cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lourougwé
Jéyografi
thumb|Kart di Lourougwé. thumb|Zimaj satélitèr di Lourougwé.
Lourougwé ka sitchwé so kò annan kontinwité jéyografik-a di Pampa arjantin, ki-lé-di ki péy-a sa prensipalman konstitchwé di gran plenn. Nou ka trouvé osi dé montangn di fèb laltitid mé tré èskarpé, kou Cuchilla de Haedo ké Cuchilla Grande (en). Pwen kilminan di péy sa Cerro Catedral (Kolin Katédral) ké so 514 m. Présipitasyon-yan sa an jénéral konstan o kour di lannen, sa ki pa ka anpéché dé péryòd di séchrès oben, o kontrèr, dé lapli tré abondan (soulon lannen-yan).
Lanmanpa
Listwè
Byen ki, soulon trété-a di Tordesillas, réjyon-an ki èspangnòl, pa té janmen rouvandiké pa Lèspangn. Advèrsèr-ya dé Potidjé té Fransé-ya ki enstalé atè Kayenn. Trété d'Utrecht, an 1713, roukonnèt définitivman Potidjal-a kou mèt di réjyon-an. Jouk xixe syèk, Lanmanpa té ka sèrvi rounso di ranpa militèr san agtivité ékonnonmik. Lò di lendépandans-a an 1822, li té ka fè parti di Para.
Lourougwé
Lidrografi
Lourougwé sa sèl péy-a sid-anmériken ki ka trouvé so kò konplètman annan zonn-an ki tanpéré. Labsans-a di enpòrtan sistenm jéyografik orografik ka kontribiyé à sa ki varyasyon-yan di tanpératir, di présipitasyon ké ròt paranmèt swé fèb.
Lanmanpa
Listwè
Djopopo-a ké Lafrans-a ka kontinwé jouk 1900, pannan péryòd-a di Kontèsté franko-brézilyen, lò drwè-ya di Brézil té roukonnèt pa roun larbitraj swis. Lafyèv di kaoutchou o XIXe syèk té ka bénéfisyé pou Lanmanpa. An 1943, li fika séparé di Para é érijé an téritwè.
Lourougwé
Kiltir
Lavi kiltirèl di Lourougwé ka épannwi so kò annan plizyò gran donmenn, don lapentir (avec Juan Manuel Blanes ké Pedro Figari), èskiltir (avec José Belloni) ké lanmizik ké lanmizik ké candombé ké tango (ké Jaime Roos é Jorge Drexler). Markò-palò-yan sa José Enrique Rodó, Horacio Quiroga, Juan Carlos Onetti, Mario Benedetti, Eduardo Galeano, Jorge Majfud ké Ricardo Paseyro.
Lanmanpa
Listwè
Annan lannen-yan 1940, té dékouvri dé jizman di manganèz li èsplwaté pa roun filyal di Bethlehem Steel Company. An 1970, té enplanté, pa roun endistriyèl anmériken, roun méga-projé, Projé Jari. A pou fabrikasyon-an di séliloz, d'èsplwatasyon di bwa é di kiltir di douri. Sa projè péké abouti.
Lourougwé
Kòd
Lourougwé gen pou kòd :
Léta
Léta ka posédé oun trip signifikasyon :
Lanmanpa
Listwè
An 1988, Lanmanpa ka divini roun Léta à lokazyon-an di nouvèl konstitisyon brézilyen-an.
Léta
Asou plan sosyolojik-a, Léta sa roun ansanm di moun vivan asou roun téritwar détèrminé é soumèt à roun gouvèlman ki bay. Sa définiston ka roujwenn sa di pronmyé édisyon di diksyonnèr di Akadémi franséz-a di 1696 ki na défini Léta-a kou « gouvèlman-an di roun pèp vivan anba dominasyon-an di roun prens oben an répiblik », oben péyi-a li-menm, ki lé di Léta-a ki tandé « pou péyi-a menm ki sa anba roun tèl dominasyon ».
Lanmanpa
Listwè
Lanmanpa randé an 1999 obligatwa lanségnman di fransé annan lékòl piblik-ya, à laswit-a di roun lalwa fédéral di 1998 ki ka blijé lékòl piblik-ya di péy à anségné omwen roun lanng étranjé.
Drapo
Drapo-a ka daté di 1984 (dékrè No. 008 di 23 avril). Koulò blé-a o sonmè ka senbolizé syèl-a laro di Lanmanpa, osi ki lajistis-a ; vèrt-a o sant danbwa plivyal lokal-ya ; jòrn-an laro sa roun senbòl di linyon é di richès natirèl. Nwè-a dé bann étrwa ka raplé sa-ya ki sa mò pou byen-an di Léta, épi blanng-an volonté-a di sa dannyé di viv an lapè annan èstabilité-a. Senbòl goch-a ka raplé fòrtérès-a di São José, koté té nèt kapital-a Makapa.
Popilasyon
Zabitan-yan sa aplé amapaenses an potidjé. Yé té 831 027 an out 2018 (src. IBGE). Lémigrasyon-an sa asé enpòrtan ké dé Brézilyen pov ki vini di ròt Léta prensipalman di Nordeste é notanman di garenpéros (sasò dilò ilégal).
Popilasyon-an dé koumin (municipios) pa lòrd dékrwasan soulon lenstiti brézilyen-an di jéyografi ké èstatistik pou 2018 ki pibliyé o journal ofisyèl :
Kapital-a, Makapa, ka konsantré pli di lanmotché-a di popilasyon-an di Léta (507 444 zabitan ké 621 298 ké konnirbasyon-an). Lenstiti brézilyen di jéyografi ké èstatistik ka èstimen ki Léta ké dépasé milyon-an di zabitan an 2025.
Jéyografi
Rélyèf-a sa pa bokou agsidanté ; laltitid sa an jénéral enféryò à 300 m. Larivyè-ya ki pli enpòrtan-yan sa Lanmanzonn-an, Jari-a, Loyapòk-a (oben Oiapoque), Araguari-a, Calçoene ké Maraka.
Wè osi
Katégori:Brézil
1550
1550 sa roun lannen ki ka koumansé oun mèrkrédi.
Épé
thumb
Épé (di laten spatha, « kichoz ki plat » ) sa roun arm blanch à doub tranchan (ki ka distengé so kò ensi di sab) konpozé di roun lam ki drèt an métal pourvi ka-a échéyan di roun goutchè (déprésyon lonjitidinal), di roun pwagné é, à sèrtenn lépòk, di roun gard ki ka protéjé lanmen é di roun pomo.
Brézil
Brézil (potidjé: Brasil [bɾaˈziw]), annan so fòrm lonng Répiblik fédérativ di Brézil (potidjé : República Federativa do Brasil), sa pli gran Léta di Lanmérik laten. Brézil-a sa senkyenm pli gran péy di plannèt-a, dèyè Larisi, Kannanda, Létazini-ya ké Lachin-an. Ké roun sipèrfisi di 8 514 876 km2, péy-a ka kouvri pré di lanmotché-a di téritwè di Lanmérik di Sid (47,3 %), li ka patajé dé frontchèr ké Lourougwé, Larjantin, Paragwé, Bolivi, Pérou, Kolonbi, Vénézwéla, Gwiyannan, Sourinanm-an ké Lafrans-a(pa Lagwiyann), swé tout péy-ya di kontinan sof Chili-a ké Lékwatò. Péy-a ka konté roun popilasyon di 206 milyon di zabitan. Ansyen kolonni potidjé, Brézil-a gen pou lanng ofisyèl, potidjé-a alò ki lapila dé péy di Lanmérik laten gen pou lanng ofisyèl èspangnòl-a.
Épé
Tèrm-an d’« épé » sa polisémik :
Brézil
An 2017, soulon FMI-a, PIB-a di Brézil ka élvé so kò à 2 054 bilyon di dolar anmériken, sa ki ka fè di li lwitchenm pwisans ékonnonmik mondjal. Konsidéré kou roun gran pwisans émèjan, péy-a sa notanman manm di Lòrgannizasyon dé Nasyonzini, di Mercosul, di G20 ké dé BRICS. Asou plan militèr-a, larmé brézilyen-an sa klasé parmi ven pronmyé pwisans militèr-ya é ka doumòré pli enpòrtan-an di kontinan anmériken, dèyè Létazini-ya.
Épé
Prézan artik-a ka entérésé so kò o sans niméro 1. Li ka abordé égalman ségon sans-a, mè di mannyè minò.
Brézil
Listwè
Blazon-an di répiblik-a té ka poté, à lorijin-an, à adòpté pa péy-a apré labolisyon-an di monnarchi-an : Estados Unidos do Brasil (Létazini di Brézil). Vèrsyon atchwèl-a, ki établi pa lalwa-a no 5700, di 1é sèptanm 1971, ka rouflété chanjman-an di non ofisyèl di péy an República Federativa do Brasil(Répiblik fédérativ di Brézil). Dapro brézilyen-an ka prézanté roun gran lozanj jòrn asou fon vèrt, sa ki ka senbolizé linyon enpéryal-a lò di nésans-a di kaz rwayal brézilyen-an. Vèrt-a ka rouprézanté kaz rwayal-a di Bragance à lakèl ka apartni Pierre Ier (Pedro I), pronmyé lanprò brézilyen. Jòrn-an ka rouprézanté kaz rwayal otrichyen-an di Habsbourg pas Marie-Léopoldine di Lotrich, fanm-an di Pierre Ié, té roun prensès otrichyen.
O sant di lozanj, koté té ka tronnen blazon-an di Lanpir-a di Brézil, té plasé roun sfè blé ki ka rouprézanté syèl-a di Rio de Janeiro o jou di koudLéta ki enstalé Répiblik-a. Vennsèt zétwèl ki désinen asou sa fon ka rouprézanté vennsis Léta fédéré ensi ki kapital-a di péy. O sant di sfè-a nou ka routrouvé fanmé bannyè-a ka poté lenskripsyon-an « Ordem e Progresso », (« lòrd ké progré »), déviz nasyonnal-a di péy. Sa lenskripsyon ka vini d’Auguste Comte, filozòf ké papa di pozitivism.
Dispozisyon-an dé zétwèl di drapo ka rouflété sa di syèl di Rio de Janeiro 15 novanm 1889-a à 20 h 30, dat di lenstitisyon ofisyèl-a di Répiblik-a.
Péryòd pré-kolonnyal
thumb|Sit arkéyolojik di Calçoene, Lanmanpa
Filozofi oryantal
Filozofi oryantal-a sa roun chan di filozofi-a ki ka dézigné tradisyon filozofik-ya ki élaboré andan péyi-ya di tradisyon azyatik, pèrs ké islamik. Filozofi oryantal-a ka distengé so kò di filozofi ògsidantal-a pa konsèp-ya ki itilizé épi métòd-ya di argimantasyon. Filozofi oryantal-a ka konprann di nonbréz tradisyon disiplinèr é klasifikasyon-an ki itilizé annan filozofi ògsidantal-a sa larjman itilizé annan filozofi oryantal-a (filozofi analitik, politik, épistémoloji etc.).
Brézil
Péryòd pré-kolonnyal
Anvan so dékouvèrt pa Potidjé-ya an 1500, nou ka èstimen ki téritwè atchwèl-a di Brézil (lakot oryantal-a di Lanmérik di Sid), té abité pa anviron dé milyon di Anmérendjen, ki réparti o nò é o sid. Popilasyon anmérendjen-an té divizé an gran nasyon otogtonn ki konpozé di diféran group étnik parmi lakèl ka distengé yé kò prensipal fanmi lengwistik-ya : toupi-gwaranni, makro-jê ké arawak. Anmérendjen-yan té réparti annan d'inonbrab tribi, don Tupiniquims, Gwaranni-ya ké Tupinambas.
Filozofi oryantal
Bibliyografi
Katégori:Filozofi
Brézil
Kolonnizasyon potidjé
An 1500, Pedro Álvares Cabral ka dékouvri lakot brézilyen-yan é, viré o Potidjal, li ka annonsé ki li dékouvri nouvèl téritwè. Nou ka èstimen ki anvan 1500, lakot oryantal-a di Lanmérik di Sid té abité pa anviron 2 milyon d'Anmérendjen. Soulon trété-a di Tordesillas, signen an 1494, anba léjid-a di pap Alexandre VI, tout latè-ya ki nouvèlman dékouvèrt sitchwé à pli di 370 lyé à lwès di Kap Vèrt té k'alé à Lèspangn-an, ròt-ya té atribiyé o Potidjal. Pwen oryantal-a di kontinan sid-anmériken (Brézil-a) té ka rouvini ensi o Potidjal.
thumb|Rivé di Pedro Álvares Cabral atè Porto Seguro, Bahia, an 1500.
Dé navigatò ka viré tòrnen plita o Brézil é ka rapòrté laba bwa di Brézil, bwa di koulò bréz ki yé ka achté o Endjen, é okèl Brézil-a divèt so non atchwèl. Toutfwè, antrépriz-a di kolonnizasyon pa ka koumansé réyèlman ki annan lannen-yan 1530, Lòské Jean III té ka divizé an douz kaptennri éréditèr. Soupannan, à laswit-a di nonbré problenm ki lyannen à sa sistenm, lirwè-a di Potidjal, Jean III, té ka désidé di nonmen 7 janvyé 1549, roun gouvèlnò jénéral, Tomé de Souza, ki charjé d'administré kolonni antché-a. Bò'd milyé-a di xvie syèk, souk-a sa divini prensipal richès koumèrsyal-a di Brézil, sa ki té ka mennen Potidjé-ya à dévlopé trét-a dé lèsklav afriken afen di ogmanté prodigsyon-an é réponn à doumann entèrnasyonnal krwasant-a.
Brézil-a ka koumansé à dévlopé so kò ékonnonmikman ké lèsplwatasyon-an di popilasyon endjen lokal-a ki pli fika sifizan pou prodigsyon soukriyé-a, pronmyé lèsklav-ya té enpòrté di Lafrik an 1550. Trét négriyé-a ké douré jouk milyé di xixe syèk : Brézil-a sa péy-a di Lanmérik di Sid ki té risouvwè plis-a di lèsklav nwè, ké anviron 5,5 milyon d'Afriken (majoritèrman di Lafrik-a di Lwès-a) ki dépòrté di xvie syèk o lannen 1850, swé 40 % di total. Lèsklav-ya té prensipalman enpòrté pa dé trafikan britannik ké fransé, notanman bòrdélè ké nanté. Lèsklav-ya té rivé asou kontinan anmériken o mwayen di léchanj entèrkontinantal ki bazé asou sistenm-an di koumèrs triyangilè.
Endépandans à légar-a di Potidjal ké lanpir
thumb|Déklarasyon di endépandans-a di Brézil pa fitir lanprò-a Pierre Ié, 7 sèptanm 1822.
Konfli-a ké douré trwa lannen ké tèrminen so kò an 1824 ké vigtwè-a dé troup brézilyen ké signatir-a di trété di Rio de Janeiro an 1825. Pronmyé konstitisyon brézilyen-an té pronmilgé 25 mars 1824-a. 12 ògtòb 1822-a, Lanpir-a di Brézil sa ofisyèlman proklanmen. Dom Pedro sa proklanmen Lanprò anba non-an di Pierre 1é.
Jéyografi
thumb|Kart topografik di Brézil.
Brézil-a gen roun sipèrfisi total di 8 547 877 km2, li ka étann so kò di lékwatò o tropik di kaprikòrn. Péy-a ka tchipé roun vas zonn lonng-an di lakot-a sa di Lanmérik di Sid é ka konprann roun gran parti di entéryò-a di kontinan. Péy-a sa dilwen pli gran-an di Lanmérik laten, ka kouvri pré di lanmotché-a di sirfas-a do kontinan sid-anmériken.
Brézil-a sa senkyenm pli gran péy-a di monn, apré Larisi, Kannanda, Létazini-ya ké Lachin-an, ensi ki trwazyenm pli gran an Lanmérik, dèyè Kannanda ké Létazini-ya. So sipèrfisi total ka étann so kò asou 8 511 965 km2, don 55 455 km2 dilo.
Kiltir
Nwayo-a di kiltir-a di Brézil sa rézilta di mélanj ant tradisyon-yan ké koutim-yan dé trwa group ki kontribiyé à fasonnen lidantité nasyonnal-a di péy : fondatò potidjé-ya, Anmérendjen-yan ké imigran-yan ki sa vini o Brézil o kour dé syèk (Éropéyen, Afriken, oryantal, slav, èskandinav, etc.).
Lenfliyans-a di kiltir éropéyen-an asou Brézil-a ka routrouvé so kò annan lanng-an (potidjé), rélijyon-an (katolisism) ké larchitègtir-a. Kiltir brézilyen-an ka tchenbé égalman dé kiltir Afrik, anmérendjen é dé péy éropéyen (ròt ki Potidjal). Plizyò laspè di kiltir brézilyen-an té fòrtman enfliyansé pa rivé-a dé imigran italyen, alman ké èspangnòl(trwa dé prensipal group an provnans di Léròp) ki enstalé yé kò an gran nonm annan réjyon-yan di Sid é di Sid-Lès di Brézil. Anmérendjen-yan, yé, té enfliyansé lanng-an (plizyò di potidjé brézilyen sa dérivé dé ansyen lanng endijenn), tandi ki Afriken-yan té lésé yé anprent asou lanmizik-a, latchwizin-an ké ladans-a(notanman lò yé bay nésans o capoeira, roun lar marsyal envanté pa lèsklav-ya ki vini di Lafrik).
Kalandriyé julyen
Kalandriyé julyen sa roun kalandriyé solèr itilizé andan Ròm antik, entrodwi pa Jules César an 46 av. J.-K. pou ranplasé kalandriyé romen répibliken.
Byélorisi
Byélorisi, an byéloris : Беларусь (Biélarous'), an ris : Белоруссия (Béloroussia) ou Беларусь (Bélarous'), sa roun péyi di Léròp oryantal ki pa gen aksè à lanmè.
Pològn
Pològn, an form long Répiblik di Pològn (an polonè : Polska ; [form long] Rzeczpospolita Polska), sa roun Léta di Léròp santral. Ké roun popilasyon di 38 milyon di zabitan, Pològn sa trant-katriyèm péyi pli péplé o monn.
Katégori:Éròp
Logaritm
thumb|Trasé dé fonksyon logaritm an baz 2, e é 10.
An matématik, logaritm-an di baz b di roun nonm réyèl strikman pozitif sa pwisans-a à lakèl i fo élvé baz-a b pou obténi sa nonm. Pa lègzanp, logaritm-an di 1000 an baz 10 sa 3, pas 1000 = 10×10×10 = 103. Logaritm-an di x an baz b sa noté logb(x). Ensi log10(1000) = 3.
Trwa logaritm sa roumarkab :
Lwézir
thumb|Fanm tayisyenn kot laplaj-a, Paul Gauguin, 1891.
Lwézi sa roun aktivité-a ki nou ka éfèktchwé douran tan lib-a don nou pouvé dispozé. Sa tan lib ka opozé so kò o tan ki prèskri, ki lé di kontren pa okipasyon abitchwèl-ya (anplwa, aktivité domèstik, édikasyon dé timoun...) oben sèrvitid ki yé ka enpozé (transpò, pa lègzanp).
Mo-a, ka dérivé di vèrb laten licere (« sa pèrmèt »), ka voyé, o koumansman di xiie syèk, o nosyon pozitiv di « libèrté », é d'« wazivté ». Épi, à partir di xviiie syèk, li ka évoliyé bò'd sans-a di « divèrtisman ».
Léta di matyèr
An fizik, roun léta di matchè sa roun dé 4 fòrm òrdinèr annan lakèl ka trouvé so kò oun sibstans annan natir-a : solid, likid, gazé, plasma. Divèrs propriyété di matchè diféran-an soulon léta-a : dégré di coézyon, dansité, èstriktir kristalin, endis di réfraksyon… Sa propriyété-ya ka anmòrfwézé so kò dé "konpòrtman" diféran dékri pa lalwa-ya di fizik-a : maléyabilité, diktilité, viskosité, lalwa dé gaz parfè…
Gastro-antérit
Gastro-antérit pouvé fika di lorijin baktéryenn, ki lé di li aparèt akoz di konsomasyon-an di dilo oben di nouritir-a ki kontaminé pa dé baktéri, tèl ki kolibacill-ya ki prézan annan sèl-ya. Dé senptom di gastro-antérit pouvé osi aparèt akoz dé parazit entèrn, protozoèr oben amib patojenn, tèl k'Entamoeba histolytica ki ka provoké dysenteri amibyenn-an oben amibiase jénéralman akoz dé enstalasyon sanitèr ki absant oben ki inadékwat.
Léta di matyèr
Mè konpòrtman-yan di matchè-a pa sa toujou inifòrm osen di roun menm léta. Ensi ès ka ègzisté dé léta entèrmédjèr nou ka òbsèrvé oun solid ki ka konpòrté so kò kou roun flwid (matchè pilvérilant oben graniléz) oben o kontrèr oun likid avwar propriyété pròp o solid.
Gastro-antérit
Annèks
Katégori:Maladi
Cyrus II
Cyrus II (rwè bò'd 559 anv. J.-K. à 530 av. J.-K.), nonmen Cyrus le Grand, sa fondatò-a di Anpir pèrs-a, siksèsò di rwayom mèd. I ka apartni à dinasti-a dé Achéménid. So règn té marké pa dé konkèt di roun anplò san présédan : aprè ki li soumèt Mèd-ya, li plasé anba so dominasyon rwayom di Lydie é sité grèk-ya d'Ionie, épi Anpir néo-babylonyen-an(ka konprann alò Mézopotami-a, Siri-a, sité phénisyenn-yan ké Judé). I ka trouvé lanmò-a o kour di roun kanpagn militèr kont Massagèt-ya. So règn ka marké oun tounan annan listwè-a di monn antik-a.
Wè osi
Katégori:Personalité
Filozofi si sé syans
Filozofi-a ki sa syans-a dé énonsé, an paralèl filozofi dé syans sa syans-a dé énonsé syantifik (épirasyon dé késyon pou pozé à syans-a é à so aktò-ya, klarifikasyon di langaj syantifik...) san préyokipé so kò di rézoud yé.
1945
thumb|24 òktòb : antré an vigèr di Chart di sé Nasyon ini.
1945 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun lendi.
Kalandriyé persan
Kalandriyé persan (ou iranyen) sa roun kalandriyé solèr an izaj notaman an Iran é an Afganistan. I ka désann kalandriyé zoroastryen-an di Perse pré-islamik. So sistèm d’alternans dé lannen konmin ké lannen bisekstil ka randé pli prési ki kalandriyé grégoryen.
Gengis Khan
thumb|Pòrtrè di Gengis Khan Gengis Khan, né bò'd 1155/1162 pannan Khamag Mongol,sa ki ka koresponn a atchwèl provens di Khentii an Mongoli, mouri an out 1227 annan atchwèl Xian di Qingshui (Chin), sa fondatò di Anpir mongol, pli vas anpir kontini di toulétan, èstimé lò di so ègstansyon maksimal à 33,2 milyon di km2 an 1268 anba Kubilai Khan.
Bèl
Bèl ou bèlté sa roun nosyon abstrèt lyé à di nombré aspè di lègzistans di moun. Sa konsèp sa étidyé prensipalman pa disiplin filozofik di estétik, mè i sa égalman abordé an parti pa ròt domenn (istwè, sosyoloji, psikoloji, lar).
Stonehenge
thumb
Stonehenge sa roun moniman mégalitik konpozé di roun ansanm di èstriktir sirkilèr konsantrik, érijé ant -2800 é -1100, di Néyolitik à laj di bronz. Li sa sitchwé à trèz kilomèt o nò di Salisbury, é à kat kilomèt à lwès d'Amesbury (konté di Wiltshire, an Anglétèr).
Ansanm-an di sit di Stonehenge é cromlech d'Avebury, à roun karantenn di kilomèt o nò, sa enskri asou lis-a di patrimwann mondjal di Unesco annan roun ansanm entitilé « Stonehenge, Avebury é sit asosyé ». Jòdla, sit-a ka atiré prè di roun milyon di vizitò pa lan.
Pon
thumb|Pon di Ark di Vallon-Pont-d'Arc ([[Lafrans), oun pon natirèlman kréyé.]]
thumb|Oun pon
Oun pon sa roun konstriksyon ki ka pèrmèt di franchi roun déprésyon oben roun òbstak (kour dilo, vwa di kominikasyon, valé, raven, kanyon) an pasan pa-dési sa séparasyon. Franchiman-an ka sipòrté pasaj-a di moun é di véyikil annan ka-a di roun pon routché oben dilo annan ka-a di roun akdouk. Nou ka dézigné égalman kou ékodouk oben ékopon, dé pasaj ki konstrwi oben « rézèrvé » annan roun milyé aménajé, pou pèrmèt o lèspès zannimo, véjétal, fonkik, etc. di travèrsé dé òbstak konstrwk pa fika moun-an oben ki ka rézilté di so aktivité-ya. Pon-yan ka fè parti di fanmi-a dé ouvraj di lar é yé konstriksyon ka roulévé di domenn du jéni.
Lanlmangn
Lanlmangn, an fòrm lonng Répiblik fédéral di Lanlmangn ki abréjé an RFL (an anlman : Deutschland [ˈdɔɪ̯ʧlant] ; [fòrm lonng] Bundesrepublik Deutschland, [abréjé an] BRD), sa roun péy di Léròp santral, ki antouré pa lanmè-a di Nò, Dannmark ké lanmè Baltik o nò, pa Pòlògn ké Répiblik tchèk à lès, pa Lotrich é Laswis o sid, é pa Lafrans, Ligsanbou, Bèljik ké Péy-Ba à lwès-a. Péy désantralizé é fédéral, Lanlmangn ka konté kat métropòl di pli di roun milyon di zabitan : kapital-a Bèrlen, ensi ki Hambourg, Munich épi Kòlògn. Syèj-a di gouvèlman sa sitchwé annan lavil-a di Bèrlen é annan lavil fédéral-a di Bonn. Lavil-a di Frangfò-asou-Main-an sa konsidéré kou kapital finansyé-a di Lanlmangn : a annan sa lavil ki ka trouvé so kò Labank santral éropéyen-an.
Lanng ofisyèl-a di péy sa anlman-an, so lanmonnen a léro-a, so déviz sa Einigkeit und Recht und Freiheit (« Linité é Drwè di Libèrté ») ké so drapo sa konstitchwé di trwè bann lorizontal o koulò nasyonnal di Lanlmangn : nwè, rouj ké dilò. So limn nasyonnal sa Das Deutschlandlied (an gwiyannen : « Chanté-a di Lanlmangn »).
Létimoloji
O dépa, i té gen roun mo gotik Thiuda ki ka signifyé pèp. Li ganyen kou ladjègtif Thiudisk. Thiudisk té fika transfòrmen an Theodischus pa Ronmen-yan, épi an Teudischus. Thiudisk divini Diutisca an vyé rot anlman pou abouti à Deutsch an anlman modèrn oben Tysk annan lanng èskandinav-ya (koté Tyskland). An ansyen fransé, laten Theodiscus bay Thodesche, épi Tudesque.
Gwiyannen modèrn-an préféré mo Anlman-an(kou fransé-a Allemand) ki isou di laten Alamanni ki té ka déziyen pèp-a dé Anlanman. I égalman valab pa lègzanp, an potidjé (Alemão), an èspangnòl oben kastiyan (Alemán), é pou katalan-an (Alemanys). Italyen-an li, konsèrvé lorijin laten-an annan so ladjègtif Tedesco pou di Anlman.
Germany an annglé ka référé so kò Jèrmenn é Saksa an finnwè é an èstonnyen ka référé so kò o Sagson.
Annan lanng-yan dé pèp slav, non-an rouvoyé o flòv Niémen (Nemetskii, an ris) ki té ka séparé yé dé péplad jèrmannik, oben à ladjègtif-a ki ka signifyé « miyèt ».
An lanng chinwè ékri, non-an di Lanlmangn sa 德国 (Déguó). Isi, 德 (Dé) sa labrévyasyon-an di transkripsyon-an 德意志(Déyìzhì) di mo anlman deustch, é 国(Guó) ka signifyé « péy ».
Listwè
Lontan donminen pa Lotrich annan kad-a di Sen-Lanpir ronmen jèrmannik (di 962 à 1806) épi di Konfédérasyon jèrmannik-a (di 1815 à 1866), an 1871, an finisman-an di lagèr franko-prisyen, divèrs Léta anlman-yan fika réyni annan roun Léta ki donminen pa Lapris-a, ki ka bay ensi nésans à Lanlmangn inifyé modèrn, nonmen égalman Dézyenm Reich oben Reich Wilhelminyen. Défèt anlman-an ki ka swiv Pronmyé Lagèr mondjal-a té ka provoké an 1918 lavennman-an di Répiblik-a, épi an 1933 sa-a di Trwézyenm Reich, lakèl té ka éfondré so kò an 1945 annan défèt-a di Ségon Lagèr mondjal-a. Dabò tchipé pa fòs armé-ya di so venkò, Lanlmangn fika séparé an Dé parti an 1949, ki ka fòrmen Répiblik fédéral di Lanlmangn (nonmen « Lanlmangn di Lwès ») é Repiblik démokratik anlman (nonmen « Lanlmangn di Lès »). Réynifikasyon-an gen lyé 3 ògtòb 1990, onz mwa apré chit-a di Limou di Bèrlen, ki té ka marké réynifikasyon popilèr-a. An 1990, so kapital ka viré divini Bèrlen.
Di Sen-Lanpir o prensipalté (~843-1806)
thumb|Pèp jèrmannik-ya di 700 anv. J.-K. à 100 anv. J.-K..
Lengwistik-a ké tègs laten-yan ka montré nou ki mansyon-an di pèp jèrmannik ka roumonté à lépòk ronmen-an. Soupannan, istoryen-yan ka tandé yé kò pou trouvé lorijin-yan di roun téritwè anlman o partaj di Vèrden di 843. Louis le Germanique òbténi, lò di sa partaj, lès di lanpir karolenjyen-an, ki nonmen Fransi oryantal. A di Fransi oryantal-a ki sa isou Sen-Lanpir ronmen jèrmannik-a ki fondé pa Oton Ié, nonmen Gran-an (936-973). Sa lanpir anlman ka konprann, lout téritwè-a di atchwèl Lanlmangn, Litali di nò é Labourgògn. Dipi so fondasyon, sa nouvèl lanpir sa antravé pa tibout-a di lenstitisyon asou lakèl-ya lanprò-a pwé asiz so lotorité ké féblès-a dé rouvini, lanprò-ya ki ka dispozé ki di yé pròp donmenn pou finansé yé politik. Sistenm-an di lélègsyon di lanprò-a pa prens-élègtò-ya ka kondjwi souvan à afébli pouvwè-a di monnark. Tradisyonnèlman, lanprò-a ki éli té ka antrouprann roun vwayaj atè Ronm pou fika kouronnen pa lipap-a.
Dipi réynifikasyon-an an 1990
thumb|Trété-a di Lisbonn, 2007.
Di 1991 à 2000, 150 bilyon di DM té envèsti chak lannen à Lès-a di Lanlmangn san parvini à soti sa réjyon di lakriz, mé dé réfòrm an profondò sa antrouprann annan Dé parti-ya di Lanlmangn annan lannen-yan 1990, afen di ensité péy-a à fika pli konpétitif, an partikilyé sa-a di Sistenm di routrèt an Lanlmangn. Di 1998 à lotonm 2005, gouvèlman anlman-an sa dirijé pa Gerhard Schröder, di SPD (Parti social-démocrate). Les ékolojis di parti Die Grünen ka partisipé à roun gouvèlman di kowalisyon. Apré lélègsyon léjislativ-ya ki antisipé di 2005, chansélyé krétchen démokrat-a Angela Merkel ka dirijé roun gouvèlman ki bazé asou roun « gran kowalisyon » ki ka rougroupé sa fwè CDU-a (é so branch bavarwè CSU-a) ké SPD-a. Dipi 2009, menm-an Angela Merkel sa à kabèch-a di roun kowalisyon « nwè-jòrn » ant CDU-a é libéral-ya di FDP anvan di fòrmen roun nouvèl « gran kowalisyon » apré lélègsyon fédéral-ya an 2013.
Jéyografi
Nò-a sa tchipé pa plenn-an di Léròp di Nò, ki fòrmen pa glasyasyon-yan di katèrnèr, o péyzaj ki fòrtman diféransyé, sant-a pa dé montangn ansyen di laltitid ki pa tré élvé, sid-a pa roun basen sédimantè é pa masif alpen-an. Sa péy, ki bòdé o nò-lwès pa lanmè di Nò é o nò-lès pa lanmè Baltik-a, ka tchipé oun laplas santral annan Linyon éropéyen-an pa so sitchwasyon, so pwisans démografik, endistriyèl é koumèrsyal. Oun gran parti di Lanlmangn ògsidantal ka fè parti di Léròp rhénane, réjyon-an ki pli dinanmik-a di Léròp é roun dé pli dinanmik di monn.
Réynifikasyon-an di 1990 chanjé lòrgannizasyon entèrnasyonnal-a di lèspas anlman-an. Lèspas rhénan ka rété soupannan tchò-a di Lanlmangn ké lags ki pli frékanté-a, osi byen asou plan ékonnonmik-a ki asou plan démografik-a malgré nésésèr mitasyon-an di Ruhr. Frangfò é konnirbasyon di Réjyon Rhin-Main ka kontinwé di jwé so ròl di kapital finansyé di péy.
thumb|Kart di Lanlmangn-an.
Téritwè
thumb|Frontchè Schengen.
Lanlmangn-an konnèt dé chanjman téritoryal sigsésif o xxe syèk. Défèt-a di 1918 sonnen glas-a di Lanpir anlman-an. Trété-a di Versailles di 1919 ki ka larélé problenm-an di Lanlmangn ka fè pasé sipèrfisi-a di Lanlmangn di 540 848 km2 à 468 776 km2. Sala-a sa anpité di Lalzas-Moselle, di Nò di Schleswig é d'Eupen épi di Malmedy. Di plis, pou pèrmèt à Pòlògn-an di ganyen agsé-a à lanmè-a, Pris-Oryantal sa séparé di lirès di Lanlmangn pa koridò-a di Dantzig.
Démografi
Lanlmangn sa péplé di 82,8 millions di zabitan an désanm 2016, don 8,7 milyon di étranjé. Ké so 232 zabitan pa km2, Lanlmangn-an sa roun dé péy ki pli danséman péplé-ya di Léròp (apré Péy-Ba, Bèljik ké Rwéyonm-Ini). A péy-a ki pli péplé-a di Linyon éropéyen-an. Lwès-a di péy ka rété pli péplé ki Lès-a. Annéfè, nou ka kontré di enpòrtan konsantrasyon irben à Lwès-a (réjyon métropoliten Rhin-Ruhr), annan Sid-Lwès (réjyon Rhin-Main, réjyon métropoliten Rhin-Neckar) ké Sid di péy (réjyon métropoliten di Stuttgart, réjyon métropoliten di Munich).
Lanng
Anlman-an sa roun lanng endo-éropéyen ki ka apartni à branch ògsidantal-a dé lanng jèrmannik, di menm ki néyèrlandé-a oben annglé-a. 92 % di popilasyon-an gen anlman-an kou lanng matèrnèl, sa ki ka endiké roun tré gran onmojénéyté lengwistik. 8 % di lokitò ka palé rounòt lanng : dannwè, frison sèptantriyonnal, frison oryantal, sorab, pòlonnen, palé-ya di Dé group ronm(lSinti-ya ké Ronm anlman-yan) ensi ki tirk, kird oben sèrb.
Patrimwenn kiltirèl
thumb|Bèrlen sa roun lavil mondjal kiltirèl é artistik.
Lanlmangn-an ka fè parti di lè-a di sivilizasyon ògsidantal é éropéyen-an é ka konté 40 sit ki enskri o pratrimwenn mondjal, don trant-sèt kiltirèl é trwè natirèl.
Lanmizik
Lanlmangn ka konnèt osi pratik-a di lanmizik tradisyonnèlman, notanman Yodel ki òkò konnèt di nou jou annan réjyon alpen-yan di Bavyèr.
Lanmizik popilèr anlman-an ka aplé so kò Schlager. Ounlo group kou Modern Talking, Alphaville, Münchener Freiheit, Ireen Sheer, Dschinghis Khan oben chantò di Nouvèl Vag Anlman (Neue Deutsche Welle) Nena orijinèr di Lanlmangn té konnèt roun sigsé entèrnasyonnal.
Litératir
Litératir anlman-an ka enskri so kò annan kad-a pli jénéral-a di litératir-a di lanng anlman ki ka rougroupé ansanm-an dé zòv litérèr di lanng anlman, qn angloban sa-ya ki prodjwi an Lotrich ensi ki annan roun parti di Laswis-a.
thumb|Frè Grimm-yan (1785-1863).
Entèrnèt
thumb|upright|Vizwalizasyon di miltip chimen-yan atravè roun pòrsyon di Entèrnèt. thumb|upright|Nonm di abonnman asou Entèrnèt pa lagsé figs ki rapòrté bay popilasyon-an, èsprimen an poursantaj, pa péyi, an 2012.
Lojik
thumb|Alégori di lojik. thumb|Gregor Reisch, « Lojik ka prézanté so tenm santral », 1503/08 (?).
Lojik-a, di grèk λογική / logikê, sa roun tèrm dérivé di λόγος / lógos — signifyan an menm tan « rézon », « langaj », é « rézonnman » — sa, annan roun pronmyèr apròch, étid-a dé règ fòrmèl ki divèt rèspèkté tout argimantasyon korèk. Tèrm-a té fika itilizé pou pronmyé fwè pa Xénocrate.
Li sa dipi Antikité-a roun dé grann disiplin di filozofi-a, ké étik-a (filozofi moral) ké fizik-a (syans di lanatir-a). O Mwayen Laj, li pa ka figiré ésplisitman parmi sèt lar libéral-ya(trivium : granmèr, djalèktik é rétorik ; quadrivium : aritmétik, jéyométri, astronomi é lamizik).
Wè osi
Katégori:Filozofi
Lanlmangn
Lanmòd é dizangn
Lanmòd vèstimantèr-a an Lanlmangn, si li pa ka dispozé di lenfliyans o nivèl mondjal, sa sours di plizyò pésonnalité ki roukonnèt, tèl Karl Lagerfeld oben Claudia Schiffer ensi ki di mark ki larjman enplanté kou Hugo Boss oben Esprit.
Entèrnèt
Lenfòrmasyon-an sa transmèt pa Entèrnèt grémési roun ansanm ki èstandardizé di protokòl di transfè di data, ki ka pèrmèt lélaborasyon di aplikasyon-yan épi di sèrvis ki varyé kou kourilèt élektronnik-a, mésajri enstantannen-an, pòs bò pòs ké World Wide Web-a. A laparisyon-an di sa dannyé-a ki popilarizé Entèrnèt-a.
Lanlmangn
Lanmòd é dizangn
thumb|Karl Lagerfeld (*1933). thumb|Heidi Klum (*1973).
Entèrnèt
Wè osi
*
Lanlmangn
Kod
Lanlmangn-an gen pou kod :
Wè osi
Katégori:Léròp Katégori:Lanlmangn
Taoïsm
Taoyism-an (chinwa : 道教, pinyin: dàojiào, « ansègnman di vwa-a ») sa roun dé trwa pilyé di pansé chinwaz-a ké konfisyanism-an ké bouddhism-an, é ka fondé so kò asou ègzistans-a di roun prensip à lorijin-an di tout bagaj, aplé « Tao ».
Ka plonjé so rakaba-ya annan lakiltir ansyenn-an, sa kouran ka fondé so kò asou dé tèks, don Tao Tö King di Lao Tseu, Lie Tseu ké Zhuāngzǐ di Tchouang Tseu, é ka èsprimé so kò pa dé pratik ki ka enfliyansé di fason signifikativ tout Ègstrenm-Oryan, é menm Ògsidan-an dipi xxe syèk.
Wè osi
Katégori:Rélijyon
1551
1551 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun jédi.
Lonbalji
Oun lonbalji sa roun léta ki doulouré di rachis lonbèr. Lòské li sa aiguë, a roun lumbago (oben tour di ren annan langaj kouran-an, ren-yan ka dézigné réjyon lonbèr-a).
Épidémyoloji
Lonbalji-ya ka afèkté roun fòrt majorité di popilasyon-an. Yé ka touché ant 40 ké 70 % di popilasyon-an à roun moman oben à rounòt. O Étazini rounso, lonbalji-ya ka antréné oun enkapasité di routounen o travay ka rouprézanté dé kou dirèk ké endirèk évaliyé ant 40 ké 50 milyon di dollars US. Inikman o Québec, mal-ya di do ka rouprézanté 30 % di ansanm-an dé lézyon ki ; pou lannen-an 2003 rounso, sa lézyon-yan ka antréné dé débour di pli di 500 milyon di dollars kanadjen.
Wè osi
Katégori:Maladi
Bèl-lar (disiplin)
Bèl-lar sa annan tradisyon akadémik ògsidantal oun ansanm di disiplin artistik. I ka enkli istorikman desen-an, lapentir-a, èskiltir-a, architèktir-a, lanmizik-a, powézi-a, téyat-a ké ladans-a.
Si li ka konsèrné inisyalman lar plastik-ya « ki ka vizé à èsprésyon sansib di bèl », tèrm-an di bèl-lar sa anplwayé pou dé disiplin divèrs soulon péyi-ya ké kiltir-ya.
Inyon di sé répiblik sosyalis sovyétik
Inyon dé répiblik sosyalis sovyétik, abréjé an IRSS, ou an Inyon sovyétik (an ris : Союз Советских Социалистических Республик, abréjé an : СССР ; transkrisyon : Soïouz Sovietskikh Sotsialistitcheskikh Riespoublik, SSSR ; litéralman « Inyon di sé répiblik sosyalis di sé konsèy »), sa roun Léta fédéral a réjim kominis, formé di kenz Répiblik sosyalis sovyétik dit « inyonal » an IRSS : союзной, ki té ègzisté di 30 désanm 1922 jouk so disolousyon 26 désanm 1991.
Pérou
Pérou, an fòrm lonng répiblik di Pérou, an èspangnòl Perú ké República del Perú, an quechua Piruw é Piruw Republika é an aymara Piruw é Piruw Suyu, sa roun péy ki sitchwé annan Lwès-a di Lanmérik di Sid. Antouré pa Lékwatò, Lakolonbi, Brézil, Bolivi, Chili ké loséyan Pasifik, li sa trwézyenm pli gran péy-a di sibkontinan pa so sipèrfisi : 1 285 220 km2. Lima, roun vas lè irben di 9 milyon di zabitan, sa kapital-a é pli gran lavil-a di péy. So kapital istorik sa Kouzko, ansyen kapital di lanpir enka.
Sistenm politik atchwèl-a ka roupozé asou Konstitisyon-an di 1993. Dipi 2002, Pérou té divizé an 24 départman ké roun enpòrtan prosésis di désantralizasyon té mété an plas. Parmi so trwè lanng ofisyèl-ya, ki pli palé-a sa èspangnòl-a, swivi di quechua é di l'aymara. Nonm-an di zabitan sa di 31 826 018 an 2017. Pèp-ya ki ka désann dé Enka, ki prensipalman Quechuas ké Aymaras, ki ka rouprézanté group-a ki pli enpòrtan (45 % di popilasyon-an), ki swivi pa métis Éropéyen/Anmérendjen (37 % di popilasyon-an) ké désandan di Éropéyen(15 % di popilasyon-an).
Pronmyé sivilizasyon
thumb|Éstèl di Raimondi, sivilizasyon Chavín (Ancash, Pérou).
Pronmyé vèstij di prézans di moun té fika dékouvri annan lagròt Pikimachay et dateraient pou kouch-ya ki pli ansyen-yan di 19000 anvan nou lè. Popilasyon-yan sa alò pou laplipa nonmad, ka viv di lachas di kanmélidé é di kéyèt-a é ka abrité so kò annan dé lagròt.
Lendépandans
thumb|Proklanmasyon-an di Lendépandans pa jénéral José de San Martín 28 jwiyé 1821 atè Lima.
Ant 1780 ké 1781, vis-rwèyèlté di Pérou ki konnèt pli vyolan lensirègsyon di so listwè. Dirijé parTúpac Amaru II, roun kasif di Kouzko, lensirègsyon té à lorijin-an roun révòlt fiskal, mé tré vit té ka anmòrfrézé so kò an roun mouvman ki té ka rouvandiké lotonnonmi-a di téritwè pa rapò à Kouronn èspangnòl-a.Túpac Amaru té rivé à réyni oun larmé di bò'd 50 000 wonm, ki konpozé majoritèrman di Anmérendjen é di métis. Apré batay, révòlt-a fika krazé di manyen èstrenmman vyolan. 18 mè 1781, José Gabriel Túpac Amaru II té ékartélé é dékapité atè Kouzko, mé li ka divini pannan le xixe syèk roun figi enpòrtan di lalit pou lendépandans-a é di libèrté-a.
Rélyèf
Kòrdiyèr dé Zann ka marké é ka èstrigtiré péyzaj ké jéyografi di péy. Parmi vòlkan-yan ki enpòrtan, nou ka trouvé Misti ké Ubinas. Huascarán, ki ka élvé so kò à 6 768 mèt, sa pwen kilminan-an di péy annan Kòrdiyèr ògsidantal-a.
Gastronnonmi
thumb|Alpaga à lasos di grozéy di Pérou, roun lègzanp évokatò di tchwizin novoanden.
Tchwizin pérouvyen-an sa roumarkab pou so divèrsité an rézon di rich jéyografi di péy, di disponnibilité-a di ressources variées, et de l'alliance de tradisyon kilinèr otogtonn à dé pratik di ròt kontinan. Ensi, an plis dé zapò di kiltir èspangnòl-a, an finisman-an di xixe syèk, dé imigran ki vini di Lachin té ka adapté yé tradisyon kilinèr o gou é o rousours lokal pérouvyen. Ensi ka aparèt tchwizin chifa, ki ka konté roun gran varyété di mè.
Kòd
Pérou gen pou kòd :
Kalandriyé romen
Lègsprésyon kalandriyé romen ka dézigné ansanm di sé kalandriyé itilizé pa Romen yan jouk kréyasyon an di kalandriyé julyen an 45 av. J.-K.
1677
1677 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun vandrédi.
Kalandriyé répibliken
Kalandriyé répibliken, ou kalandriyé révolousyonèr fransè, té kréyé pannan Révolousyon fransèz a, é té itilizé di 1792 à 1806, ensi ki briyèvman douran Konmin di Pari.
Filozòf
thumb|Lékòl d'Athènes di Raphaël (1511).
Oun filozòf sa roun moun don ékri-ya oben palò-a sa roukonèt pa dé lékòl, group, rélijyon, oben akadémi… I ka ègzisté atò oun dimansyon di roukonésans ant filozòf-a ké group-a ki ka joujé li antan ki tèl. O sans popilèr, sa « filozòf » sala ki ka évéyé sans-a di lasajès koté ròt-ya.
An roun sans larj, nou ka aplé filozòf sala ki ka pansé di fason konsèptchwèl, radikal, kritik, sistématik gran prensip ké valò di lavi é di konésans-a.
Katégori:Filozòf
Péyi
Oun péyi sa roun téritwar abité, ki ka konstitchwé oun antité jéyografik é di moun. Li sa karaktérizé ké roun oben plizyò lanng oral ké ékri itilizé pa zabitan-yan di péyi-a.
Étimoloji
Mo kriyòl-a "péyi" ka soti di mo fransé "pays", li isi di laten "pagus" ki té ka dézigné oun sibdivizyon téritoryal é tribal di étandou rèstren (di lòrd di tchèk santenn di kilomèt karé, sibdivizyon di "civitas" galo-romen. Kou civitas ki ka sibzisté pli souvan anba fòrm di konté oben évéché, "pagus" sibzis andan Mwayen Aj.
Référans
Katégori:Jéografi Katégori:Péyi
1946
thumb|Fragman di roun di sé maniskri di lanmè Mò
Ponm dé tè
thumb
Ponm di latè, ponmlatè, ponmdétè oben patat (langaj fanmilyé, kanadjanism ké bèljisism), sa roun tibèrkil komèstib ki prodjwi pa lèspès Solanum tuberosum, ki ja apartni à fanmi-a dé solanacées. Tèrm-an ka dézigné égalman plant-a li-menm, plant zèrbasé, vivacs pa so tibèrkil-ya mè toujou kiltivé kou roun kiltir anniyèl. Ponm di latè sa roun plant ki ka réyisi annan laplipa dé sòl, mè li ka préféré sòl-ya ki léjèrman asid. Plant-a sa sijèt o maladi annan dé sòl kalkèr oben ki ka manké d’humus.
Pop (lamizik)
Lanmizik pop sa roun janr mizikal ki aparèt andan lannen-yan 1960 o Rwayom-Ini é o Étazini. Sa chanté-ya ka palé an jénéral di lanmou-a oben dé rélasyon ant fanm-yan ké wonm-yan. Li ka mété laksan-an asou chanté endividjwèl-a plito ki asou album-an, é ka itilizé ésansyèlman dé chanté ki kourt ké dé ritm ki asosyé à dans-a. Lanmizik pop té bokou enfliyansé pa tèknoloji-ya, kou anréjisman-an ké pis miltip (bò'd finisman-an dé lannen 1960) ké sentétizò-a (douran lannen-yan 1970 é 1980).
Wè osi
Katégori:Lamizik
1949
1949 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun sanmdi.
1948
thumb| 24 juin : blocus di Berlen.
1948 sa roun lannen bisekstil ki ka koumansé oun jédi.
Bèljik
Bèljik, an fòrm lonng Rwéyonm di Bèljik, an néyèrlandé België é Koninkrijk België, an anlman Belgien é Königreich Belgien, sa roun péyi di Léròp di Lwès, bordé pa Lafrans, Péyi-Ba, Lanlmangn, Liksanbour é lanmè di Nò.
Wè osi
Katégori:Léròp
Bèrmoud
Bèrmoud ka konstitchwé oun archipèl di Lanmérik di Nò manm asosyé di konminoté karibéyenn é roun téritwar britannik di lout-lanmè. So zabitan sa aplé Bèrmoudjen.
Giné
Giné, an form long Répiblik di Giné, osi aplé « Giné-Conakry » di non di so kapital pou diféransyé li di Giné-Biso é di Giné ékwatoryal, sa roun péyi di Lafrik di Lwès.
1553
1553 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun dimanch.
Kali
thumb|Rouprézantasyon di Kali dansan asou kò di Shiva. Kali (an sanskrit काली (Kālī) oben कालिका (Kālikā)) sa, annan endouism-an, déyès-a di prézèrvasyon-an, di transfòrmasyon-an é di dèstriksyon-an. A roun fòrm térifyant di Pārvatī ki ka rouprézanté pouvwar dèsriktò-a di tan. So non ka dérivé di mo kāla, tan-an an sanskrit, sa ki ka détrwi tout bagaj. Sa ki ka vénéré li sa libéré di pè-a di dèstriksyon-an. Li ka détrwi mal-a anba tout so fòrm é notaman branch-ya di ignorans-a (avidyā), kou jalouzi-a oben pasyon-an.
Wè osi
Katégori:Endouism
1950
1950 sa roun lannen bisekstil ki ka koumansé oun mardi.
Lyèzon chimik
Nou ka aplé lyézon chimik tout enfraksyon ki atraktiv ki ka mentni dé atom à kourt distans. Sa entéraksyon pouvé fika dirèksyonèl kou lyézon ant Dé atom osen di roun molékil, ki pa-dirèksyonèl kou entéraksyon élèkyrostatik-a ki ka mentni yon-yan di roun kristal yonik an kontak. Li pouvé fika fòrt kou Dé présédan lègzanp-ya, oben fèb kou entéraksyon-yan di van der Waals ki sa di natir dipolèr.
Di nonbré modèl ka ègzisté pou dékri sa entéraksyon-yan. Pa lègzanp lyézon chimik-a ant Dé atom osen di roun molékil pouvé fika dékrit ké modèl-a di Lewis oben ké roun modèl kantik, kou téyori-a dé òrbital molékilèr.
Lanmizik
thumb|[[Johann Sebastian Bach|Jean-Sébastien Bach, konpozitò di Lanmizik baròk.]] thumb|Henri Salvador, chantò, konpozitò é gitaris [[Lagwiyann|gwiyannen.]] thumb|Lalégori ki ka évoké lanmizik ké enstriman-yan.
Lanmizik sa roun lar é roun laktivité kilitirèl ki ka konsisté annan konbinnman di son ké silans o kour di tan. Zengrédjan prensipal-a sa ritm (fason di konbinen son-yan annan tan-an), lotò (konbinézon annan frékans-ya), nitans-ya ké tenmb-a.
Poson
thumb|Mérou jéyan ka ka najé parmi dé ban di ròt poson.
Lanmizik
Lanmizik ka bay rounlo kréyasyon (dé zòv di lar ki kréyé pa konpozitò-ya), dé rouprézantasyon. Li ka itilizé sèrten larèl oben sistenm di konpozisyon, dé pli senp o pli konplèks (souvan nòt-ya di lanmizik, ganm-yan ké ròt). Li pwé itilizé dé lòbjè diféran, kò-a, vwè-a, men osi enstriman-yan di lanmizik èspésyalman konsouvwè, é di pizanpi tout son-yan (konkrè, di sentèz, abstrè, etc.).
Poson
Poson oben pwéson sa dé zannimo vèrtébré akwatik ké branchi, ki pourvi di najwa ké don kò-a sa pli souvan kouvri di zékay. Nou ka trouvé yé abondaman osi byen andan dilo dous-ya ki andan lanmè-ya : nou ka trouvé dé lèspès dipi sours-ya di montangn (onm di lafontenn, goujon) jouk pli profon dé loséan (grangousyé, poson-ogr). Yé répartisyon sa toutfwè trè inégal : 50 % dé poson ki ka viv andan 17 % di sirfas dé loséyan (ki sa souvan osi pli sirèsplwaté-ya).
Striktir entern di Latè
[[Fiché:Slice earth.svg|thumb|300px|Striktir entern di Latè :
Lanmizik
Wè osi
Katégori:Lamizik
Striktir entern di Latè
1. Lakroût kontinantal
2. Lakroût oséanik
3. Manto sipèryòr
4. Manto enfèryòr (ou Mésosfè)
6. Noyo entern (ou grenn téres)
Péyi-Ba
Péyi-Ba-ya, an form lonng Rwéyonm dé Péyi-Ba (an néyèrlandé Nederland é Koninkrijk der Nederlanden), sa roun péyi di Léròp di Lwès, frontalyé ké Bèljik o sid é Lanlmangn a lès.
Danbwa
thumb|upright=1.3| Danbwa tanpéré miks an [[Lafrans. ]] thumb|upright=1.3| Boush ostralyen. thumb|upright=1.3| Danbwa inondé an Pològn. thumb|Danbwa tanpéré di réziné zil San Juan, Léta di Washington.
Striktir entern di Latè
A. Diskontinwité di Mohorovičić
Péyi-Ba
Wè osi
Katégori:Éròp
Danbwa
Oun danbwa oben masif forèstché sa roun étandou bwazé, rélativman gran, konstitchwé di roun oben plizyò pèpman di pyébwa, arbis ké arbiso (fritisé), ké osi ròt plant endijenn asosyé. Définisyon-yan di tèrm « danbwa » sa nonbréz an fonksyon dé latitid ké dé izaj.
Striktir entern di Latè
B. Diskontinwité di Gutenberg
Danbwa
Oun bwazman di fèb étandou sa nonmen bwa, bokto oben bòskè soulon so enpòrtans.
Striktir entern di Latè
C. Diskontinwité di Lehmann]]
Èstriktir entèrn-an di Latè-a ka dézigné répartisyon-an an anvlop siksésiv di Latè-a : prensipalman krout térès-a, manto-a nwayo-a, soulon modèl-a jéyolojik atchwèl, ki a éfòrsé so kò di dékri yé propriyété ké yé konpòrtman.
Sa kouch-ya sa délimité pa dé diskontinwité, roupérab gras à sismoloji-a. Sala pèrmèt di détèrminé léta-a di matchè-a à dé profondò inaksésib.
Sa konstitchwé ka konprann so kò an roumontan à fòrmasyon-an di Latè-a pa akrétsyon-an di météyorit, diférant kouch-ya ki ka étann so kò alò mété an plas anba enfliyans-a di divèr paramèt, kou lamas volimik-a di so konstitchwan-yan.
Léta fédéré di Mikronézi
Mikronézi, a form long Léta fédéré di Mikronézi, an anglè Micronesia é Federated States of Micronesia, sa roun Léta fédéral di Pasifik oksidantal.
Lè (jéométri)
thumb|Lè di karé ka val isi 4.
An matématik, lè sa roun grandò rélativ à sèrtenn figi di plan oben dé sirfas an jéyométri annan lèspas-a.
Dévlopman-an di sa nosyon matématik sa lyannen à rasyonalizasyon-an di kalkil di grandò di sirfas agrikòl, pa dé tèknik d'arpantaj. Sa évaliyason ki asòrti di roun inité di mizour sa jòdla plito aplé sipèrfisi.
Enfòrmèlman, lè-a ka pèrmèt d'èsprimé roun rapò di grandò di roun figi rélativman à roun inité, pa byè-a di dékoupaj é rékolman, di déplasman é routounnman é di pasaj à limit-a pa aprosikmativman. Mizour-a di roun lè pouvé fika roun nonm réyèl pozitif oben fika enfini pou sèrtenn sirfas kou plan-an annan so ansanm.
1554
1554 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun lendi.
Ion
thumb
Potidjal
Potidjal, an fòrm lonng Répiblik potidjé (an potidjé : República Portuguesa), sa roun péyi di sid di Léròp, ki manm di Linyon éropéyen-an, ki sitchwé a lwès di pénensil Ibérik-a.
Ion
Sign-an é valò-a di sa chark élèktrik sa endiké an èspozan à finisman-an di fòrmil chimik-a di ion-an, an miltip di charj élémantèr-a e (lò ion-an pas ka poté ki roun charj, nou pa ka endiké ki sign-an). Lègzanp : Cu2+ ka rouprézanté ion kwiv-a (II) di charj 2e, Na+ ion sodium-an di charj e, Cl−pou ion klòr-a di charj −e.
Potidjal
Wè osi
Katégori:Léròp
Dannmark
Dannmark, an form long Rwayom di Dannmark (an danwa respektivman Danmark é Kongeriget Danmark) sa roun péyi souvren di Léròp di Nò é di Skandinavi.
Katégori:Léròp
Lanmérik santral
thumb|Kart di lokalizasyon di Lanmérik santral.
Diférans ant frontchè jéyografik-ya ké frontchè administrativ-ya, ensi ki listwè kolonnyal ké rousanblans épi diférans kiltirèl annan réjyon-an ka fè varyé définisyon di Lanmérik santral soulon kontègs-a.
Annan so définisyon pli koumen-an, Lanmérik santral ka konprann péy-ya ki ka swiv (ké yé kapital) :
Définisyon jéyografik
Lanmérik santral ka étann sokò di lism di Tehuantepec annan sid di Mègsik (Mègsik sa majoritèrman sitchwé atè Lanmérik di Nò) annan nò, òbò Lism di Darién (Pannanman) annan sid. Li sa bòdé pa Gòlf di Mègsik annan nò, lanmè dé Karayb bò lès, é pa loséyan Pasifik annan sid é bò lwès.
Jéyografi
thumb|Lanmérik santral
Jénéralité
Lanmérik santral sa travèrsé pa roun sistenm montangnen ki aplé « Kordiyèr santral » don pik-ya pouvé dépasé 4 000 mèt. Sitchwé bò lentèrsègsyon-an di Plak karayib-a, di Plak nò anériken épi di Plak di Cocos, oun chenn volkannnik ka lonjé lakot Pasifik-a di nò jouk sid di réjyon-an.
Rélijyon
Rélijyon prensipal-a sa katolisism, men lévanjélism-an sa an lògmantasyon.
Wè osi
Katégori:Lanmérik santral
Lanmanzonn (flòv)
thumb|Wè satélit di bouchou-a di Lanmanzonn.
Lanmanzonn-an (an èspangnòl Río Amazonas, an potidjé Rio Amazonas) sa roun flòv di Lanmérik di Sid. So dévi mwayen à lèstchwè-a di 209 000 m3/s sa di lwen pli élvé-a di sa-a di tout flòv-ya di plannèt-a é ka ékivalé o volim kimilé dé sis flòv ki ka swiv imédjatman annan lòrd-a dé débi. Ké so 7 025 km-ya, a pli lonng flòv-a di Latè-a ké Nil-a. Lanmanzonn-an sa osi pli gran flòv pa imansité-a di so basen. I ka drennen roun sirfas di 6 112 000 km2 (san Tocantins) swé 40 % di Lanmérik di Sid é ka évalé li di roun fwè é dimi sirfas-a di Linyon éropéyen-an (Konngo, dézyenm flòv pou sipèrfisi-a di so basen, ka atenn rounso 3,8 milyon di km²). Basen-an di Lanmanzonn-an ka étann so kò dé latitid 5° nò jouk 20° sid. Flòv-a ka pran so sours annan Zann-yan, ka travèrsé Pérou, Kolonbi-a ké Brézil-a, é ka jité so kò annan loséyan Atlantik-a o nivo di lékwatò-a. So rézo idrografik ka konté pli di 1000 kour dilo. Lanmanzonn-an sa à li sèl à lorijin-an di 18 % di volim total dilo dous ki dévèrsé annan loséyan-yan di monn. So Dé prensipal afliyan-yan, Madeira ké Rio Negro ka fè yé-menm partie dé 10 pli enpòrtan kour dilo di monn pa yé débi (32 000 ké 29 300 m3/s), é 3e (rio Japura, 18 600 m3/s) ka rivalizé ké Misisipi-a.
Anmérendjen-yan
Anmérendjen-yan té lésé patché tras di yé lavi antéryò à kolonnizasyon-an. Yé ka bay lokazyon-an di nonbré sasé é di piblikasyon an konsékans. Annan donmenn-yan di larkéyoloji-a, létnolistwè-a, lantropoloji-a, lékoloji-a, botannik-a oben pédoloji-a, an partikilyé.
Sours ké rot latè
thumb|Lanmanzonn-an ka soti di roun faléz di Nevado Mismi, sours-a sa endiké pa roun krwa an bwa.
Sours-a pli lwenten-an di Lanmanzonn-an annan Zann périvyen-yan té fèrmman établi ki résanman. A roun rwiso ki sitchwé annan réjyon-an d'Arequipa asou roun sonmé di 5 507 m di laltitid, Nevado Mismi, aprogsimativman à 160 km à lwès-a di lak Titikaka é anviron à 650 km o sid-lès di Lima. Sa montangn té sigjéré pou pronmyé fwè-a kou véritab sours-a an 1971 mé té konfirmen anvan 2001.
Rwiso-a ka ékoulé so kò dipi Nevado Mismi jouk larivyè-a Apurímac. L’Apurímac ka pran sigsésivman non-an di Ene épi di Tambo é ka fòrmen l'Ucayali apré ki li roujwenn río Urubamba ki ka vini di Kouzko. L'Ucayali ka jwenn so kò o Marañón apré roun lonng parkour bò'd nò-a. Flòv-a ka pran alò non-an di Amazonas o Pérou é an Kolonbi, épi sa di rio Solimões an antré o Brézil o nivo di Tabatinga, é òkò sa-a di Lanmanzonn à rotò-a di Manaos, apré ki li té roujwenn pa rio Negro. Londjò total-a di flòv di so sours à so bouchou sa di 6 437 km, sa ki ka an fè dézyenm pli lonng flòv-a apré Nil-a (6 690 km). Mé li sa di tré lwen pronmyé-a pa so débi é sirfas-a di so basen.
1951
1951 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun jédi.