cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Karayb
Léta souvren
thumb Frontyèr maritim ant péyi dé Karayib. thumb
Diféran dénonminasyon
Lapélasyon Lenn ògsidantal sa tonbé an dézwétid an gwiyannen mé ka rété izité an annglé anba fòrm-an di West Indies. Sa apélasyon istorik pa sa lyé à okin réyalité jéyografik mè inikman à oun èspéryans istorik konmin à partir dé vwayaj di Christophe Colomb an 1492 - 1504. Nou ka palé endiféraman di Karayib oben dé Karayb pou kalifyé menm antité a. Li sa distenk dé Lézanti ki sa roun larchipel é ki ka rougroupé ansanm dé zilé di lark antiyé.
Létchopi
Listwè
Nou ka idantifyé tchèk Léta ki endépandan asou détrwè pati di atchwèl téritwè-a di Létchopi dipi bò'd 3 000 lannen. Òbò VIIIe syèk anv. J.-K., nou ka konstaté fòrmasyon-an di rwéyonm D'mt, ki swivi pa patché ròt antité, san ki kontinwité-ya ka rété klè : rwéyonm d'Aksoum, rwéyonm zagwé-ya. Bò 1270 ka konstitchwé sokò rwéyonm solonmonnid-a, ki ké pourswiv sokò anba divèrs fòrm jouk lanpir-a di Létchopi, Gouvèlman militèr provizwè di Létchopi sosyalis, Répiblik popilèr démokratik di Létchopi ké atchwèl Répiblik fédéral démokratik di Létchopi.
Karayb
Listwè
thumb|[[Dominik, 1780]]
Létchopi
Konstitisyon-an di 1994 ké lévolisyon iltéryò
thumb|Meles Zenawi, Pronmyé minis di Létchopi jouk an out 2012.
Karayb
Listwè
Lèspas karayb té marké kiltirèlman pas diférant kolonnizasyon oksidantal ya é sosyété èsklavajis ya ki té enplanté. So zabitan sa Karayibéyen yan (féminen Karayibéyenn) é pas Karayib ya ki sa roun étni amérendyenn ki té ka viv anvan di sa chasé pa kolon yan.
Létchopi
Konstitisyon-an di 1994 ké lévolisyon iltéryò
Di 1991 jouk 1995, péy-a sa dirijé pa roun gouvèlman di tranzisyon ki chajé di mennen Létchopi bò roun réjim démokratik. An 1992, Fron démokratik révolisyonnèr di pèp étchopyen (FDRPE) ka ranpòrté pronmyé lélèksyon miltiparti-ya di listwè péy-a é ka préparé roun Konstitisyon nòv. Lannen ki ka swiv, référandonm pou lendépandans di Léritré, ki éfèktchwé an akò ké FDRPE-a, ka wè viktwè-a di séparatis-ya. An 1994, lasanblé konstitchwan ka voté ratifikasyon-an di nouvèl Konstitisyon ki ka rantré an vigò an out 1995. Répiblik fédéral démokratik di Létchopi sa ofisyèlman proklanmen. Tranzisyon-an éfèktchwé sokò rapidman épi annan roun latmòsfè ki roulativman kalm.
Jéyografi fizik
Di roun sipèrfisi di 1 137 000 km2, Létchopi ka sitchwé sokò ant 3°N ké 14°N ké ékidistans di lékwatò é di tropik di Kansèr. Sitchwé asou pati afriken-an di gran rift, ki ka abrité déprésyon-an di Afar annan pwen-an di kontraj di trwè plak tèktonnik épi ka drennen prensipal kour dilo di Kòrn-an di Lafrik, Létchopi ka dispozé di roun anvironnman ki soso divèrsifyé.
Karayb
Lannaliz dé fè ékonnonmik
Kou zonn dé Karayb sa konpozé di piti péyi, sala ka fè an sòrt ki ékonomi ka varyé énòméman. Li ka alé andan ekstrèm ya ki-lé-di ki nou pé routrouvé di lapovté, di larichès, dé gran lèspas é dé mikro-Léta, dé téritwar pa endépandan é dé péyi souvren.
Létchopi
Jéyografi fizik
Topografi-a ka étann sokò ensi di dézè di Dannakil bò 120 m anba nivèl-a di lanmè bò pik annéjé di mon Ras Dashan ki ka kilminen bò 4 550 m. Rélyèf-a di péy-a ka konbinen rot plato (itou plato santral-a ki sitchwé bò roun laltitid ki ka varyé ant 1 800 ké 3 000 m), masif ké kannyonn ki èskarpé, réjyon vòlkannik, savann, zonn dézèrtik épi rot plenn ki vèrdwèyan.
Péy-a té èsploré ké kartografyé di 1838 jouk 1848 pa Antoine d'Abbadie.
Karayb
Jòdla
thumb|Oun laplaj kot Grénad-a.
Létchopi
Not ké référans
Katégori:Lafrik
Karayb
Jòdla
Karayb-ya sa jòdla fragmanté an oun piti nonm di Léta é di téritwar dépandan, ki ka tanté di òrganizé so kò an roun antité réjyonal enternasyonal. Dannyé a ki té kréyé sa Lasosyasyon de Léta di Karayb (ALK, AEC an espagnol ou ACS an annglé).
Lannègs
Katégori:Karayib
Loséyan Ostral
thumb|Kart di loséyan Ostral
Loséyan Ostral sa roun loséyan ki défini pa konvansyon ki ka étann sokò ant 60e paralèl sid-a ké kontinan antargtik-a. Sa délimitasyon ka korèsponn bay pòrsyon di loséyan Atlantik, Pasifik ké Endjen ki kouvri jiridikman pa trété-a asou Lantargtik-a. So lègzistans pa inivèrsèlman roukonnèt. Byen ki li pa ka kouvri entrégralité-a di plak antargtik-a, li sa pafwè aplé loséyan Antargtik, loséyan Glasyal antargtik(pafwè òrtografyé loséyan glasyal Antargtik) oben tousèl Lantargtik.
A an sirfas katriyenm loséyan-an, ké dannyé-a ki défini pa Lòrgannizasyon idrografik entèrnasyonnal-a. Men projè-a ki pa té fika ratifyé, loséyan Ostral-a pa ka figiré annan listwè ofisyèl-a di loséyan ké lanmè ki édité pa sa menm lenstitisyon.
Listorik di définisyon-an ké èstati atchwèl
L’OHI asèpté an 2000 non-an di loséyan Ostral-a, san validé so lègzistans. Li sa soupannan itilizé dipi lontan pa maren-yan (nou té ka anplwayé osi « loséyan Antargtik »). Koumisyon nasyonnal-a di toponnimi (di Lafrans), annan so Nonmanklatir di lèspas maritim, ka itilizé dézignasyon-yan di loséyan Ostral-a oben lanmè Antargtik-a.
Sa désizyon ka ranvèrsé désizyon-an ki té pran an 1953 di siprimen li. An léfè, annan ségon lédisyon-an (1937) di Piblikasyon èspésyal-a 23 di l'OHI, loséyan Antargtik-a oben Ostral té prézan é sala-a té fika siprimen ké trwézyenm-an pou fika réyentrodjwi annan projè-a di roun katriyenm lédisyon, ki toujou pa ofisyalizé jouk jodla.
Jéyografi
Di roun mannyè di wè oséyannografik, loséyan Ostral sa défini kou roun loséyan ki parkouri pa kouran sirkipolèr antargtik-a, ki ka sirkilé otour di kontinan Antargtik.
Loséyan Ostral-a ka ansèrklé plizyò bé oben lanmè, kou lanmè-a d'Amundsen, lanmè-a di Bellingshausen, ensi ki roun pati di pasaj Drake, lanmè di Scotia, lanmò di Weddell, lanmè di Rwè Haakon VII, lanmè di Lazarev, lanmè di Riiser Larsen, lanmè di Kòsmonnòt, lanmè di Lantant, lanmè di Davis, lanmè di Mawson, lanmè Dumont d'Urville, lanmè di Somov épi lanmè di Ross. So sipèrfisi total sa di 20 327 000 km2, londjò-a dé lakot ki ka benyen li di 17 968 km.
thumb|Lèstansyon di labankiz ki ka prézanté roun pilsasyon anniyèl.
Limit
Kou loséyan loséyan Atlantik-a ké Pasifik nò ké sid ki sa délimité pa lékwatò térès-a, é kou lonjitid-a di kap di Sid Lès ka séparé Pasifik-a di loséyan Endjen-yan, loséyan Ostral-a sa défini pa roun lign imajinèr ; sa zanno ki ka antouré roun kontinan ka étann sokò o sid di 60° di latitid sid, asou 360° di lonjitid (limit ki propozé pa Lòrgannizasyon idrografik entèrnasyonnal-a).
Fòrmasyon
Loséyan Ostral-a sa sèrtennman pli jenn-yan di gran loséyan di Latè-a, pis ki so lègzistans ka roumonté jouk rounso 30 milyon di lannen, lò Lantargtik-a ké Lanmérik di Sid ka séparé yékò, é ka ouvri pasaj-a di Drake é ka bay nésans kouran sirkimpolèr antargtik.
Risk natirèl
Prensipal risk natirèl sa akoz-a di prézans-a oben di lokirans-a :
Fonn ké Flò
Di janvyé jpuk mars 2018, bato Arctic Sunrise di Greenpeace ka èsploré pannan 3 mwè loséyan ostral-a ké an so bò tchèk fotograf ké syantifik. Ké lèd-a di roun sibmaren biplas ki ka désann bò profondò ki janmen atenn pa wonm-an jouk jòdla, pronmyé dékouvèrt-ya ka montré prézans-a di roun lékosistenm ka montré prézans-a di roun lékosistenm maren ki vilnérab : krinoyd, channichthydae, denmosponj, arengnen di lanmè pycnogonides, bò'd polynoides polychaete, zétwèl di lanmè Ophiuroida, krill, gorgonaceaprimnoides, gorgonocephalus chilensis, ectoproctes, oursins sterechinus.
Wè osi
Katégori:Loséan
Fransé
Fransé-a sa roun lanng endo-éropéyen di fanmi-a dé lanng ronman. Fransé-a fòrmen so kò atè Lafrans (varyété di lanng-an « lanng d'oyl », ki sa lanng-an di parti sèptantriyonnal-a di péy) é sa jòdla palé asou tout kontinan-yan pa anviron 274 milyon di moun don 212 milyon ka itilizé'l kotidjennman, 76 milyon an étan dé lokitò natif. An 2014, 77 milyon di élèv ké étidjan ka enstrwi yé kò an fransé annan monn-an. Li sa roun dé sis lanng ofisyèl épi roun dé Dé lanng di travay (ké anglé-a) di Lòrgannizasyon dé Nasyonzini, é lanng ofisyèl oben di travay di plizyò lòrgannizasyon entèrnasyonnal oben réjyonnal, don Linyon éropéyen-an. Apré ki li té à lépòk-a di Ansyen Réjim-an lanng-an dé lakou rwayal ké prensyé, dé tsar di Larisi o Rwè di Lèspagn é di Langlétè an pasan pa prens-ya di Lanlmangn, li ka doumòré roun lanng enpòrtan di diplomasi entèrnasyonnal-a ké anglé-a.
Smartphone
thumb|Oun smartphone ké roun ékran di 4,5 pous (11,43 cm) di dyagonal o forma 16:9, sou sistèm d'eksplwatasyon Android 4.0.
Fransé
Fòrmasyon di fransé
Majorité-a di fon lègsikal fransé ka provini di laten (antan ki lanng-manman) oben sa konstrwi à partir dé rakaba gréko-laten. Rounlo tèrm ka posédé roun doublon di menm étimoloji, roun ki évoliyé atravè syèk-ya à partir di laten popilèr tandi ki ròt-a sa anprenté dirègman o laten klasik : métier/ministère, façon/faction, raide/rigide, froid/frigide, frêle/fragile, rançon/rédemption, raison/ration, poison/potion, chance/cadence, etc. Souvan lenvansyon-an di mo à partir di mo byen fransé ka pasé pa roun lanpren à so fòrm an laten klasik : mère/maternel, frère/fraternel, cheveu/capillaire, foi/fidèle, œil/oculaire, sûr/sécurité, siècle/séculaire, etc..
Smartphone
Oun smartphone, ordiphone, téléfonn entélijan ou òkò mobil miltifonksyon, sa roun téléfonn mobil ki ka dispozé an jénéral di oun ékran taktil, di oun aparèy fotografik nimérik, dé fonksyon di oun asistan nimérik personèl é di sertenn fonksyon di oun ordinatò portab.
Fransé
Listwè
À lépòk-a di konkèt-a di Lagol pa larmé ronmen-yan di Jules César an 52 anv. J.-K., ésèpté Lakitenn-an di lanng proto-bask, Lagol té majoritèrman péplé di tribi golwa ki té ka palé dé lanng sèltik ki sèrtennman aparanté é probabman konpréyansib. I pa té ka ègzisté roun mé plizyò lanng golwa (i.e. bèlj-a, golwa tranzalpen-an, golwa sizalpen-an), ki té ki tré rarman marjé. Lanng-an dé Ronmen, laten-an, té konnèt markaj, é antan ki lanng di lotorité-a ké lanng préstij, laten vilgèr-a pròch dé golwa té piti piti adòpté pa tout moun o kour dé syèk ki té ka swiv konkèt-a di péy an 51 av. J.-K.
Vèrsyon ronman dé Sèrman di Èstasbour di 842 sa pronmyé tègs marké an lanng d’oyl, dérivé di Ba laten é roumodlé à laswit-a di létablisman-an dé Jèrmen, prensipalman dé Fran (a di la ki vini lapélasyon-an di fransé), annan nò-a di Lagol. Pronmyé mansyon-an lègzistans-a di roun lanng ronman ka daté di 813, lò di Konsil di Tour, ki ka nonmen li lingua romana rustica, « lanng ronman ristik ». A pou antan bò'd 880 pou pronmyé tègs litérèr-a, Sékans di sen Élali, òkò ki nou pwé konsidéré ki lanng-an di sa tègs sa plis di pikar ki di fransé li-menm, fransé-a ki té roun djalèk parmi plizyò o Mwayen Laj, aplé franceis / françoys / françois alò (prounonsé progrésivman [frãntseis], [frãntsois] épi [frãswe]). Pari ké so réjyon sa bèrso istorik di sa franceis ki tré vit anrichi so kò pa lapò-a di nòrman, di pikar, di bourgignon ké dé ròt palé d’oyl alantou, pas pi Pari té ka pran di lenpòrtans-a asou plan politik-a, dé jan di tout péy-a té ka afliyé yé kò é ka enpòrté ké yé yé varyant lengwistik.
Lòrtograf ké grafi di fransé
Fransé-a sa marké (prensipalman) ké lalfabé laten-an di baz (26 lèt) ki étann pa tchèk sign djakritik (obligatwar) ké ligatir (itilizé konvansyonnèlman mé soulon roun konvansyon mwen rèspègté). Markaj-a di fransé an markaj laten ka fè lòbjè-a dipi plizyò syèk di nòrm òrtografik ki asé prési, pibliyé, ansengnen, jénéralman roukonnèt é asèpté mé pa toujou tré byen rèspègté (sa nòrm té évoliyé é té plizoumwen adapté yé kò ké tan-an).
Wè osi
Katégori:Lafrans Katégori:Lanng Katégori:Lanng romann
Rounésans
thumb|Wonm di Vitruv di Léonard de Vinci. thumb|Cornelis Aerentsz van der Dussen di Jan van Scorel, (vers 1535), Weiss Gallery, Lonn.thumb|Désen di servo andan De humani corporis fabrica di André Vésale. Rounésans-a sa roun péryòd di lépòk modèrn asosyé à roudékouvèrt di litératir-a, filozofi-a ké dé syans di Antikité-a, ki gen pou pwen di dépar Rounésans italyenn-an. An léfè, Rounésans naquit atè Florence (an Itali) gras o artis ki té pouvé ésprimé libman yé lar : oun Pré-Rounésans té ka prodjwi so kò annan plizyò vil d'Itali dè xiiie é xive syèk (Duecento et Trecento), ka propajé so kò o xve syèk annan pli grann parti di Itali, an Èspagn, annan sèrtenn anklav d'Éròp di Nò é d'Almagn, anba fòrm-a di sa ki nou ka aplé Pronmyé Rounésans (Quattrocento), épi té ka ganyen ansanm-an di Éròp-a o xvie syèk(Cinquecento).
Wè osi
Katégori:Istwè
Prague
Prague sa kapital-a di Tchéki.
Lékonnonmi
Lékonnonmi-a (di grèk ansyen οἰκονομία / oikonomía : « administratmsyon di oun fwayé ») sa roun disiplin ki ka étidjé lékonnonmi-a antan ki aktivité di moun ki ka konsisté an prodjouksyon-an, distribisyon-an, échanj-a ké konsomasyon-an di byen é di sèrvis.
À partir di XVIIe syèk ékonomi-a, richès ékonomik, douvini roun éléman di plizanpli enpòrtant di lavi dé Léta ké dé moun. Osi nou ké konsidéré ki nou pli pouvé an tchenbé nou kò à ékonomi fanmilyal, mé ki li ka konvni di entérésé so kò o vas chan ki ka étann so kò odéla ki ké fika aplé annan roun pronmyé tan ékonomi politik.
Wè osi
Katégori:Ékonomi
Rouprodiksyon (byoloji)
Rouprodiksyon-an sa ansanm-an dé processus pa lakèl roun lèspès ka pèrpétchwé so kò, an sisitan nésans-a di nouvèl lòrganism. A roun dé aktivité fondamantal, ké noutrisyon-an ké krwayans-a, ki partajé pa tout lèspès-ya ki vivant. An léfè, tout lèspès divèt posédé roun sistenm di rouprodiksyon éfikas, san sa li sa ménasé d'èstenksyon. Rouprodiksyon-an sa donk nésésèr pou pèrpétchwasyon-an lèspès annan tan-an. Li pouvé fika kouplé à roun sistenm di dispèrsyon annan lèspas-a. A sistenm-yan ki ka pèrmèt di kolonizé di nouvèl byotòp, é di ogmanté chans-ya di sirvi dé lèspès.
Divizyon
thumb|Divizyon antan ki partaj. Ilistrasyon di 20÷4 : partaj di roun ansanm di 20 ponm an 4 pa égal.
Divizyon-an sa roun opérasyon matématik ki, à Dé nonm a é b, ka asosyé trwazyenm nonm (lalwa di konpozisyon entèrn), aplé kosyan oben rapò, é ki pouvé fika noté :
Annan roun pronmyé apròch, nou pouvé wè kantité-a a÷b kou roun séparasyon di kantité-a a an b pa égal. Mè sa apròch sa sirtou adapté à divizyon-an ant nonm antché, koté nosyon-an di kantité sa asé entchwitiv. Nou ka distengé kouraman divizyon-an « ègzak » (sa don nou ka palé isi) di divizyon-an « é ka rété » (divizyon-an éklidjenn).
Di roun mannyè di wè pratik, nou pouvé wè divizyon-an kou prodjwi-a di pronmyé pa envèrs-a di ségon.
Répiblik tchèk
thumb|Kart jéyografik di Répiblik Tchèk. Désanm 2017.
Répiblik tchèk, ou Tchéki an form kourt (en tchèque Česká republika[ˈtʃɛs.kaːˈrɛ.pu.ˌblɪ.ka] é Česko[ˈtʃɛs.ko]), sa roun péyi di Léròp santral san aksè à lanmè.
Katégori:Éròp
Syans politik
Syans politik-ya ka konsisté à étidjé processus politik ka ka mété an jé dé rapò di pouvwar ant endividi-ya, group-ya, é osen di Léta-a, mè pa rounso. Dé tandans kontanporenn ka tanté di sézi rapò-ya di fòs asou roun baz transnatsyonal (pa lègzanp, ant djaspora oben ant firm miltinasyonal) ensi ki sèrten kouran pòsmodèrn ki ka mété laksan-an asou langaj-a (filozofi di langaj), asou byopolitik-a, oben òkò asou konsèpsyon janré dé endividi.
Kou di nonbréz disiplin inivèrsitèr, syans politik-a sa divizé an anba-disiplin. American Political Science Association-an ka konté 42 sèksyon ki òrganizé.
Léjip
Léjip, an fòrm lonng répiblik di Léjip (an arab : جمهوريّة مصر العربيّة?), ki kouminéman aplé « Masr » (an arab : مصر, [masˤɾ]?, « Métropòl-a »), sa roun péy ki sitchwé an Lafrik di Nòlès é, pou pénensil di Sinay, an Lazi di Lwès. Sitchwé asou lakot di Lwès. Sitchwé asou lakot sid di Lanméditérannen oryantal, basen Levantin, atchwèl Léjip ka tchipé lèspas jéyografik ki fika ròtfwè sa-a di Léjip antik.
Ké pli di 92 milyon di zabitan an 2017, Léjip-a sa trwézyenm péy-a ki pi péplé-a di Lafrik dèyè Nijérya ké Létchopi. An tré fò krwasans, so popilasyon té miltipliyé pa kat an swésant lannen.
So kapital sa Kèro (القاهرة?, al-Qâhira) é so lanmonnen liv éjipsyen-an. Lanng ofisyèl-a di péy sa arab, ki itilizé annan tout dokiman-yan é annan lédikasyon. Pa kont, lanng-an ki palé sa arab éjipsyen(arab djalègtal). Siwi – tamazight(bèrbèr) di lwès di péy – sa palé atè Siwa. Kopt-a, sa itilizé ki kou lanng litirjik dé krétchen di Léjip. Nibyen-an sa palé pa zabitan-yan di Rot-Léjip, annan provens-a d'Assouan, roun réjyon ki kouminéman aplé Lannibi.
Réjyon
Nou ka distengé jénéralman kat réjyon : Ba Léjip, Mwéyen Léjip, Rot Léjip ké Lannibi.
thumb|Répartisyon inégal di popilasyon éjipsyen-an.
Léjip-a ka miltipliyé èstrenm-yan : péy arab ki pi péplé-a, 90 % di so popilasyon ka abité annan roun bann di latè fèrtil ki ka lonjé Nil-a(24 km annan so pli gran larjò bò'd Fayoum, an mwéyen 10 km, mé li pwé fè ki roun santenn di mèt). Rès-a di téritwè sa dézèrtik.
Listwè
thumb|Ésfengs ké piranmid-ya et di Gizeh
Pannan bò di trwè milénèr, valé-a di Nil wè pròspéré roun di sivilizasyon ki pi briyan di Listwè. Lenvansyon-an di roun lékritir orijinal anba fòrm di Lidéyogranm, Yéroglif, enpé di tan apré laparisyon-an di konnéyfòrm an Mézopotanmi bò'd -3300, té fè soti lèspès di roun di Prélistwè-a. Léjip di faraon té pouvé ensi larjman épannwi sokò pou atenn so lapojé bò XIIIe syèk anvan nou lè, ki ka lésé roun zòv monnimantal pou patrimwenn mondjal.
Apré patché lenvazyon ké lokipasyon divèrs (ésansyèlman Pèrs, Grèk, Ronmen ké Bizanten), bò Ie syèk fòrmen sokò kouminoté krétchen-an, ki konvèrti pa sen Mark, Kòpt-ya (défòrmasyon arab di palò grèk Aiguptios : Éjipsyen). Yé fika jòdla plizyò milyon. Péy-a té ka pasé answit anba donminasyon arab bò VIIe syèk, épi otonman.
Rwéyonm-an di Léjip ka pran so lendépandans an 1922. An dépi di roun lonng titèl otonman épi britannik, so kilt ka rété jòdla fòrtman marké pa lidantité arab, don prézidan Gamal Abdel Nasser fika roun di pli sélèb pyonnyé.
Kiltir
Lafèt rélijyé-ya atè Léjip ka varyé swivan kalandriyé linèr-a (Baîrams, Aïd el-Kebir, Mouled el-Nabi). Kalandriyé islanmik-a ki fika pli kour ki kalandriyé grégoryen-an, lafèt rélijyé-a ka tchoulé di onz jou anviron tout lannen-an. Ranmadan-an sa égalman roun tan enpòrtan pou Éjipsyen mouzoulman-yan, pou fè tchèk kontré épi partisipé annan patché lafèt ki ka koumansé apré riptir-a di jenn.
Kòd
Léjip-a gen pou kòd :
Syans sosyal
Syans sosyal-ya ka dézigné ansanm dé syans oben dé disiplin ki gen pou lòbjè d’étid di sosyété-a. Li ka konprann sosyoloji-a, drwè-a, ékonomi-a, démografi-a, jéyografi-a, irbanism-a, aménajman-an di téritwar, syans politik-a, listwè-a oben òkò antropoloji-a, étnoloji-a ké étnografi-a.
Sofòkl
thumb|Bous di Sofòkl
Sofòkl (an grek ansyen Σοφοκλῆς / Sophoklễs), né à Colone an -495 é mò an -406, sa roun di sé trwa gran dramatirj grek don lòv nou sa parsyèlman parvini, ké Eschyle é Euripide. Li sa prensipalman lotò di sanvenntrwa pyès (don oun santenn di trajédi), mè don sèl sèt nou sa parvini. Sité kou paradigm di trajédi pa Aristote, notaman pou izaj ki li ka fè di tchò é pou so pyès Œdipe rwa, i ranporté égalman nonm pli élvé di viktwar o konkour trajik dé grann Dionysi (disnòv), é I pa ka janmè figiré dannyé.
Wè osi
Katégori:Personalité
Gottfried Wilhelm Leibniz
thumb|Pòrtrè di Leibniz peint pa Christoph Bernhard Francke.
Gottfried Wilhelm Leibniz (prounonsé [ˈlaɪbnɪts]), né atè Leipzig 1er jwiyé 1646 é mouri atè Hanovre 14 novanm 1716, sa roun filozòf, syantifik, matématisyen, logisyen, diplomat, jourist, bibliyotékèr ké filològ alman ki té soutou ékri an laten, fransé é alman. Lèspri polimat, pèrsonalité enpòrtant di péryòd Frühaufklärung-an, i ka tchipé oun plas primòrdjal annan listwè-a di filozofi-a é di listwè-a dé matématik é sa souvan konsidéré kou dannyé « jéni inivèrsèl »-a.
Lanti optik
Oun lanti òptik sa roun konpozan ki fè di roun matéryo jénéralman izotòp é transparan pou limyè-a annan domenn èspèktral d'entérè. A pli souvan-an roun tip di vèr òptik, oben dé vèr pli klasik, dé plastik, dé matéryo òrganik, é menm dé métaloyid tèl ki germanium-an. Lanti-ya sa dèstiné pou fè konvèrjé oben divèrjé limyè-a.
Yé itilizasyon ka enpliké ki yé réfraksyon swé diféran di sa di milyé annan lakèl yé sa plonjé (lè, lwil, dilo...). Lanti-ya ka posédé laplipa di tan roun aks di simétri ki konfondou ké aks òptik-a mè tèknik résant-ya é benzwen-yan di endistri-ya é di sasé-a ka fè ki roun pa ki pa néglijab dé lanti ki pa gen d'aks di simétri.
Wè osi
Katégori:Optik
Karl Marx
Karl Marx (prounonsé an alman standar [kaːɐ̯l ˈmaːɐ̯ks]), né 5 mè 1818 atè Trèves an Rhénanie é mouri 14 mars 1883 atè Lonn, sa roun istoryen, journalis, filozòf, sosyològ, ékonomis, éséyis, téyorisyen di révolisyon-an, sosyalis ké kominis alman.
Abolisyon di lesklavaj
Abolisyon di lèsklavaj di ka konsisté à entèrdi jouridikman lèsklavaj-a. Si nou ka trouvé istorikman dé lègzanp ponktchwèl é lokalizé d'afranchisman dé èsklav, entèrdiksyon légal di lèsklavaj-a, ki étann à tout katégori di popilasyon, ka rété rar anvan lépòk kontanporenn. À finisman-an di xviiie syèk é o xixe syèk, à partir di Éròp, oun mouvman istorik di anplò entèrnasyonal ki ka kondjwi à oun abolisyon progrésiv di lèsklavaj-a annan téritwar-ya kontrolé pa Éropéyen-yan oben sa isou di yé kolonizasyon. O koumansman di xxe syèk, entèrdiksyon-an di lèsklavaj-a té akiz andan prensipal Léta di planèt-a.
Karl Marx
Li sa konnèt pou so konsèpsyon matéryalis di listwè-a, so dèskripsyon dé rouwaj di kapitalism, é pou so aktivité révolisyonèr osen di mouvman ouvriyé. Li notaman partisipé à Asosyasyon entèrnasyonal dé travayò.
Wè osi
Katégori:Filozòf
Réseptò radio
Oun résèptò radjo (osi aplé : pòs di radjo, transistò, tuner, otoradjo, etc.) sa roun aparèy élèktronik ki dèstiné pou kapté, sélêksyonnen é dékodé onn radjoélètrik ki émèt pa émétò radjo-ya. Fonksyon-an di dékodaj sa d'èstrè dé onn kapté enfòrmasyon-yan, ki té enkòrporé anvan di fika émèt : son obebmn signal nimérik (RDS, DRM Digital Radio Mondiale, signal orèr, etc.).
Vokabilèr
Tèrm-an « radjo » ka provini di senplifikasyon-an di èsprésyon-an « résèptò d’émisyon ki difizé pa onn radjofonik », é té adòpté progrésivman ké dévlopman-an di izaj-a di radjo-a, pou dézigné tout tèknik-a dé onn radjo é annan langaj de, oun « radjo » ka dézigné osi byen roun résèptò ki roun chenn di progranm.
Nāgārjuna
Nāgārjuna sa roun mwann, filozòf, markè-palò bouddhis endjen (iie - iiie syèk), fondató di lékòl-a Madhyamaka é orijinèr di réjyon-an ki ka korèsponn à Andhra Pradesh atchwèl-a.
Byografi
So lavi pratikman pa konnèt. Léjann-an ka fè nèt annan oun fanmi di brahmanes, sa ki ka èspilké ki li té pronmyé pansò enpòrtan di bouddhisme ki itilizé sanskrit é pa pali-a annan so ékri. Li té né annan roun réjyon o sidès di Enn-an ki ka korèsponn à l'Andhra Pradesh atchwèl-a, pròch di Nagarjunakonda ki ka poté so non jòdla an so lonò.
Wè osi
Katégori:Filozòf
Eksponansyasyon
An matématik, èksponansasyon sa roun opérasyon binèr ki pa komitativ ki ka étann nosyon-an di pwisans di roun nonm an aljèb. Li ka noté so kò an plasan roun dé opérann an èspozan di ròt-a, aplé baz.
Pou dé èspozan rasyonèl, èksponansasyon-an sa défini aljébrikman di fason pou satisfè rélasyon-an.
Pou dé èspozan réyèl, konplèks oben matrisyèl, définisyon-an ka pasé an jénéral pa itilizasyon-an di fonksyon èksponansyèl-a, à kondisyon ki baz-a ka admèt oun logaritm.
Èksponansyèl ansanblis-a sa défini à lèd-a dé ansanm di fonksyon.
Li ka pèrmèt di défini èksponansasyon-an pou kardino-ya ki asosyé. Li ka Jénéralizé so kò pa ayò, an téyori dé katégori, pa nosyon-an di lòbjè èksponansyèl.
Divèrtisman
thumb|Konviv ki ka jwé o kottabos ké jennfi ki ka jwé di aulos andan Lagrès antik (bò'd 420 av. J.K.). Bankè ké lamizik té parmi prensipal divèrtisman annan Antikité-a.
Oun divèrtisman sa roun aktivité ki ka pèrmèt o wonm di okipé yé tan lib an anmizan yé kò é ensi di détourné so kò di yé kò préyokipasyon. Divèrtisman-yan ka fòrmé ésansyèl-a di fanmi pli larj dé lwézir : pa lègzanp, oun kozman, anmikal é ki nou pa ka antann, ant ansyen kolaboratò ké fika roun lwézir notab annan lantrépriz san fika roun divèrtisman.
Divèrtisman-an té étidjé pa diféran filozòf, an partikilyé Blaise Pascal. Dipi lèr di sosyété-a di konsomasyon é dé lwézir, li divini roun sèktò di aktivité ékonomik florisan notaman konsèrnan park di lwézir é di divèrtisman ensi ki médja-ya.
Kataliz
Kataliz (di grèk ansyen κατάλυσις Katalysis, détaché) ka référé so kò à aksélérasyon-an oben réoryantasyon di sinétik di réyaksyon o mwayen di roun katalizò, é annan sèrten ka pou sélèktivité pou dirijé réyaksyon andan roun sans ki priviléjyé (réyaksyon konkirant, prodiksyon di roun prodjwi plito ki rounòt). Katalizò-a sa itilizé an kantité bokou pli fèb ki prodjwi-ya ki prodjwi réyaktif-ya. I pa ka aparèt an jénéral annan bilan-an di réyaksyon, kidonk pa annan so ékwasyon global. Soupannan molékil-ya di katalizò ka partisipé à réyaksyon-an annan roun étap, sa ki ka èspilké yé enfliyans asou vitès di réyaksyon-an, é answit yé sa réjénéré annan roun étap sibsékant.
Maladi di Alzheimer
Maladi d'Alzheimer-a (an alman[alʦhaɪ̯mɐ]) sa roun maladi nérodéjénérativ (pédi progrésiv di néronn) enkirab di tisou sérébral ki ka antréné pédi progrésiv ké irrévèrsib dé fonksyon mantal ké notaman di mémwè-a. A koz-a pli frékant di démans koté fika moun-an. Li té inisyalman dékrit pa médsen alman-an Alois Alzheimer an 1906.
Pronmyé senptom sa souvan pédi dé souvni (amnézi), ka manifèsté so kò inisyalman pa dé distraksyon minò, ki ka aksantchwé so kò ké progrésyon-an maladi-a. A dabò mémwè-a à kour tèrm ki sa afèkté.
Wè osi
Katégori:Maladi
Janmayk
Janmayk, an annglé Jamaica, sa roun zilé di lanmè dé Karayb. Li ka konstitchwé roun péy, ki ka fè pati di Lézanti-ya, ki sitchwé o sid di Kiba é à lwès di zilé Hispaniola, téritwè di Ayti é di Répiblik donminiken-an.
Inisyalman péplé pa endijenn Arawak ké Tayno, zilé-ya ka pasé anba kontròl èspangnòl à laswit-a di rivé-a di Kristòf Kolon an 1494. Ounlo endijenn ka mouri alò di maladi ké Èspangnòl-ya é ka transféré dé katib afriken. Nonmen Santiago, zilé-a ka doumòré roun posésyon èspangnòl jouk 1655, lò Langlétè-a ka konkéri é ka roubatizé li Jamaica. Anba joug kòlonnyal britannik-a li ka divini roun dé prensipal èspòrtatò di souk o monn gras à so lékonnonmi di plantasyon ki bazé asou katibaj-a. Britannik-ya ka émansipé katib-ya an 1838, é nonm di ant yé ka préféré alò lagrikiltir vivriyè o plantasyon. A pati dé lannen 1840, Britannik-ya ganyen roukou à dé Chinwè ké dé Endjen pou travayé annan plantasyon-yan. Zilé-ya ka òbténi so lenpandans di Rwéyonm-Ini 6 out 1962.
Jéyografi
thumb|Zimaj satélit di Janmayk.
Chenn-yan di montangn ka aplé so kò Blue Mountains ; yé ka fè pati di pli rot pik-ya di Lézanti.
Klima-a di Janmayk sa tropikal, ké roun tan cho ké imid, byen ki latè-ya gen roun klima pli tanpéré. Présipitasyon-yan sa tré inégal di roun réjyon à ròt-a — nò-lès ki pi èspozé — sa pli abondan di jen à désanm. Dé risk di siklonn ka pézé asou zilé-a an finisman-an di lété-a é an koumansman di lotonn-an.
Listwè
Non-an di péy ka provni di Xamayca(ki prounonsé an ansyen èspangnòl « chanmayia ») ki ka signifyé « latè-a di bwa é dilo », annan lanng-an dé Arawak, pèp di Lanmérik di Sid ki kòlonnizé zilé-a di Janmayk-a bò'd lannen-yan 1000. Arawak-ya pati enstalé yé kò annan Karayb-ya akoz di roun gran mouvman di popilasyon. Sa pèp ka viv di lagrikiltir-a. I ka kiltivé mi-a, mannyòk-a, tabak é dé rakaba. I ka péché é ka pratiké égalman lachas à lark. Yé ka dansé é gen dé enstrouman di lanmizik pou akonpangnen kou okarina oben tiriaman ki sa roun flit.
Mouvman nasyonnalis-ya ka dévlopé yé kò anba lenpilsyon-an di 2 lidò janmayken, Alexander Bustamante(1884-1977) ké Norman Washington Manley (en) (1893-1969). Dabò alyé épi advèrsèr politik, yé ka altèrnen o pouvwè. Manley ka agsédé o pòs di Pronmyé minis an 1955 é fika roun partizan di linité-a dé Karayb anglofonn (en), sala-a ka réyalizé so kò briyèvman annan Fédérasyon-an dé Lenn ògsidantal (1958-1962). Janmayk-a ka òbténi so lendépandans, annan kad-a di Commonwealth, 6 out 1962.
À laswit-a di lendépandans, a Bustamante ki ka obténi pouvwè-a. I ka fè roun plan di dévlopman di lendistriyalizasyon-an di péy afen di kontré povté-a. Sa politik ékonnonmik ka fè so pròv-ya, pas an finisman dé lannen 1960, to-a di mòrtalité enfantil-a diminiyé, ensi ki to-a di lannalfabétizasyon. Lèspérans-a di lavi ka ogmanté égalman, an dépi di roun kriminalité élvé.
Lanmizik
Janmayk-a té wè nèt dé janr mizikal à sigsé, an partikilyé mento, ska, rocksteady, reggae (ké so varyan-yan, dub, dancehall, rubadub…), raggamuffin… Yé ilistré yé kò annan sa donmenn : Bob Marley, Max Romeo, Jimmy Cliff, Winston Rodney (Burning Spear), Joseph Hill (Culture (groupe)), Laurel Aitken, Peter Tosh, Bunny Wailer, U Roy, Barrington Levy, Jacob Miller, Dennis Brown, Lee Scratch Perry, King Tubby, Sean Paul, Buju Banton, Toots Hibbert (Toots and the Maytals), Shaggy, Dillinger, Garnett Silk, Capleton, Eek-A-Mouse, Albert Griffiths, Steve Wilks (en), Vybz Kartel, Elephant Man, Sizzla, Bounty Killer, Beenie Man, Stephen Marley, Rohan Marley, Ziggy Marley, Damian Marley, Ky-Mani Marley, Spice ké plen ròt òkò…
thumb|Bob Marley
Kòd
Janmayk-a gen pou kòd :
Janr (syans sosyal)
Janr-ya sa roun konsèp ki itilizé an syans sosyal pou dézigné diférans-ya ki pa byolojik ant fanm ké wonm-yan.
Alò ki tip sèkswèl ka fè référans o diférans byolojik ant fanm ké wonm, janr-a ka référé so kò o diférans sosyal ant fanm ké wonm. Sa diférans-ya li ka prodjwi dé konsékans psikolojik, mantal, ékonomik, démografik, oben òkò, politik.
Janr-a sa lòbjè di roun chan d'étid an syans sosyal, étid-ya di janr. Sa konsèp sa aparèt andan lannen-yan 1950 annan milyé psikyatrik ké médikal-ya, atè Étazini.
Télévizyon
upright=1.2|thumb|Oun télévizò, 1958. thumb|upright=1.2|Oun télévizò HD.
Télévizyon-an sa roun ansanm di tèknik ki dèstiné pou émèt é rousouvè dé sékans odyovizwèl, ki aplé progranm télévizé (émisyon, film é sékans piblisitè). Kontni-a di sa progranm-yan pouvé fika dékri soulon dé prosédé analojik oben nimérik pannan ki yé transmisyon pouvé fè so kò pa onn radjoélètrik oben pa rézo kablé.
Télévizyon-an sa tribitèr di roun rézo ékonomik, politik é kiltirèl (lanng nasyonal oben réjyonal, janr é fòrma, régmantasyon é otorizasyon di difizyon).
Syantifik
thumb|Oun syantifik itilizan roun mikroskòp.
Oun syantifik sa roun moun ki ka konsakré so kò à étid-a di syans-a oben dé syans ké rigò é dé métòd syantifik.
Byen ki savan sa tèrm pir, fòrmé à partir di rakaba savé, li sa plizoumwen tonbé an dézwétid é ranplasé pa syantifik oben sasò.
Katégori:Syantifik
Ekstenksyon di sé lèspès
thumb|Dodo sa roun légzanp di èstenksyon ki souvan sité...
Dizé (aliman)
thumb|Oun dizé di poul kri kasé.
Ekstenksyon di sé lèspès
An byoloji ké an ékoloji, èstenksyon-an sa disparisyon total-a di roun lèspès oben di roun group di takson, ki ka rédjwi ensi byodivèrsité-a.
Dizé (aliman)
Dizé-a sa roun prodjwi agrikòl ki isou d'élevaj divèr é ki itilizé kou aliman di moun senp oben ka sèrvi d'engrédjan annan konpozisyon-an di nonbré pla annan laplipa dé kiltir di monn.
Ekstenksyon di sé lèspès
Atravè évolisyon-an, di nouvèl lèspès ki ka aparèt pa processus-a di èspésyasyon-an — koté di nouvèl varyété di lòrganism-an ki ka émèrjé é ka dévlopé yé kò lò yé sa kapab di trouvé é d'èsplwaté oun nich ékolojik — é dé lèspès ki ka disparèt lò yé pli kapab di sirviv annan dé kondisyon ki ka chanjé oben fas à roun konkirans ki yé pa pouvé afronté.
Dizé (aliman)
Wè osi
Katégori:Dizé
Obézité
Obézité-a sa défini kou roun èksè di pwa pou roun èstatir ki bay and rézon di roun ogmantasyon di lamas adipéz. Sa définisyon ka roupozé asou mizour-a di endis-a lamas kòporèl. À partir di sa endikatò, Òrganizasyon mondjal di santé (OMS) défini dé séy di sircharj pondéral, ki ka korèsponn à roun IMC ki konpri ant 25 é 30 kg/m2, d'obézité, ki ka korèsponn à roun IMC ant 30 é 40, é d’obézité morbid lòské IMC-a ka dépasé 40. Sa séy-ya ka roupozé asou dé èstatistik soulon lakèl roun senp sirpwa (sircharj pondéral) pa fika, an li-menm, koz-a di maladi partikliyèr, mè pouvé fika roun faktò d'agravasyon di roun maladi alò ki obézité-a, an plis di so routantisman sosyal ké psikolojik, sa dirèkman asosyé à dé maladi, ki ka rouflété notaman lèksè-a di risk di djabèt di tip 2 é di maladi kardjovaskilèr.
Katar
"Katar (an arab : Qaṭar, قطر), an form long Léta di Katar ' (an arab : Dawlat Qaṭar, دولة قطر), sa roun piti émirat di Mwayen-Oryan di oun siperfisi di de 11 586 km2. So kapital sa Doha.
Zooloji
thumb|Zoolojis (Torben B. Larsen) ki ka òbsèrvé oun kaméléyon
Zooloji-a (dé tèrm grèk ζῷον, zôon, zannimo, jé λόγος, logos, diskou-a) sa syans-a ki ka étidjé zannimo-ya. Èspésyalis-ya di sa disiplin sa kalifyé dé zoolojis-ya(pafwè, di zoològ-ya).
Rougroupan plizyò disiplin é j'ai itilizé di nonbréz tèknik, sa syans ka lantman élaboré so kò o kour dé syèk dipi Préistwè-a. Istorikman, pronmyé réflèksyon syantifik ki sa konsèrné zooloji-a ki nou té transmèt sa sa-ya d'Aristote. Grann tantativ-ya di klasifikasyon dé lèspès zannimo térès nonbréz é souvan roumanyé dipi sa lépòk.
Laj di bronz
Laj di bronz sa roun péryòd di protolistwè-a é di listwè-a karaktérizé pa roun izaj enpòrtan di métalirji-a di bron. Bronz-a sa non jénérik-a dé alyaj di kwiv é di éten. Jòdla, i sa admèt ki sa péryòd ka siksédé à laj di kwiv oben chalkolitik é ka présédé di fer, annan réjyon-yan di monn koté sa katégorizé sa pèrtinant. Kou pou ròt péryòd-ya di préistwè-a, limit kronolojik-ya di laj di bronz ka varyé konsidérabman soulon lè kiltirèl-a é soulon lè jéyografik-a konsidéré.
Lantropoloji
thumb|Wonm di Vitrouv, pa Léonard di Vinci.
Laj di bronz
Wè osi
Katégori:Istwè
Lantropoloji
Lantropoloji-a sa branch dé syans-a ki ka étidjé moun anba tout so laspè, an menm tan fizik (anatomik, mòrfolojik, fizyolojik, évolitif, etc.) ké kiltirèl (sosyo-rélijyé, psikolojik, jéyografik, etc.). Li ka tann à défini mounité-a an fézan roun sentèz dé diférant syans di moun ké natirèl. Tèrm antropolojik ka vini di dé mo grèk, anthrôpos, ki ka signifyé « wonm » (o sans jénérik), é logos, ki ka signifyé « palò, diskour ». Démarch antropolojik « ka pran kou òbjè di envèstigasyon dé inité sosyal di fèb anplò à partir di lakèl il ka tanté d’élaboré roun analiz di pòrté pli jénéral, apréyandan di roun sèrten pwen di wè totalité-a di sosyété-a koté so inité ka enséré yé kò ».
Wè osi
Katégori:Antropoloji
El Greco
Domínikos Theotokópoulos, nonmen El Greco, sa roun pent, skiltò ké architèk, né an 1541 atè Candie, an Crèt, alò oun posésyon di Répiblik di Véniz, é mouri 7 avril 1614, atè Tolède.
Li sa konsidéré kou pent fondatò di Lékòl èspagnòl-a di xvie syèk. So òv piktiral, sentèz di mannyèrism rounésan é di lar byzantin, sa karaktérizé pa dé fòrm alonjé é dé koulò viv.
Annèks
Katégori:Personalité
Djabèt (sendromm)
Artik konnèks
Katégori:Maladi
Systèm iminitèr
Sistenm iminitèr-a di roun lòrganism sa roun byolojik ki ka konstitchwé di roun ansanm koòrdoné d'éléman di roukonésans é di défans-a ki ka diskriminé swé-a di pa-swé. Li sa érité à nésans-a, mè otonom, adaptatif ké dwé di roun grann plastisité, li ka évoliyé answit o gré dé kontak ki li gen dé mikròb oben sibstans anvironnmantal ki étranjèr o kò.
Sa ki sa roukonnèt kou pa-swé sa détrwit, kou patojenn-yan : virus, baktéri, parazit, sèrtenn partikil oben molékil « étranjèr » (don sèrten poson). Sistenm iminitèr-a sa rèsponsab di fénomenn di roujè di gréf.
Révolousyon endistrièl
thumb
Ésprésyon révolisyon endistriyèl té itilizé pou pronmyé fwè an 1837 pa ékonomis fransé Adolphe Blanqui annan so Listwè di ékonomi politik-a épi té rouprann annan lannen-yan 1840 pa Friedrich Engels. Vilgarizé an Anglétèr an 1884 pa istoryen-an Arnold Toynbee, li ka fè parti dipi di vokabilèr izwèl.
Janvyé
thumb|Janvyé, ekstrè di Très Riches Heures du duc de Berry (vers 1410-1416), miz Condé, Chantilly, ms.65, f.1. Janvyé sa prémyé mwa di sé kalandriyé grégoryen é julyen, li sa osi oun di sé sèt mwa ki ka posédé 31 jou.
Katégori:Kalandriyé
Abraham
thumb|Abraham ké sakrifis-a d'Isaac pen pa Le Dominiquin (1628-29).
Abraham (hébreu : אַבְרָהָם /av.ra.'ham/, guèze : አብርሃም /ab.ra.'ham/, arab : إبراهيم/ib.ra.'him/) sa prensipal patriyarch-a dé rélijyon jwiv, krétchenn ké musulmane. Li sa figir santral-a di Liv di Jénèz-a, é sa nonmen Ibrahim annan Koran. Konsidéré kou pè di pèp jwif, i ka fè parti dé pronmyé patriyarch di Labib-a. Inisyatò di monotéyism, aïeul di joudayisme é di kristchanism, li sa konsidéré kou roun gran pofèt annan Islam-an.
Oksijèn
thumb|Òksijenn ki likid annan oun béché.
Òksijenn-an sa éléman chimik di niméro atomik 8, di senbòl O. A tèt di lafil di group dé chalkojenn, souvan aplé group di òksijenn-an. Dékouvri endépandaman an 1772 pa Swédwa Carl Wilhelm Scheele koté Uppsala é an 1774 pa britanik Joseph Priestley an Wiltshire, òksijenn-an té nonmen ensi an 1777 pa Antoine Lavoisier atè Pari à partir di grèk ansyen ὀξύς / oxys (« égi », ki lé di isi « asid »), é γενής / genês (« jénératò »).
Gouvernman
thumb|Gouvèlman-an dé Péyi-Ba anba manda-a di Pronmyé minis Dries van Agt, an 1982, anvan oun tradisyonèl « fotografi di fanmi », souvan réyalizé enpé aprè so fòrmasyon.
Gouvèlman-an sa roun enstitisyon ki ka ègzèrsé pouvwar ègzékitif-a osen di roun antité politik. Annan roun réjim parlmantèr tèl ki sa di Lafrans, gouvèlman-an sa rèsponsab politikman divan Parlman (Asanblé nasyonal-a ké Séna-a). Gouvèlman ka désidé é ka antrouprann aksyon-yan ki nésésèr pou kondjwit-a di Léta-a.
An Frans, gouvèlman-an sa nonmen pa Prézidan di Répiblik é plasé anba so otorité. I sa dirijé pa Pronmyé minis-a (chèf-a di gouvèlman) é pouvé fika ranvèrsé pa roun mosyon di sansour voté pa Parlman-an.
Loséyan Pasifik
thumb|Kart di loséyan Pasifik-a.
Loséyan Pasifik sa loséyan ki pli vas-a di glòb térès. Pasifik-a ka fè pati di loséyan mondjal-a é li ka konpòrté Dé loséyan : Pasifik nò-a ké Pasifik sid-a. Pasifik-a ka étann sokò asou roun sirfas di 166 241 700 km2, swé anviron roun tchè di sirfas total-a di Latè-a. Li ka konprann Loséyanni annan so totalité ké tchèk ròt zilé ké larchipèl ki ka fè tradisyonnèlman pati di Lazi (Japon, Filipin, Insulinde). Li sa antouré pa Lazi, Lostrali, Lanmérik ké kontinan Antargtik-a. Lign-an pou chanjman di dat ka travèrsé li òbò di 180e méridjen.
Lokalizasyon ké limit
Lilistrasyon-an ki annan ankadré-a di sa artik ka montré loséyan Pasifik-a asou roun plannisfè : Pasifik-a sa patajé an nò ké sid, swivan lékwatò-a. Lòrgannizasyon idrografik entèrnasyonnal (LIE) ka dékoupé loséyan Pasifik an lanmè, gòlf ké détrwè. Limit-ya ki LIE ka bay pou loséyan Pasifik nò ké Pasifik sid ka èskli lanmè-ya ki konprann annan chaken di yé.
So kod di lanréjisman nimérik di Lòrgannizasyon idrografik entèrnasyonnal sa « C », é so lidantikasyon annan "Limit dé loséyan é dé lanmè" sa « (57) ké (61) » ; so non fransé annan nonmanklatir-a di lèspas maritim-yan di Konséy nasyonnal di lenfòrmasyon jéyografik-a sa « Loséyan Pasifik ».
Dèskripsyon
thumb|Kart di sentou-a difé di Pasifik.
A annan loséyan Pasifik-a ki ka trouvé yékò fos-ya ki pli profon-yan di Latè-a, ké dé profondò ki ka dépasé 10 000 mèt annan fos-ya di Kouril-ya, di Maryann é di Filipin-yan. Li ka konpòrté égalman patché résif koralyen don zilé Christmas, ki pli étandou-a ké pli ansyen latòl di monn.
Loséyan Pasifik-a sa parkouri pa plizyò dòrsal ki ka fòrmen pafwè an sirfas tchèk larchipèl linéyèr. Li ka kontni tchèk chenn di mon sibmaren ki fòrmen pa tchèk pwen cho, don chenn sibmaren Away-Lanprò ké chenn sibmaren Louisville.
Klimatoloji
thumb|Kouché di solé asou loséyan Pasifik-a wè di Èstasyon èspasyal entèrnasyonnal-a ; fòrm karagtéristik-a tchèk kimilonnimbis sa osi vizib.
Nou ka routrouvé annan Pasifik-a tchèk sistenm météyorolojik ki simi pèrmannan kou antisiklonn-yan di zilé-a di Pak é di Away ensi ki déprésyon-yan dé Aléousyen ki sa réflè di sirkilasyon atmosférik jénéral-a. So vas basen sa régilyèrman travèrsé pa pli gran nonm-an di siklonn tropikal di tout basen oséyannik-ya. Yé nonmen louragan annan lès-a, tifon bò nòlwès-a é siklonn épi bò sid lwès.
Bò'd lékwatò-a, nou ka routrouvé zonn-an di konvèrjans entèrtropikal ké zalizé-ya don pozisyon-an ka chanjé ké sézon-yan, ki ka jwé roun tré gran ròl asou plivyonmétri di réjyon tropikal-a ké navigasyon maritim-an.
Listwè
thumb|Descriptio Maris Pacifici pa Ortelius (1589), oun di pronmyé kart ki enprimen di loséyan Pasifik-a ; wè osi plannisfè-a di Waldseemüller (1507).
Pronmyé osyéannyen-yan ki dékouvri é péplé zilé-ya di Pasifik i té gen 45 000 lannen té vini an vwélyé.
Fonn ké Flòr
Parmi èspésifitè-ya di Pasifik nòlès ka figiré fèt-a ki li ka abrité òkò tchèk vas résif di zéponj.
Problenm anvironnmantal
Tchèk débri plastik di provnans mondjal ka poliyé ansanm-an di loséyan ; pou sa ki annan loséyan Pasifik-a, yé ka vini notanman di Lazi é di Létazini-ya.
Protègsyon di lanvironnman-an
I ka ègzisté tchèk larèlmantasyon nasyonnal ké entèrnasyonnal, ensi ki diféran klasman di sèrten zonn tankou lè maren-yan ki protéjé, tchèk rézèrv di Byosfè ké Park natirèl maren...
Wè osi
Katégori:Loséan
Lao Tseu
thumb|Lao Tseu an bondjé taoyis ké évantay an lanmen
Lao Tseu oben Laozi oben Lao Zi (chinwa : 老子 ; pinyin : Lǎozǐ ; Wade : Lao³ Tzu³), pli kominéman aplé an Chin Tàishàng lǎojūn (太上老君, Tàishàng lǎojūn, « Ségnò souprèm Lao »), di so vrè non Li Er (李耳, Lǐ ěr), té roun saj chinwa é, soulon tradisyon-an, oun kontanporen di Confucius(milyé di vie syèk anv. J.-K. – milyé di ve syèk anv. J.-C., finisman di péryòd-a dé Prentan ké Otonn). Li sa konsidéré kou pè fondatò di taoyism.
Lò
thumb|Pépite di lò ki isou di roun jisman détritik.
Lò sa éléman chimik di niméro atomik 79, di senbòl Au. Sa senbòl, ki chwézi pa Berzelius, sa fòrmé dé Dé pronmyé lèt di mo laten aurum (di menm sans).
Jénéralité, étimoloji é listwè di éléman-an di kò senp
Kò senp-a lò sa roun métal nòb, roun métal présyé ki koloré présizéman an jòrn di lò, matchè pir dans, trè diktil é mòl, ki fasil à travayé, pafwè senpman à lanmen-an é o baton, ki konnèt di tout antikité, ki aprésyé pou so fò lékla di "poti solèy", an partikilyé anba fòrm di divèrs parir dipi finisman néyolitik-a (koumansman di chalkolitik) oben di pyès di lanmonnen dipi Antikité-a, é trè sasé, ké ajan-an, dipi tan istorik-ya pou so fonksyon monétèr détèrminant.
Révolousyon fransèz
thumb
Gramèr
thumb|Priscien, oben Gramèr-a, panno di campanile di Florence.
Révolousyon fransèz
Révolisyon franséz-a sa roun péryòd di boulvèrsman sosyal é politik di gran anvèrgir an Frans, annan so koloni-ya é an Éròp ki douré di 1789 à 1799. A roun moman krisyal ki ka mété fen à Ansyen Réjim enpé pli di trwa lan aprè priz di Bastille.
Gramèr
Gramèr-a sa étid sistématik dé éléman konstititif di roun lanng.
Laj di fer
thumb|Roukonstitisyon di oun kaz di laj di fer. Laj di fer sa roun péryòd kronolojik karaktérizé pa izaj-a di métalirji di fer é ka fè jénéralman swit à laj di bronz. Soupannan, limit kronolojik di laj di fer ka varyé konsidérabman soulon lè kiltirèl ké jéyografik konsidéré. Ensi ès nou pouvé konsidéré li kou apartnan à Préistwè-a, à Protolistwè-a oben Listwè-a soulon lè jéyografik-ya konsidéré.
Gramèr
Pa ègstansyon, nou ka nonmen osi gramèr roun maniyèl oben roun ansanm di dokiman ki ka dékri dé règ gramatikal.
Révolousyon fransèz
Révolisyon franséz-a légé di tout nouvèl fòrm politik, notaman o travè di Déklarasyon di drwè di wonm é di sitwayen di 1789 ki ka proklamé égalité-a dé sitwayen divan lalwa-a, liberté fondamantal, ké souvrennté di Nasyon-an, apt à gouvèrné so kò o travè di rouprézantan éli.
Laj di fer
Laj di fer ka koumansé bò'd 1100 anv. J.-K. annan monn méditéranéyen-an, bò'd 800 à 700 anv. J.-K. annan nò di Éròp-a é bò'd 500 anv. J.-K. an Afrik.
Étazini
Létazini, an fòrm lonng Létazini di Lanmérik (an annglé : United States é United States of America, égalman konnèt anba labrévyasyon-an USA), sa roun péy transkontinantal don ésansyèl-a di téritwè ka sitchwé so kò an Lanmérik di Nò. Létazini-ya gen èstrigtir politik-a di roun répiblik konstitisyonnèl fédéral ké réjim prézidansyèl konpozé di senkant Léta, don karant-lwit sa adjasan é ka fòrmen Mainland-an. Sala-a sa ankadré pa loséyan Atlantik à lès-a ké loséyan Pasifik à lwès-a, é ka trouvé so kò bòdé o nò pa Kannanda é o sid pa Mègsik-a. Dé Léta-ya ki pa limitròf sa Lalaska, ki sitchwé à lwès di Kannanda, ké Away, roun larchipèl di loséyan Pasifik-nò. Di plis, péy-a ka konprann katòrz téritwè ensilèr diséminen annan lanmè dé Karayb ké Pasifik-a. Jéyografi-a ké klima-a di péy sa èstrenmman divèrsifyé, abritan roun gran varyété di fonn é di flòr, ki ka fè dé Létazini roun dé 17 péy mégadivèrs di plannèt-a.
Laj di fer
Wè osi
Katégori:Istwè
Étazini
Kapital fédéral-a, Washington, sa sitchwé annan distrik-a di Columbia, roun zonn ki sitchwé rò dé senkant Léta. Lanmonnen-an sa dolar anmériken-an. Drapo-a ka konpozé so kò di trèz bann rouj ké blanng ensi ki senkant zétwèl ki ka rouprézanté senkant Léta fédéré-ya di linyon-an. Limn nasyonnal-a ka entitilé so kò The Star-Spangled Banner (Bannyè zétwélé). I pa gen di lanng ofisyèl o Létazini, menm si lanng nasyonnal-a sa annglé anmériken-an.
Oman
Oman, an form long Sultanat d'Oman, an arab ʻUmān, عمان é Salṭanat ʻUmān, سلطنة عمان, sa roun péyi di Mwayen-Oryan, o sid di pénensil di Arabi, asou bò di golf d'Oman é di lanmè d'Arabi.
Étazini
Létimoloji
thumb|Amerigo Vespucci.
An 1507, kartograf loren-an Martin Waldseemüller ka prodjwi roun plannisfè (ki nonmen plannisfè di Waldseemüller) ki ka rouprézanté notanman réjyon méridjonnal-a di lémisfè lwès-a. I ka enskri alò prénon féminizé-a « America », an lònò-a di navigatò floranten Amerigo Vespucci.
Non-an di péy té sigjéré pa Thomas Paine é adòpté pou pronmyé fwè-a pa Trèz kolonni-ya di Lanpir britannik-a annan Déklarasyon di lendépandans dé Létazini 4 jwiyé 1776.
Dézignasyon-an fòrm kourt — di lizaj annan lavi kouran-an, lanségnman-an ké kartografi-a — di sa péy sa « Létazini » (an annglé United States, abréjé an « US ») ké fòrm lonng-an – di lizaj annan dokiman ofisyèl-ya — sa « Létazini di Lanmérik » (an annglé United States of America, abréjé an « USA »). Fòrm lonng-an « Létazini di Lanmérik » pa ka rousanblé à gran majorité-a dé fòrm lonng ki ka koumansé pa « Répiblik di », « Rwéyonm di », etc. Li sa an révanch pròch di sa-a di péy vwézen, Létazini mègsiken-yan. Atè Lafrans é annan patché péy, péy-a sa égalman dézignen an fòrm kourt, annan langaj kouran-an, mé itou pafwè annan dé diskou ofisyèl, pa tèrm enfòrmèl-a di « Lanmérik ». An annglé, fòrm kourt-a « America » sa larjman itilizé, menm annan diskou ofisyèl-ya.
Péryòd prékolonbyen (anvan 1492)
thumb|Cliff Palace, bitasyon Anasazi (xiiie syèk), park nasyonnal di Mesa Verde (Kolorado).
Déba asou lorijin-an ké dat-a di rivé-a dé Anmérendjen an Lanmérik di Nò pa òkò fini. Dékouvèrt arkéyolojik-ya ka endiké ki Lès-a dé Létazini sa abité dipi pli di 12 000 lannen, alò ki rivé-a dé pronmyé zabitan di kontinan ka roumonté à pli di 30 000 lannen. Dipi 1927, téyori-a ki pli kouminéman admèt sa sa-a di limigrasyon-an di pèp azyatik i té gen 12 000 lannen pa détrwè-a di Bérenng. Toutfwè, sèrten dékouvèrt arkéyolojik ka roulévé o kour dé dannyé lannen ka bay di nouvèl loryantasyon kant o processus di kolonnizasyon préyistorik di Lanmérik di Nò-a.