cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Omosekswalité
Omosèkswalité-a (tèrm ki ka daté di xixe syèk) ka dézigné oun ansanm di konpòrtman sèkswèl, ki karaktérizé pa atirans sèkswèl-a oben afèktiv di roun endividi anvèr rounòt endividi di menm sèks. Omosèkswalité-a ka fè parti di sèkswalité moun-an é ka routrouvé so kò annan tout group étnik. Nou ka òbsèrvé égalman dé konpòrtman sèkswèl ant fimèl oben ant mal annan règn zannimo. Omosèkswalité-a sa roun oryantasyon sèkswèl ensi ki roun idantité sèkswèl, distenk di idantité-a di janr. Annan Ògsidan modèrn-an ka établi so kò roun nomanklatir di izaj pou défini oryantasyon sèkswèl-ya.
Zozo
Wè osi
Katégori:Zannimo
Kaz
thumb|Kaz Kriyòl atè [[Kayenn, Lagwiyann.]] thumb|Kaz kébékwè bò'd Causapscal (Gaspézi), annan roun kartché rézidansyèl. thumb|Kaz bò'd Rotterdam (Péyi-Ba). Ké so èstò ké réyir laro di ròt lafinèt-ya ké so brik lokal, sa janr di konstriksyon tipik di sa péyi. thumb|Oun kaz fléri an Britangn.
Oun kaz sa roun batiman di bitasyon, souvan di tay mwéyen ki dèstinen pou lòjman di roun fanmi, oben ankò pli enpozan divizé an plizyò rézidans oben apartman. Oun kaz sa, an drwè sivil fransé, roun limòb, palò ki ka dézigné osi kouraman roun lédifis di plizyò létaj divizé an plizyò apartman ki tchipé pa patché fanmi. Nou ka palé atò di limòb kolèktif.
Kaz-a ka rouprézanté osi ansanm dé lyé di lavi oben dé lèspas ki abité, ensi ki so okipan oben rézidan fanmilyé.
Wè osi
Katégori:Larchitèktir ké Lirbannism
Istwè di Afrik
thumb|Afrik pré-kolonyal Istwè di Afrik-a ka koumansé ké aparisyon-an di lèspès moun annan kòrn-an di Afrik-a, i té gen anviron 2,5 milyon di lannen. Kontinan-an sa konsidéré kou bèrso di mounité-an, à partir dikèl, i té gen 200 000 lan anviron, wonm modèrn-an ka étann so kò asou rès di glòb. Bò'd finisman-an di Préistwè, Sahara, ki té alò fòrmé di gran lak, ka divini arid é « ka koupé » Afrik-a an Dé, ki ka kondjwi à dé évolisyon istorik distenk ant nò-a ké sid-a.
Wè osi
Katégori:Istwè
Laj di sé Viking
thumb|Ègspansyon téritoryal skandinav pannan Laj dé Viking
Annèks
Katégori:Mwayen-Aj
Granmoun
thumb|350px|Dosso Dossi, Trwa laj-ya di roun wonm.
Oun granmoun sa oun endividi biolojikman stab ki; aki so matirité sèkswèl, sa siksésib di rouprodjwi so kò. Laj granmoun sa oun dé péryòd di lavi.
Nou ka konsidéré jénéralman ki dévlopman di jésyon di roun endividi ka fè asou trwa plan : plan fizik, plan dé émosyon é plan di entélèktchwèl. Pasaj-a a faz-a di granmoun sa aki lò jenn-an ka atenn so matirité.
Fè
Fer-a sa éléman chimik-a di niméro atomik 26, di senbòl Fe.
Kò senp-a sa métal-a é matéryo féromagnétik pli kouran-an annan lavi kotidjenn-an, pli souvan-an anba fòrm d'alyaj divèr. Fer pir-a sa roun métal di tranzisyon diktil, mè adjonksyon-an di trè fèb kantité d'éléman d'addisyon ki modififyé konsidérabman so propriyété mékanik-ya. Alyé o karbonn épi ké ròt éléman d'adisyon li ka fòrmé asyé-ya, don sansibilité-a o trétman tèrmomékanik òkò plis propriyété-ya di matéryo.
São Paulo
Nòt ké référans
Katégori:Brézil
Lélèksyon
thumb| Oun lirn élèktoral.
Lélèksyon-an sa dézignasyon-an, pa vòt di élèktò, di rouprézantan (oun moun, oun group, oun parti politik ou roun lòpsyon) dèstiné pou rouprézanté yé oben tchipé roun fonksyon an yé non.
Popilasyon konsèrné ka transféré pa vòt-a di so majorité à dé rouprézantan oben manda chwézi, léjitimité rékiz pou ègzèrsé pouvwar-a ki atribwé (fonksyon ki sansé fika dayò défini ké oryanté atravèr roun program politik).
Katégori:Lélèksyon
Machin senp
Nou ka aplé machin senp roun dispozitif mékanik élémantèr ka pèrmèt di transfòrmé oun fòs di modil é di dirèksyon détèrminé an roun fòs don modil-a é/oben dirèksyon-an sa diféran.
Soulon Ansyen-yan, i gen senk machin y senp : lévyé, poulie, kwen, trèy kè vis san fen.
O Liv II di so Mékanik-ya, Héron d'Alexandrie té étidjé yé chak.
Jénéralman, machin senp sa klasé an lwit tip :
Réyonman élektromagnétik
thumb|Répartisyon di réyonnman élektromagnétik
Réyonnman élèktromagnétik-a ka dézigné oun fòrm di transfè d'énèrji linéyèr. Limyè vizib-a sa roun réyonnman élèktromagnétik, mè pa ka konstitchwé ki roun piti tranch di larj spèk élèktromagnétik. Propagande di sa réyonnman, di roun oben plizyò partikil, ka bay lyé à di nonbré fénomenn kou aténwasyon-an, absòrpsyon-an, difraksyon-an, réfraksyon-an, dékalaj-a bò'd rouj, entèrférans-ya, éko-ya, parazit élèktromagnétik-ya é léfè byolojik-ya. Réyonnman élèktromagnétik-a pouvé fika dékri di mannyè kòpiskilèr kou propagasyon-an di foton (boson vèktò di entéraksyon élèktromagnétik-ya), oben di mannyè ondilatwè kou roun onn élèktromagnétik.
Achéménid
Non-an « Achéménid » (an vyé pèrs : Haxāmanišiya) ka rapòrté so kò o klan fondatò ki ka libéré bò'd 550 anv. J.-K. di titèl dé Mèd, oparavan yé souvren, ensi ki o gran anpir ki ka rézilté answit di yé fizyon.
Wè osi
Katégori:Istwè
Rézo téléfonik konmité
Rézo téléfonik konmité (ou RTK) sa rézo istorik di téléfonn fiks, annan lakèl roun pòs d'aboné sa rélyé à oun konmitatò téléfonik di rézo piblik pa roun pèr di fil alimanté an batri santral entégral (bouk lokal-a).
Tchad
Tchad, an fòrm lonng Répiblik di Tchad, an arab جمهورية تشاد, sa roun péyi di Lafrik santral sitchwé o sid di Libi, à lwès di Nijèr, di Nijérya é dk Kamroun, o nò di Répiblik santrafrikenn, à lès di Soudan.
Not ké référans
Katégori:Lafrik
Dmitri Mendeleïev
thumb|Dmitri Ivanovitch Mendeleïev (1897).
Li sa prensipalman konnèt pou so travay asou klasifikasyon péryodik-a dé éléman, pibliyé an 1869 é égalman aplé « tablo di Mendeleïev ».
Sèptanm
thumb|Sèptanm ekstrè di Les Très Riches Heures du duc de Berry (ver 1440), mizé Condé, Chantilly, ms.65, f.9.
Sèptanm sa nèvyèm mwa di sé kalandriyé grégoryen é julyen.
Frontchè ant Brézil ké Lafrans
thumb|Frontchè ki ka délimité Brézil-a ké Lafrans-a ké trasé aprogsimatif di larout transfrontalyè-a ki divèt rélyé Kayenn atè Makapa.
Frontchè ant Brézil ké Lafrans-a sa roun frontchè entèrnasyonnal ki ka délimité téritwè nasyonnal-ya di Brézil é di Lafrans annan nò-lès-a di Lanmérik di Sid-a ensi ki o larj di sala-a annan lwès-a di loséyan Atlantik-a. Lonng di 730,4 km, so konpozan térès sa kontini é ka séparé Léta brézilyen-an di Lanmanpa di Lagwiyann, ki sa an menm tan oun réjyon ké roun départman di lout-lanmè.
Jéyografi
thumb|Frontchè-a o nivo di so Maripa asou Loyapòk.
À so èstrenmité sid-lwès, frontchè franko-brézilyen-an ka koumansé asou plato dé Gwiyann pa roun tripwen koté li ka kontré frontchè-a ant Brézil-a ké Sourinanm-an ké frontchè-a ant sa péy ké Lafrans-a. Aplé Koulimapopann asou kart-ya di Lenstiti nasyonnal-a di lenfòrmasyon jéyografik-a ké forèstché, li sa sitchwé pa 2°20'15,2" di latitid nò ké 54°26'04,4" di lonjitid lwès.
Li ka atenn bouchou-a di flòv à lwès-a di kap Zoranj pa 4°30'30" di latitid nò ké 51°38'12" di lonjitid lwès. Di sa pwen, ki sa sitchwé annan bè-a di Loyapòk, li sa prolonjé pa roun frontchè maritim ki ka séparé dilo téritoryal-ya dé Dé péy. Anvan, dis bòrn ka matéryalizé frontchè-a asou téren-an.
An swivan so trasé, frontchè-a ka parkouri 730,4 km, sa ki ka fè di li 121e pli lonng frontchè térès-a di monn, jis dèyè frontchè-a fino-norvéjyen ké jis divan frontchè-a ant Lajéyòrji-a ké Larisi-a. Li sa osi pli lonng-an dé frontchè di Lafrans divan frontchè-a franco-èspangnòl, ki sa pli kourt di ananviron san kilomèt. Li sa an révanch pli kourt dé dis frontchè di Brézil apré so frontchè ké Sourinanm-an.
Listwè
Baz-ya di sa frontchè ka roumonté o trété d'Utrecht di 1713 ant Lafrans ké Potidjal-a, mé divèrs entèrprétasyon kant o trasé di frontchè-a ki té ka ègzisté. Ensi Lafrans-a té ka konsidéré ki flòv Japoc don li té késyon annan tègs-a té ka korèsponn o flòv Araguary tandi ki pou Brézil-a a flòv Oiapoque. Litij-a té ka kontinwé douran Dé syèk, Lafrans ké Brézil-a ki divini endépandan té ka enstalé piti piti pòs militèr ké misyon krétchen annan sa ki ka divini kontèsté franko-brézilyen-an, é ka akizé mitchwèlman yé kò do anfrenn yé entégrité téritoryal rèspègtiv. Finalman, roun larbitraj entèrnasyonnal ki asiré pa Laswis-a té ka bay rézon o Brézil an 1900 : rivé byen préparé, so délégasyon, ki mennen pa baron-an di Rio Branco, ki té jà òbténi oun larbitraj favorab fas à Larjantin, té ka gangnen arbit-ya pou li, tandi ki Lafrans, ki pa ka vréman tchipé di késyon-an é ka akaparé pa kolonnizasyon-an di Lafrik-a, té voyé dé diplomat ki pé san fouté di problenm (Vicomte Henri de Lavaur de Sainte-Fortunade) : 260 000 km2 di téritwè ki té miltipliyé pa kat sirfas-a di téritwè gwiyannen ki ka chapé ensi à Lafrans-a é ka roujwenn lèskarsèl-a di Brésil, ki ka sésé à sa lépòk di grignoté dé latè o détriman dé péy vwézen.
Vèstij kiltirèl di sa péryòd, ka doumòré òkò annan Lanmanpa dé kouminoté anmérendjen ki ka palé roun Kriyòl Gwiyannen ansyen.
Pwen di pasaj
thumb|Wè d'Oiapoque, o Brézil, désandan bò'd kè-a. Flòv-a sa vizib annan fon-an di zimaj-a.
Laos
Laos, an form long Répiblik démokratik popilèr lao, égalman tradwi pa Répiblik démokratik popilèr di Laos, an laosyen Lao, ປະເທດລາວ é Sathalanalat Passathipatai Passasson lao, ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ, sa roun péyi san aksè à lanmè pa Birmani (ou Myanmar), Thaïlann, Cambodge, Viêt Nam é Répiblik popilèr di Lachin.
Frontchè ant Brézil ké Lafrans
Pwen di pasaj
Frontchè-a ki sa sitchwé annan roun zonn di danbwa ékwatoryal ki travèrsé di kour dilo é ki souvan marékajé, pasaj-a di Lagwiyann o Brézil té lontan tré difisil.
Pasaj ant Sen-Georges-di-Loyapòk ké Oiapoque
Konstrigsyon-an an 2003 di roun pon asou Laprouag atè Réjina li ka pèrmèt di rélyé Kayenn à Sen-Georges asou frontchè-a vya RN2-a an Dézèr é dimi di larout té konstitchwé roun pronmyé létap di sa lyézon. Kayennen-yan ka pran labitoud-a di fè yé acha annan péy vwézen-an, à dé pri byen mwen élvé ki atè Lagwiyann, tandi ki annan ròt sans-a Brézilyen-yan k'alé sasé di travay atè Lafrans.
Sirvéyans
thumb|Lensign di 3e réjiman étranjé d'lenfantri ki ka patrouyé lonng-an di Loyapòk.
Sirvéyans-a dé frontchè gwiyannen ka konstitchwé pronmyé sèrk-a di protègsyon di sant èspasyal ki sitchwé atè Kourou. Fòs larmé fransé-ya gen an lout pou misyon d'andigé limigrasyon klandésten-an, é di kontrolé trafik-ya an tout janr an provnans dé péy vwézen.
Kontrol-a di limit-a ant Lafrans ké Brézil-a kou sa-a ké Sourinanm-an sa tré difisil pa so londjò é pa natir-a dé téren. Sof annan zonn kontigi-a atè Sen-Georges, patrouy-ya di sirvéyans pa pouvé éfègtchwé so kò ki pa roun vwè flivyal, pa sant forèstché é èspsyonnèlman pa lélikoptè, kannopé-a randé difisil tout latérisaj. 3e réjiman-an di lenfantri di Léjyon étranjé-a ka afègté konstanman Dé sègsyon, roulévé tout mwè-ya, à sa misyon. Sala-a, ka fòrmen pou briga an milyé ékwatoryal, ka anfonsé pafwè so kò di 50 kilomèt annan danbwa-a é ka patrouyé an partikilyé zonn-an di Rot Loyapòk, ki tré izolé à partir di yé baz di Kanmopi.
Wè osi
Katégori:Lanmérik di Sid Katégori:LagwiyannKatégori:Brézil
Grann-Bretagn
thumb|Wè satélit di Gran Britangn.
Lélèktronnik
thumb|Konpozan di sirkwi élèktronik.
Kaz asou kaskad
thumb|Fallingwater, Pennsylvania
Lélèktronnik
Lélèktronnik-a sa roun branch di fizik apliké, trètan di miz an fòrm é di jèstyon di signal élektrik, ki ka pèrmèt di transmèt/rousouvri mè osi trété, mémorizé, etc. dé enfòrmasyon.
Grann-Bretagn
Gran Britangn (an annglé : Great Britain oben pli rarman Britain, an galwa : Prydain Fawr, an scots : Great Breetain, an kornik : Breten Veur, an gaélik ékosè : Breatainn Mhòr) sa roun lil o larj di litoral nòrwès di Éròp kontinantal. Li ka rouprézanté majorité di téritwè di Rwéyonm-Ini.
Kaz asou kaskad
Kaz asou kaskad-a (Fallingwater oben òkò Edgar J. Kaufmann Sr. Residence an anglé) sa roun kaz konstrit pou wonm-an di zafè Edgar J. Kaufmann (en) ant 1936 é 1939 daprè dé plan di 1935 di architèk-a amériken Frank Lloyd Wright. Li ka sitchwé so kò annan minisipalité-a di Stewart (en), konté di Fayette an Pennsylvani, asou larout-a 381, ant vilaj-ya di Mill Run é Ohiopyle (en), à 80 kilomèt di Pittsburgh, o Étazini. Kaz-a sa parsyèlman konstrit asou roun kaskad di larivyè-a Bear Run (en), annan Allegheny Mountains-ya.
Grann-Bretagn
Katégori:Léròp
Lélèktronnik
Nou ka asosyé souvan élèktronik-a à itilizasyon di fèb tansyon é kouran élèktrik. Fèb grandò élèktrik jénéralman itilizé andan aplikasyon élèktronik, ka èspilké so kò an parti pa fèt-a ki si roun enfòrmasyon pouvé fika transmèt ké enpé d'énèrji, i pa gen bokou di entérè pou transmèt li ké bokou.
Mèrkir (planèt)
Mèrkir (senbòl : ) sa planèt-a pli pròch-a di Solèy-a mwen masiv-a di Sistenm solèr. So élwagnman o Solèy sa konpri ant 0,31 ké 0,47 inité astronomik (46 ké 70 milyon di kilomèt), sa ki ka korèsponn à roun èsantrisité òbital di 0,2 — pli di douz fwè sipéryò à sa di Latè, é di lwen pli élvé-a pou roun planèt di sistenm solèr. Li sa vizib à wéy-a touni dipi Latè-a ké roun djamèt ki aparanté di 4,5 à 13 ségonn d'ark, é roun magnitid ki aparant di 5,7 à −2,3 ; so òbsèrvasyon sa toutfwè té randé difisil pa so élongasyon ki toujou enféryò à 28,3° ki ka nwayé li pli souvan-an annan lékla-a di Solèy-a.
Wè osi
Katégori:Planèt
Istwè di Amérik
Istwè di Amérik ka koumansé ké pronmyé migrasyon-yan di péplad vini d'Azi douran Préistwè-a. Sa pép-ya konnèt anba non-an di Amérendjen Li ka viv izolé di « Vyé Monn » jouk rivé-a di Christophe Colomb an 1492 o kont di rwa d'Espagn. À partir di sa dat, pép amérendjen-yan sa progrésivman éliminé o profi dé Éropéyen. Pwisans éropéyenn-yan ka fondé dé anpir kolonyal ki ké ganyen yé endépandans ant xviiie syèk ké xxe syèk (à ésèpsyon di sèrten atchwèl téritwar di lout-lanmè).
Annèks
Katégori:Istwè
Wikipédja
thumb|Logotip di Wikipédja ka rouprézanté roun glòb enkonplè ki konpozé di pyès di pòzòl asou lakèl sa enskri tchèk glif ki ka vini di diféran sistenm di lékritir ; laplipa ka korèsponn ké lèt W oben ké son « wi », « wo » oben « wa ». thumb|Détay di pòrtay miltilenng wikipedia.org, ka montré lédisyon-yan di Wikipédja ki pli fourni.
Lansiklopédi-a ensi ki so lanvironnman sa ébèrjé asou Entèrnèt grémési sèrvò-ya ki finansé pa Wikimedia Foundation, lòrganizasyon ké lòbjègtif ki pa likratif anmériken ki dépozitèr di mark Wikipédia.
Lansiklopédi sa an lib agsé, an lègtir kou an lékritir, a pou di ki nenpòrt ki moun pouvé, lò i k'alé asou sit-a, modifyé pratikman totalité-a di artik-ya ki pibliyé anba lisans CC-BY-SA 3.0. An ògtòb 2017, Wikipédja sa senkyenm sit ki pli frékanté annan monn-an, é ka konstitchwé pli gran ké pli popilèr di ouvraj-ya di référans jénéral d'Internet. An févriyé 2014, i té gen mondjalman près 500 milyon di vizitò chak mwè épi an mè 2014, 22 milyon di kont pou éditò, don pli di 73 000 sa konsidéré kou agtif.
Istorikman, annglé-a té prensipal lanng itilizé, anvan ki roun miltitid di sit ouvri annan ròt lanng (283 lanng an 2016). Wikipédja an annglé toujou konsèrvé sa enpòrtans roulativ : nonm di artik ka élvé sokò jouk pli di 5 milyon.
Wè osi
Katégori:Wikipédja
Ondiras
Ondiras, an form long Répiblik di Ondiras, an espagnol República de Honduras, sa roun péyi sitchwé annan Lanmérik santral, limité o nò pa lanmè di sé Karayib.
Katégori:Lanmérik santral
Djosèz di Kayenn
thumb|Katédral Sen-Sovò di Kayenn.
Djosèz di Kayenn (an laten de curie : Dioecesis Caiennensis) sa roun sirkonskripsyon éklézyastik di Légliz katolik ronmen-an ki ka apartni à Provens éklzyastik dé Lézanti é di Lagwiyann. Li fika érijé 29 févriyé 1956. An 2006, i té gen 150 000 batizé asou 200 000 zabitan. Lévèk di Kayenn sa Mgr Emmanuel Lafont ki sa manm di Konférans épiskopal di Lafrans é di Konférans épiskopal dé Lézanti.
Listwè
Pronmyé misyonnè katolik ki vini évanjélizé Lagwiyann té Kapisen-yan, don prézans-a asou téritwè-a sa atèsté dipi 1643. Dé di sa frè misyonnè-ya konnèt, Jean-Baptiste de Dieppe ké Bernardin du Renouard.
An 1665, Jézwit-ya ka òbténi lotorizasyon-an di konpangni dé Lenn ògsidantal di enstalé so kò atè Lagwiyann. Yé ka koumansé pa roun kanpangn di lévanjélizasyon dé pli entans ké frigtché, ki ké douré roun syèk, jouk 1762, lòské lalwa asou souprésyon-an di konpangni di Jézi ka antré an laplikasyon atè Lagwiyann. Jézwit-ya té fondé pronmyé parwas-ya é té osi entrodjwi annan Lagwiyann sistenm-an di rédigsyon atè Kourou, Konnanmanman ké Sennmari. Yé égalman fondé Bitasyon Loyola, oun létablisman agrikòl. Jouk 500 lèsklav ka travayé laba pou prodjwi dé byen don rouvini té ka finansé gran projè-a di lévanjélizasyon dé Anmérendjen pa byé-a dé misyon.
Omèr
thumb|Portrè di Omèr.
Djosèz di Kayenn
Listwè
A gras à lentérè-a dé Jézwit pou sa téritwè ki li fika érijé an Préfègtir apostolik di Gwiyann-Fransé-Kayenn an désanm 1731 pa détachman di téritwè di Préfègtir apostolik dé Zilé é di Kontinan. Dannyé sipéryò-a dé Jézwit, Alexis Ruel, rété atè Lagwiyann kou prèt misyonnè jouk 1768, lò li fika raplé an métropòl.
Omèr
Omèr (an grek ansyen Ὅμηρος / Hómêros, « otaj » ou « sala ki oblijé di swiv » ) sa répité pour té oun aèd (powèt) di finisman di  VIIIe syèk av. J.-K. Li té senpman sirnomé « Powèt-a » (ὁ Ποιητής / ho Poiêtếs) pa sé Ansyen. I òkò difisil jodla di établir ké sèrtitid si Omèr té oun endividi istorik ou roun idantité konstrwit, é si li sa byen lotò di dé sélèb épopé ki sa o fondman di litératir oksidantal. Soupannan plizyò vil iyonyenn (Chios, Smyrne, Cymé ou òkò Colophon) tŕ ka dispité orijin di aède é tradisyon té ka endividwalisé an répétan ki Omèr té avèg.
Djosèz di Kayenn
Listwè
Apré lèspilsyon-an dé Jézwit, misyon-an bokou soufri, jouk 1775, lòské li sa konfyé à Kongrégasyon-an di Sen-Lèspri, don rélijyé sa kouminéman aplé lipè èspiriten-yan.
An 1825, travay-ya di roukonstrigsyon di ansyen légliz Saint-Nicolas atè Kayenn ka koumansé pou fini an 1833. Nouvèl légliz sa konsakré o Sen-Sovò. A atchwèl katédral djosézen-an.
Omèr
Laplas di Omèr annan litératir grek sa toutafè majò pwis ki li ka rouprézanté li sèl janr épik andan sa péryod : Iliade é Odyssée li sa atribwé dè VIe syèk av. J.-K., ensi ki dé powèm komik, Batrachomyomachia (litéralman « batay dé grounouy é dé rat ») é Margitès, é powèm yan dé Hymnes omérik. Lanng omérik a sa roun lanng déjà arkayik o VIIIe syèk av. J.-K. é davantaj òkò o moman di fiksasyon di teks, o VIe syèk av. J.-K. : li sa asosyé à anplwa di ègzamèt daktilik.
Djosèz di Kayenn
Listwè
Bò'd milyé-a di xixe siècle, Jézwit-ya fika otorizé à rouvini an Gwiyann fransé ké misyon-an di asiré lomonnri-a dé diféran lyé di détansyon annan kolonni pénitansyèr-a di Kayenn.
Bò'd finisman-an di syèk, tansyon-yan ant rélijyé-ya ké gouvèlman lokal-a ka antrennen lèspilsyon-an dé mwann, swivan lègzanp-a di sa ki ka pasé an métropòl. Préfègtir apostolik-a sa alò konfyé o klèrjé sékilyé jouk déklanchman di ségon lagèr mondjal-a.
10 janvyé 1933, préfègtir apostolik-a sa élvé o ran di Vikarya apostolik pa brèf apostolik-a Quae catholico nomini di Pap Pie XI, puis de diocèse de Cayenne le 23 février 1956 pa bòbòl sollicitudine isi di Pap Pie XII. Djosèz-a sa sifragan di larchidjosèz di Sen-Pyèr ké Fò-di-Lafrans dipi 30 sèptanm 1967.
Téritwè
Djosèz di Kayenn ka kouvri ansanm-an di Lagwiyann. So sipèrfisi sa di 91 000 km².
Syèj épiskopal-a sa atè Kayenn, annan katédral Sen-Sovò.
Téritwè-a sa divizé an 26 parwas.
Préfè apostolik-ya di Gwiyann-Fransé-Kayenn
Préfè apostolik-ya té ka rézidé atè Lanmantinik.
Bahamas
Bahamas, an form long Commonwealth dé Bahamas, an anglè The Bahamas é Commonwealth of The Bahamas, sa roun péyi anglofonn, ki, byen ki sitchwé o nò di lanmè dé Karayib, sa tradisyonèlman konsidéré kou ka fè parti dé Karayib.
Léon Tolstoï
thumb|Léon Tolstoï Fotografyé pa Sergueï Prokoudine-Gorski (1908)
Léon Tolstoï, non fransizé di Lev Nikolaïevitch Tolstoï (an ris : Лев Никола́евич Толсто́й, [lʲɛf nʲɪkɐˈlaɪvʲɪtɕ tɐlˈstoj] ), né lou 28 out 1828(9 sèptanm 1828 andan kalandriyé grégoryen) à Iasnaïa Poliana é mò lou 7 novanm 1910 (20 novanm 1910 andan kalandriyé grégoryen) à Astapovo, an Risi, sa roun sélèb markè-palò.
Adi Shankara
thumb
Adi Shankara (sanskri : Ādi Śaṅkara, devanagari : आदि शङ्कर ; pafwè aplé Ādi Śaṅkarācārya ; de Śaṅkara oben Śaṃkara, « sala ki ka apòrté félisité-a », oun dé épitèt di Shiva), sa, o viiie syèk, oun dé pli sélèb mèt spiritchwèl di hindouism-a, filozòf di lékòl òrtodòks-a Advaita Vedānta, é komantatò dé Upanishad védik, di Brahma Sūtra é Bhagavad-Gita. Li té gen pou mèt Govindanātha é té ka mennen oun lavi rénonsan itinéran (saṃnyāsin) ki ka alé di roun monastè oben di roun tanp à rounòt, di roun kominoté à rounòt.
Wè osi
Katégori:Filozòf
Adiksyon
Adiksyon-an, oben dépandans, oben aswétid, sa roun kondjwit ki ka roupozé asou roun anvi ki répété é iréprésib di fè oben di konsomé tchèk kichoz an dépi di motivasyon é dé léfò di sijè pou soutrè so kò.
Sijè-a ka livré so kò à so adiksyon (pa lègzanp : itilizasyon di roun ladròg, oben partisipasyon à roun jé di lajan), malgré konsyans égi-a ki li gen — pli souvan-an — d'abi é di pédi di so libèrté d'aksyon, oben di yé évantchwalité.
Oun adiksyon ka manifèsté so kò pa roun fénomenn di mank lòské nou sa privé di roun benzwen pa vital (lègzanp di benzwen vital : nouritir, somèy...). Sa adiksyon sa dit grav, si so sévraj ka antréné di vyolans-a oben di agrésivité-a.
Machin élektrik
thumb|Diféran tip di motò (pile 9V ki ka servi di référans di échèl).
Oun machin élèktrik sa roun dispozitif élèktromékanik ki fondé asou élèktromagnétism-an ki ka pèrmèt konvèksyon-an d'énèrji élèktrik pa lègzanp an travay oben énèrji mékanik. Sa processus sa révèrsib é pouvé sèrvi à prodjwi di élèktrisité-a :
Machin élèktrik-ya ka prodjwi di énèrji élèktrik-a à partir di roun énèrji mékanik sa kominéman aplé dé jénératris, dynamos oben altèrnatò swivan tèknoloji-a ka itilizé. Machin élèktrik ka prodjwi oun énèrji mékanik à partir di roun énèrji élèktrik sa kominéman aplé dé motò.
Grann Dépresyon
thumb|Foul-a ka présé so kò divan Bours-a di New York, aprè Krach-a.
Grann Déprésyon-an (The Great Depression an anglé), nonmen osi « kriz ékonomik dé lannen 1930 », sa péryòd-a di listwè mondjal-a ki k'alé di krach di 1929 o Étazini jouk Ségonn Lagèr mondjal-a.
Présédé pa pwisant èspansyon dé lannen 1920, a pi enpòrtant déprésyon ékonomik di xxe syèk, ki ka akonpagné so kò di roun enpòrtant déflasyon é di roun ésplozyon di chomaj é té ka pousé otorité-ya à roun profonn réfòrm dé marché finansyé.
Sèrbi
Sèrbi /sɛʁ.bi/, an form long Répiblik di Sèrbi, an serb laten Srbija/sř̩.bi.ja/ é Republika Srbija, an serbecyrillique Сpбија é Република Сpбија, sa roun Léta di Éròp di Lès, ki ka fè parti dé Balkan oksidantal é di Éròp santral ; so réjim politik sa di tip démokrasi parlmantèr monokaméral.
Machu Picchu
thumb|Wè di sèktò irben di Machu Picchu dipi so somè sid.
Machu Picchu (du quechua machu : vyé, é pikchu : montangn, somè) sa roun ansyenn sité inca di xve syèk o Pérou, pèrché asou roun promontwar roché ki ka ini mon-yan Machu Picchu ké Huayna Picchu asou vèrsan oryantal dé Zann santral. So non té Pikchu oben Picho.
Soulon dé dokiman di xvie syèk, trouvé pa arkéyològ amériken-an Hiram Bingham, profésò ki ka asisté di listwè-a di Amérik latin-an à Iniversité Yale, Machu Picchu té divèt fika roun dé rézidans di anprò-a Pachacútec.
Zéchèk
thumb|Jouwò asou roun échikyé jéyan atè Lugano, Swis.
Jé d'échèk-a (prounonsé [eʃɛk]) ka opozé Dé jouwò di pa é di ròt di roun tabliyé raplé échikyé ki konpozé di swasant-kat kaz klèr ké sonm nonmen kaz blanch-ya ké kaz nwè-ya. Jouwò-ya ka jwé à tour di rol an déplasan roun di yé sèz pyès (oben Dé pyès an ka di rok), klèr pou kan-an dé blanng, sonm pou kan dé nwè. Chak jouwò ka posédé o dépa roun rwa, oun danm, Dé tout, Dé fou, Dé kavalyé épi lwit pyon. Lòbjèktif-a di jé sa d'enflijé à so advèrsèr oun échèk é mat, oun sitchwasyon andan lakèl rwa-a di roun jouwò sa an priz san ki li swé posib di chanjé sa.
Jé-a té entrodjwi annan Sid di Éròp-a à partir di Xe syèk pa Arab-ya, mè nou ka ignoré koté li té envanté ègzakman.
Lapentir
thumb|Apelle oben lar di lapentir (détay), òv di skiltò italyen Nino Pisano (ka provini di Campanile de Giotto).
Lapentir sa roun fòrm di lar ki ka konsisté à désiné asou roun sirfas an aplikan èstétikman dé flwid koloré. Artis pent-ya ka rouprézanté roun èksprésyon trè pèrsonèl asou dé sipòr tèl ki papyé, ròch, twèl, bwa, lapo pyébwa, vèr, béton é byen di ròt sibjèktil.
Ouvraj di rouprézantasyon oben d'envansyon, lapentir pitèt natiralis é figirativ, oben abstrèt. Li pouvé gen roun kontni naratif, dèskritif, senbolik, spiritchwèl, oben filozofik.
Grann Miray
thumb|Grann Miray asou sit di Mutianyu
Solèy
Solèy-a (senbòl astronomik : ) sa zétwèl-a di Sistenm solèr. Annan klarifikasyon astronomik-a, a roun zétwèl du tip nenn jòrn di roun lamas di anviron 1,9891 × 1030 kg, ki konpozé di idrojenn(75 % di lamas-a oben 92 % di volim) é d’élium (25 % di lamas-a oben 8 % di volim). Solèy-a ka fè parti di galaksi-a ki aplé Vwa lakté-a é ka sitchwé so kò à anviron 8 kpc (∼26 100 a.l.) di sant galaktik. Otour di li ka gravité Latè-a (à vitès-a di 30 km/s), sèt ròt planèt, omwen senk planèt nenn, di trè nonbré astéroyid ké komèt é roun bann di lapousyè. Solèy-a ka rouprézanté à li sèl anviron 99,854 % di lamas-a di Sistenm solèr ensi konstitchwé, Jupiter ka rouprézanté pli dé Dé tchèr di rès.
Ongri
Ongri (an ongrwa : Magyarország, [ˈmɒɟɒɾoɾsaːg]) sa roun répiblik konstitisyonèl initèr sitchwé an Léròp santral. Li gen pou kapital Budapest, pou lanng ofisyèl ongrwa-a é pou lanmonnen forint-a.
Katégori:Léròp
Istwè di End
Istwè di End sa partikilyètman rich é sa divizé an trwa grann lè :
Dipi 1947, listwè di End sa dominé pa dé konfli répété ké Pakistan (trwa-ya lagèr endo-pakistanèz di 1947-1949, 1965 é 1971), pa dominasyon entéryòr-a di Parti di Congrès (ansyen parti di Nehru é Gandhi), é pa dé tansyon rélijyéz rékirant ant hindou ké musulman (émét di 1992 é di 2002).
Annèks
Katégori:Istwè
Minéral
thumb|Quartz
Oun minéral sa pli souvan-an oun solid natirèl omojenn ké roun èstriktir atomik òrdoné é roun konpozisyon chimik défini. Li pouvé fika dékri, annan trè grann majorité-a dé ka, kou roun matchè kristalizé ki karaktérizé pa so konpozisyon chimik é ajansman-an di so atom-yan soulon roun péryodisité é roun simétri présiz ki ka rouflété so kò annan sistenm kristalen é group-a di lèspas di minéral.
Pa èsépsyon istorik à léta solid-a, mèrkir-a, likid à tanpératir anbyant (li pa ka fòrmé roun kristal ki anba di −39 °C), sa osi konsidéré kou roun minéral di katégori-a dé éléman natif.
Ròch
Kalsit-a pouvé fè parti dé kalkèr é dé marb ki pir ; quartz pa sa renk ki roun konpozé dé quartzit, dé gneiss é granit, dé bazalt.
Adisyon
thumb|right|240px|Oun adisyon.
Adisyon-an sa roun opérasyon élémantèr, ki ka pèrmèt notaman di dékri réyinyon-an di kantité oben adjonksyon-an di grandò ègstansiv di menm natir, kou longò-ya, lè-ya, oben volim-yan. An partikilyé an fizik, adisyon-an di Dé grandò pa pouvé éfèktchwé so kò nimérikman ki si sa grandò-ya sa èsprimé ké menm inité di mizour. Rézilta-a di roun adisyon sa aplé oun sonm, é nonm-yan ki nou ka adisyonnen, tèrm-yan.
An matématik, adisyon-an sa dévlopé asou ansanm-yan di nonm izwèl mè ka défini so kò osi pou ròt lòbjè matématik kou vèktò-ya é fonksyon-yan.
Pa analoji, nou ka aplé adisyon lalwa-a di konpozisyon entèrn dé lèspas vèktoryèl é di sèrten group abélyen.
Léonard de Vinci
Léonard de Vinci, né koté Vinci (Toskàn) lou 15 avril 1452 é mouri koté Amboise (Touraine) lou 2 mè 1519, sa roun pent florenten é oun wonm di lèspri inivèrsèl, an menm tan oun artis, òrganizatò di spèktak ké lafèt-ya, syantifik, injényò, envantò, anatomis, pent, skiltò, architèk, irbanis, botanis, mizisyen, powèt, filozòf ké ékriven.
Wè osi
Katégori:Personalité Katégori:Markè-palò Katégori:Artis
Tchwizin
thumb|Marmit trifé, plat tipik di El Toro. thumb|Rounlo varyété di vyann kri.
Tchwizin-an, sa ansanm-an dé tèknik di préparasyon dé aliman an pèrspèktiv di yé konsomasyon moun-yan. Tchwizin-an sa divèrs à travè monn-an. Li sa roun dé éléman rouprézantan nosyon-an di térwar lò li sa frwi-a dé rousours natirèl ké prodiksyon agrikòl lokal, dé is é koutim, di lakiltir é dé krwayans, di pèrfèksyonman dé tèknik, dé échanj ant pèp ké kiltir.
Tchwizin-an dépasé ensi so senp enpératif byolojik di alimantasyon pou divini roun corpus di tèknik plizoumwen pwenti, oun fè kiltirèl, oun éléman di patrimwann é di lidantité nasyonnal oben fanmilyal, oun éléman di sistenm di valò, mè osi roun sijè d'étid pou syans sosyal-ya ké sosyoloji-a, menm roun anjé di politik é di santé piblik.
Wè osi
Katégori:Lakwizin
Zépis
thumb|Stann di vant di zépis lò di roun marché atè [[New York.]]
Oun zépis sa roun aliman véjétal ki odoran oben pikan, ki nou ka itilizé pou asézonnen pla-ya. Zépis-ya pouvé fika isou di zékòrs (kannèl), di flèr (safran, klou di jiròf), di féy (té, Ten), di frwi (pwav, aneth, moutard), di boulb (lay, zonyon, jenjanm) oben di grenn (fénouy, koryand).
Ontoloji (filozofi)
Annèks
Katégori:Métafizik
Févriyé
Févriyé sa pli kour mwa di lannen, sa sèl ki gen mwen di trant jou : li ka posédé jénéralman 28 jou.
Katégori:Kalandriyé
Féminism
thumb|Sélébrasyon di Lajounen entèrnasyonal dé drwè dé fanm koté Bangladesh, annan inisyativ-a di'n sendika di travayéz (2005). thumb|Lajounen entèrnasyonal dé drwè dé fanm koté Nicaragua (1988).
Féminism-an sa roun ansanm di mouvman ké lidé politik, filozofik ké sosyal, ki ka partajé roun òbjèktif komen : défini, établi é ka atenn égalité politik-a, ékonomik, kiltirèl, pèrsonèl, sosyal ké jouridik ant fanm-yan ké wonm-yan. Féminism-an gen kidonk pou òbjèktif di aboli, annan sa diféran domenn, inégalité wonm-fanm don fanm-yan sa prensipal viktim, ké ensi di promouvwè drwè-ya dé fanm annan sosyété sivil ké annan so lavi privé.
Si tèrm-an « féminism » pa ka pran so sans atchwèl ki à finisman-an di xixe syèk, lidé-ya di libérasyon di fanm-an ka prann yé rakaba annan syèk-a dé Limyèr é ka réklanmen so kò di mouvman pli ansyen oben di briga ki mennen annan ròt kontèks istorik.
Somali
Sonmali, an fòrm lonng Répiblik fédéral di Sonmali (an sonmali Soomaaliya é Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya ; en arabe الصومال (aṣ-Ṣūmāl) et جمهورية الصومال الفدرالية (Jumhūriyyat aṣ-Ṣūmāl al-Fideraaliya)), sa roun péyi sitchwé à lèstrenmité oryantal di Kòrn di Lafrik.
Katégori:Afrik
Lépistémoloji
Andan monn frankofonn : étid kritik dé syans é di konésans syantifik ; andan monn anglo-sakson : étid-a di konésans an jénéral.
Sa artik ka prézanté prensipalman pèrspèktiv-a di monn frankofonn, é ka entérésé so kò donk à épistémoloji-a antan ki étid dé syans é dé aktivité syantifik.
Parmi tout tenm-yan asou lakèl sa disiplin ka panché so kò, sala di inité di syans-a sa ésansyèl. I ka artikilé so kò otour di kat pilyé :
Syans fòrmèl (matématik, lojik) ;syans ègzak (fizik, syans di enjényò-a) ;syans di vivan ;syans moun ké sosyal.
Lajan
Koulò
Lajan ka dézigné oun koulò gri nét klè à trè klè, ki ka endjwi souvan oun lidé di briyans.
An éraldik, lajan-an ka dézigné blanng-an, ki lé di tout niyans di koulò blanch-a.
Idronim
Larivyè-a di Lajan sa roun kour d'lo di Brétagn.
Dollar amériken
thumb|Dollar dé Étazini.
Dollar dé Étazini oben dollar amériken oben dollar US oben USD sa lanmonnen nasyonal-a dé Étazini é di so téritwar-ya di lout-lanmè (kou Puerto Rico) ; a osi sa di Ékwatò-a, di Zimbabwe, di Micronésie, dé Zil Marshall, dé Palaos, di Panama, di Salvador, di Timor oriental, dé Îles Turques-et-Caïques, dé Îles Vierges britannik épi dé Zil BES. Li sa divizé an 100 cents.
So kod ISO 4217 sa « USD », ké non-an « dollar dé Étazini ». So senbòl sa « US$ » oben senpman « $ » (karaktèr Unicode U+0024). Soupannan sa dannyé senbòl sa itilizé lokalman pou dézigné ròt lanmonnen nasyonal (pa lègzanp peso-a koté Mèksik).
Wè osi
Katégori:Lanmonnen
Sèrvo
thumb|Sèrvo di raun chenpanzé
Sèrvo-a sa prensipal lòrgann sistenm nèrvé dé zannimo ki ka apartni o anba-règn dé bilatéryen. Koté chordé-ya, kou moun-yan pa lègzanp, li sa dénonmen anséfal ; tèrm sèrvo-a pouvé alò dézigné inikman oun parti di anséfal-a, prosanséfal. Néyanmwen, annan sa artik, tèrm sèrvo-a ka pran so sans pli larj.
Sèrvo-a dé chordé sa sitchwé annan tèt-a, protéjé pa krann-an koté krannyé-ya, ké so volim ka varyé grannman di roun lèspès à ròt-a. Pou zannimo-ya di ròt anbranchman, sèrten sant nèrvé sa égalman aplé sèrvo pa analoji ké chordé-ya.
Misisipi (flèv)
thumb|Mississippi-a annan pwen di konfliyans di Missouri, o nò di Sen-Louis.
Mississippi-a (Mississippi River an anglé) sa roun flèv an Amérik di Nò ki ka travèrsé parti santral-a dé Étazini. I ka koulé di Nò di Minnesota o gòlf di Mèksik é so kour am gen roun oryantasyon méridjenn. Mississippi-a gen roun longò di 3 780 km : sèl roun di so afilyan, Missouri, sa pli lonng an Amérik di Nò. Longò kimilé di sa Dé kour di dilo, ki ka dépasé 6 800 km, é sipèrfisi-a di basen vèrsan ka fè di Mississippi roun dé flèv pli enpòrtan di monn é di Missouri-Mississippi roun dé basen flivyal pli gran di monn.
Madagaskar
Madagaskar, an form long Répiblik di Madagaskar, an malgach Madagasikara é Repoblikan'i Madagasikara, sa roun Léta ensilèr d'Lafrik konstitchwé di oun grann lil di loséyan Endjen ki kanal di Mozanbik ka séparé di rès di kontinan.
Katégori:Afrik
Adolf Hitler
thumb|Hitler an 1937. Adolf Hitler (prounonsé an alman [ˈa.dɔlf ˈhɪt.lɐ]) sa roun idéyològ é wonm di Léta alman, né 20 avril 1889 atè Braunau am Inn an Otrich-Ongri (jòdla an Otrich é toujou lavil-frontchèr ké Almagn) é mouri pa sousid 30 avril 1945 atè Berlin. Fondatò ké figir santral di nazism, i ka pran pouvwar an Almagn an 1933 é ka enstoré oun diktatir totalitèr, enpéryalis é rasis dézigné anba non-an di Trwazyenm Reich.
Manm di Parti nasyonal-sosyalis dé travayò alman (NSDAP, parti nazi), i ka enpozé so kò à tèt-a di mouvman an 1921 é ka tanté an 1923 oun kou di Léta ki ka échwé.
Wè osi
Katégori:Personalité‎
Bahayism
Wè osi
Katégori:Rélijyon
Fòs (fizik)
Oun lafòs ka dézigné an fizik, entéraksyonèl ant Dé lòbjè oben sistenm, oun aksyon mékanik ki kapab di enpozé oun aksélérasyon ki ka endjwi modifikasyon di vèktò vitès (oun fòs ki ègzèrsé asou lòbjè ka fé alé sala pli vit, mwen vit oben ka fé tounen). An 1684, Isaac Newton présizé sa konsèp an établisan baz-ya di newtonyenn. Baz sansoryèl di nosyon-an sa bay pa sansasyon di kontraksyon miskilèr.
Optimizasyon (matématik)
Òptimizasyon-an ka jwé roun rol enpòrtant an sasé opérasyonèl (domenn à frontchèr ant enformatik-a, matématik-a é ékonomi-a), annan matématik-ya ki apliké (fondamantal pou endistri-a é enjényéri-a), an analiz é an analiz nimérik, an èstatistik pou èstimasyon-an di maximum di vrésanblans di roun distribution, pou sasé-a di èstratéji annan kad-a di téyori-a dé jé, oben òkò an téyori di kontrol é di koumannman-an.
Bokou di sistenm siséptib di fika ékri pa roun modèl matématik sa òptimazé.
Katibaj
thumb|Jenn katib nwè, bronz trouvé atè Fayum (bò di Menmfis), Léjip, II-I° s. anv. J.-K. thumb|Fer di katib.
Katibaj-a sa kondisyon-an di roun endividi ki privé di so libèrté, ki ka divini propriyété-a, èsplwatab é négosyab kou roun byen matéryèl, di rounòt moun. Défini kou roun « zouti ki annimen » pa Aristote, katib-a ka distengé sokò di srèf, di kaptif oben di fòrsa(kondisyon vwézen annan lèsplwatasyon) pa labsans-a di roun pésonnalité jiridik pròp. Tchèk larèl (koutim, lalwè…) varyab soulon péy-a ké lépòk ki konsidéré, ka figsé kondisyon-yan pa lakèl nou ka divini katib oben nou ka arété di fika roun, ki limitasyon sa enpozé bay mèt, ki marj di libèrté épi protègsyon légal katib-a ka konsèrvé, ki mounité (ki lanm, asou plan rélijyé-a) nou ka roukonnèt li, ets. Lafranchisman-an di roun katib (pa so mèt oben pa lotorité-a di roun rot plasé) ka fè di li oun afranchi, ki ganyen oun èstati pròch di sa di lendividi òrdinèr-a.
thumb|Katib asou pon-an di roun navir, bò'd 1900.
Définisyon
Oun katib sa roun endividi ki privé di so libèrté oben di roun pati di sala pa larèl-ya an vigò annan péy-a ké lépòk ékonnonmik ki konsidéré. Li sa roun enstriman ékonnonmik anba dépandans-a di roun mèt, ki pouvé fika vandé oben achté. Katibaj-a ka diféransyé sokò di sèrvaj pa so èstati di « propriyété », é an konsékans pa privasyon-an di so libèrté fondamantal-ya.
Létimoloji
Ronm té ka pratiké katibaj-a, kou ròt pèp antik, laten-an té ka dispozé di roun tèrm pou dézignen katib-a : servus, ki mennen jouk tèrm « sèrvil » ké « sèrvitid », rélatif pou katib-a ké so kondisyon. Sa palò té osi bay nésans tèrm-an « srèf » di Mwéyen Laj épi an modèrn « sèrvis » ké « sèrvitò ».
Rédjigsyon an katibaj
thumb|Chasò di katib nativ anmériken, J-K. Debret, b. 1820-30, Mizé di lar di Saw Polo, Brézil.
Katibaj entèrn, katibaj èstèrn
Katibaj entèrn-an pa lopozisyon ké katibaj èstèrn-an, ka karagtérizé sokò pa rédjigsyon an katibaj di manm-yan di roun kouminoté (rélijyé, étatik, lignajèr oben ròt). Katibaj entèrn-an, pouvé fika asimilé ké katibaj pou dèt oben ké sa fòrm ki mwen rèd ki nou ka nonmen sèrvitid pou dèt, ka rézilté di posibilité-a di vandé so timoun-yan an katibaj, di vandé swémenm so kò oben di fika rédjwi an sa kondisyon pou koz di dèt ensolvab. A contrario, katibaj èstèrn-an sa sala ki ganyen pou sours iltim lagèr-a. Sof pou pèp Aztèk, i pa ka ègzisté pyès lègzanp di sosyété ki té ka pratiké katibaj entèrn-an san pratiké osi katibaj-a di lagèr. Katibaj entèrn-an sa donk pa roun fè partikilyé annan katibaj-a an jénéral. Ni Léròp krétchen-an, ni monn arabo mouzoulman té ka pratiké katibaj entèrn-an. Pakont, annan lépòk prékolonnyal di trèt négriyé, toulédé té ka konsidéré léjitim di pourvwè sokò an katib atè Lafrik.
Désizyon jidisyèr
Kod di Hammurabi (anviron - 1750 anv. J.-K.), tègs di lalwè babilonnyen, ka mansyonnen pou Lanmézopotanmi tchèk sangsyon jiridik ki ka mennen an katibaj kou réjè-a di so paran pa roun timoun ki adòpté.
Anba Répiblik ronmen-an, sèrten zenfragsyon ka antrennen déchéyans-a di drwè sivik-ya (capitis deminutio maxima) : dézèrtò-ya ké sitwéyen ki dérobé yékò ké senns pouvé ensi fika vandé kou katib pa roun majistra, an dèrò di Ronm toutfwè. Anba Lanpir ronmen-an, kondannasyon annan min (ad metalla) sa roun di penn-yan ki té ka fè plis pè.
Atè Létazini, pannan lépòk katibaj, Nwè lib-ya pouvé fika kondannen pou katibaj pou roun ansanm di zenfragsyon jiridik ki asé larj : lakéy-a di roun katib fijitif, fèt-a di rété asou téritwè-a di sèrten Léta, kou Virjini-a, roun lannen apré so lémansipasyon.
Sèrvitid-a pou dèt
Sèrvitid-a pou dèt ka rézilté di roun prosédou, ki pafwè ankadré jiridikman, ki té ka konsisté di akité sokò di roun kréyans pa labandon-an di propriyété-a di swé pou so kréyansyé. Frékanté parmi péyzan pov atényen-yan, Li té menm fika entèrdi pa Solon bò VIe syèk anv. J.-K., li ka konstitchwé roun di fòrm-yan di katibaj ki ka pèrsisté annan péryòd kontanporen-an.
Soti di katibaj-a
thumb|Katib maron bò di yé bitasyon atè Sirinanm.
Maronnaj-a
Maronnaj-a té non-an ki té bay pou chapé-a di roun katib di propriyété di so mèt atè Lanmérik, atè Lézanti oben annan Maskarengn-yan annan lépòk kolonnyal-a. Fwiyar-a limenm té aplé « maron » oben « nèg maron », « nwè maron » wè « simaron » (dapré tèrm èspangnòl-a di lorijin).
Labolisyon-an
thumb|Médayon abolisyonnis britannik (1795).
An drwè pozitif, prowibisyon-an di katibaj-a di moun sa konténi annan artik-ya 4 di konvansyon éropéyen-an di drwè éropéyen-yan, di drwè wonm-an ké Déklarasyon inivèrsèl-a di drwè wonm-an, artik 8 di pakt entèrnasyonnal ki rélatif pou drwè sivil ké politik di LNI, annan konvansyon di Jénèv di 1926, di New York di 1956, di OIT di 1930 é 1936.
Atè Brézil
Brézil-a té dannyé péy-a di Lanmérik ki aboli katibaj-a, an 1888, pa Lalwè dilò (Lei Áurea), san konpansasyon pou propriyété-ya. Sa lalwè té signen pa Prensès réjan-an Isabelle, pannan labsans-a bò étranjé-a di so papa, Anprò Dom Pedro II.
Atè Létazini
An 1865, Létazini-ya ka pronmilgé 13e lanmandman ki ka entèrdi katibaj-a. Késyon-an di katibaj-a té kondjwi Abraham Lincoln pronmèt labolisyon-an si li té éli. So lélègsyon té mennen Léta-ya di Sid doumandé sésésyon-an. Sala té roufizé pas li té ké privé kès fédéral-ya di lésansyèl-a di so zenpo-ya, é a la ki lagèr sivil-a, nonmen lagèr di Sésésyon, ki swiv épi fika Djopopo ki pi mèrtriyé-a di tout listwè péy-a. A pou pa bliyé ki Tègzas té fè kaba sésésyon ké Mègsik-a lò li osi té aboli enpé plito katibaj-a.
Sonjé pou katibaj
Tchèk jou di konmémorasyon di labolisyon-an ka ègzisté annan tout zilé-ya di Lézanti-ya sof annan zilé di Sen Bartélémi.
2006 ka marké lannen di roukonnésans-a di rèsponsabilité istorik-a di Léta fransé apropo di katibaj-a, don vigtim-yan ké fika dorénanvan konmémoré tout 10 mè-ya. Sa jou sa égalman lannivèrsèr-a di ladopsyon-an di lalwèb Taubira, étap di démarch mémoryèl-a ki ka raplé katibaj-a, ki li ka kalifyé an partikilyé di « krim kont mounité-a ».
Istwè di Japon
Annèks
Katégori:Istwè Katégori:Japon
Satirn (planèt)
thumb|Satirn wè pa sonn Cassini-a an 2008.
Satirn (senbòl : ) sa sizyenm planèt di Sistenm solèr pa lòrd di distans o Solèy ké dézyenm-an aprè Jupiter pa so tay ki pa so lamas.
Wè osi
Katégori:Planèt
Dolar
thumb|Biyé di roun dolar dé Létazini. thumb|Biyé di roun dolar ostralyen. thumb|Biyé di roun dolar kannandjen. thumb|Biyé di 50 dolar di Hong-Kong.
Dolar ($, Unicode U+0024) sa non-an di lanmonnen di plizyò péy, don Lostrali, Kannanda, Létazini, Nouvèl-Zélann, sèrten léta dé Karayb, di Lazi é di Lanmérik di Sid.
Ròt non
Atè Kannanda, annan réjyon frankofonn-yan, dolar-a sa aplé popilèrman « loonie » oben « pyas ». Pyas-a té roun linité monnétèr ki té gen kour o Kannanda anvan rivé-a dé Britannik. A té dé pyès ékivalan o dolar, mé ki té ka provni di ròt réjyon di monn, kou Lanpir otoman ké Répiblik di Véniz. Annan Lanmérik di Nò britannik-a, lizaj-a té di konsidéré pyas kou tradigsyon fransé-a di dolar. A an koumansman di xxe syèk ki mo dolar-a koumansé ranplasé pyas an fransé kannandjen, asou biyé-ya di labank bilenng ké inilenng fransé. Pa lègzanp, pannan lannen-yan 1910, sèrten labank té ka émèt dé « dis pyas » alò ki ròt té ka émèt dé « di dolar ».
Mèrkrédi
Merkrédi sa abitwèlman konsidéré kou trwazyèm jou di lasimèn, notaman annan kalandriyé grégoryen ; ofon sertenn ròt kalandriyé, a katriyèm jou. Merkrédi sa jou di lasimèn ki ka siksédé mardi é ki ka présédé Jédi.
Grann dékouvèrt
thumb|Plannisfè di Cantino réyalisé an 1502. Gran dékouvèrt-ya sa péryòd istorik ki ka étann so kò di koumansman di XVe syèk o koumansman di XVIIe syèk. Pannan sa péryòd, Éropéyen-yan ka livré yé kò à roun lèsplorasyon entansiv di Latè, yé ka kartografyé plannèt-a é ka établi dé kontak dirèk ké Lafrik, Lanmérik, Lazi é Loséyanni. Lésprésyon-an di Laj dé dékouvèrt sa égalman itilizé pa istoryen-yan.
Wè osi
Katégori:Istwè
Ròm
Rom (an italyen : Roma, prounonsé [ˈroˑma]) sa kapital-a di Itali dipi 1871. Sitchwé o sant-lwès di pénensil italyenn-an, prè di lanmè Tyrrhénienne, li sa égalman kapital-a di réjyon-an di Latium, é té sala Anpir romen douran 357 lan. An 2016, li ka konté 2 877 215 zabitan établi asou 1 285 km2, sa ki ka fè di li komin pli péplé d'Itali ké trwazyenm pli étandou d'Éròp aprè Mòskou ké Lonn. So lè irbenn ka rousansé 4 356 403 zabitan an 2016.
Annèks
Katégori:Itali
Domestikasyon
thumb|Chyen, pronmyé lèspès bèt domèstik pa wonm-an.
Domèstikasyon-an sa modifikasyon-an di patrimwann jénétik di popilasyon di fika vivan pa moun-yan pou réponn à yé benzwen.
Sa modifikasyon-yan k'alé di izolman-an di popilasyon (senp izola di jénotip sovaj rouprodjwi) o chanjman di jénom é jouk kréyasyon di lèspès nouvèl. Nou ka palé di lèspès domèstiké, di plant oben di zannimo domèstiké.
Domèstikasyon-an sa roun aktivité di moun trè ansyen, li ka présédé sédantarizasyon-an ké agrikiltir (domèstikasyon di chyen oben di figyé pa chasò paléyolitik-ya). Tèrm-an « domèstikasyon » sa itilizé pa ègstansyon o tèknik dé bézwen di moun (domestikasyon di roun flèv, di roun énèrji, etc.). Koté zannimo-a ki « domèstiké » ka itilizé so kò kou sinonim d'aprivwazé.
Lar-ya
thumb
Tout lar ka rouprézanté roun fòrm di ègsprésyon moun, ki jénéralman enfliyansé pa Kiltir é sa antréné pa roun enpilsyon kréyatris moun. Éléman-yan majò di lar-ya sa litératir-a, èspèktak vivan, don lanmizik, dans ké téyat, lar kilinèr-ya tèl ki, pa légzanp, tchwizin, Chokolatri ké vinifikasyon-an, lar-ya médjatik kou fotografi é sinéma ensi ki lar vizwèl ki ka kontni désen, lapentir ké skiltir.
Lapli
thumb|Lapli maritim. thumb|Lapli tropikal annan roun lari di León, atè [[Mègsik.]]
Lapli-a sa roun fénomenn natirèl pas lakèl dé gout dilo ka tonbé dé niyaj bò'd sòl-a. A roun dé fòrm pli komin-yan di présipitasyon asou Latè. So rol sa prépondéran annan sik-a di dilo-a. Li ka pran patché fòrm ki ka alé di lapli léjè-a o délij, di avèrs-a à lapli kontini-a, di fin goutlèt à di trè gròs. Li sa pafwè mélé di lanèj, di grélon oben vèrglasant. Li ka évaporé pafwè so kò avant di touché latè pou bay virga-a. So gout-ya sa transparant oben pafwè opak, charjé di lapousyè.
Somaliland
Somaliland, an form long Répiblik di Somaliland (an somali, Soomaaliland é Jamhuuriyadda Soomaaliland ; an arab, أرض الصومال, Arḍ aṣ-Ṣūmāl, é جمهورية أرض الصومال, Jumhūrīyat Arḍ aṣ-Ṣūmāl), sa roun ansyen téritwar britanik sitchwé annan Korn di Lafrik.
Katégori:Lafrik
Madèr
Madèr (an potidjé : Madeira) sa roun larchipèl di Potidjal konpozé di zilé di menm non é di plizyò ròt zilé, ki sitchwé annan loséyan Atlantik, à 973 km di Lisbonn é à 640 km o nò lwès di kap Juby, annan provens di Tarfaya o Maròk.
Ladeng
Ladeng-an, ansyennman applé « lagrip tropikal », « lafyèv rouj » oben « piti pali », sa roun enfèksyon viral, andémik dé péyi tropikal. Ladeng-an sa roun arboviroz, ki transmiz à fika moun-an pa entèrmédjèr-a di roun moustik djourn di janr Aedes, li-menm enfèkté pa virus-a di ladeng-an, virus di fanmi-a dé Flaviviridae.
Sa enfèksyon viral ka antréné klasikman lafyèv, mal di tèt, doulò miskilèr ké artikilèr, fatig, nozé, vomisman ké éripsyon kitané. Byolojikman, nou ka routrouvé abitchwèlman oun bès dé plakèt. Gérizon-an ka sirvini jénéralman an roun simenn.
Wè osi
Katégori:Maladi
Baktéri
thumb
Tèrm-a baktéri sa roun non vèrnakilèr ki ka dézigné sèrten òrganism vivan mikroskopik é prokaryòt prézan andan tout koté. Pli souvan iniséloulèr, yé sa pafwè plirisélilèr (jénéralman filamantéz), laplipa dé lèspès baktéryenn ki pa ka viv endividjwèlman an souspansyon, mè an kominoté konplèks adéran à dé sirfas osen di roun jèl miké (byofilm).
Baktéri-ya pli gròs ka mizouré pli di 2 μm é, jouk o koumansman di xxie syèk, èspésyalis ka konsidéré ki pli piti té ka mizouré 0,2 μm, mè i ka ègzisté dé « iltramikrobaktéri », osi an d'lo dous.
Lajan (chimi)
thumb|Lajan natif.
Lajan-an sa éléman chimik-a di niméro atomik 47, di senbòl Ag.
Kò senp-a lajan sa roun métal ki présyé— alò pafwè aplé lajan métalik oben pli senpman lajan métal — don non-an ka dézigné osi an fransé annan langaj kouran-an pyès-ya é biyè di lanmonnen, é menm pa ègstansyon oun sèrtenn som « di lajan ». Soupannan, ékonomis-ya ka distengé, à diférans-a di langaj kouran-an, lajan métal-a oben rézèrv métalik di lanmonnen kou zouti di régilasyon dé échanj ékonomik. Fèb nivo-a dé rézèrv sa métan an ka fè roun matchè pnomyèr minéral kritik.
Adorasyon
thumb|Rélijyon di Charles Sprague Pearce (1896).
An rélijyon, adorasyon-an sa kilt ki randé à roun bondjé.