb 1820, Guayaquil ka soulvé so kò é ka libéré so kò dé troup èspangnòl. An difikilté fas o larmé rwèyèl ki ka tchenbé solidman Kito ké montangn-yan dé Zann, ensirjé-ya ka rousouvwè an févriyé 1821 ranfò di roun larmé ki voyé pa Simón Bolívar, anba koumandman d'Antonio José de Sucre.
Jéyografi
Sitchwé an Lanmérik di Sid, di pa ké ròt di kòrdiyèr-a dé Zann ki ka travèrsé péy-a di nò o sid, Lékwatò-a sa limité pa Pérou (o sid é à lès, lonng-an di roun frontchè di 1 420 km), Lakolonbi (o nò, ké roun frontchè lonng di 590 km), é di loséyan Pasifik-a (à lwès). Téritwè ékwatòryen-an ka konprann zilé Galápagos-ya.
Kiltir
Lékwatò-a sa roun péy katolik koté nou ka palé èspangnòl-a é dé lanng anmérendjen (kou kichwa oben shuar). I ka ègzisté toutfwè roun sèrten konstras ant lè kiltirèl-a di réjyon-an di Costa é sa-a di Sierra.
Kiltir ékwatòryen-an sa marké pa konfliyans-a di kiltir èspangnòl-a, épi kriyòl, ké dé tradisyon di lorijin prékolonbyen ki fòrtman anrasinen. Asou plan mizikal-a pa lègzanp, lanmizik tradisyonnèl ékwatòryen ka itilizé osi byen dé enstrouman tradisyonnèl éropéyen kou tronpèt, gita-a oben lakórdéon ki dé enstrouman anden kou quena oben laflit di Pan. Sa kontré bay nésans à dé janr di lanmizik kou Pasacalle. Konpozitò kontanporen Luis Humberto Salgado ka enspiré so kò di sa lanmizik tradisyonnèl ékwatòryen-yan pou bokou di so zòv, don Senfonni ékwatòryen-an.
Kòd
Lékwatò gen pou kòd :
Gran Lak (Amérik di Nò)
thumb|Imaj satélit dé Gran Lak. Gran Lak d'Amérik di Nò ka fòrmé oun group di senk vas lak sitchwé asou oben prè di frontchèr ant Kanada ké Étazini-ya an Amérik di Nò. I ka konstitchwé group-a di lak di dilo dous pi étandou o monn ké roun sipèrfisi di 244 100 km2 é roun volim di 23 000 km3. Asosyé o flèv Saint-Laurent, yé émisèr o lak Ontario, konplèks-a ka konstitchwé pli enpòrtan dé sistenm di dilo dous di sirfas di monn ké aproksimativman 18 % dé rézèrv mondjal.
Wè osi
Katégori:Lak
Abraham Lincoln
Wè osi
Katégori:Étazini Katégori:Personalité‎
Aéronèf
thumb|Oun mongòlfyè
Oun aéronèf sa roun mwayen di transpò kapab di élvé so kò é di mouvwè so kò an altitid, osen di latmòsfè térès-a.
Syans-ya é tèknoloji-ya ka pèrmèt di konstrwi, konprann é kontrolé vòl-a ensi ki itilizé aéronèf-ya ka konpozé aéronotik-a.
Aéronèf-ya sa divizé an Dé klas prensipal an fonksyon di mwayen di sistantasyon ki itilizé. Aérostat-a ka itilizé oun fò èstatik pannan ki aérodib ka jénéré oun fòs dinamik pou ékilibré yé pwa ; nou ka dézigné yé souvan pa « pli léjé » oben « pli lou » ki lè-a. Konpozant vèrtikal-a di pousé-a di roun réyaktò oben di roun lafizé ka pèrmèt osi sistantasyon-an mè sa jénéralman itilizé rounso kou appweb é pannan roun kourt douré.
Téori di sé nonm
Tradisyonèlman, téyori dé nonm sa roun branch dé matématik ki ka tchipé so kò dé propriyété dé nonm antché (ki yé sa antché natirèl oben antché rélatif), é ka kontni bokou di problenm ouvè fasil pou konprann, menm pou sa ki pa matématisyen. Pli jénéralman, chan-an d'étid di sa téyori ka konsèrné larj klas di problenm ki ka provini natirèlman di étid-a dé antché. Téyori-a dé nonm ka tchipé roun plas partikilyèr an matématik, an menm tan pa so konèksyon-yan ké di nonbré ròt domenn, é pa fasinasyon-an ki ka ègzèrsé so énonsé-ya.
Machin a vapò
thumb|Machin a vapò Sulzer é alternatò Brown Boveri an fonksyonnman kontini koté Electropolis (Mulhouse), pli gran mizé di Éròp konsakré a élektrisité-a
Téori di sé nonm
Tèrm-an « aritmétik » sa osi itilizé pou fè référans à téyori-a dé nonm. A roun tèrm asé ansyen, ki pli osi popilèr ki anvan ; pou évité dé konfizyon, nou té ka dézigné osi pafwè, jouk o koumansman di ventchèm syèk, téyori-a dé nonm pa tèrm-an « aritmétik sipéryò ».
Machin a vapò
Machin ké vapò sa roun envansyon don évolisyon-an ki pli signifikativ ki ka daté di xviiie syèk. A roun motò à konbisyon èstèrn ki ka transfòrmé énèrji tèrmik-a di vapò d'lo-a (prodjwit pa roun oben dé chodjé) an énèrji mékanik.
Kou pronmyé sours d'énèrji mékanik ki métrizé pa wonm-an (kontrèrman à énèrji-a dilo-a, dé maré oben di van, ki ka nésésité dé sit èspésyal é ki nou pa pouvé aksyonnen à doumann-an), li té gen roun enpòrtans majò majeure lò di révolisyon endistriyèl-a. Mè o xxe syèk, machin à vapò té siplanté pa tirbin-an à vapò, motò élèktrik-a ké motò à konbisyon entèrn pou fourni énèrji mékanik-a.
Zozo
thumb
Zozo-ya, ki ka fòrmé laklas-a dé Av, sa dé vèrtébré tétrapòd zélé. Si i ka ègzisté an 2016 pli di 10 400 lèspès di zozo rousansé (don pli di lanmotché-a sa dé pasro), trè diféran pa yé ékoloji ki pa yé konpòrtman, yé chak ka prézanté oun ansanm komen di karaktéristik évidant ki ka pèrmèt di rougroupé yé, an partikilyé dé zékay kòrné ké dé plim, oun machwè san dan ki anvlopé di roun étchwi kòrné ki ja fòrmé roun bèk, oun latcho oséz kourt, dé manm antéryò ki transfòrmé an zèl (fonksyonèl oben pa, sa karaktéristik ki sa partikilyèrman rar koté vèrtébré-ya) ké dé manm pòstéryò ki ka sèrvi sèl nòrmalman pou progrésyon asou sòl-a oben annan dilo-a.