cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lèspangn
Lispanni ronmen (-197 - 476)
Ronmen-yan ka konkéri pénensil-a o iie syèk anv. J.-K., konsékanman à yé vigtwè asou Carthage lò di Dézyenm lagèr pinik-a. An -197, sala-ya ka divizé téritwè ibérik-ya ki yé ka vini di konkéri an Dé provens : Lispanni sitéryò o nò, ké ansyen sité égéyen-an épi ibèr di Tarraco (Taragonn), ki divini roun kanpman é roun kolonni ronmen, kou kapital, é Lispanni iltéryò o sid, ké Corduba (Kòrdou), roun ansyen sit di pèpman ibèr ki divini roun laplas fò pinik, pou kapital.
Kannanda
Létimoloji
Non-an di Kannanda ka provni di mo irokwè « kanata », « k » ka prounonsé so kò kou « g » ké « t » kou « d » (« vilaj », « létablisman » oben « latè »). An 1535, zabitan endijenn-yan di atchwèl lavil-a é réjyon di Kébèk té ka itilizé sa mo pou gidé navigatò bréton Jacques Cartier jouk vilaj di Èstadakonnen. Cartier té ka itilizé pa laswit mo-a « Kannanda » pou déziyen sa vilaj, mé osi pou ansanm-an dé latè di Donnacona (chèf di Èsadakonnen).
Mikroskopi
vignette|Mikroskopi Mikroskopi-a sa roun ansanm di tèknik d'imajri dé lòbjè di piti dimansyon. Pé enpòrt tèknik ki anplwayé, aparèy ki itilizé pou randé posib sa òbsèrvasyon sa aplé roun mikroskòp.
Lèspangn
Gran pwisans éropéyen ké mondjal (xvie syèk-koumansman di xviie syèk)
thumb|Charles Quint, lirwè dé Lèspangn é lanprò di Sen-Lanpir ronmen jèrmannik.
Kannanda
Listwè jéyolojik
Alò ki Panjé-a fika òkò ki roun imans téritwè, à lè paléyozoyk, fòrmasyon-an ké dévlopman-an di chenn-an di montangn dé Apalach ka koumansé dipi péryòd dévonnyen, i ganyen 410 milyon di lannen. Apré divizyon-an di Panjé-a an koumansman di lè mésozoyk, pati sèptantriyonnal-a di sala-a, Lorazi - (Lor)ansyen + Lér(azi), ka divizé so kò an 2 lò di péryòd jirasik-a. Pati ògsidantal-a té ka fòrmen sa ki ka divini plita Lanmérik di Nò é ka dérivé pannan plizyò milyon di lannen jouk so lanplasman atchwèl. Épi, fòrmasyon-an dé montangn roché ki té ka koumansé i gen 138 milyon di lannen lò di péryòd krétasé-a.
Mikroskopi
Dé mo grèk ansyen mikros é skopein ki ka signifyé rèspèktivman « piti » é « ègzaminé », mikroskopi-a ka dézigné étimolojikman òbsèrvasyon-an di lòbjè envizib ké wéy touni. Nou ka distengé prensipalman trwa tip di mikroskopi : mikroskopi òptik-a, mikroskopi élèktronik-a é mikroskopi ké sonn lokal. An mikroskopi òptik é élèktronik, oun féso liminé oben féso d'élèktron ka entéraji ké lòbjè-a à òbsèrvé é sa rékéyi pa roun détèktò (wè, kaméra...) alò ki an mikroskopi ké sonn lokal, roun kaptò sonn dirèkman sirfas-a di lòbjè-a.
Lèspangn
Gran pwisans éropéyen ké mondjal (xvie syèk-koumansman di xviie syèk)
An plen lègzaltasyon rélijyé-a di Reconquista, souvren èspangnòl-ya ka désidé pa dékrè-a di l'Alhambra (1492) di kontrenn jwif-ya di Lèspangn di chwézi ant konvèrsyon-an ké lègzil-a. Laplipa di yé té trouvé réfij annan Lanpir otonman-an. Mouzoulman-yan ka rété an Lèspangn, oben morisk, koté yé ké fika konvèrti di fòs dipi koumansman-an di xvie syèk.
Kannanda
Di Konfédérasyon-an o lagèr mondjal (1867-1945)
thumb|Lévolisyon di Kannanda : di donminyon jouk jòdla.
Mikroskopi
Wè osi
Katégori:Optik
Lèspangn
Gran pwisans éropéyen ké mondjal (xvie syèk-koumansman di xviie syèk)
Lenkizisyon èspangnòl-a, ki enstoré an 1478 pou mentni lòrtodògsi katolik-a an lyannaj ké pouvwè rwéyèl, ka maré so kò sirtou à briga kont « Nouvèl krétchen »-yan, conversos (ansyen jwif ki konvèrti di fòs, péjorativman aplé marann) ké morisk, soupsonnen di kontinwé à pratiké yé rélijyon di lorijin annan klandéstinité-a.
Kannanda
Di Konfédérasyon-an o lagèr mondjal (1867-1945)
Pa laswit di kowalisyon-an lò di Konférans di Charlottetown é di Konférans di Kébèk an 1864, ensi ki di Konfédérasyon di Lonn an 1866, Papa-ya di Konfédérasyon-an té ka antrouprann di inifyé trwè kòlonni-ya — Kannanda-Ini, Nouvèl-Lékòs ké Nouvèl-Brunswick — ki ka mennen ensi à kréyasyon-an di Dominion of Canada. Lak-ya di Lanmérik di Nò britannik di 1867 ka kréyé sa dominion anba non-an di Kannanda, ké kat provens distenk : Ontaryo, Kébèk, Nouvèl-Brunswick ké Nouvèl-Lékòs.
Jéyografi ké klima
thumb|Zimaj satélit di Kannanda. O nò di 60e paralèl, nou ka routrouvé toundra, danbwa boréyal-ya té ka préval asou boukliyé kannandjen-an alò ki pli o sid danbwa migs ké danbwa di féy sa prézan.
Kannanda ka tchipé majò pati-a di pòrsyon sèptantriyonnal-a di Lanmérik di Nò, ki ka étann so kò di loséyan Atlantik à lès jouk loséyan Pasifik à lwès, é o nò bò'd loséyan Argtik. I ka patajé roun frontchè térès koumen ké Létazini-ya o sid é rounòt ké sa menm péy o nò-lwès (ant Lalaska ké Yukon di menm ki nò-a di Lakolonbi-Britannik). I ka patajé osi roun frontchè maritim ké Lafrans (Sen-Pierre-ké-Miquelon) ké Dannmark (Growennlann). Dipi 1925, Kannanda ka réklanmen pòrsyon-an di Largtik ki ka étalé so kò ant méridjen-yan 60ºO et 141ºO ; sa réklanmasyon sa toutfwè pa fika roukonnèt inivèrsèlman. Létablisman ki pli nòrdik-a di Kannanda, é di monn, ka sitchwé so kò atè Alert (Nounavout), baz dé Fòs larmé kannandjen, o pik di Zilé d'Ellesmere (latitid 82,5ºN à 834 kilonmèt — 450 milles maren — di Pòl Nò). Kannanda sa pli gran péy-a di monn apré Larisi.
Lèspangn
Réstorasyon monnarchik (dipi 1975)
À lanmò-a di Franco, an 1975, monnarchi-a sa réstoré é Juan Carlos Ié, nouvèl lirwè-a, rétabli rapidman démokrasi rouprézantativ-a. Ladézyon-an o Kouminoté éropéyen-yan, ki té jélé anba péryòd-a di digtatir, ka roupran é péy-a ka entégré Kouminoté ékonnonmik éropéyen-an ké so vwézen, Potidjal-a, 1é janvyé 1986. Nouvèl Konstitisyon-an, ki tré libéral, ka ronp ké santralism-an ki tré pousé di lépòk frankis-a é ka mété an plas roun tré larj désantralizasyon. Rounlo parti nasyonnalis lokal sa òkò roun fwè légalizé, an partikilyé annan provens périférik-ya, koté i ka sibzisté dé lanng réjyonnal diféran di kastiyan (Galis, Péy bask, Katalògn). Sèrten ka rouvandiké plis di lotonnonmi, ròt ka palé di lendépandans (an partikilyé o Péy Bask é an Katalògn). Parti kouminis-a sa osi légalizé. Lendépandantism-an ki pli radikal-a é pli vyolan-an sa sa-a di l'ETA bask, lòrgannizasyon téroris ka pronnen é ka pratiké lit armé-a, asasina ké vòl.
Kannanda
Kiltir
Kiltir kannandjen-an sa enfliyansé pa kiltir-ya ké tradisyon annglé, fransé, irlandé, ékosé ké otogtonn, ensi ki pa kiltir anmériken-an an rézon di prògsimité-a é dé léchanj di kapital di moun ki ka ègzisté ant 2 péy-ya. Plizyò fòrm di médja é di divèrtisman anmériken sa popilèr é omniprézan o Kannanda. À lenvèrs-a, plizyò prodjwi é divèrtisman kannandjen ganyen rounlo sigsé atè Létazini é toupatou annan monn-an. Plizyò prodjwi kiltirèl sa atchwèlman jénéralman koumèrsyalizé bò'd roun marché nò-anmériken inifyé, oben roun marché global, byen ki sèrten réjyon ka konsèrvé yé èspésifisité. Notanman réjyon-an dé Maritim ki ka konsèrvé roun fòlklò o lè di kiltir sèlt irlandé é ékosé é ki, pa fèt-a menm, ka armonnizé so kò ké prensipal tré-a di kiltir-a di Lakadi é di Kébèk don fòlklò sa anpren di ritm galo-ronmen di Lagol sèltik-a.
Lannègs
Katégori:Lanmérik di Nò
Kaoutchou (matéryo)
thumb|Rékòlt di latèks natirèl.
Kaoutchou sa roun matéryo ki pouvé fika òbténi swé pa transfòrmasyon di latèks ki sékrété pa sèrten véjétal (pa lègzanp, évéya), swé di fason sentétik à partir di monomèr isou d’idrokarbir fosil. I ka fè parti di fanmi-a dé élastomèr.
Kaoutchou natirèl-a (sig NR, natural rubber) sa roun polizoprénoyid. Chéma réyaksyonèl ki ka korèsponn à fòrmasyon-an di NR, ki ka itilizé fotosentèz-a, sa trè konplèks.
Istwè
Istwè-a di kaoutchou ka koumansé byen anvan finisman-an di xve syèk lòrdké à laswit-a dé Grann dékouvèrt, Éropéyen-yan koumansé à òbsèrvé, an Amérik santral é an Amérik di Sid, izaj sékilèr-a ki ka fè popilasyon otoktonn-yan di roun matchè alò enkonnèt an Éròp. Ka provini di latèks isou di diférant plant - don évéa é gayil -, Amérendjen-yan ka konfèksyonnen dé lòbjè kouran, ki fabriké pa moulaj asou larjil : bal, twèl andjwit, tòrch, ki yé ka randé étanch an pasan yé annan lafimen-an.
Antroupriz
Oun antroupriz (pafwè antrépriz) sa roun òrganizasyon oben roun inité enstitisyonèl, mwé pa roun projè dékliné an stratéji, an politik é an plan d'aksyon, don but sa di prodjwi é di fourni dé byen oben dé sèrvis à dèstinasyon di roun ansanm di kliyan oben d'izajé, an réyalizan oun lékilib di so kont di charj é di prodjwi.
Swèd
Swèd (an swédwa : Sverige [ˈsvæː.rjə]) – an form long Rwayom di Swèd (an swédwa : Konungariket Sverige[koː.nɵŋ.a.ˈriː.kət ˈsvæː.rjə]) – sa roun péyi di Léròp di Nò sitchwé an Skandinavi. So kapital sa Stockholm é so zabitan sa aplé Swédwa. So lanng ofisyèl é lanng majoritèr sa swédwa.
Antroupriz
Wè osi
Katégori:Ékonomi
Swèd
Katégori:Éròp
Kap-Vèr
Kap-Vèrt, an fòrm lonng Répiblik di Kap-Vèrt, an potidjé Cabo Verde é República de Cabo Verde, sa roun Léta ensilèr di Lafrik di Lwès konpozé di roun larchipèl di dis zilé vòlkannik.
Lèspangn
Politik
thumb|Palè rwéyèl di Madrid.
Dipi 1978, lòrgannizasyon politik-a di Lèspangn sa réji pa konstitisyon-an di menm lannen-an ki ka établi oun réjim di monnarchik konstitisyonnèl ké roun Léta sosyal é démokratik di drwè ké pliralité-a dé parti politik.
Monnark-a ka dispozé di pouvwè politik ké senbolik, ki défini pa artik 62 di konstitisyon-an : li sa chèf-a di Léta é dé larmé, ka ratifyé lalwa-ya, ka nonmen prézidan-an di gouvèlman, pouvé disoud Palman-an asou propozisyon di sa dannyé. Pa ayò (art. 56), li sa rouprézantan-an di Léta èspangnòl-a annan rélasyon entèrnasyonnal-ya, notanman pou dé lyannaj ké monn ispannik-a. Atchwèl souvren-an sa Felipe VI. Pouvwè ègzékitif-a sa néyanmwen détni pa prézidan-an di gouvèlman.
Prézidan-an di gouvèlman (Presidente del Gobierno) (ròl konparab à sa-a di roun pronmyé minis), sa à kabèch-a di ègzékitif-a pou roun douré di kat lannen ki rounouvlab. Prézidan-an di gouvèlman sa nonmen pa lirwè-a apré laséptasyon-an di so kandidatir pa Congreso de los Diputados ; li ka prézidé Konséy-a dé minis. Pedro Sánchez ka tchipé sa fongsyon dipi 2 jen 2018.
Lokalizasyon ké topografi
thumb|Rélyèf di Lèspangn
Rock
Rock-a sa roun janr mizikal ki aparèt andan lannen-yan 1950 o Étazini é ki ka dévlopé so kò an diféran anba-janr à partir dé lannen 1960, notaman o Étazini é o Rwayom-Ini. Li ka pran so rakaba annan rock 'n' roll-a dé lannen 1940 é 1950, li-menm grannman enfliyansé pa rhythm and blues ké country-a. Rock-a égalman enkòrporé dé éléman ki ka provini ròt janr don folk, blues, jazz ké lanmizik klasik. Tèrm-a « rock » sa jòdla itilizé kou roun tèrm jénérik ki ka enkli dé fòrm artistik kou pop music-a, lanmizik soul, é pafwè menm hip-hop-a, okèl li sa souvan opozé.
Lèspangn
Lokalizasyon ké topografi
An dèrò di pénensil-a, rwéyonm-an ka konprann osi Dé larchipèl (sa-a dé zilé Kannanri annan loséyan Atlantik-a é sa-a dé zilé Baléares annan lanmè Lanméditérannen-an), Dé vil (Ceuta ké Melilla) ké tchèk zilé ké tizilé o nò di Maròk, kou dé Zilé Zafarin-yan, Peñón de Alhucemas, Peñón de Vélez di Gomera oben tizilé Persil. Pa ayò, Lèspangn ka rouvandiké souvrennté-a asou roché di Jibralta.
Zilé-a d'Alborán, annan Lanméditérannen di lwès, ka apartni égalman à Lèspangn-an.
Protestantism
Protestantism-an sa roun dé prensipal branch di Kristchanism ké katolisism épi ortodòksism. Tandé larjman, protestantism sa ansanm dé groupman « isou, dirèkman oben pa, di Réform é ki ka roujété lotorité-a di pap ». Soulon sa pèrspèktiv, protestantism-an ka anglobé dé mouvman varyé ki ka alé dé litéryen o réformé an pasan pa évanjélik, jouk asé quakers.
Lèspangn
Lokalizasyon ké topografi
Lèspangn-an sa katriyenm pli gran péy-a di Léròp, apré Larisi, Loukrenn ké Lafrans-a, é dézyenm di Linyon éropéyen-an.
Limit fizik-ya di Lèspangn sa sa-ya ki ka swiv : à lwès, Potidjal-a ké loséyan Atlantik-a ; à lès, lanmè Lanméditérannen-an ; o sid, détrwè di Jibralta, ki ka séparé li di Lafrik (Maròk); o nò, Pirennen-yan, ki ka konstitchwé roun frontchè natirèl ké Lafrans-a, Landò ké gòlf-a di Gaskògn.
Away
Away (an awayen Hawai‘i, prounonsé [haˈvaj.ʔi], an annglé Hawaii prounonsé [həˈwaɪ(j)i]) sa roun dé Léta di Létazini-ya. Konstitchwé di roun larchipèl di 137 zil, a sèl Léta anmériken ki sitchwé andèrò di konstan nò-anmériken.
Lèspangn
Démografi
thumb|Distribisyon di popilasyon èspangnòl-a an 2005.
Away
Katégori:Étazini
Lèspangn
Démografi
Lèspangn-an té ka konté 40 499 799 zabitan o 1é janvyé 2000 é 45 116 000 zabitan o 1é janvyé 2007. An 2014, 46 464 053 moun ka péplé Lèspangn-an. Dansité-a di popilasyon, di 87,41 zab./km2, sa enféryò à sa-a di majorité-a di ròt péy-ya di Léròp di Lwès-a ké so distribisyon atravè téritwè nasyonnal-a sa tré irégilyé. Lè-ya ki pli danséman péplé-ya ka konsantré yé kò asou lakot-a é annan alantou-ya di Madrid, tandi ki rès-a di entéryò-a ka trouvé so kò tré fèbman tchipé.
Légim
thumb|Étal di légim varyé. thumb|Légim kiltivé andan roun jarden potajé.
Lèspangn
Démografi
Popilasyon èspangnòl-a ogmanté fòrtman dipi finisman-an dé lannen 1980 gras à rivé-a di pli di trwè milyon di imigran. Ant 2000 é 2005, Lèspangn konnèt pli gran frékans-a di limigrasyon di monn, an provnans prensipalman di Lanmérik laten, di Léròp di Lès é di Maròk. Ant 2001 é 2006, péy-a akéyi roun mwéyenn di 600 000 moun pa lannen. An 2006, senk milyon di moun, swé 11 % di popilasyon èspangnòl-a, té di nasyonnalité étranjé.
Légim
Oun légim sa parti koumèstib di roun plant potajé. Sa définisyon, ki roupran pa laplipa dé digsyonnèr di lanng fransé-a, divèt fika étandou o chanpignon koumèstib, don sèrten sa kiltivé (champignon di Pari, shiitaké, etc.) é a sèrtenn zalg, don konsomasyon sa pli dévlopé an Ègstrenm-Oryan. Sa parti pouvé fika oun rakaba (karòt), oun tij (séléri), oun féy (léti), oun flèr (articho), oun frwi (pwavron), oun bilb (zongnon), oun tibèrkil (ponm dé tè) oben oun grenn (mi).
Wè osi
Katégori:Légim
Lèspangn
Kiltir
Anviron 70 % dé Èspangnòl ka di ki yé katolik é 25 % san rélijyon.
Òptik
Òptik-a sa branch-a di fizik-a ki ka trété di limyè-a, di so konpòrtman di so propriyété-ya, di réyonnman élèktromagnétik-a à vizyon-an an pasan pa sistenm-yan ki ka itilizé oben ki ka émèt di limyè-a. Di fè di so propriyété ondilatwè-ya, domenn-an di limyè-a pouvé kouvri lwenten UV-a jouk lwenten IR an pasan pa longò d'onn vizib-ya. Sa propriyété-ya ka roukouvri alò domenn-an dé onn radjo, mikro-ondn, dé réyon X é dé radjasyon élèktromagnétik.
Laplipa dé fénomenn òptik pouvé fika èspliké an itilizan dèskripsyon élèktromagnétik klasik-a.
Lèspangn
Kiltir
Parmi éléman-yan ki pli konnèt-ya di kiltir popilèr èspangnòl-a, nou pouvé sité, notanman, flamenco, tipik di sid di péy é pli partikilyèrman di Landalouzi, é roun pratik pafwè kontrovèrsé, toro-machi.
Fransé-a té pannan roun lanng péryòd pronmyé lanng étranjé-a di Lèspangn. Dapré roun létid d'Eurostat di 2013, annglé-a sa lanng-an ki pli métrizé-a pa Èspangnòl-ya, fransé-a fika an dézyenm pozisyon.
Lanng
Lanng ofisyèl-a di Lèspangn sa kastiyan. Soupannan, sa lanng pa sa sèl-a ki sa itilizé, sèrten kouminoté otonnonm ganyen yé pròp lanng ofisyèl à koté di èspangnòl-a ; men lis-a :
Kod
Lèspangn-an gen pou kod :
Lannègs
Katégori:Léròp
Désanm
thumb|Désanm, ekstrè di sé Très Riches Heures du duc de Berry (vers 1410-1416 épi lannen 1440), mizé Condé, Chantilly, ms.65, f.12. Désanm sa douzyèm é dèrnyé mwa di sé kalandriyé grégoryen é julyen.
Katégori:Kalandriyé
1691
1691 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun lendi.
Téléskòp
Oun téléskòp (di grèk τηλε (tele) ki ja signifyé « lwen » é σκοπεῖν (skopein) ki ka signifyé « gadé, wè ») sa roun enstriman d'òptik ki ka pèrmèt di ogmanté liminozité-a ensi ki tay-a aparant dé lòbjè à òbsèrvé. So rol di résèptò di limyè òptik, I ka pèrmèt d'apèrsouvwè dé lòbjè sélès ponktchwèl difisilman pèrsèptib oben envizib ké wéy touni.
Téléskòp-ya sa prensipalman itilizé an astronomi, pas yé réglaj ka randé yé propis ki pou òbsèrvasyon di lòbjè trè élwagné é ka déplasé rélativman so kò lantman.
thumb
Wè osi
Katégori:Optik
Proton
Proton-yan sa prézan annan nwayo atomik, évantchwèlman lyé ké dé nétron pa entéraksyon fòrt-a (nwayo-a di izotòp-a pli répandou-a di idrojenn-an, 1H+, sa roun senp proton) ; proton-an sa égalman èstab pas li-menm, an dèrò di nwayo atomik.
Proton pa sa roun partikil élémantèr, ki sa konpozé di trwa ròt partikil : Dé quark up é roun quark down, sa ki an ka fè roun baryon.
Nonm-an di proton di roun nwayo sa atomik (Z).
Rom antik
thumb Rom antik sa an menm tan lavil-a di Rome ké Léta-a ki li ka fondé andan Antikité-a. L'idé di Rome antik sa enséparab di sala di kiltir latin. Sa rougroupman di vilaj o viiie syèk anv. J.-K. ka parvini à dominé ansanm di monn méditéranéyen é di Éròp-a di Lwès di ie o ve syèk pa konkèt militèr é pa asimilasyon dé élit lokal. So dominasyon lésé d'enpòrtant tras arkéyolojik é di nonbré témwagnaj litérèr. Li ka fasonnen òkò jòdla imaj-a di sivilizasyon ògsidantal. Douran sa syèk-ya, sivilizasyon romenn-an ka pasé di roun monarchi à roun répiblik oligarchik épi à roun anpir otokratik.
Wè osi
Katégori:Istwè
Sistèm enternasyonal di inité
thumb|Enstriman di mizour izwèl.
Sistenm entèrnasyonal d'inité (abrégé an SE), ensi purée di sistenm métrik, sa sistenm d'inité ki pli larjman anplwa o monn (li pa ofisyèlman itilizé o Étazini, o Libérya é an Birmani). A roun sistenm désimal (nouka pasé di roun inité à so miltip-ya oben anba-miltip-ya à lèd-a di pwisans di 10) sof pou mizour-a di tan é d'ang. A Konférans jénéral-a dé pwa mizour, ki ka rasanblé dé délégé dé Léta manm di Konvansyon di Mèt-a, ki ka désidé di so évolisyon, tout kat lan, à Pari. Abrévyasyon-an di « Sistenm entèrnasyonal » sa SI, pé enpòrt lanng ki itilizé.
Nòrm entèrnasyonal-a ISO 80000-1:2009 ka dékri inté-ya di Sistenm entèrnasyonal é roukoumandasyon pou anplwa-a di yé miltip é di sèrtenn ròt inité.
Isaac Newton
thumb|Pòrtrè d’Isaac Newton ajé di 46 lan pa Godfrey Kneller (1689).
Isaac Newton (25 désanm 1642 J – 20 mars 1727 J, ou 4 janvyé 1643 G – 31 mars 1727 G) sa roun filozòf, matématisyen, fizisyen, alchimis, astronòm é téyolijyen anglé, épi britannik. Figir anblématik dé syans, li sa soutou roukonnèt pou avwar fondé mékanik klasik, pou so téyori di gravitasyon inivèrsèl-a ké kréyasyon-an, an konkirans ké Gottfried Wilhelm Leibniz, di kalkil enfinitésimal. An òptik, i dévlopé oun téyori di koulò-a bazé asou òbsèrvasyon-an soulon lakèl oun prism ka dékonpozé limyè blanch-a an roun spèk vizib. Li osi envanté téléskòp ké réflèksyon konpozé di roun mirwar primèr konkav aplé téléskòp di Newton.
Désen
thumb|Wonm di Vitruve'' pa Léonard di Vinci.
Désen-an sa roun tèknik ki ka konsisté à rouprézanté vizwèlman, an Dé dimansyon, pèrsonnaj, péyizaj oben lòbjè.
Désen linéyèr-a ka rouprézanté lòbjè-ya pa yé kontour é tchèk lign karaktéristik ; odéla di sa limit, désen-an ka dévlopé so kò an rouprézantan lonm-yan, pa lègzanp pa achir-ya, ka enkòrporé dé koulò, é ka réjwenn, san tranzisyon nèt, lapentir-a.
Loséyan Argtik
thumb|Kart di loséyan Argtik-a.
Loséyan Argtik, loséyan glasyal argtik, oben tou senpléman Largtik ka étann so kò asou roun sirfas di anviron 14 milyon di km2, sa ki ka fè di li pli piti loséyan-an. Li ka roukouvri ansanm-an dé lanmè ki sitchwé ant pòl Nò ké pòl nò-a di Léròp, di Lazi é di Lanmérik. I ka kouminiké ké nò-a di loséyan Atlantik-a, ka rousouvwè di grand mas dilo atravè lanmè di Barents ké détrwè-a di Fram. I ka trouvé so kò osi an kontak ké loséyan Pasifik-a atravè détrwè-a di Béring.
Labankiz-a ka roukouvri li an gran parti ké dé varyasyon sézonnyèr. An so sant, labankiz-a ka mizouré jouk 4 mèt di lépésò. Sa lépésò sa atenn pa glisman-an di plak é di laglas roun asou ròt. So sirfas é so lalbédo ka tanté à rédjwi so kò an rézon di réchofman klimatik é di roun réchofman réjyonnal (Dé à trwè fwè pli rapid ki annan rès-a di monn pou péryòd-a di 2010-2014) ki ka kozé osi roun monté di labsòrpsyon-an di réyonnman solèr pa sa réjyon di monn, sa ki pwé agséléré réchofman-an dilo é libérasyon-an di lidrat di métann.
Toponnimi
Non-an di loséyan-an ka provni di grèk ansyen ἄρκτος (árktos) ki ka signifyé zours. An léfè, a an rézon di prézans-a bò'd pòl sélès-a di Dé konstélasyon-yan di Gran Zours-a é di Piti Zours-a ki loséyan-an té nonmen ensi. Li sa toutfwè roumarkab ki zours plèr-a ka viv inikman asou « Latè dé Zours », ki ka dézignen Largtik, é pa Lantargtik.
Jéyografi
thumb|Kart batimétrik é topografik di loséyan Argtik-a é dé latè avwézinan.
Di roun profondò mwéyen di 1 038 mèt, loséyan Argtik-a ka atenn roun profondò magsimal di anviron 4 000 mèt.
Soulon Lòrgannizasyon idrografik entèrnasyonnal, loséyan Argtik sa délimité di mannyè-a ki ka swiv :
Lanmè ki ka konstitchwé loséyan Argtik
Soul Lòrgannizasyon Idrografik Entèrnasyonnal, lanmè-ya ki anba sa dé dépandans di loséyan Argtik-a :
Klima
thumb|Répartisyon dé lanmas dilo prensipal annan loséyan Argtik-a. Wè-a an koup ka montré roun ségsyon vèrtikal ki k'alé di détrwè di Béring o pòl Nò jouk détrwè di Fram. Kou èstratifikasyon-an sa èstab, lanmas-ya dilo ki pli profon sa pli dans ki kouch sipéryò-ya.
Klima atchwèl
Klima polèr sa karagtéristizé pa frèt-a ki ka pèrsité é di fèb varyasyon anniyèl di tanpératir ; livèr-a sa karagtérizé pa soukousité-a ki kontini, kondisyon-yan ki frèt é èstab, é roun syèl dégajé ;  lété-a sa karagtérizé pa limyè-a di jou ki kontini, limidité enpòrtan-an, tan brimé-a ké siklonn fèb-ya ké lapli oben lannèj.
Tanpéré ivèrnal-ya sa pròch di −50 °C du fèt dé fò van ki ka provni di Sibéri (Larisi) ; tandi ki annan lété yé pa pouvé dépasé 0 °C.
Listwè di klima
Soulon dé létid ki éfègtchwé pa dé èspésyalis di linivèrsité-a d'Oxford (Gran-Britangn) é di Royal Netherlands Institute for Sea Research (NIOZ), loséyan Argtik-a té ka jwi, i té gen 70 milyon di lannen, di tanpératir pròch di 15 °C, sanblab à sa-ya di lanmè Lanméditérannen-an ; é di tanpératir di 20 °C, i té gen 20 milyon di lannen.
Sasò-a rivé à sa konklizyon apré ki yé étidjé dé matéryèl òrgannik ki trouvé annan labou-ya di tizilé di laglas di loséyan Argtik-a. Byen ki nou pa konnèt rézon-yan di tèl tanpératir, nou ka prézimen ki yé ka provni di roun léfè di sèr ki provoké pa fòt konsantrasyon-an di djògsid di karbonn annan latmosfè-a. Sa konklizyon sa konfirmen pa dé syantifik di linivèrsité-a di Michigan (Létazini), ki ka afirmen ki to-ya di djògsid di karbonn, i té gen tchèk milyon di lannen, té di trwè à sis fwè sipéryò à tchenbò atchwèl-a.
Kapitalism
thumb|Machin ké vapò, légzanp-tip di nésésèr konsantrasyon-an dé kapital.
Loséyan Argtik
Fonn ké Flòr
thumb|Zours blanng asou roun ban di laglas di Wager Bay (park nasyonnal d'Ukkusiksalik, Nunavut, Kannanda).
Kapitalism
Kapitalism-an ka dézigné ékonomi-a di marché, wè anba ang-an di rol dé kapitalis, antrouprounò oben épargnan, é di montan di yé envèstisman annan prodiksyon-an di byen é di sèrvis. Ékonomi-a di marché ka dézigné ansanm-an dé sistenm ékonomik ki ka nèt di propriyété privé-a dé mwayen di prodiksyon, di lib échanj asou dé marché ké di lib konkirans-a. Sa prensip-ya di libèrté sa promi pa mouvman-yan di pansé di libéralism.
Dimanch
Dimanch sa sétchenm ké dannyé jou di lasimenn sivil annan plizyò péy di monn. Nòrm entèrnasyonnal ISO 8601 ka konsidéré ki dimanch ka fronmen  simenn-an é sa kodé ké chif 7. Pou sé rélijyon biblik, dimanch a pronmyé jou di lasimèn musulman joudaïsm, jwiv, krétyenn. Pou sé krétyen, dimanch-a ka rouprézanté jou di rézireksyon di Kris ensi ki di lapantekot. Sélon tout vrésanblans, sé pré krétyen té ka réini yé kò déjà dimanch-a pou sélébré kilt-a é pou partajé lasèn,.
Kapitalism
Antroupriz-a di prodiksyon di byen ké sèrvis ka kréyé di valò-a ajouté pa diférans-ya ant so vant-ya ké so acha-ya. Valò-ya ki ajouté ka pèrmèt di péyé salèr-ya ké charj-ya, épi di réminéré envèstisò-ya si li ka rété oun bénéfis nonmen « profi ».
Dimanch
thumb|275px|St Michael's Church Autel Majeur
Loséyan Argtik
Fonn ké Flòr
Sis lèspès di fòk ka viv annan sa loséyan, byen ki yé nonm diminwé dipi xixe syèk-a di fè di lachas entansiv à lakèl wonm-an soumèt li, lachas ki gen pou lòbjègtif di rékipéré lapo-a ké lagrès-a di zannimo-a. Rounòt zabitan tipik di zonn-an sa balenn-an, égalman ménasé é ki, atchwèlman, sa protéjé di lachas.
Dimanch
An Léròp, dimanch-a sa konsidéré kou roun jour di répo dépi règn di amprèr romen Constantin Ié ki fè di li « Jou di Solèy » pa oun lalwa di 7 mars 321 an omaj o Solèy envenki.
Loséyan Argtik
Fonn ké Flòr
Nou ka trouvé osi roun zabitan pli diskrè, krill, ki ka ganyen roun ròl enpòrtan annan chenn alimantèr-a.
Wè osi
Katégori:Loséan
Sistèm solèr
thumb|upright=1.5
Sistenm solèr (ké majiskil) oben sistenm solèr (san majiskil), sa nou sistenm planétèr ki konpozé di roun zétwèl, Solèy, ké dé lòbjè sélès défini ki ka gravité otour di li : lwit planèt-ya ki konfirmé ké yé 175 satélit natirèl ki konnèt (aplé izwèlman dé « lalin »), senk planèt nenn-yan ké milyar-ya di piti kò (grann majorité dé astéroyid ké ròt planèt minò, komèt-ya ké lapousyè entèrplanétèr-ya, etc.).
Dimansyon
An fizik é an matématik, nosyon-an di dimansyon ka signifyé dabò nonm-an di dirèksyon endépandant, épi té étann.
Tèknik
Annan anbsoli-a, dimansyon-an di roun pyès pouvé fika chwézi di mannyè totalman arbitrèr, enpòrtan ki yé sa konpatib ké itilizasyon final-a di pyès-a. Annan roun lòbjè di nòrmalizasyon, li sa toutfwè préférab di itilizé kou dimansyon linéyèr nominal dé valò di « séri di Renard ».
Près ékrit
Èsprésyon-an laprès ékrit ka dézigné, di roun mannyè jénéral, ansanm-an dé mwayen di difizyon du enfòrmasyon-an ki ékrit, sa ki ka anglobé notaman journal kotidjen-yan, piblik péryodik-ya ké òrganism profésyonèl-ya ki lyé à difizyon di enfòrmasyon-an.
Wiki
Roun wiki sa roun aplikasyon web ki ka pèrmèt kréyasyon-an, modifikasyon-an ké lilistrasyon kolaborativ di paj andidan roun sit web. I ka itilizé roun langaj di balizaj ké so kontni sa modifyab grémési roun navigatò web. A roun lojisyèl di jésyon di kontni, don sriktir enplisit-a sa minimal, tandi ki striktir èsplisit-a ka émèrjé soulon bézwen-yan di izajé-ya.
Près ékrit
Mo-a « laprès » ka tiré so lorijin di itilizasyon-an di roun laprès d'enprimri asou lakèl té ka présé féy-ya di papyé pou fika enprimé. Palé di « laprès ékrit » sa roun pléyonasm, mè sa èsprésyon sa jòdla larjman itilizé pas li ka sèrvi atchwèlman à diféransyé laprès-a dé ròt médja ki sa radjo, télévizyon-an ké laprès an lign.
Wiki
Pronmyé wiki-a, kréyé an 1995 pa Ward Cunningham pou réyalizé sèksyon di roun sit asou progranmasyon enformatik-a, té aplé WikiWikiWeb. An 2016, soulon Alexa Internet, sit-a ki jéré pa wiki ki pi konsilté a Wikipédja.
Près ékrit
Wè osi
Katégori:Médya
Syans
thumb|Alégori di Syans-a pa Jules Blanchard. Sitchwé asou parvi di Lotèl di vil di Pari.
Volonté-a di kominoté syantifik, garant di atchwalizasyon di kontni dé syans, sa di prodjwi dé « konésans syantifik » à partir di métòd di envèstigasyon rigouréz, vérifyab é rouprodiktib. Kant o « métòd syantifik » é o « valò syantifik », li sa an menm tan prodjwi-a ké zouti di prodiksyon di sa konésans-ya é ka karaktérizé yé kò pa yé but, ki konsisté à pèrmèt di konprann é di èkspliké monn-an ké so fénomèn di mannyè pli élémantèr posib ki lé di di prodjwi dé konésans ki ka raproché so kò plis posib dé fè òbsèrvab.
Wè osi
Katégori:Syans
Karaktèr chinwa
Karaktèr chinwa-a (oben sinogram) sa inité-ya di ékritir-a logografik dé lanng chinwaz.
Yé itilizasyon ka étann so kò asou roun larj étandou jéyografik, « sinosfè ». Yé sa aplé an chinwa hànzì ki ka ékri so kò, tradisyonèlman, 漢字, « karaktèr han » ké, dipi xxe syèk an Répiblik popilèr di Lachin ké an Malézi (ké Singapour) pa majorité-a dé Chinwa, an chinwa senplifyé 汉字. Yé té annan pasé-a oben sa égalman di nou jou itilizé pou ékri ròt lanng, à tit prensipal oben konplémantèr, notaman koréyen-an(hanja), japonè-a(kanji) oben vyetnamyen-an(chữ nho).
Roman (litératir)
thumb|La Liseuse di Fragonard, bò'd 1770, konsèrvé a National Gallery of Art, Washington.
Roman-an, dabò ékri an vèr ki ka jwé asou dé asonans o xiie syèk anvan so mété an laproz o koumansman di xiiie syèk, ka défini so kò osi pa dèstinasyon à lèktir endividjwèl-a, à diférans-a di kont oben di épopé-a ki ka roulévé à lorijin-an di transmisyon oral-a.
Légliz katolik
Fwa di Légliz katolik sa rézimé pa senbòl di Nicé é li ka karaktérizé so kò pa sélébrasyon an dé sèt sakman don pli enpòrtan sa Ékaristi sélébré litirjikman douran lamès.
Soulon so pròp katéchism, Légliz katolik sa konpozé di oun parti vizib, Légliz militant, asou latè, é di oun parti envizib, Légliz triyonfant ké Légliz soufrant, o syèl, ki ka rouprézanté respektivman lanm-yan o Paradi é sala o Pirgatwar. Légliz katolik asou latè ka konsouvri kou roun konminyon di Légliz lokal ou partikilyèrman, ki-lé-di ki gen chakin oun téritwar é roun lévèk à so têt. Sala sa chakin plennman Légliz katolik andan mizour où yé sa an konminyon ké pap, ki sa lévèk di Rom é konsidéré kou siksésò di sen Pierre, é an konminyon roun ké ròt. Légliz katolik ka défini so kò kou roun enstitisyon an menm tan di moun é divin : « sosyété parfèt an dépi di enperfeksyon di do manm ». An pli di sa ansanm dé batizé, li sa osi oun enstitisyon é roun klèrjé organizé di fason yérarchik. Oun trè grann majorité dé katolik (o mwen 98 %) sa di Légliz latin, mè i ka ègzisté dé katolik di diférant Légliz katolik oryantal.
Katégori:Kristyanism
Népal
Népal, an form long Répiblik démokratik fédéral di Népal, an népali Nepāl, नेपाल é Sanghiya Loktantrik Ganatantratmak Nepāl, संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक नेपाल, sa roun péyi anklavé di Himalaya, bordé o nò pa Lachin (réjyon otonom di Tibet), o sid, à lwès é à lès pa Lend.
Déyès
thumb|upright=1.1|Èstati di Cérès, déyès romenn di agrikiltir-a.
Déyès sa divinité féminin-an ki pouvé fika konpriz ant kou laspè féminen-an di Bondjé, an révanch, pafwè konplémantèr, ké laspè maskilen-an koté Bondjé, ki ka entégré oun pantéyon ki ka enkli dé sèks-ya. Annan sèrten ka, déyès-a ka konfonn so kò ké sèks maskilen-an ki ka konstitchwé roun dé laspè di roun divinité èrmafrodit.
Kòrsika
Katriyenm zilé di lanmè Lanméditérannen pa so sipèrfisi, Kòrsika té rataché pannan kat syèk ké Répiblik di Jenn anvan roun brèv lendépandans kou rwéyonm di Kòrsika 15 avril 1736. An 1755 li ka adòpté pronmyé konstitisyon démokratik di listwè modèrn-an ki ka bay pou pronmyé fwè-a drwè-a di vòt pou fanm. 15 mè 1768 li sa sédé pa Jenn pou Lafrans, kont so gré pas li ka konsidéré so kò kou endépandan. Li sa konkéri militèrman pa Rwéyonm di Lafrans lò di batay-a di Ponte-Novo, 9 mè 1769.
Jéyografi
thumb|Foto satélit di Kòrsika (NASA).
Islam
thumb|Kaaba, sitchwé atè La Mecque an Arabie saoudit, sa sant di islam.
1692
thumb|27 mè-29 octobre : prosè dé pyayò di Salem
Islam
thumb|Mihrab di Grann Moské di Kairouan.
Kòrsika
Sit ké sitchwasyon
Kòrsika sa sitchwé annan basen ògsidantal-a di lanmè Lanméditérannen, à 12 km o nò di Sardengn-an, à 83 km à lwès di Tòskann é à 171 km o sid-lès di Manton, asou Lakot di Lazou. Zilé-a plito bwazé ké montangné, so lakot méridjonnal fòrmen di rot faléz (Bonifacio).
1692
1692 sa roun lannen bisègstil ki ka koumansé oun mardi.
Kòrsika
Sit ké sitchwasyon
Distans-a ki pli kourt ant Lafrans kontinantal-a ké zilé, di kap Martin (Zalp-Maritim) à pwent-a di Revellata (bò di Kalvi), sa di 164 km. Zilé sa sitchwé à 83 km di Litali kontinantal é à 27 km dé zilé di larchipèl tòskann (Capraia).
Islam
Islam-an (arab : الإسلام ; Alʾislām, soumisyon-an ké sijésyon o lòrd di Bondjé ; menm rakaba sémitik ki As-salam, lapè) sa roun rélijyon abrahamik ki ka apiyé so kò asou dogm-an di monotéyism absoli (تَوْحيد, tawhid) é ki ka pran so sours annan Koran-an, konsidéré kou résèptak-a di palò-a di Bondjé (الله, Allah) révélé à Mahomet (محمّد, Muḥammad), proclamé pa adéran-yan di islam-an kou fika dannyé profèt-a di Bondjé, o viie syèk an Arabi o sid-wès di Azi-a. Oun adèp di islam-an sa aplé oun musulman ; li gen dé dévwar kiltirèl, « pilyé di islam-an ».
Kòrsika
Sit ké sitchwasyon
Ki ka fè pati di réjyon jéyografik italyen-an, Kòrsika ka sitchwé so kò ké Sardengn-an asou roun mikroplak kontinantal. A o kour di Oligo-Miocène (an mitan di Sénozoyk ant anviron 22 à 25 milyon di lannen) kî blòk kòrso-sard ké lannyèr kontinantal-a ka ékart progrésivman so kò di blòk ibérik, ki ka louvri dèyè yé basen provensal-a, lanmè d'Alboran, basen aljéryen-an ké lanmè Tyrrhénienne. Dinanmik-a sésé ké blokaj-a di lark kont donmenn èstèrn, apilyen ké afriken.
Òrbit
thumb|Òrbit sirkilèr di dé kò di lamas diférant otour di yé barisant (krwa rouj-a). thumb|Èstasyon èspasyal entèrnasyonal an òrbit laro di Latè-a.
Kòrsika
Gastronnonmi
Gastronnonmi kòrs-a sa étrwètman lyannen o prensipal prodjwi di térwè : kiltir-a dé pyézoliv, di vign, di chatengn é dé zagrim, charkitri di pò, dilèt ké fronmaj di brébi, kou sa-a di chèv.
Òrbit
An mékanik sélès é an mékanik èspasyal, oun òrbit (/ɔʁ.bit/) sa kourb fronmen-an ki ka rouprézanté trajèktwar-a ki ka désiné, annan lèspas-a, oun lòbjè sélès anba léfè-a di gravitasyon-an é di fòs d'inèrsi. Oun tèl òrbit sa nonmen péryodik. Annan Sistenm solèr-a, Latè-a, ròt planèt-ya, astéroyid-ya ké komèt-ya sa an òrbit otour du Solèy. Di menm, dé planèt ka posédé dé satélit natirèl an òrbit otour di yé. Dé lòbjè artifisyèl, kou satélit-ya ké sonn èspasyal-ya sa an òrbit otour di Latè-a oben ròt kò di sistenm solèr.
Oun òrbit gen fòrm-an di roun élips don roun dé fwayé ka kowensidé ké sant-a di gravité di lòbjè santral-a. Di roun mannyè di wè rélativis, oun òrbit sa roun jéyodézik annan lèspas-tan kourb-a.
Kòrsika
Gastronnonmi
A tradisyonnèlman roun tchwizin di montangna menm si prodjwi-ya di lapèch divini pli enpòrtan, ésansyèlman gras à disparisyon-an di palidism dé lakot é à tradisyon kòrs-a di lostréykiltir é di mitilikiltir ki érité dé Ronmen.
I ka ègzisté atè Kòrsika 2 tip dilwil zoliv. Roun sa pi vèrt ; li sa prodjwi an désanm ké janvyé, à pati di pyézoliv jenn ké zoliv an koumansman di matirasyon. Ròt-a sa roun dilwil jòrn, pròp à kiltir kòrs ; li sa fè à pati dé zoliv ki ranmasé anba dé pyébwa santnèr bò'd mwè-a di mè.
thumb|Fronmaj tradisyonnèl kòrs (tchwizin kòrs).
Wè osi
Katégori:Kòrsika
Antyé natirèl
An matématik, oun antché natirèl sa roun nonm pozitif ki ka pèrmèt fondamantalman di dénonbré dé lòbjè ka konté chaken pou roun é kidonk di konté dé lòbjè konsidéré kou ékivalan : oun jéton, Dé jéton… oun kart, Dé kart, trwa kart… Oun tèl nonm antché pouvé ékri so kò ké roun swit fini di chif an notasyon désimal pozisonèl (san sign é san virgil).
Définisyon orijinèl, sa di Richard Dedekind, di ansanm-an dé antché natirèl ki ka èskli nonm-an zéro; pli résaman rounòt définisyon té propozé ki ka enkli zéro. Sa Dé définisyon ka koègzisté òkò jòdla.
Antarktik
Wè osi
Katégori:Kontinan
Romantism
Romantism-an sa mouvman kiltirèl aparèt annan finisman-an di xviiie syèk an Anglétèr é an Almagn é ka difizé so kò à tout Éròp-a o kour di xixe syèk, jouk o lannen-yan 1850. Li ka èsprimé so kò annan litératir-a, lapentir-a, skiltir-a, lanmizik-a, politik-a ké ladans-a. I ka karaktérizé so kò pa roun volonté di artis-a di èsploré tout posibilité-ya di lar-a afen di èsprimé so léta di lam-ya : li sa ensi oun réyaksyon di santiman kont rézon-an, ki ka ègzalté mistèr-a ké fantastik-a ka sasé évazyon-an é ravisman-an annan rèv-a, mòrbid-a épi soublim-an, ègzotism-an ké pasé-a. Idéyal oben kochmar di roun sansibilité pasyoné ké mélankolik.
Dinozò
thumb
Chimi fizik
Parmi fénomenn-yan ki chimi fizik-a ka éséyé di èspliké :
Miltiplikasyon
thumb|Miltiplikasyon di 4 pa 3 ka bay menm rézilta ki miltiplikasyon di 3 pa 4.
Miltiplikasyon-an sa roun dé kat opérasyon di aritmétik élémantèr-a ké adisyon-an, soustraksyon-an é divizyon-an. Sa opérasyon sa souvan noté ké lakrwa-a di miltiplikasyon « × », mè pouvé osi fika pa ròt senbòl (pa lègzanp pwen médjan-an « · ») oben pa absans-a di senbòl.
Miltiplikasyon-an di Dé nonm a é b ka nonmen so kò endiféraman an fransé « a miltipliyé pa b » oben « a fwè b ».
Miltiplikasyon-an di Dé nonm antché pouvé fika kou roun adisyon répété plizyò fwè. Pa lègzanp, « 3 fwè 4 » pouvé wè so kò kou sonm-an di trwa nonm 4 ; « 4 fwè 3 » pouvé wè so kò kou sonm-an di kat nonm 3
Labib
vignette|Bible datant de 1859.|thumb|Roun labib datan di 1859. Labib-a sa roun ansanm di tèks konsidéré kou sakré kou jwif-ya ké krétchen-yan. Diféran group rélijyéz-ya ki pouvé enkli diféran liv annan yé kannon, annan roun lòrd diféran. Tèks-ya dé liv yé-menm sa toujou pa idantik di roun group rélijyé à ròt-a.
Labib ébrayik-a sa nonmen an ébré TaNaKh, akronim fòrmé à partir dé tit di so trwa parti konstititiv : Torah-a (lalwa-a), Nevi'im-yan (Profèt-ya) ké Ketouvim-yan (ròt ékri-ya).
Artik konnèks
Katégori:Kristyanism
Islamism
Islamism-an sa roun kouran di pansé musulman, ésansyèlman politik, ki aparèt o xxe syèk. Izaj-a di tèrm dipi so réaparisyon annan lanng franséz-a à finisman-an dé lannen 1970 té bokou évoliyé.
Sa pouvé osi fika di, pa lègzanp, di « chwa konsyan di dòktrin musulman kou gid pou aksyon politik-a » – annan roun asépsyon ki pa ka rékizé sèrten islamis –, oben òkò, soulon ròt, di roun « idéyoloji ki ka manipilé islam-an pou roun projè politik : transfòrmé sistenm politik ké sosyal di roun Léta an fézan di charia, don entèrprétasyon-an inivòk sa enpozé à ansanm-an di sosyété, inik sours di drwè ». A ensi roun tèrm d'izaj kontrovèrsé.
Sivilizasyon
thumb|Term « sivilizasyon », o sengilyé, aparèt o syèk dé limyè an opozisyon à « barbari ». Prémyé mizé ki nèt alò ka permèt dé konparézon ant « sivilizasyon-yan ». Johan Zoffany, 1772-1778, Tribin dé Ofis, 1,23 x 1,55 m. Tèrm sivilizasyon — ka dérivé endirèkman di laten civis — té itilizé di diférant mannyè o kour di listwè.
Annan asépsyon atchwèl, sivilizasyon sa ansanm dé trè ki ka karaktérizé léta di oun sosyété, di pwen di wè tèknik, entélèktchwèl, politik é moral, san poté di joujman di valò. Nou pouvé alò palé di plizyò sivilizasyon é menm di « sivilizasyon primitiv », o sans kronolojik, san konotasyon péjorativ.
Nétrino
Nétrino-a sa roun partikil élémantèr di modèl èstandar di di fizik-a dé partikil. A roun fermion di spen ½, élèktrikman nét. I ka ègzisté trwa savò : élèktronik, muonik é toyik.
Ègzistans-a di neutrino té pòstilé pou pronmyé fwè-a an 1930 pa Wolfgang Pauli Pou èspliké spèk kontini-a di dézentégrasyon bêta ensi ki ka aparanté li pa-konsèrvasyon di moman sinétik, é so pronmyé konfirmasyon èspérimantal ka roumonté à 1956.
Pas dékouvèrt-a di sa partikil-ya sa résant é pas yé ka entéraji fèbman ké matchè-a, o koumansman di xxie syèk di nonbréz èspéryans sa konsakré à konnèt yé propritété ègzak.
1693
thumb|11 janvyé : tranmman di latè an Sicile.
1693 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun jédi.
Chimi inorganik
Chimie minéral, osi aplé chimi inòrganik (pa anmòrfwézaj litéral di anglé-a), sa branch-a ki pli ansyenn di chimi-a. Li ka konpòrté étid-a dé divèr kò senp ki ka ègzisté annan natir-a oben ki obténi artifisyèlman é sala dé konpozé ki yé ka anjandré an réyajisan roun-yan asou ròt-ya, à èsépsyon-an dé konbinézon ké karbonn ki sa étidjé à pa é ka fè lòbjè-a di chimi òrganik-a. Soupannan tchèk konpozé senp di karbonn (sèrten oksid di karbonn, karbonat-ya, bikarbonat ké syanir yonik, karbir-ya, èsépté idrokarbir-ya) sa klasé parmi konpozé inòrganik-ya.
Òrlòj mékanik
thumb
O lorijin
Pyès lòrlòj mékanik antéryò o xive syèk pa parvini nou, mè plizyò mansyon annan dé sours maniskrit ki ka révélé enpé dé pronmyé tan di lòrlòj-a.
Légliz ortodoks
thumb|Katédral-a di archanj sen-michel (Mòskou) « Légliz òrtodòks » oben « Kominyon dé Légliz òrtodòks » ka rougroupé nonbréz Légliz téritoryal-ya ki ka réklanmen so kò di téyoloji-a dé sèt pronmyé konsil di kristchanism é dé kannon oben lalwa ki yé édikté.
Kristchanism òrtodòks-a (an grèk Ὀρθοδοξία, ka signifyé « opinyon jis ») ka profésé désann dirèkman dé pronmyé kominoté krétchenn fondé pa apot-ya di Jézi annan provens oryantal-ya di Anpir romen-an.
Annèks
Katégori:Kristyanism
Lagèr di Koré
thumb
Rou
thumb|Oun rou
Dipen
thumb|Diférant sòrt di dipen di oun boulanjri.
Antibyotik
thumb|Jéloul di amoksisilin.
Rou
Lorijin di rou
Tras-ya di rou, dé rouprézantasyon di rou, dé jouwè à rou an latè tchwit, oben òkò dé vèstij di rou yé menm, ka fè yé aparisyon arkéyolojikman an diféran lyé di Éròp é di Pròch-Oryan bò'd finisman-an di Néyolitik, mè sa pa ka pèrmèt di détèrminé lyé-a é lépòk prési di envansyon dé pronmyé rou, di fè di rarté-a dé vèstij ki ka atèsté li é di potansyèl di difizyon rapid pròp à sa tèknoloji.
Dipen
Dipen sa aliman di baz tradisyonèl di nonbréz kiltir. Li sa fabriké a partir dé engrédjan ki sa lafarin ké Dilo. Li ka konténi jénéralman disèl. Ròt engrédjan sa ajouté soulon tip di dipen ké mannyè ki li sa préparé kiltirèlman. Lò nou ka ajouté lévir-a, lapat-a di dipen sa soumiz à oun gonfman à koz di fèrmantasyon-an.
Antibyotik
Oun antibiotik pouvé fika an menm tan baktériostatik é baktérisid, tout dépandant di so doz.
Oun gran nonm dé antibiotik ki ka ègzisté sa konstitchwé di molékil natirèl, fabriké pa dé mikro-lòrganism : dé chanpignon oben ròt baktéri.
Dipen
Dipen-an sa òbténi pa tchwison di lapat-a, o four tradisyonèl, oben four pou dipen, oben pa ròt métòd (pyèr ki chod pa lègzanp).
Labyè
Labyè-a sa roun bwason ki òbténi pa fèrmantasyon akoolik di roun mou di prodjwi véjétal amylasé tèl ki lòrj-a, mi-a, douri-a (saké), bannann-an, mannyòk... Sa mou sa òbténi à isou-a di roun étap enpòrtant di fabrikasyon-an di labyè-a, brasaj-a, opérasyon à lorijin-an dé vokab brasò ké brasri. A pli ansyenn bwéson alkoolizé ki konnèt o monn ké bwéson-an pli konsomé-a aprè dilo-a ké té-a.
Nétron
Nétron sa roun partikil sibatomik di charj élèktrik nil.
Labyè
thumb|Dé pent di labyè.
Bibliyografi
Katégori:Bwason
Nétron
Nétron-yan sa prézan annan nwayo dé atom, ki lyé ké dé proton pa entéraksyon fòrt-a. Si nonm-an di proton di roun nwayo ka détèrminé so éléman chimik, nonm-an di nétron ka détèrminé so izotòp. Nétron-yan ki lyé annan roun nwayo atomik sa an jénéral èstab mè nétron lib-ya sa enstab : yé ka dézentégré yé kò an enpé mwen di 15 minout (880,3 ségonn). Nétron lib-ya sa prodjwi annan opérasyon-yan di fisyon é di fizyon nikléyèr.
Nétron-yan pa sa roun partikil élémantèr, ki sa konpozé di trwa ròt partikil : oun quark up é Dé quarks down.
Loséyan Endjen
thumb|Loséyan Endjen-an.
Loséyan Endjen, lontan aplé loséyan Oryantal oben lanmè di Lenn-yan, sa roun loséyan ki ka étann sokò asou roun sirfas di 75 000 000 km2, swé bò'd 20 % di glòb térès. Li sa limité bò nò pa pénensil Arabik-a, Liran, Pakistan ké Lenn ; bò lès pa Birmanni, Taylann, Malézi, Lendonnézi (zilé Soumatra, Java, Bali, Soumbawa, Soumba ké Timò), Lostrali-a ké méridjen-an 146° 55' di lonjitid lès, frontalyé di loséyan Pasifik-a ; bò sid pa kontinan antargtik-a épi bò lwès-a pa Lafrik ké méridjen-an 20° di lonjitid lès, ki ka séparé li di loséyan Atlantik-a.
Jéyoloji
Toupannan lépòk-a di laparisyon-an di pronmyé dinozò, i té gen 200 milyon di lannen (Trias), Lafrik, Lenn, Lantargtik ké Lostrali té ka touché yékò pou fòrmen roun sèl kontinan, Lapanjé. I té gen 170 milyon di lannen, Lafrik ka séparé sokò di li épi, i té gen 70 milyon di lannen, a tour-a di Lenn-an ki ka démaré sokò di li pou vini bité asou kontinan azyatik, i té gen 45 milyon di lannen. A sa lèspas vid ki nou ka nonmen loséyan Endjen.
Zilé
thumb|Profil batimétrik di loséyan Endjen-an.
Jéyopolitik
Latòl-a di Diego Garcia an plen tchò di loséyan Endjen-an sa roun posésyon britannik ki louwé bay Létazini-ya antan ki baz militèr. Di pa so pozisyon èstratéjik, li ka pèrmèt bay sa dannyé-ya di ganyen roun sirvéyans agtiv é roun posibilité di lentèrvansyon rapid bò'd zonn-yan ké risk atè Lafrik (Sonmali), bò Mwéyen Loryan oben atè Lazi (Lendonnézi).
Problenm anvironnmantal
Ounlo débri plastik di provnans mondjal ka poliyé ansanm-an di loséyan ; an sa ki ka konsèrnen loséyan Endjen-an, yé ka provni notanman di Lazi.
Latè
thumb|Latè wè o nivo di so ékwatò, ké roun panorama asou Afrik-a.
Loséyan Endjen
Problenm anvironnmantal
Réchofman klimatik-a, pa lélévasyon progrésiv-a di nivèl di loséyan ki li ka endjwi, ka ménasé dirèkman piti léta ki ensilèr "òbò dilo" kou Maldiv-ya, manm di Alliance of Small Island States.
Latè
Latè (senbòl astronomik : ) sa roun planèt di Sistèm solèr, trwazyèm pli pròch di Solèy é senkyèm pli grann, an tay kou an mas, di sa sistèm planétèr don li sa osi pli masiv dé planèt télirik.
Prémyé Lagèr mondyal
thumb
Loséyan Endjen
Protègsyon di lanvironnman-an
I ka ègzisté tchèk larèlmantasyon nasyonnal ké entèrnasyonnal, ensi ki diféran klasman di sèrten zonn tèl ki tchèk lè maren ki protéjé, tchèk rézèrv di Byosfè ké tchèk Park natirèl maren.
Préistwè
thumb|« Lucy », oun fosil rélativman komplè dI ’Australopithecus afarensis découvè asou sit di Hadar (Étchopi) an 1974.
Loséyan Endjen
Wè osi
Katégori:Loséan
Prémyé Lagèr mondyal
Pronmyé Lagèr mondjal-a sa roun konfli militèr ki ka enpliké annan roun pronmyé tan pwisans éropéyenn-yan é ka étann so kò answit à plizyò kontinan di 1914 à 1918 (byen ki li diplomatikman pèrdouré jouk an 1923 pou péyi-ya konsèrné pa trété-a di Lausanne, dannyé ki té signé, 24 jwiyé 1923).
Préistwè
Préistwè sa jénéralman défini kou péryod kompriz antr aparisyon di mounité é aparisyon di sé prémyé dokouman ekri, menm si sa définisyon sa pa san pozé dé problèm. Li sa divizé an dé parti, Paléolitik (laj di ròch tayé) é Néolitik (laj di ròch poli).
Latè
Kronoloji
Laj di Latè sa jòdla èstimé à 4,54 milyar di lannen. Listwè-a di Latè sa divizé an kat gran entèrval di tan, nonmen éon.
Prémyé Lagèr mondyal
Konsidéré kou roun dé évènman markan du xxe syèk, sa lagèr pafwè kalifyé di total té atenn roun léchèl é roun entansité enkonnèt jouk alò.
Latè
Fòrm
thumb|Konparézon dé tay dé planèt télirik ké di gòsh à drèt : Mèrkir, Vénis, Latè ké Mars.
Fòrm-a di Latè sa aproché pa roun élipsoyid, oun sfè aplati o pol. Rotasyon-an di Latè ka antréné aparisyon-an di roun léjé bourlè di sòrt ki djamèt à ékwatò-a sa 43 kilomèt pli lonng ki djamèt polèr (di pol Nò o pol Sid).
Wè osi
Katégori:Planèt
Préistwè
Term « préistwè » (alò ortografyé san majiskil inisyal) ka dézigné osi disiplin ki ka étidyé sa péryod.
Divizyon atchwèl di Préistwè
Klasifikasyon atchwèl ka fè toujou référans à oun serten nonm di péryod, di douré trè inégal, fondé asou partikilarité ya di yé kiltir matéryel. Sa katégori ya sa bazé asou étid dé vestij dourab (endistri litik ésansyelman, mè osi endistri oséz, épi séramik é métalirji) sa bokou afiné yé kò ké zoutiy di rousas modern.
Sa péryod ya gen anvan tou oun signifikasyon kronolojik, rarman oun signifikasyon kiltirèl. Pou péryod ansyenn yan di Paléyolitik, diférans kiltirèl ya ant endistri ya sa difisil à mété an évidans é varyasyon yan pé osi sa lyé à fonksyon an dé sit ensi ki o tip di matéryèl itilizé.
Paléyolitik a sa roun term à konotasyon kronolojik, kréyé pa John Lubbock an 1865 ; I ka dézigné lépòk di Préistwè douran lakèl Wonm té òkò partou roun chasò-kéyò.
Répiblik di Kongo
Kongo, osi aplé di mannyè enfòrmèl Kongo-Brazzaville, an form long Répiblik di Kongo, sa roun péyi di Lafrik santral, sitchwé di par é di ròt di ékwatò.
Katégori:Afrik
Chimi organik
thumb|Ékritir topolojik di roun konpétans òrganik
Oun karaktéristik di karbonn ka konsisté an aptitid-a ki gen so atom-yan à anchéné yé kò roun-yan o ròt, pa dé lyézon kovalant, di roun fason près ki endéfinie, pou fòrmé dé chenn karboné di roun grann divèrsité. Konpozé òrganik-ya sa ensi konstitchwé di molékil Karayib pa dé anchénman karboné pròp o molékil dit « òrganik ».
Washington, D.C
Katégori:Étazini
Sivilizasyon di valé di Indus
thumb|Lè di sivilizasyon di valé di Indus.
Sivilizasyon di valé di Indus (b. 8000 anv. J.-K. – 1900 anv. J.-K.), nonmen osi sivilizasyon harappéyenn, sa roun sivilizasyon di Antikité-a don lè jéyografik-a ka étann prensipalman so kò annan valé di flèv Indus annan anba-kontinan endjen(otour di Pakistan modèrn). Byen ki probab, enfliyans ki li té pouvé gen asou kiltir hindoue kontanporenn-an pas klèrman établi.