cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kourou
Lafèt
Pli gran lévennman kiltirèl di lannen-an sa Kannanval-a. Chak dimanch pannan roun mwa anvan jou-a di Kannanval, nou pouvé wè dé défilé konpozé di 4 à 8 group di roun trantenn di kannanvalyé ki ka défilé asou lavénou dé Ròch. Jou menm-a di Kannanval, plizyò santenn di moun di tout Lagwiyann ké di Lézanti-ya ké alé atè Kourou wè gran parad-a, ki aplé « Gran Parad di Litoral », ki ka douré trwè lèr an plis. Tout lavil-a ka randé yé kò la : fanm-yan sa pli souvan-an dansò oben touloulou, wonm-yan ka dansé oben ka jwé di roun lenstriman di lanmizik, é timoun-yan ka dégizé an piti djab oben ka di roun lenstriman (pi souvan-an dé tanbou an plastik). Agséswèrman, atè Kourou nou ka éli Prens Vaval-a, tandi ki Kayennen-yan ka éli Lirwè Vaval-a ; yé ka annimen roun parti di parad-a annan yé lavil rèspègtiv.
Kilt
thumb|left|Légliz Sent Katrin.
Kilt krétchen katolik-a sa tré souvan majoritèr atè Kourou. Légliz katolik-a ka dispozé di Dé lyé di kilt : légliz Sainte-Catherine, ki sitchwé asou lavénou Charles-de-Gaulle o Vyé Bourg, ké légliz Notre-Dame, dèyè lanméri-a. I gen égalman roun légliz ékiminik asou lavénou di Lafrans, ensi ki roun sant ki dédjé o advantis di sétchenm jou.
Èspò
Èstad Bwa Choda, di 4 000 plas, ka sitchwé so kò asou lariv nò-a di lak éponnim ké roun kan d'antrennman à koté. Asou lariv-ya, nou ka trouvé osi lapisin piblik-a di lavil-a, dé kour di ténis ké roun boulodronm. O nò dsa bazé klòb ipik bò di lak Bwa Djab. I gen osi plizyò lékip di èspò notik, di lar marsyal, di latlétism...
Wè osi
Katégori:Koumin di Lagwiyann
Anlman
Anlman (an anlman : Deutsch, /ˈdɔʏtʃ/) sa roun dé lanng endo-éropéyen ki ka apartni à branch ògsidantal-a dé lanng jèrmannik. Di fè ki li gen bokou djalèk, anlman-an ka konstitchwé annan roun sèrten mizou roun lanng-twè (Dachsprache).
So listwè, antan ki lanng distenk dé ròt lanng jèrmannik ògsidantal, ka koumansé o Rot Mwéyen Laj, lò di ségon mitasyon konsonnantik-a.
Chamanism
Chamanism-an sa roun pratik santré asou médjasyon ant fika moun-yan ké lèspri-ya di lanatir-a oben lam-yan di jibyé, lanmò-ya di klan, lam-yan dé timoun à nèt, lam-yan dé malad à géri, kominikasyon-an ké dé divinité, etc. A chamann-an ki ka enkarné sa fonksyon, annan kad-a di roun entèrdépandans étrwat ké kominoté-a ki ka roukonèt li kou tèl.
Lastronnonmi
thumb| Nébiléz M17 : fotografi ki té pran pa téléskòp Hubble.
Chamanism
Chamanism-an, o sans strik (chamann ka vini étimolojikman di lanng toungous-an), ki ka pran so sours annan sosyété tradisyonèl sibéryenn-yan.
Lastronnonmi
Lastronnonmi sa syans-a di òbsèrvasyon-an dé ròt, sasan à èspliké yé lorijin, yé évolisyon, ensi ki yé propriyété fizik é chimik. Ké pli di 5 000 lan di listwè, lorijin-ya di astronomi ka roumanté odéla di Antikité-a annan pratik rélijyéz préistorik. Lastronnonmi sa roun dé rar syans koté amatò-ya ka jwé òkò roun rol aktif. Li sa pratiké à tit di lwézir pa roun larj piblik di astrononm anmatò.
Anlman
Pronmyé mitasyon konsonnantik
Ké pronmyé mitasyon konsonnantik-a (erste germanische Lautverschiebung) òbò di ve syèk anv. J.-K., té ka nèt jèrmannik koumen-an à pati di roun djalèk endo-éropéyen. Sa anmòrfrézaj ka èspliké dé diférans ant lanng jèrmannik (pli arményen) ké ròt lanng endo-éropéyen. Nou pouvé, pou senplifyé, prézanté fè-ya ensi :
Klasifikasyon
A roun lanng jèrmannik di branch lwès-a, ki pròch, notanman, di néyèrlandé.
Lékritir
Anlman-an ka ékri so kò ké 26 lèt di lalfabé laten, trwè vwéyèl ki sirmonté di roun Umlaut (sòrt di tréma) ä, ö et ü, ké roun senbòl grafik èdpésyal ß, Eszett oben scharfes S (ligatir di S lonng é di « s » oben « z »), itilizé an lyé é plas di ss annan sèrten ka (prensipalman apré roun vwéyèl lonng oben roun diftonng). Swis-a ka itilizé plis ß dipi lannen-yan 1930. Jouk annan lannen-yan 1940, anlman-an té enprimen an lékritir gotik (Fraktur) é ékri an sütterlin, ki sa diféran vèrsyon di lalfabé laten-an.
1560
1560 sa roun lannen bisègstil ki ka koumansé oun lendi.
1682
thumb|Kart di Lanmérik sèptantriyonnal, 1681
1682 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun jédi.
Glasyé
thumb|Glasyé di Aletsch (Swis), pi gran glasyé dé Alp. thumb|Glasyé Briksdal, Norvèj, 2006. thumb|Roun dé pli lonng glasyé di monn, glasyé Dugdale, [[Antarktik.]] Oun glasyé sa roun lamas di laglas plis oben mwen étandou ki ka fòrmé so kò pa tasman-an di kouch di lanèj akimilé. Ékrazé anba so pròp pwa, lanèj-a ka éspilsé progrésivman lè-a ki li ka kontni, ka soudé so kò an oun lamas konpak é ka transfòrmé so kò an laglas.
Domenn-an di plastisité di laglas-a sa partikilyèrman étandou, oun glasyé ka ékoulé so kò lantman anba léfè-a di gravité-a lon-an di roun pant oben pa fliyaj.
800px|center|thumb|Glasyé
Fiodor Dostoïevski
thumb|Dostoïevski an 1876
Fiodor Mikhaïlovitch Dostoïevski (an ris : Фёдор Михайлович Достоевский, [ˈfʲɵdər mʲɪˈxajləvʲɪtɕ dəstɐˈjɛfskʲɪj] ) sa roun markè-palò ris, né à Moscou lou 30 òktòb 1821 (11 novanm 1821 andan kalandriyé grégoryen) é mò à Saint-Pétersbourg lou 28 janvyé 1881 (9 févriyé 1881 andan kalandriyé grégoryen).
Potri
thumb|upright=1.6|Tournaj artizanal andan oun potri o Népal, tour-a sa antréné pa roun baton. thumb|upright=.8|Krich an potri parsyèlman vèrnizé, Péyi bask.
Tèrm-an potri ka dézigné dé vaz ké résipyan à izaj ésansyèlman domèstik oben kilinèr réyalizé an latè ki tchwit poréz ki pouvé douméré brout oben rousouvè oun révètman glasiré.
Pa métonimi, tèrm-an potri ka dézigné égalman tèknik-a di prodiksyon ké latélyé-a di potché.
Li sa anplwayé souvan à tòr kou sinonim di tèrm pli larj di séramik.
Érédité
thumb|Jénétik sa roun dé mékanism di érédité. Lamenm chématizé pou transmisyon-an di oun jennn patolojik dominan.
Érédité-a (di laten hereditas, « sa don nou ka érité ») sa transmisyon-an, osen di roun lèspès vivant oben ligné di sélil, di karaktéristik di roun jénérasyon à swivant-a. Mékanism-yan di érédité-a sa annan mimisouk-a di téyori-a di évolisyon-an pas yé ka pèrmèt akimilasyon-an dé varyasyon o fil dé jénérasyon ki la kondjwi à aparisyon-an di nouvèl lèspès. An jénéral, nou ka asosyé érédité-a o jenn tèl ki yé té dékouvri pa Gregor Mendel mè ròt mékanism nonmen pa mendélyen ké épijénétik pouvé osi entèrvini annan transmisyon-an dé karaktèr byolojik.
Ki sa fika diven lèspès-ya di zannimo, mè osi fika moun-yan, érédité-a pouvé konsèrnen dé trè fizik mè osi konpòrtmantak byen ki sa dannyé-ya pouvé osi fika akéri pa anprantisaj oben imitasyon.
Diego Vélasquez
Diego Rodríguez de Silva y Velázquez, nonmen Diego Velázquez, an fransé, batizé koté Séville 6 jen 1599 é mouri koté Madrid 6 out 1660, sa roun pent baròk èspagnòl.
I sa konsidéré kou roun dé prensipal rouprézantan di lapentir èspagnòl-a é roun dé mèt di lapentir inivèrsèl.
I té ka pasé so pronmyé lannen atè Séville, koté li ka dévlopé roun èstil natiralis à baz di klèr-soukou.
Wè osi
Katégori:Personalité
Ren
thumb|Chéma di sé ren moun wé pa dèyè san kolonn vertébral.
Ren-an sa roun lòrgann di kò di nonbré zannimo. Li gen di miltip fonksyon : lòrmonal, di régilasyon di présyon sangin-an ké d'éliminasyon dé toksin. Li ka asiré ensi, pa filtrasyon ké èskrésyon di lirin, lékilib idroélèktrolitik-a (oméostazi) di disan é di lòrganism-an an jénéral. So fonksyon-yan ki lòrmonal ka konprann sentèz-a di éritropoyiétin, di kalsitriyol(fòrm aktiv di vitamin D-a) ké di rénin-an.
Kriptografi
Kriptografi-a sa roun dé disiplin di kriptoloji ki ka ataché so kò pou protéjé dé mésaj (ki ka asiré konfidansyalité, otantisité é entégrité) an édan so kò souvan di sigré oben laklé. Li ka distengé so kò di èstéganografi ki ka fè pasé inapèrsouvab roun mésaj annan rounòt alò ki kriptografi-a ka randé roun mésaj inentélijib pou ròt moun ki sa ki divèt konprann li.
Li sa divizé dipi Antikité-a, mè sèrtenn di so métòd-ya ki pli enpòrtant, kou kriptografi asimétrik-a, ka daté di finisman-an di xxe syèk.
Étimoloji é vokabilèr
Mo-a kriptografi ka vini di grèk ansyen kruptos (κρυπτός) « kaché » é graphein (γράφειν) « ékri ». Patché tèrm di kriptografi ka itilizé rakaba « kript- », oben dé dérivé di tèrm « chif ».
1561
1561 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun mèrkrédi.
Zil Vyèrj dé Étazini
Zilé Vyèrj dé Létazini oben Zilé Vyèrj anmériken (annglé : United States Virgin Islands) sa roun téritwè ki pa-enkòporé é òrgannizé ensilèr dé Lézanti-ya, ki ka anglobé zilé ògsidantal-ya dé zilé Vyèrj.
Global Positioning System
Global Positioning System (GPS) (an gwiyanè Sistenm mondjal di pozisyonnman[litéralman] oben Jéyo-pozisyonnman pa satélit), osi byen konnèt anba non-an di Navstar sa pronmyé sistenm di jéyolokalizasyon mondjal ki ka fonksyonnen asou èsplwatasyon-an di signal radjo ki émèt pa roun konstélasyon di satélit ki dédjé. Mété an plas pa départman di Défans-a dé Étazini à dé fen militèr à partir di 1973, sistenm-an ké 24 satélit sa totalman opérasyonèl an 1995 é ka ouvri so kò o sivil an 2000.
Signal-ya ki transmèt pa satélit-ya pouvé fika libman rousouvè é èsplwaté pa kikonk. Itilizatò-a, ki li sa asou Latè, asou lanmè, oben annan lè-ya, pouvé konnèt so pozisyon à tout lò é an tout lyé asou sirfas-a oben o vwézinaj di sirfas-a di Latè-a ké roun prédizyon san présédan, dè lò ki li sa ékipé di roun résèptò GPS é di lojisyèl nésésèr o trétman dé enformasyon ki rousouvè.
Laréynyon
Laréynyon sa roun zilé di Lwès di Loséyan Endjen annan lémisfè sid ensi ki roun départ di lout-lanmè fransé.
Di roun sipèrfisi di 2 512 km2, Laréynyon sa sitchwé annan larchipèl dé Maskarengn à anviron 684 km à lès di Madagaskar é à 172 km à lwès-sid-lwès di zilé Moris. A roun zilé vòlkannik ki kréyé pa roun pwen cho : ki ka kilminen à 3 071 m o piton dé Lannèj, li ka prézanté roun rélyèf èskarpé ki travayé pa roun lérozyon ki tré marké. Piton di Fournéz-a, ki sitchwé annan Sid-Lès di Zilé, sa roun dé vòlkan ki pli agtif-ya di monn. Bénéfsyan di roun klima tropikal é sitchwé asou larout-a dé siklonn, Laréynyon ka abrité roun andémism ésèpsyonnèl.
Lokalizasyon
Laréynyon sa roun zilé ki ka sitchwé so kò annan Lwès-a di loséyan Endjen-an pa 21 dégré di latitid sid ké 55,5 dégré di lonjitid lès. Li sa sitchwé annan lémisfè sid-a, à 684 km à lès-a di Madagaskar.
Laréynyon sa zilé-a ki pi ògsidantal-a dé Maskarengn don ka fè égalman pati zilé Moris, à 172 km à lès-nò-lès, ké Rodrig, tout 2 ka fè pati di répiblik di Moris. Maskarengn-yan sa tradisyonnèlman rataché o kontinan afriken.
Jéyoloji ké rélyèf
thumb|Jéyografi di Laréynyon. thumb|Rélyèf-a ki ègzasèrbé di zilé-a ka transparèt malgré laltitid-a di sa foto satélit.
Laréynyon sa roun zilé vòlkannik ki nèt i gen tchèk trwè milyon di lannen ké lémèrjans-a di vòlkan di piton dé Lannèj ki sa jòdla, ké roun laltitid di 3 070,50 m, pik-a ki pi élvé-a dé Maskarengn é di loséyan Endjen-an. Lès-a di zilé sa konstitchwé pa piton di Fournéz-a, roun vòlkan ki byen pi résan (500 000 lannen) ki konsidéré kou roun dé pli agtif di plannèt-a. Pati-a ki émèrjé di zilé-a ka rouprézanté ki roun fèb poursantaj (anviron 3 %) di montangn sibmaren-an ki ka fòrmen li.
Dékouvèrt ké pronmyé zabitan
I posib ki èsploratò ostronnézyen ki té ka siyonnen loséyan Endjen-an dipi Lendonnézi jouk Madagaskar ké Lafrik byen dé syèk anvan J.-K., roupéré zilé-ya dé Maskarengn é donk zilé-a di Laréynyon. Plita, o xe syèk apr. J.-K., dé navigatò arab ka dékouvri zilé-a di Laréynyon é ka nonmen li « Dîna morgabin ».
Néyanmwen pronmyé zabitan-yan di zilé-a fika dé miten ki vini di Madagaskar. Annéfè, zilé-a té ka sanblé totalman inabité lò di rivé-a dé navir potidjé di xvie syèk an larout bò Lenn-yan.
Départmantalizasyon ké lògsidantalizasyon
19 mars 1946, Laréynyon ka divini roun départman di lout-lanmè fransé épi, an 1997, roun dé sèt réjyon iltrapériférik di Linyon éropéyen-an.
À départmantalizasyon-an, Laréynyon sa an rwin. Mé métropòl-a mennen à konsanti di gro léfò pou roukonstrigsyon di lékonnonmi ké progré sosyal-a. Lenstrigsyon obligatwè-a ka konstitchwé roun progré désizif. Mété an plas, ké roun léjé dékalaj, di sistenm di sékirité sosyal ègzagonnal ka apòrté roun miyò konsidérab. An koumansman dé lannen senkant, palidism-an, fléyo sanitèr majò dipi roun syèk, sa éradiké. Nonm-an di lit di lopital ka triplé an dis lannen. I ka swiv roun lanmélyorasyon enpòrtan di santé piblik-a, roun chit konsidérab di mòrtalité ké roun logmantasyon galopan di popilasyon-an, natalité-a ki ka kilminen à roun nivèl rékò ki pròch di 50 pou mil.
Tradisyon
2 fòrm di lèsprésyon mizikal-a ka konpozé istorikman tradisyon folklorik-a di Laréynyon. Si roun, séga, sa roun varyan kriyòl di lakadri, ròt, maloya, à zimaj-a di blues anmériken, ka vini di Lafrik, ki poté pa nostalji ké doulò-a dé katib ki dérasinen é déporté di yé latè natal.
Maloya dé katib, dansé di lalir ritchwèl tout an mélopé é an jéstchwèl, ki ka fè so kò kazi klandéstinman lannwit otour di roun difé ; tchèk enstrouman di lakonpangnman té di konfègsyon véjétal (banbou, kalbas, etc.).
Irak
Irak, an form longe Répiblik di Irak, sa roun péyi di Pròch-Oryan, sitchwé o nò pénensil arabik. Irak, term ki ka vini di persan Eraq é ka signifyé litéralman « bas latè », sa pafwè aplé Bilād ar-Rāfidain, litéralman « péyi-a di dé flèv », an référans o Tig é à Éfrat.
René Descartes
René Descartes, né 31 mars 1596 atè La Haye-en-Touraine (jòdla Descartes) é mouri 11 févriyé 1650 atè Stockholm, sa roun matématisyen, fizisyen ké filozòf fransé.
Li sa konsidéré kou roun dé fondatò di filozofi modèrn-an. I ka rété sélèb pou avwar èsprimé andan so Diskou di métòd-a cogito-a — « Mo ka pansé, donk mo sa » — fondan ensi sistenm-an dé syans asou sijè-a konésan fas o monn ki li ka rouprézanté so kò.
Wè osi
Katégori:Filozòf
Chanm-ben
Oun chanm-ben (ou chanmben) sa, annan oun lyé di bitasyon, oun pyès annan lakèl pé sa éfèktchwé opérasyon-yan di lijyèn kòporèl : pran roun ben ou roun douch, lavé so lanmen ou vizaj-a, razé so kò, etc. Chanmben pé osi konporté oun WC.
Krishna
thumb Krishna (Krichna, Kṛṣṇa, कृष्ण, sonm, blé-nwè, an sanskrit) sa roun divinité sanblab di endouism-an. Annan laplipa dé tradisyon endou, li sa lwitchenm avatar(enkarnasyon) di Vishnou. Pou tchenban-yan di Gaudiya Vaishnavism, li ka rouprézanté divinité souprenm-an à lorijin-an di tout ròt-ya. Krishna sa divinité-a pli vénéré-a di Enn-an à lorijin-an di nonbré sampradaya (tradisyon) bhakta(dévosyonèl) ki dédjé à so adorasyon.
Wè osi
Katégori:Endouism
Potidjé
Potidjé-a (an potidjé português) sa roun lanng ki ka apartni à branch ronman-an di fanmi-a dé lanng endo-éropéyen. Lokitò-ya di potidjé ka aplé so kò « lizofonn »-yan.
Potidjé-a ka tchipé sizyenm laplas-a dé lanng ki pli palé-ya annan monn-an si nou ka tchenbé kont di nonm di moun don a yé lanng matèrnèl. Li sa lanng-an ki pli palé an Lanmérik di Sid é di Lanmérik laten, apré èspangnòl-a (pli di tchè di popilasyon-an di Lanmérik laten ka palé potidjé-a). Atè Lafrik, potidjé-a ka prézanté so kò kou roun enpòrtan lanng véyikilèr annan ansyen kolonni potidjé-ya. I ka rouprézanté o total 280 milyon di lokitò don a lanng matèrnèl-a annan monn-an é sa ensi trwézyenm lanng éropéyen-an ki pli palé-a antan ki lanng matèrnèl-a apré èspangnòl-a (406 milyon) ké anglé-a (335 milyon), é ka rouprézanté 4 % di PIB mondjal. A osi senkyenm lanng-an pa nonm-an di péy ki gen potidjé-a kou lanng ofisyèl épi sétchenm-an pou nonm-an di anmòrfwézaj à dèstinasyon di potidjé.
Listwè
Ka rivé annan pénensil Ibérik-a an 218 anv. J.-K., Ronmen-yan ka mennen laten vilgèr-a ki sa asandan-an di tout lanng ronman-yan. Lanng-an sa répann pa soda, kolon ké koumèrsan-yan ki ka konstrwi dé lavil ronmen prensipalman bò dé kolonni dé sivilizasyon antéryò dé Lisitannyen.
Ant 409 ké 711 apr. J.-K., Lanpir ronmen-an di lògsidan ka éfondré so kò é pénensil Ibérik-a sa konkéri pa pèp jèrmannik-ya (a Lenvazyon barbar-ya). Tchipan-yan, ki ésansyèlman Swèv ké Wisigot, ka adòpté kiltir ronmen-an ké djalèk-ya an laten vilgèr di pénensil-a.
Apré lenvazyon maures di 711, arab-a ka divini lanng administrativ-a dé réjyon ki konkéri, mé popilasyon-an ka kontinwé palé ésansyèlman roun fòrm di ronman kouminéman aplé « mozarab ». Lenfliyans-a di arab-a asou djalèk ronman-yan ki palé annan rwéyonm krétchen éropéyen-yan té fèb, ki ka afègté prensipalman yé lègsik.
Dokiman-yan ki pli ansyen-yan an lanng potidjé, antkoupé di nonbré fraz laten, sa dé dokiman notaryal di ixe syèk. Sa faz sa konnèt anba non-an di « proto-potidjé » (ant ixe-an ké xiie syèk-a). Potidjal-a ka divini roun rwéyonm endépandan ké Rwéyonm di León an 1139, anba rwè Alphonse Ier di Potidjal. Annan pronmyé péryòd di vyé-potidjé — péryòd galayko-potidjé (di xiie o xive syèk) — lanng-an ka divini progrésivman di lizaj jénéral. Pannan tchèk tan, galayko-potidjé sa lanng-an di prédilègsyon pou powézi lirik-a an Hispania krétchen, kou lògsitan-an sa lanng-an di litératir ògsitan-an pou troubadour-ya. An 1290, lirwè Denis Ié di Potidjal ka kréyé pronmyé linivèrsité potidjé-a atè Lisbonn (Estudos Gerais, déplasé plita atè Coimbra), é ka dékrété ki potidjé-a, jouk-la senpléman aplé « langaj koumen » ka divini lanng ofisyèl-a.
thumb|Kart kronnolojik ki ka montré dévlopman-an ké lévolisyon-an dé lanng ki palé annan pénensil ibérik-a di lannen 1000 à nou jou.
Klasifikasyon
Potidjé-a ka apartni o group ibéro-ronman dé lanng ronman. So gangan sa galayko-potidjé don ka vini égalman galisyen-an ké fala-a.
Répartisyon jéyografik
Potidjé-a sa lanng matèrnèl-a di majorité-a di popilasyon-an di Potidjal (95 %, swé 10 milyon di lokitò, okèl ka ajouté so kò 4,9 milyon d'èspatriyé), di Brézil (95 %, swé 205 milyon), di Sao Tonmé-ké-Prensip (95 % à 99,8 %) é di Langola (60 %) é sa lanng-an ki pli palé-a o Mozanbik (50,4 % soulon rousansman-an di 2007 mé rounso 10,7 % don a lanng matèrnèl-a (swé 2 milyon di lokitò), an fòrt progrésyon (1,2 % an 1980 ké 6,5 % an 1997). An 1983 li sa palé pa 11,5 % di popilasyon-an di Gino-Biso.
Pyès donnen sa disponib pou zilé-ya di Kap-Vèrt don près tout popilasyon-an sa bilenng, popilasyon monnolenng ki ka palé kriyòl di Kap-Vèrt.
Di piti kouminoté lizofonn ka sibzisté annan ansyen kolonni potidjé tèl ki Malaka an Malézi é atè Makao, koté li sa palé pa 2,4 % di popilasyon-an, o Timòr oryantal (35 %) é annan sèrten parti di Lenn-an, tèl ki Goa ké Daman épi Diu, koté li sa palé an ségon lanng pa 20 000 moun, ké 5 000 moun an lanng matèrnèl (swé 25 000 moun).
Èstati ofisyèl
thumb|Èstati ofisyèl di potidjé annan monn-an.
Atchwèlman, potidjé-a sa lanng ofisyèl-a di Langola, di Brézil, di Kap-Vèrt, di Giné-Biso, di Potidjal, di Sao Tomé-ké-Prensip é di Mozanbik. Li sa égalman roun dé lanng ofisyèl di réjyon administrativ èspésyal-a di Makao (ké chinwè-a) é di Timor oryantal, (ké tétoum-an).
Potidjé-a sa lanng ofisyèl-a di plizyò lòrgannizasyon entèrnasyonnal. Kouminoté-a dé lanng potidjé ka konpozé so kò di lwit péy endépandan don lanng ofisyèl-a sa potidjé-a. A égalman roun lanng ofisyèl di Linyon éropéyen-an, ki ka rouprézanté 3 % di so popilasyon, é majoritèr annan Mercosur, di Lòrgannizasyon dé Léta anmériken, di Lòrgannizasyon dé Léta ibéro-anmériken, di Linyon dé Nasyon sid-anmériken, é di Linyon afriken-an (roun dé lanng di travay) ké roun dé lanng ofisyèl di ròt lòrgannizasyon.
Lékritir
Potidjé-a ka ékri so kò ké lalfabé laten-an ki konplété pa dé djakritik (tild-a asou vwéyèl-ya a ké o, ki sa ansyen sign médjéval-a ki ka marké labrèjman-an di "n", pa lègzanp pan (dipen) sa divini pão; sédi; lagsan sirkonflègs; lagsan égi; lagsan grav) é dé djagranm ; nh (ka ékilval o ñ èspangnòl oben o gn fransé), lh (ka ékival o ll èspangnòl oben o gl(i) italyen), ch — don Dé pronmyé-ya, nh ké lh, sa dé konvansyon grafik ki anprenté à lògsitan-an. I ka ègzisté tchèk diférans ant lòrtograf di Brézil é sa-a di ròt péy lizofonn. Potidjé-a di Potidjal pa té ka itilizé, jouk réfòrm-an di 1990 lèt-ya k, w ké y.
Granmèr
Granmantikalman, potidjé-a ka distengé so kò di laplipa dé dé ròt lanng ronman pa lègzistans-a di roun sibjongtif fitir ki ka sèrvi à èsprimen lévantchwèl-a di fitir (Se tiveresdúvidas, liga-me. : « Si to benzwen pozé mo roun késyon, aplé-mo. ») é pa konjigézon-an di lenfinitif-a ké so sijé annan propozisyon enfinitiv-ya. À noté ki èspangnòl ansyen-an té ka posédé égalman roun sibjongtif fitir.
Wè osi
Katégori:Lanng romann
Chan
thumb|right|Chantéz ké gan pa Edgar Degas (1878). thumb|right|Maurice Rollinat chantan ké'n pyano, daprè oun akwarèl di Gaston Béthune (1892). thumb|right|Harry Belafonte chantan, fotografyé pa Carl Van Vechten (1954).
Wè osi
Katégori:Lamizik
1562
1562 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun jédi.
Fizik di sé partikil
Fizik dé partikil oben fizik sibatomik sa branch-a di fizik-a ki ka étidjé konstitchwan élémantèr di matchè-a ké réyonnman-yan, ensi ki entéraksyon. Nou ka aplé li osi pafwè fizik dé rot énèrji pas di nonbréz partikil élémantèr, enstab, pa ka ègzisté à léta natirèl-a é pouvé rounso fika détèkté lò di kolizyon à rot énèrji ant partikil èstab annan aksélératò-ya di partikil.
Dékouvèrt-a di boson di Higgs pèrmèt consensus-a é mizajou an 2014 di tablo dé konpozan di matchè-a ki té établi an 2005 à lokazyon-an dit lannen mondjal di fizik-a.
Réjina
Réjina (pafwè Réjina-Ko) sa roun koumin fransé ki sitchwé annan départman-an di Lagwiyann.
Sitchwasyon
thumb|An rouj téritwè kouminal-a di Réjina.
Tré vas koumin di litoral Lès, ki ka anfonsé so kò annan tchò di danbwa ékwatoryal o sid-lwès. A dézyenm koumin-an di Lafrans ki pli étandou-a pa so sipèrfisi (1 213 000 zègta) apré Maripasoula. So sipèrfisi sa pli enpòrtan ki départman di Lajironn, pli vas départman métropoliten-an.
Vilaj-a sa sitchwé asou bò-ya di flòv Laprouwag.
Annan koumin-an, bò'd 95 000 zègta di marè sa klasé rézèrv natirèl di Ko dipi mars 1998 é 100 000 ròt zègta ka fè pati di rézèrv natirèl dé Nourag. Yé ka apartni toulédé o résan park natirèl réjyonnal di Lagwiyann.
Gisanbour ké Ko sa dé piti vilaj (agsésib an piròg) administrativman rataché ké koumin-an di Réjina pa laplikasyon-an di lalwè-a di Vichy ki té ka enpozé roun chèf-lyé. Réjina té chwézi parmi trwè-ya an rézon di so lenfliyans administrativ-ya ké finansyé. Rougroupman-an di sa téritwè-ya té bay lyé à roun koumin ki divini enpozan an sipèrfisi. Gisanbour té dipi abandonnen.
Koumin limitròf-ya ké Réjina sa, à lès, Wannari, Senjòrj-Loyapòk, o sid Kanmopi, à lwès, Sayil, Sentéli ké Roura.
Klima
Klima sa di tip ékwatoryal ké roun dé plivyonmétri ki pli enpòrtan-yan di Lagwiyann.
Vwè di kouminikasyon ké transpò
Réjina sa lyannen o lavil di litoral, don Kayenn, pa larout nasyonnal 2. Dipi 2003, sa larout té étann jouk Senjòrj-Loyapòk.
Kouminikasyon téléfonnik-ya é di data-entèr-irben sa asiré pa vwè di féso hertzien jouk santral France Télécom di Kayenn Chaton.
Tòponnimi
Non-an "Régina" ka vini di gran avantiryé Louis Athanase Theophane Réjina (1868-1922).
Listwè
Réjina ka tchenbé so non di Louis Athanase Theophane Régina (1868-1922).
Démografi
Lévolisyon-an di nonm di zabitan sa konnèt atravè rousansman-yan di popilasyon-an ki éfègtchwé annan koumin-an dipi 1961, pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon-an di 1946. À pati di 2006, popilasyon légal-ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa Insee-a. Rousansman-an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl, ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal-ya o kour di roun péryòd di senk lannen. Pou koumin-yan di mwen di 10 000 zabitan, roun ankèt di rousansman ki ka poté asou tout popilasyon-an fika réyalizé tout senk lannen-yan, popilasyon légal-ya dé lannen lentèrmédjèr ki fika kant à yé èstimen pa entèrpolasyon oben èstrapolasyon. Pou koumin-an, pronmyé rousansman ègzostif ki ka antré annan kad-a di nouvèl dispozitif té réyalizé an 2007.
Wè osi
Katégori:Koumin di Lagwiyann
Gnostisism
Gnotisism-an sa roun mouvman di pansé ki santré otour di nosyon-an di « konésans », ki ka rougroupé dé dòktrin varyé é miltifòrm ki ka dévlopé so kò o kour dé iie é iiie syèk annan limit-ya di Anpir romen-an. Sa dòktrin-yan ka karaktérizé jénéralman so kò pa afirmasyon-an ki fika moun-yan sa dé lam divin ki anprizonnen annan roun monn matéryèl kréyé pa roun bondjé enféryò mové oben enparfè, Démiurge oben Yahvé à opozé-a dikèl ka ègzisté rounòt fika, transandan é parfè, pli élwagné, oun bondjé sipéryò ki lyé à wonm-an pa konésans-a ki li bay li.
Kristal
thumb|Krital
Kristal-ya ki pli komen sa lanèj-a, souk-a, disèl-ya, silisat-ya, oksid-ya, silfir-ya, métal-ya ké pyè présyéz-a(jenm).
Nou ka aplé fénokristal oun kristal di tay èsèpsyonèl, mè laplipa dé krital ki òbsèrvé sa konpozé di plizyò kristal ki akolé (oben kristalit).
Difé
thumb|upright=1.7|Difé bwa.
Difé sa prodiksyon di roun flanm é dégradasyon vizib di oun kò pa roun réyaksyon chimik ègzotèrmik ògsidasyon aplé konbistyon. Di mannyè jénéral, tèrm-a « difé » ka souvan dézigné oun fénomenn ki ka prodjwi limyèr-a ké chalò-a, ki ka provini di oun konbistyon oben pa.
Konbistchon-an sa roun réyaksyon chimik ké difé ké gaz ki ka dégajé di énèrji tèrmik-a (ègzotèrmik) é di énèrji liminéz-a. A osi dégradasyon vizib-a di roun matchè. Sa dégradasyon sa réyèlman vizib ki pou matchè konbistib solid. Pou gaz sèl, abèsman-an di présyon annan konténan-an pouvé fika òbsèrvé, é pou likid-ya, abèsman-an di nivo di sala si li sa vizib.
Fizik
thumb thumb|Sèksyon transvèrsal dé prémyèr òrbital di atom-a d'hydrojèn, kod-a di koulò rouprézantan anplitid-a di probabilité di élèktron-an (nwè : anplitid zéro, blanng : anplitid magsimal).
Fizik-a sa syans-a ki ka tanté di konprann, di modélizé, é osi di èspilké fénomèn natirèl-ya di liniver-a. Li ka korèsponn à étid-a di monn ki ka antouré nou anba tout so fòrm, dé lalwa di so varyasyon é di so évolisyon.
Poumon
[[Fiché:Illu bronchi lungs numerical labels.jpg|thumb|upright=2|Poumon moun :
Traché
2 : Venn poulmonèr
3 : Artèr poulmonèr
4 : Kondjwi alvéyolèr
5 : Alvéyòl poulmonèr
6 : Ensizir kardjak
8 : Bronch tèrtchèr (sègmantèr)
9 : Bronch ségondèr (lobèr)
10 : Bronch primèr (souch)
11 : Larenks]]
Poumon-an sa roun lòrgann entratorasik pèr di aparèy rèspiratwar, ki ka pèrmèt échanj-a dé gaz vital, notaman òksijenn-an ké djòksid di karbonn. Òksijenn-an sa nésésèr o métabolism di lòrganism-an, ké djòksid-a divèt fika évakiyé.
1684
thumb|9 janvyé : Tamiz a jélé.
1684 sa roun lannen bisègstil ki ka koumansé oun sanmdi.
Char pou briga
Lorijin di tèrm
Tchèk mwa aprè koumansman-an di Pronmyé Lagèr mondjal-a, an òktòb 1914, kolonèl-a Swinton (en) di British Army-a, roun taktisyen militèr, gen projè-a di konsouvwè oun véyikil armé, blendé é à chéni. Oun vizit o fron té an léfè konvenk li ki konbinézon di lagèr-a dé tranché é di mitrayéz té ka ègzijé oun tèl véyikil. Sa projè ka atéri asou biro-a di Winston Churchill, alò Pronmyé Lord di Amiroté-a, ki ka konprann lentérè-a é ka konstitchwé an févriyé 1915 oun komité pou étid-a di sa prototip-ya di « lands ships »(litéralman navir di latè), Landships Committee-a. Char-a ka nèt ensi atè Lonn.
Flèr
thumb| Afich ki ka prézanté divèrs flèr ké enflorésans
An byoloji, koté plant-ya ké flèr(angiospèrm), flèr-a ka konstitchwé lòrgann-an di rouprodiksyon sèkswé-a sa ansanm-an dé « anvlòp » ki ka antouré li. Aprè polinizasyon-an, flèr-a sa fékondé é ka transfòrmé so kò an frwi ki ka kontni grenn-yan. Flèr-ya ki pouvé fika solitèr, mè yé sa pli souvan-an rougroupé an enflorésans.
Trè bonnò, flèr-ya té atiré atansyon-an di wonm-an, ki ka itilizé yé é ki ka kiltivé ye pou parir (kouronn di flèr), pou òrnmantasyon entéryò-a (flèr koupé, boutché, ikebana) é èstéryò (jarden, plat-bannn, etc.) ensi ki pou yé lòdò ké pigman.
Charlemagne
thumb|Dannyé enpéryal an lajan di Charlemagn, enspiré dé modèl romen.
Charlemagne, di laten Carolus Magnus, oben Charles Ie nonmen « Gran-an », né à roun dat enkonnèt (vrèsanblabman douran lannen 742, wè 747 oben 748, pitèt 2 avril), mouri 28 janvyé 814 à Aix-la-Chapelle, sa roun rwa dé Franc é anprò. I ka apartni à dinasti-a dé Carolingien. Tiboug di Pépin le Bref, li sa rwè dé Franc à partir di 768, ka divini pa konkèt rwa dé Lombards an 774 é sa kouronné anprò à Rome pa pap Léon III 25 désanm 800 (oben 24 décembre 800), ka rélévé oun dignité ki té disparèt dipi chit-a Anpir romen di Ògsidan an 476.
Rélijyon
thumb|380px|Rélijyon majoritèr annan chak péyi di monn. thumb| Oun rélijyon ka konsouvwè so kò pli souvan kou roun sistèm di pratik é di krwayans an izaj annan roun kominoté, mè i pa gen di définisyon ki sa roukonèt kou valab pou tousa ki li sa pèrmèt jòdla d'aplé rélijyon. Tèrm laten religio té défini pou prémyé fwè pa Cicéron kou « fè-a di tchipé so kò di roun natir sipèryò ki nou ka aplé divin é di randé li roun klit ». Annan lanng-yan koté tèrm-a sa isou di laten, rélijyon-an sa souvan anvizajé kou sa ki ka konsèrné roulasyon-an ant mounité-a ké Bondjé.
Swaziland
Swazilann, an form long Rwéyonm di Swazilann, an swati Swatini é Umbuso we Swatini, an anglè Swaziland é Kingdom of Swaziland, pafwè aplé Ngwane, sa roun péyi di Lafrik ostral ki pa gen aksè à lanmè, bordé pa Lafrik di Sid ké Mozanbik.
Rélijyon
Wè osi
Katégori:Rélijyon
Lostrali
Lostrali, an fòrm lonng Konmonnwélt di Lostrali (an annglé : Australia é Commonwealth of Australia), sa roun péy di lémisfè sid don sipèrfisi-a ka kouvri pli gran pati-a di Loséyanni. An plis di zilé éponnim-an, Lostrali-a ka konprann égalman Tasmanni ensi ki ròt zilé di loséyan Ostral, Pasifik ké Endjen. Nasyon vwézen-yan ka konprann notanman Lendonnézi, Timò oryantal-a, Papwazi Nouvèl-Giné bò nò, zilé Salonmon, Vannwatou ké téritwè fransé-a di Nouvèl-Kalédonni bò nòlès, Nouvèl Zélann bò sid lès ensi ki téritwè fransé-a dé zilé Kerguelen (TAAF) bò lwès di zilé ostralyen Heard ké McDonald.
Zil di Pak
thumb| Kart di lil di Pak.
Lostrali
Jéyografi
thumb|Oulourou, égalman konnèt anba annglé antan ki Ayers Rock, sa roun senbòl di Lostrali é lyé sakré aborijenn. thumb|Kart di Léta-ya ké téritwè ostralyen-yan.
Zil di Pak
Zil di Pak, an rapanui Rapa Nui (« Gran Rapa »), an espagnol Isla de Pascua, sa roun zil di Chili izolé andan sid-ès di loséyan Pasifik, partikilyèrman koni pou so èstati monimental (moaï) ké so ékritir oséyanyenn inik (Rongo-Rongo).
Lostrali
Jéyografi
Lostrali-a ka étann sokò di 7 692 060 km2 di sipèrfisi asou plak ostralyen. Bòdé pa loséyan Endjen, Pasifik ké, pou Ostralyen-yan, Lostral, Lostrali sa séparé di Lazi pa lanmè d’Arafura é di Timò é di Nouvèl Zélann pa lanmè di Tasman. Li ka konté 34 218 kilonmèt di lakot é ka rouvandiké 7 148 250 km2 di zonn ékonnonmik èskliziv (Sa zonn pas ka tchenbé kont di téritwè antargtik ostralyen.). Soulon roun létid di OCDE é di FMI lizòlman jéyografik-a di sa dé péy gen roun léfè konsidérab annan yé pèrfòrmans ékonnonmik. Li ké provoké oun rédigsyon potansyèl di krwasans.
Prélistwè
thumb|Lar primitif di park nasyonnal di Kakadu.
Dat ègzak-a di pronmyé prézans di moun atè Lostrali sa toujou sijé di gran sasé. Li ganyen di séryé pròv syantifik di prézans di moun i té gen anviron 50 000 lannen. A roun péryòd di bidim boulvèrsman ékolojik atè Lostrali é li sa konsidéré kou konsékans-a di kòlonnizasyon-an di moun. Wonm-an di Mungo sa roun ansyen zabitan di Lostrali ki té viv, i gen anviron 40 000 lannen annan Pléystosenn é té dékouvri òbò di lak Mungo, bò sid di Nouvèl Gal di Sid, bò 3 000 kilonmèt di lakot di nò di Lostrali.
Di kòlonnizasyon-an bò lendépandans (1788-1900)
A rounso bò XVIIe syèk ki zilé ka divini sijé-a di lèsplorasyon éropéyen-an. Tchèk lèspédisyon ka apèrsouvwè sélèb Terra Australis : Néyèrlandé Willem Jansz ka divini an 1606 pronmyé vizitò éropéyen-an ki ka idantifyé Lostrali. So bato, Duyfken, ka jité lank divan kap York. Annan roun rési pòstéryò, roun Néyèrlandé ka dékri téritwè-a ki li ka wè « kou pa kiltivé, é péplé pa tchèk sovaj barbar nwè é kriyèl, ki masakré sèrten di nou maren ». Ké swiv Èspangnòl Luis Váez de Torrès, an misyon pou so péy an 1607, Néyèrlandé Dirk Hartog an 1616, Jan Carstensz an 1623 ké Abel Tasman an 1642. Sa dannyé ka bay so non bay zilé di Tasmanni men limenm nonmen li dapré non-an di lanmiral ké gouvèlnò Anthony van Diemen : « Van Diemenslandt ».
Kiltir
Dipi 1788, roun gran pati di kiltir ostralyen-an ka dérivé di rakaba anglo sèltik. Pannan senkant dannyé lannen-yan, kiltir ostralyen-an té fòrtman enfliyansé pa kiltir popilèr anmériken (sirtou sinéma ké télévizyon) é pa rivé-a di sèt milyon di imigré di tout kontinan-yan di monn. Gran lavil-a kou Sidné oben Mèlbourn sa jòdla tré kòsmopolit, dé èspésifisité ostralyen aparèt pa laswit di lanvironnman, di kiltir aborijenn é di lenfliyans di péy vwézen. Vigò-a ké lorijinalité di lar ostralyen (litératir, sinéma, lopéra, lanmizik, lapentir, téyat, dans, lartizanna) ka val li jòdla oun roukonnésans entèrnasyonnal.
Kòd
Lostrali gen pou kòd :
Poursantaj
thumb|sign poursan %
Oun poursantaj sa roun fason d'èsprimé rapò-a (oben valò rélativ oben propòrsyon) dé éfèktif di Dé ansanm o mwayen di roun fraksyon di san. Jénéralman, sa nonm sa swivi di sign % oben /100, pafwè abrévyasyon-an p.c., oben rarman an ékrivan an tout lèt pou san : 5 %, 5 p.c., 5 pou san.
Fòrmilasyon pratik d'izaj pèrmanan annan tout domenn-yan, poursantaj-a pouvé, pa so aparant senplisité, fè komèt divèrs érò annan so konpréyasyon, ki pran izoléman, ki annan so manipilasyon entélèktchwèl é matématik.
Étik
thumb|Étik-a ka entérésé so kò dipi toujou o mwayen di répartisyon dé richès.
Étik-a (di grèk ethos « karaktèr, koutim, mèrs ») sa roun disiplin filozofik ki ka poté asou joujman di valò. Étik-a ka défini so kò tèl oun réflèksyon fondamantal asou lakèl moral-a ké établi so nòrm, so limit é so dévwar. So fòrmilasyon ka karaktérizé so kò pa dé énonsé nòrmatif, prèskriptiv oben òkò évaliyatif parmi lakèl nou ka trouvé dé enpératif katégorik. Démarch étik-a ka distengé so kò kidonk di démarch syantifik-a ki li ka bazé so kò asou dé joujman di fè fòrmilé andan dé énonsé dèskriptif, parmi lakèl nou ka trouvé dé enpératif ipotétik. An absans d'enpératif katégorik oun fòrmilasyon étik ka roulévé di roun fot di lojik entitilé paralojism natiralis. Pou dé filozòf tèl ki Aristote é Kant, étik-a gen pou but di défini sa ki divèt fika.
Annèks
Katégori:Étik
Étik di résiprosité
Étik di résiprosité oben règ dilò-a ka dézigné oun règ moral don prensip fondamantal-a sa énonsé annan prèsk tout grann réjyon ké kiltir : « trété ròt-ya kou to lé ki ròt-ya ka trété to » oben « pa fè ròt moun sa to pa lé ki ròt moun fè to ». Sa préyokipasyon sa entimman lyé o dévlopman di mounité-a dipi so lorijin-ya. Li anrichi so kò é ka rounouvlé é ka konstitchwé oun sours di enspirasyon ésansyèl pou aprofondisman-an di konsèp modèrn dé drwè di wonm-an.
Wè osi
Katégori:Étik
Sinéma
thumb|left|Oun kaméra 35 mm a manivèl di sé lannen 1930 ("tchoub" sa anfèt vizò, objektif sa sitchwé a drèt di fotografi-a.) thumb|upright=1.0|Amòs di pélikil. thumb|Charlie Chaplin é Jackie Coogan ofon Le Kid (1921). thumb|upright=1.0|Sallie Gardner at a Gallop pouvoir êt konsidéré kou ansèt di tou sé film, mè but di so otò té di pandriyé, di arété mouvman, é pa di rouprodwi, oun konsepsyon syantifik é pa di divertisman.
Sinéma sa roun lar di spèktak. Lar sinématografik sa karaktérizé pa spektak-a propozé o piblik anba fòrm di'n film, ki lé di di oun rési (fiksyonèl oben dokimantè), véyikilé pa oun sipò (pélikil soup, bann magnétik, konténan nimérik) ki sa anréjistré pwi li pa oun mékanism kontni oben entermit ki ka kré ilizyon di imaj an mouvman, oben pa oun anréjistréman é oun lektir kontini di doné enformatik.
Kristyanism
thumb|Mozayik di Jézi-Kris. Kristchanism-an sa roun rélijyon abrahamik ki fondé asou ansègnman-an, moun-an ké lavi di Jézi di Nazarèt, tèl ki entèrprété à partir di Nouvèl Tèstaman. A roun rélijyon di élo ki ka konsidéré Jézi-Kris kou Mési-a ki anonsé pa profèt-a di Ansyen Tèstaman ; lafwa an rézirèksyon di Jézi sa o tchò di kristyanism pas li ka signifyé koumansman-an di roun èspwar d'étèrnité libéré di mal.
Wè osi
Katégori:Kristyanism
Reptil
Rèptil-ya (di laten, rampant) sa dé zannimo térès à tanpératir varyab (ectotherm) é o kò souvan alonjé é ka roukouvri di zékay. Sa group, pafwè konsidéré kou roun takson ki dénomé Reptilia, ka enkli osi dé zannimo ki disparèt kou dinozò-ya, ptérozò-ya, ichtchozò-ya, plézyozò ké plyozò. Ké lésò-a di kladistik-a, é soutou di kladism, sèrten syantifik té koumansé à konsidéré ki sa rougroupman pa té pèrtinan. An léfè rèptil-ya pa sa roun group olofilétik ki ka enkli tout désandan-yan di roun zansèt komin èsklizif. Yé ka fòrmé oun rougroupman parafilétik pas manmifè-ya ké zozo-ya ki ka dérivé di roun zansèt rèptilyen an sa èskli.
Fon monétèr enternasyonal
Fon monétèr entèrnasyonal-ya (FME) sa enstitisyon ki ka rougroupé 189 péyi, don lòbjèktif-a sa di « promouvwè koopérasyon monétèr entèrnasyonal-a, garanti èstabilité finansyèr, fasilité échanj entèrnasyonal-ya, kontribiyé à roun nivo élvé di anplwa, à èstabilité ékonomik é fè tchoulé povté-a ».
Richard Wagner
thumb|Portrè di Richard Wagner (Munich an 1871) Fotograf : Franz Hanfstaengl
Wilhelm Richard Wagner, né 22 mè 1813 koté Leipzig é mouri 13 févriyé 1883 koté Véniz, sa roun konpozitò, dirèktò di téyat, ékriven, chèf di lòrkès é polémis alman di péryòd romantik, té partikilyèrman konnèt pou so katòrz lopéra ké dranm lirik, don dis prensipal-ya sa régilyèrman jwé lò di Fèstival anniyèl ki li kréyé an 1876 é ki ka déroulé so kò chak été annan lopéra-a di Bayreuth, té konsouvwè pa li-menm pou ègzékitasyon di so òv.
Loséanografi
thumb|Navir di risas/platform di enstriman, itilizé dipi 1962. thumb|...
Oséyanograf-ya ka étidjé oun trè gran nonm di laspè dé loséyan é dé lanmè, ki ka enkli tèktonik-a dé plak, gran sik byojéyochimik-ya, kouran oséyanik oben òkò lòrganism-yan é ékosistenm maren-yan oben òkò lyen-yan ant loséyan é modifikasyon klimatik.
Povté
thumb|250px|Povté. thumb|250px|Oun SDF koté [[Pari.]] Povté-a sa roun tèrm ki ka karaktérizé sitchwasyon-an di roun endividi, di roun group di moun oben di roun sosyété ki pa ka dispozé dé rousours sifizant pou pèrmèt li di satisfè so benzwen fondamantal-ya é di dévlopé nòrmalman so kò. Povté-a ka référé primitivman so kò à laksè-a à nouritir-a, dilo potab-a, vètman-yan, lòjman-an ké chofaj-a, mè ké progré tèknik ké dévlopman-an dé sosyété yé ka konsèrné égalman laksè-a à dé rousours kou élèktrisité-a ké kominikasyon-an, é di mannyè jénéral ansanm-an dé kondisyon di lavi, ki ka enkli laksè-a à dé swen di santé ké édikasyon-an.
Loséan
thumb|Animasyon montran sé dékoupaj posib an 5, 4, 3 ou 1 sèl loséan.
Oun loséan sa souvan défini, an jéyografi, kou roun vas étandou dilo salé ki konpran ant Dé kontinan. Li plito ka konsèrnen volim-an, koté dilo-a sa an pèrmannans rounouvlé pa kouran maren-yan. Aprogsimativman 70,8% di sirfas di Latè sa roukouvri par loséan mondjal, kominéman divizé an senk loséan - Pasifik, Latlantik, Largtik, Lantargtik, Endjen - é an plizyò dizenn di lanmè.
Loséyan mondjal ka abrité lamajorité di lavi asou Latè (50 a 80 % sélon sé èstimasyon) ka jénéré pli di 60 % di sé servis ékosystèmik ki ka permèt nou di viv, an prémyé tan par laprodiksyon di majèr parti di oksyjèn-a ki nou ka respiré.
Loséyan mondjal-a ka régilé à pli di 80 % klima di Latè. I ka jwé oun ròl majò annan tanpératir térès.
Not ké référans
Katégori:Loséan
1563
thumb|5 désanm : klotir di concil de Trente, twèl di Paolo Farinatis.
1563 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun vandrédi.
Diktatir
thumb
Kristòf Kolon
thumb
Diktatir
Soulon Trésor de la langue française, oun diktatir sa roun réjim politik annan lakèl oun moun oben roun group di moun ka ègzèrsé tout pouvwar-ya di fason absoli, san ki pyès lalwa oben enstitisyon ka limité yé mè a pou présizé ki menm roun réjim otoritèr pouvé gen dé lalwa, dé enstitisyon, é menm roun parlman ké dé dépité ki éli, mè pa libman é pa ka rouprézanté kidonk dé kont-pouvwar : annan roun diktatir, sèl koèrsisyon-an(asiré pa fòs larmé-ya é/oben di lòrd) ka rouléyé pouvwar-a, di sòrt ki lalwa-ya pa fika étikman léjitim ké enstitisyon-yan sa faktis.
Kristòf Kolon
Kristòf Kolon (an italyen : Cristoforo Colombo ; an espagnol : Cristóbal Colón), né ant lou 26 out é lou 31 òktòb 1451 asou téritwar di répiblik di Gênes, é mouri lou 20 mè 1506 à Valladolid, an Espagn, sa roun navigatò o servis di sé monark katolik espagnol Isabelle de Castille é Ferdinand d'Aragon.
Novanm
thumb|Novanm, ekstrè di sé Très Riches Heures du duc de Berry (ver 1485-1486), mizé Condé, Chantilly, ms.65, f.11.
Sa mwa ka douré 30 jou. So non ka soti di laten "novem", ki ka signifyé nèf pass li té nèvyèm mwa di ansyen kalandriyé romen, November (au génitif novembris).
Iran
Iran-an (an pèrsan : ايران, Irân), égalman aplé Pèrs, an fòrm lonng Répiblik islamik d'Iran (an pèrsan : جمهوری اسلامی ايراﻥ, Jomhuriye Eslâmiye Irân), sa roun péyi di Azi di Lwès. Li sa bòrdé o nò pa lanmè Kaspyenn-an, o sid pa gòlf Pèrsik-a ké gòlf-a d'Oman. I ka patajé dé frontchèr ké Afghanistan-an, Arméni-a, Azerbaïdjan-an, Irak-a, Pakistan-an, Tirkménistan-ab ké Tirki-a. Péyi-a ka kouvri oun sipèrfisi di 1 648 195 km2. Iran-an sa roun péyi fòrtman divèrsifyé asou plan-an dé gran ansanm natirèl ki di so popilasyon ké so kiltir.
Wè osi
Katégori:Azi
Charles Darwin
thumb
Charles Darwin /tʃɑːlz ˈdɑː.wɪn/ (né 12 févriyé 1809 atè Shrewsbury annan Shropshire – mouri 19 avril 1882 atè Downe annan Kent-a) sa roun natiralis é paléyontològ anglé don travay-ya asou évolisyon-an dé lèspès vivant té révolisyoné byoloji-a ké so ouvraj De l'origine des espèces ki parèt an 1859. Sélèb osen di kominoté syantifik-a di so lépòk pou so travay asou téren-an é so sasé an jéyoloji.
1685
thumb|8 novanm : édit di Potsdam.
1685 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun sanmdi.
2012
Lannen 2012 sa, annan kalandriyé grégoryen, oun lannen bisekstil ki ka koumansé oun dimanch. Nou ka afekté li donk lèt dominikal-ya « AG » é li ka konté 53 simèn.
Antoni van Leeuwenhoek
thumb|Antoni van Leeuwenhoek (tablo di Jan Verkolje).
Antoni van Leeuwenhoek (24 òktòb 1632 atè Delft - 26 out 1723 atè Delft) sa roun komèrsan é savan néyèrlandè, konnèt pou so amélyorasyon di mikroskòp é kou roun dé prékirsò di byoloji sélilèr-a é di mikrobyoloji-a. Li de facto pourswvi òv di Jan Swammerdam, ki té ka viv koté Amsterdam.
Leeuwenhoek ka dévlopé tèknik pou fabriké dé lanti di mikroskòp di roun kalté é roun pwisans enkonnèt ayò annan monn syantifik-a di so lépòk. Dè 1674, i ka an tiré di nonbréz é étonant òbsèrvasyon — dékouvèrt dé protozoèr, dé spèrmatozoyid — trè an avans asou so tan. I ka afirmé osi ègzistans di baktéri.
Nwazèt
thumb|Di gòch à drèt : nwézèt mir, dékòrtiké ké séché.
Nwazèt, nwèzèt oben nwézèt, pafwè aplé « avelin », sa frwi-a di pyénwézèt komen (Corylus avellana), ensi ki di divèrs lèspès vwézin di janr Corylus. Pa métonimi, tèrm-an ka dézigné osi grenn-an (oben anmann) ki andan sa frwi é ki sa komèstib.
Asou plan botanik-a, nwézèt sa roun koki akenn ki doté di roun périkarp ligné aplé envolik oben tchèkfwè, pa érò, « ékal » ki ka roufranmen oun sèl grenn (anmann-an) ki ka tchipé nòrmalman tout kavité entèrn di périkarp.
Dyoksid di karbonn
thumb|Striktir di dyoksid di karbonn.
Djòksid di karbonn, osi aplé gaz karbonik oben anibrid karbonik, sa roun konpozé inòrganik don fòrmil chimik-a sa CO2, molékil-a ki gen roun èstriktir linéyèr di fòrm-an O=C=O. I ka prézanté so kò, anba kondisyon nòrmal di tanpératir é di présyon, kou roun gaz ki enkolòr, inodò, à savò pikant-a.
CO2-a sa itilizé pa anabolism-an dé véjétal pou prodjwi byomas-a atravè fotosentèz-a, processus ki ka konsisté à rédjwi djòksid-a pa dilo-a, gras à énèrji liminéz-a ki ka rousouvè di solèy é kapté pa klorofil-a, an libéran di òksijenn-an pou prodjwi dé oz, é an pronmyé lyé di glucose pa sik-a di Calvin.
2013
Lannen 2013 sa roun lannen konmin di kalandriyé grégoryen ki ka koumansé oun mardi é ka koresponn à 2013e lannen di nou lè, à 13e lannen di IIIe milénèr é di XXIe syèk é à 4e lannen di déséni 2010-2019.
Kannal (vwa dilo)
thumb|Kannal di Ille-et-Rance antr Rennes é Sen-Malo. thumb|Kannal di Loing, prè di Épisy (Lafrans), pri pa laglas, an frévyé 2012. thumb|Kaz o bò'd roun kannal a Marken (Péyi-Ba).
Oun kannal sa roun kour dilo artifisyèl, di sèksyon ouvèrt, navigab oben pa. I ka an ègzisté trwa gran : lit di larivyè kannanlizé, konstriksyon di roun kannanl latéral answit ranpli ké dilo-a di larivyè-a, oben konstriksyon di tout pyès koté i pa ka ègzisté di kour dilo.
Roumark : an gwiyanè, mo « chénal », di menm lorijin étimoljik ki mo « kannal » - di latin canalis dérivé di canna, ka fè référans o lit di roun flèr.
Jénéralité
Nou divèt distengé :
Lagèr
thumb|Kològn an Almagn, 24 avril 1945, totalman détrwit pa bonbardman-yan.
Lagèr-a ka défini so kò kou roun léta di konfli armé ant plizyò group politik konstitchwé, kou dé Léta.
Léta-ya ka fè an téyori lagèr-a a ròt Léta, pa o endividi ni o fanmi ki ka konpozé yé. Ensi, lagèr-a sa défini kou roun ak diplomatik di dannyé rékour aprè iltim négosyasyon-yan.
Étni
thumb|Group étnolengwistik di Afghanistan (CIA, 1997).
Lagèr
Lagèr-ya é yé mwayen sa jouridikman soumiz à dé règ di lonnò ansyenn é taktikman admiz, lalwa-ya di lagèr-a, divini fonnman di drwè entèrnasyonal piblik.
Étni
Oun étni oben oun group étnik sa roun popilasyon di moun ki ka konsidéré ki yé gen an komen oun asandans, oun listwè, (istorik, mitolojik) oun kiltir, oun lanng oben oun djalèk, oun mòd di lavi ; byen souvan tout sa éléman an menm tan. Aparténans-a pou roun étni oben étnisité sa lyé pa roun patrimwann komen, ki sa fika lakiltir-a, asandans-a, ròl sosyal-a, lorijin jéyografik-a, lanng-an oben djalèk-a, idéyoloji-a, rélijyon-an, mitoloji-a, tchwizin-an, abiyman-an, lanmizik-a...
Wikipédja an kriyòl gwiyannen
Wikipédja an kriyòl gwiyannen sa lédisyon-an di Wikipédja ki marké an Kriyòl Gwiyannen. Li fika kréyé 22 novanm 2019.
Artik konnègs
Katégori:Kriyòl Gwiyannen
Fonksyon (matématik)
thumb
An matématik, oun fonksyon sa roun rélasyon ant roun ansanm d’antré (varyab) é roun ansanm di sòrti (imaj), ké propriyété-a ki chak antré sa lyannen o plis a roun inik sòrti. Oun lègzanp di fonksyon sa fonksyon-an ki à tou nonm ki noté x ka asosyé so karé. Ensi, nonm-an 3 ka asosyé nonm-an 9, é nonm-an -4 nonm-an 16, pa lègzanp. Nou ka noté oun tèl fonksyon f (x) = x2oben f :x ↦ x2 ; notasyon-an f (x) sa li f di x. Nou ka ékri f (3) = 9 oben òkò f (-4) = 16.
Annan kad-a di analiz-a, tèrm-an sa ésansyèlman anplwayé pou roun fonksyon nimérik, a-pou-di don rézilta-a sa toujou roun nonm. Mè li ka itilizé so kò pafwè pou dé ègstansyon di nosyon-an kou klas-ya di fonksyon p-entégrab oben distribisyon-yan tèl fonksyon-an di Dirac.
1564
thumb|30 jen : fondasyon di Fò Caroline an Florid.
1564 sa roun lannen bisègstil ki ka koumansé oun sanmdi.
2014
Lannen 2014 sa roun lannen konmin di kalandriyé grégoryen ki ka koumansé oun mèrkrédi é ka koresponn à 2014e lannen di nou lè, à 14e lannen di IIIe milénèr é di XXIe syèk é 5e lannen di déséni 2010-2019.