cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Échanj
Pou ki roun échanj ka ègzisté, a pour ki li gen omwen Dé parti (li pouvé gen plizyò, kou annan komèrs triyangilèr) ant lakèl té gen dé don, swé dé flux, swé dé mésaj résipròk.
Pli kouraman, mè an roun sans pli pròpman ékonomik, oun échanj sa roun zak ant Dé parti é dé échanj ka dézigné dé rélasyon ant dé moun fizik, dé Òrganizasyon, dé Léta.
Oun échanj sa pozitif si Dé parti-ya gen roun avantaj, li sa nét si sa pa ka chanjé anyen pou Dé parti-ya, é li sa négatif si li sa dézavantajé pou Dé parti. Li sa dézékilibré si Dé parti-ya pa ka gen menm avantaj.
Enfrastriktir
Enfrastriktir-a sa roun ansanm d'éléman entèrkonèkté ki ka fourni kad-a pou sipòrté totalité-a di èstriktir-a.
Tèrm-an sa souvan itilizé di roun fason trè abstrèt. Pa lègzanp, zouti-ya d'enjényéri enfòrpatik sa tchèkfwè dékri kou roun parti di enfrastriktir di roun anvironnman di dévlopman, é tèrm kapital-a d'enfrastriktir an ékonomi pouvé fika tròp larj, kou I ka enkli abiyman-an jouk sistenm-an di kannal ki ka étann so kò asou roun kontinan. A pou osi pondéré ké nosyon di robistès annan roun anvironnman flwid.
Èspò
thumb|Légzanp di èspò : lèskrim, latlétism, rigbi ké XV é siklism.
Ménenjit
Ménenjit-a sa roun maladi karaktérizé pa roun enflamasyon dé ménenj, anvlop-ya di névraks (anséfal ké mwal spinal). Sa enflamasyon pouvé fika akoz di roun enfèksyon pa roun virus oben roun baktéri pa lègzanp, é mwen souvan pa roun médikaman. Ménenjit-a pouvé ménasé pronostik vital an rézon di proksimité imédjat-a dé ménenj é di anséfal-a ; a roun irjans. A ésansyèlman fè-a dé ménenjit baktéryenn, pli rar, tandi ki ménenjit viral-ya, pli frékant, sa an prensip bénign.
Èspò
Èspò sa roun ansanm di ègzèrsis fizik oben mantal ki nou ka pratiké anba fòrm di jé endividjwèl oben kolèktif ki pouvé mennen an konpétisyon. Èspò sa roun fénonmenn kazi inivèrsèl annan tan-an é annan lèspas moun-an. Grès antik-a, Ronm antik-a, Bizans, òksidan médjéval épi modèrn, men osi di Lanmérik prékolonbyen oben Lazi, sa tout marké pa lenpòrtans di èspò. Sèrten péryòd sa sirtou marké pa dé entèrdi.
Ménenjit
Sign abitchwèl-ya di ménenjit-a sa séfalé-a (mal di tèt), rédò-a di lanik, lafyèv, konfizyon-an, vomisman-an, fotofobi-a (entolérans pou limyè-a) ké fonofi-a (antolérans pou brwi-a).
Èspò
Wè osi
Katégori:Èspò
Ménenjit
Wè osi
Katégori:Maladi
Enfini
thumb| ∞ : senbòl enfini.
Mo-a « enfini » (-e, -s ; di laten in-, préfiks négatif, é finitus, « limité ») sa roun ladjèktif ki ka sèrvi pou kalifyé tchèk kichoz ki pa gen di limit an nonm oben an tay.
Nosyon-an d'enfini té fòrtman marké pansé ògsidantal-a dipi xviie syèk : Alexandre Koyré ka afirmé ki « sibstitisyon-an di roun linivèr ki enfini é omojenn o kosmos fini é yérarchikman òrdoné di pansé antik-a ké médjéval ka enpliké é ka nésésité roufont-a dé prensip pronmyé di rézon filozofik ké syantifik ».
Rélijyon éjipsyenn
Annan rélijyon Éjipsyenn antik-a, Noun é non-an di bondjé di roun loséyan enfini ki ka ègzisté anvan kréyasyon-an di monn.
Kriyòl Gwiyannen
Lapò di lanng afriken (notanman dé lanng gbe pou so èstrigtir granmatikal) ké lanng pèp Nativ anmériken (pou vokabilèr ki ka konsèrnen fonn ké flòr-a) sa fondanmantal annan lorijinalité di lanng-an.
Kriyòl Lagwiyann risouvwè égalman lapò di tchèk lanng réjyonal kou bréton ké charanté.
Agnostisism
Agnotisism-an (oben pansé di entérogasyon-an) sa roun konsèpsyon soulon lakèl lèspri moun-an pa pouvé aksédé à absoli-a. Soulon agnostik-ya, li sa enposib di tranché déba-a asou ègzistans-a di roun bondjé oben di roun divinité. I pa gen pyès pròv définitiv asou sijè-a, é I pa posib di prounonsé so kò.
Kriyòl Gwiyannen
Kriyòl gwiyannen gen rounlo palò an koumen ké kriyòl di Lézanti-ya, an révanch, pou so prounon pésonnèl, li ka prézanté davantaj di similitid ké kriyòl di zilé Moris, dé Séchèl é di Lalwizyann.
Agnostisism
Si agnostik-ya ka rifouzé roufizé di prounonsé so kò kant quant à ègzistans di roun entélijans sipéryò, i pa ka akòrdé, an révanch, oben di mwen ka tann à akòrdé, pyès transandans ké pyès valò sakré o rélijyon (profèt, mési, tèks sakré...) é à yé enstitisyon (klèrjé,  ritchwèl ké prèskripsyon divèrs...).
Kriyòl Gwiyannen
Listwè
Kriyòl gwiyannen té roun lanng palé ant katib ké kolon. Men kondisyon-yan di konstitisyon di kriyòl di Lagwiyann té sansibman diféran di kriyòl antiyé, di roun pa an rézon di djopopo ant Fransé, Annglé, Olandé, Potidjé ké Èspagnòl, é, di rounòt pa, di djalèk fransé kou kadjen té bokou enfliyansé kriyòl gwiyannen, sa ki randé li sansibman diféran do kriyòl Matinikè, Aysyen, Sentlisyen ké Gwadloupéyen. Annan téritwè Brézilyen-an di Lanmanpa, frontalyé ké Lagwiyann, sa kriyòl gwiyannen té souvan konfonn ké Karipounya, rounòt Kriyòl. Atò, kriyòl gwiyannen-an sa larjman palé é konprann laba.
Palidism
thumb|Oun Anopheles gambiae (oun dé lèspès di anofèl, vèktò di parazit rèsponsab di palidism).
Kriyòl Gwiyannen
Listwè
I ka ègzisté kidonk annan kriyòl gwiyannen-an tchèk mo an koumen ké kriyòl Lézanti, soupannan, oun sèrten nonm di palò ka diféransyé yé sansibman.
Palidism
Palidism-an oben malaria sa roun maladi enfèktchéz akoz di roun parazit di janr Plasmodium, propajé pa pikir-a di sèrtenn lèspès di moustik anofèl.
Kriyòl Gwiyannen
Listwè
Dayò, Gwiyannen-yan ka prounonsé lèt "r" kou annan réjyon fransilyenn-an. Alò ki atè Lézanti, prounonsyasyon-an di "r" ka sanblé simi-vwéyèl "w".
Palidism
Ké 207 milyon di moun malad ké 627 000 désè an 2012; palidism-an ka douméré parasitoz-a ki pli enpòrtant é ka konsèrné majoritèrman timoun-yan di mwen di senk lan é fanm-yan ki ansent. 80 % dé ka sa anréjistré an Afrik sibsaharyenn.
Wè osi
Katégori:Maladi
Kriyòl Gwiyannen
Listwè
Prounon pésonnèl-a sa plasé anvan non-an, kontrèrman annan varyété antiyé :
Marké ké lègsik
Simi-vwéyèl-ya sa :
Konsonn-yan sa :
Lèksik :
LÈKSIK FRANSÉ - KRIYÒL GWIYANNEN
Tchèk dolo an kriyòl gwiyannen
Marké klasik (marké modèrn) : anmòrfwézaj fransé (proverbe ékivalan an fransé)
Artik-a
An kréyòl gwiyanè, i pa ka ègzisté di mark di janr féminen oben maskilen. Fòrm-an di artik-a sa kidonk menm bagaj pou non maskilen ké féminen.
Artik défini-a
Artik défini sengilyé ka vini akolé so kò dèyè mo ki li ka akonpagné, é sa séparé pa roun trè di inyon. Artik défini-a sa "a" : "ya" sa mark di pliryèl défini. Li sa égalman plasé aprè non-an : Pou mo ki ka tèrminé an "on", "an", "en" ou "-n", nou ké itilizé "yan"
Artik endéfini-a
Artik endéfini-a gen oun fòrm inik, "oun" (égalman entèrchanjab ké "roun"), ki sa plasé anvan non-an : An kréyòl gwiyanè, artik endéfini pliryèl fransé "des" pa ka fòrséman posédé di ékivalan :
Men i vrè ki pafwè nou pouvé antann moun di é itilizé "dé" kou ékivalan fransé di "des".
Janr-a
Pou dézigné oun zannimo, sèks ka swiv artik-a :
Prounon pésonnèl sijé-ya ké ladjègtif posésif-ya
Prounon pésonnèl sijé-ya ké prounon posésif-ya sa idantik sof pou "son, sa, ses" = so. Prounon-yan sa toujou plasé divan vèrb-a sof pou lenpératif-a. Nou ké anplwayé osi byen mo pou "mon papa" = mo papa, "ma maman" = mo manman ki pou "mes cousins" = mo kouzen. Prounon pésonnèl-ya an kriyòl é an fransé. Adjèktif posésif-ya an kriyòl é an fransé. Konparatif dé pronon pèrsonèl gwiyanè vizavi dé ròt kréyòl :
Not ké référans
<references group="https://www.studytroopers.com/rbse-class-10th-sanjiv-deskwork-pdf-download-2023/" />
Lyannaj ègstèrn
Katégori:Lanng Katégori:Kriyòl Katégori:Lagwiyann
Téyori di rélativité
Èsprésyon-an téyori di rélativité-a ka ranvwayé pli souvan-an à Dé téyori konplémantèr ki élaboré pa Albert Einstein : rélativité rèstrent-a ké rélativité jénéral-a. Sa tèrm pouvé osi ranvwayé à roun lidé pli ansyenn, rélativité galiléyenn-an ka apliké so kò à mékanik newtonyenn-an.
An 1906, fizisyen alman-an Max Planckutilise èsprésyon-an « téyori rélativ » (Relativtheorie), ki mété laksan-an asou izaj-a di prensip di rélativité. Annan parti diskisyon-an di sa artik, fizisyen alman-an Alfred Bucherer ki ka itilizé pou pronmyé fwè-a tèrm-an « téyori-a di rélativité-a » (Relativitätstheorie).
Konsèp-ya ka mété an avan pa téyori-a di rélativité rèstrent-a ka konprann :
Tablo péryodik di sé éléman
Tablo péryodik dé éléman, égalman aplé tablo oben tab di Mendeleïev, klasifikasyon péryodik dé éléman oben senpman tablo péryodik ka rouprézanté tout éléman chimik-ya, ki òrdoné pa niméro atomik krwasan é òrganizé an fonksyon di yé konfigirasyon élèktronik, lakèl anba-tann yé propriyété chimik.
Konsèpsyon di sa tablo sa jénéralman atribiyé o chimis ris Dmitri Mendeleïev, ki, an 1869, té konstrwi roun tab, diférant di sa ki nou ka itilizé jòdla mè sanblab annan so prensip, don gran entérè-a té di propozé roun klasifikasyon sistématik dé éléman ki konnèt à lépòk-a pou souligné péryodisité-a di ye propriyété chimik, d'idantifyé éléman-yan ki ka rézisté à sèrtenn propriyété  di éléman chimik alò enkonnèt.
Outi
Oun zouti sa roun enstriman fizik itilizé pa roun fika vivan dirèkman, oben pa entèrmédjèr-a di roun machin, afen di ègzèrsé oun aksyon ki pli souvan mékanik, oben tèrmik, asou roun éléman di anvironnman à trété (matchè brit, lòbjè fini oben simi-fini, fika vivan, etc). I ka amélyoré éfikasité-a dé aksyon antroupriz oben ka bay aksè à dé aksyon enposib ròt. Patché ka prokiré roun avantaj mékanik an fonksyonan soulon prensip di roun machin senp kou — antrot — pens-moségnò ki ka èsplwaté prensip-a di lévyé.
Zenvo
thumb|right|150px|Zenvo Logo thumb|right|250px|Zenvo TS1 GT
Zenvo Automotive sa roun danwa otombil compagnie ké prodiktò sport véyikil.
Wè osi
Katégori:Zenvo Katégori:Transpò
Tadjikistan
Tadjikistan, an form long Répiblik di Tadjikistan, an tadjik Tojikiston, Тоҷикистон é Jumhurii Tojikiston, Ҷумҳурии Тоҷикистон, sa roun péyi montagné d'Azi santral.
Johann Sebastian Bach
Not ké référans
Katégori:Personalité
Lar
thumb|252x252px|kréasyon di Adam. Mikel-Anj, 1508-1512. Plafon di chapèl Sixtine, adan sité di Vatikan.
Lar sa roun aktivité moun, prodwi di sa aktivité ou lidé ki nou ka fè tonbé nous kò adrèsan délibéréman a sé sans, a sé émosyon, a sé entwisyon é a entélek-a. Nous pé di ki lar sa pròp di moun é ki sa aktivité pa gen fonksyon pratik défini. Nou ka konsidéré term « lar » pa opozisyon a lanatir « konsou kou pwisans prodwizan san réfleksyon » é a la syans "konsou kou pir konésans endépandant di sé aplikasyon. I ka sanblé tout toutfwè ki objektif di lar sa di atenn laboté.
Katégori:Lar
Métafizik
An filozofi, métafizik-a ka dézigné konésans-a di monn, dé kichoz oben dé processus antan ki yé ka ègzisté « odéla » é endépandaman di èspéryans sansib-a ki nou gen, mè li ka pran dé sans diféran soulon lotò-ya épi soulon lépòk-ya. Trè élwagné dé syans nòrmativ kou étik-a, métafizik-a sa roun syans filozofik ki ka kèsyonnen dabò ègzistans-a dé kichoz oben dé évennman tèl ki yé ka aparèt pou nou, é ki ka tanté answit d'èspilké sa ki ka ègzisté vréman.
Aristote ka défini pou pronmyé fwè-a sa « syans » ki pa gen òkò di non an kalifyan li di « filozofi pronmyèr », pronmyèr an enpòrtans é an dignité.
Wè osi
Katégori:Métafizik
Enjényéri
Enjényéri-a sa ansanm-an dé fonksyon ki ka mennen di konsèpsyon-an é dé étid, di acha-a é di kontrol di fabrikasyon dé ékipman, à konstriksyon-an é à miz an sèrvis-a di roun enstalasyon tèknik oben endistriyèl. Pa ègstansyon, tèrm-a sa osi souvan itilizé annan ròt domenn : nou ka palé pa lègzanp di enjényéri enfòrmatik.
Bengali
Bengali-a oben bangla (বাংলা (bangla)) sa roun lanng endo-iranyenn (anba-branch endo-aryenn) di fanmi-a dé lanng endo-éropéyenn. Ké assamè-a, aplicaciones oryantal dé lanng endo-éropéyenn.
Enjényéri
Sa aktivité sa atchwèlman ègzèrsé à tit prensipal pa dé sosyété dit 'sosyété d'enjényéri' ki ka étidjé, ka konsouvwè é ka fè réyalizé tout oben parti di'n aménajman (pòrtchwèr, routyé, etc.), di roun ouvraj (lopital, izin, etc.) oben di roun ékipman (tronson d'Airbus, véyikil élèktrik, etc.).
Bengali
Orijinèr di réjyon-an di Bengal à Lès di anba-kontinan endjen, pronmyé lanng palé o Bangladesh (an 2011, 76 % di popilasyon-an gen li kou lanng matèrnèl), swé 106 milyon di lokitò ensi ki 13,8 % antan ki ségonn lanng, swé 19 milyon di lokitò, pou roun total di 126 milyon di lokitò) ké 2e lanng palé an Enn, anviron 94 milyon di lokitò lanng matèrnèl, swé anviron 200 milyon di lokitò lanng matèrnèl annan monn-an an 2011.
Wè osi
Katégori:Lanng Katégori:Lanng endo-éropéyenn
Agrikiltir
thumb|Kiltir entansiv di ponm di latè an plen chan.
Skull ring
bag zo bwa tèt (skull ring) se katòzyèm estidyo album Ameriken chantè wòch Iggy Pop la, ki te pibliye an Novanm 2003. Chak tras sou album lan prezante pèfòmè envite yo. Pèfòmè yo se Stooges yo, trol yo, Green Day, Sòm 41, ak pèch.
Agrikiltir
Agrikiltir-a (di laten agricultura, konpozé à partir di ager, chan é colere, kiltiv) sa roun processus pa lakèl moun ka aménajé yé ékosistèm é ka kontrolé sik byolojik-a di lèspès domèstiké, annan but-a di prodjwi dé aliman ké ròt rousours itil à yé sosyété. Li ka dézigné ansanm-an dé savwar-fè é aktivité ki gen pou lòbjè kiltir-a dé sòl, é, pli jénéralman, ansanm-an dé travay asou milyé natirèl-a(pa rounso térès) ki ka pèrmèt di kiltivé é prélvé dé vivan (véjétal, zannimo, wè chanpignon oben mikròb) itil pou moun.
Skull ring
Istorik
Pèfòmè yo sou pifò nan tren yo sou album lan se trol yo, bann Iggy a soti nan epòk la Beat 'Em Up. Manm bann orijinal li Stooges yo parèt tou sou kèk nan tren yo.
Yon sèl moun ki pa marye, "Ti Konnen Li Tout", te libere nan album lan e li te prezante Sòm 41. Yon videyo mizik pou chante a te resevwa antèn siyifikatif. [Sitasyon nesesè]. "Ti Konnen Li Tout" parèt tou nan jwèt videyo mashkar loraj 2004 la.
Istwè dé syans
Listwè dé syans oben istwè dé syans sa étid-a di évolisyon-an di konésans syantifik-a.
Syans-a, antan ki corpus di konésans mè égalman kou mannyè di abòrdé é di konprann monn-an, konstitchwé so kò di fason progrésiv dipi tchèk milénèr. A an éfè o lépòk protoistorik ki koumansé à dévlopé so kò spékilasyon-yan entélèktchwèl vizan à élisidé mistèr-ya di liniver-a. Listwè dé syans antan ki disiplin ka étidjé mouvman progrésif-a di transfòrmasyon di sa spékilasyon, ké akimilasyon-an dé konésans ki ka akonpagné li.
Listwè dé syans pa sa kronik-a di roun séri di dékouvèrt syantifik. A listwè-a di évolisyon-an di roun pansé, mè osi di enstitisyon ki, annan yé kontèks istorik, ka ofri à sa pansé mwayen-yan di déplwayé so kò, é di tradisyon ki ka vini anrichi li.
Wè osi
Katégori:Istwè Katégori:Syans
Enjényéri
Tèrm-a « enjényéri » sa roun tèrm entrodjwi asé résaman andan lanng franséz-a, pa oubli di tèrm « jéni », dézignan lar di enjényò-a.
Sousouri
Le Sousouri (chauve-souris en français) est un personnage typique du carnaval guyanais
= Dèskripsyon = Sa pèrsonaj-a ka réprézanté sousouri. Yé ka senbolizé lasoufrans. Yé koulèr a nwè ké rouj. Nou ka wè yé annan lari konmin Lagwiyann pannan sézon kannaval. A pito Kayenn nou ka wè yé pisouvan. Yé ka kouri lari-ya toulédimanch kannaval.
= Pèrsèpsyon = Léròp, sousouri a lidé djab men pannan kannaval-a a ròt bagaj. Kannaval Lagwiyann ka réprézanté tout moun ki ka viv annan péyi-a. I gen aprochan 102 oben 110 èspès sousouri Lagwiyann.
Déglizman sousouri lé montré rézistans pannan lépòk katibaj. Sa ganm wè a menm parèy Lagwiyann kou Lakarayib.
Sousouri a senbòl lasoufrans détéritoryalizasyon ké viré annan rétéritoryalizasyon ki fèt annan gran soufrans. Sa ka fè wè lidé kolonyal blanng-yan.
Lafrik, gen rounòt non pou sa pèrsonaj-a.
= Lagwiyann = Kannaval Lagwiyann a roun évennman nou pa pouvé manké annan réjyon-an. Bokou moun ka konsidéré sa bagaj-a, i ka réprézanté kiltir péyi-a. Nou ka trapé tout moun ròt kiltir annan kannaval Lagwiyann.
Kannaval Kayenn ka vini di lèspri, ganm fè kolo-yan. Sa roun pansé blanng fransé, a sa nou ka trouvé annan kannaval lari Kayenn, i gen tout so sans réapropriyasyon. Kouman santiman lèsklav, soufrans, doulè, lèkzil ké linomab ka èsprimé atravè léjann-yan é kwayans moun péyi Lagwiyann. Sousouri sa roun fason annan lèspwi moun-yan, i ka senbolizé mòrtalité di sa richès patrimwann é kiltir idantitèr. Sa réprézantasyon-an a roun mirwar limanité komplèks ki  konstrwi roun visyon ki ka dominé di visyon ròt-a. A konsa mouché Édouard Glissant ka défini sa bagaj-a, antan ki miz au paròksysm di karaktèr dérizwar lajénès krèyòl. Lèspri rasis osidantal a té ka pozé sokò kou roun zannimo pli pròch di moun nwè épi di moun blanng annan pansé (konsepsyon darwinienne di évolisyon, pran kou roun mask grotsk.
= Dénominasyon = Sousouri annnan lèksik Lagwiyann, i adopté pa tout moun ki annan kannaval Lagwiyann. Travay Michel AZÉMA ké Emmanuella RATTIER (1994) asou lanng matèrnel annan lékol, mété an rélasyon timoun-yan ki soti annan fami roun lanng kréyòl ké timoun-yan ki soti annan fami 2 lanng ka fas difikilté pou anprann roun fransé granmatikal. Altèrnans kodik souvan apliké annan kontèks kréyòl, marké pa de sitiyasyon de tip diglosik. Plisyè fonctyoneman annan kominikasyon lanng-yan étidyé pa Sophie Alby et Bettina Migge ka propozé annan roun létid di mélanj lanng-yan di Lagwiyann.
Arabi Saoudit
Arabi saoudit (an arab : العربيّة السّعودية, Al-‘Arabiyyah as-Sa‘ūdiyyah?), an form long Rwayom d'Arabi saoudit (an arab : المملكة العربيّة السّعودية, Al-Mamlakah al-‘Arabiyyah as-Sa‘ūdiyyah?), sa roun monarchi islamik dirijé pa fanmi Saoud dipi so kréyasyon an 1932 pa Ibn Séoud.
Pandoul (fizik)
An fizik, pandoul (oben pannyòl) sa roun sistenm osiyan ki, ékarté di so pozisyon d'ékilib, ka routounen an dékrivan dé osisyasyon, anba léfè-a di roun fòs, pa lègzanp pwa-a di roun mas. Mo-a pandoul, dû à Huygens, ka vini di laten pendere. Pandoul-a di Foucault sa roun dé pli konnèt.
Pa ayò, mo-a « pandoul » sa souvan itilizé annan sinonim di « pendoul senp », menm si so mouvman pli fika « pandoulèr » (nou ka palé ensi di pandoul konik). Anfen, mo-a « pandoul » ka dézigné à lorijin-an lòrlòj-ya don régilasyon-an té asiré pa osiyasyon-an di roun pandoul, aplé balansyé.
Grenn
thumb|Trwa variété di grenn di lanti ki kiltivé. thumb|Sèrten zannimo (gélenngé, pik, etc.) ka pédi dé grenn é frwi andan latè, annan lapo pyébwa-a oben annan bwa ki mouri koté li ké jèrmé pli fasilman thumb|Oun kapsil di kokéliko ké so miltip grenn.|154x154px
Annan sik-a di lavi-a dé « plant ké grenn », ki aplé èspèrmatofit, 'grenn-an sa èstriktir ki ka kontni é protéjé anbriyon véjétal-a. Li sa souvan kontni annan roun frwi ki ka pèrmèt so diséminasyon.
Grenn-an ka pèrmèt ensi à plant-a d'échapé o kondisyon di roun milyé ki divini òstil swé an élwagnan so kò, swé an atandan routour-a di sirkonstans favorab.
Yé ka provini di roun transfòrmasyon di ovil-a ki fékondé. Di sa fè, li sa konpozé an menm tan di parti ki provini di èsporofit matèrnèl (anvlop-ya di grenn-an), di gamétofit (tisou-ya di rézèrv di grenn-an) é di èsporofit di jénérasyon swivant : anbriyon-an.
Lar gotik
thumb|220px|Sainte-Chapelle (1242-1248) a Pari, ché-dòv di lar gotik.
Lar gotik (an laten francigenum opus) sa roun péryod artistik ki ka étann sont kò asou anviron kat san lan, ki dévlopé so kò a partir di ségonn parti di Mwayen Laj an Frans épi an Éròp oksidantal.
Mouvman artistik gotik sa présédé pa péryod romann a é swivi pa péryod rounésans a.
Enprimri
Enprimri-a sa roun ansanm di tèknik ki ka pèrmèt rouprodiksyon-an an grann kantité, asou sipò matéryèl, di ékri é di ilistrasyon, sala afen di pèrmèt oun distribisyon di mas. Jénéralman, nou ka itilizé dé sipò plan é matchè-a ki pli itilizé sa papyé-a.
Sa tèknik-ya ki ka fòrmé sa ki nou ka aplé kominéman chenn grafik-a. Yé ké alé di konpozisyon-an dé tèks o fasonnaj (roulyour, plyour, brochir…) an pasan pa trétman-an dé ilistrasyon (fotogravir), èsprésyon-an é roulèktir-a. Èsprésyon-an « endistri grafik » sa aparèt aprè Ségonn Lagèr mondjal-a pou ranplasé tèrm-an « enprimri », ki tròp jénéral.
Kwiv
thumb|Kwiv natif
Kwiv-a sa éléman chimik-a di niméro atomik 29, di senbòl Cu. Kò senp kwiv-a sa roun métal.
Kénéralité asou éléman kwiv-a asou so kò senp
Kwiv-a sa roun éléman di group 11, di péryòd-a 4, roun éléman di blòk di métal di tranzisyon chalkofil.
Annan tablo péryodik-a dé éléman, kwiv-a sa di menm fanmi-a ki lajan-an ké lò, pas yé chak ka posédé oun òrbital s ki okipé pa roun sèl élèktron asou dé anba-kouch p ké d totalman ranpli, sa ki ka pèrmèt fòrmasyon-an di lyézon metalik(konfigirasyon élèktronik Ar 3d10 4s1).
IShowSpeed
vignette|IShowSpeed an 2021. Darren Watkins Jr. (prounonsé an annglé [ˈdɑːrən ˈwɑːtkɪnz ˈʤuːnjə]), sa roun chantò amériken, né 21 janvyé 2005 koté Cincinnati (Ohio). Sirnonmen IShowSpeed.
Watkins la koumansé so karyèr mizikal an 2021, à senk lan.
Wè osi
Katégori:Personalité
Benjamin Franklin
thumb|Benjamin Franklin bò'd 1785, pa Joseph-Siffrein Duplessis.
'Benjamin Franklin", né 17 janvyé 1706 atè Boston é mouri 17 avril 1790 atè Philadelphie, sa roun enprimò, éditò, markè-palò, natiralis, envantò ké wonm politik amériken.
I ka partisipé à rédaksyon-an di déclarasyon d'endépandans dé Étazini, don li sa roun dé signatèr, sa ki ka fè di li roun dé Pè fondatò dé Étazini.
Èspangnòl
Èspangnòl-a (an èspangnòl español), oben kastiyan (an èspangnòl castellano), sa roun lanng ronman ki palé atè Lèspangn é annan patché péy di Lanmérik ké ròt téritwè annan monn ki asosyé à roun monman di yé listwè ké Lanpir èspangnòl-a.
Taj Mahal
thumb
Èspangnòl
Lanng èspangnòl-a, isou di laten vilgèr ki palé otour di réjyon kantabrik-a, o nò di pénensil Ibérik-a, difizé so kò an swivan lèstansyon-an di rwéyonm di Kasti é fika mennen an Lafrik, annan Lanmérik é an Lazi Pasifik ké lèspansyon-an di lanpir èspangnòl-a ant xve é xixe syèk, sirkonstans istorik ki ka fè di li lanng ronman-an ki pli palé-a annan monn-an atchwèlman.
Taj Mahal
Taj Mahal, an devanagari ताजमहल, an persan تاج محل ki ka signifyé « palè-a di kouronn-an », sa sitchwé atè Agra, o bò di larivyè-a Yamuna, annan Léta di Uttar Pradesh, an Enn. A roun mozolé di marb blanng konstri pa anprò moghol musulman Shâh Jahân an mémwar di so épouz Arjumand Bânu Begam, osi konnèt anba non-an di Mumtaz Mahal, ki ka signifyé an persan « limyè-a di palè ». Li ka mouri 17 jen 1631 lò i ka bay nésans à yé katòrzyenm timoun alò ki li té k'alé koté lakanpagn-an.
Grosès
thumb|Oun [[fanm ansent.]]
Èspangnòl
Karagtéristik
Èspangnòl-a sa di manyen jénéral rété nétman arkayzan é ka doumòré ensi rélativman pròch di laten klasik é di italyen modèrn-an, ké lakèl li ka mentni roun sèrten dégré d'entèrkonpréyansyon. Ki ka apartni à sib-branche ibéro-ronman kou potidjé-a, èspangnòl-a ka pèrmèt égalman roun sèrten entèrkonpréyansyon ékri, é annan roun mwenn mizou oral, ké sala-a. Èspangnòl-a sa mòrfolojikman pròch di fransé, di fè di yé lorijin laten koumen, mé entèrkonpréyansyon-an ka rété toutfwè limité, byen ki fasilité à ékri pa karagtèr arkayzan-an du lòrtograf fransé-a.
Grosès
Grosès-a oben jèstasyon sa léta-a di roun fanm (ki) ansent, ki-lé-di ki ka poté oun anbriyon oben roub fœtus moun, an prensip osen di itéris-a, ki sa nonmen gravid. An jénéral, li ka fè swit à roun rapò sèkswèl, é ka koumansé soulon mannyè di wè-ya à partir di fékondasyon-an (fizyon di roun ovil é di roun èspèrmatozoyid) oben di nidasyon(enplantasyon di anbriyon annan itéris-a), é ka déroulé so kò jouk èspilsyon-an di òrganizasyon-an ki anjandré. Grosès nòrmal-a ka douré an mwayenn nòv mwa, swé trant-nòv simenn.
Grosès-a ka tèrminé so kò an prensip pa roun akouchman ki ka abouti à nésans-a di roun fika moun vyab, rarman plizyò. Lòské òrganism-an ki èspilsé pa sa vyab, a roun avòrtman oben fos kouch. Akouchman-an mouvé fè so kò pa vwa natirèl, oben nésésité oun opérasyon chirirjikal, sézaryenn-an.
Èspangnòl
Mòrfosentags
Èspangnòl-a ka patajé ké ròt lanng ronman-yan laplipa dé lévolisyon fonnolojik ké granmantikal karagtéristik di laten vilgèr, tèl ki labandon-an di kantité vòlkannik, pédi-a dé déklinézon ké disparisyon dé vèrb ka déponn.
Sistenm vèrbal
Di manyen jénéral, sistenm-an di konjigézon di èspangnòl-a sa rété mòrfolojikman ki tré pròch di laten.
Kat konjigézon laten-yan sa rédjwi à trwè an èspangnòl. Lenfinitif laten an -ĀRE, -ĒRE é -ĪRE ka divini rèspègtivman an èspangnòl -ar, -er é -ir ; trwézyenm konjigézon laten, an -ĔRE, sa roudistribiyé ant dézyenm ké trwézyenm konjigézon di èspangnòl-a, -er ké -ir (legz. : FACĔRE > hacer, DICĔRE > decir).
Èspangnòl-a ka konsèrvé ké roun gran vitalité so pasé senp, isou di parfè laten, ki ka tann à fika ranplasé pa dé fòrm annalitik annan ròt lanng ronman.
Lékritir
Kou ròt lanng ronman-yan, èspangnòl-a adopté lalfabé laten-an é ka roukouri à dé djakritik é di digranm pou konplété li. Lagsan ékri, ki itilizé an èspangnòl modèrn pou marké vwéyèl tonnik-a annan sèrten ka, oben pou distengé sèrten onmonnim, té fika itilizé di manyen èspontannen jouk èstandardizasyon-an di yé lizaj à kréyasyon-an di Lakadémi rwèyèl èspangnòl o xviiie syèk. Di plis, u ka poté roun tréma annan di rar lokazyon, à savé annan laswit-ya güe é güi pou endiké ki u ka prounonsé so kò (pa lègzanp : bilingüe, « bilenng »).
Djalèk di Lèspangn
Parmi modalité-ya ki pli roumarkab-ya di kastiyan ki palé an Lèspangn, nou pwé sité andalou (notanman karagtérizé pa prézans-a di seseo oben di ceceo soulon zonn-yan), mirsyen, castúo ké kannaryen.
Lèstansyon ké lizaj
Atè Léròp, èspangnòl-a sa lanng ofisyèl-a di Lèspangn (koofisyèl ki ka swiv réjyon otonnonm), koté li sa palé pa anviron 46 milyon di lokitò. Annan rès-a di Linyon éropéyen-an, nou ka rousansé bò'd 32 milyon di ispannofonn, an tré gran majorité parsyèl. Atè Jibraltar, li sa palé pa 77 % di popilasyon-an (50 % kou lanng matèrnèl). Atè Landò, li sa lanng-an ki itilizé pa près 40 % di popilasyon-an.
Distengsyon ant « èspangnòl » ké « kastiyan »
Tèrm-an « èspangnòl » sa roukonmandé pa Lakadémi rwèyèl èspangnòl (Real Academia Española, RAE), ké Lasosyasyon dé lakadémi di lanng èspangnòl-a antan ki dénonminasyon entèrnasyonnal di lanng-an. Toutfwè, sa lapélasyon sa oun ti bi anplwayé menm roujité annan dé péy koté èspangnòl-a was lanng ofisyèl-a, é koté tèrm-an di kastiyan sa préféré.
Lar vizwèl
thumb|600px|Asosyé ké [[Larchitèktir, jarden-yan sa roun lègzanp di lar vizwèl.]]
Johann Wolfgang von Goethe
thumb|Goethe à 79 lan pa Joseph Karl Stieler an 1828.
Lar vizwèl
Nou ka aplé lar vizwèl lar-ya ki ka prodjwi dé lòbjè ki sa pèrsouvwè ésansyèlman pa nou wèy. Nosyon-an ka anglobé lar plastik tradisyonnèl (ansyen bèl-lar dégajé di nosyon rèstriktiv di èstétik, kou di « bèl »), akèl sa ajouté dé tèknik nouvèl : fotografi, sinéma, lar vidéyo ké lar nimérik, mè osi lar apliké ké lar dékoratif (lar tèkstil, design, markètri...) ké Larchitèktir-a.
Johann Wolfgang von Goethe
Johann Wolfgang (von) Goethe (an alman : [ˈjoːhan ˈvɔlfɡaŋ fɔn ˈɡøːtə]), né lou 28 out 1749 à Francfort é mò lou 22 mars 1832 (à 82 lan) à Weimar, sa roun romansyé, dramatirj, powèt, téyorisyen di lar é wonm di Léta alman, pasyoné pa sé syans, notaman optik, jéyoloji é botanik, é gran administratò.
Enstriman di lamizik
Oun enstriman di lanmizik sa roun lòbjè ki pouvé prodjwi oun son kontrolé pa roun mizisyen — ki sa lòbjè sa konsouvwè andan sa lòbjèktif, oben ki li sa modifyé oben ékarté di so izaj pronmyé. Vwa-a oben lanmen-yan, menm si yé pa sa dé lòbjè à pròpman parlé, sa konsidéré kou dé enstriman di lanmizik dè lò ki yé ka partisipé à roun òv mizikal.
Hector Berlioz ka koumansé so Trété d'enstrimantasyon é di òrkèstrasyon (1843) an déklaran ki « tout kò sonnòr mété an òv pa konpozitò-a sa roun enstriman di lanmizik ».
Wè osi
Katégori:Lamizik
Taks
Oun taks sa téyorikman « kontparti monètèr-a di roun sèrvis ki té randé pa roun moun piblik ». Toutfwè, di nonbré izaj ki éroné sa fè di sa tèrm.
Diféran izaj di tèrm
An drwè fransé, taks-a sa roun prélèvman obligatwar ki pèrsouvwè di lotorité à lokazyon-an di roun sèrvis ki randé.
Définisyon jouridik di taks-a an drwè fransé
Taks-a sa roun prélèvman obligatwar ki pèrsouvwè di lotorité-a, à lokazyon-an di roun opérasyon, mè ki pa ka konstitchwé kontparti monétèr-a di sa sèrvis.
I ka diféré di : Enpo-a pa so zasyèt (li sa péyé à lokazyon-an dit roun opérasyon) é pa so roudévab (izajé-a) ; roudévans-a, sala sa kontparti monétèr-a di roun sèrvis ki randé. Dè lò ki prélèvman-an sa enféryò à lanmotché-a di kouté di sèrvis, ki sa roun taks é si li sa sipèryò, a roun roudévans.
Kiribati
Kiribati (prounonsé [kiʁibati] oben [kiʁibas]), an fòrm lonng répiblik di Kiribati (an gilberten : Kiribati ; an annglé : Republic of Kiribati), ansyennman konnèt anba non di zil Gilbert, sa roun Léta archipélajik di Loséyanni konpozé di trwè larchipèl di loséyan Pasifik.
Timor oryantal
Timor oryantal, an form lonng Répiblik démokratik di Timor oryantal, an potidjé Timor-Leste é República Democrática de Timor-Leste, an tétoum Timor Lorosa'e é Repúblika Demokrátika Timór-Leste, an endonnézyen Timor Leste é Republik Demokratik Timor Leste, sa roun péyi di Lazi di Sid-Lès.
Souk
thumb|Izin soukriyèr ki ka transformé kann à souk an souk di kann koté Laréyinon. thumb| Kristal di souk rafiné (makro-fotografi)
Souk sa roun sibstans di savò dous ekstrèt prensipalman di kann à souk é di bétrav soukriyèr. Souk sa roun molékil di saccharose (glucose + fructose).
Archaea
Arché-ya, oben Archaea (di grèk ansyen ἀρχαῖος, « orijinèl, primitif »), ansyennman aplé archéyobaktéri, sa dé mikrolòrganism inisélilèr prokaryot, ki-lé-di dé fika vivan ki konstitchwé di roun sélil inik ki pa konprann ni nwayo ni òrganit, an menm tan ki baktéri-ya. Ké aparans souvan sanblab à sa dannyé-ya, arché-ya té lontan konsidéré kou dé baktéri èstrèmofil partikilyèr, jouk sa ki ka sasé filojénétik-ya asou prokaryot-ya, koumansé an 1965[2], ka abouti, ké travay-ya di Carl Woeseet George E. Fox, à piblikasyon-an an 1977 di roun pyébwa filojénétik ki fondé asou sékans-ya dé jenn d'ARN ribosomik dé lòrganism ki étidjé, pyébwa annan lakèl prokaryot-ya té sendé an Dé domenn distenk, sa di baktéri ké sa dé arché.
Makouya
Makouya sa roun koumin fransé, ki sitchwé annan départman-an di Lagwiyann.
Jéyografi
thumb|An rouj téritwè kouminal-a di Makouya.
Sitchwasyon
Koumin-an ka sitchwé so kò atè Lagwiyann asou kontinan-an di Lanmérik di Sid. Koumin limitròf-ya ké Makouya sa Matouri ké Mousinéri-Tonnégrann ki o sid, épi à lwès-a i ganyen Kourou.
Lanvironnman
Makouya sa roun koumin agrikòl. Li sa roun sitchwé annan zonn marékajé-ya di mangròv, di pripri é di savann, ki ka fè di li roun zonn inondab an gran sézon dé lapli.
Vwè di kouminikasyon ké transpò
Koumin-an sa roulyannen à RN 1, pa bis kolègtif ké tagsi-ya.
Lirbannism
Makouya sa roun koumin dinanmik, zabitan-yan di laglonmérasyon-an di Kayenn ka enstalé yé kò laba, ki atiré pa loyé modéré, ké lenpòrtans-a dé téren. Koumin-an sa an pas di divini nouvèl zags di dévlopman di kouminoté-a di koumin di Sant Litoral.
Toponnimi
Koumin-an sa divizé an dé pati, bour di Tonnat (di non di Jean-Baptiste Tonat (1775-1837), èsplwatan di pyékoton asou sit-a di bour ké nouvèl lavil ki konpozé di kartché rézidansyèl (Soula, Préfontaine, Lac Maillard,...).
Makouya di xviie o xixe syèk
Listwè di Makouya ka koumansé à pronmyé lèspédisyon-an di Daniel de La Touche de La Ravardière an 1604. À sa lépòk, a roun téritwè òkò vyèrj, ki ésansyèlman péplé di Anmérendjen. An 1643, gouvèlnò Charles Poncet de Brétigny ka rivé ké konpangni-a di kap Nò. An 1644, li ké so wonm ka roujwenn « pwent Makouya » an chaloup. Li ka désédé o kour di roun èskarmouch ké Anmérendjen-yan, ki foché pa roun flèch ki tiré ant dé wéy-ya, ki ka divini pronmyé gouvèlnò-a an ègzèrsis ki mouri atè Lagwiyann. Òbò di 1709, pronmyé jézwit ka rivé atè Lagwiyann, ki notanman ké lipè Lombard ké lipè Ramette. Toulédé ka évanjélizé Anmérendjen-yan é ka batizé yé. Bò'd 1710, yé ka konstrwi parwas-a di Saint-Joseph atè pwent Libèrté-a pou kontinwé yé travay di lévanjélizasyon. Men Makouya ka pran roun lésò enpòrtan gras à Rémy Guillouet d’Orvilliers ki ka fè roun propagann annan tout kòlonni-a pou enstalé dé ménajri. Jézwit-ya ka profité alò di lokazyon-an pou étann so kò annan tout kòlonni-a. A konran ki atravè yé kiltir prospèr é abondant di kafé, di kakao é di roukou yé sa pronmyé-ya ki ka dévlopé kartché-a di Makouya. Roun lésò ki ké kontinwé à akrwat so kò dé lannen 1800 jouk jòdla ké lenfliyans-a dé kòlon ké ròt pésonnaj enpòrtan di Lagwiyann. Asou roun plan enstitisyonnèl, Lagwiyann sa divizé an otan di kartché ki i ganyen di parwas. Makouya ki ka posédé sopa ka pran non-an di kartché di Makouya. Di sa fè ké lòrgannizasyon minisipal-a ki réglé pa dékrè kòlonnyal-a di 30 jen 1835 ki modifyé pa roun arété lokal di 2 out 1848, Makouya sa dirijé pa roun koumisè-koumandan, ki ka ranpli ròl-a di roun limè, ké so lyétnan-koumandan, ki sa so adjwen.
Légliz di Makouya té sitchwé asou mòrn Makouya à 17 km di pwent Libèrté-a. Li té transféré asou bitasyon-an di M. Tonat pa papa Bonni, o monman koté travay-ya di konstrigsyon larout-a té ké transféré bour-a à sa zandrwè.
Lyé touristik ké monnouman
Kays'ly Garden ;
Wè osi
Katégori:Koumin di Lagwiyann
Leonhard Euler
thumb|Pòrtrè pa Johann Georg Brucker (1756)
Leonhard Euler, né 15 avril 1707 atè Bâle (Swis) é mouri atè 76 lan 7 sèptanm 1783 (18 sèptanm 1783 andan kalandriyé grégoryen) atè Saint-Pétersbourg(Anpir ris), sa roun matématisyen ké fizisyen Swis, ki té ka pasé pi grann parti di so lavi annan Anpir ris-a épi an Almagn. Li té notaman manm di Akademi rwayal-a di Prusse atè Berlin.
Istwè dé tèknik
thumb|Noria daprè roun maniskri d'Al-Djazari, bò'd 1205.
Listwè dé tèknik oben istwè dé tèknik sa étid-a di tout réyalizasyon tèknik di Wonm-an, di yé kontèks di aparisyon kou di yé répèrkisyon asou sosyété-a. Lèktir-a lapli kourant di sa listwè sa ki progrè tèknik-ya ka réponn à dé nésésité ékonomik, militèr oben sosyal, é sa pèrsonalizé pa dé entansyon ké dé projè endividjwèl. Yé listwè o kour dé laj sa donk étrwatman lyé o évolisyon dé divèrs sivilizasyon moun.
Bhagavad-Gītā
thumb|Krishna é Arjuna asou chan di batay di Kurukshetra (ilistrasyon di xviiie é xixe syèk). Bhagavad-Gita oben Bhagavadgita (devanagari : भगवद्गीता (Bhagavadgītā), tèrm sanskrit ki ka anmòrfwézé litéralman so kò pa « chanté di Byenéré » oben « Chanté di Ségnò ») sa parti santral-a di powenm épik Mahabharata (Aranyaka-parva, 25 - 42). Sa tèks sa roun dé ékri fondamantal di endouism-an ki souvan konsidéré kou roun « abréjé di tout dòktrin védik-a ». Bhagavad-Gita sa konpozé di 18 chapit. Sa rési pa arété di enprégné pansé endjenn-an tout o lonng dé syèk.
Wè osi
Katégori:Endouism
Édikasyon
Édikasyon-an sa, étimolojikman di « gidé rò di », ki lé di dévlopé, fè prodjwi. I ka signifyé atchwèlman pli kouraman aprantisaj-a ké dévlopman-an dé fakilté entélèktchwèl, moral é fizik, mwayen-yan ké rézilta-ya di sa aktivité di dévlopman. Édikasyon moun-an ka enkli dé konpétans é dé éléman kiltirèl karaktéristik di lyé jéyografik é di péryòd istorik-a.
Métal
An chimi, métal sa dé matéryèl don atom-yan sa ini pa dé lyézon métalik. A roun kò senp oben di alyaj pli souvan-an rèd, opak, briyan, bon kondiktò di chalò-a di élèktrisité-a. Yé sa jénéralman maléyab, ki-lé-di ki yé pouvé fika martélé oben présé pou yé fè chanjé di fòrm san fisou-ya ni brizé yé. Di nonbréz sibstans ki pa klasé kou métalik à présyon atmosférik pouvé akéri dé propriyété métalik lòské yé sa soumèt à dé présyon élvé. Métal-ya ki posédé di nonbréz aplikasyon kourant, é yé konsomasyon ki trè fòrtman akriyŕ so kò dipi lannen-yan 1980, o pwen ki sèrten di ant yé sa divini dé matchè pronmyèr minéral kritik.
Édikasyon
Chak péyi annan monn-an ka dispozé di so pròp sistenm édikatif, ké roun rol tradisyonèlman dévoli o paran di roun timoun (oben à yé sibstiti) di mennen sa tomoun o mèrs di laj granmoun, é oun entèrvansyon souvan krwasant dé Léta.
Istwè litérèr
Annèks
Katégori:Litératir
William Shakespeare
William Shakespeare, batizé lou 26 avril 1564 koté Stratford-upon-Avon é mouri lou 3 mè (23 avril) 1616 annan menm vil-a, li konsidéré kou roun dé pli gran powèt, dramatirj é markè-palò di lakiltir anglèz-a. Li sa répité pou so métriz di fòrm powétik ké litérèr, ensi ki so kapasité pou rouprézanté laspè-ya di lanatir di moun-yan.
Figir éminant di lakiltir òksidantal-a, Shakespeare ka kontinwé di enfliyansé artis-ya di jòdla. Li sa amòrfwazé annan roun gran nonm di lanng é, soulon Endèks-a Translationum, ké roun total di 4 281 amòrfwazaj, i ka vini o trwazyèm ran dé otò pi amòrfwazé-ya aprè Agatha Christie ké Jules Verne. So pyès sa régilyèrman jwé toupatou annan monn-an. Shakespeare sa roun dé rar dramatirj ki pratiké osi byen komédi-a ki trajédi-a.
Shakespeare té ka marké trant-sèt òv dramatik, ant lannen-yan 1580 é 1613. Mè kronoloji ègzak-a di so pyès sa òkò diskité. Soupannan, volim di so kréyasyon pa ka aparèt kou ésèpsyonèl an gadé di kritèr di lépòk-a.
Nou ka mizouré enfliyans-a di Shakespeare asou kiltir anglo-saksonn-an an òbsèrvan nonbréz référans-ya ki li sa fèt, ki sa fika atravè dé sitasyon, dé tit d’òv oben inonbrab adaptasyon-yan di so òv. Anglé-a sa dayò kouraman dézigné pa périfraz-a lanng-an di Shakespeare, tèlman sa otò marké lanng-an di so péyi an envantan di nonbré tèrm ké ésprésyon. Sèrtenn sitasyon dayò sa pasé tèl ki andan langaj kouran-an.
Wè osi
Katégori:Personalité Katégori:Markè-palò Katégori:Artis
Entélijans artifisyèl
Entélijans artifisyèl (EA) sa « ansanm-an di téyori é di tèknik miz an òv pou réyalizé dé machin kapab di similé entélijans-a ». Li ka korèsponn kidonk à roun ansanm di konsèp é di tèknoloji plis ki à roun disiplin otonòm ki konstitchwé. Ròt, ki ka roumarké définisyon-an pa trè présiz di EA-a, notaman CNIL-a, ka défini li kou « gran mit di nou tan ».
Souvan klasé annan group-a dé syans kognitiv, li ka fè apèl à nérobyoloji konpitasyonèl (partikilyèrman o rézo néronal), à lojik matématik (anba-disiplin dé matématik é di filozofi-a) é à enformatik-a.
Édisyon litérèr
Édisyon (di ba laten editio : « aksyon di pibliyé ») ka konsisté à prézanté, rouprodjwi, épi komèrsyalizé prodiksyon entélèktchwèl-a di roun lotò. Édité, o sans larj, roukouvri tout fòrm di tèks : litérèr, syantifik, partisyon mizikal, kod enfòrmatik, imaj, etc. Sipò final-a sa jòdla miltimédja, é pa renk ki asou papyé.
Édisyon-an di liv
Parmi maniskri-ya ki li sa propozé, ouvraj-ya ki présédaman édité ki li ka swété roupibliyé, oben dé ouvraj ki ka anmòrfwézé annan ròt lanng, éditò-a ka chwézi òv-ya ki ka korèsponn à lign éditoryal-a di so kolèksyon (oben kolèksyon-yan), oben i ka koumandé yé à dé lotò di so chwa.
Wè osi
Katégori:Médya
Ensèk
thumb
Ké prè di 1,3 milyon di lèspès ki dékrit ki ka ègzisté òkò (é prè di 10 000 nouvèl lèspès envantoryé pa lan), zensèk-ya ka konstitchwé pli grann pa-a di byodivèrsité zannimo (défini pa nonm-an di lèspès).
Grès
Lagrès, an fòrm lonng Répiblik élénik, (an grèk Ελλάδα / Elládha é Ελληνική Δημοκρατία / Ellinikí Dhimokratía, an grek ansyen é katharévousa Ἑλλάς / Hellás, ) sa roun Léta di Léròp di Sid é manm di Linyon éropéyen, sitchwé annan ègstrèm Sid dé Balkans.
Katégori:Léròp
John Dalton
thumb|Gravir di Charles Turner daprè James Lonsdale thumb|Sitnatir di John Dalton.
John Dalton, né koté Eaglesfield (Anglétèr) 6 sèptanm 1766 é mouri koté Manchester 27 jwiyé 1844, sa roun chimis é fizisyen britannik. Li sa konnèt soutou pou so téyori atomik, pibliyé an 1808, ensi ki pou so sasé asou daltonism.
Talmud
Talmud-a (ébré : תַּלְמוּד talmoud, « étid ») sa roun dé tèks fondamantal di joudayism rabbinik é baz-a di so Halakha (« Lalwa »).
Rédijé annan roun mélanj d'ébré é di joudéyo-araméyen é konpozé di Mishna é di Guemara, i ka konpilé diskisyon rabbinik-ya asou divèrs sijè di Lalwa jwiv-a tèl ki èspozé annan Labib ébrayik-a ké so vèrsan oral, ki ka abòrdé antrot drwè sivil-a ké matrimoniyal mè ka trété o détour di sa késyon-yan d'étik, di mit, di médsin, di jéni ké ròt. Divizé an sis lòrd (shisha sedarim, abréjé Sha"s), i ka ègzisté Dé vèrsyon di Talmud, dit Talmud di Jérusalem é Talmud di Babylonn.
Wè osi
Katégori:Joudayism
Lespri
thumb|right|200px|Rouprézantasyon dé fakilté di lèspri moun.
Lèspri sa totalité dé fénomèn é di fakilté mantal : pèrsèpsyon, afèktivité, entchwisyon, pansé, konsèp, joujman, moral…
Ofon di nonbréz tradisyon rélijyéz, li sa oun prensip di lavi enkòrporèl di moun. Annan filozofi-a, nosyon-an di lèspri sa annan mimisouk-a dé tradisyon di spiritchwalité. Nou ka opozé an sa sans kò-a ké lèspri-a (nonmen pli volontché konsyans pa filozofi é lanm pa sèrtenn rélijyon). An psikoloji kontanporenn, tèrm ka divini sinonim di ansanm dé aktivité mantal di moun, konsyant é pa-konsyant.
Sourdité
thumb|Senbòl entèrnasyonal pou sourdo ké malantandan
Sourdité-a sa roun léta patolojik di lodisyon-an ki karaktérizé pa roun pédi parsyèl oben total di pèrsépsyon-an dé son. Lòské pédi-a sa total, a roun kofoz, pafwè aplé anacousi. Tèrm-an hypoacousie sa sinonim di sourdité, byen ki pafwè rézèrvé pou ka-ya koté pédi-a di lodisyon-an sa parsyèl.
Sourdité-a pouvé fika klasé soulon dégré-a di pédi di lwi-a é soulon lokalizasyon-an di atent-a. So trétman médikal sa posib, pa dé aparèyaj ègstèrn oven entèrn (enplan), kwaki rékipérasyon di lodisyon-an di fonenm di lanng-an pouvé kontinwé à fika à altéré.
Wè osi
Katégori:Maladi
Kèro
Kèro (arab : القاهرة, romanisation : Al-Qāhira, « Viktoryéz-a » ; italyen : Il Cairo) sa kapital-a ké pli grann lavil d'Éjip. So popilasyon sa di pli di sèz milyon di zabitan, sa ki ka fè di li pli grann lavil di Mwayen-Oryan é ségonn d'Afrik dèyè Lagos. Li sa égalman sizyenm aglomérasyon di monn an 2015. Byen k'Al-Qāhira sa non ofisyèl-a, an arab éjipsyen, li sa pli souvan aplé Masr(non arab di l'Éjip) oben Al-Fustat.
Wè osi
Katégori:Éjyp
Ajèb
Aljèb-a (di arab-a al-jabr) sa roun branch dé matématik ki ka pèrmèt di èsprimé propriyété-ya dé opérasyon é trétman-an dé ékwasyon é ka abouti à étid-a dé èstriktir aljébrik. Soulon lépòk-a é nivo d'étid konsidéré, li pouvé fika dékri kou :
Domenn-an d'aplikasyon di aljèb-a ka étann so kò dé problenm aritmétik, ki ka trété di nonm, à sa-ya di lorijin jéyométrik tèl ki jéyométri analitik di Descartes oben nonm konplèks. Aljèb-a ka tchipé ensi roun plas charnyèr ant aritmétik-a ké jéyométri-a ki ka pèrmèt di étann é di inifyé domenn nimèrik-a.
Archimèd
thumb|Archimède Domenico Fetti, 1620, Musée Alte Meister, Dresde (Almagn)
Archimède de Syracuse (an grèk ansyen : Ἀρχιμήδης / Arkhimếdês), né atè Syracuse bòd 287 anv. J.-K. é mouri an sa menm lavil an 212 anv. J.-K., sa roun gran syantifik grèk di Sicile (Grann-Grès) di Antikité-a, fizisyen, matématisyen ké enjényò. Byen ki pa gen bokou di détay di so lavi sa konnèt, li sa konsidéré kou roun dé prensipal syantifik di Antikité klasik-a. Parmi so domenn d'étid an fizik, nou pouvé sité idrostatik, mékanik statik ké ésplikasyon di prensip di lévyé.
Malt
Malt, an form long Répiblik di Malt, an maltè Malta (Repubblika ta' Malta), an anglè Malta (Republic of Malta), sa roun Léta ensilèr di Léròp sitchwé o milyé di Méditérané-a.
Katégori:Léròp
Entéraksyon fèb
Entéraksyon fèb-a (osi aplé fòs fèb é pafwè fòs nikléyèr fèb) sa roun dé kat entéraksyon fondamantal di lanatir-a, trwa ròt ki sa entéraksyon élèktromagnétik-ya, nikléyèr fòrt é gravitasyonèl. Li sa rèsponsab di dézentégrasyon radjoaktiv-a di partikil sibatomik é sa à lorijin-an di fizyon nikléyèr-a annan zétwèl-ya. Li ka afèkté tout katégori-ya di fermion ki konnèt, à koumansé pa élèktron-yan, quark-ya é nétrinos-ya.
Annan modèl èstandar di fizik-a de partikil, entéraksyon fèb-a sa kozé pa échanj-a di boson-yan W+, W- et Z0. Léfè-a ki pli konnèt an sa radjoaktivité-a β. Laplipa dé partikil sa sijèt à dézentégrasyon-an ki kozé pa entéraksyon fèb-a.
Li Bai
thumb|Li Bai ki ka chanté oun powèm, ank asou papyé di Liang Kai (XIIIe syèk)
Li Bai (chinwa : 李白 ; pinyin : Lǐ Bái), né an 701, mouri an 762, oben Li Po (pinyin : Lǐ Bó), oben òkò Li Taibai (chinwa : 李太白 ; pinyin : Lǐ Táibái), so non di plim, sa roun dé pli gran powèt chinwa di dinasti Tang-an.
Bibliotèk
Oun bibliyotèk (di grèk ansyen βιβλιοθήκη : biblio, « liv » ; thêkê, « dépo ») sa lyé-a koté sa konsèrvé é sa li oun kolèksyon òrganizé di liv. I ka ègzisté dé bibliyotèk privé (osi di rich bibliyotèk ouvèrt o piblik) é dé bibliyotèk piblik. Bibliyotèk-ya ka propozé souvan ròt dokiman (journal, péryodik, anréjisman sonòr, anréjisman vidéyo, kart ké plan, partisyon) ensi ki dé laksè à internet é sa pafwè aplé médjatèk oben enfòrmatèk.
Éjip antik
thumb|Sfenks di Gizeh ké piramid di Khéphren. Éjip antik sa roun ansyenn sivilizasyon di Afrik di Nò-ès konsantré lon-an di kour enfèryòr di Nil, annan sa ki ka konstitchwé jòdla Éjip.
Sivilizasyon di Éjip antik-a ka pran fòrm otour di -3150 ké inifikasyon politik di Ro-Éjip o sid é di Bas-Éjip o nò anba règn di pronmyé rwè é ka dévlopé so kò asou pli di trwa milénèr. So listwè sa parsémé di roun séri di péryòd stab politikman, antkoupé di plizyò péryòd entèrmédjèr, pli troublé. Éjip antik-a ka atenn so apojé anba Nouvèl Anpir épi ka antré annan roun péryòd di lan déklen.
Wè osi
Katégori:Istwè
Ékaryota
Ékaryot-ya (oben Ékaryota) sa roun domenn ki ka rougroupé tout lòrganism-yan, inisélilèr oben plirisélilèr, ki ka karaktérizé so kò pa prézans-a di roun noyo é jénéralman di mitochondri annan yé sélil. I ka opozé so kò o domenn dé Eubacteria ké dé Archaea.
Téléversé
Lanmò
Lanmò lé di "mort" an fransé. A roun pèrsonaj ki wè jou annan lèspri moun Lagwiyann. A pou éfasé lidé Lanmò, alorski jé farin a lavi.
So listwè
Lanmò wè jou dipi kolonizasyon-a, lò fanm ké nonm té ka mò pannan la gèr ké kolon-yan en Afrik .Li ka eksisté dipi lèsklavaj o XIIème syèkl,annan priyè.
Afriken-yan ki pédi yé libèrté é ki té ka wè yé kanpanyen mouri di lafin é ki té ka tchwé yé kò.
Lanmò abiyé ké roun dra blan kou so mèt katib a ki té ka pran li pou so bagaj. Lanmò té ka swiv yé jouk lò lèsklavaj fini, pas yé té ka viv annan lamizè lò mèt-yan pati.
So travay
Annan karnaval-a, a lidé Lanmò ké soufrans yé té lé bliyé. Personaj-a ka vini di sa katolik-ya té ka anprann kaptib-ya. Yé menm té lé anmizé yé kò ké sa.
Lò yé ka maché annan lari-a, i ka vlopé moun-yan annan so dra .I ka fè sanblan mennen yé ké yé .I kan lanm ki ka véyé moun-yan asou latè.yé ka fè gran moun ké timoun pè.
Dèskripsyon
Touloulou-a abiyé ké roun dra blan ,roun pantalon ,roun chimiz ké roun kagoul blan. I ka poté roun mask lanmò. Pensonn pa ka wè so lapo. I kouvri ké roun gran dra .Anvan i té gen zépenng annan so kòstim pou piké moun-yan.
Tòrnad
Oun tòrnad (di èspagnòl tornado, dérivé di vèrb tornar, tounen) sa roun tourbiyon di van èstrenmman vyolan, ki ka prann nésans à baz di roun niyaj d'oraj(cumulonimbus) lòské kondisyon-yan di sizayman dé van sa favorab annan bazms latmòsfè-a. Di trè fèb tòrnad pouvé égalman dévlopé so kò anba dé niyaj d'avèrs (cumulus congestus).
Sa fénomenn météyorolojik gen roun pouvwè dèstriktò so péryòd à sala di roun siklonn tropikal o mètr karé, mè sa di douré é d'étandou limité : i ka konsèrné oun corridor di tchèk santenn di mèt di larj asou tchèk kilomèt di lon.
Métalirji
thumb|Ouvriyé di métalirji andan lannen-yan 1920.
Big Bang
thumb|upright=1.5|Big Bang ké pouvé marké koumansman di Linivèr-a, ki isou posibman di roun sengilarité.
Métalirji
Métalirji-a sa syans-a dé matéryèl ki ka étidjé métal-a, yé élaborasyn, yé propriyété, yé trétman. Pa ègstansyon, nou ka dézigné ensi, endistri-a di fabrikasyon dé métal é dé alyaj, ki ka roupozé asou métriz-a di sa syans.