cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Élektomagnétism
Élèktromagnétism-an sa branch-a di fizik-a ki ka étidjé entéraksyon ant partikil ki charjé élèktrikman, ki yé sa o roupo oben an mouvman, é pli jénéralman léfè-ya di élèktrisité-a, an itilizan nosyon-an di chan élèktromagnétik. Li sa dayò posib di défini élèktromagnétism-an kou étid-a di chan élèktromagnétik é di so entéraksyon ké partikil-ya ki charjé.
Élèktromagnétism-an sa, ké mékanik-a, oun dé grann branch di fizik-a don domenn-an d'aplikasyon sa konsidérab. Ensi, lout élèktrisité-a, élèktromagnétism-an ka pèrmèt di konprann ègzistans-a dé onn, ki-lé-di osi byen onn radjo-ya ki limyè-a, oben òkò mikro-onn é réyonnman gamma-a.
Santé
thumb|« Star of Life » dézignan lasanté jénéral.
Lasanté oben santé sa roun léta di konplè byen-fika fizik, mantal é sosyal, é pa ka konsisté sèlman an roun absans di maladi oben d'enfirmité.
Sa définisyon sa enskrit o préyanbil di 1946 à konstitisyon-an di Òrganizasyon Mondjal di Lasanté (OML, OMS). Sa définisyon di OML pa té modifyé dipi 1946. Li ka enpliké ki tout bézwen fondamental di moun-an fika satisfè, ki li fika afèktif, sanitèr, noutrisyonèl, sosyal oben kiltirèl é di stad di anbriyon-an.
Guam
Guam (Guåhan, ékri osi Guahan an chamorro) sa roun lil sitchwé annan lwès di loséyan Pasifik. Li sa pli grann lil (549 km2) di Mikronézi é di archipel di zil Marianne don li sa lil pli méridyonal.
Joseph Fourier
thumb|Gravir di Julien Léopold Boilly
Jean Baptiste Joseph Fourier sa roun matématisyen ké fizisyen fransé né 21 mars 1768 atè Auxerre é mouri 16 mè 1830 atè Paris. Li sa konnèt pou avwar détèrminé, pa kalkil, propagasyon-an di chalò an itilizan dékonpozisyon-an di roun fonksyon kèlkonk an roun séri trigonométik konvèrjant. Di tèl fonksyon sa aplé séri di Fourier ; métòd di kalkil ki ka pèrmèt di fason révèrsib di pasé di roun fonksyon à séri trigonométrik-a korèspondant sa transformasyon-an di Fourier.
Togo
Togo, an form long Répiblik togolé, sa roun péyi di Lafrik di Lwès don popilasyon-an sa èstimen an 2017 à anviron 7,6 milyon di zabitan pou roun dansité di 133 zab/km2.
Fenlann
Fenlann, an form long Répiblik di Fenlann, an finwa Suomi é Suomen tasavalta, an swédwa Finland é Republiken Finland, sa roun Léta di Léròp di Nò manm di Linyon éropéyen dipi 1995. So kapital sa Helsinki é so zabitan sa aplé Finwa.
Kolèr
thumb|left|Kolèr thumb|upright|Kolèr. An psikoloji, kolè-a konsidéré kou roun émosyon ségondèr à roun blès fizik oben psichik, oun mank, oun fiistrasyon. Li sa afirmasyon-an di so moun é ka sèrvi o mentchen di so entégrité fizik ké psichik, oben alò li sa afirmasyon-an di roun volonté pèrsonèl plis oben mwen altrwis. Oun kolè senn sa san joujman enjis asou otri. Pas li pouvé fè soufri sa ki ka èsprimé'l, li pouvé fika konsidéré kou roun pasyon.
Jacques Cartier
Jacques Cartier (« Iacques Quartier ») sa roun navigatò, èsploratò fransé é markè-palò pa so rési di vwayaj. Né an 1491 koté Saint-Malo, i ka mouri annan menm koté 1er sèptanm 1557.
Liberté (politik)
Libèrté politik-a sa drwè-a, oben posibilité-a, di otodétèrminasyon kou èsprésyon di volonté endividjwèl-a.
Tip-ya
Konsèp-a di libèrté sa étrwatman lyé à sa-ya di libèrté sivil ké di Drwè di wonm-an.
Molékil
Oun molékil sa roun èstriktir di baz di matchè-a. Linyon entèrnasyonal-a di chimi pir é apliké ka défini molékil-a kou « roun antité élèktriman nét ki konprann pli di roun atom ». A asanblaj chimik-a ki élèktrikman nét d'omwen Dé atom, diféran oben pa, ki pouvé ègzisté à léta lib-a, é ki ka rouprézanté ki pli piti kantité-a di matchè ki ka posédé propriyété karaktéristik-ya di sibstans-ya ki konsidéré. Molékil-ya ka konstitchwé dé agréga atomik ki lyannen pa dé fòs di valans (lyézon kovalant) é yé ka konsèrvé yé endividjwalité fizik. Dé fòs pli fèb, tèl lyézon idrojenn-yan é sa-ya di tip van der Waals, ka mentni yé à proksimité roun-yan dé ròt à léta likid-a é/oben solid.
Liberté (politik)
Tip-ya
Libèrté protéjé pa laplipa dé Léta démokratik :
Mannyè di wè-ya
Yé ka diféré asou échikyé politik-a.
Pou Friedrich Hayek, libèrté (« Freedom » ké « Liberty ») té probabman mo-a ki pli abizivman itilizé annan listwè résant-a. Sosyalism-an an partikilyé ka endjwi oun glisman sémantik :
Blé
thumb|Épi di Blé
« Blé » sa roun tèrm jénérik ki ka dézigné plizyò séréyal ki ka apartni o janr Triticum. A dé plant anniyèl di fanmi-a dé graminé oben Poacé, kiltivé annan di trè nonbré péyi. Mo-a « blé » ka dézigné égalman « gren »-an (karyops) ki prodjwi pa sa plant-ya.
Blé-a ka fè parti dé trwa grann séréyal ké mi é douri-a. A, ké anviron 700 milyon di tonn anniyèl, trwazyenm-an pa enpòrtans-a di rékolt mondjal-a épi, ké douri-a, pli konsomé-a pa wonm. Blé-a sa, annan sivilizasyon ògsidantal-a é o Mwayen-Oryan, oun konpozan santral di alimantasyon moun-an.
Zonbi baréyé
Zonbi baréyé oben "zonbi" annan lanng kréyol ké "zonbi baré yo " annan kréyòl fransizé a roun pèrsonaj ka enspiré di zonbi.
Istwé
Zonbi baréyo sa dè pèrsonaj di léjanm kréyòl. Yé ka dibout ké soti lannwit pou manjé lèespri moun.
Daprè sa lèjann, zonbi ké chèf nèg maron ka senbolizé liberté total ki yé trapé.
Kòrd ki zonbi baréyo ka tchenbé an yé lanmen ka senbolizé Iyannaj zonbi ganyen ké so " quilombolas" annan lanmò.
Mo "zonbi" ka sotidi Lafrik, i ka soti di "nzambi" annan lanng bantu.
Rol
Pannan karnaval yé ka maché an bann ké yè kòrd. A Ké sa kòrd-a ki yé ka maré moun pannan yéka siflé ké fé laronn.
Zonbi baréyo ka fé roun laronn koté yé ka siflé ké chanté "O zonbi baré yo, baréyo" panna, yé ka sasé maré moun.
Zonbi a roun djab ki ka anté kaz moun. A roun lèspri malen ké bokou vizaj. I ka parèt lannwit ké vizaj moun.
Zonbi baréyo ka fé nou sonjé pèrsonaj nou léjann kréyòl.
Zonbi baréyo a mové lèspri, lò yé ka parét yé di la, a toujou annan roun group èstriktiré san majimakak.
Fernand di Magélan
thumb
Arktik
Annèks
Katégori:Kontinan
Liberté piblik
Libèrté piblik-ya sa dé libèrté ké garanti endividjwèl ki gouvèlman pa pouvé souprimé, ki sa swé pa lalwa-a oben roun désizyon joudisyè, san an asiré dabò sékirité jouridik-a.
Nosyon-an di libèrté piblik pouvé fika défini an référan so kò à sa di drwè di wonm-an : kontrèrman à sa dannyé-ya, ki ka roulévé di monn di filozofi-a é ka endiké sa ki divèt fika, libèrté piblik-ya ki ka apartni an pròp à sfè-a di drwè, é ka bòrbé so kò à palé di sa ki sa (profésò Lebreton). Sa konsèpsyon dé drwè di wonm-an - lwen di fika majoritèr an dòktrin ni jourispridans - sa trè rédjitris, é tenté di jousnatiralism.
Sousid
thumb|Le Suicidé, pa Édouard Manet.
Sousid — di laten suicidium, tèrm ki konpozé di préfiks sui, ki ja anmòrfwézé so kò pa « swé » ; é di sifiks caedere, ki ka signifyé mo-a « tchwé » — sa zak délibéré-a di mété fen à so pròp lavi. À léchèl mondjal-a, anviron oun milyon di moun ka sousidé yé kò chak lannen. Òrganizasyon mondjal-a di santé-a(OMS) ka èstimé ki sousid-a trèzyenm koz di mortalité annan monn-an, tout laj ki konprann, é parmi pronmyé koz di mortalité koté jenn-yan. Tantativ-ya di sousid sa èstimé ant dis ké ven milyon chak lannen annan monn-an.
Sousid-a sa étidjé pa syans-ya di psikoloji-a, sosyoloji-a é di « sousidoloji ». Li pouvé fika konprann kou rézilta di problenm psikolojik endividjwèl.
Vaval
Vaval a roun rwè, roun pèrsonaj imajinèr, a li ki bondye karnaval -a. Annan, kiltir langwiyann a li ki ka ouvè ké fronmen sézon karnaval-a. Vaval ka mouri boulé le merkrédi dè sand, tout karnaval fini jouk ròt lannen-a. Rwa vaval gen dè mwa pou fété, li ka mélanje tout ras ké tout kilti di tèritwa-a. souveren ka réprésenté évèneman rèd di bany é di lesklavaj. pandan sa péryod -a li genyen dinité ké la jwa sa ka mélanjé bonè ké lajwa ka pèmètso pèpdi libéré pandan dé mwa ka lèsé yé dansé chanté griyen dan. Sé jou gra sé li ki dènyé jou kanaval a sa okaszyon gran manifestatyon ka konsakré boulé jou Vaval paske li mouri mèkrédi dè san di ki sézon karnaval -a fini li ka roun viré lannen pwochèn pou pèrmèt nouvèl sézon an fèt. lendi gra fanm ka tounen nonm, nom ka tounen fanm. madi gra tout moun en rouj ké nwè. mèkrédi Vaval boulé a sou difé douvan sé moun nyan ki ka atann lannen pwochèn. chak lannen Vval ka chanjé en plizyè zannimo. sa ané-a li té tig yé té ka aplé yé mèt danbwa sa lannen-a li.
Libi
Libi, an form long Léta di Libi (an amazighe : Libya ⵍⵉⴱⵢⴰ ; an arab ليبيا, Lībiyā ou Lībiyya, é دولة ليبيا, Dawlat Lībiyā), sa roun péyi d'Lafrik di Nò ki ka fè parti di Maghreb.
Soustraksyon
Soustraksyon-an sa roun dé opérasyon bazik di aritmétik-a. Soustraksyon-an ka konbiné Dé oben plizyò grandò di menm tip, aplé opérann, pou bay roun sèl nonm, aplé diférans-`.
Soustrèr ka signifyé diminwé an kontan. Soustrèr b di a (kalkilé a − b) a trouvé nonm-an ki ka konplété b pou bay a, a-pou-di nonm-an d tèl ki b + d = a
Sign-an di soustraksyon sa senbòl-a « − ». Pa lègzanp : nou ka li 3 − 2 = 1 kou « trwa mwen Dé ka fè roun ».
Non-yan dé diféran tèrm di fòrmil-a
c − b = a
Sa diminwé an di (c) − diminitò (b) = diférans (a).
Joseph Staline
Joseph Staline, né 18 décembre 1878 atè Gori (Anpir ris, atchwèl Jéyòrji) é mouri 5 mars 1953 atè Moscou, sa roun révolisyonèr bolchevik é wonm politik di Léta sovyétik d'orijin jéyòrjyenn. Li ka dirijé Inyon-an dé répiblik sosyalis sovyétik (IRSS) à partir di finisman-an dé lannen 1920 jouk so lanmò an établisan oun réjim di diktatir pèrsonnèl absoli. Istoryen-yan ka joujé li rèsponsab, à dé dégré divèr, di lanmò-a di trwa à pli di ven milyon di moun.
Mona Lisa
thumb
Mona Lisa, (La Joconde an fransè), sa oun tablo di lartis italyen Léonard de Vinci, réalizé antr 1503 é 1506, ki ka rouprézanté oun potrè mi-kò, probabléman di florantin Lisa Gherardini, épouz di Francesco del Giocondo. Akiz pa François Ié, sa lapentir a dilwil asou pano di bwa di pèplyé di 77 × 53 cm sa ekspozé o mizé di Louv atè Paris. Mona Lisa sa oun dé rar tablo atribiyé di fason sèrtenn a Léonard de Vinci.
Élektrokardyografi
Élèktrokardjografi (EKG) sa roun rouprézantasyon grafik di aktivité élèktrik-a di tchò. Sa aktivité élèktrik sa lyannen o varyasyon di potansyèl élèktrik dé sélil èspésyalizé annan kontraksyon-an (myosit) é dé selil èspésyalizé annan otomatism-an é kondiksyon-an dé influx. Li sa rékéyi pa dé élèktròd à sirfas-a di lapo-a.
Élèktrokardjogranm-an sa trasé papyé-a di aktivité élèktrik annan tchò-a. Élèktrokardjograf-a sa aparèy-a ki ka pèrmèt di fè roun élèktrokardjogranm. Élèktrokardjoskòp-a, oben skòp, sa roun aparèy ki ka afiché trasé-a asou roun lékran.
A roun ègzanmen rapid ki ka pran ki tchèk minout, endolò é pa envazif, dénwé di tout danjé.
Élektrisité
thumb|Lign élektrik prè di roun vwa féré an Pologn. thumb|foudr té prémyé manifestasyon vizib di élktrisité pou sé moun andan lanatir. thumb|Kab élektrik a rot tansyon a proksimité di roun transformató élektrik di distribousyon.
Vidanjèr-ya
So travay
Travay vidanjèr-ya a té di ranmasé pot chanm moun ti ki té ka rété annam bèl kaz. Yé té ka fè sa travay-a ké yé charèt tiré ké roun bèf. Vidanjèr-ya até dé bagnar ki té divèt vidé potchanm. I ka fé nou sonjé sa ki pasé tanlontan isi-a. Sa té rèd an sa tan-an.
Élektrisité
Élèktrisité-a sa léfè di déplasman di partikil charjé, à entéryò-a di roun « kondiktò », anba léfè-a di roun diférans di potansyèl o ègstrémité di sa kondiktò. Sa fénomenn fizik sa prézan annan du nonbré kontèks : élèktrisité-a ka konstitchwé osi byen influx nèrvé-a dé fika vivant ki zéklè-ya di roun oraj. Li sa larjman itilizé annan sosyété dévlopé-ya pou transpòrté di grann kantité di énèrji fasilman itilizab.
Vidanjèr-ya
So lenj
So lenj ka réprésenté sa prizonnyen Saint-Laurent té kà poté. Yé lenj té fèt ké twèl ké bann blan ké nwé. Yé té roun chapo  pointi épi  yé té gen
Élektrisité
Propriyété-a di élèktrisité-a té dékouvèrt o kour di xviiie syèk. Metriz-a di kouran élèktrik pèrmèt avenman-an di ségonn- révolisyon endistriyèl.
Vidanjèr-ya
So lenj
roun syo annan yé lanmen.
Manajman
Manajman-an sa miz an òv-a dé mwayen di moun ké matéryèl di roun antrépriz pou atenn so lòbjèktif-ya. Li ka korèsponn à lidé-a di jésyon ké di pilotaj apliké à roun antroupriz oben roun inité di sala. Lò li ka konsèrné antroupriz-a tout antché nou ka pouvé jénéralman asimilé li à fonksyon-an di dirèksyon-an (« fonksyon administrativ-a » di H. Fayol).
Manajman-an ka konsisté à :
Li ka konprann oun dimansyon tèknik (prensipalman lyé à konptabilité analitik-a ké o métòd di kontrol di jésyon ki ka vizé à òptimizé rousours-ya) é roun dimansyon moun (lyé à nésésité-a d'òbténi motivasyon-an ké koopérasyon-an dé manm ki ka konpozé òrganizasyon-an).
Guru Granth Sahib
Guru Granth Sahib sa liv sen-an dé Sikh, ki ka konsidéré li kou yé Guru (oben mèt èspiritchwèl) étèrnèl.
So non ka artikilé so kò soulon tèrm-yan ki ka vini di sanskrit, di pendjabi é di arab-a :
Oun anmòrfwazaj posib sa donk : Mèt Guru Liv-a, oben, So Ségnéri Liv Gourou-a.
Wè osi
Katégori:Rélijyon
Jakarta
Jakarta [dʒa'karta] (an endonézyen, Djakarta jouk réfòrm òrtografik di 1972 ; an fransé, Dé fòrm-yan ka kontré yé kò òkò) sa kapital-a di Endonézi. Li ka konstitchwé oun sibdivizyon 1e nivo di menm rang ki provens-ya anba non-an di téritwar èspésyal di kapital Jakarta, an endonézyen Daerah Khusus Ibukota Jakarta. Anglofonn-yan sirnonmen li fanmilyèrman « The Big Durian ».
Lyen ègstèrn
Katégori:Endonézi
Spektak vivan
thumb|Lasèn di téyat, pa Pietro Longhi(bò'd 1780).
Spèktak vivan ka karaktérizé so kò pa koprézans-a di aktan (sa ki ka bay pou wè é pou tandé) é di roun piblik (sa ki asèpté di wè é di tandé).
An saka, spèktak vivan ka dézigné dé nonbré mòd di èsprésyon artistik : téyat-a, dans-a, lar di sirk, lar di lari, lar di maryonèt-a, lopéra, spèktak di lari é di lamizik "live".
Nou ka palé osi pli jénéralman di lar spèktak, mè sa èsprésyon pouvé égalman anglobé sinéma ké lamizik, notaman annan cursus inivèrsitèr-ya ki adòpté sa entitilé.
Guru Nanak
thumb|Gurū Nānak, o sant, antouré dé dis gourou sikhs, asou roun rar lapentir di èstil Tanjore di finisman-an di xixe syèk.
Alexandre Tarasov
Alexandre Tarasov (an ris : Александр Николаевич Тарасов, né 8 mas 1958 atè Moskou, Inyon di sé répiblik sosyalis sovyétik (IRSS)) sa roun sosyològ, istoryen, journalis, filozòf, éséyis, téyorisyen di révolisyon-an, sosyalis ké kominis sovyétik ké risi.
Namibi
Namibi, an form long Répiblik di Namibi (an anglè Namibia é Republic of Namibia, an afrikaans Namibië é Republiek van Namibië, an alman Namibia é Republik Namibia), sa roun péyi sitchwé an Lafrik ostral.
Alexandre Tarasov
Wè osi
Katégori:Filozòf
Namibi
Not ké référans
Katégori:Lafrik
Vanuatu
Vanuatu (prounonsyasyon : /va.nu.a.tu/), an form long Répiblik di Vanuatu (an bichelamar Ripablik blong Vanuatu, an annglé Republic of Vanuatu), sa roun Léta di Loséyanni kisitchwé an Mélannézi, annan Sidwès di loséyan Pasifik, an lanmè di Koray.
Élektroliz
thumb
Élèktroliz sa roun métòd ki ka pèrmèt di réyalizé dé réyaksyon chimik gras à roun aktivasyon élèktrik. A processus-a di konvèrsyon di énèrji élèktrik-a en énèrji chimik. Li ka pèrmèt pa ayò, annan endistri chimik-a, séparasyon-an d'éléman anba sentèz-a di konpozé chimik. Li ka entèrvini osi annan klasifikasyon-an dé kò.
Élèktroliz-a sa itilizé annan divèr prosédé endistriyèl, tèl ki prodiksyon-an di didrojenn pa élèktroliz di d'lo, prodiksyon-an d'aluminium oben di klòr, oben òkò pou plakaj-a di lòbjè pa galvanoplasti.
Sant èspasyal gwiyannen
thumb|Batiman di lasanblaj di Ariane 5. Sant èspasyal gwiyannen oben SEG sa roun baz di lansman fransé é éropéyen ki sitchwé annan koumin-yan di Kourou ké Sennmari, an Lagwiyann, ki té mété an sèrvis an 1968. Lafizé éropéyen-yan Ariane, ki itilizé prensipalman pou lansman-an dé satélit di télékouminikasyon, sa tiré dipi sa baz. Konplétan Ariane V don kapasité-a di lanpò sa di 9,6 tonn an lòrbit jéyostasyonnèr épi 20 tonn an lòrtbit ba, Dé nouvèl ansanm di lansman ki dèstinen à di nouvèl tip di lafizé sa entrodjwi - Vega (kapasité di lanpò di 1,5 tonn an lòrbit bas, inogirasyon an 2012) ké Soyouz (kapasité di lanpò di 3 tonn an lòrtbit jéyostasyonnèr, inogirasyon an 2011) - ki ka pèrmèt à Lajans èspasyal éropéyen-an (ESA) di dispozé di roun ganm konplè di lansò. Baz-a sa jéré konjwentman pa CNES-a (so propriyétè), Arianespace ké ESA-a.
Ké so latitid ki tré pròch di lékwatò-a, sant èspasyal sa idéyal pou plasé an lòrbit satélit jéyostasyonnèr-ya ki ka konstitchwé majorité-a di kliyantèl koumèrsyal-a d'Arianespace.
Sélègsyon di sit di Kourou
Rapò-a di CNES ka roukoumandé Lagwiyann, ki ka ofri plizyò avantaj kou fèb dansité di popilasyon-an ké larj louvèrtir asou loséyan Atlantik-a, ki ka pèrmèt ensi di rédjwi risk-ya si i gen problenm ké lansò-a. Fasad maritim-an ka pèrmèt égalman di fè dé lansman di satélit asou lòrbit polèr annan dé kondisyon òptimal. Tout azimout-ya di lansman ant -10,5° (lòrbit polèr oben élyosenkronn) é +93,5° (lòrbit jéyostasyonnèr) sa posib. Atò, zonn-an pa fika sijét o tranmman di latè é o siklonn. Di plis, Lagwiyàn, antan ki parti antégran di téritwè fransé, té ka prézanté égalman avantaj-a di èstabilité politik-a. Pronmyé minis-a di lépòk-a, Georges Pompidou, ka swiv sa roukoumandasyon é 14 avril 1964 ka fè pasé roun arété ministéryèl établisan Sant èspasyal gwiyannen-an atè Kourou.
Konstrigsyon di baz-a di lansman
Chwè-a di lansman di sit di Lagwiyann pou enstalé roun baz èspasyal té antérinen an konséy dé minis pa jénéral De Gaulle 14 avril 1964, ki ka marké lagt di nésans-a di SEG. An sèptanm 1965 ka koumansé pronmyé travay di anménajman koté dé moun di pli di onz nasyonnalité ka travay. Ka koumansé alò konstrigsyon-an di roun dégra é di roun pon atè Kourou ensi ki alonjman-an di lapis-a di laéropò-a di Rochambeau, mé égalman ròt enstalasyon inègzistan di fè di fèb popilasyon-an di Lagwiyann é di Kourou an partikilyé ki ka konté à lépòk-a rounso 660 moun.
Pronmyé lansman
SEG-a ka inogiré so pronmyé lansman 9 avril 1968 ké lafizé Véronique. Ké swiv lannen swivant-ya lansman-an di nòv lafizé Diamant. Di 1967 à 1971 sant èspasyal gwiyannen-an gen égalman sèrvi à miz o pwen é o lésè dé lafizé Europa, san gran sigsé, mé ki té pèrmèt, pa léchèk sigsésif-ya, di préparé konsèpsyon-an di lafizé Ariane.
thumb|Prensipal sit di sant èspasyal gwiyannen. thumb|Détay dé enstalasyon ki dèstinen à préparasyon-an é o lansman dé lansò Ariane ké Vega
Ansanm-yan di lansman
Sant Joupitè-a sa sant-a di kontrol ki ka pèrmèt di piloté ansanm-an dé lopérasyon di préparasyon é di lansman. I ka sèrvi égalman di lasal di kouminikasyon pou médja-ya. Oun « larout di lèspas » ka désèrvi diféran ansanm-yan di lansman di baz-a, kou ELA-1.
Mwayen di lokalizasyon é di mizou
Pou swiv lafizé-a pannan so faz propilsé, baz-a ka dispozé di plizyò sistenm lòptik, rada ensi ki èstasyon di résèpsyon dé télémizou.
Soulon misyon-an, lafizé-a pou swiv roun trajègtwè bò'd nò-a oben lès-a ké mwayen-yan ki mété an òv diféran. Lòské lafizé-a ka swiv roun trajègtwè bò'd lès-a, èstasyon-yan di télémizou ka konprann èstasyon-an Galliot ki sitchwé à anviron 20 km di sit di lansman épi èstasyon-yan ki sitchwé atè Natal (Brézil), annan Zilé di l'Ascension atè Libreville (Gabon) é atè Malindi (Kénya). L'ESA ka dispozé di so pròp èstasyon di télémizou (èstasyon Diane) ki sitchwé o nò di sit di lansman. Trwè rada asou poutou-a di sit lansman sa itilizé pou swiv trajègtwè inisyal-a di lafizé-a.
Ròt enstalasyon-yan
Baz-a ka konprann égalman dé enstalasyon endistriyèl, propriyété di roun filyal di Lè likid ki ka pèrmèt di prodjwi diféran gaz-ya ki itilizé pa lafizé-ya ké satélit-ya ; lògsijenn likid, idrojenn likid, azòt, lélyonm. Baz-a di lansman sa roun sit endistriyèl ki klasé Seveso.
Prosédou di lansman di roun lafizé Ariane
Éléman kontistitif-ya dé lafizé sa prodjwi an Léròp é transférés atè Kourou pa bato. À yé rivé, ka koumansé « kanpangn di lansman » ki ka douré anviron roun mwa é dimi. Li ka konsisté à asanblé éléman-yan di lansò(étaj, boustò, kaz di lékipman) annan batiman-an d'entégrasyon lansò (BIL), lopérasyon ki réyalizé pa Airbus Defence and Space (ansyennman EADS Astrium). Answit lansò-a ké satélit-ya di kliyan sa rougroupé annan batiman-an di lasanblaj final (BAF) anvan transfè à J-1 asou baz-a di lansman Ariane (BLA).
Dékolaj-a di lafizé-a sa otorizé si ansanm-an dé éléman sa « nonminal ». À konté H - 7 min oun òrdinatò ka jéré ansanm-an dé paramèt di fason otonmatik (sékans senkronnizé). Lòské motò-a Vulcain 2 sa mété anrout (finisman di kont à rébou H 0), roun délè di 7,3 ségonn ka pèrmèt di vérifyé bon fongsyonnman-an di sala é a ki a sa monman ki EAP-ya(boustò) sa limen é ki lafizé-a ka dékolé réyèlman.
Sèrvis sovgard-a, ki konstitchwé di roun lékip di kat pésonn, ka kontrolé bon déroulman-an di lansman é sa abilité à détrwi lafizé-a an ka d'événnman inatandou an rèsè dé prosédou ki té prévwè.
Èstatistik dé lansman dipi Kourou (rò lafizé-sonn)
Lansò-ya ki ka swiv té tiré dipi Kourou mé té routiré di sit dipi ; 1 Europa 2, 8 Diamant, 11 Ariane 1, Ariane 2, 11 Ariane 3 ensi ki 116 Ariane 4, don 7 AR40, 15 AR42P, 13 AR42L, 15 AR44P, 26 AR44LP é 40 AR44L. An sa ki ka konsèrnen lansò-ya an agtivité nonm-an di lègzanplè ki tiré koumansman mars 2018 : 97 Ariane 5 (25 de type G/G+/GES, 65 ECA (vèrsyon lourd) ké 7 ES vèrsyon enpòrtan l'ATV), 11 Vega é 18 Soyouz ST.
Dé djagranm-yan ki anba rékapitchoulé lansman-yan dipi Kourou (rò lafizé-sonn (mizajou finisman janvyé 2018).
Rélasyon piblik
Sant èspasyal gwiyannen-an sa lòbjè-a di tré nonbré lopérasyon di rélasyon piblik, prensipalman lò dé lansman dé lafizé. A annan sa kad ki 11 févriyé 2008, prézidan-an di Répiblik Nicolas Sarkozy vizité baz-a di Kourou.
Wè osi
Katégori:Lagwiyann
Spiritchwalité
Li ka dézigné égalman kèt-a di sans, di lèspwar oben di libérasyon é démarch-ya ki ka rataché yé kò à li (inisyasyon, ritchwèl, dévlopman personèl, Nouvèl Laj).
Élektron
Élèktron, oun dé konpozan di atom-an ké nétron-yan é proton-yan, sa roun partikil élémantèr ki ka posédé oun charj élémantèr di sign négatif. Li sa fondamantal an chimi, pas li ka partisipé à prèsk tout tip di réyaksyon chimik é la konstitchwé oun éléman primòrdjal dé lyézon prézant annan molékil-ya. An fizik, élèktron ka entèrvini annan roun miltitid di réyonnman é di léfè. So propriyété, ki ka manifèsté yé kò à léchèl mikroskopik, ka èspliké kondiktivité élèktrik, kondiktivité tèrmik, léfè Vavilov-Tcherenkov, enkandésans-a, entrodiksyon élèktromagnétik-a, limésans-a, magnétism-an, réyonnman élèktromagnétik, réflèksyon òptik, léfè fotovoltayik é siprakondiktivité-a, fénomenn makroskopik larjman èsplwaté annan péyi endistriyalizé-ya.
Tokelau
Tokelau ou Tokélaou, ansyenn zil di Inyon-an, sa roun archipèl di trwa atoll polinézyen di loséyan Pasifik, anba souvrennté néyo-zélandè.
Komers di détay
Komèrs di proksimité
Rézon-an di fika di komèrs di proksimité sa d'ofri dé prodjwi é/oben dé sèrvis à roun ansanm di kliyan annan roun rélasyon proksimité jéyografik. Proksimité ilistré pa nosyon-an di zonn di chalandiz.
Karolin
Karolin a roun pèrsonaj kannaval Lagwiyann ki ka fè moun ari. Yé ka ékri li osi Caroline an fransé.
Gwatémala
Gwatémala, an form long Répiblik di Gwatémala, an espagnol (lanng ofisyèl) República de Guatemala, sa roun péyi di Amérik santral.
Karolin
So travay
Li kontan anmizé moun-yan, fè yé ari . Pérsonaj Karolin a ka mété lavi-a pyè pou tèt, a li ki ka mennen, a pa wonm-an.
So kostim
Pérsonaj-a sa roun wonm ki ka prèté fanm-an so janm alòrski so laro kò kè so tèt ka vini di so mari. Kostim fanm-an dipi so tèt jouk so tay, a roun bwabwa plen ké koton. So dé bra koud déyè do so wonm. Kostim wonm-an gen so dé janm plen ké koton épi i koud alantou tay bwabwa-a. Karolin penché pa divan, i ka maché ké difikilté pou potè sou wonm asou so do .
Ròt Karolin
Karolin ka sanblé ké roun pèrsonaj kannaval Léròp, vyè moun ki ka poté jenn moun asou yé do.
Yangzi Jiang
thumb Yangzi Jiang (chinwa senplifyé : 扬子江 ; chinwa tradisyonèl : 揚子江 ; pinyin : Yángzǐ Jiāng ; Wade : Yang²-tzu³ Chiang¹ ; EFEO : Yang-tseu Kiang ; kantinè Jyutping : Joeng⁴-zi² Gong¹ ; litéralman : « flèv Yangzi ») oben Chang Jiang (长江 / 長江, Chángjiāng, « long flèv »), sa pli lon flèv d'Azi (6 380 km). An Frans, li sa aplé flèv Blé, Yang-Tsé-Kiang oben senpman Yang-Tsé.
Di roun débi di 30 000 m3/s, flèv Blé sa trwazyenm pli lon flèv di monn aprè Amazonn ké Nil.
Wè osi
Katégori:Azi Katégori:Lak
Fidji
Fidji oben zilé Fidji, an fòrm lonng Répiblik di Fidji (an fidjen Viti é Matanitu ko Viti, an annglé Fiji é Republic of Fiji, an hindi di Fidji, फ़िजी é Fiji Dvip Samooh Ganarajya, फ़िजी द्वीप समूह गणराज्य), sa roun péyi di Loséyanni ki sitchwé annan loséyan Pasifik sid.
Yakoubo
Yakoubo sa roun koumin fransé, ki sitchwé annan départman-an di Lagwiyann.
Oun enpòrtan kouminoté anmérendjen ka viv annan koumin-an di Yakoubo, annan vilaj-a di Bellevue.
Sispa-ya ké kwak-a ki konfègsyonnen pa kouminoté kriyòl di Yakoubo sa répité atè Lagwiyann.
Jéyografi
thumb|An rouj téritwè kouminal-a di Yakoubo.
Vilaj-a ka konté plizyò zanmo don pli enpòrtan-an sa Òrgannanbo. Ròt zanmo ki nòtab saTrou-poson, Bellevue ké Kounanmanman.
Démografi
Lévolisyon-an di nonm di zabitan sa konnèt atravè rousansman-yan di popilasyon-an ki éfègtchwé annan koumin-an dipi 1961, pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon-an di 1946. À pati di 2006, popilasyon légal-ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa Insee-a. Rousansman-an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal-ya o kour di roun péryòd di senk lannen. Pou koumin-yan di mwen di 10 000 zabitan, oun ankèt di rousansman ki ka poté asou tout popilasyon-an fika réyalizé tout senk lannen-yan, popilasyon légal-ya dé lannen lentèrmédjèr ki fika kant à yé èstimen pa entèrpolasyon oben èstrapolasyon. Pou koumin-an, pronmyé rousansman ègzostif ki ka antré annan kad-a di nouvèl dispozitif té réyalizé an 2006.
An 2015, koumin-an té ka konté 1 878 zabitan, an diminisyon di 4,96 % pa rapò à 2010 (Lafrans rò Mayòt : +2,44 %).
Lékonnonmi
Prensipal rousours di Yakoubo ka rété lagrikiltir, lapèch ké lachas. Oun kouminoté monng ki enstalé o lyé-nonmen Rokokouwa ké Kounanmanman ka pratiké maréchaj-a.
Lyé ké monnouman istorik
Bour-a ka abrité légliz Saint-Joseph, ki konstrwi an finisman-an di xixe syèk, ki té antchèrman dékoré pa bangna Pierre Huguet, di kan di Yakoubo. Lapentir-ya ka étann yé kò asou 600 m2 ké èstil-a sa répité nayf. Légliz-a té fika klasé monnouman istorik an 1978.
Èspò
Lékipman èspòrtif :
Klòb èspòrtif :
Wè osi
Katégori:Koumin di Lagwiyann
Yémen
Yémen, an form long Répiblik di Yémen (arab al-Yaman, اليَمَن et Al-Jumhuriyah al-Yamaniyah, ﺍﻟﺠﻤﻬﻮﺭﯾّﺔ اليمنية), sa roun péyi arab sitchwé à lapwent sid-wès di péninsoul d'Arabi.
Manmifè
thumb
Manmifè-ya (Mammalia) sa roun takson ké roun klad (oun rougroupman kladistik di ligné byolojik) di zannimo vèrtébré. Yé lè di répartisyon sa planétèr, yé konki oun grann parti dé nich ékolojik di makrofonn ké douméré oun dé takson ki ka dominé dipi éosenn-an.
Karaktéristik far-a di sa klad (di koté ka vini so non) sa alétman-an dé tijenn à partir di roun sécrétsyon kitanéyo-glandilèr èspésyalizé ki aplé dilèt. Nouvèl-né ka nésésité sistématikman dé swen parantal di fè di yé aparèy dijèstif imatir à nésans-a (dilèt-a sa yé sours di nouritir vital é obligatwar).
Chicago
Chicago, ofisyèlman nonmen City of Chicago, konnèt égalman anba non ké abrévyasyon di Chi Town oben Windy City, sa pli gran vil dé Létazini an tèrm di zabitan ké roun dé pli enpòrtan di kontinan amériken. Li sa sitchwé o Nò-lès di Létazini, anba lakot atlantik, annan èstrenmité sid-lès di Léta di Illinois.
Wè osi
Katégori:Étazini
Élisabeth Ir di Anglétèr
thumb| Élisabeth Ié pa roun artis enkonnèt, bò'd 1575.
Élisabeth Ié, né 7 sèptanm 1533 o palè di Placentia atè Lonn é mouri 24 mars 1603 o palè di Richmond atè Lonn, té renn d'Anglétèr é d'Irlann di 1558 à so lanmò.
Élisabeth té tifi-a di rwè Henri VIII d'Anglétèr, so mè Anne Boleyn té ègzékité trwa lan aprè so nésans, é li ka pédi so tit di prensès. So dimi-frè Édouard VI té nonmen kou éritchèr so kouzin Jeanne Grey, sa ki ka ékarté Élisabeth ké so dimi-sò Marie di siksésyon o tronn. Testaman-an d'Édouard VI té néyanmwen ignoré, Jeanne Grey té ègzékité é Marie divini renn an 1553.
Nanoteknoloji
thumb|Rouprézantasyon di oun nanotub di karbonn. thumb
Nanosyans é nanotèknoloji (daprè grèk-a νάνος, nen), oben NST, pouvé fika défini kou ansanm-an dé étid é dé prosédé di fabrikasyon é di manipilasyon di èstriktir (élèktronik, chimik…), di dispozitif é di sistenm matéryèl à léchèl di nanomèt (nm), sa ki sa lòrd-a di grandò di distans-a ant Dé atom.
NST-ya ka prézanté plizyò asépsyon lyannen à lanatir transvèrsal-a di sa jenn disiplin. An léfè, yé ka itilizé, tou an pèrmètan di nouvèl posibilité, dé disiplin tèl ki lòptik-a, byoloji-a, mékanik-a, mikrotèknoloji. Ensi, kou pòrtay franséz ofisyèl dé NST ka roukonnèt li, « syantifik-ya pa sa inanim kant à définisyon-an di nanosyans é di nanotèknoloji ».
James Cook
thumb|James Cook pa Nathaniel Dance-Holland (1776).
James Cook sa roun navigatò, èsploratò é kartograf britannik, né 7 novanm 1728 (27 òktòb 1728 soulon kalandriyé grégoryen-an) atè Marton (Middlesbrough) é mouri 14 févriyé 1779 koté Haway.
I ka aksédé o grad di kapitenn di Royal Navy-a, i ka fè trwa vwayaj annan loséyan Pasifik pou lokazyon-an dèkèl li sa pronmyé Éropéyen ki débarké asou kot Lès di Ostrali, an Nouvèl-Kalédoni, o zil Sandwich di Sid ké koté Haway.
Varyab (matématik)
Annan matématik élémantèr, oun varyab sa roun grandò don valò sa (provizwarman) endétèrminé, mè asou lakèl sa éfèktchwé oun konbinézon d'opérasyon ké swé dé konstant, swé ròt varyab. Oun varyab pa sa totalman présizé, so valò pouvé menm fika enkonnèt, mè li divèt apartni à roun ansanm. Fè dé kalkil ké varyab-ya kou si a té dé nonm èsplisit ki ka pèrmèt di rézoud, an roun sèl fwè, dé problenm analòg.
Varyab-a sa abitchwèlman rouprézanté pa roun senbòl, pli souvan-an roun lèt di lalfabé laten tèl ki x oben y. Oun fonksyon nimérik y=f(x) ka enpliké Dé varyab, oun valò d'antré endépandant x é roun valò di sòrti ki sa rézilta-a di roun kalkil ki éfèktchwé asou varyab d'antré. Tèrm varyab ka provini di fèt ki lòské antésédan x di fonksyon ka varyé, alò so imaj ka varyé osi.
Élvaj
thumb|Élvaj boven ègstsansif atè Tjärstad an Swèd (1895), pa Johan Krouthén (1858-1932)
Élvaj, oben, sa ansanm-an dé aktivité ki ka asiré miltiplikasyon-an dé zannimo souvan domèstik, pafwè sovaj, pou izaj-a dé moun.
Libéralism
thumb|240px|Èstati di Libèrté.
Libéralism-an sa roun dòktrin di filozofi politik ki ka afirmé « garanti dé drwè endividjwèl kont lotorité arbitrèr-a di roun gouvèlman (an partikilyé pa séparasyon-an dé pouvwar) oben kont présyon-an dé group partikilyé (monopòl ékonomik, parti, sendika) ».
Mo-a libéralism ka fè so aparisyon o koumansman di xixe syèk. Rakaba-ya di libéralism sa pli ansyenn. Opozisyon-an à absolitism-an di souvren dévlopé so kò annan filozofi-a dé Limyèr(xviiie syèk), mè osi oparanvan pa èskolatik di Lékòl-a di Salamanque(xvie syèk) ka fè obligasyon moral o souvren di rèspèkté drwè fondamantal-ya di chak moun o motif di so natir di kréyatir di Bondjé, doué di rézon, oben pli ansyennman pa chart médjéval-ya (tèl Magna Carta) ki ka entrodjwi dé drwè fondamantal don rèspè sa ègzijé di souvren, oben òkò pa sèrten pan di filozofi thomis-a, yé-menm présédé pa prensip-a di lajistis natirèl d'Aristote.
Monako
Monako, an form long Prensipoté di Monako, an monégask (Principatu de) Mu̍negu, an oksitan (Principat de) Mónegue, sa roun péyi di Léròp di Lwès, ensi ki roun konmin du menm non ki ka tchipé menm siperfisi ki Léta li-menm (sa ki ka fè di li oun sité-Léta).
Libérya
Libérya, an fòrm lonng Répiblik di Libérya, sa roun péyi di Lafrik di Lwès bordé o sid pa loséyan Atlantik, o nòrwès pa Syéra Léonn, o nò pa Giné é à lès pa Kot d'Ivwar.
Lakolonbi
Lakolonbi, an fòrm lonng répiblik di Lakolonbi (an èspangnòl : Colombia oben República de Colombia) sa roun répiblik konstitisyonnèl initèr ki ka konprann 32 départman. Péy-a sa sitchwé annan Nò-Lwès di Lanmérik di Sid ; li sa bòdé à lwès pa loséyan Pasifik-a ké Pannanman, o nò pa lanmè-a dé Karayb, à lès pa Vénézwéla ké Brézil, o sid pa Lékwatò ké Pérou. Lakolonbi-a sa 26e pli gran péy-a pa so sipèrfisi ké 4e an Lanmérik di Sid. Ké pli di 49 milyon di zabitan, Kolonbi-a sa 28e péy-a ki pli péplé-a di monn é 2e di tout péy-ya di lanng èspangnòl apré Mègsik. Lakolonbi-a sa roun mwéyen pwisans, 4e pli gran lékonnonmi di Lanmérik laten, ké 3e an Lanmérik di Sid. Prodigsyon-an di kafé di flèr, di lémrod, di charbon é di pétròl ka fòrmen prensipal sègtò-a di lékonnonmi kolonbyen-an. Labank HSBC ka èstimen ki Lakolonbi ké pouvé fè pati dé pi gran lékonnonmi mondjal an 2050.
Monako
Katégori:Léròp
Lakolonbi
Listwè
thumb|Lakolonbi divèt so non à Kristòf Kolonb, « dékouvrò » di Lanmérik.
Arm
Oun arm sa roun zouti oben roun dispozitif otonom (oun pyèj, oun min…) dèstiné annan so konsèpsyon oben annan so konsèpsyon oben annan so itilizasyon à nétralizé, à blésé oben à tchwé roun fika vivan, oben à kozé roun dèstriksyon matéryèl.
Tokyo
Tokyo (東京, Tōkyō?, litéralman « Kapital di Lès »), ansyenman Edo (江戸?), ofisyèlman préfektir métropolitèn di Tokyo (東京都, Tōkyō-to?), sa kapital di Japon. Li sa pli grann vil di Japon, ké pli di 13 622 267 zabitan intra-muros an 2016 é 42 794 714 annan so aglomérasyon, é ka formé lè irbenn pli péplé o monn. Sitchwé asou kôt lès di lil prensipal di archipel japonè, Honshū, Tokyo sa roun di sé karant-sèt préfektir di Japon.
Lakolonbi
Listwè
Kòlon èspangnòl-ya ka rivé annan sa réjyon òbò di 1500, yé ka trouvé dé tribi endijenn ki sa Chibchas (oben Muiscas) ké Tayronas, ki yé ka désimen é konkéri. Èspangnòl-a ka enplanté divèrs kòlonni, ki, plita, sa konvèrti an provens ki ka fondé Nouvèl-Grénad kou nwéyo an koumansman menm é, à pati di 1717, kou vis-rwèyèlté. Sala-a ka enkli divèrs provens ki té apartni jouk sa monman à jiridigsyon-an dé vis-rwèyèlté di Nouvèl-Lèspagn é di Pérou.
Arm
Nou ka dénonbré kat izaj prensipal dé arm :
Tokyo
Wè osi
Katégori:Japon
Arm
Yé égalman dé finalité dérivé, tèl ki sérémoni ké lafèt, mark di èstati sosyal…
Lakolonbi
Lépok prékolonbyen
thumb|Rado an dilò di kiltir Muisca. Lorijin posib di léjann-an di Eldorado.
Arm
Annan arm-yan di lagèr, nou ka distengé Dé grann katégori : arm-yan ki pa konvansyonèl (pou savé arm nikléyèr-ya, chimik é byolojik) ké arm konvansyonèl-ya (tout ròt arm-yan).
Baléyéz
Baléyéz-ya ka nétwayé lari-ya ké roun balé koko. Tanlontan a té nonm rot  ki té ka réprésanté sa pèrsonaj-ya. Yé té ka mété roun maks granmoun. Jodla a fanm-yan ki ka jwé sa ròl-a. Annan kontèks kannaval, balé-ya a roun bagaj  ki pa sèrvi pou nétwayé, li ka sèrvi  pou sali pyé moun ki ka vini gadé karnaval. Sa.balé-ya fèt ké lanmen ké ti pyé bwa yé ka aplé lyann franch ké bwa golèt.
Arm
Jòdla, prensipal izajé-ya dé arm ka rété Léta-ya, ki tout an kontrolan dévlopman-an, prodiksyon-an é laksè-a, ka dèstiné yé an pronmyé lyé o militèr  é à lapolis-a.
Baléyéz
Balé-ya ka réprézanté pwisans ki ka chasé mové lèspri lannen ki fin pasé pou trapé lannen ki ka vini.
A dé fanm abiyé ké lenj tanlontan, asou yé tét yé ka mété roun foular madras, yé ròb blè. Yé lachat, yé madras ké yé lenj ka fè nou sonjé tan lèsklavaj. Yé toujou ka maché an bann.
Baléyèz-ya ka sanblé ké sòrsyèr kont fé Léròp.
Kominism
Kominism-an (di laten communis – komen, inivèrsèl) sa roun ansanm di dòktrin politik isou di sosyalism é, pou laplipa, di marksism, opozé o kapitalism é ka vizé à enstorasyon-an di roun sosyété san laklas sosyal. Pli larjman, sa tèrm sa asosyé o mouvman kominis entèrnasyonal ki né aprè Pronmyé Lagèr mondjal, frwi di roun sisyon di IIe Entèrnasyonal provoké pa bolchevik-ya. Li ka voyé égalman, annan kontèks-a di lagèr frèt, à roun altans jéyopolitik (Blok kominis) ki dominé pa Linyon sovyétik-a, ensi ki à roun fòrm di réjim politik, diktatoryal oben totalitèr, karaktérizé pa pozisyon èskliziv-a di Parti kominis, sirvéyans-a ké présyon konstant-a dé polis politik asou tout èstriktir enstitisyonèl, sosyal ké ékonomik ensi ki asou senp sitwayen-yan é pa roun ékonomi ki planifyé épi ki étatizé.
Lakolonbi
Lépok prékolonbyen
Vèstij arkéyolojik-ya kou sa-ya d'El Abra ka endiké ki lokipasyon di moun di atchwèl téritwè kolonbyen-an ka roumonté ant 11 000 é 20 000 anv. J.-K. Chimen-yan ki swivi pa pèpman fika varyé, kou ka an témwagné répartisyon-an dé diféran fanmi lengwistik ké dévlopman kiltirèl-a (péryòd paléyoendjen, arkayk é fòrmativ). So sitchwasyon jéyografik ka fè di li roun koulwè di popilasyon ant Mézolanmérik, Karayb, Zann-yan ké danbwa anmanzonnyen-an.
Kòlonnizasyon èspangnòl
thumb|A o kap di Vela ki pronmyé Èspangnòl-a, Alonso de Ojeda, ka dékouvri lakot-ya di Lakolonbi, an 1499. thumb|Syèj di Kartajenn dé Lenn (1741).
Pronmyé kontak ant Éropéyen-yan ke atchwèl Lakolonbi te gen lyé à laswit-a di roun lèspédisyon ki koumandé pa Èspangnòl-a Alonso de Ojeda, ki mennen dipi pénensil-a di Guajira en 1499.
Douz lannen plita, Èspangnòl-ya té ka fondé Santa María la Antigua del Darién, yé pronmyé kòlonni asou kontinan anmériken-an épi, apré ki li ka ka konsolidé yé prézans annan zonn kotché-ya ké fondasyon-an di Santa Marta (1525) ké Kartajenn dé Lenn (1533), té ka koumansé lèsplorasyon-an dé réjyon entéryò, ké fondasyon-an di Popayán(1536) ké Bogota (1538).
Jéyografi
thumb|Topografi di Lakolonbi. Lakolonbi-a sa divizé an senk Gran réjyon natirèl : Karayb, Pasifik, Zann, Lorénoki ké Lanmanzonni ; annan chaken di yé, konpozisyon étnik, lanng, nouriti ké lagtivité ékonnonmik-ya sa tré divèrsifyé.
Zonn-yan ki pli péplé-ya sa : zonn-yan dé Zann koté ka trouvé so kò lavil-ya ki pli enpòrtan, notanman Bogota, Medellín, Bucaramanga, Cúcuta, San Juan de Pasto, Manizales, Pereira, Neiva, Ibagué ké Tunja épi zonn-an di lakot nò-a : Karayb, koté ka trouvé so kò Barranquilla, Carthagène dé Lenn, Santa Marta, Sincelejo, Montería ké Valledupar(antrot). Trwézyenm lavil-a di péy, Cali, ka trouvé à frontchè-a dé zonn Pasifik ké anden.
Rélyèf ké jéyoloji
thumb|Sierra Nevada del Cocuy.
Téritwè kolonbyen-an ka étann so kò asou roun larj pati di plak sid-anmériken, koté ka trouvé so kò laplipa dé latè ki émèrjé, plak karayb o nò ké plak di Nazca à lwès.
Lakolonbi-a sa travèrsé di sid-lwès o nò-lès pa kòrdiyèr dé Zann. À pati di Né di los Pastos, masif ki sitchwé à frontchè-a di Lékwatò-a, sala-a ka divizé so kò an trwè branch, kòrdiyèr Ògsidantal, Santral ké Oryantal.
Kiltir
thumb|Día de las Velitas(Jou dé piti bouji), roun dé lafèt tradisyonnèl atè Lakolonbi. A jou-a di louvriti-a di Lannwèl di péy.
Kiltir kolonbyen-an ka prézanté roun divèrsité dwèt à konfliyans-a di lenfliyans miltip annan listwè di péy : kiltir endijenn ki déja établi lò Èspangnòl-ya rivé, kiltir éropéyen-an (an partikilyé èspangnòl) ké kiltir afriken-yan ki enpòrté o kour di prosésis di kòlonnizasyon. Li ka patajé égalman sèrten tré fondanmantal ké ròt kiltir ispanno-anmériken, notanman o nivèl di rélijyon-an, di lanmizik-a, dé dans, dé varyan di lanng èspangnòl-a ki palé, ensi ki dé fèstivité oben ròt tradisyon.
Kòd
Lakolonbi-a gen pou kòd :
Napoléon Ié
thumb|Napoléon an 1812 Napoléon Ié, né 15 out 1769 atè Ajaccio, é mouri 5 mè 1821 asou lil Sainte-Hélène, sa pronmyé anprò dé Fransé, di 18 mè 1804 o 6 avril 1814 é di 20 mars 1815 l 22 jen 1815. Ségon timoun di Charles Bonaparte é Letizia Ramolino, Napoléon Bonaparte sa roun militèr, gjénéral annan larmé di Pronmyé Répiblik franséz, né di Révolisyon-an, koumandan an chèf di larmé d'Itali épi di larmé d'Oryan. Parvini o pouvwar an 1799, pa kou d'Éta di 18 Brumaire, li sa Pronmyé konsil jouk 2 out 1802, épi konsil à lavi jouk 18 mè 1804, dat à lakèl i sa proklamé anprò pa roun sénatus-consulte swivi di roun plébisit.
Annèks
Katégori:Personalité‎
Kominoté
Oun kominoté sa, andan sans kouran (sans komen), oun ansanm di moun vivan ansanm.
An byoloji oun kominoté ka rouprézanté oun sistenm osen di lakèl dé òrganism vivan ka partajé oun anvironnman komen é ka entéraji.
Nosyon-an di kominoté sa égalman oun konsèp di drwè ki ka dézigné oun group di moun ki ka posédé é ka jwi di fason endiviz di'n patrimwann an komen. An Frans, ka opozé so kò tradisyonèlman à sa di sosyété é d'asosyasyon ki ka répozé asou roun pak oben roun konvansyon volontèrman fòrmé pa so manm. Pa ègstansyon, kominoté-a ka dézigné inikman byen-yan ki sa komen à plizyò moun.
Zanbi
Zanbi, an fòrm lonng Répiblik di Zanbi, an annglé Zambia é Republic of Zambia, sa roun péy di Lafrik ostral, ki pa gen lagsé ké lanmè.
Éléman chimik
Oun éléman chimik sa ansanm dé atom karaktérizé pa roun sèrten nonm di proton annan yé nwayo. Sa nonm, noté Z, sa niméro atomik di éléman chimik-a. An léfè, propriyété chimik-ya dé atom sa détèrminé pa yé striktir élèktronik, lakèl ka dépann dirèkman di nonm di proton di yé nwayo, di mannyè ki tout atom-yan ki gen menm niméro atomik ka partajé menm propriyété chimik. An révanch, atom-yan di roun menm éléman chimik pouvé gen roun nonm varyab di nétron annan yé nwayo, sa ki nou ka aplé izotop.
Vasco di Gama
thumb
Vasco da Gama (an pòrtigé), né an 1469 atè Sines o Portigal é mouri 24 désanm 1524 atè Cochin koté Enn-yan, sa roun gran navigatò portigé, tradisyonèlman konsidéré kou pronmyé Éropéyenn ki rivé koté Enn-yan pa vwa maritim an kontournan kap-a di Bon-Èspérans, an 1498.
Fiksyon
Oun fiksyon sa roun listwè fondé pli souvan asou dé fè imajinèr ki asou dé fè réyèl. Pèrsonnaj ki sa dékri andan'l nonmen « pèrsonnaj fiktif ». Oun òv di fiksyon pouvé fika oral oben ékrit, di domenn di litératir-a, di sinéma, di téyat oben di odjovizwèl-a (radjo-a ké télévizyon-an, wè ròt fòrm ki ka dévlopé so kò asou entèrnèt).
Étimoloji
Mo-a « fiksyon » ka vini di vèrb laten « fingere, fingo, is, fixi, fictum », ka signifyé « manyé », « touché », « karésé » (an présan), « konpozé », « kwafé », « frizé », « modlé », « fenn », « fè sanblan », « envanté », « figiré kò », « imajiné ». É pli dirèkman di akizatif-a « fictionem » di mo laten « fictio, -nis ».
Wè osi
Katégori:Litératir
Nasyonalism
Nasyonalism-an sa roun prensip politik, né à finisman-an di xviiie syèk, ki ka tann à léjitimé ègzistans-a di roun Léta-nasyon pou chak pèp (inisyalman pa opozisyon à rwayalté-a, réjim politik ki an Lafrans ké sa answit nonmen Ansyen Réjim). Sa prensip politik ka progrésivman enpozé so kò an Éròp o kour di xixe syèk é o koumansman di xxe syèk. Istoryen-yan pa ka prézanté sa nasyonalism, an jénéral, kou roun idéyoloji, pas li sa pa bokou é mal argimanté oben jistifyé pa dé entélèktchwèl. Dipi so avennman li sa an révanch fasilman prézanté kou roun évidans annan lavi politik ké sosyal.
Arm ké difé
Oun arm ké difé sa roun arm ki ka vizé orijinèlman pou doné lanmò-a ké grann distans via dé projèktil, o mwayen di gaz ki prodjwi pa roun déflagrasyon (konbisyon rapid é konfiné di roun konpozé chimik étonan). Dipi tchèk syèk, à partir di Rounésans tardiv, arm ké difé sa divini arm prépondérant-ya di mounité-a. Itilizé pou lachas-a, sèrten èspò, krim-an é lagèr-a, yé té sours di nouvèl tip di blès é sékèl, é di profonn mitasyon annan dòktrin militèr.
Nou ka klasé yé osi soulon otomatizasyon-an di yé sékans di tir : nou ka distengé ensi arm-yan ké tchòk pa tchòk, arm-yan ké répétisyon, arm sémi-otomatik-ya ké arm otomatik-ya.
Pannanman
Pannanman, an fòrm lonng répiblik di Pannanman (an èspangnòl : Panamá é República de Panamá), sa roun péy di 75 420 km2 ki sitchwé à èstrenmité sid-a di Lanmérik santral, asou lism-an di Pannanman. Li sa limitròf di Kosta Rika é di Lakolonbi, don li té ka fè ròtfwè pati. Péy-a sa péplé di 3 657 024 zabitan an 2015.
Kannal-a di menm non, kannal di Pannanman ròtfwè anmériken, sa jòdla roun sours majò di finansman pou Léta pannanméyen-an. Oun dé èspésifisité di péy asou plan politik-a sa ki li té rounonsé à ganyen roun larmé pwisan o profi di protègsyon di so anvironnman ; a osi péy-a don pli gran propòrsyon-an sa kouvri pa dé park natirèl nasyonnal.
Listwè
thumb|Kart di Pannanman.
Kristòf Kolon ka touché lakot pannanméyen-yan pannan so katriyenm vwèyèj, o kour dikèl li ka lonjé lakot-ya di Londiras jouk lism-an di Pannanman. 24 févriyé 1503, Kolonb ka fondé roun dé pronmyé létablisman èspangnòl an téritwè kontinantal, Santa María de Belen, ki ka lésé charj-a di sa dannyé pou so frè Bartolomé tandi ki li ka roupati pou Lèspangn ka doumandé di ranfò pou pourswiv kòlonnizasyon-an. Anvaysò èspangnòl-ya ka antré pa laswit-a an konfli ké Endjen-yan, é à laswit-a di plizyò atak vigtoryé dé Endjen, Santa María de Belen sa abandonnen pa so zabitan-yan ki ka anbarké yé pou Lèspangn.
Péryòd kolonbyen : 1821-1902
Pa Lagèr-ya di lendépandans ispanno-anmériken (1810-1825, Lakolonbi, ki entégré annan vis-rwèyèlté di Pérou (1542-1824), épi rataché à sa di Nouvèl-Grénad, ka séparé so kò di Lèspangn. Réjyon-an ka fè pati di Gran Kolonbi an 1821-1831.
Léta souvren di Pannanman (1855-1886) ka roudivini Départman di Pannanman (1886-1903), ki ka mété finisman à Lagèr dé Mi Jour(1899-1902).
Lendépandans an 1903 : répiblik di Pannanman
Alò ki Lakolonbi sa plonjé annan lagèr sivil-a, dé endépandantis ki soutni pa Létazini-ya ka déklaré lendépandans di Pannanman di Lakolonbi 3 novanm 1903. Navir-ya di lagèr anmériken ka ankré à l’abord dé lakot ka entèrdi tout lentèrvansyon di larmé kolonbyen-an. 18 novanm 1903, atè New York, sa siyen Trété Hay-Bunau-Varilla, ki ka fè di Pannanman roun protègtora.
Jéyografi
thumb|Zimaj satélit-a di Pannanman.
Pannanman sa roun péy di Lanmérik santral, ki antouré pa lanmè-a dé Karayb, loséyan Pasifik, Lakolonbi ké Costa Rica.
Pannanman sa travèrsé pa kannal-a di Pannanman. Sa péy ganyen roun sipèrfisi di anviron 75 420 km2, sa ki konparab à enpé mwen di dizyenm di sipèrfisi-a di Chili. Pannanman, pa so sitchwasyon annan lism-an ka lyannen Lanmérik di Nò ké Lanmérik di Sid, ka tchipé roun sitchwasyon èstratéjik.
Kannal di Pannanman
Roun kannal entèroséyannik ki lonng di 79,6 km ki ka travèrsé péy-a, di Nò o Sid, ka pèrmèt di alé pa bato di loséyan Atlantik-a vya lanmè dé Karayb à loséyan Pasifik-a ké envèrsman, san kontòrnen Lanmérik di Sid pa Latè Difé o sid di Chili. Li ka ofri roun gen di tan konsidérab pou transpòrtò maritim-yan, trajé-a ki ka douré di lwit à dis lò.
Frontchè térès
Frontchè térès-ya sa di roun londjò total di 555 km
Frontchè maritim
Pannanman sa benyen pa loséyan Atlantik-a o Nò é loséyan Pasifik-a o Sid. Londjò-a dé lakot-a di Pannanman sa di 2 490 km.
Kiltir
Èspangnòl-a sa linik lanng ofisyèl di péy, legs di kòlonnizasyon èspangnòl-a, mé roun pati enpòrtan di popilasyon-an ka métrizé égalman annglé-a, difèt dé lyannaj tré étrwè, an politik kou ékonnonmik, ki antrétni ké Létazini-ya. Èspangnòl-a konvèrti endijenn-yan ké katib afriken ké yé désandan o katolisism, jòdla òkò tré prézan. Soupannan de rès di rélijyon endijenn ké afriken toujou ka ègzisté. Pannanman ka konté ounlo dans di lorijin afriken.
Kòd
Pannanman gen pou kòd :
Lalfabé
Roun lalfabé (di alpha é bêta, Dé pronmyer lèt di lalfabé grèk) sa roun sistèm di ékritir konstitchwé di roun ansanm di senbòl don chaken ka rouprézanté oun dé fonenm di roun lanng.