cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lak Baïkal
thumb|Kart di lak Baïkal. Lak Baïkal (an ris : Озеро Байкал, Ozero Baïkal) sa roun lak sitchwé annan sid di Sibéri, an Risi oryantal. Li ka konstitchwé pi grann rézèrv di dilo dous likid asou sirfas di Latè. Transparans-a di so d'lo-ya ka pèrmèt oun vizibilité parfèt jouk à 40 mèt di profondò. I sa pafwè sirnonmen « Pèrl di Sibéri ». Pou so pronmyé zabitan, Bouryat-ya d'orijin e mongol, lak-a té roun lanmè ki sakré.
Annèks
Katégori:Lak Katégori:Ris
Tektonik di sé plak
thumb|Kart dé prensipal plak tèktonik térès.
Tèktonik dé plak (di laten tardiftectonicus, ki dérivé di grèk ansyen τεκτονικός / tektonikós « di konstriksyon ») sa roun modèl syantifik ki ka èspliké dinamik global-a di litosfè térès-a. Sa modèl téyorik té konstitchwé à partir di konsèp di dériv dé kontinan, ki té dévlopé pa dé Alfred Wegener o koumansman di xxe syèk. Téyori-a di tèktonik-a dé plak té asèpté pa kominoté jéyolojik entèrnasyonal à finisman-an dé lannen 1960, à laswit-a di émisyon dé konsèp di « doub tapi-roulan séyanik ».
Litosfè-a, kòk èstèrn-an ki rijid di Latè-a ki konstitchwé di krout-a di roun parti di manto sipèryò, sa sibdivizé an plak, nonmen tèktonik oben litosférik.
Bann desiné
thumb|Oun planch di Little Nemo di Winsor McCay (1905).
Oun bann désiné (kominéman rakoursi an BD oben bédé) sa roun fòrm di èsprésyon artistik, souvan dézigné kou « nòvyenm lar », ki ja itilizé oun jikstapozisyon di désen (oben ròt tip d'imaj fiks, mè pa inikman fotografik), artikilé an sékans narativ é pli souvan akonpagné di tèks (narasyon, djalòg, onomatopé). Will Eisner ka défini li (anvan émèrjans-a d'Entèrnèt) kou « prensipal aplikasyon di lar sékansyèl sipò papyé ».
Drwè
thumb|Alégori di lajistis.
Drwè-a sa défini kou « ansanm di règ ki ka réji kondjwit di Wonm-an an sosyété, rapòr sosyal », oben di fason pli konplèt « ansanm dé règ enpozé o manm di roun sosyété pou ki yé rapòr sosyal ka échapé à labitrèr-a ké à vyolans-a dé endividi é ka fika konfòrm à étik dominant ».
So règ abstrèt é obligatwar ka endiké sa ki « divèt fika fè ». Sa règ jouridik pouvé trouvé yé sours annan roun sours nòrmativ « sipèryòr », èkstèryòr, transandant, kou drwè natirèl, oben ka dékoulé di nòrm entrensèk. Andan sa ségon ka, règ-ya sa isou di izaj konstaté é ka asèpté (drwè koutimyé) oben sa édikté é konsakré pa roun lorgann ofisyèl charjé di réji òrganizasyon ké déroulman dé roulasyon sosyal (drwè ékri).
Istwè di lamizik
Listwè di lanmizik-a sa étid-a di tout tip-ya di lanmizik-a di tout réjyon-yan di monn é di toulétan.
Lanmizik-a ka ègzisté dipi tan-yan ki pli tchoulé, anvan menm pronmyé tras moun.
Lorijin di lanmizik-a
thumb|Mizisyenn éjipsyenn
I sa difisil di daté, menm aproksimativman, so lorijin. Ritme ké mélodi-a sa toujou prézan annan lanmizik-a é li sa difisil di savé lakèl té fika pwen di dépar di sa lar ansèstral (chanté, batman di lanmen, chòk di pyèr oben moso di bwa).
Annèks
Katégori:Lamizik
Laproz
Laproz-a sa fòrm òrdinèr-a di diskour oral oben ékri, ki pa astrent o règ di vèrsifikasyon-an, di mizikalité-a é di ritm ki sa pròp à powézi-a. Li divèt néyanmwen rèspèkté règ-ya di granmèr é pouvé prézanté oun grann gam di kalté èstilistik é di niyans prozodik, soulon léfòr-ya oben kiltir-a di lotò-a oben di lokitò.
Sosyoloji
thumb|Oun sosyogranm di Moreno. Ka rouprézanté afinité-ya ant endividi.
Laproz
Tèrm
Lorijin di mo laproz sa vrèman ansyen. O ié syèk, Quintilien té ka anplwayé li pou signifyé « fòrm di diskour ki pa asijéti o règ di powézi-a ».
Annèks
Katégori:Litératir
Sosyoloji
Sosyoloji-a sa étid-a dé moun annan yé milyé sosyal. Li sa roun branch é roun disiplin dé syans moun ké sosyal ki gen pou òbjèktif di sasé dé èksplikasyon ké dé konpréyansyon tipikman sosyal, é pa mantal oben byofizik à dé fénomèn òbsèrvab, afen d'an montré yé « natir » sosyolojik.
Sosyoloji-a ka roulévé di sa ki ka rézilté di entéraksyon sosyal ki ka prodjwi pa lègzanp (é soulon apròch-ya) : dé aktò sosyal, dé aksyon sosyal, dé fè sosyal, dé idantité sosyal, dé enstitisyon sosyal, dé òrganizasyon, dé rézon, dé kiltir, dé klas sosyal, dé nòrm sosyal ensi ki tout so antité ki pa gen di èksplikasyon pirman byofizik oben mantal é ki sa prodjwit pa entéraksyon sosyal. Oun èksplikasyon sosyolojik sa wè kou prodjwi-a di roun démarch syantifik é/oben entélèktchwèl, afen di rann kont, èkspliké oben konprann, roun fénomèn ki sans komen ka pèrmèt osi di apréyandé.
Séparasyon di sé Légliz di Oryan é di Oksidan
Grann kérèl kristolojik-ya té jà koumansé à élwagné Légliz di Rom ké Légliz di Oryan byen anvan riptir-a.
Nòt ké référans
Katégori:Mwayen-Aj
Jazz
Jazz-a sa roun janr mizikal orijinèr di Sid dé Étazini, kréyé annan finisman-an di xixe syèk é o koumansman di xxe syèk osen dé kominoté afro-amérikenn. Ké pli di san lan di ègzistans, di ragtime o jazz atchwèl, li gen di nonbré anba-janr marké pa roun léritaj di lanmizik éro-amériken ké afro-amériken, é sa konsouvwè pou fika jwé an piblik. Li j'ai émèrjé à partir di ròt janr mizikal, don ragtime, marche, negro spiritual ké blues, é ka konpòrté dé karaktéristik tèl ki itilizasyon frékant-a di enprovizasyon-an, di poliritmi-a, di sinkop, di shuffle, di scatet dé nòt blé.
Artik konèks
Katégori:Lamizik
Èskélèt
thumb|upright=1.5|Aspè di diféran èskélèt daprè Larousse di 1922.
Èskélèt-a (di grèk skeletós, « déséché ») sa roun charpant zannimo ki rijid ki ka sèrvi di sipò pou mousk-ya ké lòrgann-yan. Sa èstriktir ka pèrmèt à roun lòrganism plirisélilèr di protéjé so lòrgann-yan é di gardé on sèrten fòrm malgré lafòs-a ki ègzèrsé pa gravité térès. I ka ègzisté Dé prensipal tip di èskélèt : ègzoskélèt, à sirfas-a di kò, ké andoskélèt-a, à enteryò-a di kò.
Ègzoskélèt-a ka routrouvé so kò koté sèrten envèrtébré, kou molisk-ya oben artropòd-ya. Koté vèrtébré-ya, èskélèt-a sa entèrn é sa kidonk roun andoskélèt. Konstitchwé di ansanm-an dé zo é dé kartilaj di kò, li sa konsolidé pa dé artikilasyon é sa aksyonnen pa mousk èskélètik-ya.
Salvador Dalí
Salvador Dalí, di so non konplè Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech, marquis de Dalí de Púbol, né koté Figueras lou 11 mè 1904, é désédé annan menm vil, lou 23 janvyé 1989, sa roun pent, skiltò, gravò, sénaris é markè-palò catalan di nasyonalité èspagnol. I konsidéré kou roun dé prensipal rouprézantan di siréyalis, évantwèlman kou roun dé pli sélèb pent di XXe syèk.
Wè osi
Katégori:Markè-palò Katégori:Personalité
Drwè di vòt di sé fanm
thumb|Drwè di vòt di sé fanm thumb|Fanm ki ka voté o Bangladesh. Drwè di vòt sa prodjwi-a di roun loong listwè ki ka enskri so kò annan listwè modèrn-an. Annan monn-an, drwè di vòt pou fanm té réponn so kò à partir di koumansman di xxe syèk. Drwè-a d'élijibilité té ka dévlopé so kò an paralèl.
Médsen
thumb|Vizit koté médsen-an annan pasé-a.
Oun médsen sa roun profésyonèl di santé titilèr-a di roun diplom di dòktò an médsin oben, an Frans di roun diplom di Léta di dòktò an médsin. I ka swagné maladi-ya, patoloj ké blès. I ka travay jénéralman osen di roun lékip profésyonèl di santé-a kou psikològ-a, farmasyen-an, enfirmyé-a oben chirirjyen-dantis-a.
Étimoloji
Di laten medicus (« médsen » oben « apt pou géri » ; « ki ka swagné, géri »).
Tèrm-an toubib ka dézigné oun annan réjis popilèr ké fanmilyé ; li ka provini di largo-a é sa isou di arab-a طبيب tabīb, « médsen ».
Séri (matématik)
An matématik, nosyon-an di séri ka pèrmèt di jénéralizé nosyon-an di sonm fini.
Ki sa bay oun swit di tèrm jénéral un, ka étidjé séri-a di tèrm jénéral un pou étidjé swit-a ki obténi lò nou ka pran sonm-an dé pronmyé tèrm di swit (un), ròtman di swit-a di tèrm jénéral Sn.
Étid-a di roun séri pouvé pasé pa sasé-a di roun ékritir senplifyé dé sonm fini an jé é pa sasé évantchwèl-a di roun limit fini lò n ka tann bò'd enfini-a. Lò sa limit ka ègzisté, séri-a sa dit konvèrjant, é limit-a di swit-a (Sn)sa alò aplé sonm di séri-a.
Kalkil-a di roun sonm ki fini pa toujou pouvé fika senplifyé, oun sèrten nonm di nonm di métòd ki ka pèrmèt di détèrminé natir-a (konvèrjans oben pa) di roun séri san réyalizé èsplisitman kalkil-ya.
Istwè di lapentir
Listwè di lapentir-a ka travèrsé tan-an é ka anjanbé tout kiltir-ya.
Lapentir préistorik
thumb
Pli ansyenn lapentir ki konnèt jòdla ka trouvé so kò annan lagròt-a El Castillo, oun lagròt an Cantabrie (Èspagn), di péryòd Aurignacienne, té pent i té gen anviron 40 000 lan. Ka arivé answit lapentir-ya di lagròt Chauvet an Frans é li sa, daprè laplipa dé préistoryen, anviron 31 000 lan. Gravé é pent ké di l’ocre rouj é dé koloran nwè (djòksid di manganèz ké charbon), yé ka rouprézanté sirtou dé chouval, dé rinoséros, dé lyon é dé wonm.
Térorism
thumb|Vidéyo di sékirité di batiman di Pentagonn ki té pran pou sib lò dé atanta di 11 sèptanm 2001.
Térorism-an sa anplwa-a di térò-a pou dé fen politik, rélijyéz oben idéyolojik.
Miltip définisyon-yan(Alex Schmidt ké Berto Jongman an 1988 an kaz lisé 109 diférant) ka varyé asou : izaj-a di vyolans-a (sèrtenn ka konprann dé group ki oak itilizé vyolans-a mè ki gen roun diskour ki radikal), tèknik-ya ki itilizé, lanatir-a di sijè (ka mété apar térorism di Léta), izaj-a di pè-a, nivo-a d'òrganizasyon, idéyoloji-a, etc. Andan nonm di définisyon ka entèrvini osi kritèr-a di viktim-an di térorism (sivil, dézarmé, inosant, atak kont roun Léta démokratik ki té pèrmèt o téroris di èsprimé légalman yé kò, etc.).
Sosyété
Sosyété-a (di laten socius : konpagnon, asosyé) sa roun group d'endividi inifyé pa roun rézo di roulasyon, di tradisyon é d'enstitisyon.
Sans d'antrépriz
An ékonomi, oun sosyété sa fòrm jouridik pli répandou dé antrépriz ; a roun tèrm souvan itilizé pou dézigné oun antrépriz. Wè osi :
Lafizé (astronotik)
thumb|Dékolaj di lafizé-a Saturn V di misyon-an Apollo 11
Oun lafizé oben fizé, annan domenn di astronotik-a, sa roun véyikil ki kapab di chapé à atraksyon térès-a é di déplasé so kò annan lèspas pròch-a, gras à roun motò-fizé di grann pwisans. Oun fizé divèt ensi atenn vitès-a di libérasyon an anpòrtan an menm tan konbistib-a é konbiran nésésèr-a pou so fonksyonnman, mè osi roun charj itil. Li sa pou sa doté di plizyò étaj mété à difé siksésivman. Pli gros fizé-ya ki konstrwit, kou Saturn V, ka pèrmèt di plasé jouk 150 tonn an òrbit bas.
Syans-ya dé fizé té téyorizé pa Ris-a Constantin Tsiolkovski à finisman-an di xixe syèk é mété an pratik dipi 1935 pa Hermann Oberth, épi pa sasò alman-yan douran Ségonn Lagèr mondjal-a, pou konsèpsyon-an dé pronmyé misil balistik V2.
Termodinamik
Nou pouvé défini tèrmodinamik-a di Dé fason senp : syans-a di chalò-a é dé machin tèrmik oben syans-a dé gran sistenm an lékilib. Pronmyé définisyon-an sa osi pronmyé-a annan listwè-a. Ségonn-an sa vini answit, gras o travay pyonyé di Ludwig Boltzmann.
Ké fizik èstatistik-a, don li sa atchwèlman roun parti, tèrmodinamik-a sa roun dé grann téyori asou lakèl ka fondé so kò asou konpréyansyon atchwèl-a di matchè-a.
thumb|Sistenm tèrmodinamik
Istwè di lar
Istwè di lar oben listwè di lar sa disiplin ki gen pou objè étid dé èv annan listwè, é di sans ki li pouvé pran. Li ka étidjé égalman kondisyon-yan di kréyasyon dé artis, roukounésans di fè artistik pa roun piblik, atò ki kontèks spiritchwèl, kiltirèl, antropolojik, idéyolojik é téyorik, ékonomik é sosyal di lar.
Maldiv
Maldiv, an form long Répiblik dé Maldiv (an dhivehi : ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާ, Dhivehi Raa'jeyge Jumhooriyya), sa roun péyi di Lazi di Sid konstitchwé di 1 199 zil, don 202 ki gen moun ki ka rété, sitchwé o sid-wès di sou-kontinan endyen.
Organizasyon di sé Nasyonzini
vignette|ONI, Geneva, [[Swis]] Òrganizasyon dé Nasyonzini (ONI) sa roun òrganizasyon entèrnasyonal ki ka rougroupé 193 Léta. An ranplasman di Sosyété dé Nasyon-an, Chart-a dé Nasyon ini sa adòpté 26 jen 1945 pa 51 Léta. Li ka antré ofisyèlman an vigò 24 òktòb 1945.
Mohandas Karamchand Gandhi
thumb| Mohandas Karamchand Gandhi, an oût 1942.
Kiltir
Annan filozofi, mo kiltir sa dézigné sa ki diféran di lanatir, ki lé di sa ki di lòrd di aki é non di iné. Kiltir té lontan konsidéré oun trè karaktéristik di mounité, ki té ka distengé li dé zannimo. Néanmwen, dé travay résan an étoloji é an primatoloji montré ègzistans di kiltir zannimo.
An sosyoloji, kiltir sa défini di fason pli étrwat kou « sa ki komen a oun group di endividi » é kou « sa ki ka soudé li », ki lé di sa ki apri, transmi, prodwi é kréyé.
Pa abi di langaj, nou ka souvan itilizé mo « kiltir » pou dézigné prèsk èsklizivman lò di pratik é di servis kiltirèl andan sosyété modern, é an partikilyé ofon domèn di lar é dé lèt.
Wè osi
Katégori:Kiltir
Makao
Makao (chinwa tradisyonèl : 澳門 ; chinwa semplifyé : 澳门 ; pinyin : àomén ; kantonè Jyutping : ou mun ; potidjé : Macau), ofisyèlman Réjyon administrativ spésyal di Makao di Répiblik popilèr di Lachin, sa roun réjyon administrativ spésyal (RAS) di Répiblik popilèr di Lachin dipi 20 désanm 1999.
Kiltir popilèr
Kiltir popilèr ka rouprézanté oun fòrm di kiltir don prensipal karaktéristik-a sa di fika prodjwit é aprésyé pa pli gran nonm, à lopozé di roun kiltir élitis oben anvan-gardis ki péké touché ki roun parti ézé é/oben enstrwit di popilasyon-an. Li pa divèt konfondou ké kiltir-a di lamas oben kiltir médjatik.
Makao
Katégori:Lachin
Kiltir popilèr
Kiltir popilèr-a sa lòbjè-a di roun gran nonm di étid, notaman annan kad-a dé Cultural Studies, mè byen ki sijè-a sa abondaman étidjé é dékri, i pa ka ègzisté di définisyon ki ka fè inanimité-a osen di kominoté syantifik-a. Kiltir popilèr-a ka défini souvan endirèkman, pa opozisyon à ròt fòrm di kiltir.
Organizasyon di trété di Atlantik nò
thumb|Drapo. thumb|Kart dé péyi ki manm di OTAN-an.
Òrganizasyon di Trété di Atlantik nò (soulon èstandar-ya di OTAN-an, nou ka ékri osi san majiskil à trété « Òrganizasyon di trété di Atlantik Nò » ; an anglé : North Atlantic Treaty Organization) sa òrganizasyon-an politiko-militèr ki mété an plas pa péyi-ya sigbatèr di trété di Atlantik nò afen di pouvwar ranpli yé obligasyon nord di sékirité é di défans kolèktiv. Li sa pli souvan dézigné pa so akonim OTAN (an anglé : NATO) mè osi frékaman nonmen Alyans atlantik-a oben pafwè, òkò pli briyèvman, Alyans-a.
Jeanne d'Arc
thumb
Jeanne d'Arc, né bò'd 1412 atè Domrémy, vilaj di douché di Bar (atchwèlman annan départman-an dé Vosges an Lorraine), é mouri asou bûcher 30 mè 1431 atè Rouen, kapital di douché di Normandi alò posésyon di rwayom d'Anglétèr, sa roun éroyin di listwè-a di Lafrans, chèf di lagèr ké sent Légliz katolik-a, sirnonmen dipi xvie syèk « la Pucelle d'Orléans » ké, dipi xixe syèk, « mè di nasyon franséz-a ».
Wè osi
Katégori:Personalité
Palaos
Palaos, an fòrm lonng Répiblik di Palaos, an annglé Palau è Republic of Palau, an palaoan Belau é Beluu er a Belau, sa roun péyi di Loséyanni ki sitchwé an Mikronézi.
Sosyété (syans sosyal)
Tèrm-an sosyété, an syans sosyal, ka dézigné oun ansanm di endividi ki ka partajé dé nòrm, dé konpòrtman é roun kiltir, é ki ka entéraji an koopérasyon pou fòrmé oun group oben roun kominoté.
Lorijin ké transfòrmasyon
Tèrm-an té entrodjwi analitikman, atravè so ékri-ya, pa sosyològ-a Ferdinand Tönnies an 1887 annan so ouvraj Gemeinschaft und Gesellschaft (anmòrfwézé an fransé anba tit-a Kominoté ké sosyété). Tönnies ka karaktérizé nosyon-an di kominoté pa roun konsyans mitchwèl, oun lyen émosyonnel é roun homojénéyité. Kominoté-a ka distengé so kò di sosyété an sa ki aktò-ya di sa dannyé gen dé lòbjèktif nètman pli endividjwèl.
Barbad
Barbad sa roun mikro-Léta ensilèr sitchwé an lanmè Karayib-ya à proksimité di limite di sala ké loséyan Atlantik. Li sa endépandant dipi 30 novanm 1966, an kalté di Rwayom di Commonwealth.
Bobi
Kostim
Sa pèrsonaj-a ka vini, pitèt, di roun sirk ki vini Lagwiyann ké lours ké léfan koumansman ventyèm sièk.
So lenj fèt ké gro twèl sak ki ka kouvri tout so kò.
So lenj a rou konbinèzo, i ka poté roun kagoul ké zorè lours ké roun tronp léfan.
I toujou ka maché ké so mèt a dé a touloulou solitèr.
So mèt ka tchimbé li ké roun kòrd, Bobi divèt fè tousa so mèt di li: dansé, chanté toupannan so mèt ka  jwè tibwa, flit ...
Magrè sa Bobi troumantan, i ka fè sa i lé.
Séréal
Oun séréyal sa roun plant ki kiltivé prensipalman pou so gren-yan, ki lé di so frwi-ya (karyops), itilizé an alimantasyon moun ké zannimo, souvan mouli anba fòrm di farin rafiné oben plis oben mwen konplèt, mè osi an gren antché (sa plant-ya sa osi pafwè konsomé pa zannimo zèrbivòr anba fòrm di fouraj). Tèrm-an « séréyal » ka dézigné osi èspésifikman gren-yan di sa plant-ya.
O koumansman di xxie syèk, séréyal-ya ka fourni majò parti-a (45 %) dé kalori alimantèr di mounité-a.
The Beatles
The Beatles sa roun group di mizik britanik orijinèr di Liverpool, kompozé di John Lennon, Paul McCartney, George Harrison é Ringo Starr. I ka demeré, malgré so séparasyon an 1970, oun di sé group di rock pli popilèr adan mond-a. An dis ans di ekzistans é sèlman lwit ans di karyèr diskografik (di 1962 a 1970), sé Beatles anrejistré douz album orijinal é kompozé pli di 200 chanson. Oun prodiktivité partikilyèrman roumarkab annan péryòd 1963-1966, où, antr sé tourné ensésant é yo partisipasyon a dé lonng métraj, yé piblié sèt album, trèz single ké douz EPs, tout an étan amporté adan oun fénomèn ké roun amplòr dénomé Beatlemania.
Katégori:Personalité
Médsin
thumb|Ègzamen di oun bébé pa roun pédjat.
Médsin-a (di laten : medicina, ki ka signifyé « lar di gérir, rémèd, posyon ») sa syans ké pratik (lar) étidjan òrganizasyon-an di kò di moun (anatomi moun), so fonksyonman normal (fyzoloji), é ka sasé a prézèrvé lasanté (fyzik é/oben mantal) pa trètman (térapi) é prévansyon (prophylaxie) dé patoloji.
Médsin-a kontanporenn ka itilizé sé swen di santé, rouchaché é sé teknoloji byomédikal pou dyagnostiké é trèté sé blésir é sé maladi, abitwèlman a traver preskripsyon di médikaman, chirirji ou di ròt form di térapi. Dépi plizyò déséni, soulajman di soufrans égalman empozé so kò kou oun objektif médikal a traver dé solisyon chimik mè égalman par rélasyon médsin-pasyan.
Wè osi
Katégori:Médsin Katégori:Swen
Baraj
thumb|Baraj Hoover, [[Létazini]] thumb|Baraj di Limmern (kanton di Glaris, Swis).
Endonézi
Wè osi
Katégori:Azi
Baraj
Oun baraj sa roun ouvraj di lar ki konstrwi an travè di roun kour d'lo é ki dèstiné à an régilé so débi é/oben à stokè dilo-a, notaman pou kontrolé li dé kri, irigasyon, endistri, idroélèktrik, pisikiltir, oun rézèrv dilo potab, etc.. Annan lanatir-a, i ka ègzisté osi dé baraj di kastò.
Tip
Oun baraj sibmèrsib jénéralman nonmen chosé, séy, lévé oben dig ; sa dannyé tèrm sa simyé ki mo baraj lò nou ka palé di kannalizé roun flo.
Oun baraj flivyal ki ka pèrmèt di régilé débi-a dilo, o profi di trafik flivyal, di irigasyon-an, di roun prévansyon rélativ dé kastastròf natirèl (kri, inondasyon), pa kréyasyon-an di lak artifisyèl oben di rézèrvwè.
Jen
Katégori:Kalandriyé
Organizasyon mondyal di komers
thumb| An vèrt fonsé : Manm di OMK, An vèrt klèr : Manm di OMK é di [[Linyon éropéyen (IE), An blé : Òbsèrvatò-ya]]
Barok
Baròk-a sa roun mouvman artistik ki ka trouvé so lorijin an Itali annan dé lavil tèl ki Rom, Mantou, Véniz ké Florans dè milyé di xvie syèk é ki ka tèrminé o milyé di xviiie syèk. I té gen roun laj baròk diféran soulon domenn-yan, ki li fika entélèktchwèl, istorik oben artistik.
Baròk-a, ki ka touché tout domenn-yan, ki ka karaktérizé so kò pa ègzajérasyon-an di mouvman, sirchaj dékorativ-a, léfè dranmatik-ya, tansyon-yan, ézibérans-a, grandò-a pafwè ponpéz ké kontras-a, sa menm kontras don té ka palé Philippe Beaussant : lépòk baròk-a tanté di di « oun monn koté tout kontrèr-ya ké fika armonyézman posib ».
Médya di mas
Médja di mas-a (gwiyanizasyon di anglé-a : mass media) sa médja-ya ki kapab d'atenn é di enfliyansé oun larj odjans. Pa roukour-a à sa mwayen-yan, anonsò-ya pouvé difizé yé mésaj an dirèksyon di roun trè vas piblik, réparti asou dé lèspas élarji pou roun kouté rélativman rézonnab.
Mizour-a di éfikasité-a di sa difizyon-yan ka bay lyé à roun swivi èspésifik (mizour di odjans-a : odimat, kouté pa kontak, etc.). Odéla di piblisité-a, sours-ya d'enfòrmasyon ki pouvé èsprimé so kò annan sa médja-ya pa diféran mwayen ké bénéfis di pa lalwa-a di protèksyon dé sours d'enfòrmasyon.
Wè osi
Katégori:Médya
Lazè
thumb|Lazè rouj (660 & 635 nm), vèrt (532 & 520 nm) é blé (445 & 405 nm).
Oun lazè (akronim di anglé-a light amplification by stimulated emission of radiation) sa roun sistenm fotonik. A roun aparèy ki ka prodjwi oun réyonnman liminé èspasyalman é tanporèlman koéran ki bazé asou léfè lazè-a. Ka désann di maser, lazè dabò aplé so kò òptik.
Endouism
Endouism-an (hindi : hindu dharm ; devanāgarī : हिन्दू धर्म ; tamoul : இந்து சமயம் ; « rélijyon endou »), oben sanatana dharma,(sanskrit IAST : sanātanadharma, an ékritir devanāgarī : सनातनधर्म ; « Lalwa Étèrnèl »), sa roun dé pli ansyenn rélijyon di monn ki òkò pratiké ki pa gen ni fondatò ni enstitisyon klérikal. An 2015, nonm-an di fidèl sa èstimé à 1,1 milyar annan 85 péyi, a atchwèlman trwazyenm rélijyon ki pli pratiké annan monn-an après kristchanism-an ké islam-an. Li sa isou di anba-kontinan endjen ki ka rété so prensipal fwayé di pèpman.
Lazè
Oun sours lazè ka asosyé oun anplifikatò òptik ki bazé asou léfè lazè à royn kavité òptik, òkò aplé résonnatò, jénéralman di Dé mirwè, don omwen roun dé Dé sa parsyèlman réfléchisan, ki-lé-di ki roun parti di limyè-a ka soti di kavité-a ké ròt parti-a sa réyenjèkté bò'd entéryò-a di kavité lazè-a.
Wè osi
Katégori:Optik
Endouism
Wè osi
Katégori:Endouism
Organizasyon mondyal di santé
Òrganizasyon mondjal di santé-a (OMS), sa roun enstitisyon ki èspésyalizé di Òrganizasyon-an dé Nasyon ini (ONI) pou santé piblik-a ki kréyé an 1948. Li ka dépann dirèkman di Konsèy ékonomik ké sosyal dé Nasyon ini ké so syèj ki ka sitchwé so kò atè Jénèv an Swis, asou komin-an di Pregny-Chambésy.
Soulon so konstitisyonè, OMS-a gen pou lòbjèktif di mennen tout pèp di monn o nivo di santé pli élvé posib, santé-a sa défini annan sa menm dokiman kou roun « léta di konplè byen-fika fizik, mantal ké sosyal é pa ka konsisté rounso an oun absans di maladi oben d'enfirmité ».
Mékanik kantik
Mékanik kantik sa branch-a di fizik-a ki gen pou lòbjè d'étidjé é di dékri fénomenn fondamantal à òv-a annan sistenm fizik-ya, pli partikilyèrman à léchèl atomik é sibatomik.
Li té dévlopé o koumansman di xxe syèk pa roun dizenn di fizisyen éropéyen, afen di rézoud diféran problenm ki fizik klasik té ka échwé pou èspliké, kou réyonnman-an di kò nwè, léfè foto-élèktrik-a, oben ègzistans-a dé rè èspèktral.
O kour di sa dévlopman, mékanik kantik-a ka révélé so kò trè fékonn an rézilta é an aplikasyon divèrs.
Sou-maren
thumb
Oun soumaren sa roun navir sibmèrsib kapab di déplasé so kò an sirfas é anba d'lo ; i ka distengé so kò ensi dé ròt bato ké navir ki ka déplasé so kò inikman à sirfas-a, é dé batislaf ki ka déplasé so kò prensipalman soulon laks vèrtikal-a.
Laplipa dé soumaren sa dé navir di lagèr. Izaj sivil-a di soumaren ka konsèrné, pou ésansyèl-a, sasé oséyanografik-a ké èsplwatasyon pétrolyè ; so anplwa pou dé fen touristik oben di transpò komèrsyal ka rété anèkdotik. Konfronté o problématik di absans-a d'apò èstèrn di lè à imèrsyon-an, lu Wè dé inovasyon propilsiv èspésifik apliké malgré yé kouté ; pa lègzanp propilsyon nikléyèr-a.
Siligo
Siligo (an italyen : Siligo, prounonsé [ˈsiliˑgo]) sa vil en Sardaigne. An 2019, li ka konté 848 zabitan.
Annèks
Katégori:Itali
Baréyn
Baréynyen (an arab : البحرين, Al-Baḥrayn, bɑːˈreɪn, litéralman « dé lanmè-ya »), an form long Rwayom di Baréyn (an arab : مملكة البحرين, Mamlakat al-Baḥrayn), sa roun piti péyi ensilèr di Arabi sitchwé prè di kot wès di golf Persik o Mwayen-Oryan.
Orijin di lavi
Lorijin di lavi-ya asou Latè ka douméré ensèrtenn. Nou pa savé di ké sèrtitid lò lavi-a sa aparèt asou Latè ni koté é kouman. Pli ansyen mikro-lòrganism fosil sa daté di omwen 3,5 Ga(milyar di lannen). Oun étid pibliyé an 2015 asou dé enklizyon di karbonn konsidéré kou di lorijin òrganik ka asigné yé roun laj di 4,1 milyar di lannen é pli résaman dé présipité idrofij anba-maren trouvé annan dé ròch sédimantèr férijinéz di Sentir di ròch vèrt di Nuvvuagittuq (Québec) té entèrprété kou di posib tras di lavi (òrganism filamanté) i té gen omwen 3,77 milyar di lannen ké pitèt 4,28 milyar di lannen.
I gen kidonk dé zendis di pli an pli nonbré di roun baktéryenn dè Hadéyen.
Thomas Edison
thumb|Edison an 1922. Thomas Alva Edison, né 11 févriyé 1847 atè Milan annan Ohio é mouri 18 òktòb 1931 atè West Orange annan New Jersey, sa roun envantò, roun syantifik é roun endistriyèl amériken.
Fondatò di General Electric-a, roun dé pronmyé pwisans endistriyèl mondjal, li sa roun envantò prolifik (pli di 1 000 brévè) é kontrovèrsé. Pyonyé di élèktrisité-a, difizò, vilgarizatò, li sa égalman roun dé envantò di sinéma é di anréjisman-an di son.
Lendi
Lendi a jou di lasimèn ki ka siksédé o dimanch é ki ka présédé mardi. Tradisyonèlman dézyèm jou di lasimèn, li sa konsidéré aprézan kou ponmyé jou di lasimèn annan sertenn péyi.
Téyat
thumb|left|Téyat thumb|Téyat di Taormina, vizyon ki ka bay Gustav Klimt di téyat grèk antik (téyat di Taormine. thumb|Laplas di Téyat Fransé pa Maurice De Meyer (1911-1999).
Téyat sa an menm tan rouprézantasyon di roun dram oben di roun komédi, roun janr litérèr partikilyé, é lédifis annan lakèl ka déroulé so kò spèktak di téyat. Nou ka palé osi di janr dramatik.
Jadis, mo an grèk ansyen : θέατρον, té ka dézigné égalman lasèn ou plato-a, ki lé di tout parti kaché o piblik pa rido-a.
O sans figiré, « téyat » ka dézigné oun lyé koté ka déroulé so kò oun aksyon enpòrtant (pa lègzanp, oun téyat d'opérasyon militèr).
Samoa
Samoa, an form long Léta endépandan di Samoa, an samoan Samoa ou Malo Sa'oloto Tuto'atasi o Samoa, an anglè Samoa ou Independent State of Samoa sa roun Léta endépandan di Polinézi oksidantal, andan Pasifik sid.
Listwè di monn
Listwè di mounité osi nomé listwè di monn, oben listwè inivèrsèl ka dézignen rési sentétik-a di mounité-a dipi laparisyon-an di Homo sapiens pannan lépòk préistorik jouk jòdla.
Paléyolitik
thumb|Prémyé migrasyon moun, tèl k'établi an milénèr anvan nou jou pa jénétik mitochondriyal. Jénétik-a ké étid-a dé fosil ka montré ki Homo sapiens modèrn ka aparèt an Afrik é présizéman o Maròk à Djebel Irhoud il té gen tchèk 350 000 lan, aprè roun lonng péryòd d'évolisyon. Dipi dé milénèr, zansèt-a di wonm, tèl Homo erectus, ja ka itilizé dé zouti mè, o fil di tan, sala ka ganyen an élaborasyon é an konplèksité. A osi o Paléyolitik ki ka dévlopé so kò langaj-a é ki antèrman dé mò ka jénéralizé so kò. Sa dannyé trè ka sigjéré oun kapasité à prévwayans-a — sépiltir maskan dékonpozisyon dé kò — é oun miyò konpréyansyon di konsèp di mò.
Wè osi
Katégori:Istwè
Orkès
thumb|Lòrkès filarmonik-a di Jalisco
Sésité
thumb|Tifi avòg (1856).
Orkès
Oun lòrkès sa roun ansanm di mizisyen enstrimantis réyini pou ègzékisyon di roun òv mizikal. Nonm-an ké konbinézon-an dé entèrprèt ka dépann di konpozitò, di lépòk-a é di janr di répèrtwar ki abòrdé. Pli souvan-an, li sa dirijé pa roun chèf di lòrkès, mè roun dé mizisyen pouvé osi mennen group-a.
Swivan fanmi-ya d'enstriman di lanmizik ki ka konpozé li (kòrd, bwa, kwiv ké pèrkisyon), lòrkès pouvé pran dé fòrm miltip kou an lanmizik klasik, gran lòrkès senfonik-a(kat fanmi-ya réyini).
Sésité
Sésité-a sa roun défisyans vizwèl total. Tèrm-an sésité ka vini di laten klasik caecitas« pédi di wè-a ». Sésité-a sa roun andikap ki ka touché oun gran nonm di fika moun annan monn.
Sa absans di wè-a pouvé gen di miltip kiz ké konsékans. Pa lègzanp, lavi sosyal-a sa konpliké pa andikap-a ; santé-a ké somèy sa afèkté pa roun pèrtibasyon di prodiksyon-an di mélatonin-an (òrmòn di somèy é di sik niktéméral).
Annèks
Katégori:Maladi
Palestin (Léta)
Palestin, an form long Léta di Palestin, an arab دولة فلسطين (Dawlat Filastin), sa roun proto-Léta ki ka aspiré à endépandans politik dé Palestinyen, dé téritwar palestinyen.
Kirgizistan
Kirgizistan, Kirgizstan ou Kirghizi, an form longu Répiblik kirghiz (an kirghiz Kyrgyzstan, Кыргызстан é Qırğız Respublikası, Кыргыз Республикасы, an ris Kyrgyzstan, Кыргызстан é Kyrgyzskaïa Respoublika, Кыргызская Республика), sa roun péyi di Lazi santral.
Lenfòrmatik
Lenfòrmatik-a sa roun donmenn di laktivité syantifik, tèknik ké endistriyèl ki ka konsèrnen trètman otonmatik di lenfòrmasyon-an pa lègzékisyon-an di progranm enfòrmatik pa dé machin : dé sistenm anbarké, dé òrdinatò, dé robo, dé otomat, etc.
Sa chan d'aplikasyon pouvé fika séparé an dé branch, roun, di natir téyorik, ki ka konsèrné définisyon-an di konsèp ké modèl, ké ròt-a, di natir pratik, ki ka entérésé so kò o tèknik konkrèt di miz an òv.
Istwè di sé Matématik
Listwè dé matématik oben Istwè dé matématik ka étann so kò asou plizyò milénèr é annan di nonbréz réjyon di glòb ki k'alé di Lachin à Amérik santral-a. Jouk xviie syèk, dévlopman-an dé konésans matématik ka éfèktchwé ésansyèlman so kò di fason klwazonnen annan divèr andrwa di glòb. À partir di xixe é sirtou o xxe syèk, fwazonnman-an dé travay di sasé ké mondjalizasyon-an dé konésans ka mennen plito à roun dékoupaj di sa listwè an fonksyon dé domenn matématik.
Préistwè
Zo-a d'Ishango ki ka daté di pli di 20 000 lan sa jénéralman sité pou fika pronmyé pròv-a di konésans dé pronmyé nonm é di miltiplikasyon-an, mè sa entèrprétasyon ka rété sijèt à diskisyon. I sa di ki mégalit-ya an Éjip o Ve milénèr anvan nou lè oben an Anglétèr o IIIe milénèr té ka enkòporé dé lidé jéyométrik kou sèrk-ya, élips-ya ké triplé pitagorisyen.
Séyism
thumb|Séyism-an annan monn di 1963 à 1998. thumb|Konsékans di roun séyism andan México.
Oun séyism oben tranbman di Latè sa roun soukous di sòl ki ka rézilté di libérasyon-an di brisk di énèrji ki akimilé pa kontrent ègzèrsé asou ròch-ya. Sa libérasyon di énèrji ka fè so kò pa roun riptir lon-an di roun fay, jénéralman préègzistan. Pli rar sa séyism-yan akoz di aktivité vòlkanik-a oben di lorijin artifisyèl (èsplozyon pa lègzanp). Lyé-a di riptir-a de ròch an profondò ka nonmen so kò roun fwayé ; projèksyon-an di fwayé à sirfas-a sa épisant-a di séyism. Mouvman-an dé ròch prè di fwayé ka anjandré dé vibrasyon élastik ki ka propajé, anba fòrm-an di tren d'onn sismik, otour é o travèr di glòb térès. I ka prodjwi osi roun dégajman di chalò pa frotman, o pwen di pafwè fonn ròch-ya lon-an di fay-a (psédotachilit).
Tab di konstant matématik
Sa artik ka bay dé roun lis di sèrtenn konstant matématik. Tipikman, oun konstant an matématik sa roun nonm réyèl oben konplèks roumarkab. À diférans-a dé konstant fizik, konstant matématik-ya, diférans dé konstant fizik, konstant matématik-ya sa défini endépandaman di tout mizour fizik é ka aparèt annan divèr kontèks.
Nòt
Abrévyasyon-yan ki ka swiv sa itilizé pou détèrminé domenn-an oben -yan d'aplikasyon dé konstant :
Abrévyasyon-yan ki ka swiv sa itilizé pou présizé natir-a dé konstant :
Soudan
Soudan (prounonsé an fransé : /sudɑ̃/ ; an arab : السودان as-Sūdān), an form long Répiblik di Soudan (جمهورية السودانJumhūrīyat as-Sūdān), sa roun péyi afriken.
Not ké référans
Katégori:Lafrik
Jiroskòp
thumb
Oun jiroskop (di grèk « ki ka òbsèrvé rotasyon-an ») sa roun aparèy ki ka èsplwaté prensip-a di konsèrvasyon-an di moman angilèr an fizik (oben òkò èstabilité jiroskopik oben léfè jiroskopik). Sa lalwa fondamantal di mékanik-a lé ki absans-a di koup apliké à roun solid an rotasyon, sala ka konsèrvé so aks di rotasyon envaryab. Lòské roun koup sa apliké à aparèy-a, i ka provoké roun nitasyon di solid an rotasyon. Annan kaptò-ya : oun jiroskòp sa roun kaptò di pozisyon angilèr é roun jiromèt oun kaptò di vitès angilèr. Jiroskòp-a ka bay pozisyon angilèr (soulon oun, Dé oben trwa aks-ya) di so référansyèl pa rapò à roun référansyèl inèrsyèl (oben galiléyen).
Baz (chimi)
Oun baz sa roun prodjwi chimik ki, o kontrèr di roun asid, sa kapab di kaptiré roun oben plizyò proton oben, résiprokman, di fourni élèktron. Oun milyé ki rich an baz sa nonmen bazik oben alkalen. I ka ègzisté diféran modèl chimik pou èspliké konpòrtman-an dé baz. Réyaksyon chimik di roun asid é di roun baz ka bay oun disèl é dilo-a. A roun prodjwi kostik, ki pouvé provoké dé boulour. Baz-ya pli konnèt sa cho viv-a, ammonyak-a ké lasoud-a.
Endoustani
Endoustani-a (hindustānī) sa apélasyon-an ki té bay di xvie syèk à pronmyé motché di xxe syèk à roun lanng endo-aryenn di Enn di Nò oben Hindoustan. Li ka dézigné jòdla kolèktivman ansanm lengwistik-a ki fòrmé pa hindi-a ké ourdou-a, konsidéré kou dé lanng ki séparé dipi partisyon-an dé Enn an 1947. Hindi-a ké ourdou-a ka roupozé yé kò asou roun fon lengwistik komen ki pa ka distengé so kò à loral-a, mè ka divèrjé pa :
Wè osi
Katégori:Lanng
Mékanik newtonyenn
Mékanik newtonyenn sa roun branch di fizik-a. Dipi travay-ya d'Albert Einstein, li sa souvan kalifyé di mékanik klasik.
Anvan di divini roun syans à part antchèr, mékanik té lontan roun sèksyon dé matématik.
Di nonbré matématisyen té apòrté roun kontribisyon souvan désiziv, parmi yé dé gran non tèl ki Euler, Cauchy, Lagrange... Jouk finisman-an di xviiie syèk, mékanik-a té domenn aplikatif natirèl dé matématik, domenn annan lakèl nou té pouvé tanté di fè antré fè èspérimantal-ya annan kad rigouré-ya dé matématik. Envèrsman, sèrten problenm di mécanik té bay nésans oben oryanté entérè-a dé matématisyen bò'd dé téyori tèl ki jéyométri-a oben ékwasyon diféransyèl-ya.
Otrich
Otrich, an form long Répiblik di Otrich (Österreich é Republik Österreich an alman), sa roun Léta fédéral di Léròp santral manm di Linyon éropéyen santral, san aksè à lanmè.
Katégori:Éròp
Kroasi
Kroasi, an form long Répiblik di Kroasi, an kroat Hrvatska é Republika Hrvatska, sa roun péyi di Léròp santral é di Sid. So kapital sa Zagreb é li sa manm di Linyon éropéyen dipi 1er jwiyé 2013.
Otism
Otism-an, oben pli jénéralman troub-ya di spèk di otism-an (TSA), sa roun troub di dévlopman moun ki karaktérizé pa dé difikilté di anprantisaj sosyal-a é di kominikasyon-an, ké dé konpòrtman èstéréyotipé é pèrsévératifs. Sa senptom-yan sa souvan détèkté pa paran-yan douran pronmyé lannen-yan di lavi-a di timoun-an. An fonkston di prézans-a oben pa di troub asosyé é di lorijin-an prototipik oben ségondèr, moun otis-ya pouvé métrizé oben pa langaj-a, gen dé rétar oben dé prékosité èkolèr, oun défisyans entélèktchwèl oben roun entélijans sipéryò à mwayenn-an, é pli rarman manifèsté di savantism.
Thomas d'Aquin
thumb|Saint Thomas d’Aquin, le docteur angélique Rétab di Carlo Crivelli (1494)
Thomas d'Aquin (né an 1224/1225 of chato de Roccasecca prè d'Aquino, an Itali di Sid, mouri 7 mars 1274 atè abbaye di Fossanova prè di Priverno annan Latium-an), sa roun rélijyé di lòrd dominiken-an, sélèb pou so òv téyolojik é filozofik. Konsidéré kou roun dé prensipal mèt di filozofi skolastik-a é di téyoloji katolik, li té kanonizé 18 jwiyé 1323, épi proklamé dòktò di Légliz-a pa Pie V, an 1567 é patron dé linivèrsité, lékòl ké akadémi katolik, pa Léon XIII an 1880.
Annèks
Katégori:Filozòf
Lazi
thumb|Kart di Lazi. Lazi (don non an ka vini di oun rasin sémitik « esch », ka dézigné lyé où Solèy a ka lévé) sa roun dé sèt kontinan ou roun parti dé siperkontinan Érazi ou Afro-Érazi di Latè. Ké 43 810 582 km2 di latè é 4,3 milyar di zabitan, Lazi sa pli gran kontinan (8,6 % di sirface total térès ou 29,4 % dé latè émerjé) é pli péplé (environ 60 % de la population mondyal). Lazi sa plis oun konsèp kiltirèl ki roun antité onmojenn.
Jéyografi fizik
thumb|Wè satélit di Azi.
Azi sa roun sou-kontinan di 43 810 582 km2. I ka posédé plizyò rékòr jéyografik mondyal : altitid maksimal (Everest andan Himalaya ké 8 848 m), altitid minimal (lanmè Mort ké −417 m) é latè émerjé pli élwagné di tout loséyan (sitchwé à 2 648 km di kot pli pròch, koòrdoné 46° 17′ N, 86° 40′ E), ensi ki lak pli profon (Lak Baïkal) ki ka rouprézanté prè di 20 % dé rézerv di dilo dous di planèt a.
Jéyografi politik
thumb|Kart dé péyi di Azi.
Démografi
Azi ka konté 4,3 milyar di zabitan an 2014, swa pli di lamotché di popilasyon mondyal (anviron 60 %). Anviron 2 milyar di ant yé gen mwen di 20 lan. Popilasyon an sa toutfwè trè inégalman réparti : o dézèr moun di lwès é di nò di Azi ki ka opozé so kò gran fwayé yan di pèpman di Azi di sid é di lès.
Lanng
Lanng yan pli parlé an Azi sa mandarin, ké anviron 1 milyar di lokitò é hindi.
Rélijyon
Azi ka konté plizyò rélijyon majèr é pou laplipar orijinèr di Azi é dispersé asou tout kontinan : animism, bouddism, kristyanism, konfisyanism, hindouism, sikhism, jayinism, islam, judayism, shintoyism, taoyism, zoroastrism, bahayism é yézidism.
Lékonnomi
Kontinan-an sa tré rich an rousours natirèl, tèl ki chis, danbwa, poson, dilo, gaz natirèl, kwiv ké lajan.
Gransanti
Gransanti sa roun koumin fransé di DROM di  Lagwiyann. Koumin-an sa sitchwé o sid dé montangn fransé lonng-an di larivyè Lawa (ki ka divini pli ba flòv Maronni-a) ki sa sèl vwè di lagsé, di mwen té fika jouk an 2010 koté lajans air Guyane té mété oun rotasyon pou lavyon trwè fwè pa simenn, mèrkrédi-ya, vandrédi ké dimanch. Jòdla, lavyon ka éfègtchwé sis rotasyon touléjou sof mardi-a an dirègsyon di Senloran, Maripasoula ké Kayenn.
Zabitan-yan di Gran-Santi sa majoritèrman N'Djouka. Néyanmwen, annan lannen-yan 1980, dé réfij sourinanmen enstalé yé kò laba, notanman annan vilaj-ya (zanmo) di Gaa Kaba, Gran Limon, Ana Konndé ké Lyoni.
Lazi
Lékonnomi
Lazi-a sa dézyenm kontinan pli rich di monn pa PIB nominal aprè Léròp é pronmyé an PPA.
Gransanti
Sitchwasyon
thumb|An rouj téritwè kouminal-a di Gran-Santi.
Pwen kilminan-yan ki roumarkab di koumin-an sa montangn Kotika (730 m) ké montangn fransé (552 m).
Lazi
Lékonnomi
Pli gran lékonnomi di Lazi sa Lachin, Japon, End, Koré di Sid ké Endonézi.
Gransanti
Klima
Klima sa di tip tropikal.
Démografi
Lévolisyon-an di nonm di zabitan sa konnèt atravè rousansman-yan di popilasyon-an ki éfègtchwé annan koumin-an dipi 1961, pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon-an di 1946. À pati di 2006, popilasyon légal-ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa Insee-a. Rousansman-an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal-ya o kour di roun péryòd di senk lannen. Pou koumin-yan di mwen 10 000 zabitan, roun ankèt di rousansman ki ka poté asou tout popilasyon-an fika réyalizé tout senk lannen-yan, popilasyon légal-ya dé lannen lentèrmédjèr ki fika kant à yé èstimen pa entèrpolasyon oben èstrapolasyon. Pou koumin-an, pronmyé rousansman ègzostif ki ka antré annan kad-a di nouvèl dispozitif té fika réyalizé an 2005.
Lazi
Lannègs
Katégori:Kontinan
Gransanti
Lékonnonmi
Lanmonnen lokal-a sa léro kou annan tout départman-an mé soupannan i posib di wè dé moun péyé an dolar sirinanmen oben an granm dilò. Popilasyon-an ka viv ésansyèlman di so lagrikiltir ké dé prodjwi ki kiltivé kou mannyòk, douri ké wasay. Ròt sa pirogyé é ka arpanté san sésé flòv-a pou ravitayé an lésans sit-ya di lòrpayaj ké zépisri lokal.
Koumin-an ka posédé laérodronm, laérodronm di Gran-Santi.
Wè osi
Katégori:Koumin di Lagwiyann
Lapèch (alyétik)
alt=Lapèch|vignette|Lapèch Lapèch-a sa aktivité-a ki konsisté à kaptiré dé zannimo akwatik (pwéson, mè égalman kristasé ké séfalopod) andan yé milyé natirèl(loséyan, lanmè, kour dilo, étan, lak, mar). Li sa pratiké pa péchò-ya, kou lwézi oben profésyon. Tèknik-ya ké anjen-yan di lapèch sa nonbré, dépandan di lèspès ki sasé, di milyé, oben òkò di bato itilizé. Lapèch-a sa pli souvan ankadré pa roun régmantasyon ki ka tann à ranfòrsé so kò afen di protéjé o simyé byodivèrsité-a, anvironnman-an ké rousours alyétik (tèrm ki ka dézigné konésans-a di byoloji-a é di èsplwatasyon-an dé rousours di lapèch-a).
Lengwistik
Lengwistik-a sa roun disiplin syantifik ki ka entérésé so kò à étid-a di langaj. Li ka distengé so kò di granmèr-a, andan mizour koté li pa pèrskriptiv mé dèskriptiv. Prèskripsyon-an ka korèsponn à nòrm-a, ki lé di sa ki joujé korèk lengwistikman pa granmèryen-yan. À lenvèrs, lengwistik dèskriptiv dé lengwis ka kontanté so kò di dékri lanng-an tèl ki li fika é pa tèl ki li divèt fika.
Gravitasyon
right|350px|thumb|Gravitasyon ki ka menténi planèt-ya an òrbit otour di Solèy. (Léchèl pa rèspèkté.)
Lapèch (alyétik)
Òrganizasyon dé Nasyonzini pou alimantasyon-an ké agrikiltir-a  (FAO), ka èstimé an 2005, k'anviron 48 milyon di péchò é d'akwakiltò ki ka fourni annan monn-an dé anplwa dirèk ké endirèk à anviron 300 milyon di moun.
Lengwistik
Nou ka trouvé dé témwagnaj di réflèksyon asou langaj-a dipi Antikité-a ké dé filozòf kou Platon. Soupannan à pou nou antann XXe syèk pou wè dégajé oun apròch syantifik otour dé fè di lanng.
Gravitasyon
Gravitasyon-an, roun dé kat entéraksyon fondamantal ki ka réji Linivèr-a, sa entéraksyon fizik-a ki rèsponsab di atraksyon-an dé kò masif ant yé. Li ka manifèsté so kò notaman pa atraksyon térès ki nou ka rétni o sòl, gravité-a, ki sa rèsponsab di plizyò manifestasyon natirèl ; maré-ya, òrbit-a dé planèt otour di Solèy, sférisité-a di laplipa dé kò sélès an sa tchèk lègzanp. Di roun mannyè pli jénéral, èstriktir-a à grann léchèl di Linivèr-a sa détèrminé pa gravitasyon-an.
Plizyò téyori té tanté di randé kont di gravitasyon-an. Atchwèlman òkò, téyori-a di rélativité jénéral-a d'Albert Einstein (1915) rès pli satisfézant-a.
Mali
Mali, an fòrm lonng Répiblik di Mali, sa roun péyi di Lafrik di Lwès, frontalyé di Moritani é di Laljéri o nò, di Nijèr à lès, di Burkina Faso é di Kot d'Ivwar o sid, di Giné o sid-wès é di Sénégal à lwès.
Samoa amérikenn
Samoa anmériken sa roun téritwè ki pa enkòporé é pa organizé di Létazini-ya ki sitchwé an Loséyanni. Samoa anmériken sa pati anmériken di larchipèl Samoa-ya.
Enfeksyon sekswèlman transmisib
Oun enfèksyon sèkswèlman transmisib (IST) oben ITS, o Kanada, sa roun enfèksyon ki ka transmèt ant partnèr o kour dé diférant fòrm di rapò sèkswèl. Sa enfèksyon pouvé bay lyé à roun maladi enfèktchéz, ròtfwè aplé maladi vénéryenn, non-an ka provini di Vénus, déyès di lanmou-a.
Tout pratik-ya ki sèkswèl ka konpòrté oun kontak jénital moutchwèel oben oro-jénital ké rounòt moun, oben so flwid jénital-ya, sa konsidéré kou ka konpòrté oun risk di transmisyon di roun IST. Chak IST ka prézanté roun risk é roun dégré di gravité diféran.
Enfèksyon-an pouvé fika miltip (plizyò ajan enfèktché an menm tan). Li sa frékaman résidivant à kour tèrm.
Wè osi
Katégori:Maladi
Soudan di Sid
Soudan di Sid, an fòrm lonng Répiblik di Soudan di Sid (an annglé : Republic of South Sudan), sa roun péy di Lafrik oryantal don kapital-a sa Djouba.
Not ké référans
Katégori:Lafrik
Mélanézi
thumb|Kart di Mélanézi
Krwayans
thumb|upright=1.2|Léjann di Phénix rounésan di so sann sa roun krwayans an rézirèksyon. Krwayans-a sa processus mantal èspérimanté pa roun moun ki ka adéré à oun tèz oben oun ipotèz, di fason ki li ka konsidéré kou vérité, endépandaman dé fè, oben di absans-a di fè, ki ka konfirmé oben ka enfirmé sa tèz oben sa ipotèz.
An sa sans li ka opozé à nosyon-an di lèspri kritik, é ka trouvé so antitèz annan entrimantalism-a ki ka konsidéré ki modèl syantifik-ya sa pa ki dé enstriman li ka pèrmèt nou di konsouvwè komodéman fénomenn-yan.
Wè osi
Katégori:Épistémoloji
Lapès nwè
Lapès nwè oben lanmò nwè sa non ki bay pa istoryen modèrn-an à roun grann épidémi di lapès médjéval, o milyé di xive syèk, prensipalman bubonik, kozé pa baktéri Yersinia pestis. Sa épidémi touché Azi, Mwayen-Oryan, Afrik di Nò ké Éròp-a. Li pa ni pronmyé ni dannyé épidémi di lapès, mè sa sèl à poté sa non. An révanch, li sa pronmyé grann épidémi di listwè ki té byen dékrit pa kronikò kontanporen.
Nou ka èstimé ki lapès nwè tchwé ant 30 ké 50 % di popilasyon éropéyenn an senk lan (1347-1352) ki ka fè anviron vennsenk milyon di viktim.
Wè osi
Katégori:Mwayen-Aj
Afganistan
Afganistan, an form long Répiblik islamik d'Afganistan (pachto : د أفغانستان اسلامي جمهوریت (Da Afghanestan Islami Jomhouriyet) ; dari : جمهوری اسلامی أفغانستان(Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Afġānestān)), sa roun péyi d'Lazi santral.
Tiberkiloz moun
Tibèrkiloz-a sa roun maladi enfèktchéz-a ki kozé pa baktéri Mycobacterium tuberculosis, ki kontajyéz, ké dé sign klinik varyab. Li ka rivé an tèt dé koz di mòrtalité di lorijin enfèktchéz à léchèl mondjal-a, divan sida-a. Òrganizasyon mondjal di santé (OMS) ka rapòrté atravè so dannyé rapò anniyèl ki konsakré à tibèrkiloz-a é ki soti an 2015 ki 1,5 milyon di moun mouri di tibèrkiloz lannen présédant-a. Soupannan, kartografi mondjal di répartisyon di maladi ka anprann ki 20 péyi ka rougroupé 90 % dé tibèrkilé.
Istwè di sé Étazini
thumb|400px|Formasyon di téritwar amériken (1810-1920). An ver, sé téritwar amériken ; an oranj sé Léta fédérés di Inyon.
Lò pronmyé kolon anglé-ya té rivé atè Jamestown (Virjini) an 1607, kontinan amériken té ka konèt oun fèb dansité di popilasyon dépi plizyò milénèr. Déziré di afranchi so kò di métropol é di gouvèrné pa yé-menm, sé kolon-yan té proklamé yé endépandans an 1776 é kréyé oun nouvèl nasyon ki yé ka batizé Étazini d’Amérik. Byen ki li traversé oun lagèr sivil o koumansman di lannen 1860, jèn Répiblik-a dévlopé so kò rapidman gras à afflux d'immigrés éropéyen o XIXe syèk. À isou di Prémyé Lagèr mondyal, Étazini-ya sa douvini pli grann pwisans mondyal, douvansan gran péyi-ya di Éròp. Yé pli kité sa ran pa laswit, prannan tèt di « monn lib » aprè Ségonn Lagèr mondyal. Soupannan, défèt sibi à finisman di long lagèr di Viêt Nam an 1975 té roumété an koz sertitid amérikenn menm si dézagrégasyon di blok sovyétik o koumansman dé lannen 1990 té favorizé mentyen di yé prédominans enternasyonal.
Wè osi
Katégori:Istwè Katégori:Étazini
Arab
Arab-a (العربية, al-ʿarabīyah [alʕaraˈbijja]) sa roun lanng afro-azyatik di fanmi-a dé lanng sémitik. Ké roun nonm di lokitò èstimé ant 263 milyon ké 375 milyon di moun osen di monn arab é di djaspora arab, arab-a sa di lwen lanng sémitik ki pli palé, byen anvan amharik-a (ségonn lanng sémitik ki pli palé).
Lanng arab-a sa orijinèr di pénensil Arabik-a, koté li ka divini o viie syèk lanng-an di Koran ké lanng litirjik-a di islam-an.
Wè osi
Katégori:Lanng
Grek (lanng)
Grèk-a (Ελληνικά an grèk) sa roun lanng élénik, sèl sirvivan di sa fanmi. Anba so fòrm modèrn jé démotik (νέα ελληνικά, δημοτική), i gen jòdla 15 à 22 milyon di lokitò, prensipalman an Grès é koté Chip mè osi andan konminoté di djaspora oben minoritèr di ròt péyi (Tirki, Itali, Bilgari, Oukrèn, Masédwann slav, Ongri, Roumani, Moldavi, Jéyòrji). I ka ègzisté égalman oun lanng grèk litirjik (Ακολουθική Ελληνική), inikman anplwayé annan sèrtenn grann sérémoni rélijyéz komémorativ, notaman pa patriarka ékiménik di Konstantinòp.
Wè osi
Katégori:Lanng
Istwè di Éròp
Istwè di Éròp-a, é soutou di Éròp méridjonal-a, sa roun étid dé parti simyé dokimanté-ya, étidjé é konnèt di listwè mondjal-a, pou kat rézon :
thumb| Fanmi di pép sami (« lapon »), koumansman di xxe syèk.
Annèks
Katégori:Istwè
Sanmdi
Sanmdi sa sizyèm jou di sé simèn légal é sètyèm é dèrnyé jou sélon rélijyon krétyenn,. Nòrm ISO ka kodé sanmdi pa chif 6.
Oukrèn
Oukrèn — prounonsé an fransè : /y.kʁɛn/ ; an oukrényen : Україна Oukraïna /ukrɑˈjinɑ/ — sa roun Léta di Léròp di Lès, dézyèm di Éròp pa so siperfisi. Li sa bordé pa lanmè Nwè ké lanmè di Azov o sid.
Krwazad
Krwazad-ya di Mwayen Laj sa dé èspédisyon militèr òrganizé pas Légliz pou délivrans-a di Latè sent. Yé té préché pa pap-a, pa roun otorité spiritchwèl di Ògsidan krétchen kou Bernard de Clairvaux, oben pa roun souvren kou Frédéric Barberousse.
Yé té lansé pou routrouvé laksè o lyé di pèlrinaj krétchen an Latè Sent, otoriszé pa Arab Abbasid, mè ki ka entèrdi Tirk-ya Seldjoukides an 1071 lò yé pran Jérusalem o Arab.
Annèks
Katégori:Mwayen-Aj