cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
2001
Lannen 2001 sa roun lannen konmin di kalandriyé grégoryen ki ka koumansé oun lendi, a 2001e lannen di nou lè, pronmyé lannen di IIIe milénèr é di XXIe syèk é 2e lannen di déséni 2000-2009.
Lannen
Oun lannen sa roun entèrval di tan défini konvansyonèlman andan kad di roun kalandriyé, égal à roun nonm antché di jou, é plis oben mwen pròch di lannen tropik ki ka korèsponn à péryodisité dé sèzon térès.
Lanmanzonn (flòv)
Sours ké rot latè
Soulon roun létid résan, londjò-a di Lanmanzonn-Oukayali sa di 4 225 mayl (6 800 km), Nil-a ki li ka étiré so kò asou  4 160 mayl (6 695 km) ki ka fè di Lanmanzonn-an pli lonng flòv-a di monn. Ròt létid ka fè léta di roun londjò sipéryò à 7 000 km, mé yé ka entégré rio Pará kou apartnan à Lanmanzonn-an alò ki a sirtou di lèstchwè-a di rounòt sistenm flivyal, rio Tocantins.
Lannen
Douré di toun lannen é so koumansman pouvé varyé soulon kalandriyé konsidéré ; douré di lannen tropik sa li-menm sijèt à dé varyasyon o kour dé lonng péryòd.
Lanmanzonn (flòv)
Danbwa anmanzonnyen-an
thumb|Danbwa anmanzonnyen-an ki travèrsé pa Lanmanzonn-an.
Lannen
Dis lannen ka fòrmé oun déséni, san roun syèk é mil roun milènèr. Kat lannen ka fòrmé oun olenpyad ; oun lous sa roun péryòd di senk lannen.
Lanmanzonn (flòv)
Danbwa anmanzonnyen-an
Danbwa anmanzonnyen-an ka koumansé à lès-a dé Zann. Li sa di roun gran enpòrtans ékolojik, ki kapab di absòrbé di jigantès kantité di djògsid di karbonn. Konsèrvasyon-an di danbwa anmanzonnyen-an sa roun dé pli gran problenm ékolojik di sa dannyé lannen-yan.
Danbwa tropikal-a sa isou di klima èstrenmman imid di basen anmanzonnyen. Lanmanzonn ké so milyé-ya di afliyan ka ékoulé yé kò lantman atravè péyzaj-a pa roun pant si fèb ki a an réyalité pousé-a dilo an anmon ki ka pousé flux-a bò'd lanmè-a. Lavil-a di Manaos, à 1 000 km di Latlantik-a, sa sitchwé rounso à 44 m lasou di nivo di lanmè-a.
Byodivèrsité-a di danbwa anmanzonnyen-an sa tré enpòrtan : réjyon-an ka abrité pli di 2,5 milyon di lèspès di zensèk, dé dizenn di milyé di plant, ké tchèk 2 000 lèspès di zozo é di manmifè. Oun lèspès di zozo asou senk sa rouprézanté annan danbwa anmanzonnyen-an.
Divèrsité-a di flòr-a annan basen anmanzonnyen-an sa pli fò-a di monn. Sèrten ègspèr ka èstimen ki roun kilomèt karé pouvé kontni jouk 90 000 tonn di matchè véjétal vivan.
Bò'd lanmè-a
Larjò-a di Lanmanzonn-an, à sèrten zandrwè, di 6 à 10 km di roun riv à ròt-a ; larjò pwé atenn 40 km. Pa ayò, asou di lonng distans, flòv-a ka divizé so kò an Dé kour prensipal ké, ant yé é asou yé riv, di nonbré bra ki sa konnègté ant yé pa roun rézo konplègs di kannon natirèl ki ka dekoupé ba plenn-yan di igapo (janmen pli di 5 m lasou di nivo di flòv) an d’inonbrab zilé.
À pas d’Óbidos (600 km anvan lanmè-a), Lanmanzonn-an ka rouséré so kò, ka ékoulé so kò inikman annan roun sèl boukant di enpé plis di roun kilomèt di larj é di pli di 60 m di profondò, pa lakèl dilo-a ka présipité so kò bò'd lanmè-a à roun vitès di 6 à 8 km/h.
thumb|Konfliyan di rio Solimões é di rio Negro atè Mannaos.
Kouryé élektronik
thumb
Lanmanzonn (flòv)
Fonn di Lanmanzonn-an
thumb|Dofen-an di Lanmanzonn-an thumb|Oun pirannya.
Kouryé élektronik
Oun kouryé élèktronik, e-mail, mail oben kouryé sa roun roun mésaj ékri ki voyé élèktrikman via oun rézo enfòrmatik. Nou ka aplé mésajri élèktronik ansanm-an di sistenm ki ka pèrmèt transmisyon-an dé kouryé élèktronik. Li ka rèspèkté dé règ nòrmalizé afen d'otorizé dépo-a di kouryé annan bwèt pou lèt élèktronik di roun dèstinatè chwézi pa émétò-a.
Lanmanzonn (flòv)
Fonn di Lanmanzonn-an
Dilo-ya di Lanmanzonn-an ka abrité roun fonn rich ké varyé. Ké Lorénòk-a, flòv-a sa roun dé prensipal abita di boto, égalman konnèt anba non-an di dofen di Lanmanzonn-an. A pli gran lèspès-a di dofen dilo dous ki pwé atenn 2,6 m.
Kouryé élektronik
Pou émèt oben rousouvè dé mésaj pa kouryé élèktronik, a pou dispozé di roun adrès élèktronik é di roun kliyan di mésajri (oben di roun mésajri web ki ka pèrmèt laksè-a o mésaj via roun navigatò web).
Lanmanzonn (flòv)
Fonn di Lanmanzonn-an
Égalman prézan an gran nonm, sélèb pirannya-ya, poson karnivò ki ka rougroupé yé kò an di larj ban é ki pwé ataké yé kò o bétay é menm à wonm-an. Byen ki bokou di ègspèr ka pansé ki yé répitasyon di férosité fika enjistifyé, oun ban di pirannya sa aparanman résponsab di lanmò-a di 300 moun ki ka chaviré bò d’Óbidos an 1981.
Annankonda jéyon-an ka viv égalman annan dilo troub-ya di basen anmanzonnyen. A roun dé pli gran lèspès di bèt lonng. Annankonda ka pasé pli klèr-a di so tan annan dilo-a, ké rounso so narin-yan ki ka dépasé à sirfas-a. Tchèk atak di péchò pa dé annankonda té rapòrté.
Flòv-a ka abrité égalman dé milyé di lèspès di poson, di anfibyen, di krab é di toti.
Wè osi
Katégori:Lanmanzonni
Lanmizik klasik
thumb|250px|Montaj di tchèk gran konpozitò di lanmizik klasik.
Lanmizik klasik ka dézignen jénéralman lansanm di lanmizik òksidantal savant di lorijin litirjik é sékilyèr, pa opozisyon à lanmizik popilèr, dipi lanmizik médjéval jouk jodla. Ladjèktif klasik ka fè référans bay lanmizik di péryòd klasik ki ékri ant milyé-a di XVIIIe syèk é lavennman di lanmizik ronmantik annan lannen-yan 1820.
Wè osi
Katégori:Lanmizik
2000
Sé lannen 2000 ka étann yé kò di 1é janvyé 2000 o 31 désanm 2009. Yé ka apartni o XXIe syèk, sof 2000 ki sa dannyè lannen di XXe syèk.
Lonn
Lonn (prounonsé [lɔ̃dʁ] ; an anglé London[ˈlʌn.dən]), sitchwé annan Sidès-a di Grann-Brétagn, sa kapital-a ké pli grann lavil di Anglétèr é di Rwayom-Ini. Lontan kapital di Anpir britanik, li sa dézòrmè syèj di Commonwealth of Nations.
Fondé i té gen prèsk 2 000 lan pa Romen-yan anba non-an di Londinium, Lonn té o xixe syèk lavil-a pli péplé di monn.
Wè osi
Katégori:Rwéyonm-Ini
1555
1555 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun mardi.
Singapour
Sengapou, an fòrm lonng Répiblik di Sengapou (an annglé Singapore é Republic of Singapore, an mandaren Xīnjiāpō, 新加坡 é Xīnjiāpō Gònghéguó, 新加坡共和国, an malè Singapura é Republik Singapura, an tamoul Ciṅkappūr, சிங்கப்பூர் é Ciŋkappūr Kudiyarasu, சிங்கப்பூர் குடியரசு), sa roun   sité-Léta di Lazi di Sid-Lès.
Lanmonnen
Lanmonnen-an sa défini pa Aristote pa trwa fonksyon : inité di kont, rézèrv di valò é entèrmédjèr dé échanj. Annan péryòd kontanporenn, sa définisyon ansyenn ka pèrsisté mè divèt fika amandé, ant ròt pa souprésyon-an di tout référans à dé matchè présyéz (à partir di ive syèk an Chin) ké dématéryalizasyon-an progrésiv dé sipò monétèr, é laspè légal-ya di izaj-a di lanmonnen-an — é notaman drwè jouridik-a ki sa ataché o kour légal é o pouvwar libératwar —, ki sa pli aparan. Sa drwè sa fiksé pa Léta-a é ka fè di lanmonnen-an oun enstitisyon konstitisyonèl é référans-a à roun téritwar marchan anba fòrm-a di roun marché natsyonal (lyé pa roun inité monétèr, di kont komen).
Wè osi
Katégori:Lanmonnen
Giné-Biso
Giné-Biso, an form lonng Répiblik di Giné-Biso (an potidjé Guiné-Bissau et República da Guiné-Bissau), sa roun péyi lizofonn di Lafrik di Lwès. So kapital sa Biso.
Bébé
Psédonim
Bébé sa roun psédonim notaman pòrté pa :
Sumer
thumb|Sit prensipal-ya di Bas Mézopotami douran péryòd suméryenn-an. Sumer sa roun réjyon sitchwé à ègstrenm sid-a di Mézopotami antik-a (atchwèl Irak), ki ka kouvri oun vas plenn parkouri pa Tig-a ké Éfrat-a, bòrdé, o sidès, pa golf Persik-a. Oun enpòrtant sivilizasyon dévlopé so kò à konté di finisman-an di IVe milénèr anv. J. K. douran IIIe milénèr anv. J.‑K. Nou ka distengé plizyò faz majò andan listwè-a di Mézopotami-a di Sid : péryòd-a d'Uruk final (b. 3400 - 3100 anv. J.-K.), péryòd-a dé dinasti arkayik (b. 2900 - 2340 anv. J.-K.), anpir-a d'Akkad (b. 2340 - 2190 anv. J.-K.) é trwazyèm dinasti-a d'Ur (b. 2112 - 2004 av. J.-K.).
Nòt ké référans
Katégori:Istwè
Lanmò
thumb|upright=1.4|Fochéz-a, oun alégori di lanmò, inéliktab é enprévizib, an vòg andan Òksidan krétyen dipi lépòk médjéval.
Lanmò lé di "mort" an fransé. A roun pèrsonaj ki wè jou annan lèspri moun Lagwiyann. A pou éfasé lidé Lanmò, alorski jé farin a lavi.
So listwè
Lanmò wè jou dipi kolonizasyon-a, lò fanm ké nonm té ka mò pannan la gèr ké kolon-yan en Afrik .Li ka eksisté dipi lèsklavaj o XIIème syèkl,annan priyè.
Lanmò abiyé ké roun dra blan kou so mèt katib a ki té ka pran li pou so bagaj. Lanmò té ka swiv yé jouk lò lèsklavaj fini, pas yé té ka viv annan lamizè lò mèt-yan pati.
So travay
Annan karnaval-a, a lidé Lanmò ké soufrans yé té lé bliyé. Personaj-a ka vini di sa katolik-ya té ka anprann kaptib-ya. Yé menm té lé anmizé yé kò ké sa.
Lanmè
Tèrm jénérik di lanmè Ka roukouvri plizyò réyalité é pouvé dézigné oun grann étandi di d'lo salé di diférant loséyan, ansanm dé lèspas di dilo salé an kominikasyon lib é natirèl asou tout étandi di glòb oben ankò oun grann étandi sonm asou sirfas di Lalin.
Lanmò
So travay
Lò yé ka maché annan lari-a, i ka vlopé moun-yan annan so dra .I ka fè sanblan mennen yé ké yé .I kan lanm ki ka véyé moun-yan asou latè.yé ka fè gran moun ké timoun pè.
Kénya
Kénya, an fòrm lonng Répiblik di Kénya, an swahili Kenya é Jamhuri ya Kenya, an annglé Kenya é Republic of Kenya, sa roun péyi di Lafrik di Lès.
Lanmè
Wè osi
Katégori:Lanmè
Béliz
Béliz, an annglé Belize, an èspangnòl Belice, sa roun monnarchi konstitisyonnèl initèr ki gen roun réjim palmantèr ké tandans ministéryèl, don téritwè sa sitchwé an Lanmérik santral.
Lanmò
Dèskripsyon
Touloulou-a abiyé ké roun dra blan ,roun pantalon ,roun chimiz ké roun kagoul blan. I ka poté roun mask lanmò. Pensonn pa ka wè so lapo. I kouvri ké roun gran dra .Anvan i té gen zépenng annan so kòstim pou piké moun-yan.
Dans
thumb|230px|Alégori di Dans-a, roun òv di William Bouguereau Dans-a sa lar di mouvwè kò imen-an ki konstitchwé di oun swit du mouvman ordoné, souvan rytmé ké lamizik (chan ou enstriman).
Oun dans sa swa oun ansanm défini di mouvman dénwé di signifikasyon pròp, kou souvan annan balè-a ou sé dans tradisyonèl éropéenn, swa oun jestwèl enspiré pa oun sembolik laïk ou rélijyéz, tandan parfwa bò'd oun sort di mim ou di pantomim, kou ofon dé nombréz dans azyatik. Parfwa li pé menm vizé a antréné trans-a. I ka ekzisté diféran typ di dans (hip-hop, kontanporen, jazz, modern, klasik, dans di salon, rock, salsa...)
Kénya
Not ké référans
Katégori:Lafrik
1678
1678 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun sanmdi.
Lanmou
Lanmou-a ka dézigné oun santiman entans di afèksyon é di atachman anvèr oun fika vivan oben oun kichoz ki ka pousé sa-ya ki ka rousanti li à sasé oun proksimité fizik, èspiritchwèl oben menm imajinèr ké lòbjè-a di sa lanmou à adòpté oun konpòrtman partikilyé.
2002
Lannen 2002 sa roun lannen konmin di kalandriyé grégoryen ki ka koumansé oun mardi, a 2002e lannen di nou lè, 2e lannen di IIIe milénèr é di XXIe syèk é 3e lannen di déséni 2000-2009.
Ipertansyon artéryèl
Ipèrsansyon artériyèl (ITA) sa roun patoloji kardjovaskilèr ki défini pa roun présyon artériyèl tròp élvé. Souvan miltifaktoryèl, HTA pouvé fika aigüe oben kronik, ké oben san sign di gravité. Nou ka palé kominéman di ipertansyon artéryèl pou roun présyon artéryèl systolik sipéryò à 140 mmHg ké roun présyon artéryèl djastolik sipéryò à 90 mmHg.
Wè osi
Katégori:Maladi
1556
1556 sa roun lannen bisègstil ki ka koumansé oun mèrkrédi.
Kouto
thumb|Diféran sort di kouto.
Qin Shi Huang
Wè osi
Katégori:Personalité
Kouto
Oun kouto sa roun zouti tranchan oben roun arm blanch ki ka konpòrté oun lam (sifizaman kourt pou pas fika kalifyé di sab oben di machèt) é roun manch (oben roun parti di lam rézèrvé à sa fonksyon).
Istwè
Pronmyé kouto ki fè di pyèr, silex oben obsidjenn notaman, anba fòrm d'ékla brit, sa daté di anviron 25 000 lan. I té pafwè osi an zo. À sa lépòk, kouto-a ka sèrvi osi byen di zouti ki d'arm. Dè laj di bronz, kouto-ya sa fè an métal é sa pou pronmyé fwè mini di roun pwagné. Romen-yan ka fabriké pronmyé lam an asyé kou yé ka fabriké osi à partir di ie syèk pronmyé kouto ké lam roupliyab. O xive syèk, yé té kouraman itilizé kou fourchèt é a à aparisyon-an di fourchèt-a ki kouto-ya di tab ki pran roun bou ron pou diféransyé izaj-ya.
2003
Lannen 2003 sa roun lannen konmin di kalandriyé grégoryen ki ka koumansé oun mèrkrédi, a 2003e lannen di nou lè, 3e lannen di IIIe milénèr é di XXIe syèk é 4e lannen di déséni 2000-2009.
Kalkil (matématik)
An matématik, oun kalkil sa roun opérasyon oben roun ansanm d'opéras you ki éfèktchwé asou dé grandò. Inisyalman sa grandò-ya té dé nonm mè dévlopman-an dé zouti matématik é di abstraksyon-an ka pèrmèt atchwèlman d'éfèktchwé dé kalkil asou dé lòbjè pli konplèks (fonksyon, vèktò, propozisyon). Pa laswit-a, enformatik-a té pèrmèt di fè kouraman dé kalkil asou dé doné fòrmèl ki varyé é kalkil-a sa divini oun lòbjè d'étid annan téyori-a di kalkilabilité-a.
Adisyon-an sa roun lègzanp di kalkil.
Étimoloji
« Mo-a kalkil, senbòl menm di nou lè syantifik é tèknik, ka dérivé di mo laten calculus ki ka signifyé piti kayou ». Sa piti kayou-ya sa à lorijin-an di roun dé pli ansyen sistenm konpatib dékouvri à nou jou. Izaj-a di kayou pou senbolizé dé moun, dé zannimo oben dé mizour di gren é pou éfèktchwé dé adisyon é dé soustraksyon sa fondamantal annan évolisyon-an di kalkil matématik. Pronmyé zouti di kalkil silansyé é senbolik, li sa prékirsò di tout roun fanmi di lèd-a o kalkil ki sa abak-ya.
Zil Vyèrj britanik
Zilé Vyèrj britannik (an annglé : British Virgin Islands) sa roun larchipèl di Lézanti-ya é roun téritwè di lout-lanmè di Rwéyonm-Ini.
Kalkilatris
Oun kalkilatris, kalkilatris élèktronik, oben kalkilèt (tèrm souvan konsidéré kou péjoratif pa fézò-ya), sa roun machin ki konsouvwè pou senplifyé, é fyabilizé, dé opérasyon di kalkil. Dabò mékanik, épi élèktromékanik, machin pou kalkilé sa divini élèktronik annan lannen-ya 1960, ké entrodiksyon-an di pronmyé machin pou kalkilé élèktronik an 1961, swivi di roun minyatirizasyon akséléré dé sirkwi entégré.
Machin-yan ki pli senp, ka limité yé kò o kat opérasyon aritmétik izwèl, pannan ki kalkilatris-ya ki progranmab pli sofistiké-ya ki ka dispozé di roun èsprésivité ékivalant o òrdinatò.
Radar
Radar (di anglé-a radio detection and ranging) sa roun sistenm ki ka itilizé onn élèktromagnétik-a pou détèkté prézans-a é détèrminé pozisyon-an ensi ki vitès-a di lòbjè tèl ki avyon-yan, bato-ya, oben lapli-a. Onn-ya ki voyé pa émétò-a sa réfléchi pa sib-a, é signal-ya di routour (aplé écho radar oben éko-radar) sa kapté é analizé pa résèptò-ya, ki souvan sitchwé o menm andrwa ki émétò-a. Distans-a sa obténi gras o tan alé/routour di signal, dirèksyon-an gras à pozisyon angilèr-a di lantenn-an koté signal-a di routour té kapté é vitès-a ké dékalaj-a di frékans-a di signal di routour ki jénéré soulon léfè Doppler-a. I ka ègzisté égalman diféran enfòrmasyon trouvé par rapò-a ant routour-ya ki kapté soulon dé plan di polarizasyon ortogonal.
Lanmanzonni
thumb|Wè aéryen di danbwa anmanzonnyen-an
Lanmanzonni (an potidjé Amazônia, an èspangnòl Amazonia) sa roun réjyon natirèl di Lanmérik di Sid. A roun vas plenn ki kouvri pa basen anmanzonnyen, swé réjyon-an ki travèrsé pa Lanmazonn-an ké so afliyan-yan. Lanmanzonni-a sa kouvri an gran parti pa danbwa anmanzonnyen-an. So sipèrfisi sa di 5 500 000 km2.
So klima sa cho ké imid douran tout lannen-an. Tanpératir mwayen-an ka régné an Lanmanzonni sa di 25 °C. Présipitasyon mwayen-yan sa di 2 100 mm/lannen à 2 450 mm/lannen, ké soupannan dé zonn o nò-lwès ki ka atenn pli di 10 000 mm/lannen. Lanmanzonni-a sa dézyenm pli gran danbwa di monn, dèyè tayga ké roun dé réjyon ki pli imid-ya di plannèt-a é gen roun gran richès an byodivèrsité.
Sa byodivèrsité sa tré ménasé ; 17 % di danbwa-a disparèt akoz dé agsyon di moun. Fond mondjal-a pou lannantir-a(WWF) lansé roun progranm pou sové Lanmanzonni : Living Amazon Initiative. I ka sasé dé solisyon di richanj ké gouvèlman-yan, antrépriz-ya ké kouminoté lokal-ya afen di protéjé byodivèrsité-a an Lanmanzonni.
Listwè
Kiltir itinérant-a té ka prédonminen (ranmasaj d'ouroukoum pa endjen Yawanawa an Lanmanzonni). Plantasyon-yan asou brouli té ka douré roun oben Dé lannen ; zabitan-yan té ka prodjwi inikman pou yé sèl izaj di mannyòk, douri ké kann à souk. Sèrten té ka fè roun piti koumèrs di piman, di jout, di kakao.
Jénéralité
Lanmanzonni sa réjyon-an di Lanmérik di Sid ki ka kouvri basen-yan ki mwayen ké enféryò di Lanmanzonn-an ka donminen pa danbwa tropikal-a. Li ka kouvri 6,7 milyon di km² annan 9 péy / téritwè.
Danbwa anmanzonnyen-an sa pli gran danbwa flivyal-a o monn. Li ka rouprézanté 50 % dé danbwa tropikal di monn antché. Péyzaj-ya sa tré diféran : dé sanvann o danbwa inondé.
Li ka prodjwi 15 % dilo dé larivyè é ka frennen chanjman klimatik-a an absòrban CO2. San bliyé richès-a an lèspès véjétal ké zannimo. Lanmanzonni-a ka kontni 10 % di tout lèspès-ya o monn. A dannyé réfij di jagwar, dé arpi é dé lout jéyan.
Danbwa anmanzonnyen-an ka fòrmen ké danbwa-ya di Basen Konngo é di Lazi-Pasifik roun sentir vèrt ki ka ansèrklé Latè-a.
Klima-a sa tropikal : Tanpératir mwayen : 27,9°C à sézon sèk-a 25,8° C à sézon imid-a. Limidité rélativ : 77 % à sézon sèk-a é 88 % à sézon imid-a.
Akoz di lagtivité di moun, 20 % di danbwa Anmanzonnyen-an déja té détrwi. Chak lannen, 2,27 % di danbwa Anmanzonnyen-an ka disparèt.
Lanvironnman
thumb|Péyzaj di Lanmanzonni à lwès di Mannaos.
Ésansyèl-a di basen di Lanmanzonn-an, don sirfas total sa d'anviron 7,3 milyon di km2, don 5,5 sa jòdla òkò kouvri pa dé ékosistenm di danbwa tropikal. Lanmanzonni-a ka konstitchwé di sa fè pli enpòrtan rézèrvwè-a di divèrsité byolojik di byosfè-a. Prensipal ménas-a pou lanvironnman-an ké rézilté di so déforèstasyon ki lyannen à lègzijans-a di so dévlòpman ékonnonmik pa pouvwè piblik-ya dé divèrs péy ki ka partajé yé kò li.
Divèrsité byolojik-a
Pwa-a di richès-a di Lanmanzonni-a annan byodivèrsité mondjal sa varyab ka swiv group zoolojik-ya : 2 % dé aragnid mondjal ka trouvé yé kò an Lanmérik, 3 % dé miryapòd, 28 % dé risinil, 9 % dé schizonmid ké dé èskolopandronmòrf, 7 % dé poropòd. Sa chif-ya pouvé fika délika à entèrprété pas lenvantè-ya sa òkò tré enkonplè.
Zannimo-ya
An Lanmanzonni, i ka ègzisté dé lèspès tré èspésyal :
Lanmanzonni légal brézilyen
Pòrsyon-an di téritwè brézilyen ki défini pa divèrs lalwa an 1953, 1966 é 1971 ké kou lòbjègtif progranmansyon gouvèlmantal-a.
Lanmanzonni fransé
A Lagwiyann-an, ki ka konprann roun sèl départman, é ka fè di Lafrans roun péy sid-anmériken limitròf di Brézil é di Sourinanm.
Kowèyt
Kowèyt, an form long Émirat di Kowèyt, an arab Imarat‿ul-Kuwayt, إمارة الكويت, sa roun Léta sitchwé o Mwayen-Oryan, o nò di pénensil Arabik, asou golf Persik.
1679
1679 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun dimanch.
2004
Lannen 2004 sa roun lannen bisekstil di kalandriyé grégoryen ki ka koumansé oun jédi, a 2004e lannen di nou lè, 4e lannen di IIIe milénèr é di XXIe syèk é 5e lannen di déséni 2000-2009.
1557
1557 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun vandrédi.
2005
Lannen 2005 sa roun lannen konmin di kalandriyé grégoryen ki ka koumansé oun sanmdi, a 2005e lannen di nou lè, 5e lannen di IIIe milénèr é di XXIe syèk é 6e lannen di déséni 2000-2009.
Nouvèl-Kalédonni
Nouvèl-Kalédonni sa roun kolègtivité fransé ki konpozé di roun ansanm di zilé é di larchipèl di Loséyanni, ki sitchwé an lanmè di Koray annan loséyan Pasifik Sid. Zilé prensipal, Gran Latè, ka lokalizé so kò à 1 407 km à lès-nò-lès di Double Island Point, an Lostrali, à 1 477 km o nò-nò-lwès di kap Reinga, à èstrenmité sèptantriyonnal-a di Nouvèl-Zélann, é à 130 km o nò di tropik di Kaprikòrn.
Distan di Lafrans métropoliten d'anviron 16 740 kilonmèt é di roun sipèrfisi di 18 575,5 km2, sa kolègtivité (ansyennman téritwè di lout-lanmè « TLL ») ki sitchwé an Mélannézi é an Loséyanni lwenten ka roulévé di souvrennté fransé-a dipi 1853.
Pépman ké sosyété pré-éropéyen (anvan 1774)
thumb|Zabitan otogtonn di Nouvèl-Kalédonni, bò'd 1880.
I ganyen 5 000 lannen, dé zabitan di litoral di Lachin di sid, kiltivatò di milé ké douri, ka koumansé atravè détrwè-a pou enstalé so kò atè Taywann. Bò'd 2000 anv. J.-K., dé migrasyon gen lyé di Taywann bò'd Filipin-yan. Di nouvèl migrasyon ka koumansé byento dé Filipin bò'd Sulawesi ké Timò é, di la, ròt zilé-ya di larchipèl endonnézyen. Bò'd 1500 anv. J.-K., rounòt mouvman ka mennen dé Filipin an Nouvèl-Giné é, odéla, zilé-ya di Pasifik. Ostronnézyen-yan sa san dout pronmyé navigatò-ya di listwè di mounité-a.
Pronmyé kontak ké Éropéyen (1774-1853)
thumb|Kart istorik pa William Hodges an 1774, British Library
4 sèptanm 1774, lansengn-an di véso James Colnett ka apèrsouvwè à lorizon roun latè enkonnèt. I ka trouvé so kò abò di batiman ki koumandé pa navigatò ké èsploratò annglé James Cook. Cook ka batizé sa latè New Caledonia an lonnò di Lékòs. Annéfè, nou ka di ki laspé-a dé lakot té ka raplé li sa réjyon di Gran-Britangn, don papa di Cook sa orijinèr. (Caledonia sa ansyen non laten-an di provens-a ki ka korèsponn à Lékòs britannik.)
Listwè kontanporen (dipi 1944)
Apré lagèr-a, Lafrans-a ka abandonnen tèrm-an di kòlonni é ka aboli kòd-a di endijéna. An paralèl, Téritwè-a ka konnèt roun krwasans ékonnonmik rapid é enpòrtan gras à lèsplwatasyon-an « dilò vèrt » : a « boum di nikèl », Nouvèl-Kalédonni ka divini alò trwézyenm prodigtò mondjal.
An koumansman dé lannen 1960, Nouvèl-Kalédonni té anvizajé kou site di lésè nikléyèr-ya.
Jéyografi
thumb|Kart jénéral dé larchipèl di Nouvèl-Kalédonni.
Zilé-ya
Nouvèl-Kalédonni sa santré otour di roun zilé prensipal, Gran Latè-a. Li ka konprann égalman plizyò ansanm di zilé ki pi piti, zilé Belep o nò-lwès di Gran Latè, zilé dé Pen o sid-lès, zilé Lwèyèlté o nò-lès (Ouvéa, Lifou, Tiga ké Maré), pli lwen à lwès larchipèl-a dé zilé Chesterfield ké résif-ya di Bellone.
Lagon-yan
thumb|Lagon de Poé.
Lagon néyo-kalédonnyen gen roun sirfas total di 24 000 km2, sa ki ka fè roun dé pli gran lagon di monn (é ki sa pafwè prézanté kou « pli bèl lagon di monn »).
I sa sentiré pa roun baryè di koray di roun londjò du 1 600 km, ki sitchwé ant 2 é 50 km dé lakot di Gran Latè, é ka étann so kò, dé résif d'Entrecasteaux o nò-lwès à zilé dé Pen o sid-lès, asou 680 km di lonng. Tanpératir-a dé dilo ka varyé ant 22 ké 30 °C.
Èspò
Pratik-a di èspò enpòrtan an Nouvèl-Kalédonni, é an 2010 70 530 lisansyé, swé 29 % di popilasyon néyo-kalédonnyen (kont roun mwéyenn nasyonnal di 24 %). A tout partikilyèrman vré annan zilé-ya Lwèyèlté é an Provens Nò, ké dé to di pratik èspòrtiv ki ka établi rèspègtivman yé kò à 40 % é 31 %, mé osi an Provens Sid (27 %).
Kòd
Nouvèl-Kalédonni gen pou kòd :
Bénen
Bénen (prounonsé an fransè : /benɛ̃/), an form long Répiblik di Bénen (an yoruba : Orílɛ̀-èdè Olómìnira ilɛ̀ Benin é an goun : Beninto), sa roun péyi di Lafrik ògsidantal.
Ramsès II
thumb|Èstati di Ramsès II kwafé di khepresh - Mizé
Kamroun
Kanmroun (prounonsé : /ka.mə.ʁun/ ou /kam.ʁun/), an form long Répiblik di Kanmroun, an anglè Cameroon é Republic of Cameroon, an fransé Cameroun é République du Cameroun, sa roun péyi di Lafrik santral.
Ramsès II
Ramsès II (an éjipsyen ansyen Ousirmaâtrê Setepenrê, Ramessou Meryamon), né o alantour di -1304 é mouri à Pi-Ramsès bò'd -1213, sa trwa pharaon di XIXe dinasti éjipsyenn. Li sa osi aplé Ramsès le Grand oben òkò Ozymandias. Manéthon ka aplé li Ramsès (oben Ramesses Miamoun, Rampses). I ka régné di -1279 à -1213.
Wè osi
Katégori:Personalité
Kamroun
Not ké référans
Katégori:Lafrik
Lanmè Karayib
thumb|Kart di lanmè dé Karayib.
Lanmè dé Karayib oben lanmè dé Zantiy sa roun lanmè di loséyan Atlantik, sitchwé à lès di Amérik santral ké o sidès di gòlf di Mèksik. Li ka étann so kò asou anviron 2 415 km di lès an lwès é an mwayenn Dé fwè mwen di nò o sid é ka kouvri oun sipèrfisi di 2 640 002 km2.
thumb|Gran Trou Blé sitchwé annan kot di Béliz.
Artik konnèks
Katégori:Karayib Katégori:Lanmè
Giné ékwatoryal
Giné ékwatoryal, an fòrm lonng Répiblik di Giné ékwatoryal ou Répiblik di de Giné-Ékwatoryal, an èspangnol Guinea Ecuatorial é República de Guinea Ecuatorial, an potidjé Guiné Equatorial é República da Guiné Equatorial, sa roun péyi di Lafrik santral.
2006
Lannen 2006 sa roun lannen konmin di kalandriyé grégoryen ki ka koumansé oun dimanch, a 2006e lannen di nou lè, 6e lannen di IIIe milénèr é di XXIe syèk é 7e lannen di déséni 2000-2009.
Giné ékwatoryal
Not ké référans
Katégori:Lafrik
Krikèt
Krikèt-a sa roun èspò kolèktif di bal é di bat ki ka opozé Dé lékip ki konpozé nòrmalman di onz jouwò yé chak. I ka jwé jénéralman so kò asou roun téren di fòrm oval, an radjé, o sant dikèl ka trouvé so kò oun zonn di roun ventenn di mèt di longò, à chak ègstrémité du lakèl nou ka trouvé oun èstriktir di bwa, giché-a. Oun kontré sa divizé an plizyò manch. O kour di chakin d'ant yé, roun dé lékip ka éséyé di marké dé pwen (kours), é ka posédé similtanéman Dé batò asou téren-an, chak moun divan roun dé giché. Oun pwen sa notaman marké à chak échanh di pozisyon di sa Dé jouwò lòské bal-a sa an jé.
Carl Friedrich Gauss
Johann Carl Friedrich Gauß (prounonsé an alman [gaʊs] ; tradisyonèlman transkri Gauss an fransé ; Carolus Fridericus Gauss an laten), né 30 avril 1777 atè Brunswick é mouri 23 févriyé 1855 atè Göttingen, sa roun matématisyen, astronòm ké fizisyen alman. Li apòrté di trè enpòrtant kontribisyon à sa trwa domenn-yan. Sirnonmen « prens dé matématisyen-an », li sa konsidéré kou roun dé pli gran matématisyen di toulétan.
Dante Alighieri
thumb|Pòrtrè di Dante, détay di roun frèsk di chapèl-a di Bargello atribiyé koté Giotto di Bondone.
« Pè di lanng italyenn-an », li sa, ké Pétrarque é Boccace, roun dé « trwa kouronn » ki ka enpozé toscan-an kou lanng litérèr.
Powèt majò (« Il sommo poeta » oben senpman « Il poeta ») di Mwayen Laj, li sa lotò di Divin Komédi-a, souvan konsidéré kou pli grann òv-a ékrit annan sa idjonm é roun dé chédèv di litératir mondjal-a.
Wè osi
Katégori:Personalité
2007
Lannen 2007 sa oun lannen konmin di kalandriyé grégoryen ki ka koumansé oun lendi, a 2007e lannen di nou lè, 7e lannen di IIIe milénèr é di XXIe syèk 8e lannen di déséni 2000-2009.
Éritré
Éritré, an form long Léta di Éritré (tigrigna Ertra, ኤርትራ ; arab Iritrīyā, إرتريا) sa roun péyi di korn-a di Lafrik, endépandan di Létchopi dipi 1993.
Not ké référans
Katégori:Lafrik
1680
thumb|Autodafé koté Madrid, lapentir di Francisco Ricci, 1683.
Rasin di roun nonm
An matématik, oun rakaba n-yenm di roun nonm a sa roun nonm b tèl ki bn = a, koté n sa roun antché natirèl ki pa nil.
Soulon ki nou ka travayé annan ansanm-an dé réyèl pozitif, ansanm-an dé réyèl oben ansanm-an dé konplèks, nonm-an di rakaba n-yenm di roun nonm pouvé fika 0, 1, 2 oben n.
Pou roun nonm réyèl a pozitif, i ka ègzisté oun inik réyèl b pozitif tèl ki bn = a. Sa réyèl sa aplé rakaba n-yenm di a (oben rakaba n-yenm prensipal di a) é ka noté n√a ké senbòl radikal-a (√ ) oben a1/n. Rakaba-a ki pli konnèt sa rakaba karé-a di roun réyèl. Sa définisyon ka jénéralizé so kò pou a négatif é b négatif à kondisyon ki n sa enpèr.
Tèrm-an di rakaba di roun rakaba pa divèt fika konfondou ké sala di rakaba di roun polinom ki ka dézigné valò(-a oben -ya) koté polinom-an ka anilé so kò.
Kanbodj
Kanbodj, an form long Rwayom di Kanbodj, an khmer Kâmpŭchéa é ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា, Preăhréachéanachâkr Kâmpŭchéa, osi aplé Srok Khmer, ស្រុកខ្មែរ, litéralman « Péyi di Khmer », sa roun péyi di Lazi di Sid-Ès, péplé d’anviron 15 milyon di zabitan.
Lanmè Kaspyenn
thumb|Lanmè Kaspyenn wè di lèspas (imaj satélit di NASA). Lanmè Kaspyenn-an sa roun lak andoréik salé d’Azi ògsidantal, prensipalman alimanté pa Volga isou di fronmitir-a du roun lanmè oséyanik ansyenn, loséyan oben lanmè Paratéthys. A pli gran lanmè ki fronmen di monn, bòrdé o nò é à lès pa stèp-ya di Azi santral, à lwès é o sid pa dé chenn isou di orojénèz himalayo-alpin : rèspèktivan Kokaz ké Elbourz. Péyi rivren-yan sa (annan sans-a di zégwiy di roun mont) : Kazakhstan o nò-lès), Tirkménistan o sidès, Iran o sid, Azerbaïdjan o sid-lwès, ké Risi o nò-lwès (ké Daghestan, Kalmoukie épi oblast d'Astrakhan).
Giuseppe Verdi
thumb|Giuseppe Verdi fotografyé pa Giacomo Brogi
Giuseppe Fortunino Francesco Verdi, né Joseph Fortunin François Verdi 10 òktòb 1813 o Roncole é mouri 27 janvyé 1901 atè Milan, sa roun konpozitò romantik italyen. So òv, konpozé ésansyèlman di lopéra, inisan pouvwar mélodik-a à profondò psikoloji ké léjandèr, sa roun dé pli enpòrtant di tout listwè-a di téyat mizikal.
Fimèl
An byoloji, « fimèl » (di laten femella : « piti fanm, jenn fanm ») sa roun nosyon di rouprodiksyon sèkswé anisogam (ki-lé-di ké disimétri di fonksyon annan gamèt-ya). « Fimèl » ka opozé so kò à « mal ».
Carl von Linné
thumb
Fimèl
Mékanism
Kontrèrman à rouprodiksyon isogam-an, i ka ègzisté Dé tip di gamèt annan rouprodiksyon anisogam-yan :
Carl von Linné
Carl Linnæus, épi Carl von Linné aprè so anoblisman, né 23 mè 1707 atè Råshult é mouri 10 janvyé 1778 à Uppsala, sa roun natiralis swédwa ki té fondé baz-ya di sistenm modèrn di nomanklatir binominal-a. Konsidéran, soulon fòrmil d'Edward Coke « Nomina si nescis, perit cognitio rerum » (« konésans dé kichoz ka péri pa ignorans-a di non »), ki konésans syantifik-a ka nésésité di nonmen kichoz-ya, li répèrtoryé, nonmen ké klasé di mannyè sistématik ésansyèl-a dé lèspès vivant ki té konnèt à so lépòk an pézan so kò asou so pròp òbsèrvasyon kou asou sa di so rézo di korèspondan.
Fimèl
Mékanism
Lòrgann-an oben òrganism-an ka prodjwi kontparti véjétativ-a di rouprodiksyon sèkswé-a sa dézigné kou fimèl. Lòrgann-an oben òrganism-an ki ka prodjwi kontparti motil di rouprodiksyon sèkswé-a sa dézigné kou mal.
Drèt (matématik)
An jéyométri, drèt-a ka dézigné oun lign rèktilign, ki enfini é san épésò. Annan pratik-a, li sa rouprézanté asou roun féy pa roun lign drèt ki gen dé limit — sala di féy-a — é roun épésò — sala di kréyon.
Pou Ansyen-yan, drèt-ya, an matématik é sirtou an jéyométri, té roun lòbjè « k'alé di swé », si « évidan » ki nou té ka néglijé di présizé di kisa nou té ka palé. Roun dé pronmyé à fòrmalizé nosyon-an di drèt té Grèk-a Éklid annan so Éléman-yan. Ké dévlopman-an di kalkil vèktoryèl, ròt définisyon ka vini ajouté so kò. Mè a nésans-a dé jéyométri ki pa éklidjenn ki kondjwj à dékouvèrt-a di nouvèl tip di « drèt » é, pa lanmenm, fòrsé nou à éklèrsi é aprofondi sa konsèp.
Dat
thumb|Moniman di flèr o Keukenhof pou entronizasyon di Willem-Alexander rwa di sé Péyi-Ba. Dat a, o sans izwèl, oun endikasyon di tan ki ka sasé a défini oun jou inik, jénéralman di kalandriyé grégoryen. Nou ka itilizé notaman pou roupéré, ké lò, oun évènman tanporèl bay.
Kalandriyé grégoryen, itilizé jodla pa laplipa di sé péyi éropéen, ka bazé yé kò asou oun lannen térès, oun révolousyon di Latè otour di so Solèy. Li ka dékoupé lannen an douz mwa, pou oun total di 365 jou.
Lanmè Méditérané
thumb|Kart di lanmè Méditérané.
Lanmè Méditérané (prounonsé [me.di.tɛ.ʁa.ne]) sa roun lanmè enterkontinantal près antyèrman fronmen, bòdé pa sé kôt di Léròp di sid, di Lafrik di Nò é di Lazi, dipi détrwa di Gibraltar a lwès a sé antré di sé Dardanèl é di kannal di Suez a les é sa étandi asou roun siperfisi di anviron 2,5 milyon di kilonmèt karé.
Wè osi
Katégori:Lanmè
1558
1558 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun sanmdi.
Lanng
thumb|500px
Oun lanng sa roun sistenm évolitif di sign lengwistik, vokal, grafik oben jèstchwèl, ki ka pèrmèt kouminikasyon-an ant endividi-ya.
Lanng ké djalèk
I pa ka ègzisté di kritèr èstrikman lengwistik ki ka pèrmèt di distengé oun lanng di roun djalèk.
Annan roun pèrspèktiv sosyolengwistik (létid dé lanng annan yé rapò o sosyété), tèrm-an « lanng » ka défini tout idjonm ki ka ranpli dé fongsyon sosyal fondanmantal : « kouminikasyon »-an (a o mwéyen di lanng-an ki agtò sosyal-a ka échanjé é ka mété an koumen yé lidé, santiman, pansé, etc.) ké « lidantifikasyon »-an (dayò so doub laspè endividjwèl é kolègtif, lanng-an ka sèrvi di markò idantitèr kant o karagtéristik di endividi-a é di so apartnans sosyal).
Listwè : lorijin dé lanng
Koumansman énigmatik-a di langaj ké lorijin-yan dé lanng atchwèl ka sousité dé lipotèz pafwè kontradigtwè. Divèrs sasé dé antropològ, dé arkéyològ, dé jénétisyen é dé lengwis ka sigjéré lipotèz-a di roun lanng koumen ; ròt sasé, tout osi nonbré, ka réfité li. Mé yé tout ka admèt ki lanng moun-yan, ka konstitchwé di palò, ki-lé-di di « konvansyon arbitrèr ki partajé pa tèl oben tèl group di endividi », ka konstitchwé oun fòrm di langaj diférant di sa-ya dé ròt lèspès zannimo, oun fòrm don partikilarité-a sa roun tré gran plastisité ké roun divèrsité, tandi ki, koté ròt lèspès, langaj sonnò, jèstchwèl, kronmatik oben chimik di yé chak sa inik, é ka konpòrté tout o plis tchèk « djalèk ».
Nonm di lanng
I enposib di détèrminen ké présizyon nonm-an di lanng ki palé annan monn-an, an rézon di difikilté-a ki ganyen pou trasé dé frontchè ki prési ant lanng-yan, notanman à diféransyé lanng-yan dé djalèk. Soulon lèstimasyon-yan, i ka ègzisté jòdla ant 3 000 é 7 000 lanng vivan.
Drwè
Lanng-yan pouvé ganyen diféran èstati annan lòrgannizasyon entèrnasyonnal-ya, partikilyèrman, lanng ofisyèl-a ké lanng di travay-a.
Wè osi
Katégori:Lanng
2008
Lannen 2008 sa roun lannen bisekstil di kalandriyé grégoryen ki ka koumansé oun mardi, a 2008e lannen di nou lè, 8e lannen di IIIe milénèr é di XXIe syèk é 9e lannen di 2000-2009.
Érozyon
An jéyomòfoloji, érozyon-an sa processus-a di dégradasyon-an é di transfòrmasyon di rélyèf, é kidonk dé ròch, ki sa kozé pa tout ajan èstèrn (kidonk ròt ki tèktonik-a).
Oun rélyèf don modlé ka èspliké so kò prensipalman pa érozyon-an sa nonmen « rélyèf d'érozyon ». Faktò-ya d'érozyon sa :
Érozyon-an ka aji à diféran ritm é pouvé, asou plizyò dizenn di milyon di lannen, arazé dé montangn, ki krézé dé valé, ki ka fè tchoulé dé falèz.
Sint Eustatius
Sen Éstach (an néyèrlandé Sint Eustatius é an anglè Sint Eustatius ou Statia) sa roun zil dé Karayb, téritwar néyèrlandè di lout-lanmè, ki ka fè parti dé tit Lézanti. So chèf-lyé sa Oranjestad.
2009
Lannen 2009 sa roun lannen konmin di kalandriyé grégoryen ki ka koumansé oun jédi, a 2009e lannen di nou lè, 9e lannen di IIIe milénèr é di XXIe syèk é 10e é dannyè lannen di déséni 2000-2009.
Nouvèl-Zélann
Nouvèl-Zélann, an annglé New Zealand, an māori Aotearoa, sa roun péyi di Loséyanni, o sid lwès di Loséyan Pasifik, ki konstitchwé di dé zilé prensipal (zilé di Nò é zilé di Sid), é di patché zilé bokou pli piti, notanman zilé Stewart ké zilé Chatham.
1681
thumb|Trété di William Penn ké Anmérendjen-yan, Edward Hicks, 1847
1681 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun mèrkrédi.
Rasism
thumb|Oun Afro-Amériken ki ka bwè dilo ki inikman rézèrvé pou moun « di koulò », an Oklahoma City, 1939
Rasism-an sa roun idéyoloji ki, ka pati di postila di ègzistans-a di ras osen di lèspès moun-an, ka konsidéré ki sèrtenn katégori di moun sa entrensèkman sipéryò à ròt. Sa idéyoloji pouvé mennen à priviléjyé oun katégori ki bay di moun pa rapò à ròt. Le Petit Larousse ka défini rasism-an, o sans larj di tèrm, kou « roun atitid d'ostilité ki répété é menl sistématik à légar-a di roun katégori détèrminé di moun ».
Sa ostilité anvèr rounòt apartnans (kiltirèl) ké étnik - oben tou senpman à roun koulò di lapo détèrminé - ka anmòrfwézé so kò pa dé fòrm di zénofobi oben d'éthnosantrism.
Fimen
thumb|Moun ki antrenn di fimen oun sigarèt.
Fimen sa roun pratik ki ka konsisté à an inalé lafimen-an pa bouch-a oben nen-an. Plizyò tip di prodjwi pouvé fika absòrbé di sa fason :
Sa tip di konsomasyon ka fè jénéralman so kò à lèd-a di pip adapté, é anba fòrm di sigarèt, notaman annan ka-a di tabak ké di chanv. Léroyin-an pouvé pa lègzanp fimen so kò à lèd-a di sigarèt roulé annan di papyé aluminium anba lakèl oun flanm sa pasé pou pèrmèt inalasyon-an dé vapò. Ki jan yo kite fimen ak sigarèt elektwonik la? Vaping pi bon pase tabak pou sante ou. Men, pi wo a tout bagay, vape a ede ou kite fimen. Originally, ecigarette a te menm te fè pou ranplase sigarèt la. Manifakti li Hon Lik envante li pou kite fimen. An 2017, 700,000 ansyen fimè te deklare ke yo te reyisi kite fimen grasa sigarèt elektwonik. Se konsa, ki jan yo goumen kont fimen ak kite fimen ak sigarèt elektwonik la?
Kite fimen ak sigarèt elektwonik la: sevre an de etap Pou reyisi kite fimen ak sigarèt elektwonik la, ou dwe kòmanse pa konprann poukisa kite fimen difisil. Lè ou fimen yon sigarèt, ou respire pwodui chimik danjere ak kanserojèn, men ou tou respire nikotin. Sibstans sa a natirèlman prezan nan tabak. Sepandan, nikotin se yon sibstans nerotoksik ak depandans pou moun ki konsome li. Se poutèt sa, lè ou kite fimen, ou ka fè eksperyans efè segondè dezagreyab tankou anvi, kè plen, chimerik, estrès, elatriye. Men, sa a se pa tout. Pandan ke nikotin se yon gwo pati nan poukisa li difisil pou kite fimen, ou bezwen tou reflechi sou abitid fimen ou. Plis ou fimen, se pi difisil pou kite fimen. Anplis mank nikotin, debarase m de abitid nan tèt li se difisil.
Kontrèman ak lòt ranplasan nikotin, ofri w yon sevraj nan de etap:
- Ou ranplase sigarèt la ak sigarèt elektwonik la, ki sanble ak li: ou sevre tèt ou nan abitid ou nan fimen;
- Ou redwi kantite nikotin ou konsome: ou sevre tèt ou sou nikotin.
1. Ranplase sigarèt ak e-sigarèt
Premye etap la nan sispann fimen se kite fimen. Literalman. Ou jete sandriye w yo, brikè w yo ak pake sigarèt w yo epi ranplase tout bagay ak yon twous sigarèt elektwonik. Premye etap la nan kite fimen se kite abitid fimen ou. Ranplase li ak vaping. Ou ka kite fimen lannwit lan, oswa ou ka sevre tèt ou nan pwòp vitès ou. Pou egzanp, kòmanse pa ranplase sigarèt maten ou ak yon sesyon vaping. Kenbe repo sigarèt ou nan travay, men vape olye pou yo fimen.
Finans
Finans-a ka roukouvri oun domenn d'aktivité — sala di finansman — ki ka konsisté à fourni lajan-an ki nésésèr à réyalizasyon-an di roun opérasyon ékonomik. Sa domenn ka konsèrné osi byen endividi-ya, ménaj-ya ki antroupriz piblik-ya oben privé, mè osi Léta.
Fimen
Chanje abitid fimen ou epi vin yon vapè. Pou kite fimen nèt, kòmanse pa kraze abitid la. Piti piti chanje abitid fimen ou. Avantaj nan gwo nan vaping sou lòt metòd pou sispann fimen se ke li ba ou kapasite nan sevre nan pwòp vitès ou. Ak plis ou ale sou li nan limit ou, se plis ou ogmante chans ou pou kite fimen.
Finans
Sasé-a di finansman ka obéyi à Dé tip di lòbjèktif swivan volim-an inisyal di kapital :
Fimen
2. Kòmanse retrè nikotin Yon fwa ou byen abitye fimen ak yon sigarèt elektwonik, epi ou pa manke itilize yon sigarèt nòmal ankò, ou ka ale nan dezyèm etap la nan retrè. Li lè pou sevre tèt ou sou nikotin! Sibstans depandans sa a se rezon ki fè ou dejwe sigarèt. Se konsa, pou vrèman kite fimen, li enpòtan pou debarase li de dépendance ou.
Kòmanse pa diminye kantite nikotin nan e-likid ou yo. Si ou vape ak yon dòz 18 mg / ml nikotin, ale nan 11 mg / ml (oswa 16 mg / ml si ou prefere brikoleur e-likid).
Piti piti diminye dòz nikotin ou ede ou kite fimen. Konsèy nou an: evite diminye dòz la twòp nan yon fwa. Risk la ta dwe santi yon gwo anvi fimen ki ta ka fè ou rplonje. Li ta yon wont pou kraze tout efò ou. Kle a pou kite fimen
Pou reyisi kite fimen ak yon sigarèt elektwonik, ou dwe chwazi ekipman vaping ou ak anpil atansyon. Ou bezwen plizyè eleman pou vape epi kòmanse sispann fimen ou.
2010
Lannen 2010 sa roun lannen konmin di kalandriyé grégoryen ki ka koumansé oun vandrédi, a 2010e lannen di nou lè, 10e lannen di IIIe milénèr é di XXIe syèk é pronmyé lannen di déséni 2010-2019.
1559
1559 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun dimanch.
Rembrandt
Rembrandt van Rijn (an néyèrlandè), abitchwèlman dézigné anba so sèl prénon di Rembrandt, né 15 jwiyé 1606 oben 1607 koté Leyde, o Provens-Ini é mò 4 òktòb 1669, koté Amsterdam égalman o Provens-Ini, sa jénéralman konsidéré kou roun dé pli gran pent di listwè di lapentir-a, notaman di lapentir baròk-a, é roun dé pi enpòrtan pent di Lékòl olandéz-a di xviie syèk. Rembrandt té égalman réyalizé dé gravir é désen é sa roun dé pli enpòrtan aquafortis di listwè-a.
David Hilbert
thumb|David Hilbert an 1912.
David Hilbert, né an 1862 atè Königsberg é mouri an 1943 atè Göttingen, sa roun matématisyen alman. Li sa souvan konsidéré kou roun dé pli gran matématisyen di xxe syèk. Li kréyé oben dévlopé oun larj évantay di lidé fondamantal, ki sa fika téyori-a dé envaryant, aksyomatizasyon-an di jéyométri-a oben fonnman-an di analiz-a fonksyonèl (ké lèspas-ya di Hilbert).
Oût
thumb|Oût, ekstrè di Les Très Riches Heures du duc de Berry (ver 1410-1416), mizé Condé, Chantilly, ms.65, f.8.
Oût sa wityèm mwa di sé kalandriyé grégoryen é julyen.
2011
Lannen 2011 sa roun lannen konmin di kalandriyé grégoryen ki ka koumansé oun sanmdi, a 2011e lannen di nou lè, 11e lannen di IIIe milénèr é di XXIe syèk é 2e lannen di déséni 2010-2019.
Ceuta
Ceuta (di laten Septem Fratres ; Abyla annan Lantikité oben Sebta سبتة an bèrbèr é an arab) sa roun vil otonom espagnol asou kot nò di Lafrik ki ganyen roun frontchè dirèk ké Maròk.
Krim
Krim-an ka dézigné katégori-a dé enfraksyon pli grav-ya, katégori ki plis oben mwen vas swivan péyi-ya ké sistenm jouridik. Tèrm-an ka provini di laten crimen, ki ka signifyé an laten klasik « akizasyon »-an oben « chèf d’akizasyon »-an épi, an ba laten, « fot » oben « souyir ».
Sémantik ké anmòrfwézaj
An anglé kouran, mo-a krim ka dézigné endiféraman oun krim oben roun déli.
Krim di drwè pénal entèrnasyonal
Krim-an di agrésyon sa roun nouvèl katégori di krim di drwè entèrnasyonal. Soupannan, so définisyon présiz pa òkò fòrmilé pa Èstati-a di Ronm di 1998. Pa konsékan, sa tip di krim ka déméré an sispens.
Kourou
Kourou sa roun koumin fransé, sitchwé annan départman-an di Lagwiyann. Ké 25 189 zabitan an 2010, Kourou sa katriyenm koumin-an ki pli péplé-a di sa départman di lout-lanmè (DOM) dèyè Kayenn, Sen-Laurent-di-Maronni ké Matouri.
Ròtfwè té konnèt pou so bangn, li sa atchwèlman sirtou répité pou abrité Sant èspasyal gwiyannen-an (SEG), lòkonmontiv ékonnonmik di tout Lagwiyann-an.
Jéyografi
thumb|Plan di koumin-an.
Koumin ki sitchwé o nò-lès di Lanmérik di Sid, asou litoral gwiyannen, Kourou sa lokalizé an bouchou-a di so flòv éponnim. Dèyè lavil-a ka trouvé yé kò kat mon : Karapa, Paryakabo, montangn  Kafé ké montangn Lombard. Li sa parsoumen di trwè lak : Bwa Djab, Mari-Klèr, ké Bwa Choda. Anviron-yan sa roun mélanj di sanvann sèk ké inondé (sa dannyé aplé pripri), ensi ké danbwa tropikal. Li sa lokalizé à 60 km o nò-lwès di préfègtir di départman, Kayenn.
Klima
Klima di Kourou sa ékwatoryal imid ké alternans di sézon sèk ké imid : piti sézon-an dé lapli di mi-désanm à mars, piti sézon sèk an mars, gran sézon-an dé lapli di finisman mars à jwiyé, ké gran sézon sèk-a di jwiyé à mi-désanm. Plivyonmétri anniyèl mwayen sa di 3 000 mm, é lensolasyon-an pouvé atenn 2 200 lèr anniyèl-ya. Lannen 2003 té tré sèk an Lagwiyàn é an Lanmanzonni an jénéral ; sézon-an dé lapli té défisyan mé lannen pòstéryò-ya ka viré oun plivyonmétri annan mwayen-an, ka diminiyé léfè-ya di séchrès-a.
Fonn ké flòr-a
Kourou ki sa roun lavil nouvèl, ki konstrwi ké patché lèspas vèrt ké limòb ki pa ka dépasé trwè létaj-ya, fonn ké flòr anmanzonnyen-an sa souvan wè anvil, o kontrèr di ròt lavil gwiyannen pli irbannizé, don kapital-a, Kayenn.
Fonn di Kourou sa tré varyé é tipik di litoral anmanzonnyen : nou pouvé wè annan anviron-yan dé agouti, dé tatou, dé tapir di Brézil, dé pòképik brézilyen, dé kabya, dé pakira, dé tig lapousinnyen.
Listwè
Listwè-a di Kourou sa byen lonng é ka koumansé dé milyé di lannen anvan rivé-a dé Éropéyen. Anmérendjen-yan ki gen roun kiltir oral, li sa pratigman enposib di routrasé évenman antéryò-ya à kolonnizasyon-an. Menm apré, réjyon-an ki sa kolonnizé é abandonnen plizyò fwè pannan tout so listwè, sours-ya ka rété klèrsoumen, fragmantèr é ka kontrédi pafwè yé kò contredisent. Rar sasò-ya ki ka étidjé listwè-a di réjyon-an ka apiyé yé kò asou fouy arkéyolojik-ya é asou tchèk dokiman-yan di lépòk, don dé rési di vwayaj é dé dokiman ofisyèl ki rédijé pou laplipa annan lwentenn « Lanmétropòl ».
Péryòd prékolonbyen
thumb|Gravir di roun koupl kalinya
Anmérendjen-yan Kalinya té ka prédonminen annan réjyon-an anvan vini-a dé Fransé, jouk finisman-an di xviie syèk. Fouy arkéyolojik-ya ki mennen anvan konstrigsyon-an di baraj di Piti-So asou Sennmari, à tchèk kilomèt o nò di Kourou, té pèrmèt dékouvèrt-a di tras di prézans anmérendjen ki vyé di Dé mil lannen.
I ka ègzisté roun sit bò'd lavil-a, aplé « Ròch Gravé-ya » koté nou pouvé wè dé lègzanp di lar roupès anmérendjen. I ka sitchwé so à tchèk santenn di mèt di pyé di mon Karapa, dèyè zonn endistriyèl-a di Paryakabo ki nou ka travèrsé pou roujwenn pon-an di Kourou asou larout-a di Kayenn.
Koumansman di kolonnizasyon-an
An 1500, èsploratò èspangnòl-a Vicente Yañez Pinzon ka lonjé lakot gwiyannen-yan é ka pasé divan lanplasman atchwèl-a di Kourou. An 1645 Dé frè kapisen ka enstalé yé kò atè Kourou ké roun donmèstik. Frè-ya ka sèrvi di médjatò ké Anmérendjen Palikou-ya, ki sa alò an lagèr kont Fransé-ya. Sa lannen, piti létablisman-an sa ataké pa dé géryé palikou. Fò-a di Sépérou atè Kayenn gen rounso 25 wonm ; lò ranfò-ya (fò di 40 wonm) di Konpangni di Rouan di syò Poncet de Brétigny ka rivé, piti kolonni-a sa près désimen.
Bangn
thumb|Tour Dreyfus thumb|left|Pik di tour-a.
Kourou ka sèrvi di lyé di dépòrtasyon : li sa roun pénitansyé ké vokasyon agrikòl, sa ki ka fè rouviv piti anmo-a. Fèrm di Kourou ka prodjwi zil-a di koko é ka abrité roun pòrchouri 200 pòr, ki ka sèrvi prensipalman à varyé nouritir-a ki bay o bangna é o pésonnèl pénitansyèr pas nou pa té pouvé fè voyé vyann-an dipi lanmétropòl-a.
Pénitansyé-a di Kourou, ki sitchwé asou Pwent dé Ròch, sa inogiré an 1856. Trwè bangn forèstché ka an dépann, à Paryakabo (jòdla zonn endistriyèl-a), ké lyé-di « Léyann » ké « Trwè-Karbé ». Roun chantché annan kartché-a di Pasoura ka tchipé trant bangna.
Sant èspasyal gwiyannen ké Léjyon étranjé
thumb|125px|Ranp di lansman d’Ariane 5.
16 avril 1964-a, gouvèlman fransé-a ka désidé di enstalé oun baz èspasyal atè Lagwiyàn, é a ké konstrigsyon-an di baz-a, an 1965 ki Kourou, jouk lò-la senp vilaj, ké divini roun véritab lavil, benzwen-yan di Sant èspasyal gwiyannen (SEG) ka provoké roun vigouré krwasans démografik. Baz-a sa jéré konjwentman pa CNES-a (so propriyétèr), Arianespace ké Lajans èspasyal éropéyen-an.
Kiltir
Médjatèk-a, oben « pol kiltirèl », di lavil-a, ki sitchwé asou lariv sid-a di lak Bwa Choda, ka abrité bibliyotèk minisipal-a, roun piti lasal di sinéma, oun lasal di lenfòrmatik ké roun lasal pou lèspozisyon di lar, ensi ki patché lasal koté ka déroulé yé kò dé kour pou timoun ké granmoun. I ka ègzisté égalman roun piti bibliyotèk asosyativ ki péyan dèyè lanméri-a, à koté di lakazèrn di lapolis. Kourou ka posédé égalman roun piti sinéma di Dé lasal, Urania, o kartché Simarouba.