cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Adorasyon
Kristchannism
Pronmyé koumannman-an (« To ké kontan Ségnò to Bondjé, di tout to tchò, di tout to lanm é di tout to fòs-ya. ») ka aplé wonm-an à krè an Bondjé, à èspéré an Li é à konton li pa-disou tout bagaj. Adoré Bondjé, priyé li, ofri li kilt-a ki ka rouvini li, akonpli pronmès-ya ké vé ki li té fè, sa dé zak di vèrti-a di rélijyon ki ka roulévé di obéyisans-a, o divwè di wonm-an (endividjwèlman é sosyalman) di randé à Bondjé oun kilt otantik. Antan ki li ka roujété oben ka roufizé ègzistans-a di Bondjé, atéyis-a sa roun péché. Wonm-an « divèt pouvé profésé libman rélijyon-an an privé é an piblik (DH 15) ».
Pakistan
Pakistan-an, an fòrm lonng Répiblik islamik di Pakistan (an ourdou Pākistān, پاکِستان é Islāmī Jumhūrīyah Pākistān, اسلامی جمہوریۂ پاکستان), sa roun répiblik islamik di anba-kontinan endjen antouré pa Iran-an, Afghanistan-an, Lachin-an, Enn-an ké lanmè-a d'Arabi. Fondé 14 out 1947 o tèrm di partisyon-an di Anpir dé Enn anba fòrm-an di roun Léta ki konstitchwé di Dé parti jéyografikman séparé pa prè di 1 600 km di téritwar endjen, Pakistan-an ka trouvé so kò rédjwi o tèrm di Lagèr d'endépandans di Bangladesh (1971) à so parti ògsidantal.
Wè osi
Katégori:Azi
Opéra (lamizik)
thumb|upright=1.3|Carmen ké Magdalena Kožená é Jonas Kaufmann, Fèstival di Salzbourg 2012 upright=1.3|thumb|Anons-a di pronmyé-a di Don Juan di Mozart
Oun lopéra sa roun òv mizikal é téyatral pou roun òrkès é dé chantò, bazé asou roun livrè ki ka mété an senn dé pèrsonnaj é yé listwè, koté rol-ya sa chanté ; lopéra-a sa roun dé fòrm di lar lirik-a di téyat mizikal ògsidantal.
Òv, chanté pa dé entèrprèt ki ka posédé oun réjis vokal détèrminé an fonksyon di rol é akonpagné pa roun òrkès, pafwè senfonik.
End
Enn-an [non ofisyèl di péyi : Répiblik di Enn ; an hindi भारत (Bhārat) é भारत गणराज्य(Bhārat Gaṇarājya)] sa roun péyi di Azi di Sid ki ka tchipé  majò parti di anba-kontinan endjen. So kapital sa New Delhi. Enn-an sa dézyenm péyi pli péplé é sètchenm péyi pli gran di monn. Litoral endjen ka étann so kò asou pli di sèt mil kilomèt. Péyi-a gen dé frontchèr komin ké Pakistan-an à lwès, Lachin-an, Népal-a, ké Bhoutan-an o nò épi o nò-lès, Bangladesh-a ké Birmani-a à lès.
Wè osi
Katégori:Azi
Istwè di Lachin
thumb|300px|Rouprézantasyon aproksimativ di sé diféran téritwar tchipé pa sé diféran dynasti é léta chinwaz. Sivilizasyon chinwaz sa sivilizasyon atchwèl don sé orijin direk sa pli ansyenn. Dépi pli di 4000 lan, dé dinasti siksésiv té dévlopé oun sistèm birokratik élaboré, ki ka bay asé péyizan chinwa oun avantaj enpòrtan pa rapor asé nomad é asé montagnar vwazen. Sivilizasyon chinwaz a té ègzisté an tan ki tèl pa dévlopman di oun idéyoloji nasyonal konmin bazé ki té ka swiv lépòk yan asou rit ansèstral ya é chamanik, pa taoyism épi konfisyanism é bouddism, é soutou pa roun lanng ékrit konmin ki permèt di kréyé oun lyen ant diféran dyalèk é krwayans ki, si yé sa diféraman prounonsé, yé sa ékri di lamèm mannyè.
Wè osi
Katégori:Istwè
Lapo
thumb|Foto raproché di lapo moun. thumb|Dermatomm (Chak koulò ka korèsponn à parti di lapo innèrvé pa roun nèrf diféran, à partir di mwèl épinyè.
Mizour fizik
Mizour fizik sa aksyon-an di détèrminé valò-a oben valò-ya fizik di roun grandò (longò, kapasité, etc.), pa konparézon ké roun grandò konstant di menm lèspès pran kou tèrm di référans (étalon oben inité).
Lapo
Lapo-a (/po/, ka provini di laten : pellis) sa roun lòrgann ki konpozé di plizyò kouch di tisou. Li sa pronmyé baryèr di protèksyon di lòrganism-an dé zannimo vèrtébré.
Mizour fizik
Konparézon-an sa kantitativ ; nou ka èsprimé grandò-a pa roun nonm rasyonèl ki ka miltipliyé inité-a. Mizour fizik-a ka vizé à roun kominikasyon présiz à propos di roun lòbjè. Dé inité komin à ansanm-an dé mizour sa nésésèr ; sinon, fodré établi dé règ di konvèrsyon. Biro entèrnasyonal dé pwa é dé mizour pou établi roun Sistenm Entèrnasyonal d'inité ki fondé asou roun piti nonm d'étalon é dé rélasyon ant inité-ya.
Lapo
Koté fika moun-an, li sa lòrgann ki pli étandou é pli lou di kò o gadé so sirfas é di so lamas : koté granmoun-an, anviron 2 m2 pou 3 kg koté fanm-an ké 5 kg kouté wonm-an (swé 7 % di so pwa total). So sirfas d'échanj sa soupannan byen pli piti ki entésten-an (300 à 400 m2, anviron Dé téren di ténis) ké poumon-an (80 m2).
Mizour fizik
À diférans-a di roun kontaj, ki ka roun kantité antchè ki défini pa roun répons lojik, oun mizour fizik sa roun èstimasyon é ka posédé kidonk roun sèrtenn ensèrtitid.
Lapo
Dèrmatoloji-a sa èspésyalité médikal ki ka trété afèksyon-an di lapo-a.
Séchèl
Séchèl-ya, an form long Répiblik dé Séchèl, an anglè Seychelles é Republic of Seychelles, an kréyòl séchèlwa Sesel é Repiblik Sesel, sa roun archipel di 115 zil (don roun artifisyèl), sitchwé annan nò-wès di loséyan Endjen é rataché o kontinan afriken.
Don Quichotte
thumb|Paj di tit di prémyé édisyon-an (1605).
Enjényé Hidalgo Don Quichotte di Manch-a ou Enjényé Nòb Don Quichotte di Manch-a (tit orijinal an espagnol El ingenioso hidalgo don Quixote de la Mancha) sa roun roman marké pa Miguel de Cervantes é pibliyé koté Madrid an dé parti, an 1605 et 1615.
Wè osi
Katégori:Litératir
Gabon
Not ké référans
Katégori:Lafrik
Satélit artifisyèl
Oun satélit artifisyèl sa roun lòbjè ki fabriké pa fika moun-an, ki voyé annan lèspas-a ké lèd-a di roun lansò é la gravité otour di roun planèt oben di roun satélit natirèl kou Lalin-an. Vitès-a ki enprimé pa lafizé-a o satélit ka pèrmèt li di mentni so kò pratikman endéfiniman annan lèspas-a an dékrivan oun òrbit otour di kò sélès. Sala, ki défini an fonksyon di misyon-an di satélit, pouvé prann diférant fòrm — élyosenkronn, jéyostasyonnèr, éliptik, sirkilèr — é ka sitchwé à dé altitid plis oben mwen élvé, ki klasifyé an òrbit bas, mwayenn oben rot.
Pronmyé satélit artifisyèl Spoutnik I sa lansé pa IRSS-a an 1957. Dipi sa lépòk, pli di 5 500 satélit artifisyèl té plasé an òrbit (2007).
Somèy
thumb|250px|Dé wonm ki andronmi asou roun ban.
Somèy-a sa roun léta natirèl rékiran di pédi di konsyans (mè san pédi di résèpsyon-an sansitiv) di monn ègstèryò, ki akonpagné di roun diminisyon progrésiv di tonus miskilè, ki ka sirvini ké entèrval régilyé. Altèrnans-a vyé-somèy ka korèsponn à roun dé sik fondamantal koté zannimo-ya : ritm sirkadjen. Koté moun-yan, somèy-a ka tchipé prè di roun tyèr di lavi an mwayenn.
Teknoloji di enformasyon é di kominikasyon
Teknoloji di enformasyon é di kominikasyon (TEK : transkripsyon di anglè information and communication technologies, ICT) sa roun ègprésyon, prensipalman itilizé andan monn iniversitèr, pou dézigné domenn di télématik, ki-lé-di sé teknik di enformatik, di odyovizwèl, di sé moultimédya, di Enternet é di sé télékominikasyon ki ka permèt asé itilizatò di kominiké, di aksédé asé sours di enformasyon, di stoké, di manipoulé, di prodwi é di transmèt enformasyon-an sou tout sé form : teks, lamizik, son, imaj, vidéyo ké enterfas grafik enteraktiv (IHM).
Saba
Saba sa roun zilé néyèrlandé ki ka sitchwé so kò annan nò di pitit Lézanti-ya, Karayb, à lès di Puerto Rico.
Tchò
thumb|Tchò di chyen wè di profil (koté gosh)
Tchò-a sa roun lòrgann ki kré é mouskikè ki ka asiré sirkilasyon-an di disan an ponpan pa dé kontraksyon ritmik bò'd véso sangen ké kavité-ya di kò. Ladjèktif kardjak-a lé di « ki gen rapò ké tchò-a » ; li ka vini di mo grèk ardia, « tchò », di rakaba endo-éropéyenn kērd.
Anatomi moun
Annan kò moun-an, tchò ka sitchwé so kò annan réjyon torasik-a (pwatrin), koté li ka tchipé pli présizéman pòrsyon-an antéro-enféryò di médjasten (parti di kò sitchwé ant kavité pléral-ya ki ka kontni poumon-yan). Li sa sitchwé asou lign médjann-an, enpé dékalé à gòch di tèl sòrt ki Dé tchèr di so lamas sa sitchwé di koté gòch. Tchò-a sa kontni annan kavité périkardik-a ki li ka tchipé antchèrman, é li sa antouré pa poumon-yan (ki roukouvri di plèv-a) di chak koté, djafragm-an anba, sternum an anvan, l'œsophage en arrière et les troncs artéryèl(aort ké artèr pilmonèr) an ro.
Zétwèl
thumb|[[Solèy-a, a zétwèl ki pli pròch di Latè-a.]]
Sans pronmyé-a di mo zétwèl sa sala di roun pwen liminé annan syèl nòktirn-an, ké pa ègstansyon, dé figir jéyométrik ki ka rouprézanté dé réyon ki ka pati di roun sant. An astronomi, signifikasyon syantifik-a pli réstren di zétwèl sa sala di roun kò sélès plasmatik ki ka réyonnen so pròp limyè pa réyaksyon di fizyon nikléyèr, oben dé kò ki té annan sa léta à roun èstad di yé sik di lavi, kou nenn blanch-ya oben zétwèl-ya ké nétron. Sala ka signifyé ki yé divèt posédé oun lamas minimal pou ki kondisyon-yan di tanpératir ké di présyon osen di réjyon santral-a — tchò-a — ka pèrmèt lanmòrs-a ké mentchen-an di sa réyaksyon nikléyèr-ya, séy an deçà dikèl nou ka palé di lòbjè sibstélèr.
Médikaman
thumb|Bwèt di médikaman. thumb|Anpoul.
Oun médikaman sa tout sibstans oben konpozisyon ki prézanté kou posédan dé propriyété kirativ oben prévantiv à légar-a dé maladi di moun oben di zannimo. Pa ègstansyon, oun médikaman ka konprann tout sibstans oben konpozisyon ki pouvé fika itilizé koté fika moun-an oben zannimo-an koté pouvé yé fika administré, pou établi roun djagnostik médikal oben di rèstoré, korijé oben modifyé yé fonksyon fizyolojik en ègzèrsan roun aksyon farmakolojik, iminolojik oben métabolik.
Ansanm-an di chenn-an dé médikaman (ka sasé, prodiksyon, kontrol kalité, distribisyon an gro, délivrans o pasyan, farmakovijilans) sa anba rèsponsabilité-a di èspécsyalis ki diplomé dé médikaman, farmasyen-yan.
Bangladesh
Frontchèr di réjyon-an ki ka konstitchwé jòdla Bangladesh ka rézilté di partisyon-an dé Enn an 1947, lò péyi-a divini parti oryantal di Dominion di Pakistan, divini an 1956 Répiblik islamik di Pakistan.
Wè osi
Katégori:Azi
Magazin
thumb| Étal di magazin koté eoun vandò di laprès (oben « kyoskyé »).
Lajistis
Lajistis-a sa roun prensip filozofik, jouridik ké moral fondamantal an vèrti dilakèl aksyon moun-yan divèt fika sanksyoné oben rékonpansé an fonksyon di yé mérit o gadé di drwè, di moral-a, di vèrti-a oben ròt sours nòrmativ di konpòrtman. Kwaki lajistis-a sa roun prensip à pòrté inivèrsèl, jis-a ka aparèt pouvwar varyé an fonksyon di faktò kiltirèl. Lajistis-a sa roun idéyal souvan joujé fondamantal pou lavi sosyal-a ké sivilizasyon-an. Antan ki enstitisyon, san lyen nésésèr ké nosyon-an, li sa joujé fondamantal pou fè rèspèkté lalwa-ya di lotorité-a an plas, léjitim oben pa. Lajistis-a sa sansé pini kikonk ki pa ka rèspékté oun lalwa osen di so sosyété ké roun sanksyon ki gen pou lòbjèktif di li anprann lalwa-a ké pafwè di kontribiyé à réparasyon-an dé mal ki fè à otri, oun patrimwann privé oben komen oben à anvironnman-an.
Magazin
Oun magazin sa roun piblikasyon péryodik, pli souvan-an ilistré, di pajinasyon varyab, ka trété du sijè jénéralis oben èspésyalizé. Di pa so ékonomi, i ka distengé di révi-a ki ka limité so kò à roun domenn prési (litérèr oben syantifik pa lègzanp) é di fanzin, ki sa réyalizé pa é pou dé pasyoné san sasé di profi.
Lorijin ké dévlopman
A an 1605 ki ka nèt Dé pronmyé péryodik-ya o monn : Les nouvelles d'Anvers, pibliyé atè Strasbourg, é Kominikasyon di tout listwè enpòrtant ké mémorab. A koté Lonn an janvyé 1731 ki ka aparèt pou pronmyé fwè-a oun piblikasyon entitilé The Gentleman's Magazine anba dirèksyon-an di librèr Edward Cave.
Wè osi
Katégori:Médya
Ségonn
Ségonn sa roun inité di mizour di tan di senbòl s (san pwen abrévyatif).
Kalitativman, ségonn sa oun douré égal a swasantyèm parti di minout (oun minout sa dékompozé an 60 ségonn), minout-a sa li-mèm swasantyèm parti di lò.
Sa dayò étymoloji di mô ki ka vini di kréyòlizasyon ékourté di eksprésyon minutum secunda an laten médyéval, ki ka litéralman signifyé minout di ségonn rang, pli présizéman ségonn divizyon di lò.
Istwè di Latè
thumb|Planèt Latè, fotografyé an 1972.
Istwè di Latè-a ka kouvri aprosikmativman 4,5 milyar di lannen (4 567 000 000 lannen), dipi fòrmasyon-an di Latè à partir di nébiléz solèr jouk jòdla.
Laj-a di Linivèr-a sa èstimé à 13,799 ± 0,021 milyar di lannen. Prensipal téyori asou fòrmasyon-an di Linivèr-a sa Big Bang-an : Linivèr-a sa roun pwen di rot énèrji ki sa britalman antré an èspansyon, ki ka roufrédi so kò. An ralantisan (roufrédisman) oun parti di sa énèrji sa divini matchè-a anba fòrm di d'atom di deutérium, d'hélium 4 é di lithium 7 : a nikléyosentèz primòrdjal-a.
E (nonm)
Nonm e sa roun konstant matématik ki ka val anviron 2,71828 é pafwè aplé nonm èksponansyèl, « nonm d'Euler » oben konstant di Néper an référans o matématisyen Leonhard Euler e John Napier (pa roun variant òrtografik di so non). I pa divèt fika konfonn ké konstant d'Euler-Mascheroni ki noté γ.
Sa nonm sa défini à finisman-an di xviie siècle, annan roun korèsponn ant Leibniz é Christian Huygens, kou sa baz-a di logaritm natirèl. Ròtman di, li sa karaktérizé pa rélasyon-an ln(e) = 1 oben di fason ékivalant li sa imaj-a di 1 pa fonksyon èksponansyèl-a, koté nosyon-an exp(x) = ex.
Endistri manifaktiryèr
Endistri manifaktiryèr-a sa roun anba-ansanm di sèktò ségondèr, é oun anba-ansanm di endistri-a (nou savé ki tout endistri-a pa ka fè parti di sèktò ségondèr).
Endistri manifaktiryèr-a ka rougroupé endistri-ya di transfòrmasyon dé byen, mè osi réparasyon-an ké enstalasyon-an d'ékipman endistriyèl ensi ki dé opérasyon an anba-trétans.
Mahomet
Mahomet (an arab محمد, routranskri an Muḥammad), égalman nonmen Muḥammad oben Mohammed, di so non konplè Abū al-Qāsim Muḥammad ibn ʿAbd Allāh ibn ʿAbd al-Muṭṭalib ibn Hāshim, sa roun chèf rélijyé, politik ké militèr arab isou di tribi-a di Quraych. Fondatò di islam-an, li sa konsidéré kou pronmyé profèt majò-a. Soulon tradisyon islamik-a, i né à La Mecque bò'd 570 é mouri à Médine en 632.
Musulman-yan ka konsidéré li kou dannyé dé profèt du monotéyism, pas li ka tèrminé é ka sélé sik-a di révélasyon monothéyik abrahamik-a.
Ordinatò portab
thumb
Endistri
Wè osi
Katégori:Ékonomi
Douri
thumb
Douri-a (osi aplé diri), sa roun séréyal di fanmi-a dé poacé (ansyennman graminé), kiltivé annan réjyon tropikal-ya, sibtropikal ké tanpéré chod pou so frwi, oben karyops, rich an amidon. I jantilé dézigné ansanm-an dé plant di janr Oryza, parmi lakèl Dé sèl lèspès kiltijenn-yan, ki sa kiltivé pi souvan annan dé chan plis oben mwen inondé aplé rizyè : Oryza sativa (aplé kouraman « douri azyatik ») ké Oryza glaberrima (aplé kouraman « douri lwès-afriken » oben « douri di Casamance »)
Dram (téat)
Dranm-an (di laten drama, anprenté o grèk ansyen δρᾶμα / drâma, ki ka signifyé « aksyon (téyatral), pyès di téyat ») ki ka dézigné étimolojikman tout aksyon sénik. Kidonk li pouvé dézigné, o sans larj, tout òv dranmatik. Annan roun sans pli réstren, li pouvé dézigné oun sèrten nonm di pyès di téyat, kou dranm litirjik-a, dranm istorik-a, dranm bourgwa-a, dranm romantik-a, dranm senbolis-a… Dranm-an ka distengé alò dé Dé gran janr dranmatik tradisyonèl, trajédi-a ké komédi-a.
Lapolis (enstitisyon)
Tèrm-an « lapolis » (pafwè polis) ka dézigné di mannyè jénéral aktivité-a à asiré sékirité-a dé moun, dé byen épi mentni lòrd piblik-a an fézan apliké lalwa-a. A pou tandé pa tèrm-an « lalwa », larèl-ya ké nòrm fòrmèl di roun kod ki établi annan roun peyi. Lafòs-ya di lapolis(kominéman aplé « lapolis-a ») sa ajan-yan (militèr oben sivil) ki ka ègzèrsé sa fonksyon.
Étimoloji
Mo gwiyanè-a lapolis ka provini di laten politia, romanizasyon di mo grèk πολιτεία(politeia), ki ka signifyé « réjim politik, sitwayennté, administrasyon, parti sivil » é di mo πόλις (polis), ki ka signifyé « sité ».
Sahara
thumb
Sahara oben "Ténéré" (an arab : الصحراء الكبرىal-Ṣaḥrāʾ al-Kubrā, gran dézè-a oben grann step-a, an bèrbèr : ⵜⵉⵏⵉⵔⵉ Teneré) sa roun vas dézè cho sitchwé annan parti nò-a di kontinan afriken. I ka étann so kò asou 5 000 km di lwès an lès, di loséyan Atlantik-a à lanmè Rouj-a, é ka kouvri pli di 8,5 milyon di kilomèt karé, sa ki ka fè di li pli grann étandou di latè arid di roun sèl ténan andan monn-an.
Japon
Japon, an fòrm lonng Léta di Japon, an japonnen Nihon oben Nippon (日本) é Nihon-koku oben Nippon-koku (日本国)rèspègtivman, sa roun péy ensilèr di Lazi di Lès, ki sitchwé ant loséyan Pasifik ké lanmè di Japon, bò lès di Lachin, di Koré é di Larisi, épi bò nò di Taywann. Létimolojikman, kanjis-ya (karagtèr chinwè) ki ka konpozé non-an di Japon ka signifyé « péy (国, kuni) di lorijin (本, hon) di Solé (日, ni) » ; a konran ki Japon sa déziyen kou « péy di solé lévan ».
Létimoloji
An japonnen, « Japon » (日本) ka di sokò Nihon oben Niponn, évantchèlman annan dokiman administratif-ya Nipponkoku (日本国) ki prounonsé pli rarman Nihonkoku, swé « Nasyon japonnen ». Fòrm-an ka abréjé Ni-(日), toujou an préfigs, ka sèrvi pafwè annan roun lòbjègtif kalifikatif : ensi nou ka trouvé Nicchū (日中)[11] pou ladjègtif « nipo-chinwè » oben « sino-japonnen ». Non-an Japon sa roun ègzonnim, annéfè a roun prounonsyasyon chinwè ki transmèt answit bay Ògsidantal-ya.
Listwè
thumb|Jinmu, fondatò léjandèr di Japon (pa Tsukioka Yoshitoshi).
Lanpir di Japon
Sa lizòlman volontèr di 2 syèk ké douré jouk ki Létazini-ya, ké koumodò Matthew Perry, ka fòrsé Japon-an louvri sokò bay Lògsidan pa politik-a di kannonnyèr-a an signan konvansyon-an di Kannagawa an 1854 apré pyonnaj-a di dégra japonnen. Jouk-la, laplipa dé Japonnen té konnèt kou lanng ògsidantal ki néyèrlandé-a, é té dékouvri ké sirpriz lègzistans-a di ròt lanng, don annglé-a di Anmériken-yan.
Japon kontanporen
Japon-an, don plizyò lavil majò té dévasté pa bonbardman-yan, sa tchipé pa troup-ya di Koumandman siprenm di fòs alyé, MacArthur. Sala-a ka mété an plas tribinal-a di Tokyo pou jijé tchèk roun di dirijan politik ké militèr di lanpir-a men ka ègzonnéré tout manm-yan di fanmi enpéryal-a ensi ki manm-yan di linité-ya di sasé bagtéryolojik.
Jéyografi
thumb|Kart di Japon.
Ségonn Lagèr mondyal
thumb
Japon
Jéyografi
Léta di Japon ka fòrmen annan Lès-a di Lazi, roun larchipèl di 6 852 zilé di pli di 100 m2 asou pli di trwè mil kilonmèt di lonng, fas ké Larisi (zilé Kouril), Taywann, Koré ké Lachin. Kat di sa zilé-ya — di nò bò sid, Hokkaidō (79 000 km2), istorikman péplé pa Aynou, Honshū(227 000 km2) pli gran-an ké pli péplé-a ké 105 milyon di zabitan, Shikoku (18 000 km2) ki sa zilé-a di lanmè antéryò ké Kyūshū (36 000 km2) — ka rouprézanté ésansyèl-a di roun téritwè di 377 944 km2 (95 % di téritwè di 4 000 zilé di lark ensilèr).
Ségonn Lagèr mondyal
Ségonn Lagèr mondjal-a oben Dézyèm Lagèr mondjal-a sa roun konfli armé à léchèl planétèr-a ki té douré di 1er sèptanm 1939 o 2 sèptanm 1945. Sa konfli té ka opozé chématikman Dé kan : Alyé-ya ké Aks-a.
Japon
Sibdivizyon administrativ
thumb|Préfègtir di Japon.
Japon-an sa sibdivizé an karannsèt préfègtir (oben départman), don roun préfègtir métropoliten oben métropòl (Tokyo), oun préfègtir ensilèr oben téritwè (Hokkaidō), 2 préfègtir gouvèlmantal oben gouvèlman irben (Préfègtir di Losaka ké Préfègtir di Kyoto) ké 43 préfègtir riral.
Ségonn Lagèr mondyal
Provoké pa règman-an ensatisfézan di Pronmyé Lagèr mondjal-a é pa anbisyon éspanstonis ké égémonik dé trwa prensipal nasyon di Aks-a (Almagn nazi, Itali fachis épi Anpir di Japon).
Japon
Kiltir
thumb|Mikoshi.
Kiltir japonnen-an sa enfliyansé pa sa-a di Lachin é di Koré. Mé sopa fika osi distenk. Lenfliyans kiltir étranjé istorikman éfègtchwé yé kò vya Koré-a difèt di yé prògsimité jéyografik. Rivé-a dé Potidjé ké plita dé Anmériken modifyé enpé sa sistenm.
Lanng
Sosyété japonnen-an sa lengwistikman tré inifòrm ké 98,2 % di popilasyon-an ki ganyen japonnen-an kou lanng matèrnèl. 1,8 % ki ka rété ka konstitchwé prensipalman popilasyon-yan di imigran ki vini di Koré (sèt san mil moun) é di Lachin (trwè san senkant mil moun), ensi ki di Vyétnanmyen, di Brézilyen, d’Anmériken(kat-ven mil moun), d’Éropéyen (karant-senk mil moun). I ka ègzisté tchèk varyasyon djalègtal asou zilé-a d’Okinawa. Aïnou d’Hokkaidō sa toujou palé à entéryò-a di kouminoté-a di pèp otogtonn mé ka rété néyanmwen an vwè di disparisyon.
Kòd
Japon-an gen pou kòd :
Galaksi
thumb|M51, Galaksi di Tourbiyon, oun légzanp tipik di galaksi èspiral.
Oun galaksi sa roun asanblaj di zétwèl, di gaz, di lapousyè é pouvé fika ésansyèlman di matchè nwè, ki ka konténi pafwè roun trou nwè supermasif an so sant.
Vwa lakté-a, galaksi-a annan lakèl ka trouvé so kò Sistenm solèr-a, ka konté tchèk santenn di milyar di zétwèl (1011) é gen roun ègstansyon di lòrd-a di 80 000 lannen-limyè. Oun rapò di misyon èspasyal éropéyenn-an Gaia té randé piblik, 25 avril 2018, pozisyon-an di 1 692 919 135 zétwèl di nou galaksi, sa ki ka rouprézanté 1% di totalité-a dé zétwèl ki prézant annan nou galaksi.
Son (fyzik)
thumb|upright=1|Propagasyon dé onn sférik di présyon andan roun flwid.
Son-an sa roun vibrasyon mékanik di roun flwid, ki ka propajé so kò anba fòrm di onn jitidinal gras à défòrmasyon élastik-a di sa flwid. Fika moun-yan, kou patché zannimo, ka rousanti sa vibrasyon gras o sans di lwi-a.
Akoustik-a sa syans-a ki ka étidjé son-yan ; psikoakoustik ka étidjé mannyè-a don lòrgann-yan di kò moun ka rousanti é fika moun-an ka pèrsouvwè é ka entèrprété son-yan.
Propagasyon di son
Annan roun milyé flwid konprésib oun varyasyon di présyon ka propajé so kò anba fòrm di roun onn. Lè-a, annan lakèl ka viv moun-an, sa roun tèl milyé, don varyasyon-yan di présyon-an ka konstitchwé son-an. Anplitid-a di varyasyon-an di présyon sa fèb pa rapò à présyon èstatik (présyon atmosférik) ; pou ki li sa pèrsèptib, fodré ki li sa sifizaman rapid é répété.
Apèl téléfonik
thumb|Oun [[Lanlmangn|anlman douran oun apèl téléfonnik, annan lannen 1980.]]
Oun apèl téléfonnik sa opérasyon di miz an konnègsyon ant roun moun ki ka itilizé oun téléfonn ké so dèstinatèr. À laswit di nimérotasyon di niméro di téléfonn di sa dannyé asou roun klavyé di aparèy émétò, oun sonnri téléfonik ka routanti à dèstinasyon jouk ki endividi kontakté ka asèpté apèl-a.
Séleksyon natirèl
An byoloji, sélèksyon natirèl-a sa roun dé mékanism motò di évolisyon-an dé lèspès ki ka èspilké siksè rouprodiktif diféransyèl-a ant dé endividi di roun menm lèspès ké siksè diféransyèl dé jenn ki prézan annan roun popilasyon. Li sa ensi « roun anvantaj oben roun dézanvantaj rouprodiktif, prokiré pa prézans-a oben absans-a di varyasyon jénétik propis oben défavorab, fas à roun anvironnman ki pouvé modifyé so kò », sisyenm évolitif-a di natir-a ki sa roun imans jé di ésè é di érò. A roun dé laspè majò di byodivèrsité-a, asou planèt-a, kou osen dé ékosistenm été dé popilasyon.
Istwè di Mwayen-Oryan
Istwè di Mwayen-Oryan ka roumonté à Antikité-a koté pronmyé sivilizasyon-an ké sédantarizé so kò atè Sumer eman Mézopotami. Établisman-an dé Suméryen ki té ka roumonté à péryòd-a d'Uruk, sa o IVe milénèr anv. J.-K.. Douran plizyò milénèr, Mwayen-Oryan té roun dé fwayé di dévlopman kiltirèl é syantifik parmi pli enpòrtant-ya di monn, kontak-a ké sivilizasyon-yan éropéyenn, afrikenn ké azyatik té ka kondjwi o dévlopman di échanj di marchandiz, di konésans é à di miltip konfli pou kontrol-a dé richès, dé lyé sen, oben òkò dé vwa di kominikasyon.
Wè osi
Katégori:Istwè
Mizé
thumb|Fasad di Rijksmuseum atè Amsterdam, vizité pa plizyò milyon di moun chak lannen. thumb|Louv-a atè Pari.
Oun mizé sa roun lyé annan lakèl sa kolèkté, konsèrvé ké èspozé de lòbjè andan roun lòbjèktif di ansègnman é di kiltir.
Mizé-ya sa souvan èspésyalizé, i ka an ègzisté nòv grann katégori : mizé-ya d'arkéyoloji, mizé-ya di lar, mizé-ya dé bèl-lar, mizé-ya dé lar dékoratif, mizé-ya di listwè, mizé-ya di syans, mizé di listwè natirèl, mizé-ya dé tèknik é mizé-ya di étnoloji.
Galilé (savan)
thumb
Galilé (an italyen : Galileo Galilei), né koté Piseen 1564 é mouri koté Arcetri, prè di Florence, 8 janvyé 1642 (77 lan), sa roun matématisyen, jéyomèt, fizisyen ké astronom italyen di xviie syèk.
Tekstil
thumb|« Filéz-a »(òv di William Bouguereau - XIXe syèk).
Oun tèkstil sa roun matéryo sisèptib di fika tisé oben trikoté. Inisyalman, i ka dézigné kidonk roun matéryo ki pouvé divizé so kò an fib oben an tiboug tèkstil, tèl koton-an, chanv-a, len-an, lenn-an (tèkstil òrganik) oben pyèr d'amyant-a (tèkstil minéral), épi ké évolisyon di tèknik-a dé fib sentétik.
Aksyon-an di séparé fib-ya di roun tèkstil sa aplé filaj. Pa ègstansyon, mo-a tèkstil pouvé égalman apliké so kò o rézilta aprè transfòrmasyon, oun dra sa roun tèkstil.
Si li sa tisé, tèkstil-a ka fòrmé roun tisou. Annan ka-a kontrèr, li ka fòrmé oun étòf ki ka sèrvi pou ranbouré é òrné. O finisman di xvie syèk, étòf-a ka pran sans-a pli èspésyalizé di tèkstil ki ka sèrvi pou abiman oben pou amòbman.
Èd mounitèr
Lèd mounitèr-a sa roun lèd d'irjans ké ponktchwèl mété an plas lò di roun sitchwasyon di kriz ésèpsyonèl oben di katastròf natirèl. Nou ka distengé no kò souvan à sa tit lèd mounitèr (oben lèd d'irjans) épi lèd o dévlopman.
Définisyon ké aktò
Lèd mounitèr pouvé prann divèrs fòrm : don di lajan, anvwa di marchandiz ké lékipman di pronmyèr nésésité, anvwa di pèrsonèl ki ka fè dé entèrvansyon asou plas, ranfòrsman dé aktò lokal.
Mahâbhârata
Mahabharata (an sanskrit महाभारत / Mahābhārata oben Mahâbhârata), litéralman « Grann Lagèr-a dé Bhārata », oben « Grann listwè-a dé Bharata ») sa roun épopé sanskrit (itihâsa) di mitoloji hindoue ki ka konpòrté, soulon dékont-a di Vyâsa (Mahabharata I, 2, 70-234), 81 936 stròf (shlokas) réparti an dis-lwit liv (parvan). Li sa konsidéré kou pli gran powenm janmè konpozé.
Mahâbhârata sa roun liv sakré di Enn-an, ki ka rélaté « Grann Geste » dé Bhārata, gran powenm épik ki ka daté dé dannyé syèk anv. J.-C..
Wè osi
Katégori:Litératir
Japonè
Japonè-a sa lanng-an di Japon, palé pa pèp japonè-an. Néyanmwen, pyès lalwa ka bay li di èstati di lanng ofisyèl, menm si li sa an révanch lanng-an dé dokiman ofisyèl é di édikasyon-an. Japonè-a sa égalman itilizé pa djaspora niponn-an (notaman o Brézil ké o Pérou, koté d'enpòrtant kominoté ka palé sa lanng sa enplanté, kou atè Lima é atè Sao Paulo) ensi ki asou lil-a di Anguar annan Palaos-ya.
An japonè, lanng japonèz ka nonmen so kò nihongo(日本語?). Karaktèr-ya 日本 ka dézigné Japon-an (cf. Non di Japon), épi dannyé karaktèr-a, 語, ka signifyé lanng.
Wè osi
Katégori:Lanng Katégori:Japon
Lérazi
thumb|Kart di lokalizasyon di Lérazi. thumb|Lérazi, ké Lafrik di Nò ké kòrn-an di Lafrik vizib thumb|Wè di lémisfè lès-a di Latè-a dipi lèspas-a. Lérazi-a sa o nò di fotografi-a. Lérazi-a sa roun tèrm jéyografik ki ka dézignen konjwentman Léròp ké Lazi antan ki kontinan inik, plito ki Dé kontinan séparé. Sa sipèrkontinan ka étann ensi so kò asou pli di 54 milyon di km2 ant loséyan Atlantik, à lwès, ké loséyan Pasifik, à lès.
Jéyografik
O sans jéyografik, Lérazi sa roun sipèrkontinan ki fòrmen di Léròp à lwès é di Lazi à lès. Lérazi sa pafwè li-menm enkli annan roun sipèrkontinan pli vas òkò ki ka konprann égalman Lafrik ki kouminéman dézignen Afro-Lérazi.
Jéyolojik
Jéyolojikman, plak érazyatik-a pa ka konprann ni anba-kontinan endjen, ni pénensil Arabik-a (ki sa sitchwé asou roun plak tègtonnik détaché di Lafrik), ni Filipin-yan (ki sa asou plak filipin-an), ni lègstrenmité lès-a di Larisi (ki sitchwé asou plak nò-anmériken-an).
Jéyopolitik
thumb|Konsèpsyon érazyen di Lérazi, sa dannyé ka korèsponn à parti nò-a di réjyon entèrmédjèr-a.
O sans jéyopolitik, Lérazi ka référé so kò à roun konsèpsyon politik : lérannism-an ki ka ankré Larisi (ròtfwè LRSS) annan mas kontinantal-a é ka tanté di roubalansé bò'd Lazi-a lérosantrism tradisyonnèl-a dé élit ris. Soulon sa dògtrin tèrm-an Lérazi pa ka dézignen ansanm-an ki fòrmen pa Léròp ké Lazi zonn entèrmédjèr-a ant Léròp ké Lazi.
Jòdla lérannism-an ka èsprimen ésansyèlman so kò atravè processus-a di lentégrasyon réjyonnal-a annan roun monn miltipolèr. Kouran érazyen-an ka pronnen roun rapròchman toujou pli fò ké konstrigsyon-an di Linyon érazyen -an asou modèl-a di Linyon éropéyen-an ki ka enskri so kò annan sa dògtrin jéyopolitik.
Lanvironnman
Di mannyè di wè anvironnmantal, a roun antité byografik ki kowéran. Rézo ékolojik panéropéyen-an (REP) é èstratéji panéropéyen-an di divèrsité byolojik ké péyzajé-a ki ka pronmouvwè, soutni pa Progranm dé Nasyonzini pou lanvironnman-an (ONU) é Konsèy di Léròp, ka swété dévlopé roun mayaj ékolojik ki ka kouvri sa zonn.
Démografi
Lérazi-a ka ébèrjé 4,9 bilyon di zabitan.
Artik konnègs
Katégori:Kontinan Katégori:Azi Katégori:Léròp
Ordinatò
Oun òrdinatò sa roun sistenm di trétman di enfòrmasyon-an ki progranmab tèl ki défini pa Turing é ki ka fonksyonnen pa lèktir sékansyèl-a di roun ansanm di enstriksyon, òrganizé an progranm, ki li ka fè ègzékité dé opérasyon lojik é aritmétik. So striktir fizik atchwèl ka fè ki tout opérasyon-yan ka répozé asou lojik binèr-a é asou dé nonm fòrmé à partir di chif binèr. Dè so miz anba tansyon, roun òrdinatò ka ègzékité, roun aprè ròt, dé enstriksyon ki ka fè'l li, manipilé, épi réyékri roun ansanm di doné détèrminé pa roun mémwar mouri d'amòrsaj (Boot ROM, BIOS, UEFI, etc.). Dé tès é dé so kondisyonèl ka pèrmèt di pasé à enstriksyon-an swivant é kidonk d'aji diféraman an fonksyon dé doné oben dé nésésité di moman oben di anvironnman-an.
Lapoud nwè
thumb|upright=1.2|Di lapoud nwè.
Ordinatò
x81pxx81pxx81px x79pxx79pxx79px x77pxx77pxx77px| Diféran modèl di òrdinatò (kliké pou agrandi)
Lapoud nwè
Lapoud nwè, pafwè dénonmen lapoud pou kannon à fizi, sa pli ansyen èsplozif chimik ki konnèt. Di koulò nwè, li sa konstitchwé di roun mélanj déflagran di souf, di nitrat di potassium (salpèt) é di charbon di bwa.
Lapoud nwè té envanté an Lachin probabman bò'd ixe syèk é progrésivman difizé so kò an Éròp é Azi jouk xiiie syèk. Itilizé pou kannon ké fizi-ya, a té sèl èsplozif chimik ki konnèt jouk xixe syèk. Lapoud nwè pli fika itilizé di nou jou, antan pou arm modèrn-yan ki pou aplikasyon endistriyèl, an rézon di so fèb éfikasité konparé à dé èsplozif pli résan. So izaj sa jòdla limité à dé arm di lachas é di tir èspòrtif.
Malawi
Malawi, an fòrm lonng Répiblik di Malawi (an anglè Republic of Malawi, an chichewa Malaŵi, ou Nyassaland jouk an 1964), sa roun Léta sitchwé an Lafrik ostral, ant Mozanbik, Zanbi ké Tanzani.
Not ké référans
Katégori:Lafrik
Lak
thumb|Lak annan park nasyonnal di Sequoia ([[Létazini).]] An limnoloji, oun lak sa, di mannyè jénéral, oun grann étandou di dilo antouré di latè, koté i ka sifi ki profondò-a, sipèrfisi-a, oben volim-an sa sifizan pou provoké roun dépo di sédiman é/oben oun stratifikasyon(oun sèl kondisyon ranpli ka sifi à bay li sa èstati).
Annan langaj kouran-an, lak-a sa roun konsèp ki asé flou ; non lokal-ya ki bay o plan di dilo pa popilasyon-an pa ka akòrdé so kò toujou o définisyon ofisyèl, épi a souvan grann tay-a oben oun grann profondò-a ki sa alò pran an kont.
Wè osi
Katégori:Lak
Organism (fizyoloji)
Oun òrganism (di grèk organon, « enstriman »), oun òrganism vivan, sa, an byoloji é an ékoloji oun sistenm vivan konplèks, òrganizé é sa prodjwi-a di varyasyon siksésivman o kour di évolisyon-an. Li sa konstitchwé di roun oben plizyò sélil vivant (nou ka palé alò, rèspèktivman, di lòrganism inisélilèr oben miltisélilèr). Òrganism vivan-yan sa klasifyé an lèspès ki ka partajé dé karaktéristik jénétik, byolojik ké mòrfolojik komin.
Lòrganism konplèks-ya, miltisélilèr, sa konstitchwé di roun ansanm di sélil vivant diféransyé, ki ka asiré dé fonksyon èspésyalizé é ka opéré di mannyè konsèrté. Sa selil-ya ka dérivé an jénéral di roun projénitris inik é ka partajé menm patrimwann jénétik-a. Yé ka entéraji di fason pou fonksyonnen kou roun ansanm èstab dinamikman.
Séloul (byoloji)
Séloul oben sélil-a — di laten cellula « sélil di mwann » — sa inité byolojik èstriktirèl ké fonksyonèl fondamantal-a di tout fika vivant-yan ki konnèt. A pli piti inité vivant kapab di rouprodjwi so kò di fason otonòm. Syans-a ki ka étidjé sélil-ya sa aplé byoloji sélilèr.
Oun sélil sa konstitchwé di roun manbrann plasmik ki ka kontni oun sitoplasm, lakèl sa fòrmé di roun solisyon akéz (Sitosol) annan lakèl ka trouvé yé kò di nonbréz byomolékil tèl ki dé protéyin ké dé asid nikléyik, ki òrganizé oben pa annan kad-a di òrganat.
Ladròg
thumb|Ròch di kokayin, klasifyé kou stipéfyan.
Touloulou
Touloulou sa pi sélèb di pésonnaj tipik-ya ké larenn di kannaval Lagwiyann.
Istwè
Sa pèrsonaj-a ka kouvri tout so kò pou pa yé rikonnèt li. Li ka soti dipi Lépifani jouk mèrkrédi des cendres.
I gen dé kalté touloulou :
Touloulou lari, yé ka kouri an bann lé dimanch aprèmidi.
Annan lbal paré-maské, roun touloulou, a roun madanm ki déglizé épi ki ka alé chak sanmdi aswè dansé annan dansin.
Kostim
thumb|Touloulou tradisyonnèl, ka poté roun "lou" kou mask, olyé di mask ké lorijinn vénisyen... Li gen plizyèr touloulou diféran. Nou pouvé idantifyé yé asou yé fisik yé ganm ké yé kostim.Touloulou lari ka poté roun maks, roun pantalon, roun chémiz épi asou sa roun ti jip plisé oben fronsé, souyé plat oben ténis, pou kaché so lanmen li ka mété roun sokèt. Annan lasal bal, maks ké déglizman ka pérmèt madanm-yan "viv roun moman èspésyal." .
Touloulou sanmdi aswè, a roun madanm abiyé ké bèl lenj. A roun touloulou bòdzè. Li ka poté roun jipon, roun kagoul, roun maks, gan. Nou pa ka wè so lapo menm. I gen 11 kalté touloulou.
Annan bal paré-maské-ya, li gen wonm ki ka sasé konnèt ké ki moun yé ka dansé, i gen sa ki ka vanté yékò, i gen ròt ki ka vini jis pou anmizé yèkò.
Ròl
Finaltotal roun touloulou ka déglizé pou yé pa rikonnèt li. Li ka anmizé ké anmizé moun ki la. Lenj touloulou bal paré-maské ka sanblé lenj fanm gran larjò XVIII ké XIXenm syèk.
Yannaj ki dèrò
Katégori:Lagwiyann
Méditasyon
thumb|upright=1.2|Pozisyon di lotus, karaktéristik di méditasyon oryantal. thumb|upright=1.2|Oun wonm méditan andan oun park di Malmö an Swèd.
Tèrm-an méditasyon (di laten meditatio) ka dézigné oun pratik mantal oben èspiritchwèl. Li ka konsisté souvan an oun atansyon ki pòrté asou roun sèrten lòbjè di pansé (médité roun prensip filozofik pa lègzanp, annan òbjèktif-a di an aprofondi sans-a) oben asou swé (annan òbjèktif-a di pratik méditativ afen di réyalizé so idantité èspiritchwèl). Méditasyon-an ka enpliké jénéralman ki pratikan-an ka mennen so atansyon di fason santripèt asou roun sèl pwen di référans.
Méditasyon-an (bhāvanā an sanskri é pali) sa annan mimisouk-a di nonbréz pratik èspiritchwèl oben rélijyéz.
Lachin
Lachin, an fòrm lonng répiblik popilèr di Lachin (oben Répiblik popilèr di Lachin, RPL, chinwè senplifyé : 中华人民共和国 ; chinwè tradisyonnèl : 中華人民共和國 ; pinyin : Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó, prounonsé [tʂʊŋ˥xua˧˥ɻən˧˥mɪn˧˥kʊŋ˥˩xə˧˥kuɔ˧˥]), pafwè aplé Lachin popilèr, sa roun péy di Lazi di Lès. Ké bò d'1,4 bilyon di zabitan, swé anviron roun sizyenm di popilasyon mondjal-a, li sa péy-a ki pi péplé-a di monn. Li ka konté lwit laglonmérasyon di pli di dis milyon di zabitan, don kapital Béydjinng, Changay, Kanton, Shenzhen ké Chongqing, ensi ki pli di trant lavil di onmwen 2 milyon di zabitan. Ké 9 596 961 km2 soulon chif-ya di ONU-a, Lachin-an sa égalman pli gran péy-a di Lazi oryantal ké trwézyenm oben katriyenm pli gran péy annan monn-an pa so sipèrfisi. Lachin-an ka étann sokò dipi lakot di loséyan Pasifik-a jouk Panmir ké Tian Shan, é di dézè di Gobi bò Limalaya jouk konfen di pénensil endochinwè.
Létimoloji
Toupannan yé listwè, Chinwè-ya té itilizé plizyò non pou déziyen yé péy. Jòdla, pi itilizé-a sa 中国 / 中國, zhōngguó (prounonsé /tʂʊŋ˥kwɔ˧˥/).
thumb|中國 ké 中国.
Lò li ka anvizajé létablisman di roun répiblik, Sun Yat-sen ké so konpangnon-yan pa té lé roupran tèrm-an « zhōngguó », poutan kouran, pas li té anplwayé pa pwisans ògsidantal-ya ; yé té lé òkò mwen di « Shina » (支那), tèrm rédigtò itilizé pa Japonnen-yan pannan lagèr sino-japonnen-yan, ki enprégné di kòlonnyalism, ki nou ka routrouvé annan tranzagsyon chinwè di Lendochin (印度支那, Yìndù zhīnà). Yé ka désidé finalman di konbinen karagtèr-ya « zhōng » (中) ké « huá » (華 chin.trad. 华 chin.simpl.).
Listwè
thumb|Lévolisyon téritoryal-a di Lachin-an.
Prélistwè
Dipi Néyolitik-a té ka ègzisté atè Lachin, tchèk sosyété òrgannizé sédantèr ki té ka pratiké lagrikiltir ké lélvaj. Kiltir-a di douri ka aparèt bò'd 5000 anv. J.-K. Byen ki tchèk lòbjè té fika trouvé asou sit-a di kiltir Majiayao (ant 2300 ké 2700 anv. J.-K.), li sa jénéralman admèt ki laj di bronz koumansé atè Lachin òbò di 2100 anv. J.-K., pannan dinasti-a di Xia. Men a anba dinasti-a di Shang (di 1766 à 1122 anv. J.-K.) Ki travay-a di bronz ka atenn tout so dévlopman.
Listwè di répiblik popilèr di Lachin
An 1949, Kouminis-ya ka achvé di pran kontròl-a di Lachin kontinantal-a (ki ka achvé an 1950 yé konkèt pa sa-a di zilé di Hainan), ki ka mété finisman bay roun lonng péryòd di lagèr sivil kont gouvèlman-an di Kuomintang ké mòrsèlman politik. 1é ògtòb, Mao Zedong ka proklanmen asou laplas Tian'anmen, atè Péken, fondasyon-an di répiblik popilèr di Lachin, ki ka sigsédé répiblik-a di Lachin. Patizan Kuomintang-yan ka roupliyé yékò annan zilé di Taywann, ké tchèk zilé di Fujian, koté ka mentni sokò roun gouvèlman ki toujou ka rouvandiké lapélasyon-an di répibliik di Lachin. Gouvèlman-an ki bazé atè Taywan sa inisyalman sèl Léta chinwè ki roukonnèt pa péy ògsidantal-ya, é ka konsèrvé syèj-a di Lachin bò ONU-a.
Jéyografi ké klima
thumb|Topografi di Lachin. thumb|Kart jénéral di répiblik popilèr di Lachin.
Lachin-an sa 3è oben 4è péy ki pli gran-an di monn-an apré Larisi, Kannanda é, soulon métòd-a di kalkil ki itilizé, Létazini-ya (ki ka enkli Lalaska). Si nou ka pran an kont rounso sipèrfisi térès-a (san lak ké larivyè), Lachin-an sa 2e péy ki pli gran apré Larisi-a. Lachin-an sa sitchwé an mimisouk di Lazi é ka posédé 14 péy vwézen, sa ki ka fè di li, kou Larisi, Léta ki gangnen plis di vwézen annan monn-an. So vwézen-yan sa : Viêt Nam, Laos, Birmanni, Lenn, Bhoutan, Népal, Pakistan, Lòfgannistan, Tadjikistan, Kirghizistan, Kazakhstan, Larisi, Mongoli ké Koré di Nò. Lachin ganyen roun frontchè térès total di 22 117 km, ki pi gran-an di monn. Lachin-an ka posédé égalman dé frontchè maritim ké Koré di Sid, Japon ké Filipin-yan.
Karagtèr kiltirèl chinwè tradisyonnèl
thumb|Lanng ki palé atè Lachin.
Valò tradisyonnèl chinwè-ya sa an gran pati isou di vèrsyon òrtodògs di konfisyannism, ki konnèt so lapojé anba dinasti Song, é divini roun pati santral di kontni édikatif, ké di lègzanmen mandarinal. Toutfwè, tèrm konfisyannis-a sa limenm rézilta-a di roun séri di tandans ki ka divèrjé, don légalism-an, tout sijé bay entèrprétasyon di dogsa orijinèl.
Èspò
An sa ki ka konsèrnen rézilta èspòrtif, Lachin-an sa atchwèlman dézyenm nasyon-an dèyè Létazini-ya. Annan Jé olenpik di lété di 2008, Lachin-an ka tèrminen pou pronmyé fwè-a an pik di klasman di méday dilò, divan Létazini-ya (épi dézyenm pou nonm total-a di méday).
Kòd
Répiblik popilèr di Lachin-an gen pou kòd :
Apatou
Apatou sa roun koumin fransé, ki sitchwé annan départman-an di Lagwiyann.
Li ka fè pati di kouminoté-a di koumin di Lwès gwiyannen-an.
Tòponnimi
Koumin-an ka tiré so non di kaptenn Apatou, roun Bonni di litoral ki ka sèrvi di gid o èsploratò fransé Crevaux ké Coudreau ki charjé di misyon pou délimité frontchè-a ké Gwiyann néyèrlandé-a di 1877 à 1887. An rékonpans di so sèrvis-ya, li fika nonmen kaptenn é ka obténi roun téritwè an konsésyon.
Lokalizasyon
Pli présizéman li ka sitchwé so kò annan larondisman di Sen-Laurent-di-Maronni, osen di kanton di Maripasoula.
thumb|An rouj téritwè kouminal-a d'Apatou.
Zéka
Apa bour-a d'Apatou, koumin-an ka konprann patché zéka kou vilaj-ya di Providans, Mayman, Pasyans, la Forestière, Santonia, Bois Martin, Nasson, New Campo, Anaou Londo oben Bossou.
Jéyoloji ké rélyèf
Laltitid magsimal-a sa di 380 mèt, annan masif Dékou-Dékou, ké so laltitid minimal di 0 mèt. So laltitid mwéyen sa di 190 mèt.
Lidrografi
Apatou sa sitchwé asou flòv Maronni-a ki ka konstitchwé roun dé zags di transpò di koumin-an.
Klima
Klima sa di tip ékwatoryal (tip Af soulon klasifikasyon-an di Koppen).
Vwè di kouminikasyon ké transpò
Dipi 9 mars 2010, larout nonmen « di flòv », ki k'alé di Sen-Laurent-di-Maronni à Apatou, sa louvri. Sa larout-a ka pèrmèt di randé so kò atè Apatou dipi Sen-Laurent-di-Maronni an anviron 45 minout. Sa larout-a té dézanklavlé Apatou é ka lyannen li o rès di rézo routché gwiyannen. Apatou sa agsésib pa flòv Maronni-a, prensipal vwè di lagsé pou patché vilaj ki prézan asou lariv di sala-a. A pou nou konté 2 lèr di piròg o dépa di Sen-Laurent-di-Maronni.
Lòjman
An 2006, i ganyen 1353 lòjman atè Apatou. Parmi sa-ya 97,8 % sa dé rézidans prensipal, 0,9 % dé rézidans ségondèr é anfen 1,3 % dé lòjman sa vakan.
Listwè
Koumin-an té kréyé an 1976 pa séparasyon-an di koumin-an d'Apatou di ansyen koumin-an di Gran-Santi-Papaychton-Apatou.
Popilasyon ké sosyété
Popilasyon-an sa tré majoritèrman isou di zétni Bonni-a.
Démografi
Lévolisyon-an di zabitan sa konnèt atravè rousansman-yan di popilasyon-an ki éfègtchwé annan koumin-an dipi 1961, pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon-an di 1946. À pati di 2006, popilasyon légal-ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa Insee-a. Rousansman-an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl, ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal-ya o kour di roun péryòd di senk lannen. Pou koumin-yan di mwen di 10 000 zabitan, roun ankèt di rousansman ki ka poté asou tout popilasyon-an fika réyalizé tout senk lannen-yan, popilasyon légal-ya dé lannen lentèrmédjèr ki fika kant à yé èstimen pa entèrpolasyon oben èstrapolasyon. Pou koumin-an, pronmyé rousansman ègzostif ki ka antré annan kad-a di nouvèl dispozitif té fika réyalizé an 2005.
Lansengnman
I ganyen roun kolèj, kolèj d'Apatou, osen di koumin-an.
An 2006, popilasyon èskolarizé-a té ka konprann, pa tranch di laj, 48,6 % dé timoun di 2 à 5 lannen, 90,2 % dé timoun di 6 à 14 lannen, 58,4 % dé 15 é 17 lannen, 16,8 % dé 18 à 24 lannen, 2 % dé 25 à 29 lannen é 1,2 % dé pli di 30 lannen.
Asou ansanm-an di popilasyon-an ki pa èskolarizé, 0,4 % sa titilèr di roun CEP, 0,5 % di BEPC, 2,2 % di CAP oben di BEP, 0,7 % di BAC oben roun lékivalan, 1,3 % di roun BAC +2 é 2,7 % di roun diplonm di nivèl sipéryò. 92,2 % di so popilasyon pa gen di diplonm.
Santé
Lavil-a ka kontni roun sant di santé ké médsen ké enfirmyé.
Wè osi
Katégori:Koumin di Lagwiyann
Modèl standar (fizik di sé partikil)
Modèl èstandar di fizik dé partikil sa roun téyori ki ka konsèrné élèktromagnétism-an, entéraksyon nikléyèr-ya fèb ké fórt, é klasifikasyon-an di tout partikil sibatomik ki konnèt. Li té dévlopé pannan dézyenm motché di xxe syèk, annan roun inisyativ kolaborativ mondjal, asou baz-ya di mékanik kantik-a. Fòrmilasyon atchwèl-a té finalizé o milyé dé lannen 1970 à laswit-a di konfirmasyon èspérimantal dé quarks. Dipi, dékouvèrt-ya di quark top (1995), di nétrinotoyik (2000) é di boson di Higgs (2012) té bay òkò pli di krédibilité o modèl èstandar. Tout partikil-ya di modèl èstandar té atò òbsèrvé èspérimantalman. Pa sonm siksè à èspliké roun larj varyété di rézilta èspérimantal, modèl èstandar sa pafwè wè kou roun « téyori di près tout ».
Bonagota
Bonagota is a genus of moths belonging to the family Tortricidae.
Salvador
Salvador, an form long Répiblik di Salvador (an espagnol : El Salvador ou República de El Salvador, respektivman), sa pli piti péyi di Lanmérik santral ké roun siperfisi total di 20 742 km2 pou roun popilasyon estimé à 6 328 196 zabitan an 2014.
Istwè di lagrikiltir
Listwè di agrikiltir-a sa listwè-a du domèstikasyon-an dé plant, dé zannimo ké di dévlopman, pa fika moun-yan, dé tèknik nésésèr pou kiltivé yé oben élvé yé, épi di modifikasyon-yan de ékosistenm kiltivé, transformé an agroékosistenm. Agrikiltir-a aparèt endépandaman annan diférant parti di monn lò di Révolisyon néyolitik, i té gen pafwè pli di dis mil lan. Nou pouvé sipozé ki sa té koumansé pas roun agrikiltir di sibzistans. Épi, piti piti, kréyé so kò oun agrikiltir di prodiksyon é di négòs. Jòdla, enfòrmasyon-yan ki ka konsèrné marché-ya ké yé òrganizasyon, tèknik-ya ké savwar-fè ka bénéfisyé dé progré di agronomi-a, prodjwi-ya, enstriman ké métòd di rot tèknoloji élaboré pa endistri-a di agro-fournitir, sa à dispozisyon-an di agrikiltò-a pou obténi dé nivo di prodiksyon janmen aten annan listwè-a di Wonm-an.
Kazakstan
Kazakstan, an form long Répiblik di Kazakstan (an kazak Qazaqstan, Қазақстан, /qɑzɑqˈstɑn/ é Qazaqstan Respublïkası, Қазақстан Республикасы, an ris Kazakhstán, Казахстан, /kɐzəxˈstɐn/ é Respoublika Kazakhstán, Республика Казахстан), sa roun péyi majoritèrman o nò di Lazi santral é an parti an Léròp oryantal (à lwès di flèv Oural).
Lapriyèr
thumb|Lapriyè, Albrecht Dürer.
Nou ka distengé trwa tip di lapriyè : lapriyè-a d'entèrsésyon (pou doumandé oun byen fè pou kèlken oben swé-menm), lapriyè-a di konfésyon, é lapriyè-a di gratitid. Li sa pafwè prézanté kou roun atitid entéryò, méditativ, lòské li pa ka kontni èsplisitman di rékèt é ka sasé à prodjwi oun santiman d'inité ké Bondjé oben divinité-a.
Sosyalism
Mo-a sosyalism ka roukouvri roun ansanm trè divèr di kouran di pansé di mouvman politik, don pwen komen-an sa di sasé roun òrganizasyon sosyal ké ékonomik pli jis. Lòbjèktif orijinèl-a di sosyalism sa d'òbténi égalité sosyal-a, oben di mwen roun rédiksyon, dé inégalité, notaman pou kouran d'enspirayon marksis, d'établi roun sosyété san laklas sosyal. Pli larjman, sosyalism pouvé fika défini kou roun tandans politik, istorikman marké à goch, don prensip-a di baz sa aspirasyon-an à roun monn miyò, fondé asou roun òrganizasyon sosyal armonyéz é asou lit-a kont enjistis-ya. Soulon kontèks-ya, mo-a sosyalism oben adjèktif-a sosyalis pouvé kalifyé roun idéyoloji, oun parti politik, oun réjim politik oben roun òrganizasyon sosyal.
Lafarmasi
Lafarmasi (di grèk φάρμακον/pharmakôn signifyan an menm tan rémèd ké pwézon) sa syans-a ki ka entérésé so kò à konsèpsyon-an, o mòd d'aksyon, à préparasyon-an é à dispansasyon-an dé médikaman. Sa dispansasyon ka pran an kont entéraksyon médikamantéz posib ant molékil chimik oben òkò, entéraksyon-yan ké dé prodjwi komèstib. Li ka pèrmèt égalman vérifikasyon-an dé doz é/oben d'évantchwèl kont-endikasyon. A an menm tan oun branch di byoloji-a, di chimi-a é di médsin-a.
Ègzistans (filozofi)
Tèrm-an di ègistans answé sa anbigi, li ka roukouvri di miltip sans. Annan langaj trivyal-a li ka dézigné fèt-a di fika, di fika di mannyè réyèl, li sa ensi itilizé annan roun izaj tout osi endétèrminé koté bokou di filozòf kou ékivalan o tèrm di « fika ». Out fèt-a di ègzisté li ka entèrvini ka di nou Petit Larousse annan plizyò èsprésyon kourant pou signalé oun douré (oun lonng ègzistans), o sans di lavi (fika fatigé di so ègzistans), oun lanmòd di lavi (chanjé di ègzistans), etc.
Wè osi
Katégori:Métafizik
Satélit natirèl
thumb|Prensipal satélit natirèl-ya di Sistenm solèr, à léchèl pa rapò à Latè-a.
Jayinism
Lòbjèktif-a di lavil-a pou jayin-yan sa menm-an ki pou endouism-an, bouddhism-an ké sikhism-an : adèp-a divèt atenn iliminasyon-an ki ka mennen o finisman dé transmigrasyon di so lam aplé moksha oben nirvana.
Satélit natirèl
Oun satélit natirèl sa roun lòbjè sélès an òrbit otour di roun planèt oben di rounòt lòbjè pli gran ki li-menm ki pa sa di lorijin moun-an, pa opozisyon o satélit artifisyèl. Yé pouvé fika di gròs é rousanblé à di piti planèt. Di tèl lòbjè sa égalman aplé lalin, pa analoji ké Lalin-an la Lune, satélit natirèl di Latè-a.
Jayinism
Wè osi
Katégori:Rélijyon
Modèrnism
Modèrnism-an sa roun kouran èspésifik à lar-a di xxe syèk ki ka trouvé so apojé o moman di Pronmyé Lagèr mondjal-a oben andan lannen-yan ki ka swiv é ki ka pran fen andan lannen-yan 1930 oben andan lannen-yan 1950 é menm plita. Nou ka pasé alò di modèrnism o pòsmodèrnism. Mo-a « modèrnism » itilizé andan lannen-yan 1960 ka dézigné rétrospèktivman sa péryòd. Modèrnism-an sa pran alò annan oun sans réstren.
Sénégal
Sénégal, an fòrm lonng Répiblik di Sénégal, sa roun péyi di Lafrik di Lwès. Li sa bordé pa loséyan Atlantik à lwès, Moritani o nò, à lès pa Mali, Giné ké Giné-Biso o sid.