cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lanmérik
197px|right|thumb|Kart di lokalizasyon di Lanmérik (koloryé an vèrt). Lanmérik sa roun kontinan di lémisfè lwès-a di Latè. Li ka étann sokò dipi loséyan Artik bò nò jouk kap Horn annan pasaj-a di Drake bò sid, annan konfliyans-a di loséyan Atlantik ké Pasifik ki ka délimité li bò lès épi bò lwès, rèspègtivman. Ké roun sipèrfisi di pli di 42 milyon di km2, a dézyenm kontinan-an di plannèt-a, ki ka kouvri 8,3 % di sipèrfisi total-a é 28,2 % di latè-ya ki émèrjé. Diplis, Lanmérik ka konsantré anviron 13,3 % di popilasyon mondjal-a ké pli di roun bilyon di moun. So zabitan-yan sa dézignen anba jantilé-a Anmériken : sa tèrm sa soupannan égalman anplwayé pou dézignen zabitan-yan di Létazini-ya di Lanmérik ; kidonk, zabitan-yan di diféran pati-ya di kontinan sa toulonng distengé ké rounlo jantilé èspésifik kou Nò anmériken, Sidanmériken oben Latino-anmériken. Tèrm-an America sa roun lenvansyon di kartograf alman Martin Waldseemüller ké Mathias Ringmann ki ka aparèt annan plannisfè ki yé ka édité an 1507, ki té bay an lonnò di èsploratò-a Amerigo Vespucci.
An rézon di so karagtéristik jéyografik, Lanmérik sa tradisyonnèlman konsidéré di roun mannyè wè di roun ansanm di sibkontinan ki dézignen anba non-an di Lanmérik-ya, pas i ganyen Lanmérik di Nò, Lanmérik santral, Karayb-ya ké Lanmérik di Sid. Osi pou so potré kiltirèl, li ka divizé sokò an Lanmérik anglo-sagsonn, Lanmérik frankofonn ké Lanmérik laten.
Létimoloji
An 1507, Martin Waldseemüller, kartograf-a di roun sosyété di savan di Douché di Lorraine, ki dénonmen Gymnase Vosgien, ka prodjwi ké lèd-a di léroudit-a Mathias Ringmann oun plannisfè ki entitilé Universalis Cosmographia ki ka rouprézanté réjyon méridjonnal-a di Lanmérik. Sa mapmonn sa pronmyé kart asou lakèl ka aparèt palò-a « America », prénon féminizé ki atribiyé an lonnò-a di navigatò floranten Amerigo Vespucci (Amerigo sa lékivalan italyen-an di prénon di lorijin jèrmannik « Aymeric », varyant méridjonnal di « Anri »). Sa èsploratò té an réyalité pronmyé-a ki émèt tèz-a di roun nouvèl kontinan lò di so lèspédisyon bò sid di Patagonni-a an 1502.
Jéyografi
thumb|Kart jéyofizik di Lanmérik (kliké asou kart-a pou wè détay-a dé zonn jéyografik)
Lanmérik sa dézyenm kontinan-an di plannèt-a apré Lazi. Li gen roun sipèrfisi di anviron 42 437 680 km2 é ka étann sokò di nò bò sid dipi kap Columbia (58 ° N, Nunavut, Kannanda) jouk zilé Diego Ramirez (56 º S, Latè Difé, Chili). Li sa séparé di Larisi-a pa loséyan Artik-a é di Lantartik pa pasaj-a di Drake. So pwen-yan ki pli ògsidantal ké oryantal ka korèsponn rèspègtivman bay zilé Attu (173 ° 11'E) atè Lalaska (Létazini) ké pwent-a di Seixas (34 ° 47'O) atè Paraíba (Brézil).
Kontinan anmériken-an sa konpozé di trwè sibkontinan : Lanmérik santral, Lanmérik di Nò ké Lanmérik di Sid, ensi ki di roun lark ensilèr ki dézignen anba non-an di Lézanti-ya é ka fè lofis di konnègsyon kontinantal ant Lanmérik di Nò ké Lanmérik di Sid.
Sivilizasyon prékolonbyen
thumb|Piranmid maya di Kukulcán.
Jouk annan dannyé déséni-a té prévalwè téyori-a di pèpman tardif ki ka soutni ki moun té migré bò Lanmérik dipi Lazi pa Béringie pannan dannyé lè glasyèr-a i té gen di sala 12 000 jouk 14 000 lannen. Soupannan, tchèk tras ki ka endiké prézans-a di moun annan nò-a di Youkonn i té gen 24 000 lannen té routrouvé. Sa data té ké ka sigjéré ki travèrsé-a di moun ki ka vini di Sibéri ki té ka tchipé téritwè-ya ki jòdla sibmèrjé di Béringie é té rété izolé pa glasyé-a tchèk 8 000 lannen anvan di dispèrsé sokò annan larèstan di kontinan anmériken.
Kolonnizasyon éropéyen-an di Lanmérik
Kapitchoulasyon-yan di Santa Fe ki té ratifyé pa lirwè katolik-ya an 1492, Kristòf Kolon té ka débarké ensidanman atè zilé San Salvador tchèk mwè plita, alò an kèt di roun nouvèl larout di Lenn-yan, konsékans inéligtab di chit-a di Konstantinòp di 1453. Dipi sa dékouvèrt é lèsplorasyon, sala té ka fondé La Navidad asou zilé Hispaniola (Ayti ké Répiblik Donminiken) anvan ki fika antanmen kolonnizasyon èspagnòl-a di latè fèrm di Lanmérik, an 1510.
Dékolonnizasyon-an
Apré trwè syèk di donminasyon kolonnyal, pèp anmériken-yan ka koumansé déklaré yé lendépandans politik kont nasyon éropéyen-yan é ka réklanmen ensi drwè-a di konstitchwé yé pròp Léta nasyonnal. Pronmyé tantativ-ya té ka vini dé Trèz kolonni britannik dipi 1775 grémési révolisyon anmériken-an ki ka fè wè jou Létazini-ya. Oun nouvèl tip di sosyété té alò kréyé asou baz-a di konsèp politik nòvatò tèl ki konstitisyonnalism-an, drwè di wonm-yan, fédéralism-an ké lendépandantism-an.
Wè osi
Katégori:Kontinan
1686
thumb|1é sèptanm : résèpsyon di lanbasad di Siam pa Louis XIV.
1686 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun mardi.
Dilo
thumb|center|250px 170px150px
Dilo, (d'lo an fòrm kourt) a roun sibtans chimik konstitchwé di molékil H2O. Sa konpozé sa trè stab é néyanmwen trè réyaktif. Andan dé nonbré kontèks tèrm dilo sa anplwayé o sans rèstren dilo a léta likid, é li sa égalman anplwayé pou dézigné oun solisyon akéz diliyé (dilo dous, dilo potab, dilo lanmè, dilo di cho, etc.). Dilo likid sa roun éksélan solvan.
Poézi
upright=0.8|thumb|Maniskri di powenm Les Assis di Arthur Rimbaud roukopyé pa Paul Verlaine.
Powèzi sa roun janr litérèr trè ansyen o fòrm varyé, ékrit jénéralman an vèr mè ki ka admèt osi laproz-a, é ki ka priviléjyé èsprésivité di fòrm-an, mo-ya ki ka palé plis ki yé-menm pa yé chwa (senset sonorité) ké yé ajansman (ritm, métrik, figir di èstil). So définisyon ki ka révélé so kò difisil é ka varyé soulon lépòk-ya, o pwen ki chak syèk té pouvé trouvé li oun fonksyon é roun èsprésyon diférant, à kisa ka ajouté so kò apròch pròp-a à pèrsonnalité di chak powèt.
Annèks
Katégori:Litératir
Kanmopi
Jéyografi
thumb|An rouj téritwè kouminal-a di Kanmopi.
Sa tré vas koumin kontinantal sid lès (3e di Lafrans pa so sipèrfisi), ki sitchwé an péy pèp nativ Téko ké Wayanmpi sa agsésib san lotorizasyon préfègtoral pou bour-a, sof pou vilaj-ya di Trwè So, ki enstitchwé an 1970 épi révizé an jen 2015. Nou pwé alé an lavyon ké roun pis di lavyasyon an béton, pis-a sa achévé an 2016 é louvri pou piblik-a an 2017 oben an piròg an roumontan Loyapòk, an 4 à 6 lèr soulon sézon à pati di So Maripa koumin di Senjòrj Loyapòk oben soulon tip di piròg ké motò ki itilizé. Koumin-yan ka trouvé so kò an bouchou-a di flòv Loyapòk é di larivyè Kanmopi, li ka anglobé osi vilaj-ya di Trwè So à roun lajòrnen di piròg an sézon rot é dé lajòrnen di piròg an sézon sèk.
Koumin-an ka dispozé o bour di lib sèrvis ké 2 zépisri épi roun réstoran, di roun jandanbri é di roun sant koté ka òvré 2 médsen ké 2 enfirmyé, 4 transpòtò flivyal ki ka fè lyannaj ant So Maripa/Kanmopi ké Trwè-So. Lékòl primèr, ka akéyi anviron 200 zélèv. Oun kolèj ki aplé kolèl Paul Suitman sa égalman prézan.
Plis bò sid, anviron 150 kilonmèt pli laro asou Loyapòk, ka trouvé so kò vilaj-a di Trwè So. Sa vilaj ka fè pati di koumin-an di Kanmopi kou dizenn-yan di piti vilaj égrennen asou sa flòv ké larivyè Kanmopi.
Listwè
Dat-a di kréyasyon di koumin-an ka roumonté à 1969 é sa dannyé sa konsidéré, di fèt, kou pronmyé koumin "nativ anmériken" di Lafrans.
An mimisouk vilaj-a, i ganyen roun pyéfronmaj, a roun bidim pyébwa. Soulon kozman-yan, pèp Nativ anmériken-yan ka établi yékò òbò pou konstrwi yé zabita. Li sa vizib di tré lwen ki a dipi lè-ya oben pa flòv-a.
Dipi 2013 roun jimélaj sa anvizajé ké alzasyen di Muttersholtz.
Monniman ké lyé touristik
Byen ki tourism-an swé limité pa nésésité di roun lotorizasyon di lagsé pou randé so kò annan vilaj-ya di Trwè-So piski bour di Kanmopi sa soti di ZAR, à Kanmopi, divèrs projé touristik sa an kour an 2011. A karbé di pasaj, di jit oben di réstoran (Kan MOKATA ké lakrik MEMORA). Dé éli ka swété ki sistenm di lotorizasyon pa ka antravé dévlopman touristik-a.
Chif
thumb
Kanmopi
Gastronnonmi
Bwéson tradisyonnèl di pèp nat. anmériken sa kachiri-a (égalman aplé kachichi an potidjé, kasiri an Wayanmpi ké koukou an téko). A roun bwéson ki fébman alkolizé ké baz di tibèrkil oben frwi di palmyé oben ròt frwi. Kachiri-a di référans sa kachiri di mannyòk, mé i ganyen égalman ké patat dous, parépou, iyanm, etc. Kasav (galèt di mannyòk) sa baz-a di lalimantasyon-an.
Chif
Oun chif sa roun sign ki ka sèrvi pou ékritir-a di roun nonm antché (kardinal) oben di niméro (òrdinal) annan roun sistenm di nimérotasyon.
Kanmopi
Gastronnonmi
Annan bibron-an di timoun, nou ka trouvé égalman di kachiri mé ki pa fèrmanté kidonk san lalkòl.
2015
Lannen 2015 sa roun lannen konmin du kalandriyé grégoryen ki ka koumansé oun jédi, a 2015e lannen di nou lè é 15e lannen di IIIe milénèr, di XXIe syèk é 6e lannen di déséni 2010-2019.
Kanmopi
Gastronnonmi
Nativ anmériken-yan pouvé chasé ké péché libman, menm lèspès-ya ki protéjé pa konvansyon di Washington, anvan ki pèrmi-a di chas fika délivré.
Chif
Sistenm désimal-a, ki pli kouran dé sistenm di nimérotasyon, ki ka konpòrté dis chif ki ka rouprézanté nonm-yan di zéro à nòv.
Kanmopi
Patrimwenn anvironnmantal
Kanmopi sa sitchwé annan roun dé réjyon ki pli rich-ya di monn an matchè di byodivèrsité. Réjyon-an sa égalman orifèr. Zonn-yan di pèch dé Wayanmpi ké Téko di sa koumin é di vilaj té oben sa òkò ilégalman òrpayé é té fika pafwè di manyen entansiv (1986-1987), sa ki ka èspliké to-ya di mèrkir tré élvé ki détègté annan chivé-ya dé moun tèsté an 1997 pa dé sasò fransé.
Chif
« Chif » é « nonm »
Oun chif sa roun éléman di ékritir. Pou nonmen roun nonm, nou pa ka itilizé di chif. Nou ka nonmen non-an di nonm, ki nou pouvé osi ékri « an tout lèt ». Non-an di roun nonm pouvé fika senp, kou « sèz » oben konpozé, kou « disèt » oben « mil Dé san katréven senk ». Non-an di nonm ka varyé soulon lanng-yan, mè li ka toujou référé so kò ègzakman à menm abstraksyon-an.
Kanmopi
Wè osi
Katégori:Koumin di Lagwiyann
Chif
« Chif » é « nonm »
Pou éfèktchwé dé opérasyon asou nonm-yan, nou envanté dé sistenm di nimérotasyon ki ka pèrmèt di ékri yé rapidman, an chif. Izaj-a dé chif pou ékritir dé nonm sa lyannen à pratik-a di kalkil.
Swis
Swis, an fòrm lonng Konfédérasyon swis, an anlman Schweiz é Schweizerische Eidgenossenschaft, an italyen Svizzera é Confederazione Svizzera, an romanch Svizra é Confederaziun svizra, sa roun péyi di Léròp santral é, soulon sertenn définisyon, di Lwès, formé di 26 kanton, ké Berne pour kapital, pafwè aplé « vil fédéral ».
Katégori:Éròp
Laten
Laten (an laten : lingua Latīna oben Latīna lingua) sa roun lanng italik di fanmi dé lanng endo-éropéyenn, palé à lorijin-an andan Latium-an ké Romm antik-a. Byen ki li sa souvan konsidéré kou roun lanng ki mouri, so konésans, so izaj, sa pou inivèrsité é annan klèrjé. Dé nonbréz lékòl ké inivèrsité ka kontinwé anségné'l. Laten sa toujou itilizé pou prodiksyon di néyolojism annan di nonbréz fanmi di lanng. Laten ké so lanng-tifi-ya, lanng romann-yan (nonmen pafwè néyo-latin), sa sèl branch-a dé lanng italik ki sirviv.
Wè osi
Katégori:Lanng Katégori:Lanng italik
Lèspas (kosmoloji)
thumb|Frontchèr-ya ant sirfas-a di Latè-a ké lèspas-a.
Lèspas-a ka dézigné zonn-yan di Linivèrsité-a odéla dé atmòsfè é dé kò sélès. A étandou-a di dansité kazi nil ki ka séparé las-ya. Nou ka palé osi di vid èspasyal. Soulon andrwa-ya di lèspas-a ki dézigné, nou kalifyé li tchèkfwè di lèspas kislinèr, entèrplanétèr, entèrstélèr (oben entèrsidéral) ké entèrgalaktik pou dézigné pli présizéman vid èspasyal-a ki sa délimité rèspèktivman pa sistenm-an Latè-Lalin, planèt-ya, zétwèl-ya ké galaksi-ya.
Football
thumb
Football /futbol/ (annan lanng oral-a, pa apokop, foot-a), oben soccer /sɔkœʁ/ (an Amérik di Nò), sa roun èspò kolèktif ki ka jwé prensipalman so kò o pyé ké roun balon sférik. Li ka opozé Dé lékip di onz jouwò andan roun èstad, ki sa swé asou roun téren gazonné oben asou roun planché. Lòbjèktif-a di chak kan sa di mété balon-an annan but advèrs, san itilizé bra-ya, é di fè li pli souvan ki ròt lékip.
Kodifié pa Britannik o finisman di xixe syèk, football-a doté so kò an 1904 di roun fédératsyon entèrnasyonal, FIFA-a. Pratiké an 2006 pa anviron 264 milyon di jouwò atravè monn-an.
Wè osi
Katégori:Spor
Déism
Déyism-an ka pronnen oun « rélijyon natirèl » ki ka viv so kò pa èspéryans endividjwèl-a é ki pa ka antchèrman répozé asou roun tradisyon ékrit. Pou sèrten déyis, nou pouvé gen oun rélasyon ké Bondjé mè li sa dirèk (notaman pa kontanplasyon-an).
2016
Lannen 2016 sa, annan kalandriyé grégoryen, oun lannen bisekstil ki ka koumansé oun vandrédi. Nou ka afekté li donk lèt dominikal-ya « CB » é li ka konté 52 simèn.
Ris
Ris-a (an ris Русский) sa roun lanng ki ka apartni o group slav oryantal di fanmi-a dé lanng endo-éropéyen, okèl ka apartni osi oukrényen-an ké byéloris-a. I ka konté pli di 280 milyon di lokitò (kou lanng matèrnèl oben lanng ségon). Li sa lanng ofisyèl di Fédérasyon di Risi-a é roun dé lanng ofisyèl dé répiblik di Byélorisi, di Kazakhstan épi di Kirghizistan, lanng di kouminikasyon osen di Kouminoté dé Léta endépandan (KLE), donminant annan sèrten réjyon di Loukrenn (notanman Sid-a é Lès oukrényen-an ensi ki kapital Kyèv-a). Li sa égalman lanng ofisyèl di ONI-a.
Wè osi
Katégori:Lanng slav Katégori:Risi
Évolousyon (byoloji)
An byoloji, évolisyon-an ka dézigné transfòrmasyon-an di monn vivan o kour di tan, ki ka manifèsté so kò pa dé chanjman fénotipik dé òrganism atravè jénérasyon-yan. Chanjman-yan ki jénéralman gradjwèl (mè pouvé fika rapid oben lan) pouvé abouti, à partir di roun sèl lèspès(nonmen « lèspès-mè »), à fòrmasyon-an di nouvèl varyété périférik ki ka divini progrésivman dé « lèspès-tifi ». Envèrsman, fizyon-an di Dé ligné pa inridasyon oben pa senbyojénèz   ant Dé popilasyon di lèspès diférant pouvé prodjwi oun trwazyenm lèspès nouvèl. Évolisyon-an ka èspilké byodivèrsité-a asou Latè-a. Listwè-a dé lèspès pouvé ensi fika pansé é rouprézanté anba fòrm-an di roun pyébwa filojénétik ké ròt chéma ké modèl, ki ka pèrmèt di konprann fénomenn-an di évolisyon-an.
Pragmatism
thumb|right|Pè fondatò-ya di pragmatism di rot anba di gòsh à drèt : Charles Sanders Peirce, William James, John Dewey, George Herbert Mead.
Pragmatism-an sa roun lékòl filozofik amérikenn. Soulon fondatò-a di pragmatism, Charles Sanders Peirce, sans-a di roun èsprésyon ka rézidé annan so konsékans pratik-ya. Peirce té propozé anplwa di mo pragmatisism pou distengé so démarch dé izaj ki pa filozofik di mo « pragmatism ». An léfè, annan langaj kouran-an, pragmatism ka dézigné, an anglé kou an fransé, senp kapasité-a à adapté so kò o kontrent di réyalité-a oben òkò lidé-a soulon lakèl entélijans-a gen pou finisman kapasité-a di aji, mè pa konésans-a.
Sipèrnova
thumb
Oun sipèrnova sa ansanm-an dé fénomenn ki ka rézilté di enpilsyon-an di zétwèl an finisman di lavi, notaman roun jigantès èsplozyon ki ka akonpagné so kò di roun ogmantasyon brèv mè fantastikman grann di so liminozité. Wè dipi Latè-a, oun supernova ka aparèt kidonk souvan kou roun zétwèl nouvèl, alò ki li ka korèsponn an réyalité à disparisyon-an di roun zétwèl.
Supernova-ya sa dé évennman rar à léchèl moun-an : yé to sa èstimé à anviron oun à trwa pa syèk annan Vwa lakté-a.
Li sa à noté ki pyès supernova té òbsèrvé annan nou galaksi, Vwa lakté-a, dipi envansyon-an di téléskòp. Pli raproché-a ki òbsèrvé dipi sa SN 1987A, sirvini annan nou galaksi vwézin, Gran Niyaj-a di Magellan.
Pri Nobel
thumb
Pri Nobel-a (an swédwa Nobelpriset) sa roun rékonpans di poté entèrnasyonal. Roumété pou pronmyé fwè-a an 1901, pri-ya sa désèrné chak lannen à dé moun « ki apòrté pli gran bénéfis à mounité-a », pa yé envansyon, dékouvèrt ké amélyorasyon annan diféran domenn di konésans-a, pa òv litérèr-a ki sa pli enprésyonant, oben pa yé travay an favò di lapè, swivan ensi dannyé vé-ya d'Alfred Nobel, envantò di dinamit-a.
O xxie syèk, pri-ya sa désèrné o kouran di mwa d'òktòb di chak lannen. Sérémoni-a di roumiz dé priz gen lyé 10 désanm, jou di lannnivèrsèr-a di lanmò-a d'Alfred Nobel.
Form (Jéométri)
Fòrm-an di roun lòbjè sitchwé annan roun lèspas sa roun dèskripsyon jéyométrik di parti-a di sa lèspas ki tchipé pa lòbjè-a, tèl ki détèrminé pa so frontchèr ègstèrn — abstraksyon fèt di anplasman-an ké oryantasyon-an annan lèspas-a, tay-a ké ròt propriyété kou koulò-a, kontni-a ké yé matéryèl konstititif.
Fòrm jéyométrik senp
thumb|Fòrm jéyométrik solid
Laplipa dé figi jéyométrik ki ka prodjwi yé kò sa konplèks. Sèrtenn, kou èstriktir véjétal-ya é kot-ya, pouvé fika tèlman arbitrèr ki yé ka défyé dèskripsyon matématik tradisyonèl — okèl ka yé pouvé fika analizé pa jéyométri diféransyèl-a, oben kou fraktal.
1565
thumb|18 mè-13 sèptanm : Gran Syèj di Malt.
1565 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun lendi.
Nwèl
thumb|Gran sapen di Nwèl di Strasbourg an 2014
Nwèl sa roun fèt d'orijin romenn sélébré chak lannen, majoritèrman andan lannwit di 24 o 25 désanm ensi ki 25 tout lajounen.
2017
Lannen 2017 sa roun lannen konmin di kalandriyé grégoryen ki ka koumansé oun dimanch, a 2017e lannen di nou lè, 17e lannen di IIIe milénèr é di XXIe syèk é 8e lannen di déséni 2010-2019.
1687
thumb|12 out : batay di Mohács, chéma di lépòk
1687 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun mèrkrédi.
Probabilité
Probabilité-a ka posédé plizyò sans : ki té vini istorikman di laten probabilitas, li ka dézigné opozé-a di konsèp di sèrtitid ; li sa égalman oun évaliyasyon di karaktèr probab di roun évènman, ki-lé-di ki roun valò ka pèrmèt di rouprézanté so dégré di sèrtitid ; résaman, probabilité sa divini oun syans matématik é sa aplé téyori dé probabilité oben pli senpman probabilité ; anfen roun dòktrin ki ka poté égalman non di probabilism.
Probabilité-a di roun évennman sa roun nonm réyèl ki konprann ant 0 é 1. Pli sa nonm sa gran, pli risk-a, oben chans-a, ki évennman ka prodjwi so kò sa gran. Étid syantifik-a dé probabilité sa rélativman résant annan listwè-a dé matématik.
2018
Lannen 2018 sa roun lannen konmin di kalandriyé grégoryen ki ka koumansé oun lendi. A 2018e lannen di nou lè, 18e lannen di IIIe milénèr é di XXIe syèk é 9e lannen di déséni 2010-2019.
Siri
Siri, an form long Répiblik arab siryenn (an arab سوريا (Sūriyyah)), sa roun péyi di Pròch-Oryan sitchwé asou kot oryantal di lanmè Méditérané : basen Levantin.
Lèspas (nosyon)
Anvan di fika roun konsèp fiziko-matématik, lèspas-a té dabò roun entérogasyon majò dé filozòf. Di nou jou lèspas-a, ki ka sanblé routiré so kò di chan filozofik, ka pran di nonbré sans prési é pròp à di miltip disiplin syantifik dérivé di jéyométri-a. Lèspès-a ka figiré alò, di mannyè jénéral, oun Tout ansanblis, mè èstriktiré : domenn-an di travay.
Fotografi
Fotografi-a sa roun tèknik ki ka pèrmèt di kréyé dé zimaj san aksyon-an di lanmen, pa aksyon-an di limyè-a.
Tèrm-a « fotografi » ka dézigné osi zimaj-a ki òbténi, fototip (fotografi vizib é stab ki li sa négativ oben pozitiv, ki nou ka òbténi aprè èkspozisyon ké trètman-an di roun kouch sansib) oben ensansib.
Fotografi-a sa rougroupman dé tèknik di anréjistréman dé réyonnman élèktromagnétik, réyalizé pa dé prosédé fotochimik.
I ka dézigné égalman branch-a dé lar grafik ki ka itilizé sa tèknik, don non-an ka signifyé étimolojikman « ékritir di limyè-a ».
thumb|Oun fotografi di péyizaj sélèb, The Tetons and the Snake River d'Ansel Adams(1942).
Rafael Orozco Maestre
Orozco la koumansé so karyèr mizikal an 1975.
Wè osi
Katégori:Personalité Katégori:Artis
Foton
Foton-an sa quantum dit énèrji asosyé o onn élèktromagnétik (ka alé dé onn radjo o réyon gamma an pasan pa limyè vizib-a), ki ka prézanté sèrtenn karaktéristik di partikil élémantèr. An téyori kantik dé chan, foton-an sa partikil médjatris-a di entéraksyon élèktromagnétik. Ròtman nonmen, Dé partikil charjé élèktrikman ka entéraji, sa entéraksyon ka anmòrfwézé so kò di roun mannyè di wè kantik kou roun échanj di foton.
Lidé-a di roun kantifikasyon di énèrji transpòrté pa limyè-a té dévlopé pa Albert Einstein an 1905, à partir di étid-a di réyonnman di kò nwè pa Max Planck, pou èspliké léfè foto-élèktrik ki pa pouvé konprann annan kad-a di roun modèl ondilatwè klasik di limyè-a, mè osi pa sousi di koérans téyorik ant fizik èstatistik é fizik ondilatwè.
2019
Lannen 2019 sa roun lannen konmin di kalandriyé grégoryen ki ka koumansé oun mardi é ka koresponn. A 2019e lannen di nou lè, 19e lannen di IIIe milénèr é di XXIe syèk é 9e lannen di déséni 2010-2019.
Kannaval
Sé kannaval sa roun tip di fèt roulativman répandou an Éròp é an Amérik.
Lèspès
Annan syans di vivan, lèspès-a (di laten species, « tip » oben « aparans ») sa takson-an di baz di sistématik-a. I ka ègzisté pli di roun ventenn di définisyon di lèspès-a annan litératir syantifik-a. Définisyon-an ki pli kominéman admèt sa sala di konsèp byolojik di lèspès-a ki énonsé pa Ernst Mayr an 1942 : oun lèspès sa roun popilasyon oben oun ansanm di popilasyon don endividi-ya ki pouvé éfèktivman oben potansyèlman rouprodjwi so kò ant yé é anjandré oun désandans ki vyab ké fékond, annan de kondisyon natirèl. Ensi, lèspès-a sa pli grann inité di popilasyon osen di lakèl flux jénétik-a sa posib ké endividi-ya di roun menm lèspès sa kidonk jénétikman izolé di ròt ansanm ékivalan di mannyè di wè rouprodiktif.
Sao Tomé-é-Prensip
Sao Tomé-é-Prensip ou São Tomé-é-Príncipe, an potidjé São Tomé e Príncipe, an fòrm lonng Répiblik démokratik di Sao Tomé-é-Prensip, sa roun di pli piti péyi di Lafrik.
Ansanm
Oun ansanm ka dézigné entitchwitivman oun kolèksyon di lòbjè (éléman-yan di ansanm-an), « oun miltitid ki pouvé fika konprann kou roun » (o sans d'omni).
Sao Tomé-é-Prensip
Not ké référans
Katégori:Lafrik
Ansanm
Annan roun apròch aksyomatik, téyori-a dé ansanm sa roun téyori di roun apartnans-a (oun éléman di roun ansanm sa nonm « apartni » à sa ansanm). Mo-a ansanm ka de alò roun lòbjè di domenn di sa téyori, don aksyom ka réji propriyété-ya. Téyori-a dé ansanm sa itilizé pou fondé matématik-ya, é annan sa apròch tout lòbjè matématik sa roun ansanm.
Mè nosyon di ansanmvsa osi roun di baz ki ka entèrvini annan pratikman tout domenn-yan dé matématik.
Fotosentèz
Fotosentèz-a (di grèk φῶς phōs« limyè » é σύνθεσις sýnthesis« konbinézon ») sa processus byoénèrjétik ki ka pèrmèt à dé òrganism (kou baktéri fotoototròf-ya) di sentétizé di matchè òganik-a an itilizan énèrji liminéz-a. Yé ka aparèt i té gen pli di di 3,7 milyar di lannen koté dé baktéri silfato-rédikyris.
Iranis (planèt)
thumb|Iranis wè pa sonn Voyager-a 2 an 1986.
Iranis (senbòl : ) sa roun planèt jéyant di laglas di tip Neptune frèt. A 7e planèt di Sistenm solèr pa so distans o Solèy, di 3e pa tay-a ké di 4e pa lamas-a. Li divèt so non à divinité romenn-an di syèl, Uranus, pè di Saturne ké gran-pè di Jupiter. Uranus sa pronmyé planèt ki dékouvèrt à lépòk modèrn-an. Byen ki li sa vizib ké wèy touni kou senk planèt-ya ki déjà konnèt, so karaktèr planétèr pa té idantifyé an rézon di so trè fèb lékla (à limit-a di vizibilité-a) é di so déplasman ki ka aparèt trè lan.
Wè osi
Katégori:Planèt
Mikronézi
Mikronézi (« pitit zilé ») sa, ké Mélanézi ké Polinézi, roun di trwè gran réjyon ki nou ka distengé kouranman an Loséyanni. Mikronézi ka konprann Léta-ya ké réjyon administrativ-ya ki ka swiv :
Sirkwi entégré
Sirkwi entégré (SE), osi aplé pis élèktronik, sa roun konpozan élèktronik ki ja rouprodjwi oun, oben plzyò, fonksyon élèktronik plis oben mwen konplèks, ki ka entégré souvan plizyò tip di konpozan élèktronik di baz annan roun volim ki redjwi (asou roun piti plak), ki ka randé sirkwi-a fasil à mété an òv.
I ka ègzisté oun trè grann varyété di sa konpozan-ya ki divizé an Dé grann katégori : analojik é nimérik.
An 1958, Amériken-an Jack Kilby ka envanté pronmyé sirkwi entégré-a ki ka jité ensi baz-ya di matéryèl enfòrmatik modèrn-an. Kilby gen tou senpman rélyé ant yé diféran transistò an kablan yé à lanmen-an.
Kannèl (lapo pyébwa)
thumb|Baton ké lapoud di kannèl. thumb|Pyékannèl di Ceylan koté Sri Lanka (provens di Sid).
Kannèl sa roun zépis ki ka provini di entéryòr di lapo pyébwa Pyékannèl di Ceylan. Sri Lanka ka prodwi majorité di kannèl-a isou di Cinnamomum verum.
Risi
Larisi-a oben Risi-a, an fòrm lonng fédérasyon di Risi (an ris : Россия ; fòrm lonng : Российская Федерация), sa roun Léta fédéral transkontinantal don téritwar-a sa pli vas-a di planèt-a.
Roald Amundsen
thumb
Risi
So popilasyon sa èstimé à 146,88 milyon di zabitan an 2018. Péyi-a sa an menm tan asou Azi di Nò (74,7 % di so sipèrfisi) é asou Éròp-a (25,3 % di so sipèrfisi, mè 78% di so zabitan sa an Éròp). So téritwar ka étann so kò di lwès an lès (di Kaliningrad à Vladivostok) asou pli di 9 000 km pou roun sipèrfisi di dis-sèt milyon di kilomèt karé (17 000 000 km2) é ka konté onz fizo orèr.
Roald Amundsen
Roald Engelbregt Gravning Amundsen (prounonsyasyon : /ˈɾuːɑl ˈɑmʉnsən/), né 16 jwiyé 1872 koté Borge an Nòrvèj é mouri 18 jen 1928 bò'd lil o Zours, sa roun maren é ésploratò polèr nòrvéjyen.
An 1898, i ka partisipé à èspédisyon polèr bèlj d'Adrien de Gerlache de Gomery ki ka réyalizé pronmyé livèrnaj an Antarktik. I ka lyé so kò médsen-an di bò, dòktò-a Frederick Cook ki li ka révélé parti-a ki nou pouvé tiré dé chyen huskys annan èspédisyon polèr-ya.
Démokrasi
vignette|400px| thumb|Oun èstati di jenn wonm touni ki ka tchenbé oun kayé andan so lanmen, alégori di Répiblik, ki ka enstrwi Démokrasi-a rouprézanté an jenn fanm ki drapé.
Tèrm-an démokrasi (di grèk ansyen δημοκρατία / dēmokratía, konbinézon di δῆμος / dêmos, « téritwar » (di daiesthai, partajé) épi « ansanm dé sitwayen », ké kratos, « pouvwar »), ka dézigné pli souvan-an oun réjim politik annan lakèl sitwayen-yan gen pouvwar-a. Li pouvé osi dézigné oben kalifyé pli larjman oun fòrm di sosyété, oun fòrm di gouvèlnans di tout òrganizasyon, oben òkò roun sistenm di valò.
Soulon sélèb fòrmil d'Abraham Lincoln(16e prézidan dé Étazini di 1860 à 1865) prounonsé lò di diskou di Gettysburg, démokrasi-a sa « gouvèlman-an di pèp, pa pèp-a, pou pèp-a ». Sa roun dé définisyon kanonik kouraman roupran, ensi k'an ka témwagné artik 2 di Konstitisyon di 1958 di Senkyenm Répiblik franséz (Tit Ié: Di souvrennté-a).
1688
thumb|29 désanm : résèpsyon di prens d’Orange koté Lonn. Gravir di Romeyn de Hooghe.
1688 sa roun lannen bisègstil ki ka koumansé oun jédi.
Lanmérik di Nò
197px|right|Kart di lokalizasyon di Lanmérik di Nò. Lanmérik di Nò sa roun sibkontinan di Lanmérik. Li sa antouré pa loséyan Pasifik bò lwès, loséyan Argtik bò nò ké loséyan Atlantik bò lès. Lism di Lanmérik santral ka yannen li ké Lanmérik di Sid. Karayb-ya, réjyon ki tchèkfwè enkli annan Lanmérik di Nò, ka fronmen Gòlf-a di Mègsik.
Démonstrasyon
Lojik é matématik
Oun démonstrasyon sa roun rédaksyon argimanté ki ka établi vérasité-a di roun énonsé matématik. Oun démonstrasyon sa roun rédaksyon argimanté pou konvenk otri ki roun propriyété nouvèl (aljébrik, jéyométrik, nimérik…) sa vrè.
Drwè
Oun démonstrasyon an drwè ka signifyé oun déklarasyon, via dé sign é dé pròv, di roun fè oben di roun entansyon.
Lanmérik di Nò
Divizyon jéyopolitik
Limit-ya di sa ki sa nonmen Lanmérik di Nò ka diféré soulon pwen di wè. Pou Organizasyon di sé Nasyonzini, Lanmérik di Nò ka konprann inikman Kannanda, Létazini, Bèrmoud ensi ki Sen Pierre ké Miquelon. Soupannan, Mègsik sa manm di Akò di libéchanj nò anmériken é kouminéman admèt annan sibkontinan.
Popilasyon
Léritaj di diféran vag di limigrasyon ki té marké so listwè, Lanmérik di Nò ki ka prézanté dé group étno-kiltirèl ki byen diféransyé :
Lanng
Asou kontinan-an lanng prensipal-a sa annglé (atè Létazini épi Kannanda), swivi di èspangnòl (atè Létazini é atè Mègsik) ké Fransé (atè Kannanda é minoritèrman atè Létazini). Ròt lanng lokal, ki isou di sivilizasyon nativ anmériken-yan, ka sibzisté fèbman.
Lékonnonmi
thumb|Pannoranma di Chikago ([[Létazini)]]
Lanmérik di Nò sa dézyenm kontinan ki pli rich di monn apré Léròp an tèrm di richès pa zabitan. An tèrm di richès total, Lanmérik di Nò ka klasé sokò trwézyenm apré Lazi ké Léròp.
Létazini ké Kannanda ka fè pati di péy-ya ki pi dévlopé annan monn-an.
Rélyèf
thumb|Zimaj satélit di Lanmérik di Nò.
Dispozisyon di rélyèf nò anmériken sa lonjitidinal : réjyon-an ka dékonpozé sokò an rounlo ansanm diféransyé ki ka siksédé yékò di lès an lwès.
Lannègs
Katégori:Kontinan
Fraksyon (matématik)
thumb|Trwa kar di gato, oun kar té rétiré.
An matématik, oun fraksyon sa roun sèrten nonm di par konsidéré aprè divizyon-an di roun nonm antché an parti égal. Pa lègzanp, fraksyon-an 56/8 ka dézigné kosyan-an di 56 pa 8. Li sa égal à 7 pas 7 × 8 = 56. Annan sa fraksyon, 56 sa aplé nimératò é 8 dénominatò-a.
Nonm-yan ki nou pouvé rouprézanté pa dé fraksyon di nonm antché sa aplé nonm rasyonèl. Ansanm-an dé rasyonèl sa noté ℚ.
I ka ègzisté oun définisyon pli jénéral é pli abstrèt dé fraksyon. Si (A, +, .) sa roun anno ki entèg, nou pouvé kréyé kò-a dé fraksyon di A. So éléman-yan ka noté so kò (pa analoji o fraksyon d'antché rélatif) {\displaystyle {\frac {a}{b}}} é ka posédé menm propriyété opératwè (sonm, prodjwi, senplifikasyon, ...) ki fraksyon-yan di ℚ.
Dilwil
thumb
Oun lwil (pafwè dilwil) sa roun kò gra ki sa à léta likid-a à tanpératir anbyant é ki pa ka mélanjé so kò à ké d'lo-a
Lwil-ya sa dé likid gra, viské, d'origdi lorijin zannimo, véjétal, minéral oben sentétik. Yé ka diféransyé so kò dé lagrès ki sa patéz annan kondisyon nòrmal-ya di itilizasyon. Dibè-a pa konsidéré kou roun lwil byen ki li sa likid annan sèrten péyi ki cho. Annan péyi-ya ki tanpéré, sèrtenn lwil, nòrmalman likid, ki pouvé fijé so kò pa tan frèt.
Dilo potab
thumb|Dilo distribiyé o robinè an Frans divèt réponn o nòrm di kalté dé dlo ki dèstiné pou konsomasyon moun-an, édikté o nivo éropéyen. thumb|Fontenn di dilo potab, annan Vorarlberg o Tyrol.
Oun dilo oben d'lo likid sa dit potab lòské li ka prézanté sèrtenn karaktéristik — konsantrasyon an klorir, pH, tanpératir… — ki ka randé li pròp pou konsomasyon moun-an.
Èstandar di référans annan sa domenn ka diféré soulon lépòk-ya, péyi-ya ké, annan sèrten péyi, soulon lotorité-a rèsponsab di définisyon-an. Konsèp-a di « potabilité » ka varyé atravè monn-an, frwi-a di roun kontèks istorik, syantifik ké kiltir lokal.
Wè osi
Katégori:Bwason
Lèt (ékritir)
thumb|Paj ké lètrin « H » di manouskri di Labib-a di Moutier-Grandval, ki ékri an miniskil karolenjyenn atè Sen-Martin di Tours bò'd 840.
Lèt-a sa roun dé sign grafik ki ka fòrmé oun lalfabé é ka sèrvi pou transkri roun lanng.
Sa mo ka provini di laten littera « karaktèr d'ékritir », don lorijin-an sa enkonnèt. Diksyonnèr étimolojik-a di lanng latin-an d'Ernout ké Meillet ka signalé oun posib provinans grèk oben roun anpren étrisk, « ipotèz enjényéz ké sédjwizant, mè pa rigourézman démontrab. »
Kansèr
Oun kansèr (oben timò malign) sa roun maladi ki karaktérizé pa roun proliférasyon sélilèr (timò) anormalman enpòrtant osen di roun tisou normal di lòrganism-an, di tèl mannyè ki sirvi-a di sa dannyé sa ménasé. Tout sa sélil ka dérivé di roun menm klonn, sélil inisyatris di kansèr ki akéri sèrtenn karaktéristik ki ka pèrmèt li di divizé so kò endéfiniman. O kour di évolisyon-an di maladi-a, sèrtenn sélil pouvé migré di yé lyé di prodiksyon é fòrmé dé métastaz. Pou sa Dé rézon-yon, dépistaj-a di kansèr divèt fika pli prékòs posib-a.
« Kansèr » sa roun tèrm jénéral ki ka dézigné plizyò maladi ki gen an komen fè-a ki sèrtenn sélil di roun òrganism ka adòpté roun konpòrtman anòrmal
Wè osi
Katégori:Maladi
Évrest
Li sa apèrsouvwè pa dé Éropéyen pou pronmyé fwè-a an 1847 épi, aprè tchèk lannen di òbsèrvasyon é di kalkil, so altitid sa établi à 8 848 mèt é li sa idantifyé kou pli ro somè di monn odési di nivo di lanmè-a.
Annèks
Katégori:Montangn Katégori:Azi
Fraktir
thumb|500px|Lègzanp di fraktir dé zo di anvan-bra, ké réparasyon.
An tromatoloji, oun fraktir sa roun solisyon di kontinwité di zo-a.
Djanostik
Pronmyé éléman-yan pouvé fè pansé à roun fraktir sa :
Mè sa sign-ya pa fika èspésifik é pouvé osi endiké oun problenm artiklèr (antors, liksasyon). O kontrèr, sèrtenn fraktir ka prézanté dé senptom ki aténwé, kou fraktir-a di timoun-an dit an « bwa vèrt », oben roun félir.
Chimen di fè
Chimen di fè oben chimen fè sa roun sistenm di transpò gidé ki ka sèrvi pou déplasman di moun é di marchandiz. Li ka konpozé so kò di roun enfrastriktir èspésyalizé, di matéryèl ki ka roulé é di prosédir d'èsplwatasyon ki ka fè pli souvan-an entèrvini moun-an, menm si annan ka-a dé métro otomatik sa entèrvansyon ka limité so kò an tan nòrmal à sirvéyans-a.
Tèrminoloji
Pa métonimi, « chimen di fè » ka dézigné osi sosyété-ya ki èsplwatant, souvan applé ròtfwè « konpagni ». Anplwayé-ya di chimen di fè sa aplé « chimenno ».
An Frans, èsprésyon « chimen di fè » sa aparèt ofisyèlman annan òrdonans rwayal-a di 26 févriyé 1823 ki ka otorizé konstriksyon-an di pronmyé lign franséz atè Saint-Étienne. Ladjèktif ki ka korèsponn, « férovyèr », ki ka dérivé di italyen-an ferrovia, sa aparèt bò'd 1911.
Nèptin (planèt)
thumb|Nèptin wè pa sonn Voyager 2-a an 1989.
Nèptin (senbòl : ) sa lwitchenm ké dannyé planèt di Sistenm solèr pa distans krwasant o Solèy.
Nèptin ka òrbité otour di Solèy à roun distans d'anviron 30 UA, ké roun èsantrisité òrbital motché mwenn ki sala di Latè-a, an bouklan oun révolisyon konplèt an 164,79 lan. A trwazyenm planèt-a di Sistenm solèr pa lamas dékrwasant — li sa 17 fwè pli masiv ki Latè-a ké 19 fwè mwen masiv ki Jupiter — ké katriyenm-an pa tay dékrwasant : Neptune sa an léfè an menm tan enpé pli masiv mè enpé pli piti k'Uranus.
Annglé
Annglé-a (English an anglé ; prounonsé : /ˈɪŋ.ɡlɪʃ/) sa roun lanng endo éropéyen jèrmannik ki orijinèr di Langlétè ki ka tiré so rakaba-ya di lanng di nò di Léròp (latè di lorijin di Anng-yan, Sagson-yan ké Frison-yan) don vokabilèr-a té anrichi épi sentags-a ké granmèr ki modifyé pa fransé anglo nòrman, ki té mennen pa Nòrman-yan, épi pa fransé-a ké Plantajénèt-ya. Lanng anglé-a sa ensi konpozé di anviron 60 à 70 % di mo di lorijin nòrman ké fransé. Anglé-a sa égalman tré enfliyansé pa lanng ronman-yan, an partikilyé pa litilizasyon-an di lalfabé laten ensi ki chif arab-ya.
Lanng ofisyèl di Rwéyonm-Ini, di Lirlann ké ròt zilé di larchipèl britannik (Zilé di Man, zilé anglo nòrman), anglé-a sa lanng matèrnèl-a di tout oben roun pati di popilasyon-an, é itou lanng-an oben roun di lanng ofisyèl-ya di plizyò péy, totalman oben parsyèlman isou di ansyen kolonni britannik di pèpman, don Létazini, Kannanda, Lostrali-a ké Nouvèl-Zélann, ki nou ka réyni anba lapélasyon-an di monn anglo sagson, menm i pa ka ègzisté di définisyon inivèrsèl di sa lèsprésyon.
Li sa égalman lanng ofisyèl oben lanng di léchanj annan rounlo péy ki isou di ansyen Lanpir britannik, menm an labsans di popilasyon di lorijin anglo sagson signifikativ (Kénya, Nijérya, Hong-Kong, Lenn, Pakistan, etc.).
Patché péy don anglé-a sa lanng ofisyèl-a sa réyni annan Commonwealth-a (byen ki pou sèrten, li pa sa sèl lanng ofisyèl).
Li sa égalman roun di vennkat lanng ofisyèl-ya di Linyon éropéyen.
Annglé-a sa lanng-an ki pi palé asou latè ; antan ki lanng matèrnèl, li ka klasé sokò trwézyenm, apré chinwè-a (mandaren) ké èspangnòl-a.
Listwè
thumb
Annglé-a sa roun lanng jèrmannik ògsidantal don lorijin-an ka trouvé sokò annan djalèk anglo frison ki té mennen asou zilé di Britangn pa tribi jèrmannik-ya ki vini enstalé yékò, é fòrtman enfliyansé answit, sirtou annan plan lègsikal-a, pa lanng-yan di kolon orijinèr di Èskandinavi, di Nòrmandi (fransé anglo nòrman) é di nò di Lafrans, an jénéral pannan Mwéyen Laj, épi pa fransé modèrn-an. Kou pou ròt lanng, tchèk lanpren di grèk ansyen ké laten anrichi di mannyè konstan lègsik-a jouk jòdla. Ròt idjonm ronman, ensi ki palé-ya di ansyen kolonni-ya, enfliyansé abnglé britannik-a di mannyè bokou mwen signifikativ, men ka kontinwen di fika itilizé annan yé téritwè di lorijin, anglo anmériken sa roun bon lègzanp.
Klasifikasyon ké présizyon
Annglé-a sa annan koumansman-an roun lanng jèrmannik, fanmi annan lakèl lanng vivan-yan ki pi pròch-ya sa lanng frison-yan ké èskot-a, men ki néyanmwen sibi plizyò fwè lenfliyans-a di ròt lanng jèrmannik kou vyé norwè-a, di divèrs lanng ronman, kou laten-an ké sirtou fransé-a, lenfliyans latino ronman ki nou ka roumarké annan palò-ya ki sa apriyori tchèk lanpren lègsikal (déjà vu oben rendez-vous, lèsprésyon fransé ki itilizé an anglé ; embargo di èspangnòl-a ; cupola, folio oben stiletto di italyen-an), men òkò annan rounlo palò ké étimon laten (kou expect ← exspectare, school ← schola, oben scuttle ← scutela).
Répartisyon jéyografik
thumb|Annglé annan monn-an. An blé fonsé, péy-ya koté anglé-a sa ofisyèl oben ofisyèl. An blé klèr, péy-ya koté li sa lanng ofisyèl (sof pou Kébèk, roun provens di Kannanda) men pa pronmyé lanng-an ki palé. thumb|Djagranm sirkilèr ki ka bay propòrsyon rélativ di lokitò don anglé-a sa lanng matèrnèl-a annan gran péy anglofonn-yan di monn.
Robo
thumb|Atlas (2013), robo androyid di Boston Dynamics thumb|Bra manipilatò andan oun laboratwè (2009) thumb|NAO (2006), robo mounoyid édikatif di Aldebaran Robotics
Òktòb
thumb|Òktòb, ekstrè di Les Très Riches Heures du duc de Berry (ver 1440), mizé Condé, Chantilly, ms.65, f.10.
Robo
Tèrm-an robo ka aparèt pou pronmyé fwè-a annan pyès téyat (syans-fiksyon) di lotò Karel Čapek : R. U. R. (Rossum's Universal Robots). Mo-a té kréyé pa so frè Josef à partir di mo tchèk « robota » ki ka signifyé « travay, bézògn, korvé ».
Òktòb
Òktòb sa dizyèm mwa di sé kalandriyé grégoryen é julyen.
Chili
Chili, an fòrm lonng répiblik di Chili, an èspangnòl Chile é República de Chile, sa roun péy di Lanmérik di Sid ki ka patajé so frontchè-ya ké Pérou o nò, Bolivi-a o nò-lès ké Larjantin-an à lès é don téritwè-a ka fòrmen roun étrwè bann ki k'alé di dézè d'Atacama jouk kap Horn. Zilé di Pak, ki sitchwé à 3 000 kilonmèt du Valparaíso annan loséyan Pasifik-a, ka fè pati di Chili dipi 1888. Sipèrfisi-a di péy sa di 756 102 km2. Gouvèlman-an ka rouvandiké osi oun posésyon asou kontinan Lantargtik : Téritwè chilyen di Lantargtik-a ka korèsponn o lonjitid 53°W ké 90°W é sa sitchwé o sid di swésant-senkyenm paralèl sid.
Annglé
Èstati ofisyèl
Péy-ya koté anglé-a sa pronmyé lanng-an (men pa fòrséman ofisyèl)
Chili
Kapital-a di Chili sa Santiago.
Kòlonnizasyon èspangnòl
thumb|Palè prézidansyèl di La Moneda, konstrwi di 1776 à 1817.
Annglé
Varyété ké sibvaryété
I ka ègzisté patché varyété ké sibvaryété di annglé-a, pa lègzanp :
Annglé-a sa roun lanng plirisantrik (oben polisantrik), ki réji pa pyès lotorité lengwistik santral (kou Lakadémi fransé-a atè Lafrans), é di sa fè pyès varyété sa konsidéré kou « korèk » oben « enkorèk ».
Lékritir ké lòrtograf
Annglé-a ka itilizé lalfabé laten-an (ké, ansyennman, tchèk lèt kou ð oben þ). I ka itilizé tchèk sign djakritik ki pou marké palò-ya di lorijin étranjé ; toutfwè tréma sa itilizé annan sèrten tègs pou endiké ki roun dézyenm vwéyèl pa ka fè pati di roun diftong. Pa lègzanp, nou ka trouvé pafwè coöperate, byen ki grafi-ya cooperate oben co-operate fika pli frékan.
Chili
Kòlonnizasyon èspangnòl
Valdivia ka koumansé oun laboryé kanpangn militèr kont popilasyon endijenn dé Mapouch. A lagèr-a d'Arauco qu’Alonso de Ercilla ka roulaté ké pasyon annan so zòv La Araucana (1569-1589). Pedro de Valdivia ka mouri an 1553 à laswit-a di roun lensirègsyon dé Mapouch.
Annglé
Lékritir ké lòrtograf
So lòrtograf ka dékoulé di roun lonng lévolisyon istorik é i gen souvan pli di korèspondans ègzak ant sala-a ké prounonsyasyon atchwèl-a. Dipi XVIe syèk plizyò moun propozé di senplifyé lòrtograf annglé-a ; kou Benjamin Franklin ké George Bernard Shaw, té menm propozé roun lékritir fonnétik, men san sigsé. Mo figtif-a ghoti ki ka prounonsé sokò kou fransé-a « fich » té itilizé kou lègzanp di linadékwasyon-an di lòrtograf atchwèl-a.
Chili
Lendépandans ké gen téritoryal
thumb|Bernardo O’Higgins, pronmyé digtatir di Chili 1817-1823.
Annglé
Vwéyèl
Senbòl-ya ki annan lis-a ki anba sa-ya di lalfabé fonnétik entèrnasyonnal-a tèl ki yé sa itilizé pou transkripsyon-an di annglé-a (sof pou Létazini) pa majorité-a di digsyonnèr-ya, ki èspésyalizé oben pa, dipi finisman-an di lannen 1970.
Triftong
Sékans-ya ki aplé triftong sa anfèt tchèkfwè konstitchwé di Dé silab : ki sa roun diftong ki swivi di /ə/.
Konsonn
Tablo-a ki anba ka prézanté sistenm-an di konsonn di annglé-a ké senbòl-ya di lalfabé fonnétik entèrnasyonnal-a (LFE).
Chili
Lendépandans ké gen téritoryal
Ka koumansé ensi péryòd ki konnèt anba non-an di Patri ansyen, ki ké douré jouk dézas di Rancagua an 1814, lò troup rwèyèlis ka roupran kontròl-a di téritwè. Troup endépandantis-ya ki ganyen 6 514 soda ka réfijyé yé kò alò atè Mendoza, ki ka ini yé fòs ké troup di provens di Larjantin-an ki té ka konté 2 600 soda, ki ka fòrmen ensi larmé-a dé Zann. Sa dannyé ka libéré Chili-a apré batay-a di Chacabuco, 12 févriyé 1817. Lannen ki ka swiv, lendépandans-a di Chili sa déklaré é péy-a sa plasé anba lòpsyon-an di Bernardo O’Higgins ki ka pran tit-a di Koumandò Siprenm.
Annglé
Konsonn
Lòské roun kaz ka kontni dé son, sa-a di rot sa « sour » oben « pa vwézé », sala-a di ba sa « sonnò » oben « vwézé ».
Chili
Rélyèf ké jéyoloji
thumb|Kart topografik di Chili.
Annglé
Sengilarité granmantikal
Soulon Jean-Pierre Cléro ké Sandra Laugier, sèrten karagtéristik di granmèr annglé-a, ki ka korèsponn ké roun roufi di konstrigsyon lengwistik isou di èspékilasyon filozofik-a é ké préférans pou lanng òrdinèr-a, ka randé sa lanng souvan difisil pou anmòrfrézé. Sa inanmòrfwézabilité (an partikilyé bò'd fransé-a), ki ka jwé roun ròl krisyal annan majorité-a di linivèrsalizasyon di roun lanng aparanman senp ké inivèrsèl, pitèt strigtiré otour di tchèk pwen majò.
Dériv jénétik
Dériv jénétik-a sa évolisyon-an di roun popilasyon oben di roun lèspès ki kozé pa dé fénomenn ki aléyatwar, ki enposib à prévwayé. Di mannyè di wè jénétik, a modifikasyon-an di frékans di roun alèl, oben di roun jénotip, osen di roun popilasyon, endépandaman dé mitasyon, di sélèksyon natirèl-a ké dé migrasyon. Dériv jénétik-a sa kozé pa dé fénomenn aléyatwar é ki enprévizib, kou azò-a dé kontré dé èspèrmatozoyid é dé ovil, annan ka-a di rouprodiksyon sèkswé.
Sistèm di koòrdoné
thumb|Sistèm di koòrdoné katézyenn andan oun plan. thumb|Sistèm di koòrdoné katézyenn an 3 dimansyon.
An matématik, oun sistenm di koòrdoné ka pèrmèt di fè korèsponn à chak pwen di roun lèspas à N dimansyon, oun (é roun sèl) N-uplet di èskalèr. Annan bokou di ka, èskalèr-ya ki konsidéré sa dé nonm réyèl, mè li sa posib d'itilizé dé nonm konplèks oben dé éléman di roun kò komitatif kèlkonk. Pli jénéralman, koòrdoné-ya pouvé provini di roun anno oben di rounòt èstriktir aljébrik ki aparanté.
Nou ka konsidéré ki lèspas ka ègzisté an li-menm endépandaman di chwa di roun sistenm di koòrdoné partikilyé.
Chili
Rélyèf ké jéyoloji
Sitchwé asou lakot pasifik-a di Lanmérik di Sid, Chili-a ka étiré so kò asou sa 4 300 kilonmèt di lonng, di Pérou o kap Horn, ké roun larjò mwéyen di 180 kilonmèt (di 440 kilonmèt o magsimonm à latitid 52°21 S ké 90 kilonmèt minimonm à latitid 31°37 S o nò Santiago). Dé frontchè natirèl ka izolé Chili-a di so vwézen-yan : ki sa séparé di Larjantin-an pa kòrdiyèr dé Zann, di Bolivi é di Pérou pa dézè-a d'Atacama. Sipèrfisi total-a di péy sa di 756 900 km2, si nou ka konté larchipèl-a di Juan Fernández ké zilé di Pak. Chili-a ka rouvandiké dayò 1 250 000 km2 di Lantargtik-a. Prézan asou trwè kontinan — Lanmérik di Sid, Loséyanni ké Lantargtik — Chili-a ka konsidéré so kò é sa pafwè dékri kou roun péy trikontinantal.
Lidrografi
thumb|Lak Chungará ké vòlkan Parinacota.
Téritwè chilyen-an sa travèrsé pa divèrs kour dilo ki jénéralman ka nèt asou kòrdiyèr-a dé Zann é ganyen yé bouchou bò'd loséyan Pasifik-a (swé di lès an lwès). Soupannan, di fè di jéyografi-a di péy, kour dilo sa di dévlopman-an ki asé fèb (jénéralman mwen di 300 kilonmèt).
Annglé
Wè osi
Katégori:Rwéyonm-Ini Katégori:Lanng jermanik
Chili
Frontchè térès
Péy-a ka posédé dé frontchè ké :
Chimi
thumb|Striktir chimik-a di ADN-an.
1690
1690 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun dimanch.
Chimi
Chimi-a sa roun syans di lanatir-a ki ka étidjé matyèr-a é so transfòrmasyon, é pli présizéman :
Irlann (péyi)
Irlann (an irlandé Éire /ˈeːɾʲə é an annglé Ireland) sa roun péyi di Léròp di Lwès ki ka tchipé majò parti di lil d'Irlann andan loséyan Atlantik nò.
Propryété
Tèrm-an propriyété, di laten jouridik exproprias « propriyété, karaktèr pròp, èspésifik » ké « drwè di posésyon, kichoz posédé » à lépòk enpéryal-a, ka konsèrvé atchwèlman dé-ya menm sans. Nou ka trété isi di ségonn, sosyalman pli enpòrtan é pli dispité : oun ansanm di drwè ki ka konféré dé prérogativ èskliziv pou roun oben plizyò moun asou dé téritwar, dé lòbjè, dé fika, dé lidé oben dé métòd, ensi ki bagaj-ya ki vizé.
Dilèt
thumb|Oun vèr di dilèt di vach.
Dilèt-a sa roun likid byolojik komèstib jénéralman di koulò blanchat ki prodjwi pa glann manmèr-ya dé manmifè fimèl. Rich an laktoz, li sa prensipal sours-a di noutriman pou jenn manmifè anvan ki yé pouvé dijéré ròt tip d'aliman. Dilèt-a an koumansman di laktasyon ki ka kontni colostrum, ki ka poté antikò-ya di mè-a afen di rédjwi risk-a di nonbréz maladi koté nouvèl-né-a. Li ka konténi égalman di nonbré ròt noutriman.
Wonm-an ka itilizé dilèt-a ki ka prodjwi pa sèrten manmifè domèstik, prensipalman sala di vach-a, kou roun aliman.
Annèks
Katégori:Bwason
Zil Épars di loséyan Endyen
Zil Épars di loséyan Endjen (an fransè Îles Éparses de l’océan Indien), ansyennman zil Épars, sa piti zilé di lwès di loséyan Endjen sitchwé otour di Madagaskar.
Lèspangn
Lèspangn, an fòrm lonng rwéyonm di Lèspangn (rèspègtivman an kastiyan España é Reino de España), sa roun péy di Léròp di Sid — é, soulon définisyon-yan, di Léròp di Lwès-a — ki ka tchipé pli gran parti-a di pénensil Ibérik-a. An 2015, a té venntchwitchenm péy ki pli péplé-a di monn, ké 46 milyon di zabitan.
Lèspangn-an sa bòdé pa lanmè Lanméditérannen-an o sid é à lès-a, sof téritwè britannik-a di Jibralta é détrwè-a di menm non ki ka séparé kontinan éropéyen-an di Lafrik. O nò, Pirennen-yan ka konstitchwé oun frontchè natirèl ké Lafrans-a, Landò, épi gòlf-a di Gaskongn. Potidjal-a ké loséyan Atlantik-a ka bòdé lwès ké nò-lwès. Téritwè èspangnòl-a ki enkli égalman zilé Baléares an Lanméditérannen, zilé Kannanri annan loséyan Atlantik-a o larj di lakot afriken-an, é Dé sité otonnonm an Lafrik di Nò, Ceuta ké Melilla, limitròf di Maròk. Ké roun sipèrfisi di 504 030 km2, Lèspangn sa péy-a ki pli étann di Léròp di Lwès-a é di Linyon éropéyen-an apré Lafrans ensi ki trwézyenm di Léròp dèyè Loukrenn ké Lafrans-a san konté parti éropéyen-an (soulon définisyon-yan) di Larisi-a.
Ibèr ké Sèltibèr o kontak dé sivilizasyon méditérannéyen (anvan -197)
thumb|Man d'Elche, konsidéré kou miyò lèsprésyon-an di lar ibérik ki skilté (ve syèk anv. J.-K.–ive syèk anv. J.-K.).
Lispanni ronmen (-197 - 476)
thumb|Téyat ronmen d’Augusta Emerita(Mérida).
Kannanda
Kannanda (an fransé : [kanadɔ] oben [kanada]; an annglé : [ˈkænədə]) sa roun péy ki sitchwé annan pati sèptantriyonnal-a di Lanmérik di Nò. Monnarchi konstitisyonnèl fédéral ké réjim palmantèr, ki konpozé di dis provens ké trwè téritwè, péy-a sa ankadré à lès-a pa loséyan Atlantik, o nò pa loséyan Argtik é à lwès pa loséyan Pasifik. Létazini-ya sa sèl péy frontalyé-a, o sid é o nò-lwès. Téritwè térès kannandjen-an ka étann so kò asou 10 milyon di kilonmèt karé, sa ki ka fè di li dézyenm péy-a ki pi vas-a o monn apré Larisi. An 2016, i ka konté anviron 36 milyon di zabitan é sa ensi 37e péy-a ki pi péplé-a di monn. Téritwè-a ka kontni pli di 31 700 lak, sa ki ka fè di Kannanda péy-a ki ka posédé parmi pi gran rézèrv-ya dilo dous di glòb. Lanng ofisyèl-ya o nivèl fédéral sa annglé-a ké fransé-a. Kapital fédéral-a sa Otawa (an annglé : Ottawa) é lanmonnen dolar kannandjen-an.