cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Transpò
Transpò-a di tchèk bagaj sa déplasman-an di sala, lòbjè, marchandiz, oben d'endividi (moun oben zannimo) di roun andrwa à rounòt. Mòd-ya di transpò ka enkli avyasyon-an, chimen di fer, transpò routché-a, transpò maritim-an, transpò pa kab, achiminman pa pipe-line ké transpò spasyal. Mòd-a ka dépann égalman di tip di véyikil oben di enfrastriktir itilizé. Mwayen-yan di transpò pouvé enkli otomobil-a, moto-a, scooter-a, bisiklèt-a, trotinèt-a, bis-a, métro-a, tramway-a, tren-a, kamiyon-an, march à pyé, asansò-a, élikòptèr-a, bato-a oben avyon-an, etc. Tip-a di transpò pouvé karaktérizé so kò pa so apartnans o sèktò piblik oben privé.
Wè osi
Katégori:Transpò
Trigonométri
Trigonométri-a (di grèk τρίγωνος / trígonos, « triyangilèr », é μέτρον / métron, « mizour ») sa roun branch dé matématik ki ka trété dé rélasyon ant distans é ang annan triyang-ya dé fonksyon trigonométrik tèl ki sinus, cosinus é tanjant.
Prézantasyon
Lorijin-yan di trigonométri-ya ka roumonté o sivilizasyon d’Éjip antik, di Mézopotami é di valé di Indus, il té gen pli di 4 000 lan. I ka sanblé ki Babylonyen-yan té bazé trigonométri-a asou roun sistenm nimérik à baz 60. Lagadha(ca -1350 ; ca -1200) té pronmyé matématisyen ki itilizé jéyométri-a ké trigonométri-a pou astronomi-a é don nou routrouvé oun tras ékit ; laplipa di so travay-ya disparèt jòdla, mè so Vedanga Jyotishanous sa parvini.
Tablèt-a paléyo-babylonyen Plimpton 322(ca -1800) té ka prézanté dé ridiman di trigonométri.
Mari (mè di Jézi)
thumb
Mari (an araméen ܡܪܝܡ, Maryam ; an hébreuמרים[1], Myriam ; an grèk Μαρία, María ; an arab مريم, Maryam), tifi jwiv di Judé, sa mè-a di Jézi di Nazareth. Légliz katolik ké òrtodòks-ya ka akòrdé oun laplas ésansyèl à Mari, ki yé ka aplé Mari di Nazareth, Sent Vyèrj, Vyèrj Mari, Nou-Danm (pli souvan koté katolik frankofonn) oben Mè di Bondjé (koté òrtodòks-ya kou koté katolik-ya).
Linivèr
thumb|Gravir asou bwa dit « di Flammarion », lotò enkonnèt, gravi asou bwa, Pari (1888). Kolorizasyon : Heikenwaelder Hugo, Vyenn (1998).
Linivèr-a sa ansanm-an di tousa ki ka ègzisté, ki réji pa roun sèrten nonm di lalwa.
Kosmoloji-a ka sasé à apréyandé Linivèr-a di roun mannyè di wè syantifik, kou ansanm-an di matchè-a ki distribiyé annan lèspas-ran-an. Pou so pa, kosmoloji-a ka vizé à établi roun téyori di kréyasyon-an di Linivèr-a asou dé baz filozofik oben rélijyéz. Diférans-ya ant sa Dé définisyon-yan ki pa ka anpéché patché fizisyen di gen roun konsèpsyon finalis di Linivèr-a.
Si nou lé fè korèsponn mouvman-an dé galaksi ké lalwa fizik-ya tèl ki nou konsouvwè yé atchwèlman.
Bonté
thumb|Bonté o Mizé Rude (1839).
Wè osi
Katégori:Étik
Énerji rounouvlab
right|frameless thumb|Énerji solèr, énerji éolyenn ké byomas sa trwa typ di énerji rounouvlab.
Énèrji rounouvab (EnR an abréjé) sa dé sours d'énèrji don rounouvèlman natirèl sa asé rapid pou ki yé pis fika konsidéré kou inépwizab à léchèl-a di tan moun. Yé ka provini di fénomenm natirèl siklik oben konstitchwan ka endjwi pa zas-ya : Solèy sirtou, pou chalò-a é limyè-a mè osi Lalin-an (maré) é Latè-a (jéyotèrmi). Yé karaktèr rounouvab ka dépann di roun pa di vitès à lakèl sours-a sa konsomé, é ròt pa di vitès-a à lakèl li ka réjénéré so kò.
Èsprésyon-an « énèrji rounouvab » sa fòrm kourt é izwèl dé èsprésyon « sours d'énèrji rounouvab » oben « énèrji di lorijin rounouvab » ki sa pli korèk di roun mannyè di wè fizik.
Konik
An matématik, é pli présizéman an jéyométri, konnik-ya ka konstitchwé oun fanmi trè itilizé di kourb plann aljébrik. Yé ka tiré yé non di fèt ki yé té dabò défini kou entèrsèksyon-an di roun konnik di révolisyon ké roun plan. Parmi konnik-ya ki pa déjénéré, nou ka konté parabòl-a, élips-ya ké ipèrbòl-a.
Konnik-ya pouvé fika défini di plizyò fason diférant globalman sanblab pou kourb-ya di baz : kou entèrsèksyon di konn, pa fwayé, dirèktris, é èsantrisité oben pa roun propriyété bifokal.
Yé ékwasyon jénéral ka rélyannen yé à étid-a dé fòrm kwadratik.
Entèrsèksyon-yan di konn pa roun plan ki pouvé fika wè kou dé projèksyon konnik di roun sèrk asou roun plan, étid-a dé konnik an jéyométri projèktiv ka pèrmèt d'òbténi dé rézilta pwisan é ka bay lyé à étid-a dé konnik projèktiv.
Navir
Oun navir sa roun bato ki dèstiné pou navigasyon maritim-an, ki-lé-di ki prévwè pou navigé odéla di limit-a koté ka sésé di apliké so kò règman tèknik-ya di sékirité di navigasyon entéryò, é koté ka koumansé à apliké so kò règman-yan di navigasyon maritim-an.
thumb|Dé pòrt-konténèr atè San Francisco.
Énerji sinétik
Énerji sinétik (di grek ἐνέργεια / énergeia « fòs an aksyon » é κίνησις / kinesis « mouvman »), noté Ec, oben K, sa énèrji-a ki ka posédé oun kò di fè di so mouvman pa rapò à roun référansyèl. So valò ka dépann kidonk di chwa di sa référansyèl. Li ka èsprimé so kò an joul (J). Pou roun pwen matéryèl di énèrji sinétik-a sa égal o travay dé fòs apliké nésésèr pou fè pasé kò-a di roupo à so mouvman (si référansyèl-a ki chwézi pa sa galiléyen, i fodré  tchenbé kont di travay dé fòs d'inèrsi d'anyrénman). Pa swit, énèrji sinétik-a pa sa an jénéral roun entégral pronmyèr di mouvman, sof si travay-a dé fòs èstéryò é entéryò(pou roun sistenm di pwen matéryèl) sa nil o kour di mouvman.
Montserrat (Zantiy)
Monsérat sa roun piti zilé di Lézanti ki sitchwé an lanmè dé Karayib, ki ka dépann di Rwéyonm-Ini é manm di Lòrganizasyon dé Léta di Karayib oryantal.
Katégori:Lézanti
Asid
thumb|Asid asétik à léta solid.
Oun asid sa roun konpozé chimik, swé minéral, swé òrganik, asèptò o sans larj di doublè élèktronik, é jénéralman défini pa dé réyaksyon-tip annan diféran sòlvan, an partikilyèr an libéran yon hydronium-an annan sòlvan dilo-a. Asid-ya ka réyaji souvan ké dégajman d'énèrji ké ròt konpozé chimik, baz-ya oben alkalis ansyen, yé donò di doublè élèktronik, ki té, an partikilyé, pouvwar-a di jénéré, an tout oben parti, yon idroksil-a annan dilo-a. Asid-ya ki fò annan roun milyé solvan ki kz bay inisi dé réyaksyon konplèt é rapid, ki ka transfòrmé sòlvan-an anba so fòrm pli asid-a, alò ki asid-ya ki fèb ka kontribiyé à dé réyaksyon ékilibré.
Lalin
thumb|Foto di Lalin-an.
Lalin-an (senbòl astronomik : ) sa inik satélit-a di Latè-a. Swivan dézignasyon sistématik-a dé satélit, Lalin-an aplé Latè I; soupannan an pratik sa fòrm pa sa itilizé. Li sa senkyenm pli gran satélit di Sistenm solèr, ké roun djamèt di 3 474 km. Distans mwayenn-an ki ka séparé Latè-a di Lalin-an sa di 381 500 km.
Lalin-an sa pronmyé ké sèl lòbjè ki pa térès ki vizité pa Wonm-an. Pronmyé-a ki maché asou'l sa astronot amériken-an Neil Armstrong 21 jwiyé 1969. Aprè li, onz ròt wonm té foulé sòl-a di Lalin-an, tout manm di program Apollo.
Marie Curie
thumb|Marie Skłodowska-Curie bò'd 1920. Marie Skłodowska-Curie, né Maria Salomea Skłodowska (prounonsé [ˈmarja salɔˈmɛa skwɔˈdɔfska] odjo) 7 novanm 1867 à Varsovie, osen di Rwayom di Congrès (atchwèl Pològn), é mouri 4 jwiyé 1934 o sanatorium di Sancellemoz sitchwé atè Passy (Haute-Savoie, France), sa roun fizisyenn é chimis polonèz, natiralizé fransèz.
Bonè
Bònò (osi òrtografyé bonnò) sa roun léta dourab di plénitid, di satisfaksyon oben di sérénité, léta agréyab é ékilibré di lèspri-a é di kò, sa ki ka fè ki soufrans-a, strès-a, enkyétid-a ké troub-a sa absan. Bònò pa sa rounso oun léta pasajé di plézi, di lajwa, li ja rouprézanté oun léta d'ékilib ki ka douré andan tan-an. A roun konsèp ki ka étidjé an psikoloji, an sosyoloji ensi ki an filozofi. Laplipa dé kouran filozofik ògsidantal ki ka siksédé à Socrate sa dé édémonism, dé dòktrin ki ka vizé à atenn bònò. Sa sasé di bonnò endividjwèl ka ranfòrsé so kò òkò di mannyè signifikativ ké aparisyon di épikirism-an di stoyisism.
Jupiter (planèt)
thumb
Jupiter (senbòl : ) sa roun planèt jéyant gazéz. A pli gròs planèt di Sistenm solèr, pli voliminéz ké masiv ki tout ròt planèt-ya réyini, ké senkyenm planèt-a pa so distans o Solèy(aprè Mercure, Vénus, Latè-a ké Mars).
Jupiter sa ensi ofisyèlman dézigné, daprè bondjé romen-an Jupiter, asimilé o bondjé grèk Zeus.
Senbòl astronomik-a di planèt-a té « ♃ », ki sa roun rouprézantasyon èstilizé di lafoud di Jupiter, oben ki dérivé di roun yéroglif oben, kou sala ka rousoti di sèrten papyrus d'Oxyrhynque, di lèt grèk-a zêta, inisyal di grèk ansyen Ζεύς(Zeús).
Konkonm
thumb|Konkonm
Konkonm-an (Cucumis sativus) sa roun plant potajèr herbacée, ki ka ranpé, di menm fanmi ki kalbas afrikenn, mélon ou kourj (fanmi dé Cucurbitacé). A botanikman roun frwi ki sa konsomé kou roun légim.
Konminikasyon
Konminikasyon sa ansanm di entéraksyon ké otri ki ka transmèt kèlkonk enfòrmasyon. Nou ka donk palé osi di ansanm di mwayen ké tèknik pèrmètan difizyon di roun mésaj oprè di roun sertenn odyans.
Zil Kanari
Zil Kanari oben Kanari (an espagnol : Canarias) sa roun larchipèl di loséyan Atlantik sitchwé o larj di lakot-ya di Sahara ògsidantal é di Maròk.
Jwiyè
thumb|Jwiyè, ekstrè di Très Riches Heures du duc de Berry (vers 1410-1416), mizé Condé, Chantilly, ms.65, f.7.
Jwiyè sa sètyèm mwa di sé kalandriyé grégoryen é julyen.
Bosni-Èrzégovin
Bosni-Èrzégovin ou Bosni-é-Èrzégovin, an bosnyen, serb é kroat Bosna i Hercegovina, annan lalfabé sirilik Босна и Херцеговина, sa roun Léta di Léròp di Sid sitchwé annan pénensil dé Balkans.
Navèt spasyal amérikenn
Navèt èspasyal amériken (an anglé Space shuttle oben Space Transportation System, STS) sa roun véyikil èspasyal ki konsouvwè é itilizé pa ajans èspasyal amérikenn (NASA), don vòl inogiral-ya ka roumonté o 12 avril 1981 é ki té routiré di sèrvis an jwiyé 2011 aprè avwar éfèktchwé 135 vòl. Li sa konpozé di trwa anba-ansanm : òrbitò-a, ki sa sèl konpozan-an à plasé so kò an òrbit, ka transpòrté frèt-a é astronot-ya, rézèrvwè èstèrn-an é Dé propilsò d'apwen. Tèrm navèt èspasyal-a ka apliké inikman so kò à òrbitò-a ki sa sèl konpozan-an à pozé so kò kou roun avyon asou roun pis d'atérisaj é à fika réyitilizé pou roun nouvèl vòl. Propilsò-ya d'apwen sa égalman konsouvwè pou fika réyitilizab. Òrbitò-a, ki ka konstitchwé éléman-an ki pli konplèks, té konstrwi à senk lègzanplè, don Dé, Challenger é Columbia, té détrwi, ka antréné pèrt-a di yé lékipaj.
Monténégro
Monténégro (an monténégren Crna Gora, an sirilik Црна Гора, prounonsé /ˈt͡sr̩̂ːnaː ˈɡɔ̌ra/) sa roun péyi dé Balkans, an Léròp di Sid, bordé pa lanmè Adriyatik.
Asid dézoksoribonikléyik
Asid dézoksibonikléyik oben ADN (an anglé, deoxyribonucleic acid oben deoxyribose nucleic acid oben DNA) sa roun makromolékil byolojik ki prézant annan tout sélil-ya ensi ki koté di nonbré virus. ADN ka kontni tout enfòrmasyon jénétik-a, aplé jénom, ka pèrmèt dévlopman-an, fonksyonnman-an ké rouprodiksyon-an dé fika vivan. A roun asid nikléyik, o menm tit ki asid ribonikléyik (ARN). Aside nikléyik-ya sa, ké peptid-ya ké glisid-ya, roun dé trwa grann fanmi di byopolimèr ésansyèl à tout fòrm-yan dit lavi konnèt.
Molékil-ya d'ADN dé sélil vivant sa fòrmé di Dé bren antiparalèl ki anroulé roun otour di ròt-a pou fòrmé oun doub lélis.
Hammurabi
Hammurabi oben Hammourabi, né bò'd 1810 anv. J.-K. atè Babylone é mouri bò'd 1750 anv. J.-K. annan menm lavil, sa sizyèm rwè di Babylone di pronmyé dinasti babylonyenn, ki ka régné di 1792 anv. J.-K. à so lanmò. I ka siksédé à so pè, Sin-muballit, ki abdiké an rézon di so santé défayant. Gras à di nonbréz kanpagn militèr, i ka étann kontrol-a di Babylone asou m Mézopotami, ka achévé konkèt-ya di Sumer é d'Akkad.
Wè osi
Katégori:Personalité
Viris
Oun virus sa roun ajan enfèktché ki ka nésésité oun lot, souvan roun sélil, don li ka itilizé métabolism-an é so konstitchwan-yan pou répliké so kò. Nou ka konsidéré li kou fézan parti dé akaryot.
Virus-ya ka ègzisté anba fòrm-an èstra-sélilèr (inité matéryèl endépandant ki aplé viryon lòské i gen roun kapsid oben, pou tchèk fòrm, viroyid) oben entra-sélilèr (virus entégré anba fòrm dòrmant oben ki ka détourné aktivman machinri sélilèr-a o profi di so réplikasyon). Anba fòrm-an entrasélilèr (à enteryò-a di sélil lot-a), virus-ya sa dé éléman jénétik ki pouvé répliké so kò an parazitan tout oben parti-a di métabolism di sélil lot-a, ki sa swé entégré à riun kromosom di jénom lot (nou ka palé alò di provirus) oben paralèlman à li (ka pa lègzanp de izin à virion).
Vincent van Gogh
thumb|Lotopòrtrè o chapo di fét, 1887, dilwil asou twèl (41,7 × 32,7 cm), mizé Van Gogh(Amsterdam).
Van Gogh ka grandi osen di roun fanmi di ansyenn bourjwazi-a. I ka tanté dabò di fè karyèr kou marchan di lar koté Goupil & Cie. Soupannan, roufizan di wè lar kou roun marchandiz, i sa lisansyé.
Annèks
Katégori:Personalité
Virjil
thumb|Pòrtrè prézimé di Virjil.
Zil Kayiman
Zilé Kayman oben Kayman oben (Cayman Islands an annglé) sa roun téritwè di lout-lanmè di Rwéyonm-Ini annan Karayb-ya.
Katégori:Lézanti
Lafrik
thumb|Kart di lokalizasyon di Lafrik.
Sen-Maren
Katégori:Éròp
Jèn
Oun jenn, an jénétik sa roun inité di baz d'érédité ki an prensip ka prédétèrminé oun trè prési di fòrm-an di roun òrganism vivan, tèl ki défini an 1909 pa Wilhelm Johannsen. Oun mannyè di wè fizik, oun jenn sa roun fragman di lokis ki détèrminé di roun sékans d'ADN.
Lafrik
Lafrik, sa roun kontinan ki ka kouvri 6 % di sirfas térès-a é 20 % di sirfas di latè-ya ki émerjé. So sipèrfisi sa di 30 415 873 km2 ké so zilé, sa ki ka fè di li trwézyenm mondjal si nou ka konté Lanmérik kou roun sèl kontinan. Ké pli di 1,2 bilyon di zabitan, Lafrik sa dézyenm kontinan ki pi péplé apré Lazi é ka rouprézanté 16,4 % di popilasyon mondjal-a an 2016. Kontinan an sa bòdé pa lanmè Lanméditérannen-an o nò, kannal di Suez é lanmè Rouj-a o nò-lès, loséyan Endjen o sid-ès é loséyan Atlantik à lwès.
Jèn
Oun jenn « paramèt » sentèz-a di roun ARN ki bay, an prédéfinisan so èstriktir é, kidonk, sala di évantchwèl protéyin-an oben di évantchwèl polipèptid-a ki sentétizé à partir di sa ARN : a sa ki ka étidjé byoloji molékilèr.
Asid ribonikléyik
Asid ribonikléyik (ARN) sa roun molékil byolojik ki prézant koté pratikman tout fika vivan-yan, ké osi koté sèrten virus. ARN-an sa trè pròch chimikman di ADN-an é li sa dayò an jénéral sentétizé annan sélil-ya à partir di roun matris d'ADN don li sa roun kopi. Sélil-ya ka itilizé an partikilyé ARN-an kou roun sipò entèrmédjèr dé jenn pou sentétizé protéyin-yan don yé nou ka benzwen. ARN-an pouvé ranpli di nonbréz ròt fonksyon é an partikilyé entèrvini annan dé réyaksyon chimik métabolism sélilèr.
Jèn
Sa Dé laspè di nosyon-an di jenn sa sans korèsponn, roun o nivo fizik ké molékilèr, ròt o nivo di prensip é di érédité-a.
Asid ribonikléyik
Chimikman, ARN-an sa roun polimè linéyèr ki konstitchwé di roun anchennman di nikléyotid.
Lafrik
Lafrik sa travèrsé, près an so milyé, pa lékwatò-a é ka prézanté plizyò klima : cho ké imid o pli pré di lékwatò, tropikal annan réjyon-an ki konprann ant lékwatò é tropik, cho é arid otour dé tropik, tanpéré annan zonn di laltitid.
Jéyografi fizik
Ké roun sirfas émerjé di 30 milyon di km2, Afrik sa trwézyenm kontinan pa so sipèrfisi ; sa ki ka rouprézanté 6 % di sirfas térès é 20 % di sirfas dé latè émerjé.
Léta ké dépandans an Lafrik kontanporen
thumb|Fotografi satélit konpozit di Lafrik.
Prélistwè, protolistwè
thumb|Lucy, èskélèt d'Australopithecus afarensis, dékouvri lou 24 novanm 1974 annan valé di Awash, annan déprésyon-an di Afar atè [[Létchopi.]]
Nésans di lèspès moun
Lafrik sa konsidéré pa tout paléyontolojis kou bèrso di mounité, où sa né lèspès moun (Èv mitochondriyal).
Apré lévolisyon d'homo sapiens, il té gen anviron 200 à 100 000 lan, kontinan sa prensipalman péplé pa dé group di chasò-kéyò.
Dé migrasyon di moun modèrn yan, an lentéryò-a di kontinan, ka daté dé menm lépòk, ké dé tras di pèpman moun prékos an Lafrik òstral, Lafrik di Nò é atè Saara.
Piranmid dé laj
thumb|Timoun Sid-Soudannen
Sosyété afriken-an sa èstrenmman jenn. An 2012, 70 % di popilasyon-an di kontinan té gen mwen di 30 lannen é 44 % di so popilasyon té gen, an 2006, mwen di 15 lannen, sa ki ka fè di li « enkonstabman pli jenn réjyon-an di monn ».
Wè osi
Katégori:Kontinan
Konmitatò téléfonik
Plizyò konmitatò pé anchéné yé kò ant apélan é dèstinatèr.
Chwa di roun kannal asou roun ékipman périférik dèstinatèr di oun apèl ka aplé kò séleksyon-an. Séleksyon ka swiv dé règ di achiminman ki sa programé annan chak konmitatò.
Triyang
thumb|Oun triyang
An jéyométri éklidjenn, oun triyang sa roun figi plann, fòrmé pa trwa pwen aplé somè, pa trwa sègman-yan ki ka rélyannen yé, ki aplé koté, ka délimité oun domenn di plan aplé entéryò. Lòské somè-ya sa distenk Dé à Dé, an chak somè koté-ya délimité oun ang entéryò, a di la ki ka vini dénominasyon-an di « triyang ».
Triyang-a sa osi poligonn-an ki pli senp ki ka délimité oun pòrsyon di plan é ka sèrvi ensi d'éléman fondamantal pou dékoupaj-a é aproksimasyon-an di sirfas.
Di nonbréz konstriksyon jéyométrik di pwen, drèt é sèrk ki asosyé ké roun triyang sa lyannen pa dé propriyété ki té an bonn par déjà énonsé annan Éléman-yan d'Éklid, prè di 300 lan anvan Jézi-Kris.
Nelson Mandela
thumb|Nelson Mandela an 2000 Nelson Rolihlahla Mandela (prounonsé an xhosa [ xoˈliːɬaɬa manˈdeːla]), don non di klan tribal sa « Madiba », né 18 jwiyé 1918 atè Mvezo (provens di Kap) é mouri 5 désanm 2013 atè Johannesburg (Gauteng), sa roun wonm di Léta sid-afriken ; li té roun dé dirijan  istorik di lalit-a kont sistenm politik enstitisyonèl di ségrégasyon rasyal (apartheid) anvan di divini prézidan di Répiblik d'Afrik di Sid di 1994 à 1999, à laswit dé pronmyé élèksyon nasyonal ki pa ségrégasyonis di listwè-a di péyi.
Wè osi
Katégori:Personalité‎
Tromatism (médsin)
Oun tromatism (di grèk τραῦμα (troma) = « blés ») sa roun domaj, oben chòk, provoké pa roun blès fizik grav é soudenn. Li pouvé fika dékri antan ki « blès oben domaj fizik, tèl ki roun fraktir ». Tromatism majò-a (défini pa roun dégré di sévérité pli élvé ki 15) pouvé kondjwi à dé konplikasyon ségondèr kou roun collapsus, oun ensifizans rèspiratwar ké lanmò-a. Ranmnen à lavi-a roun pasyan ki ka soufri di roun tromatism ka enpliké souvan di miltip prosédir médikal. Tromatism-an sa sizyenm koz di mò annan monn-an, ki konté 10 % di mòrtalité, é roun trè grav problenm di santé ké dé kouté sosyal signifikatif.
Artik konnèks
Katégori:Maladi
Jé
Nou pouvé défini jé (ansyennman jwé) kou roun aktivité di lòrd psichik oben fizik plézant ké enprodiktiv ké kour tèrm. Jé-a ka antréné dé dépans di énèrji é di mwayen matéryèl, san kréyé pyès richès nouvèl. Laplipa dé endividi ki ka angajé yé kò ka rétiré di li renk ki plézi, byen ki sèrten pouvé an obténi dé avantaj matéryèl. Di sa fè, Huizinga ka roumarké ki di trè nonbréz aktivité moun pouvé asimilé so kò à dé jé. Difikilté-a di sirkonskri définisyon-an di jé ka rouprézanté oun entérè pou filozofi-a.
Himalaya
thumb|Kart topografik di Himalaya. Himalaya (sanskrit : हिमालय di hima (lanèj) ké ālaya (démèr), litéralman « démèr di lanèj », népalè : हिमालय, hindi : हिमालय, ourdou : ہمالیہ), ou chèn di Himalaya, sa oun ansanm di chenn di montangn ki ka étiré so kò asou pli di 2 400 km di long é sa larj di 250 a 400 km, ki ka séparé sou-kontinan endyen di plato tibéten annan sid di Lazi.
Li ka koumansé a lwès o Nanga Parbat o Pakistan é ka terminé so kò a lès o Namche Barwa o Tibet. Sa ansanm montangné, délimité a lwès pa valé di flèv Indus é a lès pa valé di flèv Brahmapoutre, ka kouvri oun lè di anviron 600 000 km2. Katégori:Azi Katégori:Montangn
Konpa (navigasyon)
vignette|droite Konpa sa roun enstriman di navigasyon ki ka bay roun référans di dirèksyon (nò-a) asou plan orizontal-a é ka pèrmèt ensi mizour-a d'ang orizontal pa rapò à sa dirèksyon. Konpa-a sa gradjwé di 0° (nò) à 359° annan sans dé zégwi di roun mont (sans rétrograd). Bousòl-ya ki itilizé pa larmé-ya ka itilizé osi ròt sistenm di gradjwasyon.
I ka ègzisté diféran tip di konpa :
Gwiyannan
Gwiyannan, an fòrm lonng Répiblik koopérativ di Gwiyannan, an annglé Co-Operative Republic of Guyana, ansyennman Gwiyann britannik, sa roun Léta di Commonwealth ki sitchwé an Lanmérik di Sid. A osi sèl Léta sidanmériken ki ganyen kou lanng ofisyèl annglé-a. Lokalizé o nò di lékwatò-a men annan tropik-ya, li ka dispozé di lakot asou loséyan Atlantik-a. Gwiyannan-an sa antouré à lès-a pa Sourinanm-an, o sid é o sid-lwès pa Brézil-a épi à lwès-a pa Vénézwéla. A trwézyenm pli piti péy-a di Lanmérik di Sid-a é li ka fè parti dé pli pov. Gwiyannan-an sa roun di Dé dannyé péy-ya asou kontinan anmériken-an koté kondjwit-a ka fè so kò di koté gòch.
Gwiyannan ka signifyé « latè ké dilo abondan » an lanng arawak-a. Péy-a sa karagtérizé pa so vas danbwa tropikal ki diséké pa patché flòv-ya, krik ké chit dilo, notanman chit-ya di Kaieteur asou flòv Potaro. Tepuys di Gwiyannan sa sélèb pas li enspiré ronman-an d'Arthur Conan Doyle "Le Monde perdu", an 1912.
Kapital-a di Gwiyannan, Georgetown, sa sitchwé asou lakot atlantik-a é ka konté anviron 245 000 zabitan.
Listwè
Lòské pronmyé Éropéyen-yan rivé annan réjyon-an otour di 1500, Gwiyannan-an té abité pa Arawak-ya, tribi-ya di pèp Karayb ké Anmérendjen. Byen ki Gwiyannan-an té apèrsouvwè pou pronmyé fwè-a pa Christophe Colomb pannan so trwézyenm vwayaj (an 1498), li pa té kolonnizé pa Éropéyen-yan anvan ki Néyèrlandé-ya ka établi laba an 1616 trwè kolonni séparé ; Essequibo (1616), Berbice (1627), ké Demerara (1752). Koumannman-an té asimen pa Britannik-ya bò'd finisman-an di xviiie syèk ké Néyèrlandé-ya té fòrmèlman sédé téritwè-a an 1814. An 1831, trwè téritwè-ya divini roun sèl é menm kolonni britannik anba non-an di Gwiyann britannik.
An 1953, roun nouvèl konstitisyon établi soufraj inivèrsèl-a. Élègsyon-yan d'avril 1953 ka bay roun majorité o People's Progressive Party, ki jijé tròp à goch pa Biro dé Kolonni. Parmi pronmyé lalwa-ya di nouvèl gouvèlman ka figiré lobligasyon-an pou antrépriz-a di roukonnèt drwè sendikal-a. Dé troup sa voyé ké Konstitisyon-an sa sispann. Colonial Office ka jistifyé sa désizyon an déklaran ki « gouvèlman britannik-a désidé ki Konstitisyon di Gwiyannan divèt fika sispann pou prévéni sibvèrsyon kouminis-a di gouvèlman ké roun kriz danjéré annan lòrd piblik-a ké zafè ékonnonmik-ya ».
An 1963, gouvèlman progrésis-a di « minis an chèf » Cheddi Jagan ka rézisté à roun tantativ di koudLéta ki ka lésé 170 mò. Gwiyann britannik-a ka agsédé finalman à lendépandans-a an 1966 anba non-an di Gwiyannan. An 1974 sa kréyé kouminoté Jonestown, à roun dizenn di kilomèt di Port-Kaituma pa révéran-an Jim Jones. Sa kouminoté di sègt-a di Tanp di Pèp ka rantré annan listwè-a 18 novanm 1978-a pa sousid kolègtif-a di 914 moun don 276 timoun.
Jéyografi
thumb|Kart di Gwiyannan.
Péyzaj-a di Gwiyannan pouvé fika aprogsimativman divizé an trwè réjyon :
Flòv prensipal-ya sa l'Essequibo, Demerara, Corentyne ké Berbice.
thumb|Kart réjyonnal di Gwiyannan.
Klima-a sa tropikal, prèsk ékwatoryal, ki-lé-di cho ké limid, mé soupannan modéré pa alizé-ya di nò-lès lonng-an di lakot-a. I gen Dé sézon di lapli-ya, pronmyé-a di mè à mi-out, ségon-an di mi-novanm à mi-janvyé.
Rouvandikasyon téritoryal
Gwiyannan-an sa konfronté à Dé rouvandikasyon téritoryal pa so vwézen-yan :
Kiltir
A sèl Léta an Lanmérik, ké Sourinanm-an, koté nou ka kondjwi à goch kou o Rwéyonm-Ini.
Dèskripsyon dé prensipal lafèt o Gwiyannan
thumb|Lafèt di Répiblik-a o Gwiyannan, 23 févriyé-a.
thumb|Roun group ka fété Nwèl o Solé o Gwiyannan.
Prensipal lafèt-ya di Gwiyannan ka dékri yé kò kou ka swiv :
Wè osi
Katégori:Gwiyannan Katégori:Lanmérik di Sid
Zil Malwin
Zil Malwin (Îles Malouines an fransé, Falkland Islands an annglé, Islas Malvinas an espagnol) sa roun archipèl di Atlantik Sid sitchwé à 399 km o nò-lès di ègstrèmité oryantal di Latè Difé.
Jé di azar
Oun jé di azò sa roun jé don déroulman-an sa parsyèlman oben totalman soumèt à chans-a. Sala pouvé provini di roun tiraj oben di roun distribuyen di kart, di roun jité di dé, etc. Lòské jé-a sa totalman soumèt o azò, nou ka palé di jé di azò pir. Lòské jouwò-a divèt déyèrminé so aksyon an fonksyon d'événman aléyatwar ki pasé oben fitir é di probabilité, nou ka palé pli volontché di jé di azò rézonnen.
Tèrm-an jé di azò ka dézigné égalman jé-ya di lajan, jé-ya du grataj kou machin-yan à soumaké. Laplipa di sa dannyé-ya sa dé jé di azò pir oben rézonnen.
Lagrip
Lagrip (oben influenza) sa roun maladi enfèktchéz ki frékant é kontajyéz ki kozé pa kat virus : tip-ya Influenzavirus A, Influenzavirus B, Influenzavirus C ké Influenzavirus D, ki ka touché zozo-ya ké sèrten manmifè don pòr-a, fòk-a ké moun-an.
Lagrip épidémik oben lagrip komin
Li ka sévi asou roun mòd épidémik sézonnyé ki ésansyèlman autumno-hivernal. Li ka anmòrfwézé so kò koté fika moun-an pa ansanm di sign èspésifik ki ka asosyé lafyèv, céphalées, latou, pharyngite, myalgies, asthénie ké anorexie.
Wè osi
Katégori:Maladi
Sen-Martin (Rwayom dé Péyi-Ba)
Sen Marten, an néyèrlandé Sint Maarten é Land Sint Maarten, an annglé Sint Maarten é Country of Sint Maarten, sa roun dé kat Léta ki, ké Péyi-Ba, Aruba épi Curaçao, ka fòrmen Rwéyonm dé Péyi-Ba.
Moris
Moris (an anglè Mauritius), an form long Répiblik di Moris (an annglé Republic of Mauritius), sa roun Léta ensilèr di Loséyan Endjen à 868 kilonmèt à lès di Madagaskar.
Not ké référans
Katégori:Lafrik
Trou nwè
thumb|upright=1.2|500px|Imaj similé di roun trou nwè èstélèr.
Asm
Asm-an [asm̥ ] di grèk ansyen ἄσθμα, ásthma, via laten-an asthma ki ka signifyé « rèspirasyon difisil », sa roun maladi sistenm rèspiratwar ki ka touché vwa aéryenn-yan ki enféryòr é notaman bronch-ya, ki défini kou fika oun jenn rèspiratwar pou enspirasyon-an. Maladi ka èspilké so kò pa kat mékanism karaktéristik :
Wè osi
Katégori:Maladi
Jé di kart
thumb|Jean-Baptiste, tablo di Chardin.
Èsprésyon-an jé di jart ka dézigné an menm tan :
Annan ròt domenn, oun jé di kart pouvé égalman dézigné oun ansanm di kart jéyografik oben roun ansanm di kart ki pèrforé pou trétman mékanografik.
Vitès di limyè
Vitès di limyè-a anna vid-a, kominéman noté c pou « sélérité », sa roun konstant fizik inivèrsèl é roun envaryant rélativis (vitès limit dé téyori rélativis), enportant annan di nonbré domenn di fizik-a. So valò ègzak sa 299 792 458 m/s(anviron 3 × 108 m/s oben 300 000 km/s). Soulon rélativité rèstrent, a vitès maksimal-a ki pouvé atenn tout fòrm di matchè oben d'enfòrmasyon annan linivèr-a.
Si sa vitès sa pli souvan asosyé ké limyè-a, li ka défini pli larjman vitès-a di tout partikil san lamas é dé varyasyon é di yé chan asosyé annan vid-a(menm réyonnman élèktromagnétik-ya ké onn gravitasyonèl-ya).
Zil Marianne di Nò
Zil Marianne di Nó ka fè parti di archipèl dé Marianne, annan lès di lanmè dé Filipin. Li sa sitchwé o nò di Guam, lil ké lakèl yé ka formé téritwar di pèpman chamorro, é o sid dé zil Kazan (an japonè : Kazan-rettō), andan archipèl d'Ogasawara.
New Delhi
New Delhi (hindi : नई दिल्ली, (Naī Dillī)) sa kapital-a di Enn. Nou ka aplé zabitan-yan di New Delhi, Delhiit-ya. Li ka abrité syèj di gouvèlman di Enn, Parlman, rézidans-a di prézidan ké Lakour siprenm.
New Delhi ka konstitchwé oun minisipalité di prè di 250 000 zabitan osen di Téritwar di Delhi, don li sa égalman kapital-a é ki ka konté an tou 16,3 milyon di zabitan.
Konpòrtman
Tèrm-a « konpòrtman » ka dézigné aksyon-yan di roun vivan. Nou ka itilizé li notaman an étoloji (moun ké zannimo) oben an psikoloji syantifik. I pouvé osi konsidéré kou ékivalan di kondjwit annan apròch psikanalitik.
Troub fizik
Oun troub psichik, ki pouvé fika égalman dézigné anba tèrm-yan di troub psikyatrik oben òkò di troub mantal, ka dézigné oun ansanm d'afèksyon ké troup di lorijin trè diférant ka antréné dé difikilté annan lavi-a di roun endividi, dé soufrans ké dé troub di konpòrtman. Troub psichik-ya ka touché tout popilasyon-yan, san distenksyon di sèks oben di laj. Sa troub-ya pouvé fika kronik oben pèrmanan. Endividi-a ki konsèrné, oben so pròch-ya, pouvé adrésé yé kò pou yé psikanalis, néropsikyat, psikyat, psikològ, oben médsen trétan.
Wè osi
Katégori:Maladi
Tuvalu
Tuvalu, an form long Léta di Tuvalu, an tuvaluan Tuvalu, an anglè Tuvalu é State of Tuvalu, sa roun Léta ké roun archipèl polinézyen, o sant di loséyan Pasifik.
Botanik
thumb|upright=1.5|Alégori di botanik-a.
Bontanik-a, nonmen oparanvan fitoloji, sa syans-a ki konsakré à étid-a dé véjétal (di grèk βοτανική; féminen di mo βοτανικός ki ka signifyé « ki ka konsèrnen radjé-ya, plant-ya »). Li ka prézanté plizyò fasèt ki ka rataché li o ròt syans di vivan. Botanik jénéral-a ka roukouvri taksinomi-a (dèskripsyon dé karaktèr djagnostik ké diféransyèl), sistenmatik-a (dénonmman ké klarifikasyon dé takson annan roun sèrten lòrd), mòrfoloji véjétal-a (ki ka dékri lòrgann-yan oben parti-ya dé véjétal), istoloji véjétal-a, psikoloji véjétal-a, byojéyografi véjétal-a ké patoloji véjétal-a. Sèrtenn disiplin, kou dandroloji-a, sa èspésyalizé asou roun anba-ansanm dé véjétal.
Hip-hop
Hip-hop, lanmizik rap oben lanmizik hip-hop sa roun janr mizikal ki karaktérizé pa roun ritm akonpagné di rapè di chanté. Janr-a ka dévlopé so kò antan ki mouvman kiltirèl é artistik o Étazini, atè New York, annan South Bronx of koumansman dé lannen 1970. Orijinèr dé ghetto nwè ké latino di New York, li ka répann so kò rapidman annan ansanm-an di péyi épi o monn antché o pwen di divini oun kiltir irbenn enpòrtant. Kiltir hip-hop ka konnèt plizyò disiplin : rap (oben MCing), DJing, break dancing (oben b-boying), graffiti, beatboxing.
Lyen ègstèrn
Katégori:Lamizik
Moritani
Moritani, ou Répiblik islamik di Moritani (an arab : الجمهورية الإسلامية الموريتانية), sa roun péyi di Nò-Wès di Lafrik, sitchwé ant 15 é 27 dégré di latitid nò ké 5 é 17 dégré di lonjitid wès.
New York
Wè osi
Katégori:Étazini
Konservatism
Konsèrvatism-an sa roun filozofi politik ki sa an favò dé valò tradisyonèl é ki ka opozé so kò o progrésism. Kiltir-ya ki gen yé chak dé valò diférant, konsèrvatò-ya soulon yé kiltir gen dé lòbjèktif diféran. Mè tout konsèrvatò-ya ka promouvwè défans-a (statu quo) oben routour à dé valò établi (statu quo ante). Pou Michael Freeden, konsèrvatism-an ka krè rounso an roun chanjman ki limité di sa ki sa natirèl oben òrganik. Pou konsèrvatò-ya, lòrd sosyal sa endépandan di volonté di moun.
Tèrm-an ka vini di « konsèrvé » ; di laten conservare, « mentni, obsèrvé (oun lalwa, oun koutim) » ki konpozé di servare « prézèrvé, gardé ». Byen ki sa pa fika roun idéyoloji an swé, konsèrvatism-an sa roun filozofi politik don lidé-ya sa an grann parti lyé à yé kontèks d'ègzistans. Li sa défini an parti kou sours di lasajès, byen odéla di sa ki pouvé fika démontré oben èsplisitman établi. Li ka fondé so kò asou konsèrvasyon-an di roun lòrd préétabli, soulon konvansyon-yan, yé chak à so plas.
Sen-Martin (Zantiy fransèz)
Sen Marten, an fransé Saint-Martin, sa roun téritwè fransé ki sitchwé annan Karayb-ya andan nò-a di zilé di Sen-Martin, annan Lézanti-ya, ki ka poté èstati di kolègtivité di lout-lanmè fransé dipi 15 jwiyé 2007-a.
Astéroïd
Oun astéroyid sa roun planèt minò ki sa konpozé di ròch, di métal é di laglas, é don dimansyon-yan ka varyé di lòrd-a di mèt (limit atchwèl di détèksyon) à plizyò santenn di kilomèt.
Lòské yé djamèt ka avwéziné oben dépasé 1 000 km, sa ki rarisim, yé fòrm pouvé fika èsférik é yé pouvé pran alò égalman èstati-a di planèt nenn. A ka-a di Cérès. Annan ka kontrèr-a, yé gen jénéralman roun fòrm irégilyèr é ka fè parti di laklas-a dé piti kò.
Jé di sosyété
thumb|Jé di domino
Définisyon
Byen ki li pa gen di définisyon inivèrsèl é ki konplètman satisfézant, li sa posib di tanté di an aproché so kò.
Pratik-a dé jé di sosyété sa roun aktivité lidik é lwézi ki ka déroulé so kò à plizyò an rèspèktan oun règ ki ka défini mwayen-yan, kontrent-ya ké lòbjèktif-ya à atenn o kour di parti-a. Finalité-a di sa aktivité sa divèrtisman-an ki partisipan-yan ka an rétiré an éséyan di ranpòrté parti-a.
Zil Marshall
Zil Marshall ou Marshall, an form long Répiblik di Zil Marshall, an marshallè M̧ajeļ é Aolepān Aorōkin M̧ajeļ, an anglè Marshall Islands é Republic of the Marshall Islands, sa roun Léta di Mikronézi, don endépandans-a té roukoni an 1990.
Botswana
Botswana, term tswana ki ka signifyé « péyi dé Tswana » di non di étni prensipal, an form long Répiblik di Botswana, an tswana Lefatshe la Botswana, sa roun péyi di Lafrik ostral ki pa gen laksè ké lanmè.
Not ké référans
Katégori:Lafrik
Konstitisyon
Oun konstitisyon sa roun lalwa fondamantal oben roun ansanm di prensip ki ka fiksé òrganizasyon ké fonksyonnman-an di roun òrganism, jénéralman di roun Léta oben di roun ansanm di Léta. So òbjèktif sa prézèrvasyon-an di byen komen pa prensip-ya ké bénéfis ki roukonèt di séparasyon-an dé pouvwar, pou roun joustis o pli égalitèr, pou prézervasyon-an di souvrennté nasyonal ; ki ka enkli o kalité endividjwèl di enparsyalité dé rouprézantan, pli sirman, entrisèkman ki ka évité pa so larèl-ya dé konfli d'entérè ké di kolizyon ; ki ka limité, souprimé o simyé nonm dé risk di dériv natirèl dé pouvwar san kontrol, san modératò, san kont-pouvwar : totalitarism, oligarchism, prévarikasyon, enfliyans partizann, kliyantélism, népotism, homogami oligarchik etc).
Nicolas Copernic
thumb
Nicolas Copernic (polonè : Mikołaj Kopernik[miˈkɔwaj kɔˈpɜrnik], alman : Nikolaus Kopernikus, laten : Nicolaus Copernicus Torinensis/Thorunensis/Torunensis), né lou 19 févriyé 1473 à Thorn (jodla Toruń), Pris rwayal (Rwayom di Pologn) é mò lou 24 mè 1543 à Frauenburg (égalman an Pris rwayal, Rwayom di Pologn, jodla Frombork), sa roun chanwan, médsen, matématisyen, ékonomis é astronom polonè.
Papouazi (provens endonézyenn)
Papouazi, an endonézyen Papua, sa non di roun provens d'Endonézi, sitchwé an Nouvèl-Giné oksidantal, ki li ka partajé ké ròt provens endonézyenn di Papouazi oksidantal. Li ka partajé menm non di Papouazi-Nouvèl-Giné, sitchwé asou menm zil di Nouvèl-Giné.
Papaychton
Papaychton sa roun koumin fransé, ki sitchwé annan départman-an di Lagwiyann. Vilaj-a sa sitchwé asou bò-ya di flòv Maronni-a, ki sa dayò sèl vwè di lagsé atè Papaychton.
Kapital di zétni Bonni-a, a la ki ka rézidé« Gran Man », chèf rélijyé é koutimyé dé Bonni.
Lokalizasyon
thumb|An rouj téritwè kouminal-a di Papaychton.
Koumin-an di Papaychton ka sitchwé so kò atè Lagwiyann, an Lanmérik di Sid. Li sa enstalé asou bò-ya di flòv Maronni-a ki ka délimité frontchè ké Sourinanm-an.
I pa vré di di ki Papaychton fika agsésib rounso an piròg pis ki roun pis di 31 kilonmèt ka rélyé li ké koumin-an di Maripasoula. Sa pis ka pourswiv so kò jouk zanmo-ya di Loka.
Koumin limitròf-ya di Papaychton sa Gran-Santi o nò, Sayil à lès é Maripasoula o sid.
Jéyoloji ké rélyèf
Mon Kotika, ka élvé laltitid magsimal-a di koumin-an à 722 mèt.
Klima
Klima sa di tip ékwatoryal. Tanpératir-a pa ka bokou varyé é ka rété pròch di 30°C. Lapli-ya sa abondant.
Tòponnimi
Bour-a ka aplé so kò Papaychton-Pompidouville an lònò-a di prézidan Pompidou ki té rousouvwè Gran Man ké limè Tolinga atè Lélizé an 1971.
Démografi
Lévolisyon-an di nonm di zabitan sa konnèt atravè rousansman-yan di popilasyon-an ki éfègtchwé annan koumin-an dipi 1961, pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon-an di 1946. À pati di 2006, popilasyon légal-ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa Insee-a. Rousansman-an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl, ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal-ya o kour di roun péryòd di senk lannen. Pou koumin-yan di mwen di 10 000 zabitan, roun ankèt di rousansman ki ka poté asou tout popilasyon-an fika réyalizé tout senk lannen-yan, popilasyon légal-ya dé lannen lentèrmédjèr ki fika kant à yé èstimen pa entèrpolasyon oben èstrapolasyon. Pou koumin-an, pronmyé rousansman ègzostif ki ka antré annan kad-a di nouvèl dispozitif té réyalizé an 2004.
Èspò
Klòb di foutbòl di AS Kawina té angajé pa so antrénò pou Lakoup di Lafrans. Pannan tour préliminèr-ya di Lakoup di Lafrans 2014-2015, lékip di Papaychton k'alé jouk an final dé éliminatwè di Lagwiyann. Li sa malérézman briga 4 bit à 1 pa fòrmasyon-an di US Matoury. An rézon di so anklavman, sa lékip pa ka jwé annan pyès chanpyonna.
Wè osi
Katégori:Koumin di Lagwiyann
Lafrik di Sid
Lafrik di Sid, an fòrm lonng répiblik di Lafrik di Sid, sa roun péy ki sitchwé an èstrenmité ostral-a di kontinan afriken. So kapital administrativ sa Prétorya. Li sa frontalyé bò nò ké Nanmibi, Botswannan ké Zimbabwé, épi bò nòlès ké Mozanbik épi Swazilann. Lesoto sa pou so pa roun Léta anklavé annan téritwè sidafriken-an.
Lafrik di Sid ka konté 54 milyon di zabitan an lanmotché-a di lannen 2014 ki répati an 80,2 % di Nwè, 8,8 % di Koulòré, 8,4 % di Blanng ké 2,5 % di azyatik (sibkontinan Endjen). Nasyon ké fénotip, ki varyé toubonnman, Lafrik di Sid sa ensi atè Lafrik, péy-a ki ka prézanté pi gran pòrsyon-an di popilasyon ki nonmen Koulòré, blanng ké endjen. Li souvan aplé « nasyon lark an syèl », nosyon ki envanté pa larchévèk Desmond Tutu pou déziyen divèrsité-a di nasyon sidafriken-an é ki ranplasé konsèp-a di sosyété pliral ki anplwayé présédanman pa téyorisyen-yan di apartheid (1948-1991).
Jéyografi
Frontchè térès sidafriken-yan ka atenn 5 244 km (Botswana : 1 969 km; Lesotho : 1 106 km ; Nanmibi : 1 005 km ; Mozanbik : 496 km ; Swazilann : 438 km ; Zimbabwé : 230 km).
thumb|Kart di Lafrik di Sid.
Litoral
Lafrik di Sid ka konté 2 898 km di lakot.
Lonng-an di fasad-a di Latlantik, litoral-a sa plito régilyé ké lakot-ya ka mizouré 2 798 kilonmèt. Annan Namaqualand nou ka òbsèrvé roun lèsplorasyon floral pannan roun mwè, koté pli di 4 000 lèspès véjétal ka fléri an menm tan, lys, alowès, protea, etc. ant mi out ké mi sèptanm. Sa zonn sa tré touristik. Zonn di kap di Bon Lèspérans sa prensipalman roché épi tchèk kòlonni di mancho sa enstalé laba. Nou ka trouvé égalman zilé di Fòk Robben Island ki ka akéyi tchèk fòk ki ka vini prensipalman dipi Lantargtik.
Listwè
thumb|Nelson Mandela, prézidan di Lafrik di Sid apré pronmyé lélègsyon nasyonnal ké sifraj inivèrsèl.
Koysan-yan, ki ka rougroupé Koykoy ké Bochiman, sa pronmyé zabitan-yan ki konnèt di Lafrik di Sid (40 000 anv. J.-K.).
Pronmyé pèp-ya di lanng bantou, ki ka vini orijinèlman di grassland kanmrounen atchwèl, ki ka atenn atchwèl provens-a di KwaZulu Natal bò'd lannen 500 di nou lè. Òbò Xe syèk, tchèk xhosas ka enstalé yékò annan réjyon-an di Fish River (Transkei).
An 1488 navigatò potidjé-ya Bartolomeu Dias ka atenn kap-a di Tanpèt (kap di Bon Lèspérans), ki swivi an 1497 pa navigatò potidjé Vasco de Gama ki ka lonjé lakot di Natal.
An 1657, plizyò salaryé di konpangni-a sa otorizé établi yékò définitivman annan Kap alò ki tchèk katib sa dépòrté di Batavia ké Madagaskar pou palyé mank-a di lanmen-dòv asou plas. An 1688, 2 san huguenots fransé ka roujwenn 800 administré-ya di kontwè koumèrsyal é ka fondé Franschhoek. An 1691, kòlonni-a di Kap mété an plas.
Èspò
thumb|Sidafriken-yan ké timoun sidafriken, ki grimen ké koulò nasyonnal, ki ka sélébré bò Kap latribisyon-an di koup di monn di foutbòl di 2010 pou Lafrik di Sid.
Annan donmenn èspòrtif-a, Lafrik di Sid sa sirtou konnèt pou so lékip di rigbi ké XV, ki majoritèrman jwé pa laklas-ya ézé ké blanng, ki nou ka rouprézanté tchèk jouwò tèl ki François Pienaar, Frik di Preez, Joost van der Westhuizen, André Venter, Os du Randt, Percy Montgomery, etc.
Tendai Mtawarira (pilyé) ké Bryan Habana(elyé) sa atchwèlman klasé parmi miyò jouwò-ya di monn.
Kòd
Lafrik di Sid gen pou kòd :
Hokusai
thumb|Lotoportrè, ''Mizé di Louv".
Katsushika Hokusai (葛飾 北斎?), né pronmyé jou-a di sik sègzajésimal di nòvyèm mwa di lannen métal-éné-dragon di lè Hōreki — probabman 31 òktòb 1760 atè Edo (atchwèl Tokyo) — é mouri o bonmanten-an di dis-lwityèm jou di katriyenm mwa di lè Kaei, lan II — probabman 10 mè 1849 andan men vil-a —, sa roun pent, désinatò èspésyalis di ukiyo-e, gravò é lotò d'ékri popilèr japonnè soutou konnèt anba non-an di Hokusai (北斎?), oben di so sirnon di « Vyé Fou di désen ».
Nòt ké référans
Katégori:Personalité
Bouddha
Tit-a di bouddha (tèrm sanskrit बुद्ध buddha « évéyé », partisip pasé pasif di rakaba vèrbal budh-, « ka évéyé so kò »), ka dézigné oun moun ki gen, notaman pa so sajès (prajñā), réyalizé lévèy-a, ki lé di atenn nirvāna-a(soulon hīnayāna), oben transandé djwalité samsara(Saṃsāra)/nirvana (nirvāņa) (soulon Mahāyāna). Li pouvé dézigné pa ròt kalifikatif : « Byenéré » (भगवत् bhagavat), « Sala ki venk » (जिन Jina), « Ensi-Vini » (तथागत Tathāgata).
Lalwa
thumb|Déklarasyon di sé Drwa di Wonm é di Sitwayen fransèz, ki toujou gen oun valò konstitisyonèl an [[Lafrans.]]
An drwa, lalwa (di laten lex, lejis, ki ka signifyé lalwa) sa roun règ jouridik souprêm, jénéral é empersonèl, ou ansanm ka formé dé tèl règ.
Asyri
thumb|Tchò istorik di Asiri (an rouj). Asiri sa roun ansyenn réjyon di Nò di Mézopotami-a, ki ka tiré so non di lavil-a d'Assur, di menm non ki so divinité titélèr. À partir di sa réjyon fòrmé so kò, o IIe millénaire anv. J.-K., oun rwayom ki pwisan ki ka divini plita roun anpir. O viiie é viie syèk anv. J.-K., Asiri ka kontrolé dé téritwar ki ka étann yé kò asou totalité oben asou roun parti di plizyò péyi atchwèl, kou Irak, Siri, Liban, Tirki ké Iran.
Wè osi
Katégori:Istwè
Sen-Laurent-di-Maronni
Sen-Laurent-di-Maronni (kouminéman aplé Sen-Laurent, Sen-Loran oben Senloran) sa roun koumin fransé ki sitchwé annan départman-an di Lagwiyann. An 2010, li sa dézyenm koumin ki pli péplé-a apré Kayenn.
Toponnimi
21 févriyé 1858-a, pé di tan apré konstrigsyon-an dé pronmyé karbé di pénitansyé agrikòl, pa koumandan Mélinon, vilaj-a plasé anba vokab-a « Sen Laurent », an lònò di gouvèlman di Lagwiyann di lépòk-a, Auguste-Laurent Baudin.
Sitchwasyon
thumb|An rouj téritwè kouminal-a di Sen-Laurent-di-Maronni.
Sen-Laurent-di-Maronni, lokalizé à 253 kilomèt à lwès-a di Kayenn, sa sitchwé à lanmon-an di bouchou-a di Maronni, fas à lavil sourinanmen-an d'Albina, o nò-lès di kontinan sid-anmériken. Li pa bòdé pa loséyan Atlantik-a, pas a té lotorité pénal-ya ki té lé anpéché bangna-ya ki té la di évadé yé kò pa lanmè-a.
Patché étni ka koabité laba : Kriyòl, Anmérendjen (Kalinya, Lòkonnon), Monng, Endou, Bouchinenngé (Saranmanka, Djouka, Aloukou, Paranmanka) ké métropoliten.
Koumin limitròf-ya ké Sen-Laurent-di-Maronni sa Mannan o nò é à lès-a, Gran-Santi o sid-lwès ké Apatou o nò-lwès.
Koumin-an ka enkli zilé flivyal-ya Pòrtal, di Karantenn-an épi pou Lépré.
Jeyoloji ké rélyèf
Artikilé asou roun plato kontinantal di fèb rotò, rélyèf-a di Sen-Laurent-di-Maronni sa ésansyèlman vayonnen, ké roun pwen kilminan à 100 mèt di laltitid. Valé-ya ki ka sèrpanté o milyé dé kolin sa, pou laplipa, marékajé. Sid-a di koumin-an, sa pli montangné, ké roun pwen kilminan, annan Masif-` Dékou-Dékou, à 500 mèt di laltitid.
Klima
Sen-Laurent-di-Maronni ka bénéfisyé di roun klima cho ké imid di tip ékwatoryal (tip Af soulon klasifikasyon-an di Koppen). I ka ègzisté ki roun sèl sézon annan lannen-an ké Dé pik pou présipitasyon-yan, oun gran pik o prentan o mwa di mè ké roun piti pik an livè o mwa di janvyé. Lè-a sa konstanman cho ké mwat. Sèl varyasyon-yan ki ka konnèt tanpératir-ya sa dé varyasyon journalièr ké dé minimal égal à 22 °C é dé magsimal ki konprann ant 29 °C ké 33 °C. I gen lapli tout lannen di mannyè ki abondan si byen ki kimil anniyèl-a dé présipitasyon ka atenn roun valò tré élvé (2 594,4 mm/lannen).
Rézo flivyal
Trwè sosyété, ki bazé atè Sen-Laurent, ka propozé yé sèrvis pou transpò flivyal-a, pou frèt-a é osi pou dé pasajé, asou Maronni-q, san toutfwè di lign régilyé. Piròg-ya di Maronni ka konté yé kò pa santenn. Yé ka rété sèl mwayen di transpò pou rivren-yan di flòv. Anmérendjen-yan ka navigé inikman annan lèstchwè-a asou dé piròg larj é ki ka tèrminen yé kò pa roun rot létrav. Bouchinenngé-ya, popilasyon ki ka vini dé ansyen lèsklav di Sourinanm, ka konstrwi dé piròg ki adapté o pasaj dé rapid. Étrwat é lonng, yé ka posédé dé èstrenmité kirvilign. A pou savé ki piròg ké motò épi kannon–pagé sa ornen d'antlak ki aplé tenmbé é di dékorasyon d'enspirasyon modèrn.
Transpò aéryen
Sen-Laurent-du-Maronni ka posédé roun laérodronm, laérodronm di Sen-Laurent-di-Maronni. Gras à konpangni Airguyane nou pouvé ensi an 1lèr di vòl roujwenn Maripasoula, Kayenn ké Sayil.
Anvan kolonnizasyon-an
Dé travay di fouy pèrmèt di dékouvri, an 2005, ki sit-a té tchipé anvan 7200 anvan nou lè douran Néyolitik préséranmik-a. Pa laswit-a, sit-a ka rété tchipé anvan lépòk prékolonbyen-an pa popilasyon anmérendjen-yan. Anvan fondasyon-an di laglomérasyon kolonnyal-a, li ka poté non-an di so chèf Kamalagouli. Di ansanm-an dé popilasyon anmérendjen-yan ki inisyalman enstalé à sa lépòk-ya ka rété jòdla ki étni Arawak-ya ké Kalinya-ya.
Péryòd modèrn
thumb|Piròg Bouchinenngé asou Maronni-a.
Douran xviie é xviiie syèk-ya, Maronni-a sa vwè-a di pénétrasyon di nouvèl popilasyon. O kolon éropéyen ké yé lèsklav nwè, ké alé ajouté so kò Bouchinenngé-ya, lèsklav an fwit di Sourinanm. Yé désandan ka routrouvé yé kò koté Bonni-ya, Ndjouka-ya, Paranmanka-ya ké Saranmanka. Sa kat étnik-ya ka viv annan dé kartché oben annan vilaj-ya ki ka antouré Sen-Laurent. Gran navigatò, yé sa pirogyé, ka pratiké lagrikiltir-a ké lartizannan-an.
Pronmyé bangn-an té kréyé pa lalwa-a di 26 out 1792 ki té prévwè dépòrtasyon politik-a an Lagwiyàn dé « éklésyastik ki pa sèrmanté » épi o éklésyastik ki dénonsé pou koz d'ensivism (lalwa di 23 avril 1793) é an 1795 pou ennmi-ya di Révolisyon fransé-a, mé blocus maritim-an ki enpozé pa Langlétè-a ensi ki nonbré lépidémi-ya ki té ka dévlopé té ka antrennen larè-a laplikasyon-an di sa mizou-ya.
thumb|Kanpman di sasò dilò lonng-an di Maronni-a. thumb|Kart piblisitèr à glwè-a dé mindò di Maronni.
Lariyé bò'd dilò-a, ki té ka koumansé enpé apré labolisyon-an di lèsklavaj-a, bò'd 1850, ka révolisyonnen sosyété kriyòl-a. Lèsklav-ya ki libéré ka délésé plantasyon-yan pou sasé-a dilò-a, ka krézé pronmyé min an danbwa, koté yé té roujwenn pa kriyòl-ya ki vini di Karayb-a (Lanmantinik, Lagwadloup, Ladonminik ké Sentlisi). Yé tout enstalé annan réjyon-an di Senloran, yé ka dévlopé laba koumèrs-a dilò. A disparisyon ékonnonmik-a dé Blanng kriyòl, ki rwinen pa dépa-a dé lèsklav di yé plantasyon.
Péryòd kontanporen
thumb|Blazon di Sen-Laurent-di-Maronni
Koumin sivil-a té ofisyèlman kréyé 9 novanm 1949-a é Sen-Loran ka divini chèf-lyé di larondisman. A pou savé, ki apré sa péryòd di kolonnizasyon karséral, popilasyon inisyal-a di Anmérendjen ka sibzisté ki annan Dé vilaj d'étni diféran, Lòkonnon ké Kalinya. Dipi ségon lanmotché-a di xxe syèk, yé sa piti piti entégré ké yé drwè koutimyé, mété à mal pa lévolisyon-an dé èstrigtir sosyal, ka sédé laplas-a fas o kiltir an abati é o travay salaryé.
Lyé ké monnouman
Orijinèlman konstrwi pa é pou Ladministrasyon pénitansyèr-a, bokou dé batiman ofisyèl annan lavil-a sa di roun èstil inik di larchitègtir, oun mélanj dé èstil kolonnyal é pénitansyèr. Dé brik ki fè ké latè rouj lokal-a té fabriké épi itilizé pa bangna-ya, ki té ka fourni roun mendòv gratchwi é entèrminab. Yé ka konstrwi tout roun distrik ofisyèl é administratif, ki ka koumansé pa yé prison, Kan di teanspòrtasyon-an.
Diféran laspè dé blòk di kan di teanspòrtasyon-an
thumb thumb thumb|Signatir Papillion thumb thumb