cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Langlétè
Lanng
Kou so non ka sigjéré li, annglé-a sa istorikman lanng-an di Langlétè, é sa toujou lanng prensipal-a. A roun lanng endo éropéyen annan branch annglo frison di fanmi-a di lanng jèrmannik. Apré konkèt nòrman-an, vyé annglé-a sa konfinen annan klas sosyal popilèr, ké nòrman-an, laten ké annglo-nòrman ka siplanté li annan laristokrasi. Annglé-a ka itilizé lalfabé laten-an ké chif arab-ya kou sistenm di lékritir.
Tchwizin
thumb|Fish and chips ka fè pati di patrimwenn di tchwizin annglé-a.
Dipi koumansman-an di lépòk modèrn-an, nouritir-a di Langlétè té toujou fika karagtérizé pa so senplisité di apròch, lonnètté di so savò, ké patché ròt kalité-a ké prodjwi natirèl. Pannan Mwéyen Laj ké pannan Rounésans-a, tchwizin annglé-a té doté di roun ègsélan répitasyon, malgré roun déklen ki té koumansé pannan révolisyon endistriyèl-a ké labandon di latè ké lirbannizasyon krwasan di popilasyon-an.
Litératir, powézi ké filozofi
Pronmyé rotò annglé-ya ka ékri an laten, kou Bède le Vénérable ké Alcuin. Litératir vyé annglé ka fourni powenm épik Beowulf, Kronnik anglo sagson, ensi ki tchèk lékritir krétchen kou Judith, Limn di Cædmon ké rounlo ajyografi. Apré konkèt nòrman-an di Langlétè, laten-an ka sirvi parmi klas sosyal ki édiké, ensi ki annan litératir anglo nòrman.
Koulò
Koulò-a sa roun pèrsépsyon- vizwèl di répartisyon èspèktral di limyè vizib-a. Sa sansasyon ka pran so lorijin annan èstimilasyon-an di séloul nèrvéz èspésyalizé  nonmen konn é sitchwé asou rétin-an.
Koulò-a pouvé dékri so kò annan roun apròch artistik, ki ka sasé dé endikasyon kapab di gidé pratisyen-yan annan yé pèrsépsyon di koulò-a é di anplwa-a dé pigman pou rouprodjwi oben évoké sansasyon-an di koulò ; annan roun apròch chimik, ki ka établi é ka klasé dé répèrtwar di pigman...
Analiz (matématik)
Analiz-a (di grèk άναλύειν, analuein) gen pou pwen di dépa fòrmilasyon rigouréz-a di kalkil enfinitésimal. A branch-a dé matématik ki ka trété èsplisitman di nosyon-an di limit-a, ki sa swé limit-a di roun swit oben limit-a di roun fonksyon. Li ka enkli égalman dé nosyon kou kontinwité-a, dérivasyon-an ké entégrasyon-an. Sa nosyon-yan sa étidjé annan kontèks-a ki réyèl oben dé dé nonm konplèks. Soupannan, yé pouvé osi fika défini é étidjé annan kontèks-a pli jénéral dé lèspas métrik oben topolojik.
Istwè
Annan Antikité-a é o Mwayen Laj rèspèktivman, matématisyen grèk ké endjen entérésé yé kò à enfini tésimal-a é té òbténi dé rézilta prométò mè fragmantèr.
Analiz modèrn-an té émèrjé o xviie syèk ké kalkil enfini tésimal-a d'Isaac Newton é Gottfried Wilhelm Leibniz.
O xixe syèk, Cauchy té ka entrodjwi konsèp-a di swit di Cauchy é té ka koumansé téyori fòrmèl-a di analiz konplèks-a.
1937
1937 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun vandrédi.
1977
1977 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun sanmdi.
1938
1938 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun sanmdi.
1979
1979 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun lendi.
1670
thumb|Latè di Rupert, téritwar alouwé koté Kompagni di Bè d'Hudson.
Kouran di islam
Lò Mahomet mouri, musulman-yan té konfronté à dé ka di figir ki pa abòrdé dirèkman annan Koran-an, di jésyon-an di monn é di partaj di pouvwar. Jenn kominoté musulmann ké apòrté plizyò répons o késyon di òrganizasyon étatik ké sosyal, di léjislasyon pozé : sa divèrs répons-ya ka fòrmé dé lékòl oben rit é pronmyé kouran di islam-an.
Wè osi
Katégori:Islam
Politik
Wè osi
Katégori:Politik
Curaçao
Kiraso, Kòrsou an papiamento, sa roun dé zilé Anba-Van-an di Ti Lézanti-ya (Karayb), ki ka formé oun Léta otonom o sen di rwayom dé Péyi-Ba dipi disolousyon di fédérasyon di Lézanti néyèrlandé-ya, 10 ògtòb 2010. gauche|vignette|Handelskade in Willemstad, Curaçao
1981
1981 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun jédi.
Jézi di Nazareth
Jésus di Nazareth sa roun Jwif di Galilée, né ant lannen 7 é lannen 5 av. J.-C. I ka aparèt annan sèrk di Jean le Baptiste anvan di angajé so kò, antouré di disip, andan roun kourt karyèr di prédikasyon itinérant di roun a dé lan é démi, ésansyèlman an Galilé, an pratikan gérizon é ègzòrsism.
Wè osi
Katégori:Personalité Katégori:Kristyanism
Polisyon
Polisyon-an sa dégradasyon-an di roun ékosistenm pa entrodiksyon-an, ki jénéralman di moun, di sibstans oben di radjasyon altéran di mannyè plis oben mwen enpòrtant di sa ékosistenm. Pa ègstansyon, mo-a ka dézigné osi pafwè konsékans-ya di fénomenm jéyolojik kou roun éripsyon vòlkanik.
Polisyon-an gen dé léfè enpòrtan asou santé-a ké byosfè-a, kou an témwagn èspozisyon-an o poliyan ké réchofman klimatik-a ki ka transformé klima-a di Latè-a ké so ékosistenm, an antrénan aparisyon-an di maladi enkonnèt jouk alò andan sèrtenn zonn jéyografik, dé migrasyon di sèrtenn lèspès, é menm yé èstenksyon si yé pa pouvé adapté yé kò à yé nouvèl anvironnman byofizik.
thumb|right|250px|Lafimen endistriyèl jénéralman charjé di rézidi di konbistyon.
1939
1939 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun dimanch.
1671
1671 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun jédi.
1980
Sé lannen 1980 ka kouvri péryod di 1é janvyé 1980 o 31 désanm 1989.
Li sa marké pa roun vag néyo-libéral ki ka porté tchòk di gras o konminism andan sé péyi di Lès.
1983
1983 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun sanmdi.
Anatomi
thumb|Ilistrasyon di trété di anatomi De humani corporis fabrica di André Vésale.
Anatomi-a (anprenté o ba laten anatomia« disèksyon », isou di grèk ἀνατέμνω(ànatémno)', di ἀνά – ana, « an roumontan », kŕ τέμνω – temnō, « koupé ») sa syans-a ki ka dékri fòrm-an ké èstriktir-a dé lòrganism vivan ké di yé parti (lòrgann, tisou). Nou pouvé notaman distengé anatomi zannimo-a (é an partikilyé anatomi moun-an, trè enpòrtant an médsin) ké anatomi véjétal-a (ki sa roun branch di botanik-a).
1624
1624 sa roun lannen bisègstil ki ka koumansé oun lendi.
1543
thumb|Nicolas Copernic ka pibliyé Des révolutions des sphères célestes, ki ka èspozé sistenm élyosantrik.
1982
1982 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun vandrédi.
1984
1984 sa roun lannen bisekstil ki ka koumansé oun dimanch.
Anarchism
thumb|upright|A serklé, senbòl di lord libertèr. thumb|upright|Zétwèl anarchis.
Anarchism-an ka rougroupé plizyò kouran di filozofi politik ki dévlopé dipi xixe syèk asou roun ansanm di téyori é di pratik otoritèr. Tèrm libèrtèr-a, souvan itilizé kou sinonim, sa roun néyolojism kréyé an 1857 pa Joseph Déjacque pou ranfòrsé karaktèr égalitèr-a.
Fondé asou négasyon-an di prensip di lotorité annan òrganizasyon sosyal-a ké roufi-a di tout kontrent ki ka dékoulé dé enstitisyon ki bazé asou sa prensip, anarchism-an gen pou lòbjèktif di dévlopé oun sosyété san dominasyon é san èsplwatasyon, koté endividi-prodiktò-ta ka koopéré libman annan roun dinamik di otojésyon é di fédéralism.
1985
1985 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun mardi.
Bwa
thumb|Bwa di chèn.
1625
1625 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun mèrkrédi.
Bwa
Bwa-a sa roun matéryo natirèl di lorijin véjétal. Li sa konstitchwé pas roun tisou véjétal ki ka fòrmé pli grann parti-a di tron dé plant lignéz. Bwa-a ka asiré, koté plant-a, rol-a di kondiksyon di lasèv brit dé rakaba jouk féy-ya é rol di soutchen mékanik di pyébwa-a oben di tipyébwa-a. I ka sèrvi osi pafwè di tisou di rézèrv.
Nòrm-an NF B 50-003 (ka défini nomanklatir di bwa) ka défini li kou « roun ansanm di tisou ki ka rézisté ségondèr (di soutchen, di kondiksyon, é di miz an rézèrv) ki ka fòrmé tron, branch ké rakaba-ya dé plant lignéz. Isou di fonksyonnman di cambium périférik, li sa sitchwé ant sala ké mwèl-a ».
A roun dé matéryèl ki pli aprésyé pou so propriyété mékanik-ya, pou so pouvwè kalorifik é kou matchè pronmyé pou di miltip branch endistriyèl.
Iliade
thumb|Achille ki ka sakrifyé a Zeus, maniskri di Iliad di Bibliyotèk Anbrosyenn di Milan Ve syèk).
Léròp
thumb|Lokalizasyon di Léròp-a. Léròp-a sa roun kontinan oben roun pati di sipèrkontinan-yan di Lérazi é di Afro-Lérazi. Li sa pafwè aplé « Vyé Kontinan », pa lopozisyon ké « Nouvèl Monn » (Lanmérik). Asou plan kiltirèl, Léròp-a té rousouvwè di miltip lenfliyans pannan soso lannen-yan, é ka konprann rounlo péy ki ka posédé an menm tan oun léritaj koumen, dé diférans lengwistik, rélijyé é istorik, ké zapò-ya ki résan ki ka vini dipi mondjalizasyon-an. Atò, Léròp sa roun lèspas di sivilizasyon ki fòrjé pa roun listwè milénèr. Oun kouminoté di pèp, di diféran Léta, ka konstitchwé yékò politikman ké Linyon éropéyen-an.
Iliade
Ilyad-a (an grèk ansyen Ἰλιάς / Iliás, an grèk modèrn Ιλιάδα / Iliáda) sa roun épopé di Lagrès antik-a atribiyé à aèd-a Omèr. Sa non ka provini di périfraz-a « powenm-an d'Ilion » (ἡ Ἰλιὰς ποίησις / hê Iliàs poíêsis), Ilion (Ἴλιον / Ílion) ki sa ròt non di lavil-a di Troie.
Léròp
Jéyografi
thumb|Kart di Léròp jéyografik ki ka prézanté rélyèf-ya.
Limit jéyopolitik
Lizaj-a ka fè di Léròp-a oun kontinan ; nou ka palé, si nou ka konsidéré Lérazi ké plak érazyatik, di pati òksidantal di roun sipèrkontinan. Limit terès-ya di Léròp-a té donk toujou enprésiz bò lès pas i pa ka ègzisté di limit ki klèrman défini, di rélyèf oben di lanmè, ki ka vini klèrman sendé Lérazi. Frontchèr jéyografik-ya di Léròp sa donk pli politik ki fizik.
Politik
thumb|Drapo éropéyen, drapo di Konsèy di Léròp é di [[Linyon éropéyen.]]
Péyi-ya ki ganyen tout oben roun pati di yé téritwè asou kontinan éropéyen-an oben sa kiltirèlman rataché ké Léròp (soulon limit jéyografik-a ki défini pli laro) sa an nonm di 51 :
thumb|Péy-ya atè Léròp.
Kiltir
Palé di kiltir di Léròp difisil, pas patché kiltir té sigsédé yékò (é té souvan asimilé ké zapò èstra éropéyen) dipi plizyò milénèr. Oun définisyon di kiltir di Léròp-a divèt nésésèrman osi tchenbé kont di limit jéyografik-ya di kontinan.
Wè osi
Katégori:Léròp Katégori:Kontinan
Lésans (idrokarbir)
Lésans-a sa roun likid enflanmab, isou di distiyasyon-an di pétròl, ki itilizé kou karbiran annan motò-ya ké konbisyon entèrn. A roun karbiran pou motò ké alimaj koumandé (motò lésans). A roun mélanj d’idrokarbir, okèl pouvé fika ajouté dé additif pou karbiran. Di nonbré tip di lésans (don lésans èspésyal) sa fabriké é mété asou marché-a.
Iliade
Wè osi
Katégori:Litératir
Lésans (idrokarbir)
Rol partikilyé dé konpozan
An léfè, sa Dé alkann-yan ka posédé dé propriyété radikalman diférant di mannyè di wè di yé tandans ké oto-alimaj.
Oun mélanj di lè é di vapò d’izo-òktann ki k'alé difisilman anflanmen spontanéman so kò, sa ké kidonk byen bouji-a ki ké provoké alimaj-a é ka kréyé o moman ki prévwè oun déflagrasyon, a-pou-di ki roun flanm di pré-mélanj ki ka propajé so kò annan mélanj ké roun vitès enféryò ké vitès-a di son.
1987
1987 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun jédi.
Kadran solèr
Oun kadran solèr sa roun enstriman silansyé é immobil ki ka endiké tan solèr-a pa déplasman-an di lonm-an di roun lòbjè di fòrm ki varyab, gnomon-an oben èstil-a, asou roun sirfas, tab-a di kadran, ki asosyé à roun ansanm di gradjwasyon trasé asou sa sirfas. Tab-a sa jénéralman plann mè pouvé osi fika konkav, konvèks, sférik, silendrik, etc.
Gnomon-an ka endiké jénéralman lèr-a pa longò-a oben dirèksyon-an di so lonm. Asou kadran-yan kibkouran, éléman-an poté-lonm sa jénéralman roun aks (oben arèt di roun plan) enkliné paralèlman à aks-a di rotasyon di Latè-a oben aks-a di monn.
1672
thumb|Rampjaar, Lannen di dézas pou Péyi-Ba ya.
1672 sa roun lannen bisègstil ki ka koumansé oun vandrédi.
1544
1544 sa roun lannen bisègstil ki ka koumansé oun mardi.
Polinézi fransé
Di xvie o xviiie syèk
À pati di 1521, dat di dékouvèrt fòrtchwit-a di Puka Puka, san dout roun dé 2 zilé Enfòrtinen, pa Magellan, Éropéyen-yan ka èsploré progrésivman Polinézi oryantal o xviie ké xviiie syèk.
Tayti sa dékouvri ki an 1767 pa Britannik Samuel Wallis, ki swivi an 1768 pa Bougainville é pa Cook an 1769.
Finisman-an di xviiie syèk sa marké pa pronmosyon-an di roun chèf di Tayti, ki, alyé ké Annglé-ya, ka fondé lignen-an dé Ponmar, é pa lenplantasyon-an atè Moorea di misyonnèr britannik di London Missionary Society ki ka débarké 5 mars 1797.
thumb|Bist di Bougainville atè Papeete.
xxe ké xxie syèk
An 1940, EFO ka ralyé Lafrans lib ké roun nouvèl batayon di Pasifik sa fòrmen. An 1942, larmé anmériken ka enstalé roun baz militèr asou zilé-a di Bora-Bora annan kad-a di lopérasyon Bobcat. Ki ka akéyi jouk 6 000 soda, sa baz ka métamòrfozé larchipèl-a.
An 1946, konstitisyon-an di IVe Répiblik ka établi Linyon fransé-a : EFO ka pasé di èstati di kòlonni à sa-a di téritwè di lout-lanmè é drwè-a di vòt sa akòrdé o zabitan. Mouvman antikòlonnyalis-a ka èstrigtiré so kò annan lannen-yan 1945-1949 : an 1949, Pouvanaa Oopa sa éli dépité é ka fondé RDPT, pati otonnonmis, ki ka donminen lavi politik-a annan lannen-yan 1950, ki malgré fòrmasyon-an di Linyon taysyen-an di Rudy Bambridge, pati ki maré o mentchen di souvrennté fransé-a.
Jéyografi
Sa téritwè ka konprann anviron lanmotché-a dé dilo maren fransé-ya (5 milyon di km2) ké plizyò group di zilé ké di latòl don pi enpòrtan é pli péplé-a sa Tayti.
Rapòrté à Léròp, Polinézi fransé-a ka roulévé so immansité. An plasan zilé-a di Tayti o nivèl di Pari, Hatutu (zilé-a ki pli "sèptantriyonnal" di Polinézi fransé-a annan larchipèl-a dé zilé Markiz) j'ai sitchwé so kò atè Ålberga an Swèd. Mangareva (zilé-a ki pi "oryantal" di Polinézi fransé annan larchipèl dé Zilé Gambier) ka sitchwé so kò atè Prekopčelica an Sèrbi. Rapa (zilé-a ki pi "méridjonnal" di Polinézi fransé-a annan larchipèl-a dé Zilé Ostral) ka sitchwé so kò an lanmè tyrrhénienne o sid-lès di Sardengn-an o larj di Capo Ferrato. É Manuae (zilé ki pi "ògsidantal" di Polinézi fransé é dé Zilé Anba-Van-an annan larchipèl dé Zilé di Sosyété) ka sitchwé so kò annan Lanmanch-a o sid-lès dé Kòrnouay annglé o larj di Kap Lizard.
Kiltir, patrimwenn ké lwézi
Kiltir polinézyen-an sa rich ké varyé. Divèrs lenstitisyon ka asiré lannimasyon ké pronmosyon.
Kòd
Polinézi fransé-a gen pou kòd :
1988
1988 sa roun lannen bisekstil ki ka koumansé oun vandrédi.
Infarctus di myokard
Enfratis di myokard (IDM ki sa roun abréyasyon kourant) sa roun nékroz (lanmò di sélil) di roun parti di mousk kardjak ségondèr akoz di roun défo d'apò sangen (ischémi) annan kad-a di maladi koronaryenn. An langaj kouran, nou ka aplé pli souvan-an oun « kriz kardjak » oben senpman enfraktis. I ka prodjwi so kò lò roun oben plizyò artèr koronaèr ka bouché yé kò, sélil-ya di myokard (mousk-a ka konstitchwé tchò-a) ki irrigé pa sa artèr(-ya) pa fika alò pli oksijéné, sa ki ka provoké yé soufrans (doulò rousanti) é pouvé abouti à yé lanmò(sikatris di enfraktis-a ki ké pèrsisté abitchwèlman). Zonn-an « enfarsi » pli ka kontrakté so kò korèkman.
Byen (ékonomi)
Stricto sensu, oun byen sa roun kichoz itilizab pou konblé oun benzwen fondamantal oben roun dézi. Tandé pli souvan-an kou fika roun kichoz ki konkrèt ké fizikman tanjib, li ka diféransyé so kò di sèrvis ki pa opozisyon sa nonmen « entanjib ». Soupannan, an mikroékonomi, nosyon-an di byen pouvé roukouvri Dé nosyon-yan di byen é di sèrvis. Tèrm-an di « kommodité » ki ka ilistré sa ékivalans.
Oun byen pouvé fè lòbjè-a si roun izaj oben di roun aprobasyon pa roun endividi oben roun kolèktivité. Modalité-ya di sa izaj oben di sa aproriyasyon sa réji pa Drwè-a.
Litchwani
Litchwanni (an litchwannyen : Lietuva), an form long Répiblik di Litchwanni (Lietuvos Respublika), sa roun péyi di Léròp di Nò sitchwé asou riv oryantal di lanmè Baltik.
Katégori:Léròp
Andòr
Andòr, an form long Prensipoté d'Andorre, an katalan Andorra é Principat d’Andorra, sa roun Léta di Léròp di Sid é, soulon sertenn définisyon, di Lwès. Bordé pa Lèspangn ké Lafrans(donk anklavé andan Linyon éropéyen).
1989
1989 sa roun lannen ki ka koumansé oun dimanch.
Énerji éolyenn
thumb|Éolyenn annan oun péyizaj riral. thumb|Éolyenn di pompaj a La Chapelle-Bâton (Deux-Sèvres). thumb|Éolyenn an plen lanmè o larj di Dannmark.
Énèrji éolyenn-an sa énèrji-a di van don fòs-a di van don fòs-a motris sa itilizé annan déplasman-an di vwalyé ké ròt véyikil oben transfòrmé o mwayen di roun dispozitif aérojénératò kou roun éolyenn oben annan roun moulen à van an roun énèrji ki divèrsman itilizab à roun fòrm di  énèrji rounouvab.
Li ka tiré sont non d'Éol (an grec ancsyen Αἴολος, Aiolos), bondjé dé van annan Grès antik.
Énèrji éolyenn-an sa itilizé di trwa mannyè :
1990
1990 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun lendi.
Inité di mizour anglo-saksonn
Inité di mizour anglo-saksonn dé inité di mizour orijinèr d'Anglétèr òkò itilizé, annan sèrten ka, annan divèr péyi anglo-sakson oben ki gen roun éritaj komen ké Rwayom-Ini.
Pyé anglé ka antrétni ké pyé romen rasyo trant-sis à trant-senk, kobsékans di définisyon-an di chan anglé di référans, oksgang-a, ki ka valé 15 akr. Si nou ka pran kou référans définisyon modèrn-an di pyé anglé fi 304,8 milimèt, pyé romen istorik-a divèt mizouré (35 × 304,8 ÷ 36 =) 296⅓ mm. Sa valò ka konkòrdé ké étid modèrn-yan di valò istorik-a di nonmen pes monetalis.
1627
1627 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun vandrédi.
1991
1991 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun mardi.
Larout
thumb|Léfè di limyè asou roun larout ostralyenn.
Oun larout sa o sans litéral oun vwa térès (o nivo di sòl oben asou vyadik) ki aménajé pou pèrmèt sirkilasyon-an di véyikil ké rou. Sa tèrm ka apliké so kò plito vwa enpòrtant sitchwé an raz kanpagn. Annan péyi-ya ki vas ké pas bokou moun, à finisman-an di xxe syèk, di nonbréz larout té òkò dé chimen ki anpyéré oben ki damé ("santché bati-ya"). Pa pouvé fika aparanté ké roun lari.
Étimoloji
Mo-a « larout » ki dérivé di laten « rupta (via) », « vwa ronpi », « vwa fréyé », pa sibstantivasyon o féminen di partisip pasé « rupta » di « rumpere », « ronp » (« rumpere viam » = « ouvri roun larout »).
1545
thumb|13 désanm : ouvèrtir di Concile de Trente.
1545 sa roun lannen ki ka koumansé oun jédi.
1992
1992 sa roun lannen bisekstil ki ka koumansé oun mèrkrédi.
1993
1993 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun vandrédi.
1628
1628 sa roun lannen bisègstil ki ka koumansé oun sanmdi.
1994
1994 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun sanmdi.
Anestézi
Anèstézi sa souprésyon-an dé sansasyon (é an partikilyé sansasyon-an di doulò). Li ka vizé à pèrmèt roun prosédir médikal ki ròtman sa tròp doulouréz. Anèstézi-a pouvé vizé roun manm, oun réjyon oben òrganism antché-a (anèstézi jénéral). Anèstézi-a loko-réjyonal sa osi pratiké annan ka-ya di doulò kronik. Mo-a « anèstézi » ka provini di grèk αἴσθησις, fakilté di pèrsouvwè par sans-ya, ki konbiné à alpha (α) privatif é o nu (ν) éfonik.
1546
thumb|20 jwiyé : koumansman di lagèr di Smalkalde.
Simèn
Simenn-an oben lasimenn-an (di laten septimana : « sètchenm »), abréjé an « sim. », sa roun péryòd di sèt jou konsékitif.
1546
1546 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun vandrédi.
Simèn
Ladjèktif ki ka korèsponn à sa lèbdomadè (di laten hebdomadarius ki ka signifyé « simennyé », li-menm di grèk ἑβδομάς [jénitif ἑβδομάδος] (hebdomas, hebdomados) : « group di sèt, sètenn »). Itilizé kou non, tèrm-an-an ka dézigné oun piblikasyon ki ka parèt chak simenn.
Jou di lasimèn
Oun simèn ka konporté sèt jou : voisi yé non, abrévyasyon ké yé étymoloji :
Ang
An jéyométri, nosyon jénéral-a d'ang ka dékliné so kò an plizyò konsèp ki aparanté.
Annan so sans ansyen, ang-a sa roun figi ki plann, pòrsyon-an di plan délimité pa Dé dimi-drèt. A ensi ki nou ka palé dé ang di roun poligonn. Soupannan, izaj-a sa atchwèlman di anplwayé tèrm-an « sèktò angilèr » pou roun tèl figi. Ang-a pouvé dézigné égalman oun pòrsyon di lèspas-a ki délimitée pa Dé plan (ang djèd). Mizour-a di tèl ang ka poté kouraman abizivman non-an d'ang, li osi.
An roun sans pli abstrèt, ang-a sa roun klas d'ékivalans, a-pou-di roun ansanm ki té obténi an asimilan ant yé tout ang-figi idantiyab pa izométri.
1995
1995 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun dimanch.
Polytéyism
Politéyism-an sa roun konsèpsyon rélijyéz oben filozofik soulon lakèl i ka ègzisté plizyò fika diven oben bondjé.
Lorijin di tèrm
thumb|Bondjé di Pantéyon grèk
Tèrm-an di grèk πολύς [poly], « bokou » ké θεός [theos], « bondjé »(plizyò bondjé) té envanté pa lotò jwif-a Philo d'Alexandrie (-12~ 54) pou argimanté ké Grèk-ya. Lò di èspansyon-an di kristchanism otour di basen méditéranéyen é an Éròp, pa-krétchen-yan ki té aplé païens (jan di péyi), oben, di fason péjorativ, « idolat » (adoratò di « fo » bondjé). Jean Bodin té roulansé anplwa-a di tèrm politéyis an 1580.
Byochimi
thumb|Rouprézantasyon tridimansyonèl di néraminidas.
thumb
Byochimi-a etid-a dé réyaksyon chimik ki ka déroulé so kò osen dé fika vivan, é notaman annan sélil-ya. Konplèksité-a dé processus chimik byolojik sa kontrolé atravè signalizasyon sélilèr-a é transfè-ya d'énèrji o kour di métabolism. Dipi roun dimi-syèk, byochimi sa parvini à randé kont di roun nonm konsidérab di processus byolojik, o pwen ki pratikman tout domenn-yan di byoloji-a, dipi botanik-a jouk médsin-an, sa jòdla angajé annan sasé byochimik-a, é menm byotèjnolojik.
Kafé
thumb|Tas di kafé nwè.
Kafé-a (di arab-a القهوة : Elqahwah, bwason èstimilant) sa roun bwéson énèrjizant psikotròp èstimilant, òbténi à partir dé grenn toréfyé di divèrs varyété di pyékafé, di tipyébwa pyékafé, di janr Coffea. I ka fè parti dé trwa prensipal bwéson ki ka kontni kaféyin-an ki sa plis konsomé annan monn-an, ké té épi maté.
thumb|Grenn di kafé ki toréfyé. thumb|Grenn di kafé.
Wè osi
Katégori:Bwason
Polyèd
Oun polyèd sa roun fòrm jéyométrik ké trwa dimansyon (oun solid jéyométrik) ki gen dé fas plann poligonnal ki ka kontré yé kò soulon dé sègman di drèt ki nou ka aplé arèt.
Mo-a polyèd, ki ka signifyé ké plizyò fas, provini dé rasin grèk πολύς (polis), « bokou » et ἕδρα (hedra), « baz », « syèj » oben « fas ». Oun polyèd sa roun solid don tout fas-ya sa dé poligonn. Koté-ya di sa poligonn-yan sa aplé arèt. Ègstrémité-ya dé arèt sa dé pwen aplé somè.
thumb|Oun polyèd partikilyé : dodékayèd régilyè.
1629
1629 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun lendi.
Byografi
Oun byografi (oun byo), di grèk ansyen βίος, « lavi » ké γραφή, « ékri », sa roun ékri ki gen pou òbjè listwè di roun lavi di protagonis. Li pé fika ékri pa moun-an limenm (otobyografi) oben pa rounòt moun.
Fonksyon pou lotò
Katégori:Byografi
1673
thumb|New-York an 1673.
1673 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun dimanch.
1996
1996 sa roun lannen bisekstil ki ka koumansé oun lendi.
Litératir
Mo litératir, ki ka vini di laten litteratura dérivé di littera (lèt), ka aparèt o koumansman di xiie syèk ké oun sans teknik di « choz ékrit » épi ka évolwé annan fen di Mwayen Aj ver sans-a di « savwar tiré di sé liv », avan di atenn o xviie – xviiie syèk so sans prensipal aktwèl : ansanm di sé zòv ékrit ou oral ki ka konporté oun dimansyon estétik (èg. : « A ké bèl santiman ki nou ka fè movèz litératir-a » André Gide) ou aktivité partisipan a yé élaborasyon (ex. : « Konsakré kò a litératir-a »).
Épopée de Gilgamesh
Épopé di Gilgamesh sa roun rési léjandèr di ansyenn Mézopotami-a (Irak jòdla). Ki ka fè parti dé òv litérèr pli ansyenn di mounité-a, pronmyé vèrsyon konplèt-a ki konnèt té rédijé an akkadjen annan Babyloni di xviiie o xviie syèk anv. J.-K. ; ékrit an karaktèr kinéifòrm asou dé tablèt d’arjil, li ka enspiré so kò di plizyò rési, an partikilyé suméryen, konpozé bò'd finisman-an di IIIe milénèr ; li sa à raproché d’Enki ké Ninhursag, di Powenm di kréyasyon-an « Enûma Elish » (Lòské laro…) é di Atrahasis (Powenm di Sipèrsaj).
Litératir
Wè osi
Katégori:Litératir
Épopée de Gilgamesh
Wè osi
Katégori:Litératir
Angkor Vat
thumb|Angkor Vat
Angkor Vat oben Angkor Wat ប្រាសាទអង្គរវត្ត(« Prasat Angkor Vat ») sa pli gran dé tanp di konplèks monimantal d'Angkor o Kanbòdj. Li té konstri pa Suryavarman II o koumansman di xiie syèk antan ki « tan di Léta » é kapital. Tanp simyé prézèrvé-a d'Angkor, roun dé pli grann lavil médjéval di monn, li sa sèl ki rété oun enpòrtan sant rélijyé dipi so fondasyon, inisyalman hindou é dédjé à Vishnou, épi, bouddhis.
Tanp-a sa archétip di èstil klasik di architèktir khmèr-a. Li divini senbòl di Kanbòdj é ka figiré asou so drapo nasyonal. Li sa prensipal lyé touristik di péyi.
1940
Sé lannen 1940 ka kouvri péryod di 1940 à 1949. Sé lannen té trè fortman marké pa Ségonn Lagèr mondyal ké bilan pli lou di listwè di mounité, estimé ant 50 é 80 milyon di mò, don prè di 50 milyon di sivil.
1547
1547 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun sanmdi.
Politik annan Lagwiyann
Lagwiyann, ansyen kolonni fransé, sa roun départman di lout-lanmè dipi 1946 é roun réjyon dipi lalwa-ya di désantralizasyon di 1982.
Èstati
Li ka konstitchwé ansanm ké Lagwadloup ké Lanmantinik, ki sitchwé annan Lézanti, départman fransé-a di Lanmérik (DFL). Li sa itou pli gran réjyon iltrapériférik-a di Linyon éropéyen-an.
Jouk 2016, téritwè-a té jéré pa Dé kolègtivité téritoryal :
Lò di référandonm di 24 janvyé 2010, èstati-a di kolègtivité téritoryal inik té adòpté pa popilasyon-an, an menm tan ki roun lévolisyon èstatiyèr ki similèr atè Lanmantinik. 11 janvyé-a ki ka présédé, létablisman-an di roun kolègtivité pli otonnonm (artik 74 di Konstitisyon-an) té roujété pa élègtò-ya.
Lalwa no 2011-884 di 27 jwiyé 2011 rélativ o kolègtivité téritoryal di Lagwiyann é di Lanmantinik té prévwè yé miz an plas an mars 2014. Sa miz an plas ka entèrvini finalman an désanm 2015, an menm tan ki rounouvèlman dé konséy réjyonnal di ansanm-an di téritwè fransé.
Lagwiyann sa doté di roun lasanblé di senkant-é-oun manm, lasanblé don sa isou roun koumisyon pèrmannan, é di roun konséy ékonnonmik, sosyal ké anvironnmantal. Pou ésansyèl-a, dispozisyon-yan di drwè koumen aplikab o konséy réjyonnal ka réji fongsyonnman-an di sa lenstitisyon-yan. Asou plan élègtoral-a, li ka konstitchwé oun sirkonskripsyon élègtoral inik, ki konpozé di plizyò ségsyon don nonm-an ké fika arété pa dékrè an Konséy di Léta. Oun èskriten di lis propòrsyonnèl à Dé tour à pli fò mwéyen-an, ké roun prim majoritèr di 20 % dé syèj à pourvwè, té routni.
O nivo kouminal, i ka ègzisté 22 koumin ki dirijé pa dé limè. Sèrten di sa koumin-yan, kou Maripasoula ké Kanmopi, ganyen dé sipéryò o départman métropoliten. Di plis, sèrten koumin sa sibdivizé pa dé kaptenn. Dannyé lélègsyon-yan ka daté di mars 2014.
Rouprézantasyon nasyonnal é éropéyen
Lagwiyann sa rouprézanté o nivo nasyonnal pa Dé dépité é dé sénatò. Dannyé lélègsyon :
Ségsyon Atlantik-a di sirkonskripsyon Lout-Lanmè (Lagwadloup, Lagwiyann, Lanmantinik, Sen-Barthélemy, Sen-Martin ké Sen-Pierre-ké-Miquelon) ka éli roun dépité o Palman éropéyen pou rouprézanté sa téritwè-ya.
Parti politik
Trwè tandans politik ka partajé yé kò lavi politik gwiyannen-an. Dé prensipal fòs politik-ya ka rété, kou lirès-a di Lafrans, drèt lwayalis, ki rouprézanté pa Les Républicains é goch lwayalis, ki rouprézanté pa parti sosyalis gwiyannen(PSG), Walwari (PRG), fòs démokratik di Lagwiyann (FDG), parti sosyalis (PS) ké Europe Écologie Les Verts. Anfen, trwézyenm parti politik-a sa èstrenm-goch endépandantis, chant di gwiyannité-a, ki rouprézanté pa mouvman-an di dékolonnizasyon é di lémandipasyon (MDES).
Wè osi
Katégori:Lagwiyann Katégori:Politik annan Lagwiyann
Stasyon spasyal enternasyonal
Èstasyon èspasyal entèrnasyonal, an abréjé EEE oben ISS(daprè anglé-a International Space Station) sa roun èstasyon èspasyal ki plasé an òrbit térès bas, ki tchipé an pèrmanans pa roun lékipaj entèrnasyonal ki ka konsakré so kò pou sasé syantifik-a annan anvironnman èspasyal-a. Sa progranm, lansé é piloté pa NASA-a, sa dévlopé konjwentman ké ajans èspasyal fédéral ris (FKA), ké partisipasyon dé ajans èspasyal éropéyenn, japonèz é kanadjenn.
Aprè di nonbréz étid ki mennen pa NASA-a annan lannen-yan 1960 é 1970, projè-a sa lansé an 1983 pa prézidan dé Étazini Ronald Reagan, mè roun kouté toujou krwasant é roun kontèks politik pa vréman favorab o gran progranm èspasyal sivil ka rétardé so réyalizasyon jouk 1998. An 1993, Larisi envité so kò, pou dé rézon jéyopolitik, à divini roun aktò majò di progranm.
Byoloji
Byoloji-a (di grèk bios « lavi » ké logos, « diskou ») sa syans di vivan. Li ka roukouvri oun parti dé syans di lanatir é di istwè natirèl dé vivan.
Lavi ka prézanté so kò anba dé nonbréz fòrm é à dé léchèl trè diférant, byoloji-a ka étann so kò di nivo molékilèr, a sala di sélil, épi di lòrganism, jouk nivo di popilasyon-an ké di ékosistèm-an.
Étimoloji
Tèrm-an byoloji sa fòrmé pa konpozisyon dé Dé mo grèk bios (βιος) an fransé « lavi » ké logos (λογος) ki ka signifyé « diskou, palò ».
Sa néyolojism sa kréyé à finisman-an di xviiie syèk é o koumansman di xixe syèk ké di fason endépandant.
Wè osi
Katégori:Byoloji
Liv (dokouman)
thumb|Liv annan lasal-a di lèktir di bibliyotèk di linivèrsité-a di Graz.
Oun liv sa oun dokiman ékri ki ka fòrmé oun inité é konsou kou tèl, konpozé di paj ki rélyé roun a ròt-ya. I gen pou fonksyon di sa roun soupò di ékritir, ki ka permèt difizyon ké konsèrvasyon-an di tèks di natir varyé.
Asou plan matéryèl-a, oun liv sa roun volim di paj ki rélyé, ki ka prézanté oun oben dé tèks anba roun paj di tit komin. So fòrm ka endjwi oun òrganizasyon linéyèr (pajinasyon, chapit, etc.). Oun liv ka konpòrté jénéralman de zouti ki ka favorizé aksè-a di so kontni : tab dé matyèr, somèr, endèks.
Kalandriyé
thumb|Kalandriyé endou Oun kalandriyé sa roun sistenm di roupéraj dé dat an fonksyon di tan. Oun tèl sistenm té envanté pa wonm-yan pou divizé é òrganizé tan-an asou dé long douré. Òbsèrvasyon dé fénomenn péryodik di milyé koté yé té ka rété - kou dépalsman kotidjen di lonm, routour dé sézon oben sik linéyèr - té sèrvi kou probmyé référans pou òrganizé lavi agrikòl-a, sosyal é rélijyéz dé sosyété.
Kalandriyé-a ki itilizé jòdla annan majò parti-a di monn-an sa kalandriyé grégoryen-an.
Wè osi
Katégori:Kalandriyé
Listwè di Lagwiyann
thumb|Kart di Gwiyann franswè ké lisl di Kayenn ki éfègtchwé an 1763 pa Jacques-Nicolas Bellin (1703-1772) roun kartograf afègté bò ministèr di Marin fransé-a. Listwè gwiyannen-an sa konplègs é an pati mal konnèt. Li dabò koumansé ké pèp nativ anmériken-yan. Épi apré rivé-a di kolon éropéyen-yan épi di yé katib afriken ka entégré yékò annan listwè di Lafrans, frankofonn ké pannafriken é di Lanmérik di Sid, kou ka an témwengnen òkò so pliralité lengwistik ké so plas annan monn kriyòl-a dipi plizyò syèk.
Anvan XVIIe syèk-a
Bò'd VIe milénèr-a anv. J.-K., pronmyé tras di péplad Nativ anmériken : potri, gravir roupès, poliswè, etc. Sa péplad té ganyen désandan ki sa Émériyon-yan ké Wayanmpi-ya, ki ka palé toupi-gwaranni. Sa pronmyé péplad-ya té koumansé processus-a di kréyasyon di latè fèrtil di Terra preta, ki tchèk milénèr apré ké pèrmèt létablisman-an di popilasyon o dansité pli élvé ki sòl natirèl-ya ki pov pa ka pèrmèt yé.
O xviiie syèk, dé nasyon Nativ anmériken ka roumonté bò'd nò-a, alò ki anvayisò-ya ki ka vini di lout-lanmè ka kolonnizé Lanmérik di Sid, ka mennen arm ké mikròb ki pa konnèt asou sa kontinan. A tan-an di kolonnizasyon-an ki ka rivé.
5 out 1498-a, pannan so trwézyenm vwayaj, Christophe Colomb ka lonjé pou pronmyé fwè-a lakot-ya di Lagwiyann. Patché popilasyon endijenn Nativ anmériken ka tchipé litoral-a, é sa èstimen bò anviron 30 000 Nativ anmériken pou Gwiyann fransé-a, syèk ki ka swiv, yé rounso 25 000.
Gwiyann-yan ki pa konsèrnen pa trété-a di Tordesillas di 1494 ki ka trasé limit téritoryal-ya ant Lèspangn-an ké Potidjal-a, bò'd 1503, roun pronmyé group di kolon fransé sa enstalé annan zilé di Kayenn pannan tchèk lannen.
XVIIe syèk-a
Di 1604 à 1652, plizyò tantativ di kolonnizasyon ké échwé an parti : (roun piti révolisyon).
thumb|Kart di Lagwiyann datan di 1656.
Si pronmyé tantativ enpòrtan di kolonizasyon franséz ka daté di lannen-yan 1620, li souvan té mété à mal pa disansyon antèrn dé kolon, rapò moun-yan médjòk ké pèp Nativ anmériken-yan, ké osi dourté di kondisyon-yan di lavi, notaman ké lafyèv jonn. Nasyon nativ divèt fè fas a oun enpòrtan to di mortalité, à koz dé épidémi nouvèlman enpòrté di Lafrik-a ké Léròp-a.
Kolonizasyon di Lagwiyann dabò ka fè travayé éropéyen-yan, « angajé-ya », égalman aplé « trannsis-mwè »-ya pas yé yannen pa roun kontra di trwè lannen ké yé mèt. Sa kazi katibaj éropéyen, fot di volontèr, ké fika tré vit ranplasé pa roun sèrvitid di lorijin afriken, ki sa anplwayé andan bitasyon-yan (lèsplwatasyon agrikòl) pou kiltir-a dé prodjwi kolonnyal : souk, zépis, chokola ké kafé.
XVIIIe syèk
Kou annan ròt kolonni fransé, katibaj-a an gran pati réji pa tèks-ya di Kod nwè (1685). Sa sosyété di bitasyon ka rété modèl ékonnonmik di Lagwiyann. Li sa aboli an 1794 andan tout koloni-ya, anvan Napoléon Ié désidé rétabli'l an 1804 pou définitivman siprimen li pa dékrè lou 27 avril 1848, anba lenpilsyon abolisyonnis Victor Schœlcher. Andan disparisyon di sa sistenm, servile mété finisman bay sa lékonnonmi tradisyonnèl kolonnyal.
XIXe syèk
Pou palyé finisman di sa sistenm lékonnonmik, ki té ka sèrvi pou dévlopé péyi-a, mè soutou débarasé métropòl di opozan politik répibliken é di délenkan di drwè koumen, Ségon Lanpir-a désidé kréyé bangn atè Lagwiyann. Yé ka akéyi transpòrté, dépòrté ké rélégé jouk an 1946.
Lariyé bò dilò
An 1855, oun sit orifèr sa dékouvri annan Lès gwiyannen asou Aratay-a, roun afliyan di Laprouwag. Annan Lwès, dilò sa ègstrè di larivyè Inini (Rot-Maroni). Koumansman-an di XXe syèk té marké pa oun lariyé bò'd lòr, ké 10 000 sasò an aktivité, ki ka antrennen krwésans-a di koumèrs lokal ki souvan artifisyèl, ké arè di dannyé aktivités agrikòl pa mank di mendòv.
XXe syèk
An menm tan ki Larégnon, Lagwadloup ké Lamatinik, Lagwiyann ka divini oun départman fransé di lout lanmè an 1946. Men dékolaj ékonnonmik ka pennen réyalizé sokò akoz di kout prodiksyon ki élvé, di féblès nimérik di popilasyon, di dépandans koumèrsyal (lenpòrtasyon) vizavi di Lègzagonn-an ké mank di lenfrastriktir pi élémantèr-a : vwè di kouminikasyon, lékòl, sistenm di lasanté, etc.
Bangn
Sen-Laurent-di-Maroni, Kayenn ké Zilé Djab té lyé-ya di dépòrtasyon pou kondannen-ya pou travay fòrsé di 1852 bò 1946, asou désizyon di Napoléon III. Kaptenn Alfred Dreyfus té voyé an 1894.
Lagwiyann ka rété alò roun kolonni fransé jouk 19 mars 1946, koté li obténi èstati di départman di lout lanmè. Lafrans té ka antann dé déténi ki yé sa osi dé kolon. Mé sa té oun léchèk, fronmitir di bangn-an té obténi, apré Ségon Lagèr mondjal, apré piblikasyon di 27 artik di Albert Londres é anba lenpilsyon di Gaston Monnerville. A an 1938 ki dannyé konvwé di bangna té voyé annan Lawiyann, men a rounso an 1945 ki Lasanblé nasyonnal konstitchwant désidé di rapatriyé sirvivan-yan ki té lé (pratikman yé tout roupati). Lopérasyon-an té douré lwit-an.
Baz èspasyal éropéyen
thumb| Lokalizasyon di lavil di Kayenn, Kourou, Sen-Laurent-di-Maroni, Senjòrj Loyapòk, Sayil. thumb|Lansò Ariane 4 o Sant èspasyal gwiyannen atè Kourou.
An 1982, lalwa di désantralizasyon ka antré an vigò é roun transfè di konpétans ka opéré bò'd kolektivité téritoryal-ya ki ké divini aktò di dévlopman di Lagwiyann.
Kriz sosyal di prentan 2017
Fen mars 2017, oun larj mouvman di manifèstasyon ké grèv té ka koumansé annan Lagwiyann é ka mennen dépalsman dé minis di entèryò é di lout-lanmè. Akòr propozé pa gouvèrnman té roufizé pa rouprézantan-yan dé manifèstan ké grévis-ya 2 avril.
Lannègs
Katégori:Istwè Katégori:Lagwiyann
Angola
Angola, an fòrm lonng Répiblik di Angola, an potidjé República de Angola, an kikongo Repubilika ya Ngola, sa roun péyi di sid-wès di Lafrik.
Not ké référans
Katégori:Lafrik
1941
1941 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun mèrkrédi.
1630
1630 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun mardi.
1998
1998 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun jédi.
1548
1548 sa roun lannen bisègstil ki ka koumansé oun dimanch.
1999
1999 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun vandrédi.
Lésoto
Lésoto, an form long Rwayom di Lésoto, an sesotho Muso oa Lesotho é an anglè Kingdom of Lesotho, sa roun Léta di Lafrik ostral, montagné é san aksè à lanmè, antyèrman anklavé andan téritwar di Lafrik di Sid, don li ka ékonnomikman dépann.
Katégori:Afrik
1942
1942 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun jédi.
1674
thumb|Lipè Marquette ki ka préché pou Anmérendjen-yan.
1674 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun lendi.
Filozofi oksidantal
Filozofi ògsidantal-a ka dézigné pansé filozofik-a é so élaborasyon an Ògsidan, ka distengé so kò osi di filozofi oryantal-a oben di ròt tandans divèrs òbsèrvé koté plizyò pèp otoktonn.
Tèrm-an sa résan é sa envanté pou dézigné pansé filozofik-a di sivilizasyon ògsidantal-a di so rakaba grèk-ya, an Lagrès antik, é ka kouvri évantchwèlman oun grann parti di glòb ki ka enkli Amérik di Nò ké Ostrali-a. Mo "filozofi" sa li-menm orijinèr di Lagrès antik-a : philosophia (φιλοσοφία), litéralman, « lanmou di sajès-a » (φιλεῖν - philein « kontan » épi σοφία - sophia "sajès", annan sans-a di konésans-a)
Katégori:Filozofi
Anguilla
Anguilla sa roun téritwar britannik di lout-lanmè, dipi 1995 manm asosyé di Lòrganizasyon dé Léta di Karayib oryantal.
Byoteknoloji
OCDE-a ka défini byotèknoloji kou « aplikasyon-an à dé òrganism vivan dé prensip syantifik é di enjényéri-a à transfòrmasyon-an di matéryèl vivan oben pa-vivan o fen di prodiksyon di konésans di byen é di sèrvis. ».
Byotèknomoji-a, oben « tèknoloji di byokonvèrsyon » kou so non ka endiké, ka rézilté di roun maryaj ant syans-a dé fika vivant – byoloji-a – é roun ansanm di ròt tèknik nouvèl isou di ròt disiplin tèl ki mikrobyoloji-a, byochimi-a, byofizik-a, jénétik-a, byoloji molékilèr-a, enformatik-a…
Pa abi di langaj, nou ka rèsyren li souvan o domenn di jéni jénétik é o tèknoloji isou di transjénèz-a, ki ka pèrmèt an partikilyé di entèrvini asou patrimwann jénétik dé lèspès pou dékripté oben modifyé li.
Kalandriyé grégoryen
Kalandriyé grégoryen sa roun kalandriyé solèr konsou à finisman di XVIe syèk pou korijé dériv sékilèr si kalandriyé julyen alò an izaj.
Inondasyon
thumb|Lari di Alsace-Lorraine di Vesoul inondé.
Oun inondasyon sa roun sibmèrsyon tanporèr, natirèl oben artifisyèl, di roun lèspas ké dilo likid-a. Sa tèrm sa frékaman itilizé pou dékri :
Kalandriyé chinwa
thumb|Kalandriyé miks ka prézanté sistèm grégoryen anba ké kart du zodyak chinwa laro.
Kalandriyé chinwa sa roun kalandriyé lini-solèr (chinwa semplifyé : 阴阳历 ; chinwa tradisyonèl : 陰陽曆 ; pinyin : yīn-yáng lì), mwa sa dé mwa linèr, ki-lé-di ki pronmyé jou di chak mwa sa nouvèl lalin é ki 15e jou sa lapenn lalin ; pwis ki andan roun lannen solèr I té gen douz mwa linèr é pli di roun douzèn di jou, nou ka ajouté sèt mwa enterkalèr (闰月, rùnyuè) o kour di disnòv lan, pou ki lannen ka rété annan ansanm oun lannen solèr.
Ludwig van Beethoven
thumb|Beethoven an 1820 Ludwig van Beethoven (prounonsé an alman : [ˈluːtvɪç fan ˈbeːtˌhoːfn̩]) sa roun konpozitò alman un compositeur allemand né koté Bonn 15 oben 16 désanm 1770 é mouri koté Vienne 26 mars 1827.
Dannyé gran rouprézantan di klasisim viennwa (aprè Gluck, Haydn ké Mozart), Beethoven té préparé évolisyon-an bò'd romantism-an an lamizik é ka enfliyansé ògsidantal pannan oun grann parti di xixe syèk.
Wè osi
Katégori:Personalité
Statistik
Èstatistik sa étid-a di roun fénomèn pa kolèk-a di doné, yé analiz, yé trétman, entèrprétasyon-an dé rézilta ké yé prézantasyon afen di randé doné-ya konpréyansib pa tout moun. A an menm tan oun syans, oun métòd é oun ansanm di tèknik.
Nou ka roumarké ki pliryèl-a égalman souvan té itilizé istorikman pou dézigné li : « èstatistik-ya », sa k pèrmèt di montré divèrsité di sa syans.
Réjim politik
Réjim politik ka dézigné òrganizasyon dé pouvwar é yé ègzèrsis ofon di roun antité politik ki bay. Sa tèrm ka rouvoyé donk à fòrm enstitisyonèl di pouvwar mé osi à pratik-a dékoulan di sa fòrm enstitisyonèl. Li ka dépasé étid konstitisyonèl (ki ka analizé striktir fòrmèl di roun Léta) mé pa nonpli à konfonn ké étid-a dé sistèm politik (ki sa mòd-a d'òrganizasyon di roun Léta).
Statistik
Èstatistik-a sa pou roun-yan oun domenn dé matématik, pou ròt-ya (an partikilyé anglo-sakson) oun disiplin ki à par antchèr rò dé matématik, enfen di plizanplis, li ka fè parti di sa ki nou ka aplé jòdla syans dé doné(an anglé : Data Science).
Réjim politik
Ègzèrsis di pouvwar sa trè enpòrtan, pas tout an fika lamenm fòrm enstitisyonèl, dé réjim politik pouvé distengé an fonksyon di pratik-a di ègzèrsis-a di pouvwar.
Wè osi
Katégori:Réjim politik
1549
1549 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun mardi.
Lanmérik laten
thumb|Kart dé péy di lanng ibérik (èspangnòl ké potidjé) ké ròt lanng laten (fransé), ki ka apartni à Lanmérik laten-an.
Lanmérik laten-an (èspangnòl : América Latina oben Latino américa ; potidjé : América Latina) sa jénéralman défini kou parti di Lanmérik annan lakèl péy-ya gen pou lanng ofisyèl dé lanng ronman, ki-lé-di dérivé di laten (èspangnòl, potidjé ké fransé). Lanmérik laten ka anglobé ensi Lanmérik ispannik-a, sèrten zilé dé Karayb, ensi ki kazi-totalité di Lanmérik di Sid é di Lanmérik santral. Byen ki fransé-a sa roun lanng ronman, téritwè-ya ki gen kou lanng ofisyèl fransé-a sa an jénéral pa rétni pou défini Lanmérik laten, jénéralman konsidéré kou fòrmen dé sèl péy endépandan don lanng ofisyèl-ya sa ronman ; kidonk « Lanmérik ispannik » an ajoutan Brézil, é pafwè Ayti, menm Puerto Rico oben Béliz.
Kou Lanmérik di Nò-a, popilasyon-an di Lanmérik laten sa étnikman divèrsifyé. Rélijyon-an ki prédonminant an Lanmérik laten sa kristchannism-an, prensipalman katolisism-an. Lanmérik laten-an gen roun sipèrfisi di anviron 20 010 600 km2, swé pli di 3,9 % di sirfas-a di Latè, ké 13,5 % di so sirfas émèrjé. An 2012, so popilasyon sa èstimen à pli di 600 milyon di zabitan.
Étimoloji ké aparisyon di lidé-a di Lanmérik laten
thumb|Batay-a di Puebla, 5 mè 1862, lò di Léspédisyon di Mègsik.
Lèsprésyon « Lanmérik laten » té itilizé pou pronmyé fwè-a pa powèt kolonbyen-an José María Torres Caicedo an 1856 é pa sosyalis chilyen-an Francisco Bilbao, toulédé pròch di Lamennais.
Konsèp-a di roun Lanmérik laten ka opozé so kò à roun Lanmérik anglo-s sagson ké protéstan té roupran pa lantouraj-a di Napoléon III. An 1861, a o non di défans-a di sa péy-ya « laten », ki konsidéré kou kiltirèlman pròch di Lafrans-a, ki anprò-a voyé roun lèspédisyon di Mègsik annan roun kontègs di panlatinism.
Listwè ké périmèt di Lanmérik laten
Lèsprésyon « Lanmérik laten » pouvé fika divèrsman konprann, menm si définisyon-an di périmèt ki ka korèsponn pa toujou prési, kou ka konsidéré asé jénéralman ki Lanmérik laten sa konstitchwé di 19 péy, listé ki anba, san enkli sistématikman Puerto Rico, ki « asosyé » o Létazini.
Lenpòrtans di popilasyon-an
thumb|Lanng-yan an Lanmérik laten : an vèrt èspangnòl-a, an oranj potidjé é an blé fransé-a.
Péy di Lanmérik laten sa péplé di fason byen diféran, an partikilyé an tèrm di enpòrtans di popilasyon-an di chak péy. Ensi Brézil-a gan 220 milyon di zabitan ké Mègsik-a ka konté enpé pli di 119 milyon di zabitan, alò ki Lourougwé-a ka konté mwen di 4 milyon di zabitan. Dé péy ka posédé pli di 100 milyon di zabitan, Dé pli di 40 milyon, kat ròt ant 10 milyon ké 16 milyon, senk péy ka konté ant 5 ké 10 milyon di zabitan.
Lorijin di popilasyon-an
Popilasyon-an di Lanmérik laten sa égalman roumarkab pa divèrsité-a di so lorijin étnik-ya, pas kontinan-an - koté wonm-an aparèt bokou pli tardivman ki asou laplipa dé ròt kontinan - té wè rivé sigsésivman plizyò vag di pèpman di lorijin divèrs.
Popilasyon anmérendjen
Popilasyon anmérendjen-an sa isou di pèpman pré-kolonnyal. Sa popilasyon endjen-yan, orijinèr di Lazi, té masivman èstèrminen o moman di konkèt èspangnòl-a, an partikilyé o Mègsik, o kontak dé maladi ki vini di Léròp (tèl ki varyòl-a), okèl yé pa té pouvé opozé pyès défans natirèl.
Wè osi
Katégori:Lanmérik laten
1943
1943 sa roun lannen konmin ki ka koumansé oun vandrédi.
Lanmanpa
Lanmanpa sa roun Léta fédéré di Brézil, ki sitchwé asou lakot atlantik-a, annan lègstrenm nò-a di péy. Li sa bòdé o nò pa Lafrans-a (Lagwiyann), à lès-a pa loséyan Atlantik é o sid é à lwès-a pa Léta di Pará. Li sa délimité o sid pa délta di Lanmanzonn-an.
1631
1631 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun mèrkrédi.
Lanmanpa
Li gen roun sipèrfisi di 140 276 km2 é ka konté 831 027 zabitan (èstimasyon out 2018/IBGE).
1675
thumb|28 jen : batay di Fehrbellin.
1944
1944 sa roun lannen bisekstil ki ka koumansé oun sanmdi.
Lanmanpa
Kapital-a sa Makapa.
1675
1675 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun mardi.
Lanmanpa
Lavil-ya ki pli péplé-ya sa Makapa (507 444 habitants) ké Santannan(113 854 zabitan).
Prélistwè
thumb|Sit arkéyolojik di Calçoene.
1631
Léròp
4 janvyé : Gustave II Adolphe di Swèd ka pran Greifenhagen épi Garz (6 janvyé).
Lourougwé
Lanng nasyonnal-a sa èspangnòl-a latino-anmériken. Nò-a di péy sa fòrtman enfliyansé pa potidjé-a. Dayò à frontchè-a ké Brézil-a, lokal-ya ka palé potgnòl (oben potignòl) frontalyé, mélanj di potidjé é di kastiyan. Lourougwé bay of potidjé oun èstati égal à èspangnòl/kastiyan annan so sistenm édikatif lonng-an di frontchè nò-a ké Brézil-a. Annan rès-a di péy, li sa ansengnen kou roun matchè obligatwè à pati di 6e kolèj/6e lannen primèr.
Lanmanpa
Prélistwè
Oun lékip di arkéyològ brézilyen té dékouvri atè Calçoene, annan basen anmanzonnyen-an, bò di Lagwiyann, roun lòbsèrvatwè astronnonmik ki ka daté probabman di 2 000 lannen (létid dé séranmik ki trouvé asou lyé-ya).
Lourougwé
Péryòd kòlonnyal ké lendépandans
Listwè di sa péy ka koumansé réyèlman ké sa-a dé Gwaranni é dé Charrúas. Sa dannyé té groupman-an ki pli nonbré é pi òrgannizé-a. Jijé inasimilab, yé anniyilasyon te désidé enpé apré déklarasyon-an di lendépandans di péy bò'd 1830. An 1516, Èspangnòl-ya ka dékouvri téritwè-a mé ka délésé li o dépa di fè di féblès-a di so rousours natirèl. Ménas-a ki kozé pa lèspansyon-an dé Potidjé té ka kondjwi Conquistadores à édifyé lavi-a ki fòrtifyé di Montevideo an 1726 é à kòlonnizé péy-a.
Lanmanpa
Prélistwè
Soulon arkéyològ Mariana Petry Cabral, di Lenstiti di Sasé Syantifik ké Tègnolojik di Lanmanpa (IEPA), sèl roun sosyété òrgannizé té pouvé fika an mizou di érijé oun tèl monnouman mégalitik.
Lourougwé
Péryòd kòlonnyal ké lendépandans
Koumansman-an di xixe syèk wè lémèrjans-a di mouvman endépandantis enpé toupatou an Lanmérik di Sid, menm atè Lourougwé (ki déziyen alò anba non-an di Banda Oriental, ki-lé-di « Réjyon oryantal »). Ant 1811 ké 1817, léro nasyonnal-a di lendépandans-a, José Gervasio Artigas, ka òrgannizé Oryantal-ya annan lòbjègtif-a di òbténi lendépandans-a dé Provincias Unidas del Rio de la Plata(atchwèlman, roun bon pati di Larjantin-an ké Lourougwé-a).
Lanmanpa
Prélistwè
Lòbsèrvatwè-a sa konstitchwé di 127 blòk di grannit, ki ka mizouré chaken 3 m di rotò, ki dispozé an sèrk régilyé annan roun klèryè di danbwa anmanzonnyen-an.
Lourougwé
Pròspérité ékonnonmik ké kriz
Ant 1839 ké 1851, Lourougwé ka konnèt roun lagèr sivil ki nonmen « Gran Lagèr » pannan lakèl Kolorado-ya, partizan di Fructuoso Rivera, ké Blancos, partizan di Manuel Oribe, ki apiyé pa Larjantin ki ka afronté yé kò, ké lèd-a di volontèr étranjé don Lalig italyen ki koumandé pa Garibaldi. Kolorado-ya ka fini pa anpòrté li. An finisman-an di syèk, péy-a ka partisipé à lagèr di Trip-Alyans contre le Paraguay.