cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sivilizasyon di valé di Indus
Bliyé pa Listwè-a jouk so roudékouvèrt annan lannen-yan 1920, sivilizasyon di Indus ka ranjé so kò parmi so kontanporenn-yan, Mézopotami-a ké Éjip ansyen-yan, kou roun dé tout pronmyé sivilizasyon, sala ki sa défini pa aparisyon-an di lavil, di agrikiltir-a, di ékritir-a, etc.
Min (jizman)
thumb|upright=2|Ansyenn min di lò di Skidoo, andan Valé di Lanmò an Californi.
Oun min sa roun jisman èsplwaté di matéryèl (pa lègzanp di lò, di charbon, di kwiv, di djanman, di fer, di disèl, d'uranium, etc.).
Li pouvé fika à syèk ouvè oben soutérenn. Annan lannen-yan 1980, anviron 20 milyar di tonn di matéryèl té ègstrè anniyèlman dé sèl min à syèl ouvè annan monn-an don pli di lanmotché-a dé minré alò ki pli di sis milyar di tonn di charbon, 1,6 milyar di tonn di minré di fer, 190 milyon di tonn di minré d'aluminium sa prézimé ègstrè di anba-sòl pa dé galri ké pwi o koumansman di xxie syèk.
Distenksyon-an ant min ké karyèr ka tchenbé à lanatir-a di materyo ki ègstrè (èstratéjik oben présyé pou min-an, di mwenn valò pou karyèr-a) ; an Frans, a kod minyé-a ki ka défini sa.
Antyé rélatif
An matématik, oun antché rélatif sa roun nonm ki ka prézanté so kò kou roun antché natirèl okèl nou adjwenn oun sign pozitif oben négatif ki ka endiké so pozisyon pa rapò à 0 asou roun aks oryanté. Antché pozitif-ya (sipéryò à zéro) ka idantifyé yé kò o antché natirèl : 0, 1, 2, 3… tandi ki antché négatif-ya sa yé opozé : 0, −1, −2, −3… Antché-a 0 li-menm sa kidonk sèl nonm-an an menm tan pozitif é négatif.
Antché rélatif-ya sa osi tchèkfwè aplé antché rasyonèl, apélasyon-an ki pa divèt antréné di konfizyon ké nonm rasyonèl-ya oben fraksyon-yan.
Oun nonm réyèl sa antché si li sa san parti fraksyonnèr, ki lé di si so ékritir désimal pa ka konprann di chif (ròt ki zéro) « aprè virgil-a ».
Loséyan Atlantik
thumb|Kart di loséyan Atlantik-a
Loséyan Atlantik (oben Latlantik) sa roun di senk gran loséyan di Latè-a. Latlantik-a ka fè pati di loséyan Mondjal é li ka konpòrté Dé loséyan : Latlantik nò-a ké Latlantik sid-a. So sipèrfisi di 106 000 000 km2 ka fè di li dézyenm pa sirfas-a dèyè loséyan Pasifik-a. Li sa fòrmen pa élwengnman-an di plak tègtonnik i té gen anviron 180 milyon di lannen. Pannan rounlo syèk, a té pronmyé létap di lèsplorasyon éropéyen-yan. Jòdla, li ka doumòré roun vwè di kouminikasyon ki enpòrtan pou péyi-ya ki ka bòdé li é li ka tchipé roun ròl jéyopolitik ki enpòrtan.
Lorijin di non
Atèsté dipi xive syèk-a, ladjègtif « atlantik » sa roun lanpren, pa lentèrmédjèr-a di laten Atlanticus, di grèk ansyen Ἀτλαντικός / Atlantikós, ki dérivé di oronnim Atlas.
Non-an Latlantik ka provini di Titan Atlas ki té ka posédé soulon ansyen Grèk-ya, kolonn-yan ki ka sipoté (tlaô ka signifyé « poté », « sipoté » an grèk) vout sélès-a, don té ka fè pati di fanmé Kolonn di Hercule (ki ka dézignen jodla détrwè-a di Jibralta), kidonk, pou ansyen-yan, sa tèrm té ka dézignen anvan tou lanmè ki ka trouvé sokò odéla di détrwè, pa rapò bay Lanméditérannen-an. So non té pouvé osi provini di pèp libik di Atlant ki dékri pa Hérodote é ki té ka péplé lariv nò afriken-yan di loséyan Atlantik-a ké montangn-yan di Atlas maroken-an atè Lafrik di Nòlwès.
Islann
Islann (an islandé Ísland, prounonsé [ˈislant], litéralman « latè di laglas »), an fòrm lonng Répiblik d'Islann (Lýðveldið Ísland), sa roun Léta ensilèr di loséyan Atlantik Nò, sitchwé ant Groenland ké Norvèj, o nòrwès di zil Féroé.
Katégori:Léròp
Loséyan Atlantik
Lokalizasyon ké limit
Pronmyé lilistrasyon-an di sa artik ki laro ka montré loséyan Atlantik-a asou roun plannisfè : Latlantik sa patajé bò nò ké sid, swivan lékwatò-a. Lòrgannizasyon idrografik entèrnasyonnal-a (LIE) ka dekoupé loséyan Atlantik an lanmè, gòlf ké détrwè. Limit-ya ki LIE-a ka bay pou loséyan Atlantik nò ké Latlantik sid ka èskli lanmè-ya ki konprann annan yé chak.
1694
1694 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun vandrédi.
Loséyan Atlantik
Larjò ké sipèrfisi
Larjò-a di loséyan Atlantik-a ka varyé ant 2 848 km (ant Brézil-a ké Libérya) ké 4 830 km (ant Létazini-ya ké Maròk).
Sipèrfisi-a di loséyan Atlantik-a sa di 82 400 000 km2 san so lanmè-ya, di 92 400 000 km2 ké yé. Soulon sours-ya, loséyan Arktik sa konté oben pa kou roun lanmè bòdjè di loséyan Atlantik-a. Oun sipèrfisi sa atò bay di 106 400 000 km2, sala si nou ka pran an kont sipèrfisi-a di loséyan Arktik-a.
Lanmè bòdjè
Loséyan Arktik-a sa roun ka partikilyé. An léfè, i ka korèsponn bay définisyon di roun lanmè bòdjè. Soulon louvraj-ya li sa, swé référansé kou roun loséyan ké pa antché, swé kou roun lanmè bòdjè di loséyan Atlantik-a. Ensi, soulon louvraj-ya, sipèrfisi-a di loséyan Atlantik-a ka varyé soulon « èstati »-a di loséyan Argtik-a.
Volim
So volim sa èstimen di 323 600 000 km3 san lanmè bòdjè-ya, 354 700 000 km3 ké yé.
Profondò
So profondò ka varyé di pli di 8 000 m annan Karayb-ya à mwen di 200 m annan Lanmanch-a. So profondó mwéyen sa di 3 926 mèt san lanmè bòdjè-ya é di 3 332 m ké sa dannyé-ya.
Listwè jéyolojik
Louvriti-a di loséyan Atlantik-a ka koumansé pa roun faz di rifting bò nivèl di Latlantik santral-a, ki yannen ké fénomenn distansif-ya ki pòsvarisk. Òbò Pèrmyen, domenn kontinantal-a ant Lanmérik-a ké Lafrik di Nòlwès ka sibi roun sirègsyon ki ka kondjwi bay roun koumansman di dislokasyon di sa zonn kontinantal. Roun enpòrtan volkannism gen lyé ki ka kondjwi bay fòrmasyon-an di Provens magmatik sant atlantik-a. Abò Triyas ka inisyé sokò oun faz di rifting bò nivèl di marj-ya di Maròk é di Nouvèl Lékòs. Lakrésyon-an di planché loséyannik ka inisyé sokò dipi finisman-an di Sinémiryen é ka pourswiv sokò jouk jodla. Anfen, roun louvriti-a di Latlantik nò-a gen lyé bò Léyosenn, i té gen anviron 50 milyon di lannen.
Fòrmasyon
Louvriti-a di loséyan Atlantik-a sa rézilta-a di fragmantasyon-an di sipèrkontinan di Panjé-a é di migrasyon-an di kontinan afriken, sid anmériken, érazyen ké nò anmériken pannan Mézo Sénozoyk.
Zilé
Loséyan Atlantik-a ka konprann patché larchipèl. Sèrten sa pati-ya ki émèrjé di kontinan ki ka bòdé li, ròt-ya té sa jénéré pa dòrsal oséyannik santral-a.
Klimatoloji
Loséyan Atlantik-a ka enfliyé dirèkman klima éropéyen-an. Déprésyon-yan ki ka sirkilé bò Léròp, notanman atè Labèljik, atè Laswis épi Lafrans, ka fòrmen yékò asou Latlantik-a é ka sirkilé di lwès an lès, é ka mennen roun tan ki enstab, imid ké plivyé. Antisiklonn-an di Acores, ki sa prézan laro di Açores, ka enfliyé osi météyo éropéyen-an é ka mennen di tan ki sèk ké ansoléyé.
Listwè
Lèspozisyon di litoral atlantik koumansé dipi ki pronmyé lenstalasyon di moun ka établi yékò asou so lakot-ya. Men pou travèrsé-a di loséyan-an, a pou antann koté nò éropéyen Xe syèk ké lèsplorasyon odasyé-ya dipi Growennlann-an ké navigatò viking-yan : yé ka atenn kontinan nò anmériken-an bò rotò-a di Latè Nòv (atè "L'Anse aux Meadows"), latè ki yé ka aplé alò Vinlann.
Lakot afriken-an ka rété inagsésib pou èsploratò antik ké médjéval odéla di kap Bojador (Sahara ògsidantal), koté loséyan-an sa sirnonmen lanmè dé Ténèb. Potidjé-a Gil Eanes sa pronmyé-a ki ka franchi kap-a an 1434 é ki pwé rouvini ké so bato. Li ka louvri vwè-a bay kontournman di kontinan afriken pou roujwenn Lenn-yan.
Tout pronmyé travèrsé-a ki modèrn di Latlantik sa sa-a di Christophe Colomb ké so lékipaj-ya an 1492.
Problenm anvironnmantal
Soso débri plastik di provnans mondjal ka poliyé ansanm-an dé loséyan ; ki ka konsèrnen Latlantik, yé ka provini itou di Léròp di Lwès-a é di Létazini-ya.
Protègsyon di lanvironnman-an
I ka ègzisté tchèk réglémantasyon nasyonnal ké entèrnasyonnal, ensi ki diféran klasman di sèrten zonn tankou tchèk lè maren ki protéjé, tchèk rézèrv di Byosfè ké Park natirèl maren...
Wè osi
Katégori:Loséyan
Antigua-é-Barbuda
Antigwa ké Barbouda sa roun Léta di Lézanti-ya ki gen pou kapital Saint John's, ki sitchwé à roun senkantenn di kilonmèt o Nò di Lagwadloup é o Nòlès di zilé di Lézanti britannik-ya di Montserrat, annan Karayb-ya.
Chip (péyi)
Chip, an form long Répiblik di Chip (an grek Κύπρος, Kýpros, é Κυπριακή Δημοκρατία, Kypriakí Dhimokratía, sa dannyé ka signifyé litéralman « Répiblik chipriyòt » ; an tirk Kıbrıs é Kıbrıs Cumhuriyeti), sa roun Léta sitchwé asou lil di Chip annan lès di lanmè Méditérané, annan basen Levantin.
Diplonmasi
thumb|250px|right|Konsèy di sékirité dé Nasyonzini sa roun rot lyé di diplonmasi entèrnasyonal. thumb|Ger van Elk, Symmetry of Diplomacy, 1975, Groninger Museum.
Diplonmasi-a sa kondjwit di négosyasyon é di roukonnésans diplonmatik ant moun-yan, group-ya oben nasyon-yan an réglan oun problenm san vyolans. Itilizé fòrmèlman, li ka rapòrté so kò abitchwèlman à diplonmasi entèrnasyonnal-a, kondjwit dé roulasyon entèrnasyonnal pa lantmiz (abitchwèlman) di diplonmat profésyonnèl.
Oun distenksyon enpòrtant ka ègzisté ant diplonmasi-a ké politik étranjèr, menm si li sa étrwatman lyé, konplémantèr é endispansab roun jouk ròt.
Minout (tan)
Oun Minout sa oun inité pratik di mizour di tan. Byen ki an dèrò di Systèm enternasyonal (SE), li sa itilizé kominèman. Minout-a sa défini kou oun douré di 60 ségonn. Oun lò gen 60 minout.
Lavi
thumb|Diférant fòrm di Lavi.
Lavi sa roun fénomèn natirèl òbsèrvé un phénomène naturel observé jòdla inikman asou Latè. Lavi ka manifèsté so kò à travèr dé striktir matéryèl aplé òrganism vivan, roukonésab pa grann konplèksité di yé striktir entèrn ké yé aktivité otonom.
Prensipal karaktéristik di roun vivan, pa rapòr o òbjè inanimé é o machin, sa ki li sa « roun kò ki ka fòrmé limenm so pròp sibstans » à partir di sala ki li ka pwizé annan milyé-a. Di sa fénomèn d'asimilasyon, ka dékoulé tout ròt fénomèn pròp o vivan : réjénérasyon-an ké rounouvèlman di yé tisi, rouprodiksyon-an ké dévlopman-an di lòrganism é anfen évolisyon-an o kour di tan pa akizisyon di lòrgann divèrsifyé é di fakilté pli éminant. Yé ka distengé yé kò égalman pa fè-a ki yé ka ékarté yé kò dourabman di lékilib tèrmodinamik soulon roun processus aplé homéostasie.
Israyèl
Israyèl ([i.sʁa.ɛl]), an form long Léta di Israyèl (respektivman an ébré יִשְׂרָאֵל(Yisrā'el) et מְדִינַת יִשְׂרָאֵל (Medīnat Yisra'el) [mediˈnat jisʁaˈʔel], en arabe إِسْرَائِيلُ (Isrā'īl) é دولة إسرائيل (Dawlat Isrā'īl)), sa roun Léta sitchwé asou kot oryantal di lanmè dé o Pròch-Oryan.
Maladi
thumb|The Sick Girl (an fransé : Tifi Malad) di Michael Ancher
Maladi sa roun altérasyon dé fonksyon oben di lasanté di roun lòrganism vivan, zannimo oben véjétal.
Nou ka palé osi byen di maladi-a, ki ka référé so kò à lansanm dé altérasyon di santé, ki di roun maladi, ki ka dézigné alò roun antité partikilyèr ki karaktérizé pa dé koz, dé senptom, oun évolisyon é dé posibilité térapétik pròp.
Oun malad sa roun moun ki ka soufri di roun maladi, ki li fika détèrminé oben pa. Laplipa di tan, sa tèrm sa itilizé pou dézigné oun moun. Lò li sa pran an charj pa roun médsen oben ki li ka rousouvri roun atansyon médikal, nou ka palé alò di pasyan.
Wè osi
Katégori:Maladi
Répiblik dominikenn
Répiblik dominikenn, an espagnol República Dominicana, sa roun péyi di sé Grann Zantiy, Karayib.
Psikoloji
Psikoloji-a (di grèk psukhê, lanm, é logo, palò, diskour), sa étid-a ké corpus dé konésans asou fè fizik, dé konpòrtman ké dé processus mantal. Psikoloji-a sa konésans anpirik oben entchwitiv dé santiman, dé lidé, dé konpòrtman di roun moun é dé mannyè di pansé, di santi, di aji ki ka karaktérizé oun endividi oben roun group. I komen di défini osi psikoloji-a kou étid syantifik di konpòrtman.
Psikoloji-a sa disiplin ki ka apartni à katégori-a dé syans moun. Divizé an di nonbré branch d’étid don téyori ké métòd di sasé ka varyé grannman, psikoloji-a gen dé aplikasyon nonbré.
Roum
Rhinopharyngit (oben nasopharyngite, kominéman nonmen roum banal) sa roun enfèksyon frékant é jénéralman béningn dé vwa aéryenn sipéryò (kavité nazal ké pharynx) pa roun virus, prensipalman picornaviridé-ya (don rhinovirus-ya), adénovirus-ya oben coronavirus-ya.
Sentopm prensipal-ya di rhume banal ka manifèsté so kò pa roun rhinit (étèrniman, tou, konjésyon ké ékoulman nazal di mucus), oun pharyngite, oun konjonktivit, dé myalgi, di fatig-a, dé mal di tèt, mè pa di lafyèv ké roun pédi d’apétit.
A enfèksyon rèspiratwar-a pli frékant koté jenn timoun-yan.
Annèks
Katégori:Maladi
Prézidan
Prézidan sa roun moun dézigné, éli ou koopté pou dirijé oun group di travay, oun konsèy d'administrasyon, oun asosyasyon, ou, andan réjim prézidansyèl.
Annnan oun réjim prézidansyèl, i sa chef di gouvèrnman. Annan rounòt sosyété anonim, i ka prézidé konsèy d'administrasyon. Andan sertenn sosyété fransèz, oun prézidan-dirèktò jénéral ka konbiné rol di prézidan di konsèy d'administrasyon é di dirèktò jénéral. Pouvwè dé prézidan an tan ki chèf do Léta ka varyé sansibman di oun péyi à rounòt : annan sèrten, i ka dispozé di oun gran pouvwè, kou atè Létazini ; annan ròt, kou an Lanlmangn ou an Itali, yé pouvwar senbolik yé ka konféré roun rol di garan di inité nasyonal é di démokrasi, notaman an ka di kriz politik.
Aparey dijestif moun
Sistenm gastro-entèstinal-a (oben aparèy dijèstif) sa sistenm di lòrgann dé zannimo plirisélilèr ki ka pran nouritir-a, ka dijéré'l pou an ègstrè di énèrji-a dé noutriman, é ka évakwé sirpli an matchè fékal.
Lò nou ka manjé, aliman-yan sa maché ké transfòrmé an gris molékil. Yé sa answit transfòrmé an molékil sifizaman piti (noutriman) pou fika absòrbé annan sirkilasyon sangin-an. Rès-a sa answit éliminé pa kò-a anba fòrm di déchè (sèl).
Roumani
Roumani (an roumen : România) sa roun Léta di Léròp di Sid-Ès, 7e péyi pli péplé di Linyon éropéyen é 9e pa so siperfisi. Sitchwé an Éròp di Sid-Ès é an Éròp santral é oryantal, jéyografi di péyi ka artikilé so kò otour di Karapt, di Danube é di lanmè Nwè.
Dézè
thumb|upright=1.5|Valle de la Luna (« valé di lalin-an ») o Chili, prè di San Pedro de Atacama annan dézè di Atacama, dézè pli arid asou [[Latè .]] thumb|upright=1.5|Tadrart di Djanet, an Aljéri, annan dézè di Sahara, dézè pli vas di monn. thumb|upright=1.5|Din (erg) di valé di lanmò-a sitchwé ofon Dézè dé Mojav o [[Létazini, andrwa pli cho asou Latè ké roun rékòr di 56.7°C.]]
Oun dézè sa roun zonn di latè stéril é pa bokou propis pou lavi-a, koté di trè fèb présipitasyon ka prodjwi so kò à di rar okazyon, é koté ki pa konsékan kondisyon-yan di lavi sa òstil pou plant-ya ensi ki pou lavi-a dé zannimo. Dézè-ya ka fé parti dé anvironnman èstrenm. Mank-a di véjétasyon ka èspozé sirfas-a ki pa protéjé o processus di dénidasyon. Zonn-yan sémi-arid ké arid ka kouvri anviron oun tchèr di sirfas-a di Latè-a.
Diskriminasyon
Entrodiksyon
Konsèp-a di diskriminasyon sosyal ka fè so aparisyon à laswit-a dé lit politik pou égalité-a di drwè ant wonm-yan ki ka abouti annan laplipa dé péyi ògsidantal o koumansman di ségonn motché di xxe syèk à abolisyon progrésiv-a dé diférans légal di trétman (finisman di kolonizasyon-an, di ségrégasyon-an o Étazini, etc.).
Lavi aprè lanmò
thumb|upright=1.8|Papyrus éjipsyen ki ka dékri vwayaj-a aprè lanmò
Lavi aprè lanmò (sinonim : « aprè-lavi », « ègzistans post-mortem », « lout-tonm », « lavi annan odéla », « Lavi étèrnèl ») sa roun ipotèz-a di sirvivans-a di lèspri-a, di lam-an oben di konsyans di roun vivan aprè lanmò-a. Konsèp-ya di lèspri é di konsyans ka fè lòbjè di kontrovèrs ké pozisyon syantifik majoritèr-a sa ki pa ka ègzisté di pròv di ègzistans-a di roun lavi aprè lanmò.
Étid rélijyéz-a di dèsten di lam aprè lanmò sa aplé « eschatoloji endividjwèl » (Eschatos (ἔσχατος) an grèk « dannyé » ké logo « palò »).
Chout di sé réjim kominis an Éròp
Chit di réjim kominis an Éròp ki ka dézigné éfonnman-an dé Léta kominis éropéyen di blòk di Lès, alyé à IRSS, ensi ki dé gouvèlman albanè ké yougoslav, égalman kominis mè ki té ronpi ké IRSS-a plizyò déséni oparanvan. Sa évennman ka déroulé so kò o tèrm di roun lon processus analiz dè 1968 pa Andreï Amalrik, roun markè-palò ka disidé di ajans di laprès Novosti annan Le Procès dé kat (« Процесс четырёх ») ké annan so rékèy d’artik Inyon sovyétik ké sirviv an 1984 ?.
Lagèr frèt
Lagèr frèt (1947-1991) (an anglé Cold War ; an ris Холодная война, Kholodnaïa voïna) sa non-an ki bay donné à konfrontasyon-an douran dézyenm lanmotché di xxe syèk ant Étazini ké IRSS é, di mannyè pli larj, ant démokrasi ògsidantal-a ké réjim kominis-ya. Li ka enstalé so kò progrésivman à partir di finisman-an di Ségonn Lagèr mondjal-a annan lannen-yan 1945 à 1947 é ka douré jouk chit-a dé réjim kominis an Éròp fen 1989, rapidman swivi di dislokasyon di IRSS an désanm 1991.
Si èsprésyon « Cold War » té jà itilizé an anglé, notaman pou dézigné sèrtenn politik d'Adolf Hitler an 1938, markè-palò britannik George Orwell sa krédité di té pronmyé ki anplwayé li annan kontèks-a di aprè-lagèr.
Skiltir
thumb|vertical 1.35|Èskiltir an ronn-bòs : David di [[Mikel-Anj|Mikèlanj.]] Èskiltir-a sa roun aktivité artistik ki ka konsisté à konsévwar é réyalizé dé fòrm an volim, an rélyèf, swé an ronn-bòs(èstatiyèr), an ro-rélyèf, an ba-rélyèf, pa modlaj, pa tay dirèk, pa soudir oben asanblaj. Tèrm-an di èskiltir ka dézigné égalman lòbjè ki ka rézilté di sa aktivité.
Puerto Rico
Puerto Rico sa roun téritwè ki pa-enkòporé di Létazini-ya ké roun èstati di commonwealth.
Disan
Disan-an sa roun likid byolojik vital ki ka sirkilé kontinwèlman annan véso sangen-yan ké tchò-a, notaman gras à ponp kardjak-a. Li sa konpozé di roun flwid ki aké, plasma-a, é di milyar di sélil, prensipalman globil rouj-ya, ki ka bay li so koulò.
Sa likid ka transpòrté djòksijenn-an (O2) ké éléman noutritif-ya ki nésésèr pou processus vital di tout tisou-ya di kò, ensi ki déchè, tèl ki djòksid-a di karbonn(CO2) oben déchè-ya ki azoté, bò'd sit-ya d'évakiyasyon (ren, poumon, fwa, entésten).
Edgar Allan Poe
thumb|Markè-palò an novanm 1848, dagéréyotip di W.S. Hartshorn, Providans, Rhode Island.
Chèf di Léta
Oun chèf di Léta sa roun moun ki ka rouprézanté senbolikman kontinwité-a é léjitimité-a di Léta. Patché fonksyon li sa tradisyonèlman rataché : rouprézantasyon ègstèryò, promilgasyon dé lalwa, nonminasyon o ro fonksyon piblik. Soulon péyi-a, li pé fika pli détantò di pouvwar ègzékitif éfèktif, oben o kontrèr pèrsonifyé pouvwè souprenm ègzèrsé an so non pa ròt pésonnalité politik. Lègsprésyon ka vini di laten caput regni, tèt di Léta, isou di Ansyen Réjim, é ka fè donk référans bay oun konsantrasyon di pouvwè.
Katégori:Chèf di Léta
Antikité
An istwè éropéyenn, Antikité ka dézigné péryod di sivilizasyon yan di ékritir otour di lanmè Méditérané, aprè Préistwè, é anvan Mwayen Aj. Majorité di istoryen yan ka estimé ki Antikité a ka koumansé o IVe milénèr av. J.-K. (3500 av. J.-K., 3000 av. J.-K.) ké envansyon di ékritir an Mézopotami é an Éjip, é ka wè so finisman douran grann envazyon érazyenn yan otour di Ve syèk (300 à 600). Dat senbolik sa roulativ à oun sivilizasyon ou oun nasyon. Dépozisyon di dannyé anprò romen d'Oksidan an 476 sa roun répèr koncansyonèl pou Éròp oksidantal, mè ròt born pé sa signifikativ di finisman di monn antik. Andan oun apròch érosantris, Antikité sa souvan rédwi à Antikité gréko-romenn dit Antikité klasik.
Andan Amérik ya, Antikité sa asosyé o sivilizasyon prékolonbyenn, si byen ki li ka koumansé ver 1200 anvan nou lè ké envansyon di sistèm d'ékritir piktogramm-idéyogramm pa Olmèk ya é ka achévé so kò annan koumansman di XVIe syèk ké arivé di Éropéyen yan, donj swivi dirèkman pa Lépòk modern (pa di Mwayen Aj).
Naruhito
Naruhito, ki fèt 23 fevriye 1960 nan Tokyo (Japon), se 126yèm anperè Japon depi 1e me 2019.
Istanbul
Istanbul" oben Istanboul'(an tirk : İstanbul), aplé ofisyèlman jouk an 1930 é istorikman Constantinople, sa pli grann lavil ké métropòl di Tirki é préfèktir-a di provens omonim-an, don li ka tchipé anviron 50 % di sipèrfisi-a mè pli di 97 % di popilasyon-an. Kat zonn istorik di lavil-a sa enskrit asou lis di patrimwann mondjal di Unesco di 1985. Istanbul sa prensipal sant finansyé, komèrsyal é endistriyèl di Tirki mè osi kapital kiltirèl-a di péyi.
Annèks
Katégori:Tirki
Antikité
Wè osi
Katégori:Istwè
Skizofréni
thumb|Tisou brodé pa roun pasyant skizofrenn.
Skizofréni-a sa roun troub psichik disosyatif ki sévèr é kronik ki ka apartni à laklas-a dé troub psikotik é di sistenm nèrvé santrak (don ipofiz-a, « glann métrès » di kò). Sa troub ka aparèt jénéralman o koumansman di laj granmoun-an (ant anviron 15 ké 30 lan). Sasé syantifik-a ka trouvé oun prévalant di 0,4 % asou lavi antché-a é pa 1 % kou sa sité souvan. Kou ròt psikoz-ya, skizofréni-a ka manifèsté so kò pa roun pédi di kontak ké réyalité ké roun anozognozi, ki lé di ki moun-an ki ka an soufri pa gen konsyans di so maladi (antouka pannan péryòd-ya ki aiguës). Sa partikilarité ka randé difisil asèptasyon-an di djagnostik pa moun skizofréni é so adézyo à térapi médikamantéz-a.
Lanng chinwaz
Lanng chinwaz-ya (chinwa senplifyé : 中国语文 ; chinwa tradisyonèl : 中國語文 ; pinyin : zhōnggúo yǔwén) oben lanng sinitik, souvan dézigné annan yé ansanm anba non-an di « chinwa » (中文, zhōngwén), ki ka apartni à fanmi-a dé lanng sino-tibétenn. Annan yé karaktèr pli inivèrsèl-a, nou ka konsidéré lanng-an ki ékrit (文, wén), transandan prounonsyasyon-an dé divèr palé. Lanng palé-a annna so karaktèr pli jénéral-a sa pli souvan aplé hanyu (汉语 [4]), swé « lanng dé Han », menm si ròt group étnik té progrésivman adòpté sa lanng.
Wè osi
Katégori:Lanng
Zimbabwé
Zimbabwé sa roun péy di Lafrik ostral. Anklavé, péy-a sa antouré o sid pa Lafrik di Sid, Botswana à lwès, Mozanbik à lès ké Zanbi-a o nò.
Rémir-Monjoli
Rémir-Monjoli sa roun koumin fransé ki sitchwé annan départman-an di Lagwiyann. Isou di fizyon-an pa dékrè di Rémir é di Monjoli ka konstitchwé atchwèlman oun banlyé rézidansyèl di Kayenn.
So zabitan-yan sa aplé Rémir-Monjolyen-yan.
Sitchwasyon
thumb|An rouj téritwè kouminal-a di Rémir-Monjoli.
Lavil sa fòrmen di ansyen bour-a di Rémir é di kartché di Monjoli. Koumin-an ka posédé di lonng plaj. Senk zilé-ya o larj (zilé-ya di Rémir) ka dépann administrativman di Kayenn. Nò-lès-a di koumin-an sa roun zonn kotché ki bòdé pa loséyan Atlantik-a. Rémir-Monjoli sa délimité, o sid, pa flòv Mayouri-a.
Koumin limitròf-ya ké Rémir-Monjoli sa Matouri à lwès, Roura o sid (vya flòv Mayouri-a) ké Kayenn o nò-lwès. Rémir-Monjoli, Matouri ké Kayenn ka fè pati jéyografikman di Zilé di Kayenn.
Klima
Klima-a sa di tip tropikal é pli èspésifikman ékwatoryal. Toutfwè, di fè di so sitchwasyon an bòdir di loséyan Atlantik-a, lakot-a sa tré vantilé.
Vwè di kouminikasyon ké transpò
Lenfrastigtir-ya di kouminikasyon sa près tout èsklizivman dèstinen à loto-mobil. O lapòrt di Kayenn é konfronté à so pròp dévlopman démografik ensi ki à sa-a dé koumin périférik, Rémir-Monjoli ka sibi dé zankonbman près kotidjen ki sa ésansyèlman lyannen o déplasman donmisil-travay é sa ègzasèrbé pa roun rélativ ensifizans di vwè èstrigtiran.
Répiblik démokratik di Kongo
Not ké référans
Katégori:Lafrik
Rémir-Monjoli
Vwè di kouminikasyon ké transpò
Dégra di koumèrs di Dégra dé Kann, ki nonmen dipi 1e janvyé 2013 « Gran Dégra Maritim di Lagwiyann » sa enplanté asou koumin-an.
Listwè
An 1608, tchèk Annglé ka enstalé yé kò asou roun plato di Mayouri koté li té fika tchwé pa dé Anmérendjen. Lavil-a ké fika fondé an ògtòb 1652 pa mouché Vertaumon, jénéral-adjwen di Konpangni di Pari ké tchèk kolon annan lans di Rémir. An 1653, 300 endjen Galibi ka ataké kolon-yan, ki ka provoké yé dépa. An désanm 1653, Olandé-ya ka pran posésyon di Lagwiyann.
12 sèptanm 1659, David Cohen Nassi ka konkli roun akò ké Konpangni néyèrlandé dé Lenn ògsidantal pou kréyasyon-an di roun vilaj jwif, atè Rémir-Monjoli, ki aplé osi Irmir, asou lakot lwès di zilé-a, koté ka égalman enstalé yé kò dé Gorneyim.
An 1664, lò Fransé-ya rivé atè Kayenn, Néyèrlandé-ya ka randé yé kò san briga mé ka òbténi garanti-a di lib ègzèrsis di yé rélijyon pou jwif-ya. Néyanmwen, dé tchè-ya dé jwif di Rémir-Monjoli, swé anviron 300 moun, ka pati établi yé kò atè Sirinanm. Swésant Fransé ka enstalé yé kò atè Rémir.
Lagtivité-a di koumin-an à sa lépòk sa ésansyèlman agrikòl ké kiltir-a di kann à souk ké laparisyon-an di distiri. Jézwit-ya ka enstalé yé kò lanmenm dipi 1651 é ka dévlopé jouk an 1765, dat di yé lèspilsyon di Lagwiyann, oun rich plantasyon agrikòl, di pli di 1 000 zègta, koté yé ka anplwayé jouk 400 katib enpòrté di Lafrik : bitasyon Loyola, don kaz-a di mèt, ki sitchwé asou flan-an di montangn-an di Rémir, ka sèrvi égalman di sant di séjou pou jézwit-ya ka épwizé pa yé misyon an latè étranjé.
Plita, lékonnonmi agrikòl ka périklité lò di pronmyé labolisyon-an ki tanporèr di katibaj-a an 1794 épi sala, définitiv, di 1848. An 1867, travay-ya di ladigsyon dilo potab di lavil-a di Kayenn, tout pròch, ké fika à pati di lak di Rorota ki niché osen di montangn di Mayouri ki ka sirplonbé bour-a di Rémir. Lalwè-a asou minisipalité-ya di 1879 ka pèrmèt kréyasyon administrativ-a di koumin ké so pronmyé limè, Eugène Pajot, sa éli an 1880. Pronmyé pyèr-a di pronmyé lanméri-a (ki ka abrité dézòrmè bibliyotèk minisipal-a é lofis-a di tourism) ké fika pozé dé lannen plita, 8 sèptanm 1892, dat ki koumémoré pa lafèt kouminal anniyèl-a.
Pannan é apré Ségon Lagèr mondjal-a, lagtivité-ya ké divini maréchè é endistriyèl ké distiri-a di Rorota. Apré départmantalizasyon-an an 1946, koumin-an ka divini roun zonn rézidansyèl, lagtivité riral-ya fika piti piti abandonnen épi distiri-ya ka fronmen.
Kréyasyon-yan di Dégra di koumèrs di Dégra-Dé-Kann an 1969, di santral élègtrik-a an 1983 é di zonn endistriyèl té bay roun nouvèl lélan ékonnonmik pou koumin-an.
Démografi
Lévolisyon-an di nonm di zabitan sa konnèt atravè rousansman-yan di popilasyon-an ki éfègtchwé annan koumin-an dipi 1911, pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon-an di 1946. À pati di 2006, popilasyon légal-ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa Insee. Rousansman-an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl, ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal-ya o kour di roun péryòd di senk lannen. Pou koumin-yan di pli di 10 000 zabitan rousansman-yan té gen lyé chak lannen à laswit-a di roun ankèt pa sondaj opré di roun échantiyon d'adrès ki ka rouprézanté 8 % di yé lojman, kontrèrman à ròt koumin-yan ki ganyen roun rousansman réyèl tout senk lannen-yan.
An 2015, koumin-yan té ka konté 23 976 zabitan, an logmantasyon di 24,36 % pa rapò à 2010 (Lafrans rò Mayòt : +2,44 %).
Lyé ké monnouman
Koumin-an ka posédé rounlo vèstij ki ka témwagné di so pasé tré rich :
Ròch Gravé-ya, ki sitchwé bò'd krik Pavé-a ki òbò di larout dé Laplaj, ka anmòrfrézé aptitid-ya dé Anmérendjen pou gravir-a asou pyèr. Sa pétroglif-ya sa dé désen profon, gravé asou roun roché pa piktaj à lèd-a di roun pèrkitò an pyèr rèd. Li té fika répèrtoryé an 1903 pa François Geay, vwayajò natiralis.
Poliswè-ya, ki bokou asou roché-ya di rivaj dé lapaj. Pli roumarkab-ya ka trouvé yé kò asou laplaj-a di Gosselin é an bòdir di kolin di Montravel.
Srépan di Pascaud, ké so pyèr gravé di lèr pré-kolonbyen.
Sidnè
Sidnè (annglé: Sydney) sa kapital-a di Nouvèl Gales Disid ké pli grann lavil di Lostrali.
Rémir-Monjoli
Lyé ké monnouman
Fò Djanman, klasé monnouman istorik an totalité, Konstrwi an 1849, sa vèstij di péryòd kòlonnyal-a, té ka sèrvi di kantonnman à roun détachman di fiziyé-vòltijò pannan lagèr di 1939-1945.
Bitasyon Loyola, sa bitasyon té fondé pa jézwit-ya an 1668, é abandonnen roun syèk plita. A té pli gran bitasyon di Ansyen Réjim di Lagwiyann. So sipèrfisi té ka fè pli di mil zègta ké pli di senk san katib ki té ka travay laba. Yé té ka prodjwi souk, lanmotché-a di kakao é di kafé di kòlonni, égalman di lendigo é di koton. Sa vèstij té roudékouvèrt an 1988 é ka fè dipi lòbjè di roun mété an valò pou pèrmèt o piblik dékouvèrt di sa sit majò.
Moulen à van di Rémir-Monjoli, Pèrché an pik di kolin-an ki pròch di lotèl di lavil di Rémir, mé antchèrman kaché pa véjétasyon-an, ka drésé so kò roun tour an pyèr di roun moulen à van di 1733. A roun moulen à kann di soukri dé jézwit di Loyola. Dé fouy arkéyolojik té pèrmèt di retrouvé enpozan vèstij di sa soukri.
Bitasyon Vidal, Sa bitasyon ki batizé an 1800, « Bitasyon Mondélice » pa so propriyétèr, négosyan Jean Vidal, té fika roun dé pli gran lèsplwatasyon di lépòk katibajò (pli di 250 katib). Li té bòdé pa krik-a di Kabasou, li-menm prolonjé pa roun piti kannal ki aplé krik fouyé-a, à pati di lakèl ki té ka fè pati di lagtivité koumèrsyal. Lagtivité agrikòl-a té ka arété piti piti pou lésé plas à roun lòrfélina an 1855 ki louvri pa lipè Guyodo.
Wè osi
Katégori:Koumin di Lagwiyann
1566
thumb|Charj di Nikola Šubić Zrinski lò di syèj di Szigetvár, lapentir di Johann Peter Krafft, 1825. 1566 sa roun lannen koumin ki ka koumansé oun mardi.
Azerbaydjan
Azerbaydjan, an form long Répiblik d'Azerbaydjan, (an azéri Azərbaycan é Azərbaycan Respublikası é an ris Азербайджан, Azerbaydzhan é Республика Азербайджан Respublika Azerbaydzhan) sa roun péyi di Kokaz sitchwé asou lign di divizyon ant Léròp ké Lazi.
Claude Monet
Claude Monet, né 14 novanm 1840 até Pari é mouri 5 désanm 1926 (à 86 lan) atè Giverny (Eure), sa roun pent fransé é roun dé fondatò di enprésyonism-an.
Né anba non-an d'Oscar-Claude Monet, o no 45 lari Laffitte atè Paris, li grandi o Havre é sa partikilyèrman asidou o désen. I ka koumansé so karyèr d'artis an réyalizan dé pòrtrè à charj dé notab di lavil-a. An 1859, i ka pati à Pari tanté so chans asou konsèy-a d'Eugène Boudin é gras à lèd-a di so tant.
Not ké référans
Katégori:Personalité
Karbonn
Karbonn-an sa éléman chimik-a di niméro atomik 6 é di senbòl C. I ka posédé trwa izotòp natirèl : 12C, 13C é 14C ; Dé pronmyé-ya sa èstab tandi trwazyenm-an sa radjoaktif di dimi-lavi 5 730 lannen.
Karbonn-an sa éléman-an ki pli léjé du group 14 di tablo péryodik. Kò senp karbonn-an ka prézant plizyò fòrm alotropik don prensipalman grafit-a ké djanman-an. Éléman karbonn-an divèr li konpozé inòrganik kou djòksid-a di karbonn CO2, é roun grann varyété di konpozé òrganik é di polimèr. A éléman-an di baz di tout fòrm-yan di lavi ki konnèt.
Karbonn-an sa 4e éléman-an ki pli abondant annan linivèr-a é 15e ki pli abondant annan krout térès-a.
Slovaki
Slovaki, an form long Répiblik slovak, an slovak Slovensko et Slovenská republika, sa roun péyi sitchwé annan Éròp santral, annan tchò di Éròp kontinantal é à lès di Inyon éropéyenn, don li sa manm dipi 2004.
Katégori:Éròp
Syans di lanatir
Syans di lanatir, oben syans natirèl gen pou òbjè monn natirèl-a.
Sibansanm dé syans di lanatir
Lis pa lòrd alfabétik, pa ègzostiv :
Dichotomi ant syans di lanatir ké syans natirèl
An Frans, apélasyon-an « syans natirèl » ka dézigné jénéralman ansanm-an dé disiplin syantifik ki ka pòrté asou étid-a di lanatir o sans ékolojik oben anvironmantal di tèrm. Ki lé di di « ansanm-an ki fòrmé pa syans-ya di lavi é sa-ya di ékosistèm-a ki pèrmèt éklozyon-an di lavi ». Li ka konprann notaman zooloji-a, botanik-a ké sèrtenn syans di Latè. Di nou jou, sa asòrtiman di syans sa anségné annan laklas-ya di ansègnman primèr anba apélasyon-an « syans natirèl ».
Syans-ya di lanatir sa ensi asosyé à anvironnman byofizik. Séparasyon-an té enstitisyonèlman établi an Frans an 1958, ké aparisyon-an dé lòpsyon « syans di Latè » é « syans byolojik » o sen di agrégasyon-an di syans natirèl.
Lavi kotidyenn
160px|thumb|right|Dronmi. thumb|right|160px|Oun lyé di bitasyon. thumb|right|160px|Gadé télévizyon-an. thumb|right|160px|Ka routrouvé à [[lò di pwent an fen di lajounen.]]
Nosyon-an di lavi kotidjenn-an (oben di kotidjen oben òkò di lavi di touléjou) sa roun laspè fondamantal di aktivité-a dé fika moun-an : fason-an don moun-yan ka aji, ka santi é ka pansé, di roun mannyè jénéral, chak « jou », oben douran roun sik di 24 lò.
Lavi kotidjenn-an dé jan pas j'ai rézimé so kò o obligasyon é o kontrent : pa lègzanp, laplipa dé zak di lavi kotidjenn-an ka fè yé kò di mannyè otomatik.
Isi, konpòrtman partikilyé di roun endividi ki sa gadé annan so lavi di touléjou divèt fika roulativizé pa rapò o latitid ki òbsèrvé.
Kriyòl
An lengwistik, oun kriyòl (créole an fransé, creole an annglé, criollo an èspangnòl, crioulo an potidjé) sa roun lanng ki divini nativ annan roun sosyété, men ki ganyen kou rakaba roun pidjinng. Oun kriyòl sa roun «lanng» (palé natif menm djalèk soulon déba-ya) osi konplègs é osi rich ki ròt lanng nativ. Pakont, oun pidjinng sa roun lanng ki senplifyé, pov é roulativman enstab ki ka sèrvi pou fasilité kouminikasyon-an ant diféran popilasyon-yan. Pidjinng-an ka anmòrfrézé an kriyòl apati di moman ki li sa palé di manyen nativ é pèrmannan pa roun popilasyon. A sa lizaj pèrmannan ki ka anrichi é ka konplègsifyé lanng kriyòl-ya.
Ensi kowabitasyon lengwistik-a di kolon-yan ké yé katib atè Lézanti, Lagwiyann, Lalwizyann épi annan loséyan Endjen-an té bay nésans kriyòl ké lègsik fransé : gwiyannen, lwizyannen é maskaren (bourbonnen). I ka ègzisté patché kriyòl ké baz lègsikal endo-éropéyen, ki osi isou di lanng annglé, potidjé ké néyèrlandé pou sa ki pi répandou, men i ganyen osi ròt ké baz di ròt fanmi di lanng, pa lègzanp kriyòl malé-ya.
thumb|Légsik di palò an kriyòl gwiyannen, ki ka fòrmen kart Lagwiyann.
« Kriyòlizasyon » ké dévlopman di roun kriyòl
Lanng kriyòl-a oben dézignasyon-an di kriyòl pa fika èskliziv atè Lézanti fransé.
Oun kriyòl sa an koumansman roun palé réjyonnal. I ka diféré di roun zilé jouk rounòt san larèl ki prési, trè vivan soulon péryòd-ya, li sa orijinèr di roun anmòrfrézaj di fransé, di annglé, di èspangnòl, di lanng afriken oben di lanng-an di nativ anmériken karayb, menm di ròt lanng di lépòk kolonnyal-a (minoritèr épi konfinen ké èstati di lanng « klandèstin » annan sistenm katibajis ké kolonnyal-a). Kriyòl-a, ki té annan roun pronmyé tan roun pidjinng divini lanng matèrnèl-a di désandan katib-ya é pa lèstansyon di popilasyon-yan di réjyon-an ki konsèrnen. Palò-ya ki anprenté ké lanng di baz, an léfè, té sibi roun ansanm di modifikasyon (fonnétik, sémantik, etc.) ki yé ka bay roun lidantité pròp mé ka lésé yé pafwè roukonnésab pa lokitò-ya di lanng manman-an.
I ka ègzisté plizyò janr di kriyòl. Atè Lézanti fransé, sa mwéyen lengwistik di kouminikasyon ki konstitchwé sokò ké palò di divèrs lorijin men ka posédé roun sentags, roun granmèr ké roun konjigézon asou modèl di lanng di Lafrik di Lwès-a. Atè Laréynyon oben atè zilé Moris, lanpren-yan di sentags-a, granmèr-a ké konjigézon-an di lanng afriken sa an révanch mwen fò ki atè Lézanti fransé.
Kriyòlizasyon-an sa roun dévlopman sosyoétnik ki sa menm bagaj ké dévlopman di pidjinizasyon. Sa dévlopman ka enpliké roun lanng di sipèrèstrat ki ka rouprézanté lanng-an di roun minorité sosyo ékonomikman ki ka donminen, é onmwen roun lanng di sibèstrat ki palé pa roun gran majorité. An léfè, sèrten distengsyon, tankou sosyo étnik ki lengwistik, pa ka diféré dévlopman-yan di kriyòlizasyon ké pidjinizasyon.
Lis di kriyòl
Ké baz lègsikal anlman
Ké baz lègsikal annglé
Ké baz lègsikal arab
Ké baz lègsikal èspangnòl
Ké baz lègsikal fransé
Ké baz lègsikal malé
Ké baz lègsikal néyèrlandé
Ké baz lègsikal potidjé
Lagèr napoléonyenn
thumb
Lagèr napoléonyenn-yan sa séri-a di lagèr ki té lyé lòské Napoléon té ka dirijé Lafrans. Yé sa an parti prolonjman dé lagèr-ya anjandré pa Révolisyon franséz di 1789, é ka douré pannan tout Pronmyé Anpir. I pa ka ègzisté di consensus asou yé pwen di dépar. Sèrten ka konsidéré ki yé koumansé lò jénéral Bonaparte ka pran pouvwar-a, an novanm 1799. Ròt ka prolonjé lagèr-ya di Révolisyon franséz jouk 1802, é ka èstimé ki déklarasyon di lagèr di Rwayom-Ini à Lafrans an 1803, aprè kourt péryòd di lapè ki ka swiv trété-a d'Amiens (1802), sa pwen di dépar dé lagèr napoléonyenn-yan.
Lanng endo-éropéenn
An lengwistik, lanng endo-éropéyenn (aplé ròtfwè lanng endo-jèrmanik, oben òkò lanng scyt) ka fòrmé oun fanmi di lanng étrwatman aparanté, li gen pou lorijin sa ki li sa konsanswèlman konvini di aplé endo-éropéyenn komen-an « don éléman lèksikolojik-ya, mòrfolojik ké sentaksik ka prézanté, pou laplipa d'ant yé, dé rousanblans di natir tèl ki sa lanng-yan pouvé menmen à linité-a ; présipozé-a sa alò ki chak group d'éléman konparé ka prosédé di évolisyon ki ka divèrjé à partir di fòrm orijinèl ki disparèt. »
Wè osi
Katégori:Lanng endo-éropéyenn
Confucius
thumb
Confucius (chinwa semplifyé : 孔子 ; pinyin : Kǒng Zǐ ; Wade : K'ung³-tzu³), né lou 28 sèptanm 551 av. J.-K. koté Zou (陬) é mouri lou 11 mè 479 av. J.-K. à Qufu (曲阜) annan atchwèl provens di Shandong, sa roun filozòf chinwa.
Kari dantè
thumb|Oun dan ki détrwit pa roun kari dantè.
Répiblik santrafrikenn
Répiblik santrafriken, osi aplé Santrafrik, an sango Ködörösêse tî Bêafrîka, sa roun péyi di  Lafrik santral an vwa di dévlopman, don popilasyon-an sa estimé à 4 500 000 zabitan, pou roun siperfisi d'anviron 623 000 km2.
Kari dantè
Kari dantè-a, oben jis kari, maladi enfèktchéz di dan-an, sa roun lézyon di lémay-a, di dantin-an, é/oben di pilp/séman.
Répiblik santrafrikenn
Not ké référans
Katégori:Lafrik
Kari dantè
Istorikman
Kari-a sa maladi ki kourant koté fika moun-an, mè pou laplipa dé ròt manmifè, kari-a ka témwagné di roun santé jénéral ki dégradé é di karans alimantèr.
Disèl (chimi)
An chimi, oun disèl sa roun konpozé yonik ki konpozé di kasyon é d'anyon ki ka fòrmé roun prodjwi nét é san charj nèt. Sa yon-yan pouvé fika osi byen minéral (klorir Cl−) ki òrganik (asétat CH3-COO−) é monoatomik (fliyorir F−) osi byen ki poliatomik (silfat SO42−).
Anyon-yan ki pòrtò di Dé charj négativ oben plis pouvé plus fòrmé dé disèl doub oben trip ; pa lègzanp, sa Dé-ya disèl ki sa trè prézan annan krout térès-a :
Kari dantè
Wè osi
Katégori:Maladi
Syans di lavi é di Latè
Lègsprésyon syans di lavi é di Latè (SLL) sa itilizé annan Sistèm édikatif fransé pou dézigné ansègnman ki gen trè pou byoloji-a, pou jéyoloji-a é o sijè konèks.
Aparèy fotografik
thumb|Oun ilistrasyon di roun aparèy réflèks nimérik ké zoom.
Rou aparèy fotografik (kouraman : aparèy foto) sa roun lòbjè ki ka pèrmèt kaptir-a di gadé di lòbjè réyèl, an Dé dimansyon (fotografi) oben an rélyèf (èstéréyoskopi oben èstéréyofotografi).
Prensip
Oun aparèy fotografik ki ka konpozé so kò omwen di roun chanm nwè, dispozitif don prensip-ya sa konnèt omwen dipi Antikité-a. Ké di roun koté roun ouvèrtir pou fè rantré limyè-a ki émèt pa senn-an à fotografyé di ròt sirfas sansib-a pou an révanch sa limyè.
Annan ka-a pli frékan, roun lòbjèktif sa pozisyonnen o nivo di ouvèrtir-a. Pli souvan-an, i ka kontni roun djafragm ki ka pèrmèt di dozé kantité-a di limyè-a ki ka rantré, ensi ki profondò-a di chan (sa Dé laspè-ya ki sa lyannen). Sèrten lòbjèktif (Dé modèl senp pou amatò oben lòbjèktif katadjoptrik) ki ka itilizé dé ouvèrtir fiks.
Wè osi
Katégori:Optik
Egsplozif
Oun èsplozif sa défini pa roun mélanj di kò sisèptib lò di yé transfòrmasyon, di dégajé an roun tan trè kourt, oun gran volim di gaz porté à rot tanpératir, sa ki ka konstitchwé oun èsplozyon.
Pablo Picasso
right|thumb|300px|Picasso an 1908.
Egsplozif
Istwè
Lapoud pou kannon, sèl èsplozif ki konnèt jouk xviiie syèk, té ka kontni du salpèt, di souf é di charbon di bwa. An 1846, nou ka itilizé fulmicoton-an, di nitrocelluloz-a èstabilizé sentétizé pa Christian Schönbein.
Pablo Picasso
Pablo Ruiz Picasso, né koté Malaga (Èspangn) lou 25 òktòb 1881 é désédé lou 8 avril 1973 koté Mougins (Alpes-Maritimes, Frans), sa roun pent, désinatò é skiltò èspagnòl ki pasé ésansyèl di so lavi an Lafrans.
Egsplozif
Klasifikasyon
Di èsplozyon ki ka rézilté kréyasyon-an di roun fro d'onn di présyon. Vitès-a di sa fron d'onn ka détèrminé klasifikasyon-an dé èsplozif. I ka Dé gran group d'èsplozif :
Pablo Picasso
Artis itilizan tout sipò-ya pou so travay, i ka konsidéré kou fondatò-a di kibism ké Georges Braque é roun konpagnon di lar di souréyalism. Li sa roun dé pli enpòrtan artis di xxe syèk, pa so apòr tèknik é fòrmèl ki pa so priz di pozisyon politik.
Egsplozif
Klasifikasyon
Diférans-a ant réjim-yan di déflagrasyon é di détonasyon pa fika toujou senp.
Pablo Picasso
Annèks
Katégori:Personalité
Létoni
Létoni, an form long Répiblik di Létoni, an léton Latvija é Latvijas Republika, sa roun péyi di Léròp di Nò é manm di Linyon éropéyen, sitchwé asou riv oryantal di lanmè Baltik.
Katégori:Léròp
Lavi privé
Lavi privé-a (di laten privatus - séparé di, dépourvi di) sa kapasité-a, pou roun moun oben pou roun group di moun, di izolé so kò afen di protéjé so entéré-ya. Limit-ya di lavi privé-a ensi ki sa ki sa konsidéré kou privé ka diféré soulon group-ya, kiltir-ya é endividi-ya, soulon koutim-yan ké tradisyon-yan byen ki i ka ègzisté toujou oun sèrten tron komen.
Lavi privé-a pouvé pafwè aparanté so kò à anonima-a epi à volonté-a di rété rò di lavi piblik-a. Lò tchèk kichoz sa aplé « privé » pou roun moun, sa kapital signifyé ki jénéralman ki à sa kichoz sa rataché dé santiman èspésyal ké pèrsonèl.
Slovéni
Slovéni, an form long Répiblik di Slovéni, an slovèn Slovenija é Republika Slovenija, sa roun péyi di Éròp santral é manm di Linyon éropéyen. Li sa bordé pa lanmè Adriyatik.
Constantin Ié (amprò romen)
thumb|Boud kolosal di Constantin Ie, bronz ive syèk, mizé di Capitole.
Flavius Valerius Aurelius Constantinus, né atè Naissus an Mési (jòdla Niš an Sèrbi) 27 févriyé 272, sa proklamé 34e anprò romen anba non-an Constantin Ier an 306 pa léjyon-yan di Brétagn (atchwèl sid di Grann Brétagn-an), é mouri 22 mè 337 aprè 31 lan di règn, sa roun figie prépondérant di ive syèk.
Anprò Constantin Ier ka mennen oun politik militèr, rélijyéz é ékonomik profondéman réformatris, ki li ka pèrmèt di réyini anba so inik otorité oun anpir romen afébli é divizé.
Franz Kafka
thumb|Franz Kafka an 1906.
Franz Kafka sa roun markè-palò pragwa di lanng alman é di rélijyon jwiv, né 3 jwiyé 1883 atê Prag é mouri 3 jen 1924 atè Kierling. Li sa konsidéré kou roun dé markè-palò majò di xxe syèk.
Wè osi
Katégori:Personalité
Mèlboun
Mèlboun (annglé: Melbourne) sa kapital-a di Viktoriya, Lostrali.
Syans moun ké sosyal
Syans moun ké sosyal-ya ka formé oun ansanm di disiplin ki ka étidjé divèr laspè di réyalité moun-an asou plan di endividi é asou plan kolèktif.
Définisyon
Syans moun ké sosyal-ya ka rougroupé dé nonbréz disiplin syantifik ki ka sasé à èkspliké dé fénomèn don èksplikasyon-yan pa ka révélé byofizik, mé plito dé enfliyans, dé fè sosyal, di ròt oben di anvironnman asou aksyon-yan, konpòrtman ké atitid moun. So domenn di sasé sa nonbré, li ka alé di jéyografi à psikoloji sosyal-a, an pasan pa lengwistik-a, démografi-a, listwè-a, antropoloji-a oben sosyoloji-a.
Aparèy kardyovaskilèr
Sistenm sangen oben aparèy kardjovaskilèr sa roun tip di sistenm sirkilatwè an sirkwi fronmen ki ka asiré transpò-a di disan di tchò bò'd èstrémité-ya ké divèr lòrgann-yan, é an routour di sa-ya bò'd tchò-a.
Sirkilasyon-an di disan ki ka pèrmèt transpò-a ké échanj entèr-an di roun grann varyété di sibstans byochimik. Li ka pèrmèt di achiminé dé noutriman, di òksijenn-an ké dé lòrmòn o sélil di lòrganism-an. Sa éléman-yan ka provini di tib dijèstif, dé poumon ké dé glann andokrin.
Go (jé)
Go-a sa roun jé di plato orijinèr di Lachin. Li ka opozé Dé advèrsèr ki ka plasé à tour di rol dé pyèr, rèspèktivman nwè ké blanch, asou entèrsèksyon-yan di roun tabliyé ki kadriyé aplé goban. Lòbjèktif-a sa di kontrolé plan-an di jé an konstrwizan dé « téritwar ». Pyèr-ya ki ansèrklé ka divini dé « prizonyé », gagnan sa jouwò-a ki totalizé plis di téritwar é di prizonyé.
Divinité
thumb|250px
Oun divinité, oun déité oben oun bondjé sa roun fika supra natirèl, lòbjè di déférans annan diférant rélijyon. Mo-a divinité sa égalman itilizé pou dézigné lésans-a di sa menm antité-ya, oben kalité di tchèk kichoz di souprenm oben di diven. Soulon Définisyon-yan di psédo-Platon, oun bondjé sa roun « vivan immòrtèl, ki ka sifi so kò à li-menm pou atenn o bònò ; réyalité étèrnèl, koz di byen ».
Lanp ké enkandésans klasik
thumb|Lanp ansyenn ké filaman di karbonn
Lanp ké enkandésans klasik-a, envanté an 1879 pa Joseph Swan é amélyoré pa travay-ya di Thomas Edison, ka prodjwi limyè-a an portan ké enkandésans oun filaman di tungstenn, métal-a ki gen pli ro pwen di fizyon(3 422 °C[1]). À lorijin-an, oun filaman di karbonn té itilizé, mè sa dannyé an sibliman so kò épi an kondansan so kò asou vèr-a di lanp-a, té ka opafisyé asé rapidman vèr-a.
Luminozité-a di roun sours sa fonksyon di flux liminé (an lumen) ki li ka émèt. Éfikasité liminéz-a ka mizouré rapò-a ant flux liminé-a (ki émèt pa sours-a) ké pwisans élèktrik-a(an watt) ki li ka konsomé ; éfikasité liminéz-a ka èsprimé so kò kidonk an lumen pa watt (lm/W).
Friedrich Nietzsche
thumb
Friedrich Wilhelm Nietzsche (prounonsé [ˈfʁiːdʁɪç ˈvɪlhɛlm ˈniːt͡sʃə], souvan fransizé an [nit͡ʃ ]) sa roun filològ, filozòf, powèt, pyanis é konpozitò alman né 15 òktòb 1844 atè Röcken, an Prusse, é mouri 25 out 1900 atè Weimar, an Almagn.
Òv-a di Nietzsche sa ésansyèlman oun jénéyaloji kritik di kiltir ògsidantal modèrn-an é di ansanm di so valò moral-ya (isou di entèrprétasyon krétchen di monn), politik (démokrasi-a, égalitarism-a), filozofi (platonism-a, mè soutou sokratism-a, ké tout fòrm-yan di djwalism métafizik) é rélijyéz (kristchanism-a ké bouddhism-a).
Wè osi
Katégori:Filozòf
Fromaj
thumb|Moso di fromaj.
Fromaj-a sa roun aliman ki obténi à partir di dilèt kouagilé oben dé prodjwi létché, kou angou, épi di roun égoutaj swivi oben pa di fèrmantasyon ké évantchwèlman di afinaj (fromaj afiné). Fromaj-a sa fabriké à partir di dilèt di vach prensipalman, mè osi di brébi, di chèv, di bouflonn ou ròt manmifè.
Karayb
Karayb-ya (égalman nomé Karayb-a, lèspas karayb, oben òkò lèspas dé Karayb) sa roun réjyon di glòb ki ka korèsponn o basen ki ka vèrsé di lanmè dé Karayib. Nou ka kalifyé yé pafwè di « Méditérannen-an di Nouvèl Monn ». Karayb-ya sa roun anba-ansanm di kontinan anmériken.
Jéyografi
Karayib ka sitchwé so kò annan oun klima tropikal cho sa ki ka enkli oun sézon di lapli é oun sézon sèch don sa parti di glòb gen oun tanpératir ki ka varyé ant 25 °C é 32 °C tout o long di lannen. Karayib-ya ka konprann ésansyelman lark antiyè formé pa Grann Zantiy ké Piti Zantiy.
Téritwè ensilèr dé Karayb
thumb| kart dé diférant zil dé Zantiy
Téritwar ensilèr modern
Karayib ka réparti so kò an 14 Léta souvren ké 17 dépandans.
Létchopi
thumb|Kart di Létchopi. Létchopi, an fòrm lonng Répiblik démokratik fédéral di Létchopi, an anmarik Ītyōṗṗyā, ኢትዮጵያ ké ye-Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dīmōkrāsīyāwī Rīpeblīk, የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ, sa roun Léta di Kòrn-an di Lafrik. Létchopi ganyen frontchè ké Léritré (ansyen provens), Sonmali, Soudan, Soudan di Sid, Kénya épi répiblik di Djibouti. Dipi lendépandans-a di Léritré an 1993, Létchopi pa gen laksè ké lanmè. Péy-a sa roun di 5 pli rich péy di Lafrik.
Karayb
Léta souvren
Dépandans
Létchopi
Dézyenm péy di kontinan grémési so popilasyon, dèyè Nijérya, ké 108 386 391 zabitan, Létchopi sa nòvyenm péy di Lafrik pa so sipèrfisi (1 127 127 km2). Laplipa di so téritwè konstitchwé di rot plato, ki ka étann yékò di déprésyon di Dannakil bò −120 m jouk pik annéjé di mon Ras Dashan bò 4 543 m, péy-a ka posédé roun anvironnman tré divèrsifyé ki travèrsé pa sis zonn klimatik. Kapital-a Adis Abéba, sitchwé bò 2 400 m di laltitid, sa senkyenm kapital-a ki pi élvé annan monn-an.