cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Koré di Nò
Koré di Nò (an coréen Puk Chosŏn, 북조선 — chosŏn’gŭl — é 北朝鮮 — hanja), an form long Répiblik popilèr démokratik di Koré (RPDK ; an koréyen chosŏn’gŭl 조선민주주의인민공화국, hanja 朝鮮民主主義人民共和國, romanizasyon McCune-Reischauer Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk é révizé Joseon Minjujueui Inmin Gonghwaguk), sa roun Léta ki ka kouvri parti Nò di pénensil koréyenn sitchwé an Lazi oryantal.
Pwèl (chofaj)
Prensip tèknik-ya di konbistchon ké pwèl-ya sa aparèt pa dékouvèrt-a di pèrtinans-a dé konbistchon anfèrmé (konbistchon annan roun ansent) ki konjigé à métriz-a di tiraj natirèl. Kongrol-a di tiraj ka pèrmèt di métrizé alimantasyon-an di lè ké évakiyasyon-an dé lafimen (kannalizasyon vèrtikal di lafimen-an : Chéminé).
1788
1788 sa roun lannen bisègstil ki ka koumansé oun mardi.
1290
Sa paj ka konsèrné lannen 1290 di kalandriyé julyen.
1724
1724 sa roun lannen bisègstil ki ka koumansé oun sanmdi.
1955
1955 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun sanmdi.
1905
1905 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun dimanch.
1243
Sa paj ka konsèrné lannen 1243 di kalandriyé julyen.
1906
1906 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun lendi.
1199
Sa paj ka konsèrné lannen 1199 di kalandriyé julyen.
1834
Sa paj ka konserné lannen 1834 (MDCCCXXXIV an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
1198
Sa paj ka konsèrné lannen 1198 di kalandriyé julyen.
1789
Sa paj ka konsèrnen lannen 1789 di kalandriyé grégoryen.
1448
Sa paj ka konsèrnen lannen 1448 di kalandriyé julyen.
Albani
Albani, an form long Répiblik di Albani (an albanè Shqipëria ou Republika e Shqipërisë [ɾɛˈpubliˌka ɛ ˌʃcipˈɾi:s], litéralman « péyi dé zèg ») sa roun répiblik sitchwé an Léròp di Sid, annan Lwès di pénensil balkanik.
1370
Sa paj ka konsèrné lannen 1370 di kalandriyé julyen.
1907
1907 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun mardi.
Koré di Sid
Koré di Sid, an form long Répiblik di Koré, an koréyen Daehan Minguk, 대한민국 (hangeul), 大韓民國 (hanja), sa roun péyi di Azi di Lès ki ka kouvri lamotché sid di pénensil koréyenn.
1725
1725 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun lendi.
1197
Sa paj ka konsèrné lannen 1197 di kalandriyé julyen.
Pròch-Oryan
Anprò-a Henri VI ka préparé so kò à partir an krwazad. Prens-ya di Chip é d’Arméni ka roukonnèt so sizrennté an échanj di kouronn rwayal. Henri ka réklamé partisipasyon-an di Bizans, épi vèrsman-an di roun tribi anniyèl pou lakèl anprò-a Alexis III Ange divèt lévé oun enpo èstraòrdinèr (alamanikon) é ka dépouyé tonb enpéryal-a. Henri, ki té maryé so frè Philippe di Souabe à Irène, tifi d’Isaac Ange, ka pozé so kò an vanjò di Lanprò-a ki détroné. I fo vèrsman bizanten-yan ké opozisyon-an di pap pou détourné krwazad-a di Konstantinòp bò'd latè sent-a.
1835
Sa paj ka konserné lannen 1835 (MDCCCXXXV an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
Bronz
Bronz-a sa roun non jénérik ki té bay ròtfwè à tout alyaj-ya di kwiv. Jòdla so sans rèstren o alyaj kwiv ké d'éten.
Tèrm-an airain ka dézigné osi bronz an powézi é annan tèks litérèr-ya, ensi k'an kanpanoloji, koté li ka de dézigné alyaj-a ki itilizé pou fondri-a dé klòch.
Bronz-ya sa, pou laplipa, konpozé di pli di 54 % di kwiv (ki pouvé alé jouk à avwéziné 95 %) é di roun propòrsyon varyab, ki an plis sa rounso d'éten, mè osi d'aluminium, di plonm, di béryllium, di manganèz é di tungstèn, ensi ki aséswarman di silicium é di fosfòr, mè pa di zenk an kantité notab (a pa pou konfann ké lèton-an, don tèrm anglé-a brass sa souvan tradjwi pa bronz).
1291
Sa paj ka konsèrné lannen 1291 di kalandriyé julyen.
1371
Sa paj ka konsèrné lannen 1371 di kalandriyé julyen.
1790
Sa paj ka konsèrnen lannen 1790 di kalandriyé grégoryen.
1609
1609 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun jédi.
1957
1957 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun mardi.
1037
Sa paj ka konsèrné lannen 1037 di kalandriyé julyen.
1200
Sa artik ka konsèrné lannen 1200 di kalandriyé julyen. A roun lannen bisèkstil ki ka koumansé oun sanmdi, li sa sitchwé à tout finisman-an di Mwayen Laj santral-a.
1034
Sa paj ka konsèrné lannen 1034 di kalandriyé julyen.
Évènman
25 mars : lévèk-a Herbert di Lisieux ka dédikasé pou larchévèk-a di Rouan roun chapèl ki konstrwi pa Herluin atè Bonneville, à lorijin-an di abbay-a Notre-Dame di Bec.
1450
Sa paj ka konsèrnen lannen 1450 di kalandriyé julyen.
1836
Sa paj ka konserné lannen 1836 (MDCCCXXXVI an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
1036
Sa paj ka konsèrné lannen 1036 di kalandriyé julyen.
Pythagore
thumb
Pythagore (an grèk ansyen Πυθαγόρας / Pythagóras) sa roun réfòrmatò rélijyé é filozòf présokratik ki té né bò'd 580 anv. J.-K. atè Samos, roun zil di lanmè Égée-a o sidès di lavil-a d'Athènes ; nou ka établi so lanmò bò'd 495 anv. J.-C., lò i té gen 85 lan. I té égalman matématisyen syantifik soulon oun tradisyon tardiv. Non-an di Pythagore (étimolojikman, Pyth-agoras : « sala ki té anonsé pa Pythie-a »), ka dékoulé di anons-a di so nésans fèt à so pè lò di roun vwayaj atè Delphes.
1449
Sa paj ka konsèrnen lannen 1449 di kalandriyé julyen.
Albert Einstein
Albert Einstein (prounonsé an alman[ˈalbɐt ˈaɪnʃtaɪn]) né 14 mars 1879 koté Ulm, annan Wurtemberg (Almagn), é mouri 18 avril 1955 atè Princeton, annan New Jersey (Étazini), sa roun fizisyen téyorisyen. I té siksésivman alman, apatrid (1896), swis (1901) et di doub nasyonalité helvético-amérikenn (1940). I té kanmarad d'étid di Mileva Marić, épi, an prémyèr nòs, so épou. I té kouzen-an d'Elsa Einstein, don i té, an ségonn nòs, épou-a.
1201
Sa paj ka konsèrné lannen 1201 di kalandriyé julyen.
Évènman
An Mongoli, Temüjin ka mennen roun kanpagn kont Tatar-ya é ka alyé Djamuka. Tout kman-yan ki ka wè an Temüjin oun ménas pou yé otonomi ka ralyé yé kò ké Djamuka é ka éli li khan : Tatar, Tayitchiout, Merkit, Oïrat ké sèrten Kereit hostiles à Ong-khan. Temüjin ka briga yé asou Kerulen enféryò à batay-a di Koyitan.
1958
1958 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun mèrkrédi.
1373
Sa paj ka konsèrné lannen 1373 di kalandriyé julyen.
1372
Sa paj ka konsèrné lannen 1372 di kalandriyé julyen.
1791
Sa paj ka konsèrnen lannen 1791 di kalandriyé grégoryen.
1908
1908 sa roun lannen bisekstil ki ka koumansé oun mèrkrédi.
Rèv
thumb|300px|Rèv-a di eunuque pa Jean Lecomte di Nouy
O kour di listwè-a é dé sivilizasyon, rèv-a té mwayen di afranchi so kò di tan é di lèspas òrdinèr-a, pou aksédé o sirnatirèl, o zansèt, o diven, oben òkò kou roun mwayen di gérizon, di konésans é di révélasyon.
Apròch rasyonèl ké syantifik-a an ka fè oun processus ki ankré annan kò-a é ki lyé à aktivité sérébral-a o kour di somèy.
1451
Sa paj ka konsèrnen lannen 1451 di kalandriyé julyen.
Aleksann Gran-an
thumb|Bous di Aleksann
Aleksann Gran-an (an grèk ansyen : Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας / Aléxandros ho Mégasou Μέγας Ἀλέξανδρος / Mégas Aléxandros) oben Aleksan III di Masédwann ( Ἀλέξανδρος Γ' ὁ Μακεδών / Aléxandros III ho Makedốn), né 21 jwiyé 356 anv. J.-K. atè Pella (Grès), mouri 11 jen 323 anv. J.-K. atè Babylone(atchwèlman an Irak), sa roun rwè di Masédwann é roun dé pèrsonnaj pli sélèb-a di Antikité-a.
1959
1959 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun jédi.
1374
Sa paj ka konsèrné lannen 1374 di kalandriyé julyen.
Jéyòrji (péyi)
Jéyòrji (an jéyòrjyen : საქართველო, translitéré an Sakartvelo) sa roun péyi asou kot lès di lanmè Nwè andan Kokaz-a, sitchwé annan menm tan an Léròp di Lès é an Lazi.
1909
1909 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun vandrédi.
Platon
thumb
Platon (an grèk ansyen Πλάτων / Plátôn, né an −428/−427 é mouri an −348/−347 koté Athènes) sa roun filozòf antik di Lagrès klasik, kontanporenn di démokrasi athényenn-an é dé sophis, ki li kritiké vigourézman. Li roupran travay filozofik di sèrten di so prédésésò, notaman Socrate don li té élèv-a, ensi ki sa di Parménide, Héraclite ké Pythagore, afen d'élaboré so pròp pansé, lakèl ka èsploré laplipa dé cham enpòrtan, notaman métafizik é étik-a, èstétik-a ké politik-a. Diogène Laërce ka di di li ki li sa di sis lan pli jenn ki so zanmi Isocrate.
Wè osi
Katégori:Filozòf
1038
Sa paj ka konsèrné lannen 1038 di kalandriyé julyen.
1910
1910 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun sanmdi.
Listwè
thumb|Historia, alégori di Listwè. Lapentir di Nikolaos Gysis (1892). Listwè, souvan ékri ké pronmyé lèt majiskil, sa an menm tan létid-a ké lékritir-a dé fè é dé évènman pasé pé enpòrt yé varyété ké yé konplèksité ; nou ka dézigné osi kouraman anba tèrm-a di listwè (pa sinèkdòk) pasé-a limenm, kou annan léson-yan di listwè. Listwè sa roun rési ékri pa lakèl dé wonm ké fanm (istoryen ké istoryenn) ka éfòrsé so kò di fè konèt tan ki révoli. Tantativ-ya pa jen antyèrman endépandant di kondisyonnman étranjé o domenn tèl ki vizyon-an di monn di yé otò oben di so kiltir, mé li sa sansé fika élaboré à partir di sours plito ki gidé pa spékilasyon-an oben idéyoloji-a.
Wè osi
Katégori:Istwè
1960
1960 sa roun lannen bisekstil ki ka koumansé oun vandrédi.
1202
Sa paj ka konsèrné lannen 1202 di kalandriyé julyen.
1911
1911 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun dimanch.
Lotomobil
thumb|Citroën Traction Avant, modèl anblématik dé lannen 1935-1960 an Frans.
Oun otomobil, sa roun véyikil otombil ké rou propllsé pa roun motò é dèstiné pou transpò térès di moun, di yé bagaj é di piti lòbjè.
Dèskripsyon
Otomobil-a sa roun mwayen di transpò privé parmi pli répandou-ya, so kapasité sa jénéralman di Dé à senk moun, mè pouvé varyé di roun à nò plas.
Ibn Khaldoun
thumb|Èstati di Ibn Khaldoun.
1452
Sa paj ka konsèrnen lannen 1452 di kalandriyé julyen.
Ibn Khaldoun
Ibn Khaldoun, an arab : ابن خلدون (Ibn Khaldoûn), di so non konplè Abū Zayd ‘Abd ar-Raḥmān ibn Muḥammad ibn Khaldūn al-Ḥaḍramī (né 27 mè 1332 atè Tunis é mouri 17 mars 1406 atè Kèro), sa roun istoryen, filozòf, diplomat é wonm politik ifriqiyen, isou di oun fanmi andalouz d'orijin arab.
Wè osi
Katégori:Filozòf
1203
Sa paj ka konsèrné lannen 1203 di kalandriyé julyen.
1837
Sa paj ka konserné lannen 1837 (MDCCCXXXVII an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
1792
Lannen 1792 di lè krétchen sa osi pronmyé lannen ki té kalifyé, a posteriori, di lè vilgèr-a (e. v.) pa dékrè répibliken-an di 1793 ki ka enstoré lannen I di lè-a dé Fransé.
1039
Sa paj ka konsèrné lannen 1039 di kalandriyé julyen.
1611
1611 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun sanmdi.
Alerji
thumb|kontak di roun alèrjenn (1), mastosit-ya (6) ka libéré dé médjatò (4, 5, 7) kou istamin ki ka déklanché dé réyaksyon alèrjik.
Alèrji sa roun fénomenn di ègzajérasyon patolojik di répons imounitèr, an partikilyé réyaksyon enflamatwè, fas à roun antijenn jénéralman étranjé pou lòrganism — nou ka palé pli présizéman di alèrjenn annan ka di alèrji. Li sa roun fòrm di ipèrsansibilité. Trétman-yan ka konsisté à randé òrganism toléran pou soubtans enkriminé sa nonmen « désansibilazasyon ».
Wè osi
Katégori:Maladi
1961
1961 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun dimanch.
1610
thumb|Asasina d’Henri IV é arestasyon di Ravaillac, 14 mè 1610, pa Charles-Gustave Housez, XIXe syèk.
1610 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun vandrédi.
Alg
thumb
1838
Sa paj ka konserné lannen 1838 (MDCCCXXXVIII an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
Brounéy
Brounéy, an form long Sultanat di Brounéy Darussalam (an malè : Kesultanan Brunei) sa roun piti Léta sitchwé annan nò di zilé di Bornéo, an Lazi di Sid-Lès. I ka partajé ké Malézi é Endonézi
Alg
Zalg-ya /zalg/ sa roun dé fika vivan ki kapab di fotosentèz oksijénik don sik-a di so lavi ka déroulé so kò jénéralman an milyé akwatik. Yé ka konstitchwé oun pa ki trè enpòrtant di byodivèrsité-a é baz prensipal-a dé chenn alimantèr dé dilo dous, somat é marin. Divèrs lèspès sa itilizé pou alimantasyon moun-an, agrikiltir-a oben endistri-a.
Zalg-ya pa ka konsisté roun group évolitif inik, mè ka rasanblé tout oun séri d'òrganism ki pouvé apartni à dé group filojénétik trè diféran. Di fè, zalg-ya té souvan défini pa défo, pa senp opozisyon o véjétal térès oben akwatik plirisélilèr.
1532
Sa paj ka konsèrnen lannen 1532 di kalandriyé julyen.
Filozofi islamik
thumb|upright=1.5|Moské di Sultan Ahmet a Istanbul.
1839
Sa paj ka konserné lannen 1839 (MDCCCXXXIX an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
1912
1912 sa roun lannen bisekstil ki ka koumansé oun lendi.
1244
Sa paj ka konsèrné lannen 1244 di kalandriyé julyen.
Filozofi islamik
Ésprésyon di filozofi islamik ka dézigné pli souvan travay filozofik-ya ki éfèktchwé annan kad di sivilizasyon islamik (arab, persann), san nésésèrman di référans rélijyéz ni di priz an kont di tèks pròpman islamik, sa ki pouvé enkli dé Jwif, dé Krétchen ké dé lib-pansò.
1244
Lazi
Lama tibéten Sakya Pandita (1182-1251), chèf di lékòl rélijyéz dé Sakyapa, ka randé so kò oprè di prens mongol Godan (oben Goden), piti-tiboug di Gengis Khan, annan réjyon-an di Kokonor, ki té ka déziré rousouvwè so ansègnman-yan. I ka rété à lakou-a di prens jouk so lanmò.
1612
1612 sa roun lannen bisègstil ki ka koumansé oun dimanch.
Filozofi islamik
Wè osi
Katégori:Filozofi
Plato dé Gwiyann
thumb|Kart di boukliyé gwiyannen thumb|Tepuy Kukenan o Vénézwéla, oun dé pli ro tepuys di masif.
Boukliyé gwiyannen oben plato dé Gwiyann ka konstitchwé oun réjyon di Lanmérik di Sid, ki sitchwé asou lakot nò-lès-a. A roun fòrmasyon jéyolojik ki fòrmen o Prékanbyen, di laj ki konprann ant 2,5 ké 1,9 bilyon di lannen. Li ka rouprézanté roun dé pli ansyen masif ki toujou vizib asou plannèt-a, konpozé di bidim plato di laltitid ki aplé tépouys. Dé kaskad enprésyonnan, kou Kaieteur Falls, Kuquenan Falls ké Salto Angel, ka jité yé kò di sa plato-ya.
Plato dé Gwiyann ka étann so kò asou sis péy ; di lwès an lès :
Mon Roraima (ki sitchwé à lentèrsègsyon-an dé frontchè di Gwiyannan, di Vénézwéla é di Brézil) té lontan konsidéré kou pwen kilminan-an di plato, ké 2 810 mèt di laltitid, mé a anfèt Pico da Neblina (2 995 m), ki sitchwé asou frontchè-a ant Brézil ké Vénézwéla.
Li ka konpòrté plizyò park ké zonn ki protéjé : o Vénézwéla park nasyonnal-ya di Canaima, Parima Tapirapecó ké Serranía La Neblina ; o sant di Gwiyannan danbwa Iwokrama ké park nasyonnal di Kaieteur é o Sid di péy zonn-yan ki protéjé di Kanuku é di Kanashen ; o Sourinanm park Brownsberg ké rézèrv natirèl di Sourinanm santral ; o Brézil park nasyonnal di mon Roraima é dé montangn Tumucumaque, sa dannyé fika annan kontinwité-a di park anmanzonnyen di Lagwiyann.
Wè osi
Katégori:Lanmérik di Sid
1962
1962 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun lendi.
Pyéponmsitè
thumb thumb|Roun ponmsitè koupé an dé
Pyéponmsitè ou pyésitè(Spondias dulcis, ròtfwè spondias cythera) sa roun Pyébwa ki ka fè frwi di fanmi dé Anacardiacées orijinèr di Polinézi é kiltivé annan péyi tropikal-ya.
Algoritm
Mo-a algoritm ka vini di non di roun matématisyen pèrs di ixe syèk, Al-Khwârizmî (an arab : الخوارزمي). Domenn-an ki ka étidjé algoritm-yan sa aplé algoritmik-a. Nou ka routrouvé jòdla dé algoritm annan di nonbréz aplikasyon tèl ki fonksyonnman-an dé òrdinatò, kriptografi-a, routaj d'enfòrmasyon, planifikasyon-an é itilizasyon òptimal-a dé rousours, trétman-an d'imaj, trétman-an di tèks, byo-enfòrmatik, etc.
Pnémoni égi
Oun pnémoni égi sa roun enfèksyon égi dé vwa aéryenn enféryò ki karaktérizé pa roun atent enflamatwè, é menm pirilant, di paranchim poulmonè(bronchyòl, alvéyòl poulmonè ké entèrstitium poulmonè). Nou ka palé di bonchopnémoni lòské atent enflamatwè-a ka étann so kò an plis o bronch. Nou ka distengé klasikman pnémoni franch lobèr aiguë, défini pa roun tablo rèspitwè fébril brital karaktérizé, é pnémoni atipik, défini par roun tablo pli fris.
Pnémoni égi-a pouvé atenn dé moun di tout laj, mè pli gran risk ka konsèrné jenn timoun-yan, moun ajé-ya, ké pasyan imminodéfisyan-yan. Pou trété pnémoni-ya, nou ka itilizé souvan dé ajan antimikrobyen.
1204
Sa paj ka konsèrné lannen 1204 di kalandriyé julyen.
Pnémoni égi
Wè osi
Katégori:Maladi
1840
Sa paj ka konserné lannen 1840 (MDCCCXL an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
Pyébwa
thumb|Pyébwa-ya atchwèl sa notaman rouprézanté pa dé lèspès di group di plant ké flèr kou jakaranda-ya atè Zimbabwé. thumb|Pyébwa komen-yan di Éròp di Nó, planté an lonò di entronizasyon di Willem-Alexander dé Péyi-Ba.
Oun pyébwa sa roun plant lignéz térès ki ka konpòrté oun tron asou lakèl ka enséré so kò dé branch ki ramifyé ki ka poté féyaj-a don ansanm-an ka fòrmé oupyé-a, ki aplé osi kouronn.
Pyébwa-ya sa dé plant pérenn ki ka viv plizyò lannen, di plizyò déséni à plizyò syèk, ké annan di rar ka plizyò milénèr.
Fòrmasyon véjétal-ya dominé pa dé pyébwa ki ka pousé roun-yan à koté dé ròt sa danbwa-ya, mè pyébwa-ya pouvé osi krwat di mannyè plis oben mwen izolé rò dé danbwa (annan savann-an notaman).
Wè osi
Katégori:Pyébwa
1914
1914 sa roun lannen konmin ki ka koumansé pa roun lendi.
1913
1913 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun mèrkrédi.
1841
Sa paj ka konserné lannen 1841 (MDCCCXLI an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
1245
Sa paj ka konsèrné lannen 1245 di kalandriyé julyen.
1915
1915 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun vandrédi.
1842
Sa paj ka konserné lannen 1842 (MDCCCXLII an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
1614
1614 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun mèrkrédi.
1453
Sa paj ka konsèrnen lannen 1453 di kalandriyé julyen é ka marké finisman-an di Mwayen Laj.
Ali ibn Abi Talib
Abū al-H̩asan ʿAlī ibn Abī T̩ālib (v. 600 - 661) (an arab : أبو الحسن علي بن أبي طالب, an persanعلی پسر ابو طالب), souvan dézigné senpman pa so prénon Ali (ʿAlī), sa tiboug d'Abû Tâlib, tonton di profèt di islam Mahomet, ki élvé li é ka protéjé kou so pròp tiboug aprè lanmò-a di so gran-pè ‘Abd al-Mottalib. Ali né bò'd 600, atè La Mecque (atchwèl Arabi saoudit), oun dizenn di lannen anvan koumansman di misyon profétik-a di Mahomet. Li té an menm tan protéjé-a, kouzen-an, disip-a ké jand-a di Mahomet an épouzan so tifi Fâtima, né di so pronmyé épouz Khadija an 622.
Nouritir
Di mannyè jénéral, nouritir-a ka dézigné aliman-yan ki di lorijin zannimo, véjétal, fonjik(pafwè baktéryenn oben minéral) oben chimik, ki konsomé pa dé fika vivan pou dé fen di alimantasyon oben di rékréyasyon.
1533
Sa paj ka konsèrnen lannen 1533 di kalandriyé julyen.
Nouritir
Aliman likid-ya sa aplé « bwéson ».
Éléman di définisyon jouridik
Annan tout Linyon éropéyenn-an, nosyon-an di aliman ki ka dézigné tout sibstans oben prodjwi, transfòrmé, parsyèlman transfòrmé oben pa transfòrmé, dèstiné à fika enjéré oben rézonnabman siséptib di fika enjéré pa fika moun-an.
Wè osi
Katégori:Nouritir
1843
Sa paj ka konserné lannen 1843 (MDCCCXLIII an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
1040
Sa paj ka konsèrné lannen 1040 di kalandriyé julyen.
Éròp
Viktwè-a di Georges Maniakès atè Troina o koumansman di lannen-an ka pèrmèt konkèt-a di Syracuse pa Bizanten-yan.
Jéyòrji di Sid ké Zil Sandwich di Sid
Jéyòrji di Sid ké Zil Sandwich di Sid, an anglè South Georgia and the South Sandwich Islands, en espagnol Islas Georgias del Sur y Sandwich del Sur, an fransè Géorgie du Sud-et-les Îles Sandwich du Sud, sa roun téritwar britanik di lout-lanmè sitchwé annan Sid di loséyan Atlantik.
Polinézi
Polinézi (di grèk πολύς ké νῆσος, « rounlo zilé »), roun di trwè réjyon tradisyonnèl di Loséyanni soulon Dumont d'Urville, sa roun larj groupman di zilé ki sitchwé annan Lès é sid di Loséyan Pasifik
thumb|Polinézi tradisyonnèl ké so dilo téritoryal (an blan).
Poligonn
An jéyométri éklidjenn, oun poligonn (di grèk polus, nonbré, é gônia, ang) sa roun figi jéyométrik plann fòrmé di roun lign brizé fronmen, a-pou-di di roun swit siklik di sègman konsékitif.
Nosyon-an di poligonn sa jénéralizé an dimansyon sipéryò pa sa-yq di polyèd é di politop.
thumb|Poligonn-ya
1042
Sa paj ka konsèrné lannen 1042 di kalandriyé julyen.
Éròp
Koumansman di règn di Diarmait mac Mail na mBo, rwa di Leinster (mò an 1072).
Pè
thumb|Anj di lapè-a
Définisyon
Sosyolojikman, lapè-a ka dézigné antant amikal-a di tout endividi-ya ki ka konpozé oun sosyété. Li pa ka enpliké  absans-a di konfli, mè roun rézolisyon sistématikman kalm ké mizouré di tout difikilté konsékant à lavi-a an kominoté, prensipalman pa djalòg-a.
An sa sans, lapè-a ant nasyon sa lòbjèktif-a di nonbré Wonm ké òrganizasyon kou ONU-a ki ka òvré pou lapè-a.
Artikilasyon-an ant lapè-a é sa opozé (lagèr, vyolans, konfli, kolèr, etc.) sa roun dé laklé di nonbréz dòktrin, rélijyéz oben politik, laklé fondamantal byen ki jénéralman pa èsplisit.
Alinisaj
Alinisaj oben alinaj, di fason pli korèk étimolojikman atérisaj asou Lalin-an, sa rivé-a san domaj di roun anjen èspasyal abité oben inabité à sirfas-a di Lalin-an di roun satélit natirèl di roun planèt. Mo-a « alinisaj » sa pafwè (kwaki sa ka rété rar) anplwayé pou roun atérisaj asou rounòt satélit natirèl. Èsplorasyon-an di Lalin-an té roun dé lòbjèktif di mounité-a dipi ki sala konprann ki Lalin-an té kò sélès-a ki pi pròch di Latè-a. Roun dé lègzanp ki pli flagran ki sa famé roman-an di Jules Verne, De la Terre à la Lune, ékri an 1865, oben pli résaman album-yan di Hergé, Objectif Lune (1953) ké On a marché sur la Lune (1954).
Pè (émosyon)
thumb|Pè-a koté timoun-an.
Pè-a sa roun émosyon rousanti jénéralman an prézans oben andan pèrspèktiv-a di roun danjé oben di roun ménas. An ròt tèrm, pè-a sa roun konsékans di analiz-a di danjé é ka pèrmèt o sijè di fwi oben di garoulé li, égalman konnèt anba tèrm-a « répons garoulé-fwit ».
Pa ègstansyon, tèrm-a pouvé osi dézigné apréyansyon-an ki lyé ké dé sitchwasyon déplézant oben ké dé zannimo. Li sa alò késyon di fobi, mo isou di roun rakaba grèk dézignan pè-a kou notaman klostrofobi-a, akrofobi-a, araknofobi-a oben agorafobi-a.
1916
1916 sa roun lannen bisekstil ki ka koumansé oun sanmdi.
1844
Sa paj ka konserné lannen 1844 (MDCCCXLIV an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
1615
1615 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun jédi.
1206
Sa paj ka konsèrné lannen 1206 di kalandriyé julyen.
1246
Sa paj ka konsèrné lannen 1246 di kalandriyé julyen.
Léròp
thumb
1845
Sa paj ka konserné lannen 1845 (MDCCCXLV an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
1616
1616 sa roun lannen bisègstil ki ka koumansé oun vandrédi.
1846
Sa paj ka konserné lannen 1846 (MDCCCXLVI an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
1534
Sa paj ka konsèrnen lannen 1534 di kalandriyé julyen.
Larmé
Oun larmé sa roun òrganizasyon èstriktiré di fanm ké di wonm larmé ki ka vizé à konkéri oben à défann oun téritwar, détrwi oben protéjé ròt inité militèr oben dé inité sivil (antroupriz, administrasyon…).
Lòské roun larmé sa òrganizé pa roun Léta, li sa roun enstitisyon é so òbjèktif-ya sa sibòrdoné o òbjèktif politik di sa Léta ; nou ka palé alò di larmé-a, ké artik défini-a.
Larmé-a pouvé égalman tchipé so kò di divèr travay é ranpli divèrs fonksyon, kou travay-ya di débéman anka di katastròf natirèl oben di lapolis anka di okipasyon.
1847
Sa paj ka konserné lannen 1847 (MDCCCXLVII an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
Réaksyon chimik
Oun réyaksyon chimik sa roun transfòrmasyon di matchè-a o kour di lakèl lèspès chimik-ya ki ka konstitchwé matchè-a sa modifyé : lèspès-ya ki sa aplé réyaktif. Lèspès-ya ki fòrmé o kour di réyaksyon-an sa aplé prodjwi di réyaksyon. Dipi travay-ya di Lavoisier(1777), syantifik-ya savé ki réyaksyon chimik-a ka fè so kò san varyasyon mizourab di lamas-a : « Nou ka pédi anyen, nou pa kréyé anyen, tout ka transfòrmé so kò » ki ka tradjwi konsèrvasyon-an di lamas-a.
Réyaksyon chimik-ya ka provoké oun chanjman di lanatir chimik-a di matchè-a, sa kidonk èskli transfòrmasyon ki pirman fizik, kou chanjman di léta (fizyon, solidifikasyon, évaporasyon, ébilisyon, etc.), izir-a ké érozyon-an, épi riptir-a.
1617
1617 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun dimanch.
1848
Sa paj ka konserné lannen 1848 (MDCCCXLVIII an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
1043
Sa paj ka konsèrné lannen 1043 di kalandriyé julyen.
Évènman
thumb|21 novanm : Henri III épouz Agnès d'Aquitaine.
1850
1850 sa roun lannen konmin.
1964
1964 sa roun lannen bisekstil ki ka koumansé oun mardi.
1917
1917 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun lendi.
1535
Sa paj ka konsèrnen lannen 1535 di kalandriyé julyen.
Cuba
Cuba, an fòrm long Répiblik di Cuba (an espagnol : República de Cuba), sa roun Léta ensoulèr di sé Karayb formé di lil di Cuba (pli grann lil di sé grann Anti), di lil de la Jeunesse (appelée île aux Pins jouk an 1976) é di tchèk ròt ti lil.
Katégori:Karayib
1918
1918 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun mardi.
1851
Sa paj ka konserné lannen 1851 (MDCCCLI an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
1965
1965 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun vandrédi.
1536
Sa paj ka konsèrnen lannen 1536 di kalandriyé julyen.
Kosmoloji fyzik
Kosmoloji fizik-a sa branch-a di kosmoloji-a ki ka étidjé linivèr-a an pézan ésansyèlman so kò asou fizik avéré-a, ki lé di ki sa sifizaman étayé pa èspéryans-a ké métòd syantifik-a. Nikléyosentèz primòrdjal-a, oben étid-a dé lòbjè astrofizik (zétwèl, galaksi, amas di galaksi), di yé fòrmasyon é di yé évolisyon an ka fè parti.
Tèrm-an di kosmoloji fizik ka opozé so kò à sala di kosmoloji primòrdjal, ki ka trété di étid-a di linivèr-a annan dé faz èstrenmman jenn, pou lakèl énèrji-ya sa tèl ki fizik pèrtinant-a ka échapé o èspéryans di laboratwè, kou téyori-a di enflasyon kosmik-a.
1919
1919 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun mèrkrédi.
1044
Sa paj ka konsèrné lannen "1044' di kalandriyé julyen.
1207
Sa paj ka konsèrné lannen 1207 di kalandriyé julyen.
1247
Sa paj ka konsèrné lannen 1247 di kalandriyé julyen.
Silicium
Silicium-an sa éléman chimik-a di niméro atomik 14, di senbòl Si. I ka apartni o group 14 di tablo péryodik. A éléman-an pli abondant-a annan krout térès-a aprè oksijenn-an, swé 25,7 % di so lamas, mè li pa konparativman prézan ki an rélativman fèb kantité annan vivan-an. I pa ka ègzisté annan lanatir-a à léta-a di kò senp, mè anba fòrm di konpozé : anba fòrm di djòksid di silicium (SiO2), di lorijin byojenn (fabriké pa roun òrganism vivan kou djatomé-ya oben radjolèr-ya), nou ka trouvé li anba fòrm di silis amòrf (annan sab-a), oben di lorijin litohénik lòské li sa anba fòrm-an di silis minéral (quartz-+, kristobalit-a, etc.) oben ròt silisat (annan feldspat-ya, kaolinit-a…).
1248
Sa paj ka konsèrné lannen 1248 di kalandriyé julyen.
1853
Sa paj ka konserné lannen 1853 (MDCCCLIII an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
1208
Sa paj ka konsèrné lannen 1208 di kalandriyé julyen.
Aljèb linéyèr
Aljèb linéyèr sa branch-a dé matématik ki ka entérésé so kò o lèspas vèktoryèl é o transfòrmasyon linéyèr, fòrmalizasyon jénéral dé téyori dé sistenm d'ékwasyon linéyèr.
Istwè
Listwè-a di aljèb-a linéyèr ka koumansé ké Al-Khawarizmi ki té tradjwi dé tèks di matématik endjen, réyentèrprété travay-ya di lékòl grèk-a é ki sa sours-a di dévlopman konsyan di aljèb-a ki ké étann so kò pannan dé syèk aprè li. Li té roupran pa René Descartes ki ka pozé dé problenm di jéyométri, kou détèrminasyon-an di entèrsèksyon-an di Dé drèt, an tèrm d'ékwasyon linéyèr, ki ka établi dè lò roun pon ant Dé branch matématik jouk alò séparé : aljèb-a jé jéyométri-a.
Alkolism
Alkolism, alkoolodépandans, oben étilism, sa adiksyon pou éthanol-a (alkool étilik) ki konténi annan bwéson alkoolizé.
Òrganizasyon mondjal di santé (OMS) ka roukonnèt dipi 1978 alkolism-an kou roun maladi é ka défini li kou dé « troub mantal ké troub di konpòrtman » ki lyé à enjésyon frékant d'alkool étilik.
Sa pédi di kontrol ka akonpagné so kò jénéralman di roun dépandans fizik karaktérizé pa roun seendrom di sévraj à larè-a di konsomasyon-an (farmakodépandans), oun dépandans psichik, ensi ki roun tolérans (ka nésésité di ogmanté doz-ya pou obténi menm léfè-a).
1045
Sa paj ka konsèrné lannen 1045 di kalandriyé julyen.
1966
1966 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun sanmdi.
1921
1921 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun sanmdi.
1920
1920 sa roun lannen bisekstil ki ka koumansé oun jédi.
Kosovo
Kosovo (an albanè : Kosova ou Kosovë, an serb : Kosovo, Косово), an form long Répiblik di Kosovo (an albanè : Republika e Kosovës, an serb : Republika Kosovo, Република Косово), égalman aplé ofisyèlman pa lotorité serb Kosovo-é-Métochi (an serb : Kosovo i Metohija, serb : Косово и Метохија), sa roun péyi sitchwé an Léròp di Sid-Ès.
1537
Sa paj ka konsèrnen lannen 1537 di kalandriyé julyen.
1967
1967 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun dimanch.
1854
Sa paj ka konserné lannen 1854 (MDCCCLIV an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
1855
Sa paj ka konserné lannen 1855 (MDCCCLV an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
1968
1968 sa roun lannen bisekstil ki ka koumansé oun lendi.
1538
Sa paj ka konsèrnen lannen 1538 di kalandriyé julyen.
1856
Sa paj ka konserné lannen 1856 (MDCCCLVI an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
1922
1922 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun dimanch.
Réchofman klimatik
thumb|Grafik dé anomali dé tanpératir global mwayenn di sirfas-a pa rapò à mwayenn-an 1951-1980.
An 1988, ONU-a kréyé Group d'èspèr entèrgouvèlmantal asou évolisyon-an di klima(GEEK) pou sentétizé étid syantifik-ya asou klima-a. Annan so katriyenm rapò, okèl té partisipé pli di 2 500 syantifik di 130 péyi, GEEK ka afirmé ki réchofman klimatik-a dipi 1950 sa trè probabman akoz à ogmantasyon-an dé gaz à léfè dit sèr di lorijin antropik.
1665
thumb|Shabbetaï Zevi entronizé
Alp
thumb
Alp-ya sa roun chenn di montangn ki ka étann so kò an Éròp, ki ka roukouvri frontchèr nò di Itali, Sid-Ès di Lafrans-a, Monaco, Swis-a, Liechtenstein-an, Otrich-a, Sid di Almagn-an ké Slovéni-a.
Alp-ya ka kilminé à 4 809 mèt, o somè di mon Blanng. Nou ka rousansé 82 somè majò di pli di 4 000 m d'altitid (Swis : 48, Itali : 38, Lafrans : 24). Kòl-ya di montangn ka rélyé valé-ya oben péyi-ya ki ka dépasé souvan 2 000 m d'altitid. Alp-ya ka fòrmé oun baryèr di 1 200 km ant Méditérané-a ké Danoub-a.
1924
1924 sa roun lannen bisekstil ki ka koumansé oun mardi.
Alp
Wè osi
Katégori:Léròp Katégori:Montangn
1923
1923 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun lendi.
1969
1969 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun mèrkrédi.
Réform protestant
Réfòrm protèstant, égalman aplé « Réform-an», amòrsé o xvie syèk, sa roun volonté di oun routour o sours di kristchanism é osi, pa ègstansyon, oun benzwen di konsidéré rélijyon-an é di lavi sosyal-a di rounòt mannyè. Li ka réflété angwas-a dé zam, pa késyon-an di sali, santral annan réflèksyon dé réfòrmatò, ki ka dénonsé koripsyon di tout sosyété anjandré pa komèrs-a dé endiljans. Réfòrmatò-ya ka profité di lésòr di enprimri-a pou fè sirkilé Labib-a an lanng vilgèr(notaman alman aprè pronmyé tradiksyon réyalizé pa Martin Luther), é ka montré ki li pa ka fè mansyon ni dé sen, ni di kilt di Vyèrj-a, ni di Pirgatwar.
Annèks
Katégori:Istwè
Aluminium
thumb|Moso d'aluminium.
1857
Sa paj ka konserné lannen 1857 (MDCCCLVII an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
Aluminium
Aluminium-an sa éléman chimik di niméro atomik 13, di senbòl Al. I ka apartni o group 13 di tablo péryodik ensi ki à fanmi-a dé métal ki pov.
Kò senp aluminium-an sa roun métal maléyab, di koulò lajan, roumarkab pou so inaltérabilité é so fèb dansité. A métal-a pli abondant-a di lapo pyébwa térès-a é trwazyèm éléman-an ki pli abondant aprè òksijenn-an ké silicium-an ; i ka rouprézanté anviron mwayenn 8 % di lamas-a dé matéryèl di sirfas-a ki solid di nou planèt. Aluminium-an sa, an règ jénéral, ki tròp réyaktif pou ègzisté à léta natif-a annan milyé natirèl-a : nou ka trouvé li anba fòrm konbiné annan pli di 270 minéral diféran.
1858
Sa paj ka konserné lannen 1858 (MDCCCLVIII an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
1539
Sa paj ka konsèrnen lannen 1539 di kalandriyé julyen.
1925
1925 sa roun lannen konmin kika koumansé oun jédi.
Alyaj
Oun alyaj sa konbinézon-an di roun éléman métalik ké roun oben plizyò métal pa fizyon.
Oun métal pir gen dé karaktéristik mékanik ki sa laplipa di tan rélativman fèb. Fè-a d'ajouté ròt éléman ka pèrmèt di « rédi » métal-a an ogmantan so karaktéristik mékanik-ya. Out ranfòrsman mékanik ki anjandré pa défòrmasyon, tèl ki ékrouisaj-a, i ka ègzisté dé doursisman chimik pa adiksyon di éléman an solisyon solid oben pa présipitasyon di faz ségondèr ki doursisant tèl ki karbir-ya.
Filozofi kontamporenn
Filozofi kontanporenn-an sa roun èsprésyon itilizé pou dézigné diféran kouran filozofik-ya né di modèrnité-a.
Filozofi kontanporenn-an té jèrmé o xixe syèk dé sémans d'Emmanuel Kant. Sala té élaboré oun téyori di konésans-a ki bazé asou katégori-ya di antannman-an é an partikilyé asou joujman sentétik-ya apriori.
Dékouvèrt-a di jéyométri ki pa éklidjenn of kour di xixe syèk (Lobatchevski, Bolyai, Riemann) ka ébranlé sa fonnman-yan ki déjà roumis an koz pa Bolzano.
Wè osi
Katégori:Filozofi
Amphibia
thumb
Anfibyen-yan (Amphibia), ansyennman « batrasyen », ka fòrmé oun klas di vèrtébré tétrapòd. Yé sa jénéralman défini kou roun group ki ka enkli « ansanm-an dé tétrapod ki pa-amnyot ». Branch-a di zooloji-a ki ka étidjé yé (ensi ki « rèptil »-ya) sa èrpétoloji, pli présizéman batracholoji, di grèk batrachos, grinouy, ki yé sa èspésyalman konsakré.
Anfibyen-yan ka viv annan roun grann varyété di labita mè majorité-a dé lèspès ka afèksyoné ékosistenm térès-a, di dilo dous oben arborikol. Anfibyen-yan ka koumansé jénéralman yé lavi anba fòrm di roun larve akwatik, ki ka métamorphozé plita an fòrm granmoun définitiv.
1859
Sa paj ka konserné lannen 1859 (MDCCCLIX an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
1926
1926 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun vandrédi.
Ampir britanik
Anpir britanik oben Anpir kolonyal britanik té roun ansanm téritoryal konpozé dé dominyon, koloni, protèktoral, manda ké ròt téritwar gouvèlné oben administré pa Rwayom-Ini. I ka trouvé so orijin annan kontwar komèrsyal-ya épi koloni-ya di lout-lanmè établi trè progrésivman pa Anglétèr, à partir di finisman-an di xvie syèk. Li té pronmyé pwisans mondjal à so apojé an 1922, ké roun kar di popilasyon mondjal, ki sa anviron 400 milyon di zabitan é té ka étann so kò 29,8 milyon di km² (anviron 22 % dé latè émerjé). An konsékans, so éritaj annan domenn-yan di politik-a, di drwè, di lengwistik-a é di kiltir-a kolosal.
1860
Sa paj ka konserné lannen 1860 (MDCCCLX an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
1927
1927 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun sanmdi.
1618
thumb|23 mè : défounèstrasyon di Prague. Gravir di Matthäus Merian.
1618 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun lendi.
1619
1619 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun mardi.
1540
1540 sa roun lannen bisègstil ki ka koumansé oun jédi.
1970
thumb|22 avril : Jou di Latè.
1970 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun jédi.
1971
1971 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun vandrédi.
1861
Sa paj ka konserné lannen 1861 (MDCCCLXI an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
1928
1928 sa roun lannen bisekstil ki ka koumansé oun dimanch.
Ampir byzanten
Anpir bizanten oben Anpir romen d'Oryan ka tèsté parti oryantal di Anpir romen isou di partaj di pouvwar enpéryal o ive syèk ant Dé anprò, roun ka régné asou Oryan (Pars Orientalis) ké pou kapital Constantinople (ansyennman aplé Byzance), ròt-a asou parti ògsidantal (Pars Occidentalis) ké kou kapital Milan, épi Ravenne. A annan ségonn lanmotché di xixe syèk ki apélasyon-an « bizanten » ka jénéralizé so kò pou Anpir romen d’Oryan, mè, anfèt, i pa gen di fondasyon ni di koumansman di Anpir bizanten : dustenksyon-an ant Anpir romen ké Anpir bizanten, ki ranplasé ésprésyon « Ba-Anpir », sa roun késyon di konvansyon ant istoryen modèrn-yan, tout an présizan ki sa tèrm pas kart dézigné rounòt Léta ki Léta romen mè oun péryòd istorik di sala.
Wè osi
Katégori:Mwayen-Aj
Réfrijérasyon
Réfrijérasyon-an sa prosédé-a ki ka pèrmèt di òbténi oun sistenm (lokal, prodjwi, etc.) à roun tanpératir enféryò à sa di anvironnman-an.
Tèktonik di réfrijérasyon
I ka ègzisté diférant fason di òbténi di frédi. Prensip-a ka rézidé toujou an roun transfè di chalò (kalori), à partir di sistenm à roufrédi é bò'd anvironnman-an.
Dé tèknoloji-ya ki pli répandou à gran léchèl sa :
Sik kontini à vapò
Sa tèknoloji-ya ka fè entèrvini roun flwid frigorijenn don vaporizasyon-an ka absòrbé chalò-a. Dipi 1er òktòb 2000, i entèrdi di aprovizyonnen so kò an CFC (R12 - Diklorodifliyorométann - CCl2F2). Dipi 1e janvyé 2001, i entèrdi d'itilizé dé CFC menm pou éfèktchwé dé entèrvansyon asou roun inité èrmétik. Sa flwid té ranplasé pa R-134a (1,1,1,2-tétrafliyoroétann CH2F-CF3) (gaz di sibstitisyon).
1929
1929 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun mardi.
1862
Sa paj ka konserné lannen 1862 (MDCCCLXII an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
1972
1972 sa roun lannen bisekstil ki ka koumansé oun sanmdi.
Stasyon spasyal
thumb|Èstasyon èspasyal entèrnasyonal, 30 mè 2011.
Kot d'Ivwar
Kot d'Ivwar, an form long Répiblik di Kot d'Ivwar, sa roun péyi manm di Inyon afrikenn. Popilasyon-an sa estimée à 26 378 274 zab. (klasé 53e zabitan an 2020). Kot d'Ivwar-a gen pou kapital politik é administrativ Yamoussoukro ; Abidjan sa so prensipal sant ékonomik.
Stasyon spasyal
Èstasyon èspasyal entèrnasyonal (abréjé an SEE(gcr), SSI(fr) oben ISS(en), daprè non an anglé : International Space Station, an ris : Междунаро́дная косми́ческая ста́нция, МКС) sa roun èstasyon èspasyal plasé an òrbit térès bas, tchipé an permanans pa roun ékipaj entèrnasyonal ki ka konsakré so kò à sasé syantifik-a annan anvironnman èspasyal-a.
Ampir mongol
Anpir mongol sa fondé on koumansman di xiiie syèk pa Gengis Khan, so tiboug ké piti-tiboug ké yé larmé. I té ka kouvri à so apojé jouk anviron 33 milyon di kilomèt karé.
À finisman-an di xiiie syèk, i ka étann so kò di Méditérané-a o Pasifik é di Sibéri à Enn ké à Endochin, mè pa ka enkli téritwar vasal-ya di ansyen Anpir di Risi ni Endonchin-an.
Wè osi
Katégori:Mwayen-Aj
1863
Sa paj ka konserné lannen 1863 (MDCCCLXIII an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
1620
thumb|21 novanm : rivé di Mayflower, twèl di William Halsall, 1882
1620 sa roun lannen bisègstil ki ka koumansé oun mèrkrédi.
Ampir otoman
Anpir otoman (tirk otoman : دولت عليه عثمانیه‎, Devlet-i ʿAlīye-i ʿOsmānīye, litéralman Léta otoman égzalté; tirk : Osmanlı İmparatorluğu oben Osmanlı Devleti; koni istorikman an Éròp di Lwès kou Anpir tirk, Tirki otomann, oben senpman Tirki), té roun anpir fondé a finisman-an di XIIIe syèk o nòrwès di Anatoli, andan komin di Söğüt (atchwèl provens di Bilecik), pa leader tribal Oghouze, Osman Ié.
Wè osi
Katégori:Mwayen-Aj
1930
1930 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun mardi.
1973
1973 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun lendi.
Idrojèn
vignette|247x247px|Hydrogen Spectrum test Idrojenn-an sa éléman chimik-a di niméro atomik 1, di senbòl H. Idrojenn-an ki prézan asou Latè sa prèsk antchèrman konstitchwé di izotòp èstab-a 1H (oun proton, zéro nétron), mè ka konpòrté anviron 0,01 % di 2H (oun proton, oun nétron), èstab égalman. Oun trwazyenm izotòp 3H (oun proton, Dé nétron), enstab, sa roun prodjwi annan èsplzyon nikléyèr-ya. Sa trwa izotòp-ya ki rèspèktivman aplé protium, deutérium é tritium.
Idrojenn-an pouvé gen nonm-yan d'oksidasyon 0 (di idrojenn H2 oben idrojenn métalik), +I (annan laplipa di so konpozé chimik-ya) é –I (annan idrir métalik-ya). Idrojenn-an sa roun éléman élèktropozitif, frékaman yonizé à l'état H+ oben H3O+. Mè li ka fòrmé osi dé lyézon kovalant, notamment annan dilo-a é matchè òrganik-a.
1931
1931 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun jédi.
1864
Sa paj ka konserné lannen 1864 (MDCCCLXIV an chif romen) di kalandriyé grégoryen.
1667
1667 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun sanmdi.
Périklès
thumb|Boust di Périclès ki ka poté enskripsyon-an « Périclès, tiboug di Xanthippe, Athénien ». Marb, kopi romenn daprè roun orijinal grèk di Crésilas (430 anv. J.-K.), mizé Pio-Clementino.
Périclès, an grèk ansyen Περικλῆς / Periklễs, sa roun stratèj, oratò ké wonm di Léta athénien (Athèn bò'd 495 anv. J.-C. - 429 anv. J.-C.).
Tifi di wonm politik Xanthippe é d’Agaristé, lakèl ka apartni à pwisant fanmi-a dé Alcméonid, li sa enfliyan douran laj dilò-a di sité-a, pli présizéman ant lagèr médik-ya ké lagèr-a di Péloponnèse, Périclès ka fè di lig-a di Délos roun anpir athénien é ka mennen so konpatriyòt o kour dé Dé pronmyé lannen di lagèr-a di Péloponnèse.
1932
1932 sa roun lannen bisekstil ki ka koumansé oun vandrédi.
Anpir ris
thumb|Étandou di Anpir ris an 1866.
Anpir ris (an ris Российская империя, Rossiïskaïa imperia, pa égalman tradjwi pa « anpir di Risi ») sa antité politik-a di Risi di 1721, anba règn di Pierre Ié, à 1917, lannen di dépozisyon di Nicolas II, anfèt, di so frè Michel Alexandrovitch (Michel II), dannyé anprò o koumansman di révolisyon ris an fabò dikèl li té abdiké. So kapital sa Saint-Pétersbourg (risifyé an Petrograd, an rézon di so konsonans alman, o koumansman di Pronmyé Lagèr mondjal-a).
Annèks
Katégori:Risi
Filozofi médyéval
Filozofi médjéval-a sa ansanm-an dé òv é dé kouran filozofik dévlopé douran Mwayen Laj-a annan roun lèspas jéyografik enpé pli étandou ki sala di monn hellénistik é romen di Antikité-a é annan lakèl dévlopé so kò joudayism, kristchanism-a ké islam-an. É ka fé di yé notaman parti (é antrot) ka fè parti di filozofi èscolastik, filozofi byzantin-an ké filozofi islamik-a.
Wè osi
Katégori:Filozofi
1975
1975 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun mèrkrédi.
Nouvèl
Oun nouvèl sa roun rési abitchwèlman kourt. Aparèt annan finisman-an di Mwayen Laj, sa janr litérèr té alò pròch di roman é d'enspirasyon réyalis, ki ka distengé so kò enpé di kont. À partir di xixe syèk, lotò-ya té progrésivman dévlopé ròt posibilité di janr, an pézan yé kò asou konsantrasyon-an di listwè-a pou ranfòrsé léfè-a di sala asou lèktò-a, pa lègzanp pa roun chit sirprénant. Tenm-yan égalman élarji yé kò : nouvèl-a divini oun fòrm priviléjyé di litératir fantastik-a, polisyèr, é di syans-fiksyon.
1933
1933 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun dimanch.
Burundi
Burundi, an fòrm lonng Répiblik di Burundi, an kirundi Republika y'Uburundi, sa roun péy di di Lafrik di Lès san aksè à lanmè.
Katégori:Afrik
1934
1934 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun lendi.
1976
1976 sa roun lannen bisekstil ki ka koumansé oun jédi.
Igor Stravinsky
thumb|Igor Stravinsky an 1921
Igor Fiodorovitch Stravinsky (an ris : Игорь Фёдорович Стравинский), né lou 17 jen 1882 à Oranienbaum an Risi é mò lou 6 avril 1971 à New York o Étazini, sa roun konpozitò, chef di lòrkès é pyanis ris (natiralizé fransè an 1934, épi amériken an 1945) di lamizik modern, konsidéré kou roun di sé konpozitò sé pli enfliyan di XXe syèk.
Ganbi
Ganbi, an form long Répiblik di Ganbi, an anglais Gambia ou The Gambia, é Republic of The Gambia, sa roun péyi sitchwé an Afrik di Lwès. A péyi-a di Lafrik kontinantal ki gen pli pitit sipèrfisi : 11 300 km2.
Amplwa
Oun anplwa, an ékonomi, ka konsisté à itilizé dé moun aktiv di popilasyon-an pou dé aktivité ékonomik. Até Lafrans, oun anplwa sa asimilab à roun kontra ki pasé ant dé parti, anplwayò-a ké salaryé-a, pou réyalizasyon-an di roun travay kont oun réminérasyon, pa ègzèrsis-a di roun profésyon, oben pou roun travayò endépandan, réyalizasyon-an di miltip kontra enplisit oben èsplisit andan kad-a di ègzèrsis-a di roun profésyon. Oun moun bénévòl pa ka okipé oun anplwa o sans strik di tèrm.
1668
thumb|27 mars : sac de Puerto de Príncipe.
1935
1935 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun mardi.
1668
1668 sa roun lannen bisègstil ki ka koumansé oun dimanch.
1621
thumb|The First Thanksgiving at Plymouth (1914), pa Jennie A. Brownscombe.
1621 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun vandrédi.
1542
1542 sa roun lannen koumin ki ka koumansé roun dimanch.
1541
thumb|Ògtòb : syèj di Laljèr pa lanprò-a Charles Quint.
1541 sa roun lannen ki ka koumansé roun sanmdi.
Ampir romen
Ampir romen-an (latin: Imperium romanum) sa non ki té bay par sé istoryen a dominasyon romenn antik antr 27 av. J.-K. é 476 ap. J.-K.. Pou péryod postéryèr-a, di 476 a 1453 ap. J.-K., ki ka konserné sirtou parti oryantal di Ampir-a, ké Constantinople pou kapital-a, sé istoryen modern ka palé jòdla di Ampir byzanten, mè sa term apari sèlman o XVI e syèk, sé zabitan di épòk ki té ka toujour aplé li « ampir di sé Romen », é distenksyon antr Ampir romen ké Ampir byzanten é dat di nèsan a asigné li oun kestyon di konvansyon antr cherchèr moderne. An Éròp di Lwès é santral, Ampir di Oksidan (800-924) di sé rwa karolenjyen, épi Sen-Ampir-a romen (962-1806), don sé souvéren té ka fè yo kò aplé « Amperòr di sé Romen », té ka konsidéré yo kò osi kou sé siksésò léjitim di Ampir antik.
Katégori:Ampir romen
1936
1936 sa roun lannen bisekstil ki ka koumansé oun mèrkrédi.
Langlétè
Péyzaj ké lanvironnman
Dé tchè di Gran Britangn, bò sid ké sant, ka konstitchwé Langlétè, ensi ki tchèk zilé bò di larj-a kou zilé di Wight oben zilé Scilly. Nasyon konstititiv-a sa frontalyé ké dé ròt nasyon di Rwéyonm Ini — Lékòs bò nò ké Péy di Gal bò lwès —, é sa pli pròch di kontinan éropéyen ki tout ròt zilé britannik. Langlétè sa séparé di Lafrans pa roun koridò maritim di 34 kilonmèt, menm si tinèl-a anba Lanmanch ka yannen yé bò'd Folkestone. Langlétè ka posédé osi tchèk litoral asou lanmè di Lirlann, Lanmè di Nò ké Loséyan Atlantik-a.
Dégra-ya di Lonn, di Liverpool ké di Newcastle upon Tyne ka trouvé rèspègtivman yékò an bouchou-a di Tanmiz-a, di Mersey é di Tyne. Severn-an sa pli lonng larivyè di Langlétè, asou 354 kilonmèt. Li ka jité sokò annan kannal-a di Bristòl é sa sélèb pou so lanm di fon di pli di dé mèt di rotò (annan maskaré-a di Severn). Soupannan, pi lonng larivyè-a ki antchèrman atè Langlétè sa Tanmiz-a, lonng di 346 kilonmèt. I ganyen patché lak, pi gran-an ki fika Windermere annan byen nonmen-an Lake District.
Jéyoloji, topografi ké lidrografi
Pa tchèk kar di profondò di Lanmanch-a ki drésé pa tchèk sonna iltrapèrfègsyonnen, oun jigantèsk valé ofon di lanmè té pouvé fika roukonstitchwé an 3D, ki ka prézanté karagtéristik-ya di lérozyon-an ki dwèt pa lékoulman-an di flwid. Kataklism-an té prodjwi sokò i ganyen 400 000 lannen ké laswit-a di riptir-a di roun baraj natirèl ki ka ègzisté ant Douv ké Kalé. Lak glasyèr-a an anmon ki té ékoulé sokò ké roun débi sipéryò di roun milyon di mèt kib pa ségonn annan sa valé ki ka séparé zilé-a di kontinan. Oun ségon linondasyon té rouprodjwi i ganyen 160 000 lannen.
Lavil
Lavil-a ki pi péplé-a di Langlétè sa Lonn, kapital-a di Rwéyonm-Ini. Li sa swivi pa tchèk lavil ki ka dévlopé sokò bò XIXe syèk, lò di révolisyon endistriyèl-a : Manchester, Birmingham, Leeds ké Liverpool.
Listwè
thumb|Stonehenge, roun monniman néyolitik.
Prélistwè ké Lantikité
Zo di moun-yan ki dékouvri atè Langlétè ki pli ansyen-yan gen pli di 700 000 lannen. Sa dékouvèrt di rès d’Homo erectus té fèt annan Norfolk ké Suffolk atchwèl. Homo sapiens rivé annan sa réjyon pou pronmyé fwè-a i gen anviron 35 000 lannen, men akoz di péryòd ké kondisyon difisil di dannyé péryòd glasyèr (ki konnèt annan sa réjyon anba non-an di glasasyon Devensian), yé ka fwi pou alé annan montangn-yan di Sid di Léròp. Sèl gran manmifè-ya kou manmout, bizon ké rinoséròs lennen ka rété.
Nésans di Langlétè
Northumbrie ké Mercie sa atò fòs-ya ki donminan. Toutfwè, apré konkèt vikinng-yan bò nò ké lès, ké lenpozisyon di Danelaw, ki-lé-di lalwè di Vikinng-yan, Wessex ka divini pronmyé rwéyonm annglé-a anba Alfred le Grand. Linifikasyon-an ka fè-a d'Édouard l'Ancien, lirwè-a di Wessex, ki asisté di so sò Æthelflæd, souvren di Mercie annan lannen-yan 910 : Lès Angli sa konki an 917, rwéyonm d'York an 918 men òkò roun fwè pédi an 919, Northumbrie an 918.
1622
1622 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun sanmdi.
Langlétè
Lépòk kontanporen
Anba nouvèlman fòrmen Rwéyonm-an di Gran Britangn, Limyè annglé ké ékosé, ké Royal Society, ka prodjwi rounlo linovasyon an syans ké enjényéri. Sa ka pèrmèt bay Lanpir britannik-a di prospéré, pou divini pi gran-an di Listwè. 1é Révolisyon endistriyèl ka aparèt atè Langlétè, ki ka provoké profon chanjman sosyo ékonnonmik ké kiltirèl. Lagrikiltir-a ka endistriyalizé sokò, lizin-yan ké min-yan ka aparèt, tout kou rézo routché, férovyèr ké maritim, ki ka fasilité lèspansyon-an ké dévlopman-an di révolisyon endistriyèl-a.
1669
thumb|11 mars : léripsyon di Etna.
1669 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun mardi.