cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Big Bang
Big Bang-an (« Gran Boum ») sa roun modèl kosmolojik itilizé pa syantifik-ya pou dékri lorijin-an ké évolisyon-an di Linivèr-a. Li té inisyalman propozé an 1927 pa chanwan katolik bèlj Georges Lemaître, ki té ka dékri annan grann lign-yan èspansyon-an di Linivèr-a, anvan ki sala sa mété an évidans pa astronòm amériken-an Edwin Hubble an 1929. Sa modèl sa dézigné pou pronmyé fwè-a anba tèrm ironik-a di « Big Bang » lò di roun émisyon di BBC-a, The Nature of Things 28 mars 1949 (don tèks-a té pibliyé an 1950), pa fizisyen britannik-a Fred Hoyle, ki li-menm té ka préféré modèl-ya di léta èstasyonèr.
John Locke
thumb|Locke an 1697. John Locke, né 29 out 1632 atè Wrington(Somerset) é mouri 28 òktòb 1704 atè Oates, High Laver (Essex), sa roun filozòf anglé. I té viv à roun lépòk charnyèr ki ka wè finisman-an dé lagèr di rélijyon, koumansman-yan di rasyonalism é roun fòrt opozisyon à absolitism an Anglétèr. Pròch di kont di Shaftesbury, Locke sa roun parti prénant à so déba é o téyori alò nésant di kontra sosyal, di lalwa-a é di drwè natirèl, é di léta-a di natir. I ka entérésé so kò osi o prémis di sa ki ké aplé à konté di xixe syèk libéralism.
Wè osi
Katégori:Filozòf
Métalirji
Oun disiplin ki ka dévlopé so kò ké endistri-a
Définisyon-an di métalirji-a té larjman évoliyé o kour di xixe syek. À partir dé fòrjron é yé akimilasyon di konésans anfirik, métalirji-a sa divini o xixe syèk roun syans é annan kontèks-a di révolisyon endistriyèl-a (é annan enkonsyan kolèktif), divini sinonim d'asyé, di ro fourni, di laminwè, di tréfilri, pou divini answit oun aktivité endistriyèl entans ki ka préyokipé osi di solisyon di pwent, d'alyaj èspésyal pou aéronotik-a, élèktronik-a, batiman-an, otombil-a, nikléyèr-a é d'innonbrab ròt izaj.
Archipel
thumb|Archipel d'[[Away|Haway]]
Oun archipel sa roun ansanm di lil roulativman pròch roun di ròt. Proksimité ka doublé so kò pli souvan di oun orijin jéyolojik konmin, an jénéral volkanik.
Sa nosyon sa itilizé an jéyografi pou dézigné oun mod di apropriyasyon spésifik di lèspas ant dé éléman izolé ki ka antrétni dé lyen enpòrtant é primòrdyal.
Entéraksyon fò
Entéraksyon fòrt-a, oben lafòs fòrt, aplé pafwè fòs di koulò, sa roun dé trwa entéraksyon di modèl èstandar o koté di entéraksyon élèktromagnétik-a é entéraksyon fèb-a. Tout pronmyé-a dé entéraksyon òbsèrvé annan listwè-a, entéraksyon gravitasyonèl-a, ka ajouté so kò annan sasé-a do roun téyori di tou ki ka rasanblé kat entéraksyon fondamantal-ya.
Entéraksyon fòrt-a ka aji asou partikil pòrtéz-ya di roun charj di koulò : quarks, antiquarks é gluon, sa dannyé-ya ki sa pòrtò-ya di entéraksyon-an li-menm (di menm fason-an ki lafòs élèktromagnétik sa poté pa foton-yan).
Moldavi
Moldavi, an form long Répiblik di Moldavi ou Répiblik di Moldova, an roumen Moldova é Republica Moldova, sa roun péyi di Éròp oryantal sitchwé ant Roumani é Oukrèn, ka anglobé dé parti dé réjyon istorik di Bessarabie é di Podolie méridyonal (dit Transnistrie).
Wolfgang Amadeus Mozart
Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart oben Wolfgang Amadeus Mozart (an alman : [ˈvɔlfɡaŋ amaˈdeus ˈmoːtsaʁt]), né koté Salzbourg (prensipalté di Sent-Anpir romen jèrmanik) 27 janvyé 1756 é mouri koté Vienne 5 désanm 1791, sa roun konpozitò.
Mouri à trant-senk lan, i ka lésé oun òv enprésyonnant (626 òv sa répèrtoryé annan katalòg-a Köchel), ki ka anbrasé tout janr mizikal-ya di so lépòk. Soulon témwagnaj-a di so kontanporen, li té, o pyano kou o vyolon, oun virtchwoz.
Wè osi
Katégori:Personalité
Éklid
thumb|Euclide (daprè oun gravir di xvie syèk).
Euclide (an grèk ansyen Εὐκλείδης / Eukleídês) sa roun matématisyen di Grès antik-a, otò d'éléman di matématik, ki ka konstitchwé roun dé tèks fondatò di sa disiplin an Ògsidan. Pyès enfòrmasyon fyab sa parvini asou so lavi oben lanmò-a d'Euclide ; i sa posib ki li té viv bò'd 300 anvan nou lè.
Seks
Mo sèks-a ka dézigné souvan aparèy rouprodiktò-a, oben lak sèkswèl-a ké sèkswalité annan roun sans pli global, mè ka référé so kò osi o diférans fizik ki ka distengé wonm-yan ké fanm-yan (diférans psikolojik oben sosyal ant sèks-ya ki sa dézigné pa mo janr-a).
Grès antik
thumb|Kart di Grès antik o ve syèk anv. J.-K. Ésprésyon « Grès antik » ka voyé sivilizasyon dé pèp di lanng é di kiltir grèk douran Antikité-a. Nou ka tandé pafwè pli présizéman pa Grès antik, Grès klasik, an partikilyé Athènes di ve syèk anv. J.-K., sala di Périclès é di trajédi-a, é sala di ive syèk anv. J.-K., di Platon é d'Aristote. Toutfwè, kiltir grèk ka dévlopé so kò pli bònò : épopé-ya di Iliad ké di Odyssée ka roumonté san dout o viiie syèk anv. J.-K. Li osi konsèrvé oun réyèl dinamism o kour dé syèk swivan, pannan lakèl li ka étann so kò annan di nonbréz ròt réjyon.
Grénad (péyi)
Grénad (annglé : Grenada) sa roun péyi di Lézanti-ya. So kapital sa Saint-Georges.
Seks
Dimòrfism sèkswèl
Osen du laplipa dé lèspès vivant,nou pouvé réparti endividi-ya an Dé (oben plizyò pafwè pli di karant tip sèkswèl kou koté Stylonichia) group. Sa distenksyon pa pouvé fika éfèktchwé daprè lòrgann sèkswèl-a di endividi-a, so mòrfoloji oben tip-a dé gamèt, sa éléman-yan ki pa pouvé diféré di roun sèks à ròt-a.
Grénad (péyi)
Sa Léta ensilèr di lanmè dé Karayib ka konprann plizyò zilé, ki tout sitchwé annan parti méridjonnal di larchipèl dé Grénadin.
Grès antik
Wè osi
Katégori:Istwè
Timoun
thumb|Timounans sa oun faz di dévlopman é di aprantisaj ki ka nésésité byenvéyans. Lamèm dé sò ka maché a traver oun préri, oun, pli grann, ki ka gidé ròt-a.
Itali
Itali, an fòrm lonng Répiblik italyenn (an italyen Italia é Repubblica Italiana), sa roun péyi di Léròp di Sid ki ka korèsponn fizikman a oun parti kontinantal, oun pénensil sitchwé o sant di lanmè Méditéranéyenn é oun parti ensilèr konstitchwé pa pli grann zil-ya di sa lanmè, Sisil é Sadègn, ké patché ròt zil pli piti.
Timoun
Oun timoun sa, pou bioloji, oun jèn êt imen (mal ou fimèl), an kour di dévlopman, fyzik é psychik.
Péryod di timounans sa rélativ a sé disiplin ki ka trété di sijè. Drwa, psykoloji, médsin, byoloji pas ka ekzisté manque fiksé sé mèm répèr. Atò like ka koumansé, swa lò nésans-a, swa a laj di palò si nous ka ekskli "prim timoun", é ka terminé, swa lò adolésans-a, swa lò laj granmoun, aj légalman diféran di roun péyi a rounòt.
Klavyé
thumb|Klavyé entégré asou roun ordinatò portab.
Oun klavyé d’ordinatò sa roun enterfas wonm-machin mini di touch ki ka permèt à itilizatò di rantré annan ordinatò oun sékans di doné, notamant tekstchwèl.
David Woodard
David James Woodard, né lou 6 avril 1964 à Santa Barbara, an Kalifòrni, sa roun chèf di orkès é markè-palò amériken.
Lib arbit
Lib arbit-a sa fakilté-a ki gen moun-an di détèrminé libman so kò é pa li sèl, à aji é à pansé, pa opozisyon o détèrminis oben o fatalism, ki ka afirmé ki volonté-a détèrminé annan chaken di so zak-ya pa dé « fòs » ki li ka nésésité. « Déterminé so kò à » oben « fika déterminé pa » ka ilistré anjé-a di antinomi-a di désten oben di « nésésité »-a di roun koté é di lib arbit di ròt-a.
Wè osi
Katégori:Métafizik
Métod syantifik
thumbnail|200px|right|René Descartes, filozòf,matématisyen é fizisyen fransé, aktò di révolisyon syantifik-a, konsidéré kou fondatò di filozofi modèrn-an.
Métòd syantifik ka dézigné ansanm-an dé kannon ki ka gudé oben ki divèt gidé processus-a di prodiksyon dé konésans syantifik, ki a di òbsèrvasyon, di èspéryans, di rézonnman, oben di kalkil téyorik. Trè souvan, tèrm-an di « métòd » ka angajé lidé enplisit di so inisitŕ, rounso oprè di gran piblik ki di sèrten sasò, ki di sirkrwa ka konfann Li pafwè ké sèl métòd ipotétiko-dédiltiv. Étid-a dé pratik dé sasò ka révélé soupannan oun si grann divèrsité di démarch ké di disiplin syantifik ki lidé-a di roun inité di métòd-a sa randé trè problématik.
Sa konsta pa divèt soupannan fika tandé kou roun fòrm d'anarchism épistémolojik.
John von Neumann
thumb|John von Neumann andan lannen-yan 1940.
John von Neumann, né Neumann János Lajosen 1903 atè Budapest é mouri an 1957 atè Washington, sa roun matématisyen ké fizisyen amérikano-ongrwa. Li apòrté d'enpòrtant kontribisyon an mékanik kantik é an analiz fonksyonèl, an téyori dé ansanm, an enfòrmatik, an syans ékonomik ensi ki annan bokou ròt domenn dé matématik é di fizik-a. Li di plis partisipé o progranm militèr amériken.
Tamoul
Aparèt I té gen pli di 2500 lan, li sa roun dé pli ansyenn lanng di monn òkò palé jòdla. Li sa palé annan Léta-a di Tamil Nadu, téritwar-a di Pondichéry ké Enn-an di sid. Li sa égalman lanng ofisyèl atè Singapour é o Sri Lanka sa palé atravè djaspora tamoul-a o Fidji, an Malézi, an Birmani, an Afrik di Sid, atè lil Moris-a, atè lil-a di Régnon-an, mè osi an Éròp, an Amérik di Nò é an Loséyani(notaman an Ostrali). Nonm total-a di lokitò sa évaliyé à 74 millones, daprè édisyon-an di 1999 di World Almanac, don 61 milyon an Enn.
Wè osi
Katégori:Lanng
Upanishad
Wè osi
Katégori:Endouism
Tinizi
Katégori:Afrik
Klavyé téléfonik
Oun klavyé téléfonik sa tip di klavyé ékipan tèrminal téléfonik é don fonksyon prensipal sa di konpozé niméro.
Ékoloji
Ékoloji-a, égalman konnèt anba non-yan di byoékoloji, byonomi, oben syans di anvironnman-an oben anvironnmantal, sa syans-a ki ka étidjé fika moun-yan annan yé milyé ké entéraksyon-yan ant yé.
Tèrm-an ékoloji ka vini di grèk oikos(kaz, labita) ké logos (diskou) : a syans-a di kaz-a, di labita. Li té envanté an 1866 pa Ernst Haeckel, byolojis alman pro-darwinis. Annan so ouvraj Morphologie générale des organismes, i ka dézigné pa sa tèrm « syans-a dé rélasyon dé òrganism ké monn anvironan-an, ki-lé-di, annan roun sans larj, syans-a dé kondisyon di ègzistans ».
Veliko Tarnovo
Veliko Tarnovo (an bulgarien : Велико Търново) sa kapital-a di Bilgari dipi 1185-1393.
Katégori:Bilgari
Seksism
Sèksism-an sa roun atitid diskriminatwar bazé asou sèks-a oben idéyoloji ki ja fondé so kò asou adézyon-an à dé krwayans diskriminatwar bazé asou kritèr-a di sèks. Li ka pézé so kò an parti asou dé èstéréyotip, ki lé di dé krwayans ki ka konsèrné karaktéristik-ya ki jénéralman asosyé o fanm é o wonm.
Sa tèrm sa aparèt annan lannen-yan 1960 ké nouvèl ésòr di féminism. Sa mo, ki kalké asou « rasism », gen pou vokasyon di dénonsé krwayans-ya, valò ké atitid ki fondé asou dé modèl èstéréyotipé ké èstéryorizé, an ròt tèrm roun sosyété sekswèlman diskriminatwar. Tématik-a di sèksism pouvé fika abòrdé soulon diférant disiplin kou analiz-a dé médja, sosyoloji-a, syans politik-a, psikoloji-a, fizyoloji-a...
Estoni
vignette|Estoni 2021 Esto ni, an form long Répiblik di Estonni, an estonyen Eesti é Eesti Vabariik, sa roun péyi di Léròp di Nò é roun Léta manm di Linyon éropéyen, sitchwé asou riv oryantal di lanmè Baltik é méridjonnal di gòlf di Fenlann.
Météyoroloji
Météyoroloji-a sa roun syans ki gen pou lòbjè dé fénomenn atmosférik tèl ki niyaj-ya, présipitasyon-yan oben van-an annan lòbjèktif-a di konprann kouman yé ka fòrmé yé kò é ka évoliyé an fonksyon dé paramèt mizouré tèl ki présyon-an, tanpératir-a é imidité-a. Mo-a ka vini di grèk ansyen μετέωρος / metéōros ki ka dézigné partikil-ya an sispansyon annan latmòsfè-a é ki -λογία / -logia lé di « diskour » oben « konésans ».
A roun disiplin ki ka trété prensipalman di mékanik-a dé flwid é di tèrmodinamik-a mè ki ka fè izaj di défant ròt branch di fizik-a, di chimi-a é dé matématik.
thumb|Arcus annan baz-a di roun cumulonimbus atè Enschede, o Péyi-Ba.
Tan (météoroloji)
thumb|Tonèr an apròch, Madèr.
Tan-an sa ansanm-an dé kondisyon fizik-ya dé bas kouch di latmòsfè-a à roun moman prési é an roun pwen prési. Sa kominéman asosyé o tan kondisyon météyorolojik-ya don léfè-ya pouvé fika dirèkman rousanti - anniyajman oben réyonnman solèr, tanpératir, van, présipitasyon é égalman vizibilité. Étid-a é prévizyon-an di tan sa aplé météyoroloji.
Kat éléman ka entéraji pou prodjwi tan-an, présyon atmosférik, tanpératir-a, imidité atmosférik-a (igrométri) é van-an. Sa faktò-ya sa yé-menm enfliyansé pa 5 ròt faktò - latitid-a, altitid-a, véjétasyon-an, kouran maren-yan ké répartisyon latè-lanmè.
Larchitèktir
thumb|upright=1.2|Katédral Saint-Pierre di Beauvais, XIIIe syèk. thumb|upright=1.2|Koupòl di Pantéyon.
Larchitèktir sa lar majèr di konsouvwè dé lèspas é di bati lédifis-ya, an rèspèktan larèl-ya di konstriksyon anpirik oben syantifik, alò ki dé konsèp èstétik, klasik oben nòv, di fòrm é di lajansman di lèspas é ka enkli laspè sosyal ké anvironmantal ki yannen ké fonksyon-an di lédifis épi ké so lentégrasyon annan so lanvironnman, kèl ki li fika sa fonksyon : bitab, sépilkral, ritchwèl, entistisyonnèl, rélijyé, défansiv, artizannal, koumèrsyal, syantifik, signalétik, miséyal, endistriyèl, monnimantal, dékorativ, péyizajèr, menm pirman artistik.
Wè osi
Katégori:Larchitèktir ké Lirbannism
World Wide Web
World Wide Web (WWW), litéralman « twèl (di arengnen) mondjal », kominéman aplé Web-a, é pafwè Twèl-a, sa roun sistenm ipèrtèks piblik li ka fonksyonnen asou Entèrnèt. Web-a ka pèrmèt di konsilté, ké roun navigatò, dé paj aksésib asou dé sit. Imaj-a di twèl-a di arengnen ki ja vini dé ipèrlyen ki ka lyannen paj web-ya ant yé.
Sayil
Sayil sa roun koumin fransé, di kanton di Maripasoula, annan départman-an di Lagwiyann. Sayil ki ka sitchwé so kò an tchò di danbwa anmanzonnyen-an à anviron 180 km o sid di Kayenn.
Sayil sa sant jéyografik ké chato dlo di Lagwiyann (flòv Laprouwag, Mannan ké Linini antrot ka pran yé sours la) so sipèrfisi sa di 4475 km². Li sa konstrwi o pyé dé mon "Béf Mò" à 209 mèt di nivèl dilo. Popilasyon rézidan-an, ki konstitchwé ésansyèlman di Kriyòl, di métropoliten, ensi ki di tchèk Monng ké Brézilyen, ka varyé soulon sézon-yan ant 70 ké 200 moun.
9 janvyé 1930, Lipè Didier Maurice Louis Stanislas sa afègté atè Lagwiyann é dipi févriyé 1933 asou téritwè-a di Linini-a. An sèptanm 1937 li ka figsé so kò asou koumin. Lipè Didier té fika konstrwi di piti chapèl di bour jouk Sophie. I ka kréyé roun koopérativ di lacha. I ka koumansé à tchenbé à jou léta-sivil. À so linitiativ, konstrigsyon-an di roun nouvèl légliz sa anvizajé, ki koumansé an 1952, li ké achvé so kò dis lannen plita. Sèl lédifis rélijyé di Lagwiyann ké 2 kloché an bwa.
À siprésyon-an di Linini-a, jandanm-yan, an kalité di rouprézantan di Préfè, ka fè ofis di minisipalité é a ensi ki jandanm Jean Demailly (1922-1985) afègté atè Sayil an 1957 ké mété an plas baliz-a di lapis-a di latérisaj épi louvriti-a di lapis-a di limonnad ensi ki louvriti-a pa vwè flivyal di Dégra Demailly jouk Maripasoula ké lèd-a di lwit ouvriyé.
Si lèstragsyon orifèr-a sa òkò tré prézan asou téritwè-ya ki abò, sa vilaj atipik sa roun dèstinasyon di pizanpi atragtiv, tré prizé dé touris é dé syantifik gras à so rézo di santché di randonnen ki balizé annan tchò di Park nasyonnal anmanzonnyen.
Lokalizasyon
thumb|An rouj téritwè kouminal-a di Sayil.
Koumin-an di Sayil ka sitchwé so kò an sant di Lagwiyann asou kontinan-an di Lanmérik di Sid. Gras à prézans-a annan koumin-an di Montangn Kontinan, laltitid magsimal-a di Sayil sa di 640 mèt.
Bilgari
Bilgari, an form long Répiblik di Bilgari (an bilgar България et Република България, translitérasyon : Bǎlgarija é Republika Bǎlgarija), sa roun péyi d'Léròp di Sid-ès sitchwé annan pénensil balkanik.
Sayil
Lokalizasyon
Koumin limitròf-ya ké Sayil sa Sentéli o nò-lès, Réjina o sid-lès, Maripasoula à lwès, Papaychton ké Gran-Santi o nò-lwès, épi Mannan o nò.
Bilgari
Katégori:Éròp
Sayil
Klima
Klima sa di tip ékwatoryal.
Vwè di kouminikasyon ké transpò
thumb|Laérogar di koumin-an.
Sayil sa agsésib inikman pa vwè aéryen, vya laérodronm di Sayil. Lapis-a di latérisaj pou piti lavyon ka ègzisté dipi 1954.
Ékolojism
Ékolojism-an, oben anvironnmantalism-an, sa an menm tan oun kour di pansé (idéyoloji oben filozofi), oun corpus di valò é di propozisyon ki ka enkli notaman sa-ya di mouvman ékoliis. Oryantasyon di aktivité politik-a oben parapolitik ka vizé o rèspè, à protèksyon-an, prézervasyon-an oben réstorasyon-an di anvironnman-an annan roun fòrm ki trè pousé. James Lovelock, pè di téyori Gaïa-a, sa roun dé rouprézantan pli sélèb-ya di sa dòktrin.
Sayil
Mòrfoloji irben
Koumin-an ka konpozé so kò di roun bour ki ka kontni roun santenn di parsèl ké rounlo bitasyon à zéka.
Ékolojism
Sa mouvman éko-santrik gen kou projè konsèrvasyon-an di lanatir-a é « rèspè »-a dé lékilib natirèl. Anvironnmantalism-an é mouvman ékolojis-a té parmi yé priyorité : konsèrvasyon-an dé rousours natirèl, prézèrvasyon-an di « lavi sovaj »-a (wilderness), lit-a kont dégradasyon-an, fragmantasyon-an ké dèstriksyon-an dé labita ké dé ékosistenm o sans pli larj-a.
Sayil
Lòjman
O bour tchèk karbé di lot (an ranmak): - "Les carbets du bord" - "chez Kami" - "chez Bikaeff" - "La Bananeraie"
Bengalo (ké lit): - "A ké nou" - "Lé tikaz" - "chez Lulu"
An danbwa - gîte Kanawa
Listwè
Dé vèstij arkéyolojik ka atèsté di roun prézans anmérendjen ansyen annan sègtò-a. Listwè résan di Sayil ka débité ké rivé dé popilasyon orijinèr di Lézanti-ya é prensipalman di Sent-Lisi, lò di dézyenm riyé bò dilò ki ka atenn réjyon di Rot-Laprouwag é di Rot Mannan an finisman di XIXe syèk.
Li fika fondé òbò di 1910, Sayil ka tiré so non di roun òrpayò Sent-Lisyen, Sahul, ki enstalé bò di mon Béf mò.
Sayil ka òbténi èstati-a di koumin an 1969.
Démografi
Lévolisyon-an di nonm di zabitan sa konnèt atravè rousansman-yan di popilasyon-an ki éfègtchwé annan koumin-an dipi 1961, pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon-an di 2006, popilasyon légal-ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa Insee-a. Rousansman-an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl, ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal-ya o kour di roun péryòd di senk lannen. Pou koumin-yan di mwen di 10 000 zabitan, roun ankèt di rousansman ki ka poté asou tout popilasyon-an fika réyalizé tout senk lannen-yan, popilasyon légal-ya dé lannen lentèrmédjèr ki fika kant à yé èstimen pa entèrpolasyon oben èstrapolasyon. Pou koumin-an, pronmyé rousansman ègzostif ki ka antré annan kad-a di nouvèl dispozitif té réyalizé an 2007.
Lyé ké monnouman istorik
thumb|Légliz Saint-Antoine-de-Padoue di Sayil.
Aristote
thumb
Aristote (384 av. J.-K. - 322 av. J.-K.), an grèk ansyen Ἀριστοτέλης, sa roun filozòf grèk di Antikité-a. Ké Platon, don li té disip kot Akadémi-a, li sa roun dé pansò pli enfliyan ki monn-an té konnèt. I sa osi roun dé rar ki té abòrdé prèsk tout domenn-yan di konésans di so tan: byoloji, fizik, métafizik, lojik, powétik, politik, rétorik é di fason ponktchwèl ékonomi-a. Kot Aristote, filozofi-a sa konpriz annan roun sans pli larj : li sa an menm tan sasé di savwar pou li-menm, entérogasyon asou monn-an ké syans dé syans.
Katégori:Filozòf
Tan
thumb|Chronos, bondjé di tan di mitoloji grèk, pa Ignaz Günther, Bayerisches Nationalmuseum a Munich.
Tan sa roun nosyon ki ka randé kont di chanjman andan monn-an. Késyonnman ka poté so kò asou so « lanatir entim » : propriyété fondamantal di Inivèr, oben tou senpman sa prodjwi di òbsèrvasyon entélektchwèl é di pèrsèpsyon di moun. Sòm dé répons pa ka sifi pou dégajé oun konsèp satisfézan di tan. Tout pa téyorik : « pratik » chanjant di tan pa nonm-yan sa di oun enpòrtans kapital.
I pa ka ègzisté di mizour-a di tan di menm mannyè-a ki i ka ègzisté, pa lègzanp, oun mizour di charj élèktrik-a. Annan sa ka swiv à pou nou konprann ki « mizour di douré-a » an lyé é plas di mizour di tan. Mizour-a di douré-a, a-pou-di ki di tan ékoulé ant Dé évennman péryodik, ka bazé so kò asou dé fénomenn péryodik (jou, osiyasyan di roun pandoul...) oben kantik (tan di tranzisyon élèktronik annan atom-an pa lègzanp).
Sekswalité moun
upright=1.2|thumb|Détay di oun sèn asou tanp di Lakshmana koté Khajurâho ([[End) bò'd 950.]]
Sèkswalité moun ka rouprézanté oun chan di sasé konpòrtmantal, sosyal, kiltirèl é sivilizasyonèl lyé ké rouprodiksyon moun épi ké sasé di plézi é di atachman ant granmoun. Né di analiz fizyolojik-a é psikolojik dé troub sèkswèl, sèksyoloji sa konsidéré kou syans di sèkswalité koté moun-an, annan so konpozant médikal ké sosyolojik (osi é soutou sala di nérobyoloji, di psikyatri-a é di psikanalis).
Mézopotami
thumb|Kart di Mézopotami ké frontyèr-ya dé Léta modèrn-an, ansyen trasé di litoral di gòlf Pèrsik ké sit-ya dé grann sité [[Antikité|antik.]] Mézopotami-a (di grèk Μεσοποταμία / Mesopotamía, de μεσο / meso « ant, annan mimisouk di » é ποταμός / potamós « flèv », litéralman péyi-a « ant flèv-ya ») sa roun réjyon istorik di Mwayen-Oryan sitchwé annan Krwasan fèrtil, ant Tig-a ké Éfrat-a. Li ka konprann pou so pli grann par à Irak atchwèl-a.
Li ka konprann Dé réjyon topografik distenk : di roun par, o nò (nò-lès di Siri-a ké nò-a di Irak atchwèl-a), oun réjyon di plato, sala sa roun zonn di kiltir plivyal é, di ròt par, o sid, oun réjyon di plenn koté ka pratiké so kò oun agrikiltir ki ka roupozé ésklizivman asou irigasyon-an.
Nòt ké référans
Katégori:Istwè
Rama
thumb Rama sa roun divinité di endouism-an. Annan laplipa dé tradisyon endou, li sa lwitchenm avatar (enkarnasyon) di Vishnou.
Référans
Katégori:Endouism
Larivyè
An idrografi, oun larivyè sa kour di dilo ké débi mwayen à modéré (sipéryò à 2 m3/s), ki ka rousouvè dé afliyan é ki ka jété so kò annan rounòt larivyè oben annan roun flèv.
An fransè kouran, oun larivyè sa roun kour di dilo di roun sèrtenn enpòrtans, enféryò sibjéktivman à sa di roun flèv, san ròt égard à so débouché. Pourtan sa afirmasyon ka rété byen éroné o régar di réyalité-a di téren. An léfè, i pli rar di kontré dé flèv ki sa pli "piti" ki sèrtenn larivyè (à tit di lègzanp : Saône à Lyon, ki ka prézanté oun lit ké roun débi enpòrtan, ka rété oun larivyè.
Malézi
Malézi, an malézyen Malaysia, sa roun péyi di Lazi di Sid-lès, konstitchwé di Malézi pénensilèr oben  Malézi oksidantal (majò parti di pénensil Malézi) é di Malézi oryantal (nò di Bornéyo).
Tanakh
Tanakh (an ébré תנ״ך), sa akronim-an di ébré-a « תּוֹרָה - נביאים - כתובים », an fransé : « Torah - Nevi'im - Ketouvim », fòrmé à partir di inisyal-a di tit dé trwa parti konstititiv di Labib ébrayik-a :
Nou ka ékri osi Tanak (san h o finisman). Tanakh-a sa osi aplé Miqra מקרא,
Tèrminoloji : Tanakh, Ansyen Tèstaman ké Labib ébrayik.
Wè osi
Katégori:Joudayism
Klima
Klima sa distribisyon èstatistik-a dé kondisyon di latmòstfè térès-a annan oun réjyon ki bay pannan oun péryòd ki bay. I ka distengé di météyoroloji-a ki ka dézigné étid-a di tan à kour tèrm é annan dé zonn ponktchwèl. Étid-a di klima sa klimatoloji-a.
Détèrminasyon-an di klima sa éfèktchwé à lèd di mwayenn ki établi à partir di mizour èstatistik anniyèl é manswèl asou dé doné atmòsférik lokal : tanpératir, présyon atmòsférik, présipitasyon, ansolèyman, imidité, vitès di van. Sa égalman pri an kont yé rékirans ensi ki fénomenn ésèpsyonèl.
thumb|Kart semplifyé dé klima mondjal.
Birkina Faso
Birkina Faso (prounonsyasyon :/biʁ.ki.na fa.so/), litéralman « Péy dé wonm ki entèg », osi aplé Birkina, ansyennman Répiblik di Rot-Volta, sa roun péyi di Lafrik di Lwès ki pa gen aksè à lanmè.
Vaksinasyon
thumb|Sit di enjèksyon klasik di vaksen, mousk deltoyid-a. thumb|Administrasyon di roun vaksen.
Vaksinasyon-an sa roun prosédé ki ka konsisté à entrodjwi roun ajan èstéryò (vaksen-an) annan roun lòrganism ki ka viv afen di kréyé roun réyaksyon iminitèr pozitiv kont roun maladi enfèktchéz. Sibstans aktiv-a di roun vaksen sa roun antijenn don patojénisité di pòrtò sa aténwé afen di èstimilé défans natirèl-ya di lòrganism-an (sistenm iminitèr-a). Réyaksyon iminitèr primèr-a ka pèrmèt an paralèl oun miz an mémwè di antijenn ka prézanté pou ki à lavni-a, lò di roun vrè kontaminasyon, iminité-a ki akiz pouvé aktivé so kò di fason pli rapid é pli fòrt. I ka ègzisté kat tip di vaksen soulon yé préparasyon : ajan enfèktché inaktivé, ajan vivan aténwé, anba-inité d’ajan enfèktché oben anatoksin (antidiftérik, antitétanik).
Vandrédi
Vandrédi a senkyèm jou di lasimèn si nous ka konsidéré ki lasimèn ka koumansé lendi é sizyèm si nous ka konsidéré ki lasimèn ka koumansé dimanch. Nòrm ISO 8601 ka kodé vandrédi pa chif 5.
Tirki
Tirki-a, an fòrm lonng Répiblik di Tirki, an tirk : Türkiye ké Türkiye Cumhuriyeti, sa roun péyi transkontinantal sitchwé o konfen di Azi é di Éròp. Li gen dé frontchèr ké Lagrès-a, Bilgari-a, Jéyòrji-a, Arméni-a, Azerbaïdjan-an (Nakhitchevan), Iran-an, Irak-a(Gouvèlman réjyonal di Kurdistan) ké Siri-a. A roun répiblik ké réjim prézidansyèl don lanng ofisyèl-a sa tirk-a. So kapital ofisyèl sa Ankara dipi 13 òktòb 1923. Tirki-a sa bòrdé o nò pa lanmè Nwè-a, à lwès pa lanmè Égé-a épi o sid pa parti oryantal-a di lanmè Méditérané-a : basen Levantin.
Mò
Oun mo sa roun swit di son oben di karaktèr ki ka fòrmé oun inité sémantik é ki pouvé fika distengé pa roun séparatò, pa lègzanp oun blanng tipografik à ékri-a oben roun poz à loral-a. Anfèt, an lengwistik, oun mo sa pli piti éléman ki pouvé fika prounonsé an izolasyon ké roun konténi sémantik oben pragmatik.
Étimoloji
« mo » gwiyanè-a ka dérivé di ba-laten « muttum ». A roun sibstantif di vèrb laten « muttire » don signifikasyon ka rété annan soukousité. Sa vèrb j'ai endiké jénéralman prodiksyon-an di roun diskour ki inartikilé é/oben ki enkoéran : o sans pròp, muttire, ki lé di mu, swé grogné kou roun boven.
Italyen
Italyen-a (an italyen italiano) sa roun lanng ki ka apartni à branch romann-an di fanmi-a dé lanng endo-éropéyenn.
Katégori:Lanng romann
Estétik
thumb|Pronmyé paj di liv entitilé Æsthetica di Baumgarten, 1750
Èstétik-a sa roun disiplin di filozofi-a ki gen pou lòbjè pèrsépsyon-yan, sans-ya, bèl-a (annan natir-a oben lar-a), oben èsklizivman sa ki ka rapòrté o konsèp di lar-a. Èstétik-a ka korèsponn ensi o domenn dézigné jouk o xviiie syèk pa « syans di bèl » oben « kritik di gou », é ka divini dipi xixe syèk filozofi di lar-a. Li ka rapòrté so kò, pa lègzanp, o émosyon provoké pa roun òv di lar (oben sèrten jès, atitid, kichoz), o joujman di òv, à sa ki sa èspésifik oben sengilyé à roun èsprésyon (artistik, litérèr, powétik, etc.), à sa ki ké pouvé défini so kò kou bèl pa opozisyon à itil-a é o fonksyonèl.
Mòb
Mòb-a (pafwè mèb), roun lòbjè mobil pou izaj domèstik.
Mòb-ya sa ansanm-an dé éléman di mobilyé ki, annan roun lojman, oun biro, etc. ka sèrvi pou konfòr dé zabitan oben dé itilizatò (chèz, boukant, tab...), pou ranjman di lòbjè divèr (lèrmwè, bifé, komòd, bibliyotèk...). Mèb-ya di ranjman, ki ka konpòrté izwèlman dé étajèr, dé tirwar oben dé lapòrt, ka sèrvi pou ranjé piti lòbjè tèl ki vètman-yan, zouti ké istansil, liv oben òkò provizyon ménajèr...
Ékosystèm
An ékoloji, oun ékositenm sa roun ansanm fòrmé pa roun kominoté di fika vivan an entèrrélasyon (byosénoz) ké so anvironnman (byotòp). Konpozan-yan di ékosistenm-an ka dévlopé oun dans rézo di dépandans, di échanj di énèrji, d'enfòrmasyon é di matchè ki ka pèrmèt et dévlopman-an di lavi-a.
Tèrm-an té fòrjé o xxe syèk pou dézigné inité-a di baz di natir-a, annan lakèl fika vivan-yan ka entéraji ant yé ké yé labita. Nosyon d'ékosistenm ka rougroupé tout léchèl-ya : di Latè-a o senp kayou an pasan pa flak-a di dilo, préri-a, danbwa-a, oben menm òrganism vivan.
Kolizé
thumb|Wè èstèryòr lannwit-a
Kolizé, à lorijin anfitéyat Flavyen(Colosseo an italyen), sa roun imans anfitéyat ovoyid sitchwé annan sant-a di lavil di Rom, ant Esquilin é Cælius, pli gran janmè konstri annan anpir romen-an. Li sa roun dé pli grann òv di architèktir-a é di enjényéri romenn.
So konstriksyon, jis à lès-a di Foronm Romen, koumansé ant 70 é 72 ap. J.-K., anba anprò Vespasyen-an, é achévé so kò an 80 anba Titus. Ròt modifikasyon té answit apòrté o kour di règn di Domitien (81-96).
Aritmétik
thumb|Ilistrasyon di oun dékonpozisyon arborésant di oun kalkil aritmétik ki ka fè entèrvini adisyon (senbòl +), soustraksyon (senbòl -), miltiplikasyon (senbòl *), kosyan (senbòl /) é rès (sembòl %) di divizyon éklidjenn.
Aritmétik-a sa roun branch dé matématik ki ka étidjé syans dé nonm-an.
Aritmétik-a o koumansman té limité so kò à étid-a dé propriyété dé antché natirèl, dé antché rélatif é dé nonm rasyonèl(anba fòrm di fraksyon), é o propriyété dé opérasyon asou sa nonm-yan. Opérasyon aritmétik tradisyonèl-ya sa adisyon-an, divizyon-an, miltiplikasyon-an, é soustraksyon-an. Sa disiplin té answit élarji pa enklizyon-an di étid-a di ròt nonm kou réyèl-ya (anba fòrm di dévlopman désimal ilimité), oben menm di konsèp pli vansé, kou ésponansyasyon-an oben rakaba karé-a.
Ark (architektir)
An architèktir, oun ark sa tout asanblaj di pyèr, di molon oben di brik ki dèstiné à franchi roun lèspas pli oben mwen gran o mwayen di roun kourb (oben pa kontré-a di Dé éléman kourb), ki ka roupozé asou Dé pwen d’apwi, pyédrèt, é ki dèstiné à kouvri roun bè, oun ouvèrtir, oben roun distans annan roun masonnri di mir plen (ark avòg). Nou ka distengé di nonbré sòrt d'ark, an fonksyon di yé fòrm.
Sa prosédé di konstriksyon, adopté é sistématizé pa Romen-yan, té dévlopé òkò pa architèk-ya di Mwayen Laj é li té prédominé annan architèktir arab anvan entrodiksyon-an di ark-ojiv o koumansman di xiie syèk an Lafrans.
Liban
vignette|Liban Liban, an form long Répiblik libanèz, sa roun Léta di Pròch-Oryan. An grann parti montagné, il ka partajé so frontyèr ké Siri o nò é à lès asou 376 km é Israyèl o sid asou 79 km.
Wonm
thumb|upright=1.25|Hafez • David • Ban Ki-moon • Chinua Achebe • Aryabhata • Händel • Confucius • Kofi Annan • Chef Joseph • Platon • Ronaldo • Albert Einstein • Errol Flynn • Mohandas Gandhi • Ole Henrik Magga • Thomas Beatie • Adam • wonm di Vitruve • oun wonm ké roun timoun • Héraclès ké Télèphe. thumb|Frèsk ki ka rouprézanté oun wonm touni (Kréyasyon di Adan di [[Mikel-Anj|Mikèlanj)]] thumb|upright=.5|Désen di oun wonm tèl ki li ka figiré asou plak di Pioneer.
Oun wonm (osi aplé boug), sa roun fika moun di sèks maskilen é di laj granmoun. Anvan pibèrté-a, o stad enfantil, nou ka palé di tiboug. I ka rivé soupannan ki mo sa itilizé endépandaman di laj-a.
Tanpératir
thumb|Oun lègzanp di tèrmomèt Celsius ki ka endiké roun tanpératir djourn ivernal di -17°C.
Kolonizasyon éropéenn di sé Amérik
thumb|Kolonizasyon éropéyenn an 1750 Koumansman-an di kolonizasyon éropéyenn dé Amérik (Conquista-a, té mennen pa Conquistador-ya) sa tipikman daté à 1492, menm si pronmyé Éropéyen ki té atenn Amérik é et à établi tchèk piti koloni sa dé Vikings (Vinland).
Wè osi
Katégori:Istwè
Lafrans
Lafrans, an fòrm lonng dipi 1875 répiblik fransé-a, sa roun Léta transkontinantal souvren, don téritwè métropoliten-an sa sitchwé an Léròp di Lwès-a. Sa dannyé gen frontchèr térès-ya ké Bèljik, Ligsanbou, Lanlmangn, Laswis, Litali, Lèspangn ké prensipalté-a di Landò é di Monnanko, é ka dispozé di enpòrtan fasad maritim annan Latlantik, Lanmanch, lanmè di Nò ké Lanméditérannen. So téritwè iltramaren ka étann sokò annan loséyan Endjen, Latlantik ké Pasifik ensi ki asou kontinan sidanmériken-yan, é ganyen frontchèr térès-ya ké Brézil-a, Sourinanm-an ké Rwéyonm dé Péy Ba.
Frwi di roun listwè politik lonng ké mouvmanté, Lafrans sa roun répiblik konstitisyonnèl initèr ki gen roun réjim simi prézidansyèl. Déviz-a di répiblik-a sa dipi 1875 « Libèrté, Égalité, Fratèrnité » ké so drapo sa konstitchwé di trwè koulò nasyonnal-ya (blé, blan, rouj) ki dispozé an trwè bann vèrtikal ké larjò égal. So limn nasyonnal sa La Marseillaise, chanté patriyotik ki érité di Révolisyon fransé-a. So prensip sa : « gouvèlman di pèp, pa pèp-a é pou pèp-a ». Li gen pou kapital Pari é pou lanng ofisyèl-a fransé-a dipi 1539, ki pran laplas di laten. So lanmonnen sa léro dipi 2002 annan majò pati-a di péy ké fran pasifik-a annan so téritwè-ya di loséyan Pasifik.
Lokalizasyon, frontchèr ké sipèrfisi
Pati éropéyen-an di Lafrans sa aplé Lafrans métropoliten-an é sa sitchwé bò lèstrenmité ògsidantal di Léròp. Li sa bòdé pa lanmè di Nò bò nò, Lanmanch bò nòlwès, loséyan Atlantik bò lwès-a épi lanmè Lanméditérannen bò sidès. Li sa frontalyé di Bèljik-a ké Ligsanbou nò nòlès, Lanlmangn épi Laswis bò lès-a ; di Litali ké Monnanko bò sidwès épo di Lèspangn ké Landò bò sidwès.
Frontchèr-ya bò sid épi bò lès-a di péy sa établi annan dé masif montangné, Pirennen-yan, Lézalp-ya ké Joura, frontchèr-a nòlès pa ka apiyé sokò asou pyès zéléman natirèl.
Lafrans métropoliten-an ka konprann plizyò zilé, notanman Kòrsika ké zilé kotché. Li sa konprann ant latitid-ya 42°19'46" N ké 51°5'47" N, ensi ki lonjitid-ya 4°46' O ké 8°14'42" E. So pati kontinantal ka étann sokò asou anviron 1 000 km di nò bò sid é di lès an lwès.
Lafrans-a sa égalman konpozé di patché téritwè ki sitchwé an dèrò di kontinan éropéyen, kouranman aplé Lafrans di lout lanmè, ki ka pèrmèt li di fika prézan annan tout loséyan di monn sof loséyan Argtik.
Ékritir
thumb|right|Èstati di Gudea dédjé o bondjé Ningishzida, v. 2120 av. J.-C., mizé di Louv. thumb|thumb|Ékritir arab kaligrafyé datan di pronmyé tyèr di XIe syèk (bò'd 1011), gravé asou fas di oun kolonn andan Grann Moské di Kairouan (Tinizi).
Lafrans
Lokalizasyon, frontchèr ké sipèrfisi
Sa téritwè-ya ganyen èstati-ya ki varyé annan ladministrasyon téritoryal-a di Lafrans é sa sitchwé :
Lafrans-a ka posédé frontchèr térès ké Brézil-a épi Sourinanm-an atè Lagwiyann, ensi ké Péy Ba vya pati fransé-a di Sen Marten.
Ékritir
Ékritir sa oun mwayen di kominikasyon ki ka rouprézanté langaj atravè enskripsyon-an dé sign asou dé sipòr varyé. A roun fòrm di tèknoloji ki ka pézé so kò asou menm striktir-ya ki palò-a, kou vokabilèr-a, granmèr é sémantik, mè ké dé kontrent adisyonèl lyé o sistèm di grafi pròp a chak kiltir.
Lafrans
Listwè
thumb|Lévolisyon di téritwè di Lafrans métropoliten-an, di 985 bò 1947.
Lafrans métropoliten atchwèl-a ka tchipé pli gran pati di ansyen Lagol sèltik-a, ki konkéri pa Jules César bò Ié syèk anv. J.-K., mé li ka tiré so non dé Fran, roun pèp jèrmannik ki ka enstalé sokò òbò di Ve syèk. Lafrans-a sa roun Léta ké linifikasyon ki ansyen, é té roun di pronmyé péy-ya di lépòk modèrn ki tanté roun lèspéryans démokratik.
Prélistwè, protolistwè ké Lantikité
thumb|Roun di chouval-ya di Lasko, Dòrdògn, anviron 18.000 anv. J.-K.
Prézans-a di moun asou téritwè-a di Lafrans atchwèl-a ka roumonté bò Paléyotik enféryò ; tras-ya pli ansyen-yan di lavi moun ka daté di i té gen anviron 1 800 000 lannen. Wonm-an sa alò konfronté ké roun klima rèd é varyab, ki marké pa plizyò lè glasyèr-a ki ka modifyé so kad di lavi. Lafrans-a ka konté roun nonm enpòrtan di gròt ki òrnen di Paléyolitik sipéryò, don dé di pi sélèb-ya sa Gròt di Lasko (Dòrdògn, -18 000 anviron) ké Gròt Chauvet (Pon di Lark, -36 000 anviron).
Nésans, kriz ké transfòrmasyon di rwéyonm di Lafrans annan Mwéyen Laj
thumb|Lègspansyon dé Fran di 481 bò 843/870. thumb|Batenm-an di Klovis, ki rouprézanté annan Sen Chapelle atè Pari (zannonnim).
Konvèrsyon-an bò kristchannism di chèf fran Klovis, batizé atè Rens 24 désanm 496-a pa lévèk Sen Rémi, ka fè di li alyé-a di Légliz-a é ka pèrmèt li di konkéri ésansyèl-a di Lagol-a annan tòrnan dé Ve ké VIe syèk. Fizyon-an di léritaj galoronmen-yan, di zapò jèrmannik-ya é di kristchannism sa lonng é difisil, Fran-yan ka konstitchwé orijinèlman roun sosyété géryé ké lalwè ki tré élwangnen di drwè ronmen ké prensip krétchen.
Di Rounésans-a bò monarchi absoli-a (xvie bò xviiie syèk)
thumb|Téritwè di pronmyé lanpir kolonnyal fransé atè Lanmérik ki aplé Nouvèl Lafrans (1534-1763). thumb|Louis XIV, « lirwè solé » té monnark absoli di Lafrans é ka fè di Lafrans pronmyé pwisans éropéyen.
Òbò di 1494, souvren fransé ka mennen di miltip lagèr atè Litali épi kont lanprò-a Charles Quint. Néyanmwen, règn-yan di François Ié (1515-1547) é di so tiboug Henri II (1547-1559) sa sirtou marké pa roun ranfòrsman di pouvwè rwèyèl, ki ka sasé divini absoli, é pa roun Rounésans litérèr é artistik fòrtman enfliyansé pa Litali.
An 1539, lòrdonnans di Villers-Cotterêts ka fè di fransé lanng administrativ-a ké jidisyèr di Rwéyonm. Toutfwè, linité-a di Lafrans-a otour di pésonn-an di lirwè sa bouskilé annan dézyenm lanmotché-a di XVIe syèk pa problenm rélijyé-a : ant 1562 ké 1598, lwit lagèr di rélijyon ka sigsédé yékò ant katolik ké kalvannis. Sa kriz rélijyé ka doublé sokò di roun kriz ékonnonmik é sirtou politik. An 1598, lirwè Henri IV (1589-1610) ka mété finisman bay laj di rélijyon-an pa lédit di Nant ki ka bay roun libèrté di kilt parsyèl bay protéstan.
Louis XIII (1610-1643) ké so minis Richelieu ké Mazarin divèt fè fas bay lopozisyon-an di nòb ki lé roupran yé ansyen pouvwè. Bò lanmenm lépòk, Lafrans-a ka gangnen plizyò lagèr (don Lagèr di Trant Lannen) é ka koumansé bay fòrm roun pronmyé lanpir kolonnyal, prensipalman atè Nouvèl Lafrans, atè Lézanti épi asou larout di Lenn-yan.
Révolisyon, Répiblik ké Lanpir (1789-1914)
thumb|Priz di Basti-a, 14 jwiyé 1789, sa roun dé pronmyé fè markan di Révolisyon fransé-a.
Délégé-ya ki voyé bay Léta jénéral ki ka louvri sokò 5 mè 1789, ka pasé rapidman pouvwè-ya ki sa atribiyé bay yé é ka érijé sokò an roun Lasanblé nasyonnal ki konstitchwan. Lirwè-a pa pouvé alò anpéché lasanblé konstitchwan di désidé labolisyon-an dé privilèj annan lannwit-a di 4 out épi di adòpté 26 out-a Déklarasyon di drwè wonm-an é di sitwéyen. Déviz-a Libèrté, Égalité, Fratèrnité ka aparèt annan déba piblik-a, an partikilyé an 1790 annan roun diskou di Maximilien Robespierre asou lòrgannizasyon di gard nasyonnal-a. Apré roun lésè di monnarchi konstitisyonnèl, Répiblik-a ka wè jou 22 sèptanm 1792, é Louis XVI, kondannen pou trayzon, sa giyotinen pa jijman di Konvansyon nasyonnal-a 21 janvyé 1793-a.
Kiltir
thumb|Chédòv-a d'Eugène Delacroix "La Liberté guidant le peuple", ki ka ilistré annan èstil-a di lapentir ronmantik-a lépizòd istorik-a di Trwè Gloryé-ya, sa divini roun senbòl di Répiblik fransé-a ka asosyé so kiltir bay roun dé bagaje ki ka vini di so déviz : « Libèrté, Égalité, Fratèrnité ».
Lafrans-a sa roun sant di dévlopman kiltirèl ògsidantal dipi dé syèk. Rounlo artis fransé ka figiré parmi pli rounonmen-yan di yé tan, ké Lafrans-a sa roukonnèt annan monn antché-a pou so rich tradisyon kiltirèl.
Larchitègtir
thumb|Chato-a di Vèrsay, chédòv di larchitègtir klasik oben baròk di XVIIe syèk.
Klasé annan patrimwenn mondjal
Asou 845 byen kiltirèl-ya ki klasé annan patrimwenn mondjal pa UNESCO-a an jwiyé 2018, 39 sa fransé, sa ki ka fè di Lafrans, ké Lanlmangn, katriyenm péy-a di monn an nonm di sit kiltirèl ki klasé annan patrimwenn mondjal.
thumb|Monniman-an ki pli vizité annan monn, Tour Eiffel-a sa roun likonn di Pari ké Lafrans-a.
Gastronnonmi
thumb|Oun tranch di roquefort, roun dé fronmaj fransé ki pi répité-ya.
Tchwizin fransé-a ka jwi di roun tré gran rounonmen, notanman grémési so prodigsyon agrikòl di kalité : soso diven (chanpangn, diven di Bòrdo, di Bourgògn oben di Lalzas etc.) ké fronmaj (roquefort, kanmanbè etc.) épi grémési rot gastronnonmi-a ki ka pratiké dipi XVIIIe syèk.
thumb|Kiltir fransé-a sa itou idantifyé ké gastronnonmi-a.
Kod péy
Lafrans-a gen pou kod :
Not ké référans
Katégori:Léròp Katégori:Lafrans
Fanm
thumb|Renn-an di Saba • Vénus  • Jeanne d'Arc  • Eva Perón  • Marie Curie  • Indira Gandhi  • Vénus de Willendorf  • Wangari Maathai  • Mère Teresa  • Grace Hopper  • Mamechiho, une geisha  • péyizann tibétenn  • Marilyn Monroe  • Oprah Winfrey  • Aung San Suu Kyi  • Joséphine Baker  • Isis  • Laverne Cox • Élisabeth Ir • oun mè quechua.
Oun fanm sa roun fika moun di sèks féminen é di laj granmoun. Anvan pibèrté-a, i ka poté non-an di tifi.
Tèrm-an « fanm » pouvé osi dézigné ansanm-an dé moun di sèks féminen, kou annan èsprésyon « drwè dé fanm », oben òkò idantité-a di janr di roun moun.
Tèrminoloji
thumb|Désen di roun fanm asou plak-ya di Pioneer.
Oun fanm sa fika-a ki annan lèspès moun-an ki ka apartni o sèks oben o janr féminen.
Sibstantif féminen-an fanm sa isou di laten klasik femina don étimoloji té dikité.
Jul (chanteur)
Jul, (/dʒuːl/ (Djoul)), li k'aplé réèlman Julien Mari, a roun rapè fransè, fèt 14 janvyé 1990 koté Marsèy.
Jordani
Jordani, an form longu Rwayom hachémit di Jordani (an arab Al-ʾUrdunn, الأردن é Al-Mamlakah al-ʾUrdunniyyah al-Hāshimiyyah, المملكة الأردنيّة الهاشميّة), sa roun péyi di Azi oksidantal. So kapital sa Amman.
Michael Jackson
thumb|Michael Jackson an 1988
Michael Joseph Jackson sa roun chantò amériken né 29 out 1958 koté Gary (Indiana), é mouri 25 jen 2009 koté Los Angeles, annan Kalifòrni-a. Sirnonmen The King of Pop (« Rwè di Pop »), li sa roun ikonn kiltirèl majò di xxe syèk é xxie syèk.
Jackson la koumansé so karyèr mizikal an 1964, à senk lan.
Wè osi
Katégori:Personalité Katégori:Artis
Ark (arm)
Ark-a sa roun arm di trè dèstiné à lansé dé flèch. Li sa konstitchwé prensipalman di roun pyès kourb flèksib ki ka anmagaziné é rèstitchwé énèrji-a kou roun résò, é di roun kòrd ki ka pèrmèt armman-an di ark-a (tansyon di « résò »), épi transmisyon-an di èspilsyon-an à flèch-a lò di détant-a. Antrennman-an à izaj-a di sa arm, à roun nivo amatò oben profésyonèl, sa aplé tir ké ark oben, ansyen, archri-a. Oun wonm ki ka tiré à ark-a sa rouge arché, oun fanm sa roun archèr. Mo-a « arché » té ka dézigné ròtfwè oun konbatan don ark-a té arm prensipal-a (i té ka déplasé so kò pli souvan-an à pyé, mè pafwè osi à chouval oben ka transpòrté asou roun char à chouval).
Kolonyalism
Kolonyalism-an sa roun dòktrin oben roun idéyoloji ki ka jistifyé kolonizasyon-an ki tandé kou ègstansyon-an di souvrennté di roun Léta asou dé téritwar sitchwé an dèrò di so frontchèr nasyonal-ya. Nosyon entélèktchwèl-a di kolonyalism sa soupannan souvan konfondou ké pratik-a menm di kolonizasyon-an pis ki ègstansyon-an di so souvrennté pa roun Léta ka enpliké annan Dé ka-ya dominasyon politik ké èsplwatasyon ékonomik-a di téritwar anèksé.
Idéyoloji kolonyalis-a té dévlopé douran ségonn parti-a di xixe syèk pa mouvman kolonyal annan bokou di Léta éropéyen. Li té fondé asou nosyon-an d'enpéryalism é té ka tchenbé di bay roun fon di dòktrin politik à nouvèl vag-a di kolonizasyon. Li apiyé so kò asou dòktrin jouridik-a ki élaboré dipi xvie syèk ki ka jistifyé okipasyon-an di téritwar san mèt oben pa konstitchwé anba fòrm di Léta kou mòd légal d'akizisyon.
Molière
Jean-Baptiste Poquelin, nonmen Molière, sa roun komédjen é dranmatirj fransé, batizé 15 janvyé 1622 atè Pari, koté li té mouri 17 févriyé 1673.
Isou di roun fanmi di marchan parizyen, i ka asosyé so kò à 21 lan ké roun dizenn kanmarad, don komédjenn-an Madeleine Béjart, pou fòrmé troup-a di Illustre Théâtre ki, malgré kolaborasyon-an di dranmatirj di rénom, pa ka parvini à enpozé so kò atè Pari.
Wè osi
Katégori:Personalité
Nègmaron
Nègmaron ka fè nou sonjé lépòk lèsklavaj. Li ka réprézanté katib ki chapé annan danbwa pou libéré yékò.
Fasism
Fachism-an sa roun sistenm politik otoritèr ki ka asosyé popilism, nasyonalism ké totalitarism o non di roun idéyal kolèktif souprenm. Mouvman révolisyonèr, li ka opozé so kò frontalman à démokrasi parlmantèr é à Léta libéral garan dé drwè endividjwèl. Isou di divèrs konpozant di filozofi éropéyenn di xixe syèk, fachism-an trouvé annan sirkonstans ékonomik-a é istorik di aprè-pronmyé lagèr mondjal kontèks-a ki pèrmèt li di aksédé o pouvwar, dabò an Itali annan lannen-yan 1920 ké Mussolini, épi anba roun varyant aksantchwé, militaris, an Almagn annan lannen-yan 1930 ké nazism-an ké Hitler.
Nègmaron
So listwè
Listwè lèsklavaj atè Lagwiyann fransè wè jou an 1656 i bout an 1848. Lèsklavaj annan kolonni fransè fin bat lé 27 avril 1848. Mé sèrten katib pa antann sa dat-a pou libéré yékò. Yé listwè sa listwè " Nègmaron". Mo "maron" ka vini di Lèspagnòl "cimarron" ki lé di roun zannimo ki soti di léta domèstik pou viré léta sovaj. Mo "maron" an kréyòl Lagwiyann lé di chapé. "Nègmaron" lésé bitasyon yan pou chapé annan danbwa. Dipi 1980, moun ka sèrvi mo "Nègmaron" pou palé di "Nègmaron" Sirinàm. "Nègmaron" ka réprézanté rézistans roun katib, so briga pou so libèrté.
So travay
Pisouvan, "Nègmaron" té ka déplasé an bann byen òrganizé. Pannan kannaval-a, yé ka fè lapolis, pou pèrmèt group touloulou-ya défilé annan lari-a san djopopo. Yé pa ka maché, yé ka kouri. Yé pa ka palé, yé ka rélé. "Nègmaron" ka nwèrsi yékò, moun pè yé.Yé léd. Yé anba lasosyété-a. Tout moun divèt pran kouri divan yé.
So Dèskripsyon
"Nègmaron" pa toutouni. Yé ka poté roun bando asou yé tèt ké roun kalenmbé ( a roun moso twèl pou mouché businengé ), yé rouj tou lé dé. Pou kouvri tout yékò, yé ka mélanjé dilwil ké charbon pou gen roun bon lapat nwè. Pou tout moun wè yé pis, yé ka machonnen roun wara, a roun frwi "fanmi palmist", li jonn-oranj. Yé gen osi roukou.
Izin
thumb|Travay-a an izin bò'd finisman-an di xixe syèk ka rouprézanté pa Adolph von Menzel. thumb|Izin di konstriktò otomobil Volkswagen AG atè Wolfsbourg, syèj sosyal di group.
Oun izin sa roun batiman oben oun ansanm di batiman koté sa transfòrmé dé matchè pronmyèr an énèrji, oben koté sa prodjwi énerji-a (pa lègzanp, izin marémotris di Rance).
Ékwasyon
thumb thumb
Izin
O sans larj, oun izin sa roun batiman oben roun ansanm di batiman dèstiné pou prodiksyon endistriyèl. An Frans, izin-yan sa jénéralman dé Enstalasyon Klasé pou Protèksyon di Anvironnman-an (EKPA).
Ékwasyon
Oun ékwasyon sa, an matématik, oun rélasyon ki ka kontni oun oben plizyò varyab. Rézoud ékwasyon-an ka konsisté à détèrminé valò-ya ki pouvé pran varyab pou randé égalité vrè-a. Varyab-a sa osi aplé enkonnèt é valò-ya pou lakèl égalité-a sa vérifyé solisyon. À diférans-a di roun idantité, oun ékwasyon sa roun égalité ki pas nésésèrman vrè pou tout valò posib-ya ki pouvé varyab.
Ékwasyon-yan pouvé fika di natir divèrs, nou ka trouvé yé annan dé branch diférant dé matématik ; tèknik-ya ki asosyé à yé trétman diféran soulon yé tip.
Sen-Barthélemy
Sen-Barthélemy sa roun lil fransèz di piti Zantiy é roun kolektivité di lout-lanmè (KLL) o sans di artik 74 di Konstitisyon dipi 15 jwiyé 2007.
Tirkménistan
Turkménistan, égalman aplé Tirkméni, an form long Répiblik di Tirkménistan (an tirkmèn Türkmenistan é Türkmenistan Respublikasy, an ris, Туркмениста́н, ou Turkmeniya, Туркмения é Respublika Turkmenistan, Республика Туркменистан), sa roun péyi di Lazi santral.
Fanmi
thumb|Fanmi di Philippe V di Espagn (an 1723) thumb|Potrè di roun chef kamerounè é di so fanmi (antr 1910 é 1930) thumb|Répa di fanmi o Japon (1980)
Oun Fanmi sa oun kominoté di moun réini pa dé lyen di paranté ekzistan andan tout sé sosyété imen-yan, sélon antropològ Claude Lévi-Strauss. Li sa doté di oun non, di oun domisil, é ka kréé antr sé mamb oun obligasyon di solidarité moral é matéryel (notaman antr époux, di roun pa, é antr parant é timoun, di rounòt pa), sansé protéjé yé é favorizé yé dévlopeman sosyal, fysik é afektif. Si sa nosyon sa iniversel, nomb di endividi ki ka enkli ou solidarité akordé sa varyab, a mèm oun di sé nosyon santral annan kiltir. Li ka an dékoulé dé grann diférans pa ègzanp annan drwa, annan transmisyon di patrimwan ou rélijyon-an.
Bisiklèt
thumb|Siklis asou laplas di Itali koté Pari.
Oun bisiklèt (osi aplé oun bisik an Amérik di Nò), oben roun vélo (abrévyasyon di mo vélosipèd), sa roun véyikil térès, ki ka rantré annan katégori-a dé sik, konpozé di Dé rou aligné (a pou sa nou ka aplé li « bisiklèt »). Fòs motris sa fourni pa so kondiktò (aplé « siklis »), an pozisyon pli souvan asiz, pa entèrmédjèr-a di Dé pédal ka antréné roun aryè-a pa roun chenn ké rouloks.
Jabir Ibn Hayyan
thumb|Pòrtrè di Geber di xve syèk, Codici Ashburnhamiani 1166, Bibliyotèk Laurentienne.