cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Atomm
redresse=1.25|thumb|Rouprézantasyon di oun atomm di hélium 4 ké roun tit koulò rozé o sant, nwayo atomik é, an dégradé di gri tout otour, niyaj élèktronik. redresse=1.25|thumb|Atomm di karbonn an sirfas di grafit obsèrvé pa mikroskòp a léfè tinèl.
Linyon éropéyen
Kiltir
Trété di Maastricht té pèrmèt à Linyon éropéyen-an d'étann so chan-yan di konpétans é di dévlopé roun politik kouminotèr ki oryanté bò'd kiltir-a. Sala ka anmòrfrézé so kò pa divèrs agsyon ké projé ki mennen asou téren k'Europeana, roun projé di bibliyotèk nimérik éropéyen, latribisyon-an di tit di kapital éropéyen di kiltir-a pou roun oben plizyò lavil chak lannen, dé lèd pou dé projé kiltirèl oben òkò Kiltir 2000, progranm-kad an matchè-a di 2000 à 2006.
Wè osi
Katégori:Linyon éropéyen
Atomm
Oun atom (grèk ansyen ἄτομος [átomos], « ensékab ») sa pi piti parti di roun kò senp pouvan konbiné so kò chimikman ké rounòt. Atom-yan sa konstitchwan élémantèr di tout sibstans solid, likid oben gazéz. Propriyété fizik ké chimik di sa sisbtans-ya sa détèrminé pa atom-yan ki ka konstitchwé li ensi ki pa aranjman tridimansyonèl di sa atom-yan.
Kontrèrman à sa ki yé étimoloji ka sigjéré, atom-yan pa endivizib, mè sa yé-menm konstitchwé di partikil sibatomik.
Mas
An fizik, lamas-a oben mas-a sa roun grandò pozitiv entrensèk di roun kò. An fizik newtonyenn, a roun grandò èstansiv, a-pou-di ki lamas-a di roun kò fòrmé di parti sa som-an dé lamas di sa parti-ya. Li sa konsèrvatris, a-pou-di ki li sa rété konstant pou roun sistenm izolé pa ka échanjé di matchè ké so anvironnman.
Lamas-a ka manifèsté so kò atravè Dé Propryété fondamantal. An mékanik èstatik, a tou dabò é istorikman oun grandò imédjatman aksésib à mizour-a, atravè pézé-a, ki ka pèrmèt di konparé lamas-a di roun sèrtenn kantité di matchè à roun lamas étalon.
Vètman
thumb|Vètman atravè dé laj (péryòd ansyenn).
Oun vètman sa roun artik di aliman ki ka sèrvi pou kouvri oun parti di kò moun. Li sa pli souvan an tisou mè matéryèl-ya ki itilizé pou so fabrikasyon ka chanjé o fil di syèk-ya. Oun vètman sa fòrtman varyé soulon kiltir-ya ké péryòd-ya di listwè: pratik (protèksyon), senbolik (signalé oun pòstir moral) oben òkò sosyal (afiché oun èstati).
Véda
thumb|Aprantisaj dé veda à Nachiyar Kovil (Tamil Nadu) an 2011. Veda (devanāgarī : वेद - sanskrit : « vizyon » oben « konésans ») sa roun ansanm di tèks ki, soulon tradisyon-an, té révélé (pa odisyon-an, Shruti) o saj endjen nonmen Rishi. Sa « konésans révélé » té transmiz oralman di brahman à brahman osen di védism, di brahmanism, é di endouism-an jouk jòdla asou roun péryòd endétèrminé.
Wè osi
Katégori:Endouism
Masédwann (péyi)
Masédwann, an form long Répiblik di Masédwann (an masédwanyen : Македонија é Република Македонија) sa roun Léta di Léròp di Sid sitchwé annan pénensil dé Balkans.
Katégori:Éròp
Nonm prémyé
Oun nonm pronmyé sa roun antché natirèl ki ka admèt ègzakman Dé divizò distenk antché é pozitif (ki sa alò 1 é li-menm). Ensi, 1 pa sa pronmyé pas li gens ki roun sèl divizò antché pozitif ; 0 ki pa plis pas li sa divizib pa tout antché pozitif-ya. Pa opozisyon, roun prodjwi di Dé antché strikman sipéryò à 1 sa nonmen konpozé. Pa lègzanp 6 = 2 × 3 sa konpozé, tou kou 12 = 3 × 4 oben 2 × 6, mè 11 sa pronmyé pa 1 é 11 sa sèl divizò di 11.
Nonm-yan 0 é 1 pa sa ni pronmyé ni konpozé. Sèrten matématisyen té ka konsidéré ròtfwè (jouk 19e syèk) 1 lou roun nonm pronmyé, mè douran koumansman-an di 20e syèk, roun consensus ki èskli définitivman so primalité.
Nonm di lò
Nonm di lò (oben sèksyon ki doré, propòrsyon doré, oben encore divin propòrsyon) sa roun propòrsyon, défini inisyalman an jéyométri kou inik rapò a/b ant Dé longò a é b tèl ki rapò di sonm-an a + b dé Dé longò asou pli grann (a) sa égal à sala di pli grann (a) asou pli pitit (b).
Nonm kompleks
An matématik, ansanm-an dé nonm konplèks sa kréyé kou ègstansyon di ansanm-an dé nonm réyèl, ki ka kontni an partikilyé roun nonm imajinèr (noté jénéralman i) tèl ki i2 = –1. (-i)2 sa osi égal à -1.
Nonm di lò
Li ka entèrvini annan konstriksyon-an di pentagonn régilyé. So propriyété aljébrik-ya ka lyannen li ké swit-a di Fibonacci é o kò kwadratik ℚ(√5). Nonm di lò ka òbsèrvé osi annan lanatir-a (tchèk filotakdsi, pa lègzanp koté kapitil-ya di tournsòl, pavaj di Penrose di kazi-kristal) oben annan tchèk òv é moniman (architektir di Le Corbusier, mizik di Xenakis, lapentir di Dalí).
Nonm kompleks
Tout nonm konplèks pouvé ka ékri so kò anba fòrm-an a + ib koté a é b sa dé réyèl.
Atéyism
O koumansman di xxie syèk, atéyism-an sa défini, notaman, kou absans-a oben roufi-a di tout krwayans an tchèk divinité ki sa fika, oben kou roun atitid sosyal oben politik, oben oun dòktrin ki ka nyé ègzistans-a di tchèk bondjé ki sa fika. Tèrm-an ka opozé so kò kidonk o téyism é sa à distengé di agnotisism-an.
Até-ya sa pafwè viktim di diskriminasyon, menm annan dé péyi dévlopé ké layik.
Kontinan
thumb|Kart animé montran diféran sistenm-yan di kontinan. Mo kontinan ka vini di laten continere pou « tchenbé ansanm », oben continens terra, « latè ki ka kontinwé ». O sans pròp, sa tèrm ka dézigné oun vas étandou ki ka kontinwé di sòl à sirfas-a di glòb térès. Soupannan, définisyon jéyografik-a sa souvan amandé soulon dé kritèr ki ka fè apèl à dé zabitan istorik ké kiltirèl. Nou ka routrouvé ensi sèrten sistenm di kontinan ki ka konsidéré Éròp-a ké Azi-a kou Dé kontinan, alò ki Érazyenn-an ka fòrmé ki roun étandou di latè.
Mounité
thumb|right|Chéma di oun rouprézantan di mounité, ki ka fè parti di mésaj di Arecibo transmi an 1974. Éléman  asou so gòsh ka rouprézanté tay mwayenn di oun wonm : 1764 mm. Éléman asou so drèt ka koresponn a tay di popilasyon moun di lépòk, kodé asou 32 bits, swa 4 292 591 583.
Kontinan
Wè osi
Katégori:Kontinan
Mounité
Mounité-a sa an menm tan oun ansanm dé endividi ki ka aparténi à lèspès moun mè ki osi karaktéristik partikilyé ki ka défini aparténans-a à sa ansanm.
Mounité-a ka réyini osi sèrten dé trè di peèrsonalité di roun endividi ki, pa légzanp, ki ka anplifyé kalité-ya oben valò-ya ki konsidéré kou ésansyèl pou moun-an, tèl ki labonté, jénérozité-a.
Masonnri
thumb|Zouti anblématik di mason, triyèl.
Masonnri-a sa lar-a di bati roun konstriksyon pa asanblaj di matéryèl élémantèr, ki lyannen oben awa pa roun mòrtché. A lar-a di mason pa définisyon mè osi rézilta-a di so travay.
An Frans, masonnri tradisyonèl-a sa aplé limousinaj.
Pa ègstansyon, nou ka asosyé osi anba tèrm-an « masonnri » travay-ya d'abiyaj dé ansanm : poz d'andjwi, di karlaj, etc., ki, an plis di yé lòbjèktif èstétik, ka partisipé à tchenbé-a di ansanm-an fas o agrésyon èstèrn (limidité, jèl, etc.). Oun prodjwi ki ka rouflété di plis an plis sa asosyasyon sa èstik d'akrilik ki ka ranplasé èstik tradisyonèl-a ki fè à partir di cho. I ka ègzisté osi tadelakt-a, roun andjwi di définisyon ki lis d'entéryò, ki gen kou lorijin Afrik di nò é ki sa konpozé di cho, di silis, di lapoud di marb.
Jé olenpik
Jé olenpik-ya (aplé osi JO-ya, Jé-ya, Olenpyad-ya oben òkò Olenpik-ya; an anglé : Olympic Games oben Olympics; an grèk ansyen : οἱ Ὀλυμπιακοὶ ἀγῶνες (hoi Olympiakoì agônes), an grèk modèrn : Ολυμπιακοί αγώνες (Olympiakí agónes), également Oλυμπιάδα (Olympiáda), ki lé di Olenpyad) sa roun évènman entèrnasyonal majò, ki ka rougroupé spòr-ya di lété ké di livèr, okèl dé milyé di atlèt ka partisipé atravè diférant konpétisyon.
Jé olenpik-ya ka tchenbé yé kò tou lé kat lan, lannen pèr-ya, an altèrnan Jé olenpik di lété ké Jé olenpik di livèr.
Konsèy réjyonnal di Lagwiyann
Konsèy réjyonnal di Lagwiyann sa ansyen lasanblé délibéran di réjyon-an di Lagwiyann. An désanm 2015, li sa ranplasé pa lasanblé di Lagwiyann.
Listwè
An vèrti di roun lalwa òrgannik é di roun lalwa òrdinèr an dat di 27 jwiyé 2011, Lagwiyann ka divini roun kolègtivité téritoryal inik ki doté di roun lasanblé. Sa dannyé sa éli an désanm 2015 é ka sibsititchwé so kò o konséy réjyonnal é o konséy jénéral.
Konpozisyon
Konsèy réjyonnal-a sa konpozé di 31 manm, ki éli o sifraj inivèrsèl pou sis lannen.
Wè osi
Katégori:Lagwiyann
Nonm rasyonèl
Chak nonm rasyonèl pouvé ékri so kò di roun enfinité di mannyè diférant, kou 1/2 = 2/4 = 3/6 = etc. Mè i ka ègzisté roun fòrm priviléjyé, lò a é b pa gen di divizò komen ant ki 1 (yé sa pronmyé ant yé). Tout nonm rasyonèl ki pa nil ka posédé ègzakman oun sèl fòrm di sa tip ké roun dénominatò pozitif. Nou ka palé alò di fraksyon irédiktib.
Dévlopman désimal-a di roun nonm rasyonèl sa toujou péryodik o bou di roun sèrten désimal (pa lègzanp annan ka-a di roun ékritir désimal ki fini, rajou-a di zéro ka asiré péryodisité-a).
Jé vidéo
Oun jé vidéyo sa roun jé élèktronik ki doté di roun entèrfas itilizatò ki ka pèrmèt oun entéraksyon di moun lidik an jénéran oun routour vizwèl asou roun dispozitif vidéyo. Jouwò-a di jé vidéyo ka dispozé di périférik pou aji asou jé-a ké pèrsouvwè konsékans-ya di so zak asou roun anvironnman virtchwèl. Mo-a « vidéyo » annan jé vidéyo-a ka fè tradisyonèlman référans à roun dispozitif d'afichaj di tram, mè à laswit-a di vilgarizasyon-an di tèrm i ka enpliké atò tout tip di dispozitif d'afichaj.
Sistenm élèktronik-ya ki itilizé pou jwé à dé jé vidéyo, ki konnèt anba non-an di plat-fòrm, pouvé fika osi byen di gro òrdinatò, ki di piti aparèy pòrtab, tèl ki bòrn-an d'arkad, konsòl-a di jé vidéyo, òrdinatò pèrsonèl oben òkò smartphone.
Jédi
Jédi sa katriyèm jou di lasimèn sivil annan plizyò péyi. Li sa senkyèm di lasimèn krétyenn, di lasimèn jwiv é di lasimèn mizilmàn. I ka siksédé mèrkrédi é ka présédé vandrédi.
Nòrm ISO ka kodé jédi pa chif 4. Oun nòrm résant ISO 8601 ka dézigné jédi kou milyé di lasimèn. Sé jédi di roun lannen ka déterminé nimérotasyon di sé simèn : simèn 1 sa prémyé ki ka konténi oun jédi.
Mouvman (mékanik)
Oun mouvman, annan domenn-an di mékanik-a (fizik), sa déplasman-an di roun kò pa rapò à roun pwen fiks di lèspas-a ki nonmen référansyèl à roun moman détèrminé. Mouvman-an sa pli èspésifikman lòbjè di sinématik-a é di dinamik-a.
Nou ka karaktérizé roun mouvman pa so trajèktwè é évolisyon-an di so vitès pa lègzanp :
Mouvman absoli é rélatif
An fizik Newtonyenn, nou ka distengé :
Auguste
thumb
Nonm réyèl
An matématik, oun nonm réyèl sa roun nonm ki pou fika rouprézanté pa roun parti antché é roun lis fini oben enfini di désimal. Sa définisyon ka apliké so kò donk o nonm rasyonèl, don désimal-ya ka répété so kò di fason péryodik à partir di roun sèrten ran, mè osi à ròt nonm ki nonmen irrasyonèl, tèl ki rakaba karé di 2, π é e.
Auguste
Auguste (Augustus), né anba non-an di Caius Octavius 23 sèptanm 63 anv. J.-K. atè Rome, dabò aplé Octave épi ka divini Octavien, ka poté non-an di Imperator Caesar Divi Filius Augustus à sortie lanmò 19 out 14 ap. J.-C. atè Nola. Li sa pronmyé anprò romen, di 16 janvyé 27 anv. J.-K. o 19 out 14 ap. J.-K.
Isou di roun ansyenn é rich fanmi di rang ékès ka apartni à gens plébéyenn-an dé Octavii, li divini tiboug adòptif posthume di so gran-tonton matèrnèl Jules César an 44 anv. J.-K., enpé aprè asasina di sa dannyé.
Sent-Ampir romen jermanik
thumb|Téritwar di Sent-Ampir di 962 a 1806
Sen-Anpir romen sa roun rougroupman politik, jòdla disparèt, di latè d’Éròp ògsidantal ké santral o Mwayen Laj, dirijé pa Anprò dé Romen. I té ka konsidéré so kò, di xe syèk jouk so souprésyon o koumansman di xixe syèk pa Napoléon, kou kontinwatò léjitim di Anpir di Ògsidan dé Carolingiens, mè égalman di Anpir romen. Adjèktif Sen ka aparèt ki anba règn di Frédéric Barberousse (atèsté an 1157) pou léjitimé pouvwar di mannyè divin.
Annèks
Katégori:Mwayen-Aj
Avortman
Avòrtman-an ka défini so kò kou entéripsyon-an di processus di jèstasyon, a dévlopman-an ki ka koumansé à konsèpsyon pa fékondasyon-an di roun ovil pa roun spèrmatozoyid ki ka fòrmé ensi roun dizé, ki ka pourswiv so kò pa krwasans-a di anbriyon, épi di fœtus, é ki achévé so kò nòrmalman à tèrm pa nésans-a di roun nouvèl endividi di lèspès-a. Sa entéripsyon ki pouvé fika provoké oben spontané.
Tèrm-an d'avòrtman ki ka konsèrné tout lèspès vivipar-ya. Li pouvé antréné, oben pa, lanmò-a di fœtus ké so èspilsyon imédjat.
Mousk
Mousk-a sa roun lòrgann ki konpozé di tisou ki mòl, ki routrouvé koté zannimo-ya. Sa lòrgann sa konpozé di tisou miskilèr é di tisou konjonktif (+ véso sangen + nèrf). Sélil miskilèr-ya (konpozan tisou miskilèr) ka konténi dé filaman protéyik d'aktin é di myozin ki ka glisé roun-yan asou ròt-ya, ki ka prodjwi roun kontraksyon ki ka modifyé an menm tan longò-a ké fòrm-an di sélil-a. Mousk-ya ka fonksyonnen pou prodjwi di lafòs-a ké di mouvman. Yé sa prensipal rèsponsab di mentchen é di évolisyon-an di pòstir-a, di lokomosyon-an, ensi ki di mouvman dé lòrgann entèrn, tèl ki kontraksyon-an di tchò ké sirkilasyon-an dé aliman annan sistenm dijèstif-a pa péristaltism.
Avicenne
thumb|Ibn Sina (Avicenne) - minyatir persann.
Abu 'Ali al-Husayn Ibn Abd Allah Ibn Sina, nonmen Avicenne, oben Ibn Sīnā (an persan : ابن سینا), né 7 out 980 atè Afshéna, prè di Boukhara, annan provens-a di Gran Khorasan(atchwèlman an Ouzbékistan) é mouri an jen 1037 atè Hamadan (an Iran), sa roun filozòf é médsen médjéval persan, di rélijyon musulman. Rédijan an arab, i té ka entérésé so kò à di nonbréz syans, kou astronomi-a, alchimi-a, épi psikoloji-a.
So disip té ka aplé li « Cheikh el-Raïs », prens dé savan, pli gran-an dé médsen, Mèt pa éksélans, trwazyèm Mèt-a (aprè Aristote é Al-Fârâbî).
Wè osi
Katégori:Filozòf
Mouvman di sé drwa sivik
Mouvman dé drwè sivik ka référé abitchwèlman so kò o mouvman éponim o Étazini annan lannen-yan 1950-60, anba présyon-an dikèl ségrégasyon rasyal-a té aboli, tandi ki Nwè amériken  té òbténi jwisans-a di yé drwè sivik élémantèr (an partikilyé pa Civil Rights Act ké Voting Rights Act). An roun sans pli étandou, nou pouvé kalifyé di « mouvman dé drwè sivik » tout mouvman sosyal ki ka vizé à obténi, di roun mannyè oben di rounòt, rèspé dé drwè sivik enparti à chak sitwayen di roun péyi.
Paragwé
Paragwé an fòrm lonng Répiblik di Paragwé (an gwaranni Paraguái, an èspangnòl República del Paraguay) sa roun péy di Lanmérik di Sid san lagsé ké lanmè. So téritwè ka konté 2 réjyon diféran ki séparé pa larivyè Paragwé : pati oryantal-a, ki sa pli péplé-a, ké ògsidantal-a, ki ka entégré Chaco Boreal oben Gran Chaco (Chaco sa roun réjyon natirèl ki ka étann so kò di Labolivi santral-a à Larjantin sèptantriyonnal-a enkli). Antouré pa Brézil, Labolivi épi Larjantin, Paragwé ka tchipé so kò roun sipèrfisi di 406 752 km2, so popilasyon sa di 6 862 812 an jwiyé 2016, san konté roun djaspora di santenn di milyé Paragwéyen, notanman an Larjantin, koté li sa souvan ka fè souch. So kapital sa Asunción.
Jéyografi
thumb|Zimaj satélit di Paragwé.
Topografi ké lidrografi
Pwen kilminan-an sa Cerro San Rafael, di 850 mèt di laltitid. Pwen-an ki pli ba ka sitchwé so kò o pwen di konfliyans ant Paragwé ké Paraná, 2 pli gran kour dilo, à 40 m di laltitid anviron. Sirfas-a irigé di Paragwé sa èstimen à 670 km2 (data di 1993). Flòv Paragwé ka divizé so kò an 2 pati, Paragwé oryantal ké Paragwé ògsidantal.
Di xvie o xviiie syèk
Listwè kòlonnyal-a di Paragwé tré konpliké an konparézon di sa-a di ròt pati di Lanpir èspangnòl-a dé « Lenn ». Asunción té dabò fika roun pòs vansé pou Buenos Aires, épi sa plas fòrt té détrwi pa dé Endjen. Dabò pwen di dépa di lèspédisyon à sasé-a dilo dé Enka, ki ka konstaté ki ròt èspangnòl té atenn sa lòbjègtif, li divini sant administratif ké baz-a di konkèt di roun gran pati di basen di Rio de la Plata. Li konstitchwé jouk koumansman di xvie syèk « provens Jéyan dé Lenn » pa défo, mé té rapidman démanbré.
Di xixe syèk à jòdla
Roun « cuartelazo », lokipasyon di kartché jénéral militèr atè Asunción annan lannwit di 14 o 15 mé 1811 pa tchèk dizenn di wonm, rétni kou dat ofisyèl di proklanmasyon-an di lendépandans. An réyalité, proklanmasyon-an di 1811 ka aléjans pou Lèspangn rwèyèl. A ki 1e ògtòb 1813 ki lendépandans san pyès référans di aléjans èstéryò ké fika proklanmen ma Kongré-a ki té konvoké pou 30 sèptanm. Ensi, 16 mè 1811, oun triumvirat, ki té ka konprann fitir dògtò Francia, é ki té konstitchwé à laswit-a di lokipasyon-an di kartché jénéral, ki té pran pozisyon à à léga di Junte-a ki établi so kò atè Buenos Aires, « ki ka toujou roukonnèt malòré souvren anba lospis-ya dikèl nou ké viv (Ferdinand VII), nou ki ka ini é ki ka konfédéré ké lavil-a di Buenos Aires li-menm », etc.
Lanng
Atè Paragwé, i ka ègzisté 2 lanng ofisyèl : gwaranni ké èspangnòl (kastiyan). Paragwé sa roun dé rar péy di Lanmérik laten-an koté lanng endijenn sa roukonnèt dipi lontan : li sa lanng nasyonnal dipi 1967, é lanng ko-ofisyèl dipi 1992. Anfen, dipi 1994, roun plan nasyonnal di lédikasyon ka vizé à ansenyen 2 lanng à tout Paragwéyen-yan.
Kiltir
Kiltir-a di péy sa rélativman métisé, pèp orijinèr-ya sa fyèrté di péy.
Popilasyon paragwéyen-an sa milti-étnik ké dé Anmérendjen, dé Métis, dé Éropéyen é dé Azyatik. Lanng prensipal-a sa èspangnòl-a, byen ki gwaranni sa osi lanng ofisyèl-a. An rézon di kiltir diféran, Paragwé-a ka jwi di roun gran divèrsité annan dé donmenn kou lar, tchwizin, litératir ké lanmizik.
Patrimwenn
Misyon jézwit-ya di Santisima Trinidad de Parana é Jesus de Tavarangue, sa sèl lyé ki klasé o patrimwenn mondjal-a di Unesco-a.
Kontrol di sé nésans
thumb|Oun sant di planifikasyon fanmilyal an Malézi, an 2005.
Kontrol dé nésans  sa ansanm-an dé divèrs politik gouvèlmantal nasyonal oben étatik ki ka vizé à modifikasyon-an di to di fékondité di roun péyi. I ka fè parti di planifikasyon fanmilyal-a.
Laksè-a à kontrasèpsyon-an, é menm à entéripsyon volontèr di grosès, ka pèrmèt di rédjwi sa to. Laksè-a à prokréyasyon-an ki médikalman asisté ka pèrmèt di ogmanté li.
Sent-Hélène, Asansyon é Tristan da Cunha
Sent-Hélène, Asansyon é Tristan da Cunha (an annglé Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha), sa roun téritwar britanik di lout-lanmè sitchwé andan loséyan Atlantik. Li sa konpozé di lwit zil, don lil di Sent-Hélène, prensipal-a di ant yé. Siperfisi térès total di téritwar sa di 410 km2.
Senjòrj
Senjòrj (nonmen lokalman Senjòrj-Loyapòk) sa roun koumin fransé, ki sitchwé annan départman-an di Lagwiyann.
Lokalizasyon
thumb|An rouj téritwè kouminal-a di Senjòrj-Loyapòk.
Senjòrj sa roun koumin di Lagwiyann, an Lanmérik di Sid, ki sitchwé à 189 km pa larout o sid-lès di Kayenn. Li ka trouvé so kò asou lariv gòch-a di Loyapòk, flòv-a ki ka konstitchwé frontchè-a ké Brézil-a don bouchou-a ka trouvé so kò à 60 km pli o nò. Koumin brézilyen-an di Oiapoque ka fè li fas, asou lariv opozé.
Klima
Klima sa di tip ékwatoryal. Li ka karagtérizé so kò pa 2 sézon prensipal, roun sézon imid aprògsimativman di désanm à jwiyé, ké roun sézon sèk di out à novanm. Tanpératir mwéyen-an sa di 26,9 °C. A roun klima cho mé imid, sa ki ka bay lenprésyon-an di mwétò. Présyon atmòsférik-a sa toujou ba. Van-yan sa rar. Lapli-ya près kotidjennman an sézon imid pou roun total anniyèl di anviron 3 400 mm. Lè cho ka charjé so kò an limidité é ka konnèt oun mouvman asandan. Ké laltitid-a, i ka prodjwi so kò roun roufrédisman ki ka provoké dé lapli ki souvan vyolan.
Kour dilo-ya ganyen souvan dé débi enpòrtan. Sòl-ya sa lésivé é ka bay larjil latéritik-a di koulò rouj (akoz di prézans-a di ògsid di fèr), ròt minéral solib-ya (an partikilyé baz-ya) ki té antrennen. A jénéralman dé sòl pov. So véjétasyon natirèl sa danbwa dans (oben lajenng).
Vwè routché
Lavil-a sa désèrvi pa larout nasyonnal 2 dipi 2003. Anvan Senjòrj té izolé é donk inikman agsésib an lavyon. Linik lagsé routché-a té roun mové lapis koté brézilyen ki nou té ka atenn apré franchisman di Laprouwag an bak. Konstrigsyon-an di pon asou Loyapòk ant Brézil ké Senjòrj-Loyapòk sa tèrminen dipi jwiyé 2011, mé li fika inogiré ki 18 mars 2017, ki louvri 20 mars 2017 ké kanmiyon, bis ké tagsi pa pwé toujou anprenté li.
Tranpò aéryen
Laérodronm di Senjòrj-Loyapòk, ki pannan bokou lannen sèrvi di lyannaj ké Kayenn, pli fika otorizé o lavyon dipi fronmitir di lapis-a, men li toujou rété itilizab pou lélikòptèr-ya.
Lirbannism
Nou ka routrouvé roun èstil kriyòl annan diféran batiman ké roun èstil modèrn é épiré pou batiman administratif-ya.
Tòponnimi
Non-an di koumin-an ka provni di 2 konpozan ki sa di roun pa prézans-a di Loyapòk é di ròt pa, oun rézon istorik. Lò di konstrigsyon-an di légliz di vilaj sa lédifis rélijyé té bay so non o vilaj. Bangna-ya té dékouvri lò di krézman dé fondasyon roun pyès di lanmonnen olandé ki ka rouprézanté Sen Jòrj.
Listwè
Vilaj-a ka dwèt so lorijin à kréyasyon-an o xixe syèk di roun bangn don li ka sibzisté pyès tras atchwèl, kontrèrman à sa-a di montangn di lajan. Annéfè, sa fika èspliké pa fèt-a ki li té antchèrman konstrwi an bwa. Légliz di vilaj sa sèl tras vizib di travay di sa fòrsa-ya di Répiblik-a.
Démografi
Lévolisyon-an di nonm di zabitan sa konnèt atravè rousansman-yan di popilasyon-an ki éfègtchwé annan koumin-an dipi 1961, pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon-an di 1946. À pati di 2006, popilasyon légal-ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa Insee-a. Rousansman-an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl, ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal-ya o kour di roun péryòd di senk lannen. Pou koumin-yan di mwen di 10 000 zabitan, roun ankèt di rousansman ki ka poté asou tout popilasyon-an fika réyalizé tout senk lannen-yan, popilasyon légal-ya dé lannen lentèrmédjèr ki fika kant à yé èstimen pa entèrpolasyon oben èstrapolasyon. Pou koumin-an, pronmyé rousansman ègzostif ki ka antré annan kad-a di nouvèl dispozitif té réyalizé an 2007.
Wè osi
Katégori:Koumin di Lagwiyann
Maròk
Maròk (an arab : « المغرب », al-Maġrib ; an bèrbèr : « ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ », l-Meġrib), oben dipi 1957, an fòrm lonng rwéyonm di Maròk, ròtfwè Lanpir chérifyen, sa roun Léta initèr réjyonnalizé ki sitchwé an Lafrik di Nò. So réjim politik sa roun monnarchi konstitisyonnèl. So kapital sa Rabat é so pli gran lavil Kazablanka.
Jéni mékanik
Jéni mékanik ka dézigné ansanm-an dé konésans ki lyannen à mékanik-a, o sans fizik (syans dé mouvman) é o sans tèknik (étid dé mékanism). Sa chan di konésans ka alé di konsèpsyon-an di roun prodjwi mékanik o résiklaj di sa dannyé an pasan pa fabrikasyon-an, mentnans-a, etc.
Maròk
Prélistwè ké protolistwè
Pronmyé tras-ya di roun prézans di onmonnidé asou téritwè maroken-yan ka daté di anviron 700 000 lannen. Di sa péryòd ki nonmen acheuléenne, nou té routrouvé roun sèrten nonm di zouti, notanman annan plenn-an di Chaouwiya é pli présizéman òbò laglonmérasyon kazablanké-a. Apa zoutiyaj-a, nou dékouvri roun sèrten nonm di fragman di moun notanman annan karyèr Thomas, bò'd Kazablanka (mandiboul, magsilyèr ké fragman krannyen d'Homo erectus).
Maròk endépandan (dipi 1956)
Maròk-a pran so lendépandans 2 mars 1956 é ka trouvé sokò konfronté dipi lò ké patché zanjé di lòrd politik, ékonnonmik ké sosyal (parachèvman di lentégrité téritoryal-a ké èstabilizasyon-an di sitchwasyon entéryò-a). An 1961, désè-a di Mohammed V, ki té dannyé soultan-an di Lanpir chérifyen ké pronmyé-a di rwè-a di Maròk modèrn (tit di rwè jouk sa-a di siltan an 1957), ka lésé tronn-an pou so tiboug Hassan II ki divèt roulévé dèlò roun ansanm di défi, konsolidé so pouvwè épi asiré laplas di Maròk annan kontègs mondjal-a di lagèr frèt-a é di dékòlonnizasyon-an.
Plenn
thumb|Plenn di Doukkala-ya.
Sa plenn-yan gen souvan bidim étandou, ki ka étiré yékò di montangn-yan di Rif jouk Mwéyen Latlas. Basen-yan di Sebou(36 000 km2) sa konpozé di ba plato, di kour dilo, tchèk kolin ké plenn fèrtil ki ka pèrmèt kiltir-a di plizyò aliman. Annan plenn-an di Gharb, nou ka trouvé tchèk chan di bétrav soukriyè, douri, di kannsouk ké tabak. Sa plenn ka distengé sokò ké ròt-ya pa prézans-a di danbwa di Maâmora koté nou ka fè lèsplwatasyon-an di chenn lyèj ké lékaliptis.
Kòd
Maròk gen pou kòd :
Jéni jénétik
Jéni jénétik sa roun processus ki ka modifyé konstitisyon di roun òrganism an soupriman oben an entrodjwizan di ADN-an pouvé fika entrodjwi dirèkman annan òrganism lot oben annan roun sélil ki sa answit fizyonnen oben ibridé ké lot-a. Sala ka roupozé so kò asou dé tèknik roukonbinant di asid nikléyik pou fòrmé di nouvèl konbinézon di matéryèl jénétik éritab swivi di enkòporasyon-an di sa matéryèl swé endirèkman atravè roun sistenm vèktò oben dirèkman pa mikro-enjèksyob, makro-enjèksyon obeb mikro-ankapsilasyon.
Li gen souvan pou lòbjèktif modifikasyon-an dé jénotip, é kidonk dé fénotip.
Partaj di Afrik
Pataj di Afrik ka dézigné processus di konpétisyon téritoryal ant pwisans éropéyenn-yan an Afrik, parti di mouvman jénéral di kolonizasyon di finisman-an di xixe syèk (prensipalman ant 1880 é Pronmyé Lagèr mondjal). Dé prensipal péyi éropéyenn-yan ki konsèrné té Lafrans ké Rwayom-Ini. Almagn, Itali, Portigal, Bèljik ké Èspagn té osi partisipé, mè di fason mwen enpòrtant é souvan pli tardiv.
A douran sa tchèk lannen-yan ki té fòrmalizé annan yé grann lign di nonbré téritwar afriken atchwèl. Sa divizyon té souvan senbolizé pa Konférans di Berlin (1884-1885), menm si sa konférans pa téfè ki fiksé dé règ é pa té prosédé o pataj.
Mouvman sosyal
Nosyon di mouvman sosyal défini di mannyè diférant sélon disiplin-ya.
Annan listwè, li sa ansanm di sé événman o kour dikèl serten group (kou dé klas sosyal) ka sasé a modifyé organizasyon di sosyété an fonksyon di yé idéal : répartisyon di sé richès é di pouvwar politik, progrè sosyal.
An politik, é pa métonymi, oun mouvman sosyal sa oun sòm di aksyon ki lé konkrétizasyon di sa volonté di progrè sosyal.
Katégori:Mouvman sosyal
Avril
thumb|Avril, ekstrè di Très Riches Heures du duc de Berry (vers 1410-1416), mizé Condé, ms.65, f.4.
Avril sa katriyèm mwa di sé kalandriyé julyen ké grégoryen. A lorijin, a té dézyèm mwa di kalandriyé romen.
Konésans
Konésans-a sa roun nosyon o sans miltip, an menm tan itilizé annan langaj kouran é òbjè di étid pousé pa dé syans kognitiv é dé filozòf kontanporen.
Gnoséyoloji-a ka akimilé konésans-a an jénéral, démenm ki syans-a ka akimilé konésans syantifik.
Konésans-yan, yé natir ké yé varyété, fason-an don li sa akiz, yé processus di akizisyon, yé valò ké yé rol andan sosyété moun-yan, sa étidjé pa roun divèrsité di disiplin, notaman filozofi-a, épistémoloji-a, psikoloji-a, syans kognitiv-ya, antropoloji-a ké sosyoloji-a.
Zététik-a sa roun mizalépròv di roun konésans.
Lyen ègstèrn
Katégori:Konésans Katégori:Épistémoloji
Vénis (planèt)
thumb|Vénis an vrè koulò wè pa Mariner 10.
Planèt Vénus-a té batizé di non di déyès Vénus-a di mitoloji romenn-an.
Prézantasyon jénéral
Distans-a di Vénus o Solèy sa konpriz ant 0,718 ké 0,728 UA, ké roun péryòd òrbital di 224,7 jou. Vénus sa roun planèt télirik, kou sa égalman Mercure, Latè-a ké Mars. Li ka posédé oun chan magnétik trè fèb é pa gen pyès satélit natirèl.
Wè osi
Katégori:Planèt
Mozanbik
Mozanbik, an fòrm lonng Répiblik di Mozanbik, an potidjé Moçambique é República de Moçambique, sa roun Léta ki sitchwé asou kot oryantal di kontinan afriken.
Katégori:Afrik
Sentlisi
Sentlisi, an annglé Saint Lucia, sa roun Léta ensilèr di Lézanti-ya, sitchwé asou bò oryantal-a di lanmè dé Karayb.
Sentir di astéroïd
thumb
Sentir prensipal d'astéroyid (pafwè jis sentir d'astéroyid oben sentir solèr ki sitchwé ant òrbit-ya di Mars ké Jupiter. Li ka konténi oun gran nonm d'astéroyid.
Mousinéri-Tonnégrann
Mousinéri-Tonnégrann sa roun koumin fransé di réjyon-an di lout-lanmè di Lagwiyann.
Li ka konpozé so kò di 2 bour distenk : Mousinéri ké Tonnégrann.
Sentir di astéroïd
Tèrminoloji
Sentir d'astéroyid sa pafwè présizé « sentir d'astéroyid prensipal » lòské a di distengé di dé ròt sentir analòg di Sistenm solèr. Tout astéroyid-ya di sa sentir sa dé piti kò di Sistenm solèr, à èsèpsyon-an di Cérès, ki sa roun planèt nenn.
Mousinéri-Tonnégrann
Lokalizasyon
thumb|An rouj téritwè kouminal-a di Mousinéri-Tonnégrann.
Koumin-an ka sitchwé so kò atè Lagwiyann, asou kontinan-an di Lanmérik di Sid. Li sa antouré di larivyè é di mangròv.
Koumin limitròf-ya ké Mousinéri-Tonnégrann sa o nò Makourya, à lès Matouri, o sid Roura, é à lwès Kourou.
Zanmo oben kartché
Otour di Mousinéri-Tonnégrann ka ègzisté plizyò zanmo oben kartché : Château d'Eau, Karapa, Quesnel, Risquetout, Champs-Virgile, Kalani, Desflot, Garin, Bannann.
Lidrografi
Kour dilo-a ki ka travèrsé Mousinéri sa larivyè Mousinéri. Tourism-an ka pèrmèt di dékouvri so péyzaj bwazé, so mangròv-ya ké so park à zwit, (zwit di pativyé (Crassostrea rhizophorae Guilding), lanblenm di Mousinéri é linik park di lostréykiltir di départman.
Klima
Klima sa di tip ékwatoryal (Af annan klasifikasyon-an di Köppen) pannan tout lannen-an.
Vwè di kouminikasyon ké transpò
thumb|Lari prensipal Félix-Éboué di Mousinéri.
I ka ègzisté 2 mwéyen di randé so kò di Kayenn, chèf-lyé atè Mousinéri.
Pannan ségon simès di 2010, oun bis di TIG té ka asiré lign-an ant Mousinéri ké Pwent Libèrté-a (òbò di flòv bò di Kayenn). Sa lign malérézman té siprimen koumansman novanm 2010.
Koran
thumb|Koran
Mousinéri-Tonnégrann
Vwè di kouminikasyon ké transpò
An désanm 2013, 1'òt lign, d'Agglobus, té kréyé asou trajé Galion, Tonnégrann, Mousinéri jouk marché o frwi di Kayenn.
Koran
Koran-an (an arab : القُرْآن, al-Qor’ân?, ki ka signifyé « résitasyon-an ») sa tèks sakré-a di islam-an. Pou musulman-yan, li ka roupran palò di Bondjé. Sa Liv ka rété pronmyé é pli ansyen dokiman litérèr, konplè ké otantik ki konnèt an arab jouk jòdla alò ki tradisyon musulman ka prézanté li kou pronmyé ouvraj an arab « klèr » oben « pir », ké karaktèr èspésifik d'inimitabilité annan bèlté-a ké annan lidé-ya.
Wè osi
Katégori:Islam
Mousinéri-Tonnégrann
Tòponnimi
Mousinéri-Tonnégrann té ka aplé so kò ròtfwè Viriot. Sa mo sa roun patronnim orijinèr di départman fransé dé Voj an Lorenn. A roun ipokoristik (diminitif) di ansyen prénon Viry, li-menm varyan di prénon Jil(Gilles).
Koumin-an té ka poté non-an di Tonnégrann-Mousinéri di 1969 à 1994.
Non-an di Tonnégrann sa roun défòrmasyon-an di lèsprésyon « Tonnè ka grondé ».
Listwè
Asou téritwè kouminal-a nou ka trouvé bangn dé Annanmit, koté té fika dépòrté prizonnyé endochinwè-ya, bò'd 1930.
Lyé ké monnouman
thumb|Légliz Saint-Jean-Baptiste. thumb|Légliz Saint-Louis.
Tchwizin di Mousinéri-Tonnégrann
Bour di Mousinéri konnèt pou so fanmé zwit-ya é sa-a di Tonnégrann pou so krab.
Wè osi
Katégori:Koumin di Lagwiyann
Partikil soubatomik
Oun partikil sibatomik sa roun konpozan di matchè-a. Li gen roun tay enféryò à sa di roun atom. Nou ka distengé partikil élémantèr-ya dé partikil konpozit. Branch-a di fizik-a ki ka étidjé yé sa aplé fizik-a dé partikil.
Natir
Sasé asou asou partikil sibatomik pèrmèt di mété an évidans :
Sètenn partikil sibatomik sa dit élémantèr lòské o èstad atchwèl di sasé pa té pouvé idantité yé roun èstriktir entèrn.
Parténon
thumb|Fasad wès di Parténon
Parthénon-an — grèk ansyen : Ὁ Παρθενών / Parthenṓn (à lorijin jénitif pliryèl di παρθένος, non féminen, « jen tifi, vyèrj »), litéralman « “lasal”-a oben “doumò”-a dé vyèrj », — sa roun édifis sitchwé asou akropòl-a d'Athènes.
Kordiyèr di sé Ann
thumb
Parténon
Réyalizé antchèrman an marb Pantélik, Parthénon-an sa an menm tan oun tanp é roun trézò, o sans antik di tèrm. Naos-a di Parthénon té konnèt pou abrité èstati chryséléphantine di déyès-a Athéna Parthénos, òv monimantal di Phidias, à lakèl Athénîen-yan té ka prézanté yé ofrann.
Kordiyèr di sé Ann
Kordiyèr dé Zann, an èspagnòl Cordillera de los Andes, sa pli lonng chenn di montangn kontinantal di monn, oryanté nò-sid tout lonng-an di kot ògsidantal di Amérik di Sid. Lonng d'anviron 7 100 kilomèt, larj di 200 à 800 kilomèt (ant 18 ké 20° di latitid Sid), Kordiyèr-a gen roun altitid mwayenn di 4 000 mèt é ka kilminé à 6 962 mèt. Li ka koumansé o Venezuela o nò épi ka travèrsé Kolonbi-a, Ékwatò-a, Pérou-a, Bolivi-a, Chili-a ké Arjantin-an, jouk à pwent-a sid di kontinan.
Annèks
Katégori:Montangn
Sennmari
Sennmari sa roun koumin fransé, ki sitchwé annan départman-an di Lagwiyann.
Lokalizasyon
thumb|An rouj, téritwè kouminal-a di Sennmari.
Sité-a sa sitchwé lonng-an di flòv Sennmari. Koumin-an, ki sitchwé à 63 km di Kourou é à 112 km di Kayenn, sa bòdé pa lanmè o nò. Pwen kilminan-an sa montangn Plomb (355 m), ki sitchwé o sid di koumin-an. I ka ègzisté égalman roun gran lak ki kréyé pa rétni-a dilo di baraj di Piti-So, ki patajé ké koumin-an di Sentéli. Li ganyen kou limit :
Lans-a, ròtfwè prensipal lyé abité, ké zanmo-ya di Renner é di Malmannouri, don popilasyon-an té èspropriyé lò di lenstalasyon-an di Sant Èspasyal Gwiyannen, sa atchwèlman dézè.
Klima
Laba, klima sa di tip ékwatoryal imid (lonjitid ant 2 ké 6° Nò).
Tòponnimi
Définisyon-an di Sennmari ("Sinnamary" an fransé) sa Nihil Sine Maria ki lé di « anyen san Mari ». Li ka montré nou ki popilasyon-an di bour té pyé.
Listwè
Sennmari té à lorijin-an roun vilaj anmérendjen. An 2003, lò di fouy arkéyolojik ki éfègtchwé pou travay-ya di lanménajman di projé Soyouz asou dé tikòrd pré-litoral, témwen d’ansyen rivaj di lakot di Lagwiyann, nou dékouvri 2 sit anmérendjen enpòrtan.
Pronmyé kòlon té rivé bò'd 1770.
Pannan Révolisyon fransé-a, Termidorien té ka dépòrté laba dabò Billaud-Varenne ké Collot d'Herbois ; answit Dirègtwè apré so kout Léta di 18 fructidor an V (4 sèptanm 1797) ka dépòrté so zennmi politik-ya : François Barthélemy, François Barbé-Marbois, André-Daniel Laffon de Ladebat, Guillaume Alexandre Tronson Ducoudray, Jénéral Pichegru, l'abbé Brottier, Antoine Murinais, Josèphe Rovère, Victor-Amédée Willot, François Aubry, Jean-Pierre Ramel, Charles Honorine Berthelelot de La Villeurnois, Isaac Delarue ké François Bourdon de l'Oise ; 2 ròt konvwé an 1798 ka dépòrté 312 ròt pròskri, prensipalman dé prèt réfragtè é dé journalis. Asou total-a di 328 dépòrté pa Dirègtwè-a atè Sennmari, 180 mouri asou plas annan mwè-ya ki swiv yé rivé.
Annan lannen-yan 1850, dékouvèrt-a dilò ka fè vini rounlo pròspègtò.
An 1933, roun létablisman pénitansyèr fika kréyé pou akéyi dé prizonnyé endochinwè.
An 1956, Léta ka konstrwi pon Madanm di Maintenon ki ka pèrmèt di lyannen 2 riv-ya di flòv Sennmari.
Démografi
Lévolisyon-an di nonm di zabitan sakonnèt atravè rousansman-yan di popilasyon-an ki éfègtchwé annan koumin-an dipi 1961, pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon-an di 1946. À pati di 2006, popilasyon légal-ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa Insee-a. Rousansman-an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl, ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal-ya o kour di roun péryòd di senk lannen. Pou koumin-yan di mwen di 10 000 zabitan, roun ankèt di rousansman ki ka poté asou tout popilasyon-an fika réyalizé tout senk lannen-yan, popilasyon légal-ya dé lannen lentèrmédjèr ki fika kant à yé èstimen pa entèrpolasyon oben èstrapolasyon. Pou koumin-an, pronmyé rousansman ègzostif ki ka antré annan kad-a di nouvèl dispozitif té réyalizé an 2008.
Kiltir lokal ké patrimwenn
thumb|Légliz di Sennmari.
Wè osi
Katégori:Koumin di Lagwiyann
Moïse
Moïse (hébreu מֹשֶׁה בן עמרם Moshé ben Amram, grèk Mωϋσῆς oben Μωσῆς, Mō(y)sēs, laten Moyses, arab موسى Moussa) sa, soulon tradisyon-an, pronmyé profèt-a di joudayism, ki sa aplé pafwè « mozayism », sa ki ka signifyé « rélijyon di Moïse ». Moïse ka aparèt annan Liv di Ègzòd. I sa probabman pèrsonnaj pli enpòrtan di Labib hébrayik-a, rousouvan Lalwa pou joudayism, ka préfigiré Jéz-Kris pou kristchanism-a é ka présédé profèt Mahomet pou islam-an.
Jéoloji
thumb|right|300px|Dizordonans angilèr di Siccar Point (Ékòs)
Jéyoloji-a (di grèk ansyen gê, Latè-a, ké logos, diskou-a) sa syans-a don prensipal-a lòbjè di étid sa Latè-a, é pli partikilyèrman litosfè-a. Disiplin majò dé syans di Latè-a, li ka bazé so kò an pronmyé lyé asou òbsèrvasyon-an, épi ka établi dé ipotèz ki ka pèrmèt di èspliké ajansman-an dè ròch ké dé èstriktir ki ka afèkté yé afen di an rikonstitchwé listwè-a é processus-ya ki an jé. Tèrm-an « jéyoloji » ka dézigné égalman ansanm-an dé karaktéristik jéyolojik di roun réjyon, é ka étann so kò à étid-a dé zas.
Jéyoloji modèrn-an ka pran fòrm à partir di xviie syèk, di dézi di konprann èstriktir-a di Latè-a é di roun sèrten nonm di mékanism à lorijin-an di fénomenm natirèl.
Jérusalem
Jérusalem (ʒe.ʁy.za.lɛm) (ou Salem, égalman nomé Hiérosolyme ou Solyme an ansyen fransè ; יְרוּשָׁלַיִם Yerushaláyim an hébreu [dénomination israélienne officielle] ; arab : القدس al Quds ou اورشليم Ûrshalîm [dénominasyon israélyenn ofisyèl an arab]) sa oun vil di Proch-Oryan ki ka tchenbé oun plas santral ofon sé rélijyon jwiv, krétyenn ké musulman.
Pastòrizasyon
Pastòrizasyon oben débaktérizasyon tèrmokontrolé sa roun prosédé di konsèrvasyon dé aliman pa lakèl sa-ya sa chofé à roun tanpératir di 66 à 88 °C, pannan roun douré défini, épi roufrédi rapidman. Pastòrizasyon-an ka tiré so non dé travay di Louis Pasteur asou èstabilizasyon dé ven o xixe syèk.
Istwè
Nicolas Appert ka mété o pwen é ka pibliyé an 1831 annan so ouvraj Le livre de tous les ménages roun prosédé di konsèrvasyon dé aliman pa chofaj, notaman dilèt é di labyè. I pa té savé èspliké syantifikman éfikasité-a di sa prosédé ki nou ka aplé appertizasyon-an.
Alfred de Vergnette de Lamotte ka fè di nonbréz èspéryans asou ven-an é ka pibliyé an 1850 oun mémwè ki ka trété notaman di chofaj di ven.
Jénétik
thumb|upright=1.5|Di molékil d'ADN à séloul vivant. thumb|Rélasyon chématik ant byochimi (biochemistry), jénétik (genetics) ké byoloji molékilèr (molecular biology).
Jénétik-a (di grèk genno γεννώ, « bay nésans ») sa syans-a ki ka étidjé érédité-a ké jenn-an, a roun anba-disiplin di byoloji-a.
Envansyon di tèrm « jénétik » ka rouvini o byolojis anglé William Bateson (1861-1926), ki ka itilizé li pou pronmyé fwè-a an 1905. Jénétik modèrn-an sa souvan daté di mété an évidans-a di èstriktir-a an doub élis di ADN ki éfèktchwé pa James Watson ké Francis Crick an 1953.
Mouvman enternasyonal di Krwa-Rouj é di Krwasan-Rouj
thumb|Anblenm-yan di Krwa-Rouj-a é di Krwasan-Rouj-a, senbòl-ya di lakèl non-an di mouvman sa isou.
Mouvman entèrnasyonal di Krwa-Rouj ké di Krwasan-Rouj sa pli enpòrtan rougroupman d'òrganizasyon mounitèr o monn. Byen souvan, nou ka dézigné mouvman-an nou ka di senpman Krwa-Rouj-a.
Istorik
A à laswit di batay-a di Solférino an 1859, k'Henry Dunant, wonm di zafè protèstan évanjélik jénèvwa, té gen kou projè roun òrganizasyon di soukour, nét ké pèrmanant pou soda blésé. Li té fè konnèt so entansyon-yan notaman an pibliyan Un souvenir de Solférino an 1862, ouvraj ki té konnèt oun fò routantisman an Éròp. Dé propozisyon di so projè sa o sant di fondasyon-an di drwè entèrnasyonal mounitèr é di Krwa-Rouj-a : nétralizasyon di pèrsonèl sanitèr pèrmèt li di fè so travay pou pronmyé é kréyasyon-an di sosyété di soukour nasyon pou swen-an dé blésé di lagèr pou ségonn-an.
Matyèr
An fizik, matchè-a sa sa ki ka konpozé tout kò ki gen roun réyalité tanjib. Kat léta-ya ki pli komen sa léta solid-a, léta likid-a, léta gazé-a é léta plasma-a. Matchè-a ka tchipé di lèspas-a é ka posédé oun lamas. Ensi, an fizik, tousa ki gen roun lamas sa matchè-a. Matchè òrdinèr-a ki ja antouré nou sa fòrmé di baryon é ka konstitchwé matchè baryonik-a. Sa définisyon-an ka èskli boson fondamantal-ya, ki ka transpòrté kat fòs fondamantal-ya, byen ki yé gen roun lamas é/oben roun énèrji.
A pa pou konfann ké matéryo, ki sa tip-a, sòrt-a oben laklas-a di matchè itilizé pou réyalizé oun pyès.
Jéométri
Jéyométri-a sa parti-a dé matématik ki ka étidjé figir-ya di plan é di lèspas-a (jéyométri éklidjenn).
Dipi finisman-an di xviiie syèk, jéyométri-a ka étidjé égalman figir-ya ki ka apartni à ròt tip di lèspas (jéyométri projèktiv, jéyométri ki pa éklidjenn, pa lègzanp).
Pati politik
Oun pati politik sa roun lòrgannizasyon politik ki ka sasé à enfliyansé roun politik gouvèlmantal, an nonman so pròp kandida é an tantan di òbténi dé manda politik.
Jéométri
Dipi koumansman-an di xxe syèk, sèrtenn métòd di étid di figir di sa lèspas-ya transfòrmé yé kò an branch otononm dé matématik : topoloji, jéyométri diféransyèl, é jéyométri aljébrik, pa lègzanp.
Pati politik
Pli jénéralman, nosyon-an di parti politik ka posédé dé définisyon. Pronmyé-a, di lòrd idéyolojik, sa prèsk sinonim di faksyon : ki sa, pou roupran tèrm-ya di Benjamin Constant, di roun « réynyon di wonm ki ka profésé lamenm dòktrin politik ».
Jéométri
Si nou lé anglobé tout sa asépsyon-yan, i difisil di défini sa ki fika, jòdla, jéyométri-a. A ki inité-a dé divèrs branch di « jéyométri kontanporenn »-an ka rézidé plis annan dé lorijin istorik ki andan roun kèlkonk kominoté di métòd oben di lòbjè.
Pati politik
Ségon-an, di lòrd enstitisyonèl, ka tchenbé li pou éléman ésansyèl di jé démokratik : « li ka konsisté à sézi parti politik antan ki fòrm politik, èstriktir di lòrgannizasyon di démokrasi-a ».
Jéométri
thumb|Òbtansyon di sèksyon konik-a pa projèksyon-an di Dé sfè di djamèt distenk(wè téyorenm di Dandelin-an).
Pati politik
Katégori:Pati politik
Jéyografi
thumb|Kart di Latè.
Jéyografi-a (di grèk ansyen γεωγραφία – geographia, konpozé di « η γη » (hê gê) (Latè) é « γραφειν » (graphein) dékri, épi di laten geographia, litéralman amòrfwazé pa « désen di Latè ») sa roun syans ki gen pou òbjè dèskripsyon di Latè é an partikilyé étid-a dé fénomèn fizik, byolojik é di moun ki ka prodjwi so kò asou glòb térès. Pòrtay di enfòrmasyon jéyografik di gouvèrnman di Québec ka défini jéyografi-a kou « roun syans di konésans-a di laspè atchwèl, natirèl é di moun di sirfas térès. Li ka pèrmèt di konprann òrganizasyon spasyal di fénomèn (fizik oben di moun) ki ka manifèsté so kò annan nou anvironnman é ka fasonnen nou monn ».
Wè osi
Katégori:Jéografi
Matyèr plastik
Oun matchè plastik oben an langaj kouran oun plastik, sa roun mélanj ki ka kontni oun matchè di baz (oun polimèr) ki sa sisèptib di fika moulé, fasonnen, an jénéral à cho é anba présyon, afen di kondjwi à roun sémi-prodjwi oben à roun lòbjè.
Mo-a « plastik » ka dérivé di laten plasticus, li-menm isou di grèk ansyen πλαστικός(plastikós, « rélatif o modlaj »), ka dérivé di vèrb πλάσσειν (plássein, « moulé, fòrmé ») don ka dérivé osi mo plasma-a.
Matchè plastik-ya ka kouvri roun gam trè étandou si matéryèl polimèr sentétik oben artifisyèl. Nou pouvé òbsèrvé jòdla asou roun menm matéryo dé propriyété ki té janmè oparanvan réyini, pa lègzanp transparans-a é rézistans-a o chòk.
Matris (matématik)
An matématik, matris sa dé tablo di nonm ki ka sèrvi pou entèrprété an tèrm kalkilatwè é kidonk opérasyon rézilta téyorik di aljèb linéyèr é menm aljèb bilinéyèr. Tout disiplin-yan ki ka étidjé dé fénomenn linéyèr ka itilizé matris-ya. Kant o fénomenn ki pa linéyèr, nou ka bay souvan dé aproksimasyon linéyèr, kou an òptik jéyométrik ké aproksimasyon-yan di Gauss.
Istwè di nosyon-an di matris
Byen ki kalkil matrisyèl-an ki pròpman nonmen ka aparèt renk ki o koumansman di xixe syèk, matris-ya, antan ki tablo di nonm, gen roun lonng istwè d'aplikasyon à rézolisyon d'ékwasyon linéyèr. Tèks chinwa-a Les Neuf Chapitres asou lar matématik-a, ékri bò'd iie syèk anv. J.-K., sa pronmyé lègzanp ki konnèt di itilizasyon-an di di tablo pou rézoud dé sistenm d'ékwasyon, ki ka entrodjwi menm konsèp-a di détèrminé.
Max Weber
thumb|Max Weber an 1894.
Max Weber, né 21 avril 1864 é mouri 14 jen 1920, sa roun ékonomis é sosyològ alman orijinèlman fòrmé an drwè.
Konsidéré kou roun dé fondatò di sosyològ-a, so entérogasyon-yan ka poté asou chanjman-yan opéré asou sosyété-a ké antré-a annan modèrnité-a. Nou divèt li notaman dé analiz konplèks di kapitalism endistriyèl, di birokrasi-a é di processus di rasyonalizasyon an Ògsidan.
Matématik
thumb|Rézonnman matématik asou roun tablo.
Matématik-ya (oben matématik-a) sa roun ansanm di konésans abstrè réziltan di rézonnman lojik apliké à dé òbjè divèr tèl ki nonm-yan, fòrm-ya, striktir-ya ké transfòrmasyon-yan. Li sa osi domenn-an di sasé ki ka dévlopé so konésans, ensi ki disiplin-a ki ka anségné yé.
Li ka posédé plizyò branch tèl ki : aritmétik-a, aljèb-a, analiz-a, jéyométri-a, lojik matématik, etc. I ka ègzisté égalman roun sèrtenn séparasyon ant matématik pir ké matématik apliké.
Lyen ègstèrn
Katégori:Syans
Mayòt
Mayòt (an fransé Mayotte), (aplé osi Maoré an shimaoré) sa roun ansanm di zilé ki sitchwé annan archipèl di Comores, li-menm sitchwé annan kannal di Mozanbik é andan loséyan Atlantik.
Servis (ékonomi)
Oun sèrvis sa roun prèstasyon ki ka konsisté an « miz à dispozisyon-an di roun kapasité tèknik oben entélèktchwèl » oben an « fournitir-a di roun travay dirèkman itil pou izajé-a, san transformasyon di matchè ».
Fourni roun sèrvis ka korèsponn à roun prodiksyon ékonomik di natir partikilyèr pis ki li pa ka konsisté an fournitir-a di roun byen tanjib à roun kliyan. An sa sans, oun kwafò, oun kabiné d'avoka, oun lopital, oun réstoran, oun komèrs, oun antroupriz di tanspò oben roun labank ka prodjwi dé sèrvis é pa dé byen.
Sèrvis-ya sa roun sèktò d'aktivité.
Sèrvis-ya — fika konsomé annan menm tan-an nésésèr pou prodjwi yé — sa konsidéré kou pa sa « stokab ».
Serk
thumb|Serk di sant O é di réyon r sa ansanm di sé pwen di plan a distans r di O.
An jéyométri éklidjenn, oun sèrk sa roun kourb plan ki fronmen ki konstitchwé dé pwen sitchwé à égal distans di roun pwen nonmen sant. Valò-a di sa distans sa aplé réyon di sèrk. Sala ka sa enfiniman varyab, i ka ègzisté kidonk oun enfinité di sèrk kèlkonk, annan chaken dé plan di lèspas-a.
Annan plan éklidjen-an, a « ron » ki sa asosyé an fransé o tèrm di sèrk. Annan roun plan ki pa éklidjen oben annan ka-a di définisyon di roun distans ki pa éklidjenn, fòrm-an pouvé fika pli konplèks. Annan roun lèspas di dimansyon kèlkonk, ansanm-an dé pwen plasé à roun distans konstans di roun sant sa aplé sfèr.
Penn di lanmo
Penn di lanmò, oben penn kapital, sa roun penn prévi pa lalwa-a ki ka konsisté à ègzékité oun moun ki té roukonèt koupab di roun fot kalifyé di « krim kapital ». Santans-a sa prounonsé pa enstitisyon joudisyè à isou-a di roun prosè. An absans-a di roun prosè, oben annan ka-ya koté sala pa réyalizé pa roun enstitisyon ki roukonèt, nou ka palé di ègzékisyon somèr, di zak di vanjans oben di joustis privé. Penn di lanmò-a sa divèrtisman konsidéré soulon lépòk-ya ké réjyon jéyografik-ya.
Li sa prévi annan tèks-ya di lalwa di 93 péyi, mè sèl 23 dé 192 péyi di glòb té prosédé à dé ègzékisyon an 2014.
Mayaj
thumb|Èskiltir ki ka rouprézanté oun koup maryé annan [[Ròm antik-a.]]thumb|lépou-ya Arnolfini di Jan van Eyck.thumb|Maryaj di Willem-Alexander é Máxima, 2002.
Oun maryaj (pafwè mayaj) sa roun inyon konjigal ritchwèl é kontraktwèl, ké douré ilimité oben endétèrminé, ki roukonèt é ankadré pa oun enstitisyon jouridik oben rélijyéz ki ka détèrminé modalité-ya. Tèrm-an ka dézigné an menm tan sérémoni ritchwèl, inyon-an ki sa isou di li ké enstitisyon an définisan règ-ya. A roun dé kad ki ka établi èstriktir fanmilyal di oun sosyété.
Melilla
Melilla (an berbèr : Mrič (Mritch) ⵎⵔⵉⵜⵙ [« blanch-a »], ou Mliliya an darija) sa roun vil otonom espagnol sitchwé asou kot nòrwès di Lafrik, an fas di pénensil Ibérik, apartni à réjyon jéyografik di Rif oryantal, an périféri di aglomérasyon di Nador, é ka formé oun anklav annan téritwar maroken.
Pi
thumb|Si dyamèt di sèrk sa 1, so konférans sa π.