cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lalfabé
Entrodiksyon
Chaken dé senbòl, oben grafenm, sa osi aplé « lèt ». Annan ka-ya pli senp-ha chak lèt ka korèsponn à roun fonenm di lanng-an é envèrsman. Sèrtenn lèt pouvé rousouvri roun oben plizyò djakritik afen di étann stòk di grafèm-a si sala sa ensifizan pou noté son-yan di lanng oben pèrmèt di évité anbigité-ya. Di mennm mannyè-a, oun lalfabé pouvé fika étandou pa itilizasyon di digramm oben òkò di lèt siplémantèr.
Wè osi
Katégori:Lalfabé
Tonga
Tonga, an form long Rwayom di Tonga (an tongyen Tonga é Pule'anga Fakatu'i 'o Tonga, an anglais Tonga é Kingdom of Tonga), sa roun Léta di Polinézi, andan loséyan Pasifik, à 744 km à lès-sid-lès dé zil Fidji é à 875 km o sid di Wallis-é-Futuna.
Monarchi
Monarchi-a (di grèk mono « sèl », arke« pouvwar » : « pouvwar di roun sèl ») sa roun sistenm politik koté inité-a di pouvwar sa senbolizé pa roun sèl moun, aplé « monark ». Li sa ni nésésèrman oun royalté, ni nésésèrman éréditèr : i toujou ègzisté dé monarchi élèktiv, pa lègzanp rwa-ya koté golwa-ya, oben dog-ya annan répiblik-a di Véniz. Soulon définisyon-an di Montesquieu, oun monarchi ka défini so kò pa gouvèlman absoli-a di roun sèl, mè sa pouvwar sa limité par dé lalwa.
Filipin
Filipin, an form long Répiblik di sé Filipin (an filipino Pilipinas é Republika ng Pilipinas, an anglè Philippines é Republic of the Philippines, an espagnol Filipinas é República de Filipinas, an fransè République des Philippines, an ilocano Filipinas é Republika ti Filipinas, an cebuano Pilipinas é Republika sa Pilipinas), sa roun péyi di Azi di Sid-Ès konstitchwé di oun archipel di 7 107 lill don onz ka totalizé pli di 90 % di sé latè é don enpé pli di 2 000 sèlman sa abité, alò ki anviron 2 400 lil pa menm gen non.
Monarchi
Monarchi-a sa dit monarchi konstitisyonèl lòské pouvwar-ya di monark sa défini pa roun konstitisyon ékrit ki ka fiksé dé lalwa fondamantal ki ka prévwayé oun séparasyon dé pouvwar. Li sa souvan admèt, lòské Léta-a sa ménasé pas roun lagèr étranjèr oben sivil, ki roun lalwa marsyal ka bay li provizwarman tout pouvwar-ya : monarchi-a ka divini alò, o sans antik, oun diktatir (kou té ka ègzèrsé konsil-ya oben jénéral romen-yan an ka di grav problenm).
Filipin
Katégori:Azi
Sourinanm
Sourinanm (pafwè Sirinanm), an fòrm lonng répiblik di Sourinanm (an néyèrlandé : Suriname é Republiek Suriname), sa roun péy di Lanmérik di Sid. Li sa sitchwé annan nò-lwès-a di kontinan, asou litoral-a di loséyan Atlantik-a, an tchò di plato dé Gwiyann. So vwézen-yan sa Gwiyannan à lwès-a, Brézil-a o sid ké Lagwiyann à lès-a, é so kapital sa Paramaribo. Péy-a divèt so non à so prensipal kour dilo, flèv Sourinanm-an. Ké roun popilasyon di anviron 520 000 zabitan pou 163 270 km2, Sourinanm sa péy-a ki mwen danséman péplé di Lanmérik. (190è ran mondjal).
Réjyon-an sa kolonnizé pa Provens-Ini-ya o xviie syèk é ka pran non-an di Gwiyann néyèrlandé. Li ka fourni souk, kafé, chokola ké koton à lanmétropòl-a di fè di lèsklavaj-a, jouk so labolisyon an 1863. Sourinanm-an ka divini roun réjyon otonnonm dé Péy-Ba an 1954 anvan di agsédé à lendépandans-a an 1975. Roun koudLéta militèr an 1980 ka signen koumansman di roun déséni di digtatir ki marké pa lègzékisyon-an d'opozan politik (masak di désanm 1982) ké léklatman-an di roun lagèr sivil. Processus démokratik-a sa rétabli o koumansman dé lannen 1990. Résponsab-a di koudLéta di 1980, Desi Bouterse, sa soupannan éli prézidan di Répiblik-a an 2010.
Grafi
Grafi-a Surinam, anplwayé dipi Candide di Voltaire, sa toujou sa ki itilizé annan rounlo gid touristik oben sèrten lòrgann di laprès-a.
Jòdla, lòrtograf Suriname sa itilizé pa Lòrgannizasyon dé Nasyonzini, Koumisyon di toponnimi di Lenstiti nasyonnal-a di lenfòrmasyon jéyografik-a ké forèstché(IGN), Linyon éropéyen-an ké Lòrgannizasyon entèrnasyonnal di nòrmalizasyon.
Listwè
Sourinanm-an sa roun dé nonbré kolonni di Lakot Sovaj-a, ant délta di Lorénòk-a é sa di Lanmazonn-an, ki tchipé jòdla pa roun parti di Vénézwéla é di Brézil, Lagwiyann, Sourinanm-an, ké Gwiyannan-an.
Dé group tribal anmérendjen ka enstalé yé kò à partir di 1100 anv. J.-K., asou plato dé Gwiyann : dé paléyo-endjen, Arawak-ya o ie syèk, épi bò'd lannen 900 Karib-ya é anfen Toupi-ya. Sa kat group-ya té òkò prézan lò di rivé-a dé Éropéyen.
Lépòk kolonnyal
Pronmyé kontagt ant Éropéyen ké Anmérendjen-yan ka fè so kò an 1500, lò di lèspédisyon èspangnòl asou lakot-ya (Pinzón). Dé èspédisyon britannik sa mennen byen plita (1595-1616) pa Walter Raleigh. À partir di 1616, pronmyé kolonni pèrmannan néyèrlandé-ya ka enstalé yé kò asou lèstchwèr di l’Essequibo, di Berbice épi Demerara (an atchwèl Gwiyannan). An 1630 ka enplanté yé kò dé Britannik an bouchou-a di flèv Sourinanm, sa ki ké mennen an 1651 à kréyasyon-an di propèr ké éfémèr kolonni britannik-a, pa Anthony Rowse ké Lord Francis Willoughby de Parham, gouvèlnò di Labarbad-a. Dé kolon britannik é dé lèsklav nwè ka rivé alò di Labarbad.
Sa kolonni sa konkéri an 1667 pa Néyèrlandé-ya, ki ka sédé o Anglé Nouvèl-Néyèrlann-an rétou. Jouk finisman-an di XVIIIè syèk, Néyèrlandé-ya ka divini mèt di litoral dé Gwiyann, di Maronni à l’Essequibo (swé Sirinanm-an ké Gwiyannan). Kat kolonni pèrmannan sa administré pa Konpangni-a dé Lenn ògsidantal, don lavil-a d’Amsterdam ka divini propriyétèr an 1770.
Émirat arab ini
Émirat arab ini (abréjé an ÉAI ou Émirat ; an arab al-ʾImārāt al-ʿarabiyyat al-muttaḥida, الإمارات العربية المتحدة, é Dawlat al-ʾImārāt al-ʿarabiyyat al-muttaḥida, دولة الإمارات العربيّة المتّحدة), sa roun Léta fédéral, kréyé an 1971, sitchwé o Mwayen-Oryan ant golf Persik é golfe d'Oman.
Sourinanm
Dipi lendépandans-a
Lakt di lendépandans sa adòpté 25 novanm 1975 pa palman sirinanmen. Gouvèlman-an sa alò sa di Henck Aaron, ki ka ranpòrté an 1973 lélègsyon jénéral-a pou akéri lotonnonmi gouvèlmantal-a. Ka sirvini alò roun légzòd dé Endoustanni, sirtou bò'd Péy-Ba-ya.
Jéyografi
Sitchwé tout o nò di Brézil, Sirinanm-an sa limité à lwès-a pa Gwiyannan-an, à lès-a pa Lagwiyann é o nò pa loséyan Atlantik-a. Sourinanm-an sa pli piti Léta-a di Lanmérik di Sid, swé 163 000 km2 di sipèrfisi, apré Lagwiyann (91 000 km2), é lékivalan toutmenm di bò'd kat fwè sipèrfisi-a dé Péy-Ba. Sourinanm-an sa bwazé à 96 %, popilasyon-an sa konsantré asou litoral-a. Kapital-a di péy sa Paramaribo. Péy-a sa divizé an dis distrigt : Brokopondo, Commewijne, Koronni, Marowijne, Nickerie, Para, Paramaribo, Saranmanka, Sipaliwini ké Wannika.
Lalfabé arab
Lalfabé arab-a sa roun abjad, ki lé di di roun sistenm di ékritir ki ka noté renk ki konsonn-yan. I ka konpòrté inisyalman 28 lèt é ka ékri so kò orizontalman di drèt à gòch. Divèrs lanng ki li ja sèrvi pou noté té bay lyé à di nonbréz adaptasyon di lalfabé arab-a à yé sistenm fonnolojik.
Li sa an léfè itilizé pou ékri, antrot, arab-a é dé lanng endo-éropéyenn (persan, kashmiri, sindhi, ourdou, kird).
Wè osi
Katégori:Lalfabé
Liechtenstein
Liechtenstein, an form long prensipoté di Liechtenstein (an alman : [form long] Fürstentum Liechtenstein), sa roun péyi alpen di Léròp santral (ou di Lwès soulon sertenn définisyon), pa gen aksè à lanmè.
Katégori:Léròp
Komor
Komor-ya, an form long Inyon dé Komor (an komoryen Komori é Udzima wa Komori, an arab Djuzur al qamar, جزر القمر é al-Ittiḥād al-Qumuriyy, الاتّحاد القُمُريّ), sa roun répiblik fédéral di Lafrik sitchwé annan nò di kannal di Mozanbik, lèspas maritim di loséyan Endjen.
Katégori:Afrik
Sourinanm
Lanng
Lokitò-ya di sa péy ka partajé yé kò roun kenzenn di lanng, don pli enpòrtan-yan sa : néyèrlandé-ya(300 000 lokitò) ; kriyòl sirinanmen-an à baz d'anglé (120 000 lokitò), aplé osi srannann ; lindi-a ki aplé « sarnami hindustani » (150 000 lokitò) ; janvannen ki aplé « sirinanmen janvannen » (60 000) ; kriyòl gwiyannen-an (500) ; ndjouka (oben okan) (25 000) ; kriyòl saranmanka (23 000) ; chinwè hakka (6 000), etc. A pou présizé ki pli di 120 000 lokitò ka palé kriyòl sirinanmen oben srannann tongo, kou lanng ségon ; ké 100 000 lokitò, néyèrlandé-a. À noté osi prézans-a di 10 000 lokitò di kriyòl aysyen. Anglé-a sa pratigman palé patou, favorizé an sala pa difizyon-an di Dé lanng kriyòl ké baz di anglé : srannann tongo ké saranmanka. Byen ki pa gen di èstati ofisyèl, anglé-a sa kouranman itilizé pa enstitisyon-yan, ladministrasyon-an ké médja-ya, don télévizyon-an. Fransé-a pa itilizé. Pakont potidjé-a ké èspangnòl-a sa Dé lanng tré prézan (sirtou palé an ségon lanng), mé nou ka ignoré nonm ègzak-a di lokitò.
Kod
Sourinanm-an gen pou kod :
Wè osi
Katégori:Sourinanm Katégori:Lanmérik di Sid
Jou
thumb|360px|Moman-yan di lajounen. (an fransé) jou oben lajounen sa entèrval di tan ki ka séparé lévé di kouché di Solèy. Jou sa présédé pa lob bonmanten é ka lésé plas o krépiskil swè. So koumansman (pa rapò a minwi lò lokal) é so douré dépandan di lépòk di lannen é di latitid ; ensi,  jou pouvé douré 6 mwa à pol térès-ya.
Pa ègstansyon, jou oben lajounen ka dézigné ansanm-an di roun jou é di roun lannwit konsékitif é ka korèsponn à roun rotasyon konplèt di Latè asou li-menm pa rapò à roun pwen jéyografik bay. Jou-ya sa tradisyonèlman rougroupé an lasimèn é ka poté an gwiyanè kou non lendi, mardi, mèrkrédi, Jédi, vandrédi, sanmdi ké Dimanch.
Filozofi
Filozofi, di grèk ansyen φιλοσοφία (konpozé di φιλεῖν, philein : « kontan » ; é di σοφία, sophia : « sajès » ou « savé »), signifyan litéralman : « lanmou di sajès-a », sa oun aktivité é oun disiplin ègzistan dipi Antikité-a an Oksidan é an Oryan, ka prézanté so kò kou roun késyonman, oun enterpélasyon é roun réfleksyon asou monn-an é ègzistans moun-an. Diféran but pouvé fika atribwé a li : sasé di vérité-a ; Méditasyon di byen-an, bo-a, jis-a ; kèt di sans di lavi é di bonnò.
Djab rouj ya
Kostim
Filozofi
Wè osi
Katégori:Filozofi
Djab rouj ya
A roun tradisyon péyi-a, yé kostim pa ka chanjé i toujou ganyen dé koulè rouj ké nwè. Yé kostim toujou ka koud ké roun twèl ki ka fèt an saten épi yé tout ka byen jòlòt. Pas i ganyen tout ti dékorasyon  ké tout so latcho. Yé kapich, yé fouch, ké yé dé kòrn, ki ka sanblé ké djab toubonnman. Yé gen labitid séré yé vizaj ké roun maks épi yé pa ka bouché yé wéy.
Histwè
Djab rouj ya  té rivé o zantyl  lannen 1960, y pran so nésans annan kristyaniz. A té roun bagaj ki té fèt pou yé té ka palé pou  èsklav- ya .Epi yétou té ka sèrvi  sa pou fè téyat  koté blanng-yan dipi Lafrans  tan mwayennaj.
Yé té ka sèrvi  labib ké tout so ékritri roun  fason pou yé té pé konparé  byen ké mal é yé té ka fè roun sénaryo ké  péché ké lanfè.
Pou moun-yan ki ka krè annan Bondjè, yé tout ka di ki sa bagaj-a ka vini di labib Apocalypse 13 ké 20. yé ka di a roun bèt ki ka sédwi  moun. E sa ki pa ka krè annan Bondjé, yé ka di a roun bagaj ki fè é moun-yan konprann a roun bèt pou rébèl-ya. Yé ka di konran a roun mannyè ki ka mennen  moun-yan annan plézi. yé ka di osi ké djab rouj  a roun défilé ki ka di ki yé pa ka krè annan prèch monpè-ya.
Mèrkrédi désann a pou moun ki ka plérè  lanmò Vaval yé tout mété yékò an nwè ké blan ki sa rounn sign dèy pask yé vini  pou boulé rwa Vaval. Bagaj sa ka vini di Pòrtigal, di Lèspagn, di roun pati di Lafrans ké di Lafrik.
Julián Gil
Imanol Julián Elías Gil Beltrán, nonmen Julián Gil, né 13 jen 1970 koté Buenos Aires annan Larjantin, sa roun modèl é roun aktò arjantin.
Lyen ègstèrn
Katégori:Personalité Katégori:Artis
Arm nikléyèr
Oun arm nikléyèr sa roun arm ki pa konvansyonèl ki ka itilizé énèrji-a ki dégajé pa fisyon-an di nwayo atomik lou (uranium, plutonium annan ka-a dé bonm A), oben pa roun konbinézon di sa fénomenn ké sa di fizyon-an di nwayo atomik léjé (idrojenn annan ka-a dé bonm H). Énèrji-a ki libéré pa èsplozyon-an ki ka èsprimé pa so ékivalan an TNT.
Arm nikléyèr pa té itilizé di fason opétasyonèl ki pa Étazini-ya lò dé bonbardman dé lavil japinèz di Hiroshima é di Nagasaki pannan Ségonn Lagèr mondjal-a, ki ka antréné anviron trwa san mil mò. So léfè dèstriktò-ya sa prensipalman akoz di souf, kou égalman o boulour é ensandi ki provoké pa tanpératir ègstrenm, é à léfè-a dé radjasyon.
Filozofi analytik
Èsprésyon-an « filozofi analitik » ka dézigné oun mouvman filozofik ki ka fondé so kò annan roun pronmyé tan asou nouvèl lojik kontanporenn-an, isou dé travay di Gottlob Frege ké Bertrand Russell annan finisman-an di xixe syèk é o koumansman di xxe syèk, pou ékléré grann késyon filozofik-ya. So démarch ka apiyé yé kò asou roun analiz lojik di langaj ki ka sasé à mété an évidans érò-ya di rézonnman ki sala pouvé endjwi é ka fè ensi « klarifikasyon lojik di pansé-a » objèktif-a di filozofi-a soulon mo di Carnap.
Wè osi
Katégori:Filozofi
Kompozé chimik
An chimi, oun konpozé chimik sa roun sibstans chimik pir (konpozé molékilèr, asanblaj yonik, konpozé entèrmétalik, konplèks) konpozé d’atom di Dé oben plis éléman chimik diféran. Atom-yan ki ka fòrmé asanblaj-ya dé konpozé chimik sa lyannen ant yé pa dé lyézon chimik, ki pouvé fika di diférant natir.
Tip di lyézon chimik
Dé lyézon di plizyò tip ki pouvé réyini atom-yan annan konpozé-ya. Yé sa klasé an trwa grann katégori :
Kompozé inorganik
Sé kompozé inorganik sa kompozé-ya (molékil, polymèr mono-, bi- ou tridimansyonel…) ki étidyé an chimi inorganik.
Zannimo
thumb|Rouprézantan di sé klas divers.
Arméni
Arméni, an form long Répiblik d'Arméni, an arményen Hayastan, Հայաստան é Hayastani Hanrapetut’yun, Հայաստանի Հանրապետություն, sa roun péyi sitchwé annan réjyon di Piti Kokaz di Érazi.
Émoraji
thumb|Émoraji akoz di roun plè a oun dwèt.
Zannimo
Oun zannimo ou bèt (di laten animalis « animé, vivan, zannimo ») sa an byoloji, sélon klasifikasyon klasik, oun êt vivan étérotrof, ki lé di ki ka nouri so kò di soubstans organik. Nou ka rézervé jodla term « zannimo » a dé êt kompleks é miltiséloulèr, byen ki nou lontan konsidéré sé protozoèr kou dé zannimo iniséloulèr. Kou tou sé êt vivan, chak zannimo a dé sanblab ké ki li ka formé oun group omojèn, aplé lèspès.
Wè osi
Katégori:Zannimo
Émoraji
Oun émoraji (di laten haemorrhagia) sa roun ségnman, oun ékoulman di disan an dèrò di so sirkwi natirèl ki konstitchwé pa tchò-a ké véso sangen-yan (venn ké artèr).
Konsékans
Oun ségnman sa konsidéré kou enpòrtan lòské li pouvé enbibé roun mouchwar di tisou oben di papyé an tchèk ségonn. Risk-a sa roun désè à kour tèrm : disan-an ka sèrvi à transpòrté djòksijenn nésésité on fonksyonman dé lòrgann kou tchò-a ké sèrvo-a pa lègzanp.
Mondyalizasyon
upright=1.2|thumb|right|Kart di monn
Tèrm-an di mondjalizasyon (anglisism-an globalizasyon sa pafwè osi anplwayé) ka korèsponn à lib sirkilasyon-an dé marchandiz, dé kapital, dé sèrvis, dé moun, dé tèknik é di enfòrmasyon-an. Li ka dézigné processus-a d'entégrasyon dé marché é di rapròchman dé wonm ki ka rézilté notaman di libéralizasyon-an dé échanj, di dévlopman dé mwayen di transpò di moun ké di marchandiz, é dé routonbé dé tèknoloji di enfòrmasyon-an é di kominikasyon-an à léchèl planétèr-a. Li ka manifèsté, lout entèrdépendans-a krwasant dé ékonomi (mondjalizasyon ékonomik) é entansifikasyon-an di konkirans-a, pa èspansyon-an dé échanj é dé entéraksyon moun-yan.
Vatikan
Katégori:Éròp
Joudayism
Joudayism-an (di grèk Ιουδαϊσμός, yiddish : יידישקייט yiddishkeit, ladino : ג’ודאיסמו Djudaismo, alman : Judentum, ébré : יהדות yahadout) sa varyabman défini kou « roun fòrm di lavi rélijyéz don karaktéristik ésansyèl-a sa krwayans à roun Fika souprenm, lotò — di tchèk mannyè ki nou ka konsouvwè so aksyon — di linivèr-a ki li ka gouvèlné pa so providans », oben kou « rélijyon dé Jwif, ensi ki téyoloji-a, lalwa-a ké tradisyon kiltirèl-ya di pèp jwif », oben kou « roun rélijyon […], oun kiltir — rézilta oben fonnman di rélijyon-an, mè ki gen roun divini pròp, […] oun sansibilité difiz fèt di tchèk lidé ké souvni, di tchèk koutim ké émosyon, di roun solidarité ké jwif-ya ki pèrsékité antan ki jwif » oben kou « ansanm dé ritchwèl ké dé ròt pratik, dé krwayans ké dé valò, dé lwayalté istorik ké politik ki ka konstitchwé aléjans-a o pèp di Israyèl ».
Wè osi
Katégori:Joudayism
Lalfabé grek
Annèks
Katégori:Lalfabé
Zheng He
thumb|Èstati di Zheng
Zheng He (1371 – 1433) (chinwa senplifyé : 郑和 ; chinwa tradisyonèl : 鄭和 ; pinyin : Zhèng Hé ; Wade : Cheng⁴ Ho² ; EFEO : Tch'eng Ho, arab : حجّي محمود [Ḥaǧǧy Maḥmwd]) sa roun eunuque chinwa musulman é roun èsploratò maritim sélèb, ki so vwayaj ka mennen jouk o Mwayen-Oryan é an Afrik di Lès. I sa roun dé rar ki wè atribiyé so kò tit bouddhik di Sanbao taijian (chinwa senplifyé : 三宝太监 ; chinwa tradisyonèl : 三寶太監 ; pinyin : Sānbǎo tàijiàn ; Wade : San¹-pao³ t'ai⁴chien¹), « Gran Eunuque o trwa jwayo ».
Topoloji
Topoloji-a sa roun branch dé matématik ki ka konsèrné étid-a dé défòrmasyon èspasyal pa dé transfòrmasyon ki kontini(san rachaj ni rékolman dé èstriktir). Topoloji-ya ka entérésé yé kò pli présizéman o lèspas topolojik é o aplikasyon ki ka lyannen li, nonmen « kontini ». Li ka pèrmèt di klasé sa lèspas-ya, notaman né-ya, antrot pa yé dimansyon (kib pouvé fika osi byen nil k'enfini). Li ka entérésé so kò osi à yé défòrmasyon.
An analiz, gras o enfòrmasyon ki li ka fourni asou lèspas-a ki konsidéré, li ka pèrmèt d’obténi roun sèrten nonm di rézilta (ègzistan oben inisité di solisyon  d'ékwasyon diféransyèl, notaman).
Lèspas métrik-ya ensi ki lèspas vèktoryèl ki normés sa dé lègzanp di lèspas topolojik.
Lalfabé laten
Annèks
Katégori:Lalfabé
Tour (édifis)
thumb|Tour di XIIe syèk an Haute-Auvergne
Oun tour sa roun édifis pli ro ki larj é don baz-a sa o sòl (a pa pou konfann ké roun échogèt).
Tour-ya sa itilizé dipi préistwè-a. Parmi pli ansyenn tour òkò konstrwit, nou ka trouvé dé bròch - fòrtifokasyon à laj-a di fer (2 500 à 3 000 lan) ki nou ka l'on trouvé an gran nonm annan Nò-a di Ékòs-a é atè Orkad.
Dipi pli rot antikité, Azyatik-ya, Grèk-ya, Fénisyen-yan é Étrisk-ya té ka érijé dé tour pou fòrtifyé miray-ya di yé lavil ké fòrtérès. Pa lègzanp, dé éléman di tour d'òbsèrvasyon té trouvé atè Mogador ki ka daté di pronmyé milénèr anvan nou lè, di lorijin fénisyenn oben kartajinwaz.
Filozofi analytik an Grès antik
Filozofi analitik an Lagrès antik ka koumansé o vie syèk é ka pourswiv jouk péryòd hellénistik, lòské Lagrès-a sa entégré annan Anpir romen-an.
Wè osi
Katégori:Filozofi
Liksanbour (péyi)
Liksanbour, an form long Gran-Douché di Liksanbour ou gran-douché di Liksanbour, an liksanbourjwa Lëtzebuerg é Groussherzogtum Lëtzebuerg, an alman Luxemburg é Großherzogtum Luxemburg, sa roun péyi di Léròp di Lwès ki pa gen aksè ké lanmè.
Katégori:Léròp
Journalism
Journalism-an (/ʒuʀnalism/) sa aktivité-a ki ka konsisté à roukéyi, vérifyé oben koumanté dé fè pou poté yé à atansyon-an di piblik andan médja-ya an rèspèktan oun menm déyontoloji di journalism, ki ka roupozé asou projèksyon-an dé sours di enfòrmasyon, di korèspondan di lagèr o journalism d'envèstigasyon, san bliyé ròt èspésyalizasyon-ya : désinatò di laprès, journalis reporter d'imaj (JRI), fotojournalis, séjrètèr de rédaksyon, kritik mizikal oben éditoryalis.
Lalwa-a Brachard é lalwa-a Cressard té défini oun èstati di journalis profésyonèl an Frans inik : manswalizé oben pijis, péyé à artik-a oben à foto-a, li gen menm drwè-ya ké menm dévwar-ya, so antrépriz ki ka bénéfisyé an kontparti di lèd-a à laprès-a.
Wè osi
Katégori:Médya
Lalfabé sirilik
Lalfabé sirilik-a (an bilgar ké masédonyen : кирилица ; an ris : кириллица ; an oukrényen : кирилиця ; an byéloris : кірыліца ; an rutèn/rusyn : кырилиця ; an sèrb : ћирилица ké ćirilica) sa roun lalfabé bikaméral di trant lèt, kréyé bò'd finisman-an di ixe syèk an Bilgar pa dé disip di frè Cyrille (pitèt Clément d'Ohrid, pronmyé archévèk di Bilgari-a), à partir di grèk annan so grafi onsyal ké di lalfabé glagolitik-a.
Artik konnèks
Katégori:Lalfabé
Zil
thumb|Zilé d'Agrigan, annan [[Loséyan Pasifik|Pasifik-a.]]
Oun zilé, sa roun lamas di latè antouré ké dilo di mannyè pèrmanant oben pafwè di mannyè tanporèr an fonksyon di marè-ya. Dlio-a ka benyen zil-ya pitèt sa di roun loséyan, di roun lanmè, di roun lak oben di roun kour dilo. Zil-ya pouvé sa tanporèr (ban di sab, volkan, etc.) oben permanant, izolé oben groupé ké ròt zil é pouvé alò formé roun archipel. Oun piti zil sa pafwè dézigné anba tèrm-an di tizil oben pitizil.
Pansé
O sans larj, pansé-a sa roun lavi psichik, ki konsyant annan so ansanm, ki ka roukouvri processus-ya pa lakèl sa élaboré, an répons o pèrsépsyon vini dé sans, dé imaj, dé sansasyon, dé konsèp ki fika moun-an ka asosyé pou anprann, kréyé ké aji.
A osi, oun rouprézantasyon fizik, oun ansanm di lidé pròp à roun endividi oben roun group, oun fason di joujé, oun opinyon (fason di pansé), oun trè di karaktèr (avwar oun pansé rigouréz), etc.
Komédi
thumb|150px|Skiltir ka rouprézanté Thalie, miz di komédi-a, ofon park di Pavlovsk, a Sen-Pétersbourg.
Komédi-a (di grèk κωμωδία) sa roun janr litérèr, téyatral, sinématografik ké télévizwèl ki ka fonksyonnen asou réjis-a di limour-a. Né annan Antikité grèk-a, li sa divini oun janr litérèr ki épanwi so kò di mannyè divèrsifyé an fonksyon dé lépòk. Anvan Molière, li té dévalorizé konparé à trajédi-a.
Priz o sans larj di tèrm, komédi-a sa sistématikman pa aksé asou réjis komik-a (divèrtisman, léjèrté, ari, etc.), menm si laplipa dé komédi sa annan sa réjis.
Tourism
thumb| Touris ki ka vizité sanktiyèr marial de Fátima, [[Potidjal.]] thumb| Tourist divan lapòrt-ya di lasal di lapriyè di Grann Mòské di Kairouan, [[Tinizi.]]
Mo tourim ka dézigné an menm tan oun migrasyon, fèt-a di vwayajé, pou so plézi rò di so lèspas di kotidjen, dé lyé di lavi abitchwèl, é di rézidé di fason tanporèr, mè osi roun sèktò ékonomik ki ka konprann ansanm-an dé aktivité lyé à satisfaksyon é o déplasman dé touris.
Si vwayaj-ya di agréman ka sanblé ègzisté dipi Antikité-a, tourism-a ka pran sans à partir xviiie syèk ké dévlopman-an di « Gran Tour ». An 1803, tèrm « touris » ka fè so aparisyon annan lanng franséz, dérivan di mo anglé tourist ki aparèt an 1800, é ka dézigné sa vwayajò-ya ki ka parkouri dé péyi étranjé, annan rounòt but ki zafè-ya, anvan di rouvini koté yé. Santan plita, Sosyété dé Nasyon ka bay oun définisyon di sa vwayajò.
Mannan
Mannan sa roun koumin fransé ki sitchwé atè Lagwiyann.
Jéyografi
thumb|An rouj téritwè kouminal-a di Mannan.
Koumin-an ka trouvé so kò asou kontinan-an di Lanmérik di Sid. Lavil-a sa sitchwé annan Lwès gwiyannen-an òbò di flòv Mannan ki pa lwen di bouchou-a di Maronni. Koumin-an sa travèrsé pa Montangn-yan di Trinité-a ki ka atenn roun laltitid magsimal di 636 mèt. Annan nò-a di koumin-an ka trouvé so kò roun zonn kotché ki bòdé pa Loséyan Atlantik-a.
Di Mannan ki ka dépann égalman vilaj-a di Javouhey ki péplé ésansyèlman pa dé zabitan Monng ki ègzilé di Laos.
Koumin limitròf-ya ké Mannan sa à lès Irakoubo ké Sentéli, o sid Sayil épi à lwès-a Senloran.
Tòponnimi
Koumin-an ka poté non-an di flòv Mannan ki ka pasé asou so téritwè.
Listwè
Manman Javouhey té désidé, an 1826, di enplanté roun kouminoté di katib é di dévlopé sa lyé (sa sit té fika déja tchipé pa dé Anmérendjen) apré ki li tanté di établi so kò pli rot asou Mannan-an annan lyé-nonmen Nouvèl-Angoulenm.
Oun bangn pou fanm té louvri atè Mannan o xixe syèk, ka fronmen an koumansman di xxe.
Annan lannen-yan 1980, oun kouminoté di réfijyé Monng di Laos té enstalé à progsmité atè Javouhey, épi té akéyi annan lannen-yan 1990 dé Moun Provizwè Déplasé di Sirinanm(MPDS) anba patronnaj di HCR.
Démografi
Lévolisyon-an di nonm di zabitan sa konnèt atravè rousansman-yan di popilasyon-an ki éfègtchwé annan koumin-an dipi 1961, pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon-an di 1946. À pati di 2006, popilasyon légal-ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa Insee-a. Rousansman-an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl, ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal-ya o kour di roun péryòd di senk lannen. Pou koumin-yan di mwen di 10 000 zabitan, roun ankèt di rousansman ki ka poté asou tout popilasyon-an fika réyalizé tout senk lannen-yan, popilasyon légal-ya dé lannen lentèrmédjèr ki fika kant à yé èstimen pa entèrpolasyon oben èstrapolasyon. Pou koumin-an, pronmyé rousansman ègzostif ki ka antré annan kad-a di nouvèl dispozitif té réyalizé an 2006.
Mongoli
Mongoli (an mongol, bitchig : ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ, sirilik : Монгол Улс, transkripsyon latin : Mongol Uls, litéralman : « Péyi mongol ») sa roun péyi d'Azi, sitchwé ant Larisi o nò é Lachin o sid.
Jouwè
Oun jouwè sa roun lòbjè don fonksyon prensipal-a sa di pèrmèt jé-a. Jouwè-ya sa jénéralman asosyé ké timoun-yan oben zannimo domèstik-ya, mè li pa abitchwèl pou granmoun-yan ké pou sèrten zannimo ki pa-domèstik di jwé ké dé jouwè. Bokou di lòbjè sa fabriké pou sèrvi di jouwè, mè sèrten ki sa prodjwi pou ròt òbjèktif pouvé égalman fika itilizé kou dé jouwè. Oun timoun pouvé ranmansé oun lòbjè di kaz-a é jité li, an prétandan ki a roun avyon, oben roun zannimo pouvé jwé ké roun ponm di pen, modé li, chasé li, oben jité li an lè.
Artiri
Nou ka aplé artiri ansanm-an dé arm kolèktiv oben lourd ki ka sèrvi pou voyé, à grann distans, asou ennmi-a oben asou so pozisyon-yan é so ékipman-yan, divèr projèktil di gro oben piti kalib : obi, boulé, rokèt, misil, pou apiyé si pròp troup-ya ki angajé annan roun batay oben roun syèj. Tèrm-an té aparèt anviron o xiiie syèk, ki ka dérivé di vyé fransé artilyé ki ka dézigné artizan-yan, fabrikan d'arm é ékipman di lagèr. So artizan-yan té pannan lontan sèl èspésyalis-ya annan sèrvis-a di sa arm-yan pis ki yé ka fabriké yé é ka éséyé yé anvan livrézon-yan. A pousa ki, jouk xviiie syèk, yé té komisyoné pa souvren-yan pou sèrvi yé à lagèr-a.
Filozofi chinwaz
Filozofi chinwaz-a ka rasanblé divèrs kouran di pansé ésansyèlman isou di trwa tradisyon : konfisyanism, taoyism, bouddhism.
Fondasyon
Chinwaz-a ka plonjé so rakaba-ya annan antikité-a. Nou ka fè li roumonté o Yi Jing, famé Liv dé Mitasyon-an, ki sa lagri di 64 léta tranzitwar senbolizé pa ègzagram-yan ké nonbréz posibilité-ya di transformasyon ki li ka propozé. Pansé-a di sa lépòk ka oryanté so kò bò'd òbsèrvasyon-an di lanatir-a é di so sik-ya.
Wè osi
Katégori:Filozofi
Trajédi
Étimoloji ké lorijin
Soubstantif féminen-an trajédi sa roun anpren o laten tragoedia, soubstantif féminen li-menm anprenté o grèk τραγῳδία, ki ka dézigné oun janr téyatral né atè Athènes é dévlopé so kò laba, di ségonn motché-a di vie o milyé di ve syèk anv. J.-K..
Mao Zedong
Mao Zedong (chinwa senplifyé : 毛泽东 ; chinwa tradisyonèl : 毛澤東 ; pinyin : Máo Zédōng, pafwè aplé an gwiyanè anba transkripsyon di Mao Tsé-Toung, égalman routranskri an Mao Tsé-Tung oben Mao Tsö-Tong), né àmatè Shaoshan annan provens di Hunan 26 désanm 1893, é mouri àmatè Pékin 9 sèptanm 1976, sa roun wonm di Léta é chèf militèr chinwa.
Nauru
Nauru, [nauru], an form long Répiblik di Nauru, an nauruan Naoero ké Ripublik Naoero, an annglé Republic of Nauru, sa roun Léta ensilèr di Loséyanni ki sitchwé an Mikronézi, péplé an 2011 di 10 074 zabitan.
Ven
thumb|Boutèy ké vèr di ven.
Ven-an sa roun bwéson alkoolizé òbténi pa fèrmantasyon-an di rézen, frwi di vign vitikòl-a.
Transfòrmasyon-an di rézen an ven sa aplé vinifikasyon-an. Étid-a di ven sa di énoloji-a. Grann varyété-a di ven ki ka ègzisté o monn ka èspilké so kò pa diférans-ya di térwar, di sépaj, di mòd di vinifikasyon oben di tip d'élvaj. Ensi yé pouvé bay dé ven rouj, rozé oben blanng, mè osi dé ven ké roun to di souk rézidjwèl ki ka varyé (sèk oben dous), oben roun éfèrvésans ki ka varyé (trankil oben éfèrvésan). Vitikiltir-a kolonizé roun vas parti di monn é di trè nonbré péyi sa prodiktò di ven.
Annèks
Katégori:Bwason
Bombay
Bombay oben Mumbai (marathi : मुंबई(mumbaī)) sa kapital-a di Léta endjen di Maharashtra. Métropòl-a ka konté 12 478 447 zabitan an 2011. Lavil ds'Enn pli péplé-a, li ka fòrmé ké so lavil satélit-ya di Navi Mumbai, Bhiwandi, Kalyan, Ulhasnagar é Thane, oun aglomérasyon di 18 414 288 zabitan, swé senkyenm pli péplé di monn.
Bombay sa kapital komèrsyal di Enn-an. Li ka prodjwi 5 % di PIB ké so aktivité ka rouprézanté 25 % di prodiksyon endistriyèl-a, 40 % di komèrs maritim ke 70 % dé tranzaksyon di kapital di ékonomi endyenn-an.
Liksanbourjwa
Liksanbourjwa (Deutsch andan lanng-an, prounonsé [ˈlətsəbuːə̯jəʃ]) sa roun di sé lanng endo-éropéyenn ki ka aparténi a branch oksidantal di sé lanng jermanik.
Komédi mizikal
Komédi mizikal sa roun janr téyatral, ki ka mélé komédi, chanté ké dans.
Aparèt o koumansman di xxe syèk, li ka sitchwé so kò annan ligné-a di maryaj di téyat é di lanmizik klasik ki té bay nésans o syèk présédan o balé, à lopéra, à lopéra-bouf é à lopérèt. Li partikilyèrman dévlopé so kò o Étazini, ka disosyé so kò à partir dé lannen 1910 di janr klasik pa entégrasyon-an di lanmizik « nouvèl » kou jazz-a. Di fèt, tèrm-an ka évoké di nou jou prensipalman Étazini-ya é èspésyalman Broadway.
Transfè termik
Oun transfè tèrmik, aplé pli kominéman chalò sa roun dé mòd d'échanj d'énèrji tèrmik ant Dé sistenm. A roun nosyon fondamantal di tèrmodinamik-a. Kontrèrman o travay, chalò-a sa roun transfè d'énèrji microskopik dézòrdoné. Nou ka distengé trwa tip di tranfè tèrmik, ki pouvé koègzisté :
Bonaire
Bonnèr sa roun lil ki ka fè parti di group zilé Anba-Van-an annan Ti Lézanti. Li sa sitchwé à lès di Curaçao o larj di lakot-ya di Vénézwéla. Chèf-lyé sa lokalité di Kralendijk.
Katégori:Lézanti
Énerji
Énèrji-a sa roun konsèp rélyé a sa d'aksyon, di lafòs é di douré : miz an òv di roun aksyon ka nésésité di menténi oun sèrtenn lafòs pannan oun douré sifizant, pou venk inèrsi-ya ké rézistans ki ka opozé yo kò a sa chanjman. Énerji ki té nésésèr pou akonpli finalman aksyon anvizajé ka randé kont an menm tan di lafòs é di douré pannan lakèl li té ègzèrsé.
Sans pronmyé-a sa roun vèrti moral : énèrji moral é fizik ki nonm divèt mété an òv pou akonpli oun travay ki té bay.
Vid
Vid-a sa òrdinèrman défini kou absans-a di matchè annan zonn èspasyal. Vid pouvé dézigné :
Émosyon
thumb|upright=1.8|Rou dé émosyon di Robert Plutchik (an fransé).|alt=
Émosyon (di laten motio « aksyon di mouvwar, mouvman ») sa oun èspéryans psikoloji konplèks é entans (ké roun débi brital é oun douré rélativman brèv) di léta di lèspri di oun endividi lyé a oun lòbjè roupérab lò i ka réyaji o enfliyans byochimik (entèrn) é anvironnmantal (ègstèrn).
Koté moun-yan, émosyon-an ka enkli fondamantalman « oun konpòrtman fizyolojik, dé konpòrtman èsprésif é oun konsyans ». Émosyon sa asosyé ké limèr, o tanpéraman, ké pèrsonalité-a épi dispozisyon-an ké motivasyon.
Konbinatwar
An matématik, konbinatwa-a, ki aplé osi analiz konbinatwa, ki ka étidjé konfigirasyon-yan di kolèksyon ki fini di lòbjè oben konbinézon-yan d'ansanm ki fini, é dénonbman-yan.
Jénéralité é istorik
Konbinatwa-a sa anfèt prézant annan tout antikité-a an Enn é an Chin. Donald Knuth, annan volim-an 4A « Combinatorial Algorithms » di The Art of Computer Programming ka palé di jénérasyon-an di n-uplets ; i ka di ki jénérasyon-an di motif konbinatwa « began as civilization itself was taking shape ». Prézans-a di lis di n-uplets binèr pouvé fika routrasé douran dé milyé di lannen jouk koté Lachin, Enn é Lagrès ; nou ka an trouvé o iiie syèk anv. J.-K..
Jules César
thumb|Bous an marb di Jules César trouvé annan Rhône.
Jules César (laten : Caius Iulius Caesar IV à so nésans, Imperator Iulius Caesar Divus aprè so lanmò) sa roun jénéral, wonm politik é markè-palò romen, né atè Rome 12 oben 13 jwiyé 100 anv. J.-K. é mouri 15 mars 44 anv. J.-K. (o ides di mars), annan menm lavil-a.
So désten ésèpsyonèl té marké monn romen ké listwè inivèrsèl : anbisyé é briyan, li ka pézé so kò asou kouran réfòrmatò é démagòg pou so asansyon politik ; stratèj é taktisyen abil, li té ka roupousé frontchèr romenn-yan jouk Rhin é à loséyan Atlantik-a an konkéran la Gaule, é té ka itilizé so léjyon pou anparé so kò di pouvwar.
Wè osi
Katégori:Personalité
The Carpenters
vignette|The Carpenters an 1972. The Carpenters sa roun group di mizik amerikanik orijinèr di Downey, kompozé di Richard Carpenter é Karen Carpenter. I ka demeré, malgré so séparasyon an 1983, oun di sé group di pop pli popilèr adan mond-a. Katégori:Personalité
Pantéyism
Pantéyism-an sa roun dòktrin filozofik soulon lakèl Bondjé sa tout bagaj. Li ka distengé so kò di monotéyism si nou ka konsidéré ki Bondjé pa sa roun fika pèrsonèl distenk di monn, mè ki li sa entégralité-a di monn ; sa konsèpsyon sa aplé imanans-a  pa opozisyon o prensip di transandans di Bondjé kréyatò monotéyis.
Sa mo ka vini di grèk ansyen pan (πὰν) : « tout » ké theos (θεός) (« Bondjé »). Li ka aparèt pou pronmyé fwè-a an 1720 annan Pantheisticon-an di John Toland, oben pli bònò koté Joseph Raphson, an 1697 lò i ka opozé pantéyis o até é o matéryalis é ka défini yé kou dé pansò ki ka afirmé ki i ka ègzisté oun sèl sibstans ki sa matéryèl é entélijant é ki kréyé tout bagaj di so pròp sibstans.
Artis
thumb|Pronmyé artis, èstati di Paul Richier, 1890.
Oun artis sa roun endividi fézan (oun) òv, kiltivan oben métrizan oun lar, oun savwar, oun tèknik, é don nou ka roumarké antrot kréyativité-a, powézi-a, orijinalité-a di so prodiksyon, di so zak, di so nika.
So òv sa sours d'émosyon, di santiman, di réflèksyon, di spiritchwalité oben di transandans.
Katégori:Artis
Marché
thumb|Marché o Péyi-Ba lò di lafèt di Rwa.
Marché-a sa lyé-a ki réyèl oben fiktif di kontré ant lòf-a ké doumann-an pou roun byen oben roun sèrvis. Marché-a pouvé égalman fika konsidéré kou enstitisyon-an ki sansé facilité kontré-a di ansanm-an dé lòf é dé doumann ki ka ègzisté asou roun marché èspésifyé.
Définisyon
Augustin Cournot té ékri « Nou savé ki ékonomis-ya ka tandé pa marché, pa lyé-a ki détèrminé koté acha-ya ké lavant-ya ka konsomé yé kò, mè tout oun téritwar don parti-ya sa ini pa dé rapò di lib komèrs, ansòrt ki pri-ya ka nivlé yé kò ké fasilité é pronptitid ».
Transistò
Transistò sa roun konpozan élèktronik ki sa itilizé annan laplipa dé sirkwi élèktronik (sirkwi lojik, anpllfikatò, èstabilizatò di tansyon, modilasyon di signal, etc.) osi byen an bas ki an rot tansyon.
Oun transistò sa roun dispozitif sémi-kondiktò à trwa élèktròd aktiv, ki ka pèrmèt di kontrolé roun kouran oben roun tansyon asou élèktròd di soti (kolèktò-a pou transistò bipolèr é dren-an asou roun transistò à léfè di chan) gras à roun élèktròd di rantré (baz-a asou roun transistò bipolèr é lagri-a pou roun transistò à léfè di chan).
Limit (matématik)
An matématik, limit di roun swit oben di roun fonksyon an roun pwen sa, ka-a échéyan, valò partikilyèr-a don li ka « aproché so kò » lòské varyab-a oben enfis-a ka « aproché so kò » di pwen an késyon. Sa valò é sa pwen pouvé fika réyèl oben enfini. Annan sa définisyon trè entchwitiv, nosyon-an di « aproché so kò » ka rété à défini ké présizyon.
Istorikman, matématik-ya dabò entérésé yé kò o limit di swit. Si, à partir di roun sèrten ran, tèrm-yan di swit sa osi pròch ki nou lé di roun valò L, nou ka di ki limit-a di laswit-a sa L. Nosyon-an di proksimité sa lyannen à roun distans ki annan ℝ sa défini pa valò absoli-a di roun diférans, mè sa nosyon pouvé jénéralizé so kò à tout lèspas métrik. Plita, nosyon-an té étann so kò o lèspas topolojik é « fika pròch » ka signifyé alò « fika annan roun vwézinaj arbitrèrman chwézi ».
Konbistib fosil
thumb|Moso di antrasit
Nou ka aplé konbistib fosil tout konbistib rich an karbonn — ésansyèlman dé idrokarbir — isou di métanizisyon di fika vivan ki mò é anfwi annan sòl-a dipi plizyò milyon di lannen, jouk pafwè 650 milyon di lannen. A di pétròl, di charbon, tourb-a é di gaz natirèl. Parmi sa dannyé-ya, métann-an (CH4) ka prézanté rapò-a H/C pli élvé, tandi ki antrasit-a é sèrtenn ouy sa konpozé di karbonn près pir. Sa sours-ya d'énèrji pa rounouvab pas yé ka doumandé dé milyon di lannen pou konstitchwé so kò é pas ki yé sa itilizé bokou pli vit ki tan nésésèr-a pou roukréyé dé rézèrv.
The Doors
vignette|The Doors an 1966.
The Doors sa roun group di mizik amerikanik orijinèr di Los Angeles, kompozé di Jim Morrison, Ray Manzarek, John Densmore é Robby Krieger. I ka demeré, malgré so séparasyon an 1973, oun di sé group di pop pli popilèr adan mond-a. Katégori:Personalité
Bolivi
Bolivi, an fòrm lonng Léta plirinasyonnal di Bolivi, an èspangnòl Bolivia ké Estado Plurinacional de Bolivia, an quechua Bulibiya ké Bulibiya Mama llaqta, an aymara Wuliwya ké Wuliwya Suyu, an gwaranni Volívia ké Tetã Volívia, sa roun péy ki anklavé di Lanmérik di Sid ki antouré pa Brézil, Paragwé, Larjantin, Chili ké Pérou.
Anvan kòlonnizasyon éropéyen-an, téritwè bolivyen té ka apartni à lanpir enka, ki té pli gran Léta di Lanmérik prékolonbyen-an. Lanpir èspangnòl-a té konkéri réjyon-an o xvie syèk. Pannan péryòd kòlonnyal èspangnòl-a, réjyon-an ka aplé so kò « Rot-Pérou » oben « Charcas ». Apré déklarasyon-an di lendépandans an 1809, 16 lannen di lagèr ka ékoulé so kò anvan mété an plas di Répiblik-a, di non di Simón Bolívar.
Péryòd prékolonbyen
Anvan konkèt èspangnòl-a, Zann-yan té abité pa rounlo kiltir, don pli enpòrtan-an té sèrtennman sivilizasyon di Tiahuanaco (osi ékri tiwanaku). O xve syèk, Enka-ya ka entégré roun pati di atchwèl Bolivi-a annan yé lanpir.
Kòlonnizasyon èspangnòl
Èspangnòl-ya ka dékouvri à yé rivé o xvie syèk, oun tré gran kantité di lajan(annan min-yan di Potosí). Bolivi-a fika dabò pati di vis-rwèyèlté di Pérou anvan di pasé anba kontròl-a di vis-rwèyèlté di Río de la Plata. Anvan rivé-a dé Èspangnòl, rotò-ya di Bolivi-a té péplé di politéys (rélijyon enka), épi sa dannyé-ya ka enpozé gradjwèlman katolisism-an. Jòdla, majorité-a di popilasyon-an sa katolik.
Lendépandans-a ké lè-a dé kodiyo (1825-1884)
Lalit-ya pou lendépandans-a ka koumansé an 1809 ké sala-a sa akéri an 1825, gras o larmé di Bolívar, an lonmaj dikèl Bolivi-a ka pran so non. Bolivi-a ké Pérou-a ka konstitchwé, anba non-an di Konfédérasyon pérouanno-bolivien, roun sèl péy pannan roun kour péryòd di tan (1836-1839). Kou Pérou-a, Chili-a, Mègsik, oben Kolonbi-a, péy-a ka fè apèl à Bours di Lonn pou finansé dé sosyété minyé. Bolivar ka nasyonnalizé pou senk milyon di pésos di min ki abandonnen, 2 out 1825, pou rouvandé li, é kréyé Potosi, La Paz and Peruvian Mining Association, ki ké fika likidé apré krach-a di désanm 1825 é gen pou ajan James Paroissien, médsen annglé é ofisyé bolivaris.
Jéyografi
thumb|Wè satélit di Bolivi-a, nou ka distengé Zann-yan à lwès ké salar d'Uyuni ké lak Titikaka. thumb|Salar d'Uyuni.
Bolivi-a sa konpozé di 2 réjyon jéyografik ki byen distenk. Lwès-a sa travèrsé pa 2 kòrdiyèr di loryantasyon nò-sid ki ka bòdé roun vas plato, l'Altiplano, a annan sa réjyon ki ka viv majò pati dé Bolivyen. Kòrdiyèr ògsidantal arid, ka abrité tchè pik majèstchwé kou Nevado Sajama ké so 6 542 mèt sa pwen kilminan-an di Bolivi-a. Rot plato-a sa bòdé o nò-lès pa kòrdiyèr Rwèyèl-a koté nou pwé admiré antrot Nevado Illimani ké Illampu é koté ka abrité so kò lavil di La Paz. Masif-ya di kòrdiyèr oryantal ka abrité dé valé imid é ka posédé dé kontfò ki roukouvri di danbwa.
Tip di péyzaj
Nou ka routrouvé an Bolivi péyzaj montangné-ya di kòrdiyèr-a dé Zann, mé osi dé péyzaj di plato di laltitid, ké l'Altiplano. O sid, « labankiz disèl » ka ofri roun péyzaj linèr. Nou ka dékouvri osi lagin, vòlkann ké kannyonn. Annan réjyon-an di Oriente, o nò-lès, roun péyzaj di plenn ka débouché asou danbwa anmanzonnyen-an, à frontchè-a ké Brézil-a.
Klima
Klima bolivyen-an sa sibtropikal : cho ké imid. Mé so kondisyon klimatik-ya sa varyé an rézon di laltitid divèrs. An rot laltitid, kou annan Zann-yan, klima sa frèt, sèk ké vanté alò ki an plenn li sa imid é pli dous. Tanpératir mwéyen anniyèl-ya ka sitchwé so kò ant 8 °C annan l'Altiplano é 26 °C annan plenn oryantal-ya koté yé ka varyé enpé tout o lonng di lannen-an.
Kiltir
Kiltir bolivyen-an té fika fòrtman enfliyansé pa Quechuas, Aymaras, ensi ki pa kiltir-a di Lanmérik laten-an annan so ansanm.
Dévlopman kiltirèl-a sa divizé an trwè péryòd distenk : prékolonbyen, kòlonnyal ké répibliken. Di enpòrtan vèstij arkéyolojik, dé òrnman dilò é di lajan, dé monnouman di pyèr, dé séranmik, dé tisaj òkò prézan jòdla ka vini di plizyò kiltir prékolonbyen. Nou pouvé sité kou vèstij enpòrtan Tiwanaku oben Samaipata. Péy-a ka rougòrjé ròt sit ki difisil pou atenn é té fè lòbjè di enpé di lèsplorasyon arkéyolojik.
Èspò nasyonnal-a sa foutbòl, bébifout sa osi tré popilèr.
Lanmizik
Lanmizik bolivaryen sa rich ké varyé. Enstrouman-yan di lanmizik ki itilizé sa sicus(laflit di Pan), quena, tarkas ké quenacho(enstrouman ké van), charango (piti gita à dis kòrd) ké gita klasik ki mennen pa Èspangnòl-ya. Fò é otantik, lanmizik bolivaryen-an sa mwen fasil di lagsé ki byen ròt lanmizik di Lanmérik laten-an.
Kòd
Bolivi-a gen pou kòd :
Énerji idrolik
Énèrji idrolik sa anfèt oun énèrji sinétik ki lyannen o déplasman dilo-a kou annan kouran maren-yan, kour dilo, maré-ya, vag-ya oben itilizasyon-yan di roun énèrji potansyèl kou annan ka-a dé chit dilo é dé baraj.
thumb|Santral idro-élèktrolitik
Vidéo
Vidéyo ka rougroupé ansanm-an dé tèknik ki ka pèrmèt anréjisman-an ensi ki rèstitisyon-an d'imaj animé, akonpagné oben pa di son, asou roun sipò élèktronik é pa di tip fotochimik.
Mo-a « vidéyo » ka vini di laten « vidéyo » ki ka signifyé : « mo ka wè ». A apokòp-a di vidéyofoni oben vidéyogranm. Sibstantif-a vidéyo ka akòrdé so kò an nonm, soupannan, ladjèktif-a ka rété toujou envaryab.
Bondjé
Bondjé ka dézigné oun fika oben fòs souprenm ki ka striktiré linivèr-a ; a soulon krwayans-ya swé di roun moun, swé di roun konsèp filozofik oben rélijyé. Prensip fondatò annan rélijyon monotéyis-ya, Bondjé sa fika souprenm, inik, transandan, inivèrsèl, kréyatò di tout kichoz, doté di roun pèrfèksyon absoli, ki ka konstitchwé prensip-a di sali pou mounité-a é ki ka révélé so kò annan déroulman-an di listwè-a. Kou antité filozofik, Bondjé sa prensip-a d'èsplikasyon é d'inité di linivèr-a.
Énerji nikléyèr
Soulon kontèks-a d'izaj, tèrm-an d'énèrji nikléyèr ka roukouvri plizyò sans diféran :
Annan langaj kouran, énèrji nikléyèr-a ka korèsponn o izaj sivil é militèr di énèrji nikléyèr-a dé réyaksyon di fisyon nikléyèr dé nwayo atomik osen di roun réyaktò nikléyèr oben lò di roun èsplzyon atomik (annan ka-a di roun bonm tèrmonikléyèr I ka ègzisté osi dé réyaksyon di fizyon nikléyèr). Annan domenn-an dé syans di Latè-a é di Linivèr-a, énèrji nikléyèr-a pa réyaksyon-yan di fizyon nikléyèr osen dé zétwèl - pa lègzanp Solèy-a - ensi ki à radjoaktivité natirèl-a, prensipal sours-a d'énèrji di volkanism di Latè-a.
Aruba
Aruba sa roun lil néyèrlandèz di lanmè dé Karayib, sitchwé o larj dé kot di Vénézwéla, ki ka fè parti dé Pitit Zantiy.
Billie Eilish
Selena Gomez (prounonsé an xhosa [ Billie Eilish]), don non di klan tribal, né23 mwa 2001 atè Los Angeles ; singer en Hollywood
Konfisyanism
thumb
Konfisyanism-an, Rújiā (儒家) « lékòl dé lèt » épi Rúxué (儒学) « ansègnman dé lèt » Rúxué, sa roun dé pli grann lékòl roun dé pli grann lékòl filozofik, moral, politik ké annan roun mwenn mizour rélijyéz di Lachin. Li dévlopé so kò pannan pli di Dé milénèr à partir di lòv-a ki atribiyé o filozòf Kongfuzi, « Mèt Kong » 孔夫子 (551-479 av. J.-C.), konnèt an Ògsidan anba non latinizé-a di Confucius.
Marco Polo
thumb|Mozayik di Marco Polo pa Salviati (1867), Gênes: Palè Grimaldi Doria-Tursi
Marco Polo, tchèkfwè aplé Marco Paolo oben Marco-Paolo, (né 15 sèptanm 1254 atè Véniz é mouri 8 janvyé 1324 atè Véniz) sa roun marchan italyen, sélèb pou so vwayaj an Chin ki li ka rakonté annan oun liv entitilé Dévisman-an di monn oben Liv dé mèrvèy oben òkò Liv di Marco Polo.
Montangn
thumb|Trè rot montangn : K2, Karakoram kot frontyèr sino-pakistanèz, dézyenm somè aprè Évrès-a ([[Himalaya).]] thumb|Péyizaj di mwayenn montangn o pronmyé plan é Augstmatthorn 2137 m an aryèr-plan (kanton di Bèrn, Swis). thumb|Chimborazo (El Taita Chimborazo, 6310m, Ékwatò, pli rot somè di monn, an konsidéran li kou somè pi élwagné di sant di Latè : rélyèf volkanik di réjyon ékwatoryal, ké roun mòrfoloji glasyèr, étaj nival ké pélouz di altitid ké roun vigògn.
Énerji potansyèl
Énèrji potansyèl-a di roun sistenm fizik sa énèrji-a ki lyannen à roun entéraksyon, ki gen potansyèl-a di transfòrmé so kò an ròt énèrji, pli souvan-an an énèrji sinétik.
Montangn
Oun montangn sa roun fòrm topografik di rélyèf pozitif, à sirfas-a di planèt télirik, é ka fè parti di roun ansanm — oun chenn di montangn — oben ka fòrmé oun rélyèf izolé. Li sa karaktérizé pa so altitid é, pli jénéralman, pa so rotò rélativ. Toutfwè i pa ka ègzisté di définisyon inik di sa ki fika roun montangn, tèrm ki aparèt ant xiie syèk, é di nonbré réjyonalism ka koègzisté pou dékri fòrm-yan di rélyèf. Li pouvé dézigné an menm tan oun somè panti ké roun senp élévasyon di téren, kou roun kolin, osi byen ki milyé-a andan so ansanm.
Énerji potansyèl
Yé sa roun fonksyon di sa sistenm, ki ka dépann dé koòrdoné di lèspas, é évantchwèlman di tan, ki gen dimansyon-an di roun énèrji é ki sa asosyé à roun fòrs dit konsèrvatris don èsprésyon-an ka anrédjwi so kò pa dérivasyon. Diférans-ya ant énèrji potansyèl-ya ki asosyé à Dé pwen di lèspas-a sa égal à lopozé-a di travay di lafòs-a ki konsèrné pou alé di roun pwen à ròt-a, é sa ki swé chimen itilizé.
Montangn
Wè osi
Katégori:Montangn
Énerji potansyèl
Li pouvé fika di natir divèrs, swivan sistenm ki étidjé é lafòs-a ki an sa dédjwit.
Limyè
thumb|Rè di limyè asou bwa di Kambr-a.
Limyè ou limyèr sa roun fénomèn fysik, oun transpor di énerji san transpor di matyèr. Annan so asepsyon jénéral di limyè vizib, li sa konstitwé di ansanm di sé zond élektromagnétik persou par vizyon imen-an. Sé longè di zond, annan vid-a, sa kompriz antr 380 nm (vyolè) é 780 nm (rouj)[a]. Par oun éfè di adaptasyon di sé espès vivant a yé anvironman, sa réjyon di spekt élektromagnétik ka roukoupé sala où éklerman énerjétik solèr sa maksimal asou sirfas di Latè-a.
Montangn Rochéz
thumb|Kart di lokalizasyon di masif an Amérik di Nò.
Montangn Rochéz-a, oben senpman Rochéz-ya, an anglé Rocky Mountains oben Rockies, sa roun grann chenn di montangn annan Lwès di Amérik di Nò, asou téritwar-a dé Étazini é di Kanada.
Yé rouprézanté oun lòbstak pou émigran amériken-yan ké kanadjen-yan blanng andan ègstansyon-an di yé anpriz asou téritwar nò-amériken-an pou lokazyon-an di konkèt di Lwès-a.
Navigasyon
Navigasyon-an sa syans-a é ansanm-an dé tèknik ki ka pèrmèt di :
Konfli israélo-arab
Konfli israyélo-arab sa non-an ki bay o rélasyon tandou é konfli militèr ant Léta d'Israyèl ké Léta arab-ya anvironnan, dipi kréyasyon-an d'Israëyèl 14 mè 1948. Li té gen pou pwen d'òrg sèt konfli armé : lagèr-a di 1948, lagèr-a di Suez an 1956, lagèr-a dé Sis Jou an 1967, lagèr d'usure an 1967, lagèr-a di Kippour an 1973, pronmyé lagèr di Liban an 1982, é segonn lagèr di Liban an 2006.
Sa konfli ka tchipé oun laplas majò annan jéyopolitik di Pròch-Oryan, koté plizyò problématik ka akonpagné li.
Mardi
Mardi a jou di lasimèn ki ka siksédé o Lendi é ki ka présédé Mèrkrédi. Tradisyonèlman trwazyèm jou di lasimèn, li sa soupandan konsidéré dèrnyèrman kou dézyèm jou di lasimèn annan sertenn péyi.
Sé ròt jour di lasimèn sa Lendi, Mèrkrédi, Jédi, Vandrédi, Sanmdi ké Dimanch. Annan nòrm ISO, mardi sa kodé pa chif 2.
Bonjou
thumb|Kontré-a oben « Bonjou mouché Courbet », pen an 1854, ka prézanté plizyò moun ka saliyé yé kò.
Bonjou sa salitasyon pli konminéman anplwayé an gwiyannen lò nou ka kontré oben ka krwazé roun moun ki konnèt oben roun moun ki enkonnèt andan roun kad di roun prézantasyon é sa, andan péryod di bonmanten jouk finisman di lajounen. Pa ègstansyon, « bonjou » sa égalman anplwayé pou dé kontré virtchwèl tèl ki korèspondans-a, télékonminikasyon-an oben médja-ya. Di « Bonjou » an giz di salitasyon sa roun mark di politès.
Zil Féroé
Zil Féroé (an féroyen : Føroyar, prounonsé [ˈføːɹjaɹ] ; an danwa : Færøerne, prounonsé [ˈfɛɐ̯ˌøːˀɐnə]) sa roun péyi konstitif di Rwayom di Dannmark, ké Dannmark é Groenland. Sa téritwar gen kou kapital Torshavn.
Vil
thumb|Vil di Saint-Pétersbourg ([[Risi).]] thumb|Vil di New York ([[Létazini).]] thumb|Vil di Berlen ([[Lanlmangn).]]
Transpò
thumb|Lapolis franséz-a ka itilizé plizyò tip di transpò lò di so déplasman.