cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sen-Laurent-di-Maronni
Gastronnonmi
Gastronnonmi gwiyannen atè Senloran sa rich dé diféran kiltir ki ka mélanjé yé kò an Lagwiyàn, réstoran chinwè ka kotwéyé réstoran kriyòl. Orijinèlman, li ka mélé tchwizinn kriyòl, bouchinenngé ké anmérendjen.
Patrimwann anvironnmantal
thumb|Chit Voltaire thumb|Lépav di Edith Cavell ki divini roun zilé.
Chit Voltaire, sa agsésib apré 73 kilomèt di pis, épi oun lèr é dimi di march atravè danbwa anmanzonnyen-an. Yé ka parkouri 200 mèt asou roun dénivelé di 35 mèt. Asou plas oun fèrm lobèrj ka propozé jit-a é kouvèrt. Bèrj-ya di Maronni sa agsésib di lavil-a. I gen roun jarden pou timoun à progsimité é posibilité-a di dégisté douji lokal, krép oben laglas. Régar enprénab asou lépav-a di roun bato di marchann britannik-a ki échwé 19 désanm 1925-a é ki divini roun zilé.
Wè osi
Katégori:Koumin di Lagwiyann
Tèknoloji
thumb|Annan ségon lanmotché-a di XXe syèk, mounité-a té atenn métriz tèknolojik nésésèr pou kité pou pronmyé fwè-a lasirfas di glòb é lansé yékò bay konkèt-a di lèspas.
Tèknoloji-a sa létid dé zouti ké tèknik. Tèrm-an ka dézignen tousa ki pouvé fika akoz dé divèrs péryòd istorik asou léta di lar an matchèr di zouti é di savwè-fè. I ka enkli lar, lartizannan, métché-ya, syans apliké-ya ké évantchwèlman konnésans-ya.
Pa ègstansyon, i ka dézigné sistenm oben métòd di lòrgannizasyon ki ka pèrmèt tèl oben tèl tèknoloji, ensi ki tout domenn-yan di létid ké prodjwi-ya ki an ka rézilté.
Sen Pierre ké Miquelon
Sen Pierre ké Miquelon, (an fransè Saint-Pierre-et-Miquelon) sa roun archipèl fransè di Lanmérik di Nò sitchwé andan loséyan Atlantik nò, o sid di lil kannandjen di Terre-Neuve.
Homo sapiens
thumb|Oun [[wonm ké oun fanm di étni Akha an Taylann.]]
Homo sapiens (« wonm savan »), kominéman aplé Wonm modèrn, « Wonm », « Wonm anatomikman modèrn », « moun », sa oun lèspès di primat ki aparèt i té gen anviron 315 000 lan é ki ka apartni a fanmi-a dé hominidé. Li sa sèl rouprézantan atchwèl di janr Homo, ròt lèspès-ya, di oun kenzenn, té étent.
Niels Bohr
thumb|Bohr an 1922. Niels Henrik David Bohr (7 òktòb 1885 atè Copenhague, Dannmark - 18 novanm 1962 atè Copenhague) sa roun fizisyen danwa. Li sa soutou konnèt pou so apò à édifikasyon-an di mékanik kantik-a, pou lakèl li rousouvri di nonbré lonò. Li sa notaman loréya di pri Nobel di fizik di 1922.
Lis di endikatif téléfonik entèrnasyonal pa péyi
Oun endikatif téléfonik entèrnasyonal sa roun préfiks téléfonik itilizé andan niméro di téléfonn dé péyi ou dé réjyon manm di Inyon entèrnasyonal di télékonminikasyon. Endikatif ka endiké péyi-a où propriyétèr di niméro ka trouvé so kò.
Papouazi oksidantal
Papouazi oksidantal, an endonézyen Papua Barat, sa roun provens d'Endonézi sitchwé annan parti ègstrèm-oksidantal di Nouvèl-Giné ki ka roukouvri tout pénensil dit Vogelkop (« tèt di zozo ») ké zil anvironant.
Markè-palò
thumb|Mwann ki ka travay annan oun ékritwar.
Oun markè-palò oben ékriven sa roun moun ki sa abil annan lar di marké oben òkò ki ka rédijé dé zouvraj litérèr. Nou pouvé osi itilizé tèrm-a di wonm oben fanm di lèt.
Pronmyé markè-palò, désandan dé skrib
Étimolojikman, lèskriven ki ka aparèt o XIIe syèk sa désandan-an dirèk di skrib. Li ka fika démenm di so fonksyon, ki ka konsisté à mété pa ékri oben roukopyé sa ki ròt lé transmèt. O koumansman di xiiie syèk, Rutebeuf ka défini li osi kou roun « skrib di so pròp prodiksyon », é annan ségonn parti di xiiie syèk, markè-palò sa osi konprann kou sala ki konpozé dé liv.
Markè-palò di nou jou
Sa konsidéré kou ékriven, sa ki ka pratiké roun métyé roulévan di markaj litérèr é donk partikilyèrman :
Zil Midway
Zil Midway (an hawayen Pihemanu, osi aplé atoll Midway) sa roun atoll di oun siperfisi di 6,2 km2, sitchwé annan loséyan Pasifik nò. Li sitchwé à 2 113 km à lwès-nò-wès di Honolúlú, kapital di léta Daway.
Té
thumb
Té-a sa roun vas gam di bwéson aromatik, goustativ oben dézaltérant, ki obténi pa enfizyon oben pèrkolasyon di dilo asou divèrs préparasyon à partir dé pitit féy ké dé bourjon di pyété, oun tipyébwa à féy pèrsistant orijinèr d'Azi. Sa divèrs bwéson-yan ki akéz pouvé fika pa lègzanp obténi à partir di féy séché (té vèrt) oben divèrsman fèrmanté (té nwè), soulon tradisyon-yan, pòrsyon likid-ya sa bi chod-ya, tchèd oben frèt, an kantité trè varyab, dilwé, fèbman oben fòrtman konsantré, é pafwè adisyoné di divèrs matchè di lorijin véjétal oben zannimo.
Wè osi
Katégori:Bwason
Viêt Nam
Viêt Nam, Viet Nam, Vietnam ou Viêtnam, an form long Répiblik sosyalis di Viêt Nam, an vietnamyen Việt Nam é Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, sa roun péyi di Azi di Sidès sitchwé à lès di pénensoul endichinwaz.
Maripasoula
Maripasoula sa roun koumin fransé, annan départman-an di Lagwiyann, annan tchò di Park anmanzonnyen di Lagwiyann.
Ké roun sipèrfisi di 18 360 km2, a koumin-an ki pli étandou-a di Lafrans, divan Réjina (12 130 km2) ké Kanmopi (10 030 km2) : so étandou sa roun fwè é dimi sa di réjyon Zilé-di-Lafrans-a é ka dépasé sa-a di Réjyon walon-an. Pli di 90% di so sirfas ka fè pati di Park anmanzonnyen di Lagwiyann. Asou égalman koumin-an ki mwen danséman péplé di Lafrans. 99,9% di so téritwè sa tchipé pa danbwa vyèrj anmanzonnyen-an. Li sa frontalyé di Sirinanm é di Brézil.
Li sa péplé majoritèrman di moun ki isou di zétni Aloukou (oben Bonni). Nou ka trouvé égalman dé Anmérendjen, dé Kriyòl, dé Sirinanmen ké dé Brézilyen.
Jéyografi
thumb|An rouj téritwè kouminal-a di Maripasoula.
Lokalizasyon
Koumin-an ka sitchwé so kò atè Lagwiyàn asou kontinan-an sid-anmériken-an. So pwen kilminan sa montangn Bellevue di l'Inini, à 851 mèt di laltitid. A koumin-an ki pli étandou-a di Lafrans, ensi ki roun dé mwen danséman péplé. À tit di konparézon, koumin-an sa di tay konparab à ansyen réjyon-an Ba-Normandi. So sipèrfisi ka rouprézanté anviron 21,2 % di sa-a di Lagwiyann, swé 18 360 km2.
Enpé o sid di bour di Maripa-Soula ka trouvé so kò vilaj anmérendjen-yan d'Antékoum-Pata, d'Élaé, di Pidima, di Kayodé é di Talhuen, Twenke, ki sitchwé an zonn ké lagsé régmanté.
Klima
Klima sa di tip ékwatoryal (Af annan klasifikasyon-an di Köppen) pannan tout lannen-an. Maripasoula ka anréjistré oun konstans klimatik ki roumarkab, ké roun tanpératir mwéyen anniyèl di 26,1°C, oun lanplitid mwéyen anniyèl di rounso 1°C, dé rékò manswèl mwéyen di chalò an ògtòb (tanpératir mwéyen di 26,7°C) é di fréchò an janvyé (tanpératir mwéyen di 25,6°C).
Lidrografi
Kour dilo (lafliyan di Lawa ki ka divini pli an laval Maronni-a)
Vwè di kouminikasyon ké transpò
Laérodronm di Maripa-Soula sa sitchwé à 3,5 km o nò di sant-vil di Maripasoula. Konpangni Air Guyane ka asiré laba plizyò rotasyon pa jou ki ka pèrmèt di roulyannen Kayenn, Senloran di Maronni, Gran Santi ké Sayil. I enposib di alé di Kayenn à Maripa-Soula pa vwè térès, sa ki ka bay roun enpòrtans tout partikilyé à sa lyézon aéryen-yan.
Li sa égalman posib di roujwenn koumin-yan di Gran-Santi, Apatou oben Sen-Laurent-di-Maronni an désandan flòv Maronni-a.
Oun pis an latè di anviron 30 km té anménajé pou pèrmèt di lyannen Maripasoula à Papaychton pa vwè térès.
Démografi
Lévolisyon-an di nonm di zabitan sa konnèt atravè rousansman-yan di popilasyon-an ki éfègtchwé annan koumin-an dipi 1961, pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon-an di 1946. À pati di 2006, popilasyon légal-ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa Insee-a. Rousansman-an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl, ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal-ya o kour di roun péryòd di senk lannen. Pou koumin-yan di mwen di 10 000 zabitan, oun zankèt di rousansman ki ka poté asou tout popilasyon-an fika réyalizé tout senk lannen-yan, popilasyon légal-ya dé lannen lentèrmédjèr ki fika kant à li èstimen pa entèrpolasyon oben èstrapolasyon. Pou koumin-an, pronmyé rousansman ègzostif ki ka antré annan kad-a di nouvèl dispozitif té réyalizé an 2004.
Wè osi
Katégori:Koumin di Lagwiyann
Boudism
thumb|Oun èstati di Bouddha o Viêt Nam
Bouddhism-an sa, soulon mannyè di wè ògsidantal, oun rélijyon (notaman oun rélijyon di Léta) oben oun filozofi, oben menm Dé-ya, don lorijin-yan sa an Enn o ve syèk anv. J.-K. à laswit-a di lévèy-a di Siddhartha Gautama é di so ansègnman.
Wè osi
Katégori:Boudism
Konstriksyon
thumb|220px|Lagri sa ésansyèl pou dé travay enpòrtan kou sa grat-syèl. thumb|220px|Konstriksyon an sant-vil ka doumandé dé prékosyon partikilyé an tèrm di jèsyon di risk, dé flux é dé nwizans.
Annan roun projè di batiman oben di travay piblik, konstriksyon-an sa fè-a di asanblé diféran éléman di roun édifices an itilizan dé matéryèl ké dé tèknik apropriyŕ.
Jénéralité
Sa aktivité ka aplé souvan konkour di nonbré aktò ké kò di métché, plis oben mwen èspésyalizé.
An Frans, an partikilyé, otokonstriksyon-an soupannan, otorizé san lèd-a di pyès profésyonèl, à sèrtenn kondisyon (don, pou partikilyé-ya inkman, oun sirfas di mwen di 150 m2). Sa sirfas ka otorizé oun trè gran pousantaj dé konstriksyon endividjwèl oto-réyalizé san architèk. Projè-ya sa soupannan, jénéralman konsouvwè é mennen pa roun « mèt d'òv » (architèk, biro d'étid), pou kont-a di kliyan, aplé « mèt d'ouvraj ».
Nijèr
Nijèr, an fòrm lonng Répiblik di Nijèr, sa roun péyi di Lafrik di Lwès èstépik, ki sitchwé ant Laljéri, Bénen, Birkina Faso, Tchad, Libi, Mali é Nijérya. Kapital-a sa Niamey.
Konsyans
Annan roun apròch jénéralis tèl ki pratik-a di filozofi-a, konsyans-a pouvé référé à omwen kat konsèp :
O sans psikolojik, li ka défini so kò kou « rélasyon entéryozé imédjat oben médjat ki roun fika sa kapab d’établi ké monn-an koté ké li-menm ». An sa sans, li sa frékaman rélyé, antrot, o nosyon di konésans, d’émosyon, di ègzistans, d'enstitisyon, di pansé, di psichism, di fénomenn, di sibjèktivité, di sansasyon, é di réflèksité. Li ka korèsponn annan sa kontèks pa lègzanp pou alman-an Bewusstsein é pou anglé-a consciousness.
Boudism theravāda
Theravāda sa roun branch ansyenn di bouddhism hīnayāna isou di lékòl Sthaviravāda. Rélativman konsèrvatris, li sa osi pli pròch di bouddhism primitif ki ròt tradisyon bouddhik-ya ki ka ègzisté. Dòktrin dé Ansyen ka apiyé so kò asou roun kannon rédijé an pāli, nonmen Tipiṭaka, ki ka konprann di nonbré tèks ki bazé asou palò-ya di Bouddha Śākyamūni, ki rékéyi pa so kontanporenn-yan é routranskrit tchèk syèk plita.
Wè osi
Katégori:Boudism
Asyé
thumb|Kab di traksyon|Kab di asyé (trèy di min).|alt=Foto di roun kab anroulé
Sendromm di iminodéfisyans akiz
thumb|Riban rouj, senbòl di lalit-a kont sida-a.
Asyé
Oun asyé sa roun alyaj métalik ki konstitchwé prensipalman di fer é di karbonn (annan dé propòrsyon ki konprann ant 0,02 % é 2 % an lamas pou karbonn-an).
Sendromm di iminodéfisyans akiz
Sendrom d'imminodéfisyans akiz, pli konnèt anba so akronim SIDA, sa roun ansanm di senptom konsékitif pou dèstriksyon-an di sélil di sistenm iminitèr pa virus-a di immunodéfisyans moun (VIM). Sida sa dannyé èstad le di enfèksyon-an o VIH, lòské iminodéfisyans-a sa sévèr. I ka kondjwi à lanmò-a dé swit di maladi opòrtinis. Oun moun malad di sida sa dézigné pa tèrm-an « sidéyen » oben pli rarman « sidatik ».
Asyé
A ésansyèlman tchenbò an karbonn ki ka konféré à alyaj-a propriyété di métal ki nou ka aplé « asyé ». I ka ègzisté ròt métal à baz di fer ki pa sa dé asyé, kou font-ya é féroayaj.
Boudism mahāyāna
thumb|Ké Mahāyāna, Bouddéyité ka miltipliyé so vizaj-ya é so mwayen… Bouddhism mahāyāna sa roun tèrm sanskrit ( महायान ) ki ka signifyé « gran véyikil » (chinwa : 大乘, dàchéng ; japonè : 大乗, daijō ; vietnamyen : Đại Thừa ; coréen : 대승, dae-seung). Bouddhism mahāyāna ka aparèt bò'd koumansman-an di nou lè annan Nò di Enn é annan Anpir kouchan-an, koté li ka répann rapidement so kò o Tarim é an Lachin, anvan di difizé so kò annan rès-a di Ègstrenm-Oryan.
Asénisman
Asénisman-an sa roun démarch ki ka vizé à amélyoré sitchwasyon sanitèr global-a di anvironnman-an annan so diféran konpozan-yan. I ka konprann kolèk-a, trétman-an ké évakiyasyon-an dé déchè likid, dé déchè solid ké dé èskréman.
Zil Norfolk
Zilé Nòrfòlk (an norfuk : Norfuk Aylen) sa roun téritwè ostralyen.
Jéyografi
thumb|Kart di Zil Norfolk.
Zil Norfolk ka sitchwé so kò annan loséyan Pasifik ant, Nouvèl-Zélann é Nouvèl-Kalédonni, ké roun pozisyon léjèrman eksantré ver kot oksidantal di Lostrali.
Téism
Téyism-an (di grèk theos, bondjé) sa roun konsèpsyon ki ja afirmé ègzistans-a di roun Bondjé ki an menm tan sa pèrsonèl, inik é koz di monn. Téyism-an sa pa nésésèrman rélijyé, sof annan ka-ya koté rélasyon-an di Wonm-an ké Bondjé ka pasé pa dé entèrmédjèr (rélijyon-an). Soulon téyism filozofik-a, Bondjé ka réji linivèr-a dirèkman.
Téyism-an sa opozé à atéyism-an. Parmi fòrm-yan di téyism, nou pouvé notaman sité déyism-an (téyism irrélijyé), panantéyism-an, monotéyism-an ké politéyism. É à koté di li (asou pwen di transandans-a) pantéyism-an (pafwè asimilé à roun atéyism).
Zil Pitcairn
Zil Pitcairn, sèl téritwar britanik di lout-lanmè annan loséyan Pasifik, sa roun ansanm di kat zil di roun siperfisi total di 47 km2. A tan ki antité administrativ, so non ofisyèl an anglè sa Pitcairn, Henderson, Ducie and Oeno Islands.
Atchwalité
thumb|Èstidjo dé atchwalité d'Al Jazeera
Hong Kong
Hong Kong (chinwè : 香港 ; pinyin : Xiānggǎng ; Wade : Hsiang¹-kang³ ; kantonnen Jyutping : Hoeng¹gong² ; kantonnen Yale : Hēunggóng ; litéralman : « por o parfen » oben « dégra parfimen »), ofisyèlman Réjyon administrativ èspésyal di Hong Kong Répiblik popilèr di Lachin, sa pi gran é pi péplé di dé réjyon administrativ èspésyal-ya (RAE) di Répiblik popilèr di Lachin (RPL).
Atchwalité
Oun atchwalité, oben roun nouvèl, sa roun enfòrmasyon résant kominiké pa médja-ya. Nou ka palé pli jénéralman di atchwalité-a pou dézigné ansanm-an di sa enfòrmasyon-yan ki résant. A enfòrmasyon-an asou dé évennman nouvèl an kour di déroulman oben ka étann so kò annan lajounen, menm jou-ya ki ka présédé.
Wè osi
Katégori:Médya
Hong Kong
Katégori:Lachin
Nikaragwa
Nikaragwa, an form long Répiblik di Nikaragwa, an espagnol República de Nicaragua, sa roun péyi di Amérik santral.
Nijérya
Nijérya, annan so form long Répiblik fédéral di Nijérya, an annglé  Federal Republic of Nigeria, sa roun péyi di Lafrik di Lwès sitchwé annan golf di Giné. Ké pli di 186 milyon di zabitan an 2016, Nijérya sa péyi pli péplé di Lafrik é sétchenm péy di monn pa so nonm di zabitan.
Péy-a sa égalman oun pwisans ékonnomik enpòrtan di Lafrik. Pwa ékonnomik é démografik di Nijérya fè ki sa nommen kou « Jéyan di Lafrik ».
Katégori:Afrik
Boudism vajrayāna
thumb|Vajrasattva ka tchenbé an lanmen vajra ké kaklòch Vajrayāna (sanskrit : वज्रयान) sa roun fòrm di bouddhism d'orijin endjenn, nonmen osi bouddhism tantrik, don sèrten prensip ka swiv bouddhism mahāyāna. I ka kontni dé éléman sanblab à endouism-an é an partikilyé o shivayism kachmiryen. O Tibet, vajrayāna é bön, rélijyon lokal, sa yé osi enfliyansé yé kò résiprokman.
So non sanskrit ki ka signifyé « véyikil » (yâna) di djanman oben adamantin (vajra). Li sa dékrit pa so pratikan-yan kou endéstriktik-a é briyan kou iltim réyalité-a, oben di « foud », déstriktib di ignorans-a, é vwa di roun rapidité filgirant.
Wè osi
Katégori:Boudism
Télédifizyon
Télédifizyon-an (an anglé : broadcasting; an alman : Rundfunk) sa roun tèknik di transmisyon monodirèksyonèl di signal bò'd roun gran nonm di kliyan.
Télédifizyon-an pouvé fika itilizé pou transmisyon-an di signal analojik oben niméruk, vidéyo, odjo é dé doné asosyé kou télétèks-a.
Prensip jénéral
Oun sit d'émisyon pouvé fika pa résèptò-ya di so zonn di kouvèrtir. Émétò-a sa toujou aktif, ki résèptò-ya sa an fonksyonnman oben pa. Kontrol-a di résèpsyon-an pouvé fika fè à distans gras à dé aparèy di mizour enstalé annan zonn-an di kouvèrtir é mini di dispozitif transmisyon di enfòrmasyon (pa lègzanp, via Entèrnèt).
Wè osi
Katégori:Médya
Atlétism
Atlétism-an sa roun spòr ki ka konpòrté oun ansanm di disiplin rougroupé an kours, so, lansé, épròv konbiné ké march. Lorijin-an di mo atlétism ka vini di grèk « Athlos » ki ja signifyé briga. A lar-a di dépasé pèrfòrmans-an dé advèrsèr an vitès oben an andirans, an distans oben an lotò. Épròv atlétik-ya, endividjwèl oben pa lékip, té varyé ké tan-an é mantalité -ya. Atlétism-an sa roun dé rar spò inivèrsèlman pratiké, ki sa swé annan monn amatò oben o kour di nonbréz konpétisyon di tout nivo. Senplisité-a é pé-a di mwayen nésésèr à so pratik ka èspilké an parti sa siksè. Pronmyé tras di konkour atlétik ka roumonté o sivilizasyon antik. Disiplin-an ka dévlopé so kò o kour dé syèk, dé pronmyé épròv à so kodifikasyon.
Mars (mwa)
thumb|Mars, ègstrè dé Trè Rich Lò di duc di Berry (bò'd 1410-1416 épi lannen 1440). Mars sa trwazyèm mwa di lannen annan kalandriyé julyen ké grégoryen. A osi pronmyé mwa di prentan annan lémisfè nò (ékinòks gen lyé 19, 20 oben 21 mars).
Wè osi
Katégori:Kalandriyé
Moskou
Mòskou (an ris : Москва, Moskva, API : /mɐˈskva/) sa kapital-a di Fédérasyon di Risi é pli grann lavil di Éròp. Mòskou sa sitchwé asou larivyè Moskova. Lavil-a ka sitchwé so kò annan parti éropéyenn-an di Risi é administrativman annan distrik fédéral santral-a. Mòskou gen èstati-a di lavil d'enpòrtans fédéral. Lavil-a sa anklavé annan oblast-a di Mòskou, mè sa administrativman endépandant.
Hubble (téleskop spasyal)
Téléskòp èspasyal Hubble (an anglé Hubble Space Telescope, an abréjé HST) sa roun téléskòp èspasyal ki dévlopé pa NASA-a ké roun partisipasyon di Ajans èspasyal éropéyenn, opérasyonèl dipi 1990. So mirwè di grann tay (2,4 mètr di djamèt), ki ka pèrmèt li di rèstitchwé dé imaj ké roun rézolisyon angilèr entéryò à 0,1 ségonn d'ark ensi ki so kapasité pou òbsèrvé ké lèd-a d'imajò é èspèktroskòp annan enfrarouj pròch-a é iltravyolé-a, ki ja pèrmèt li di sirklasé, pou di nonbré tip d'òbsèrvasyon, enstriman-yan d'òbsèrvasyon, enstriman-yan o sòl ki pli pwisan, andikapé pa prézans-a di latmòsfè térès-a.
Ibn Al-Roumi
Ibn Al-Roumi, oben Abou el-Hassan Ali ben Abbas ar-Roumi, sirnonmen ibn ar-Roumi pas so pè té krétchen, sa roun powèt arab chiite né an 836 é mouri an 896, atè Bagdad.
I ka lésé dèyè li dé lèt ki li té voyé pou so zanmi é oun diwan. Li pédi so pròch é mété so kò à ékri dé powèm koté li ka kritiké sa ki fè li di mal. Épi li mouri anpwazonnen.
Lyen ègstèrn
Katégori:Personalité
Lamizik folk
Lanmizik fòlk-a ka rougroupé oun varyété di janr mizikal ki émèrjé o koumansman di xxe syèk, asosyé à lanmizik tradisyonèl-a. O milyé di xxe syèk, konsidéré dabò kou roun anba-janr di soul-a, oun lanmizik fòlk popilèr ka évoliyé di lanmizik fòlk tradisyonèl. Sa prosédé ka atenn so pik di popilarité annan lannen-yan 1960. Sa nouvèl fòrm di lanmizik sa aplé « lanmizik fòlk » oben « lanmizik fòlk kontanporenn » oben « folk revival music » pou simyé diféransyé. Sa tip di fòlk ka enpliké égalman dé janr di fizyon kou folk rock, electric folk, ké ròt.
Wè osi
Katégori:Lamizik
Téléfonn
thumb|Aktò rouprézantan Alexander Graham Bell ka palé o téléfonn an 1876.
Téléfonn-an sa roun aparèy di kominikasyon inisyalman konsouvwè pou transmèt vwa moun-an é pou kominiké ké distans.
Pou fonksyonnen, téléfonn-an ka nésésité oun enfrastriktir térès oben èspasyal, rézo téléfonik-a. Aprè ki zòt rakòrdé so tèrminal fiks oben ki zòt limen so aparèy mobil, itilizatò-a ki souskri oun abonnman oprè di roun opératò di télékominikasyon pouvé pasé roun apèl téléfonik pou roun dèstinatè égalman rakòrdé an konpozan so niméro atiré, sa ki ka déklanché jénéralman sonnri-a di aparèy-a di dèstinasyon. Si moun-an ka aplé ka asèpté apèl-a, oun konvèrsasyon téléfonik pouvé koumansé.
Nikola Tesla
thumb|Tesla an 1890 (à 34 lan), fotografyé pa Napoléon Sarony.
Nikola Tesla (an sèrb sirilik : Никола Тесла), né 10 jwiyé 1856 atè Smiljan annan Anpir-a d'Otrich (atchwèl Croatie) é mouri 7 janvyé 1943 kot New York, sa roun envantò ké enjényò natiralizé amériken (an 1891) d'orijin sèrb. Li prensipalman évré annan domenn-an di élèktrisité-a, mè té égalman enjényò mékanik.
Lamm (spiritchwalité)
Lam-an (di laten anima, « souf, rèspirasyon ») sa prensip vital-a é èspiritchwèl, imanan oben transandan, ki ka animé kò-a di roun vivan (moun, zannimo, véjétal).
Rouprézantasyon senbolik-ya di lam-an sa nonbréz, ensi ki krwayans-ya à so sijè. Nou ka an trouvé annan laplipa dé sivilizasyon atravè dé konsèpsyon rélijyéz, filozofik, psikolojik oben popilèr. Tèrm-an « lam » sa souvan anplwayé kou sinonim di « lèspri ».
Konsèy jénéral di Lagwiyann
Konsèy jénéral di Lagwiyann sa lasanblé délibéran ègzékitiv-a di départman fransé di Lagwiyann (ki sa égalman roun réjyon fransé ké roun konsèy réjyonnal). Alain Tien-Liong (DVG) prézidan di 2008 à 2015. Li té kréyé an 1946 é ka sigsédé o konséy kolonnyal di Lagwiyann.
O 1e janvyé 2016, Lasanblé di Lagwiyann ka sibsititchwé so kò o konséy jénéral é o Konsèy réjyonnal di Lagwiyann.
Konpozisyon di ègzékitif di Konsèy jénéral
thumb
Wè osi
Katégori:Lagwiyann
Bouji
thumb|Bouji
Bouji-a sa roun lòbjè ki ka sèrvi an jénéral pou ékléré, ki konpozé di roun kò gra (sir) é di roun mèch ki anflanmen.
Lorijin
Douran dé syèk, jonk té itilizé pou fè dé chandèl. Li ka fonn ké prékosyon pou pa abimen mwèl-a, li té tranpé annan lagrès véjétal oben zannimo ki nou ka lésé answit rédi. Nou ka fè li boulé annan boulé-jonk-a. An Ògsidan, à parti di Mwayen Laj chandèl-a ka rivalizé ké lanp à lwil. Sa dannyé pou pu li réklanmen oun atansyon konstant : I fo ranpli li régilyèrman, koupé é roumonté mèch-a ki charbonn, ka nétwayé lwil ki ka koulé.
Laljéri
Laljéri (prounonsé [al.ʒe.ˈʁi] ; an arab الجزائ (al-Jazā'ir) ; é arab aljéryen : الدزاير (Dzayer), الجازاير (Djazaïr oben Jazayr) oben لدزاير (Ldzayer) ; an tanmazigt ké tifinag ⴷⵣⴰⵢⵔ (Dzayr)) sa roun péy di Lafrik di Nò ki ka fè pati di Magrèb é, dipi 1962, roun Léta ki nonmen an fòrm lonng répiblik aljéryen démokratik ké popilèr, abréjé an RADP (an arab الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية ; an tanmazigt ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴻⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⴻⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⴷⵣⴰⵢⵔⵉⵜ, Tagduda tamegdayt taɣerfant tadzayrit).
An 2018, popilasyon aljéryen-an sa di 42,2 milyon di zabitan. So kapital, Laljèr, lavil-a ki pli péplé-a di péy sa sitchwé annan Nò-a, asou litoral méditérannéyen. Ké roun sipèrfisi di 2 381 741 km2, a an menm tan pli gran péy-a di Lafrik, di monn arab é di basen méditerranéyen. Li ka patajé pli di 6 385 km di frontchè térès, ké Tinizi-a bò nòlès, Nijèr bò sid lès, Mali-a bò sid lwès, Moritanni-a ké Saaara ògsidantal bò lwès, épi anfen Maròk bò nòlwès.
Jéyografi
thumb|Montangn annéjé an Kabili. thumb|La Tadrart Rouj atè Djannet.
Laljéri-a sa péy-a ki pi étandou di kontinan afriken, men osi di monn arab é di pourtour méditérannéyen, so pati sid ki ka rouprézanté roun fragsyon notab di Saaara.
Tell : plenn litoral ké chenn kotché
Annan Nò-a di péy ké lonng di litoral méditérannéyen, ka étann sokò bann di Tell asou anviron 1 600 km, larj di 80 jouk 190 km. Li sa fòrmen di piti chenn di montangn : masif di Traras, mon di Tessala, Dahra, Djurdjura, masif di Titteri, Babors, mon-yan di Konstanten, anfen djebel Edough. Sa montangn-yan ka konstitchwé pati-a ki pli sèptantriyonnal-a di Latlas tellyen. Pwen kilminan-an di sa ansanm sa mon Lalla Khadîdja, annan sid-a di Djurdjura. Sa pik ka atenn 2 308 mèt di laltitid é sa roukouvri di lannèj pannan livè.
Latlas saaaryen
Latlas saaaryen ka prolonjé Rot Latlas maroken pa mon-yan di Ksour (2 236 mon djebel Aïssa), di djebel Amour (1 977 m bò Touilet Makna), di mon-yan di Ouled Naïl(1 577 m bò djebel Senalfa), di mon-yan di Zab (1 313 m bò djebel Mimouna), anfen pa Lorès annan so pati oryantal. Bò sid di Latlas saaaryen plizyò loazis ka konstitchwé sa ki nonmen « lapòrt di dézè ».
Listwè
thumb|Mozolé di Masinisa. thumb|Medracen, atè Batna, roun di pli ansyen monnouman-yan di Laljéri (300 anv. J.-K.) ; i ka poté non-an di gangan-an di tout Bèrbèr-ya.
Laljéri-a, an rézon di so tradisyon di latè di lakéy ké miltip sivilizasyon ki travèrsé li, té érité di roun listwè ki rich toubonnman ki ka èsprimen sokò ké vèstij di lépòk ki varyé. A konran ki Lafrik, Lanméditérannen, Léròp ké Loryan ka marké di yé lenfliyans èspésifik chiminman istorik-a di Laljéri.
Pronmyé vèstij arkéyolojik ki notab sa di laj prélistorik é ka roumonté bò lépòk néyolitik, kou sa-ya di park nasyonnal di Tasili ki nou ka konsidéré kou mizé ké syèl louvri ki pi étandou annan monn-an.
Kiltir
thumb|Mòské Sidi Boumediene atè Tlemcen.
Kiltir aljéryen-an sa tré rich, varyé é tré ansyen, chak réjyon, chak lavil oben lowazis ka konstitchwé roun lèspas kiltirèl partikilyé. Kabili, Aurès, l'Algérois, Rot plato, valé di Mzab, Gourara, Hoggar, Saoura, Loranni sa chaken dé réjyon ké dé partikilarité kiltirèl é pafwè lengwistik.
Pronmyé mannifèstasyon kiltirèl asou téritwè-a di Laljéri atchwèl sa vyé di milyé di lannen, tèl fasinan témwangnaj di lar ripès di Tasili n'Ajjer, é pa tout bèl lédifis ki érijé toupannan listwè di sa bèl péy, ki ka rivé ké lartizanna ki toujou tré prézan épi richisim. Lar aljéryen ka rouflété chapit-ya di listwè ki sa péy pasé ké diféran lenfliyans-ya ki li té gen.
Kòd
Laljéri gen pou kòd :
Voloum
Voloum oben volim, an syans fizik oben matématik, sa roun grandò ki ka mizouré ègstansyon-an di roun lòbjè oben di roun parti di lèspas.
An fizik, volim-an di roun lòbjè ka mizouré « ègstansyon-an annan lèspas fizik » ki li ka posédé andan trwa dirèksyon-yan an menm tan, di menm ki lè di roun figir andan planmizour-a « ègstansyon-an » ki li ka posédé andan Dé dirèksyon-yan an menm tan. An matématik, voloum-an di roun parti di lèspas jéyométrik sa so mizour o sans di téyori-a di mizour-a di Lebesgue.
Larjantin
Larjantin, an fòrm lonng Répiblik arjantin, an èspangnòl Argentina é República Argentina [reˈpuβlika aɾxenˈtina], sa roun péy di Lanmérik di Sid ki ka partajé so frontchè-ya ké Chili à lwès, Bolivi-a o nò-lwès, Paragwé o nò, Brézil-a ké Lourougwé o nò-lès à lès-a, é loséyan Atlantik à lès-a é à èstrenm sid-a.
25 mè 1810, lò di révolisyon di Mè, péy-a pa ka asèpté di fika gouvèlnen pa roun vis-rwè é ka kréyé roun gouvèlman lokal ki ka jouré aléjans pou lirwè-a di Lèspangn. Lendépandans-a sa définitivman akéri 9 jwiyé 1816 atè San Miguel de Tucumán.
So kapital sa Buenos Aires, so lanng nasyonnal sa èspangnòl rioplatense é so lanmonnen sa péso arjantin-an.
Lalwa di mouvman di Newton
thumb|upright=1.25|Dé pronmyé lalwa-ya di Newton an laten anban édisyon orijinal di Philosophiae naturalis principia mathematica|Principia Mathematica di 1687.
Larjantin
Rélijyon nasyonnal-a sa katolisism-an.
Lalwa di mouvman di Newton
Lalwa di mouvman di Newton té énonsé annan so ouvraj Philosophiae naturalis principia mathematica an 1687. A anfèt dé prensip ki à baz-a di grann téyori di Newton ki konsèrné mouvman-an dé kò, téyori ki nou ka nonmen jòdla mékanik newtonyenn oben òkò mékanik klasik. À sa lalwa jénéral di mouvman ki fondé an partikilyé asou di rélativité dé mouvman, Newton té ajouté lalwa di gravitasyon inivèrsèl-a ka pèrmèt d'entèrprété osi byen chit-a dé kò ki mouvman-an di Lalin-an otour di Latè-a.
Larjantin
Larjantin-an ka fè parti dé péy di Konn Sid é parmi péy-a di Lanmérik laten, li sa sa-a koté kiltir éropéyen-an sa pli afirmen-an. Larjantin-an sa roun dé péy ki pli dévlopé-ya di kont latino-anmériken. Péy-a sa égalman trwézyenm pwisans ékonnonmik-a di Lanmérik laten apré Brézil-a ké Mègsik-a, ki sa swé an PIB nonminal oben à parité di pouvwè di lacha (PPL).
Lorijin di non
Tèrm-an Argentina sa atèsté pou pronmyé fwè-a asou roun kart vénisyen di 1536.
Asou roun kart drésé an 1840 pa jéyograf fransé-a Antoine Houzé, non-an Argentine pa ka aparèt é pa fika ranplasé pa « La Plata ».
Non fransé-a Argentine sa isou di so dézignasyon an èspangnòl Argentina. A menm mo ki ladjègtif fransé-a argentine ki ka signifyé « an lajan, lajan », tèrm ki atèsté dipi xiie syèk é dérivé di mo lajan ké lèd-a di sifigs -in.
Soupannan, Argentina pa sa ni roun mo èspangnòl, ni roun mo potidjé. Annéfè annan sa lanng-yan, lajan ka di rèspègtivman so kò plata é prata, ensi ki so dérivé-ya an lajan, plateado, di plata é prateado, di prata. O final Argentina ka roumonté à italyen-an argentina « lajan », non probabman bay pa navigatò vénisyen-yan oben jénwè kou Jean Cabot. I té pitèt primitivman asosyé à terra « latè » oben à costa « lakot », ki divini Argentina, pas sibstantif-a ka souvan éfasé so kò pou so détèrminen annan sa lanng. Lèsprésyon-an Río de la Plata sa so korèspondan èspangnòl ki ka déziyen pli présizéman larivyè-a, li-menm anmòrfwézaj di potidjé Río da Prata.
Boulour
thumb|Boulour di 3enm dégré, lapo ka pran roun kolorasyon blanch, broun oben nwè.
Martin Luther
thumb| Martin Luther an 1528 pa Lucas Cranach Ansyen-an.
Martin Luther, né 10 novanm 1483 atè Eisleben, an Thuringe é mouri 18 févriyé 1546 annan menm lavil-a, sa roun frè augustin téyolijyen, profésò di linivèrsité, inisyatò di protèstantism ŕ réformatò di Légliz-a don lidé- ya ka ègzèrsé oun grann enfliyans asou Réform protestant, ki ké chanjé kour-a di sivilizasyon ògsidantal.
Larjantin
Data jénéral
thumb|Kannyonn di Río Pinturas, Santa Cruz. thumb|Salta
Martin Luther
Préokipé pa késyon-an di sali, fas à angwas-a di lanmò-a annan ro Mwayen Laj, i ka dékouvri la fòs libératris-a di lafwa-a an Jézi rousouvè atravè Labib-a annan lépit-a di Paul o Romen.
Boulour
Gravité-a di boulour-a ka dépann di plizyò paramèt : so lokalizasyon, so topografi (oun boulour sirkilèr ké fika toujou grav), so profondò (dégré-a di boulour), étandou-a di sirfas-a ki abdomajé (an pousantaj di sirfas kòporèl total-a) ké ajan kozal-a an késyon.
Larjantin
Data jénéral
Sirfas total-a di Larjantin-an sa réparti di fason-an ki ka swiv (èsèpté Lantargtik) :
Boulour
Oun boulour pouvé fika kozé :
Larjantin
Data jénéral
Larjantin-an sa lonng di 3 700 km di nò o sid é di 1 400 km di lès à lwès. Téritwè-a pouvé fika divizé an kat zonn distenk : plenn fèrtil-ya di la pampa o sant di péy-a, plat péy-a di Patagonni-a o sid (ka étann so kò asou roun gro kar sid di péy (28 %), jouk Latè-a Difé), plenn sèk-a di Gran Chaco o nò é anfen réjyon-an ki tré élvé di kòrdiyèr-a dé Zann à lwès lonng-an di frontchè-a ké Chili-a don mon Aconcagua ka kilminen à 6 960 m.
Pwen kilminan di Larjantin-an — é di Lanmérik — sa mon Aconcagua. Déprésyon-an ki pli profon di Lanmérik, la Laguna del Carbón à 105 mm anba nivèl-a di lanmè-a, ka trouvé osi so kò en Larjantin, annan provens-a di Santa Cruz. Sant jéyografik-a di péy sa lokalizé annan provens-a di La Pampa.
Volkan
thumb|Kratèr ki ka boukannen di Bromo (ségon plan) é Semeru ean éroupsyon (dernyé plan) a Java an [[Endonézi, an jwiyè 2004.]] thumb|Volcan Sarytchev, asou lil Matoua, an éroupsyon.
Larjantin
Data jénéral
Klima-a sa tipik di fasad oryantal-a dé kontinan, nou ka kontré roun klima sibtropikal imid annan nò-a é arid/sibantargtik ki annan èstrenm sid-a di péy.
Volkan
Oun vòlkan sa roun ansanm jéyolojik térès, soumaren oben èstra-térès ki ka rézilté di monté-a di roun magma épi di éripsyon di roun parti di sa magma. Magma-a ka provini di fizyon parsyèl-a di manto é èsèpsyonèlman di krout-a térès-a. Éripsyon-an pouvé manifèsté so kò, di mannyè plis oben mwen konbiné, pa dé émisyon di lav, pa dé émanasyon oben dé èsplozyon di gaz, pa dé projèksyon di tephras, pa dé fénomenn idromagmatik, etc. Lav-ya ka roufrédi é routonbé-ya di tephras ka konstitchwé dé ròch ériptiv ki pouvé akimilé so kò é atenn dé milyé di mèt d'épésò ki ka formé ensi dé montangn oben dé zil.
Larjantin
Klima
An konsidéran sipèrfisi-a di péy, diférans-ya di laltitid (di −100 m à près 7 000 m) é londjò-a di péy (di 22e paralèl sid, ki ka korèsponn annan lémisfè nò-a à lavil-a di La Havane, jouk 55e paralèl sid, ki ka korèsponn annan lémisfè nò-a à Copenhague, Mòskou ké bé-a d'Hudson), roun bidim divèrsité di klima ka kowègzisté annan péy-a.
Lanvironnman
thumb|Kart dé hot-spot di lémisyon di métann di lémisfè sid-a.
Péy-a ka abrité dé péyzaj ké lékosistenm ki tré varyé, an rézon notanman di roun enpòrtan gradjan klimatik. Lékosistenm-an ki donminan sa sa-a di la pampa, ki ka abité roun byodivèrsité orijinal é souvan andémik.
Danbwa-a souvan fòrtman régrésé o profi di bwazman endistriyèl (monnokiltir pafwè) é di lélvaj boven-an é di roun agrikiltir souvan endistriyèl ki ka kontribiyé à degradé sòl-ya. Sid-a di pas sa èspozé à roun logmantasyon dé UV solèr (kansérijenn, mitajenn), ki endjwi pa trou-a di kouch-a d'ozonn, ki pli gran laro di Lantargtik ki laro di Largtik-a.
Dipi lannen-yan 1990, Larjantin-an pédi pli di 22 % di so danbwa-ya.
Lépòk pré-kolonnyal
Oun gran nonm di tribi endijenn té ka péplé Larjantin-an anvan konkèt èspangnòl-a kou Diaguitas, Pampas, Chonks, Qoms, Wichí ("Matacos"), Selknam ("Onas").
Kolonnizasyon èspangnòl
An 1516, Èspangnòl Juan Díaz de Solís ka dékouvri Río de la Plata. Péy-a sa kolonnizé pa Èspangnòl-ya ant xvie é xviie syèk.
Lendépandans
Rounlo mouvman di lopozisyon kont métropòl èspangnòl-a ka aparèt à lob di xixe syèk apré ki yé roupousé anba lenpilsyon-an di Jacques de Liniers, di lorijin fransé, an 1806 é 1807, Dé lèspédisyon militèr annglé, pas Arjantin-yan ka tchenbé rèd à défann sèl kont roun ennmi ròtman simyé armé ki yé é byen désidé à roukolonnizé yé. Dipi 1810 ké révolisyon-an di Mè (25 mè 1810) Arjantin-yan ka divini endépandan di fèt. An 1813 gouvèlman ka boulé an plas piblik enstrouman-yan di tòrtir é 1é mè 1853 ka déklaré labolisyon-an di lèsklavaj-a (soulon Kronnoloji-a di labolisyon-an di lèsklavaj-a).
Digtatir di xxe syèk ké péronnism
thumb|Juan Perón ké so fanm, Eva Duarte de Perón.
Prézidans-a ka sigsédé yé kò ant 1930 ké 1983, mè asou sèz prézidan, onz sa dé militèr é plizyò sa « prézidan de facto » (pa lopozisyon à prézidan-an ki éli). Perón ka fè alò so koumansman annan rot politik-a : lyétnan-kolonnèl titillèr di tchèk sigrétarya di Léta di gouvèlman militèr ki établi an jen 1943, li sa éli prézidan apré finisman-an di Ségon Lagèr mondjal-a. Sala-a ki antrennen laféblisman-an di Lògsidan, Larjantin-an ka divini, bò'd 1950, nòvyenm pwisans ékonnonmik mondjal-a. Apré lagèr-a, patché nazi ka fwi an Larjantin é ayò an Lanmérik laten.
Gouvèlman Kirchner
thumb|Néstor Kirchner é Cristina Fernández de Kirchner, rèspègtivman prézidan di Larjantin-an di 2003 à 2007 é di 2007 à 2015.
Néstor Kirchner ka ègzèrsé fongsyon-an di prézidan di Répiblik arjantin-an di 2003 à 2007. Li ka rounégosyé dèt-a di péy an 2005 (li ka roufizé ranboursman-an di trwè kar dé 100 bilyon di dolar di dèt èstéryò). Li ka jélé tarif énèrjétik é di transpò, é ka tagsé tré fòrtman lenpòrtasyon-yan, li ka roulansé agtivité ékonnonmik-a (+ 50 % an senk lannen) soutni pa dépans piblik-ya, é ka doublé lanmas salaryal-a (di 2003 à 2007). Néstor Kirchner sa désédé an 2010 di roun kriz kardjak.
Gouvèlman Macri
thumb|Mauricio Macri.
An 2015, Mauricio Macri sa éli prézidan.
Atmosfèr térès
thumb|Latmòsfè-a di Latè-a.
Larjantin
Kiltir
thumb|Cabildo de Córdoba asou la Plaza San Martín - nou ka distengé à laryè-plan tour-ya di katédral-a Notre-Dame-de-l'Assomption de Córdoba tout pròch. thumb|Flèr di ceibo, flèr nasyonnal-a di Larjantin-an.
Niméro di téléfonn
thumb|Pavé di nimérotasyon téléfonik
Larjantin
Lanmizik ké dans
Larjantin-an ka posédé tout roun lanmalganm di ritm ki érité é mélanjé pannan de syèk asou ansanm-an di so téritwè. Ensi, kontras-ya ké miltiplisité-a ka karagtérizé lar mizikal-a annan péy-a.
Atmosfèr térès
Latmòfè térès-a sa anvlop gazéz-a ki ka antouré Latè-a ki nou ka aplé lè. Lè sèk ka konpozé so kò di 78,087 % di djazòt, 20,95 % djòksijenn, 0,93 % d'argon, 0,04 % di djoksid di karbonn é dé tras di ròt gaz. Latmòsfè-a ka protéjé Lavi-a asou Latè-a an absòrban réyonnman solèr iltravyolé-a, an réchofan sirfas-a pa rétansyon di chalò (léfè di sèr) é an rédjwizan lékar-ya di tanpératir ant jou-a ké lannwit-a.
Niméro di téléfonn
Oun niméro di téléfonn sa roun swit di chif ou pafwè di lèt (soulon péyi-ya), ki ka idantifyé di mannyè inik oun tèrminal o sen di roun rézo téléfonik, é ki roun apélan divèt konpozé asou so klavyé pou jwenn li.
Télékomann
thumb|Oun télékomann.
Télékomann-an sa roun dispositif, jénéralman di tay rédwit, ki ka servi à an manipilé rounòt à distans, pa kab, enfrarouj, zonn radyo ou Bluetooth.
Atmosfèr térès
Niyaj-ya ki sa likid, pafwè solid, pa sa konsidéré kou dé konstitchwan di latmòsfè. An révanch vapò dilò-a ki kontni annan lè imid ka rouprézanté an mwayenn 0,25 % di lamas total di latmòsfè-a.
Larjantin
Lanmizik ké dans
Parmi lanmizik tradisyonnèl-ya, di tradisyon riral, chacarera, milonga, zamba, gato, cielito sa tré difizé, notanman atravè fèstival-a à di Cosquín, Córdoba, lafèt nasyonnal-ya di fòlklò arjantin. Ensi nou ka konté osi ritm endijenn-yan di souch, tèl ki fanmé  carnavalito-a di Nò di péy, lanmizik mapouch-ya ki partajé ké Chili-a (notanman loncomeo), son gwaranni… Di ròt pa, lenfliyans afriken-an ka atenn près tout ritm nasyonnal-ya, an partikilyé ké litilizasyon-an di bombo ké partikilarité ritmik-a di sèrten lanmizik-ya, kou la chacarera. Di menm, roun ritm karagtéristik dé afrodésandan sa candombe, ki osi tré karagtéristik di Lourougwé.
Litératir
Litératir arjantin-an, di lanng èspangnòl-a, akéri roun véritab lendépandans vizavi di Lèspangn douran xixe syèk-a, é so rouprézantan ki pli sélèb-a, Jorge Luis Borges, ka jwi di roun roukonnésans entèrnasyonnal. Nou pwé osi sité Julio Cortázar, Adolfo Bioy Casares, Victoria Ocampo, Ernesto Sábato, Roberto Arlt, Manuel Mujica Láinez, Héctor Tizón, Abelardo Castillo (en), Leopoldo Marechal, Juan Filloy, Hector Bianciotti, Ricardo Piglia, Alberto Laiseca, Tomás Eloy Martínez, Juan José Saer, César Aira, Angélica Gorodischer é Osvaldo Soriano (parmi pli konnèt-ya).
Tradisyon kilinèr
Larjantin-an ka posédé roun varyété di plat kilinèr tradisyonnèl ki érité di kontré-a dé gran group ki prézan an Lanmérik laten (Italyen, Èspangnòl, endijenn). Ensi, roun gran nonm di plat tipik sa konsonmen tout o lonng di téritwè : pizze, tallarines, empanadas, humitas, tamales, puchero, arroz con leche, mazamorra, ant oun enfinité di ròt plat.
Kod
Larjantin-an gen pou kod :
Motò
thumb|Motò a konbisyon entèrn V6 di lotomobil. thumb|Motò élektrik asenkronn.
Oun motò sa roun aparèy ki ka transfòrmé oun énèrji kèlkonk an énèrji mékanik.
Istorik
Motò-ya ki pli ansyen ka itilizé lafòs-ya natirèl, san ajou di tèknoloji oben près : dé motò ki ka itilizé oun présyon (vwal, moulen à van) ; dé motò à élastik (ark, arbalèt, katapilt à torsyon, òrlòj à résòr) ; dé motò ki ka itilizé gravité-a (rou à lob asou kour dilo oben asou rézèrv dilo, clepsydre, katapilt à kontpwa, tounenbroch à pwa, lòrlòj à pwa).
Pronmyé motò vréman endépandan di lanatir-a, adaptab an sitchwasyon, sa machin à vapò.
Mars (planèt)
thumb|Planèt-a Mars pa kaméra OSIRIS-a di sonn èspasyal-a Rosetta
A roun planèt télirik, kou sa Mercure, Vénus ké Latè-a, anviron dis fwè mwen masiv ki Latè-a mè dis fwè plis masiv ki Lalin-an.
Wè osi
Katégori:Planèt
Nomm
Oun nonm sa roun konsèp ki ka pèrmèt di évaliyé é di konparé dé kantité oben dé rapò di grandò, mè osi d’ordoné dé éléman pa roun nimérotasyon. Souvan ékri à lèd di roun oben plizyò chif, nonm-yan ka entéraji pa byè-a d’opérasyon ki sa rézimé pa dé règ di kalkil. Propriyété-ya di sa rélasyon ant nonm-yan sa lòbjè d’étid di aritmétik-a, ki ka prolonjé so kò ké téyori-a dé nonm.
Motò ké konbistyon entern
Oun motò ké konbisyon entèrn sa roun tip di motò à konbisyon annan lakèl énèrji tèrmik dégajé pa konbisyon-an sa konvèrti an énèrji mékanik à entéryò di motò.
I ka ègzisté Dé gran tip di motò à konbisyon entèrn : motò-ya ka prodjwi roun koup asou roun pyébwa mékanik, é motò à réyaksyon ki ka éjèkté rapidman roun flwid pa roun tiyèr.
Vwa lakté
thumb|Sant di Vwa lakté-a ka aparèt laro di Òbservatwè di Cerro Paranal (réyon-an sa roun zétwèl gid lazè pou téleskòp).
Téléfonn mobil
Oun téléfonn mobil, oben téléfonn pòrtab, oben téléfonn sélilèr sa roun aparèy élèktronik, nòrmalman pòrtatif, ki ofri roun fonksyon di téléfonn mobil.
Vwa lakté
Vwa lakté-a, osi nonmen Galaksi-a(ké roun majiskil), sa roun galaksi èspiral barré don djamèt sa pli souvan-an èstimé ant 100 000 ké 120 000 lannen-limyè. Li ka konprann di 200 à 400 milyar di zétwèl é o minimum 100 milyar di planèt. Li é so kòrtèj di galaksi satélit ka fè parti di Group lokal, li-menm rataché o superamas di Vyèrj-a. Sistenm solèr-a ka sitchwé so kò à anviron 27 000 lannen-limyè di sant di Vwa lakté-a, lakèl sa konstitchwé di roun radjosours konplèks, Sajitèr A (don roun dé konpozant, Sajitèr A*, sa probabman roun trou nwè supermasif).
Obsèrvé di Latè-a, Galaksi-a ka rousanblé à roun bann blanchat. Bann pas Sistenm solèr-a sa sitchwé asou bò di so èstriktir an fòrm di disk.
Téléfonn mobil
An Bèljik, an Nouvèl-Kalédoni é atè Réyinyon-an, tèrm-an « GSM » (pou Global System for Mobile Communications, oun èstandar di kominikasyon di téléfoni mobil) sa kouraman itilizé pou dézigné oun téléfonn mobil. An Swis, nou ka palé kouraman di Natel (National Telefon, mark di Swisscom, di non di ansyen rézo-a di téléfonn mobil Natel pou véyikil-ya). O Kanada frankofonn, tèrm sélilèr-a sa kouraman itilizé.
Boulyé
thumb|Oun boulyé élémantèr sa toujou itilizé o baby-foot. thumb
Boulyé-a sa roun abak (zouti ki ka sèrvi pou kalkilé) fòrmé di roun kad rèktangilèr mini di tij asou lakèl ka koulisé dé boul.
Niyaj
thumb|Niyaj ki ka kontré lamizik. thumb|Stratocumulus perlucidus, wè di oun oublo di avyon.
Boulyé
Katégori
Boulyé-a sa lyannen o sistenm di nimérasyon désimal, mè I ka ègzisté Dé gran katégori di boulyé.
Boulyé an baz 10, pou lakèl chak boul ka rouprézanté, soulon tij-a asou lakèl li ka trouvé so kò, oun inité, oun dizenn, oun santenn… Sa boulyé-ya ka kontré so kò an Éròp ògsidantal é di Lès-a. Désimal-ya ki pouvé osi fika rouprézanté asou pronmyé tij-a. É boulyé-ya an baz altèrné (5, 2) pou lakèl chak tij ka konprann Dé parti : oun parti sipèryò asou lakèl boul-ya ka val 5 inité (oben 5 dizenn, 5 santenn… soulon pozisyon-an di tij-a) é roun parti enféryò asou lakèl boul-ya ka val 1 inité (oben 1 dizenn, 1 santenn… soulon pozisyon-an di tij-a). Sa boulyé-ya ka kontré ésansyèlman an Azi.
Motò a réaksyon
thumb|Oun motò Rolls-Royce RB211 ki ka ékipé sé Boeing 747 di Lufthansa. thumb|Wè frontal di'n motò General Electric GE90 monté asou'n Boeing 777.
Oun motò à réyaksyon sa roun motò ki dèstiné à propilsyon-an di véyikil (majoritèrman aéryen). Prensip-a di baz ka roupozé asou projèksyon-an di roun flwid (gaz oben likid) pa dèyè ; pa réyaksyon, i ka transmété oun pou o véyikil, di fòs égal é di dirèksyon opozé, pa divan.
Rapò pwa/pwisans trè favorab di sa tip di motorizasyon ka ouvè ba li di nonbréz aplikasyon annan sèktò aéronotik é èspasyal, é maren (idrojè).
Vyéyisman
thumb|200px|Hans Baldung Grien : Laj-ya ké lanmò, c. 1540-1543.
Nosyon-an di vyéyisman ka dékri roun oben plizyò modifikasyon fonksyonèl ki ka diminwé progrésivman aptitd-a di roun lòbjè, di roun enfòrmasyon oben di roun lòrganism à asiré so fonksyon-yan.
Annan ka-a di roun lòrganism ki ka viv (fika moun pa lègzanp), laplipa dé sélil ké lòrgann gen roun douré di lavi maksimal jénétikman programé, mè sa processus pouvé fika akséléré pa divèr èstrès ki soubi in utero oben doura lavi-a - ki ka kondjwi pli souvan-an sa lòrganism à pli asiré so ékilib fizyolojik, sa ki ka mennen li à lanmò-a.
Vyann
thumb|upright=2| Diféran tip di vyann.
Vyann-an sa roun aliman ki konstitchwé dé tisou miskilatir di sèrten zannimo, notaman manmifè-ya, zozo-ya, rèptil-ya, mè osi sèrten poson kou réken-yan. Tèrm-an pouvé enkli gras, nèr-ya, ké disan asosyé o tisou, ké andan oun asépsyon pli jénéral abat-ya ké zo-ya (mwèl, kartilaj ka sèrvi osi pou réyalizé préparasyon-yan an jélé, etc.).
Vèr
thumb|Oun boutèy di vèr koloré. thumb|Boutèy an vèr itilizé pou ven.
Nou pouvé distengé dé définisyon di « vèr ». Pronmyé sa définisyon o sans komen : vèr sa roun matéryo oben roun alyaj ki rèd, frajil (ki ka kasé) sa transparan à limyè vizib, ki à baz di oksid di silicium (silis, konstitchwan prensipal di sab) é di fondan : a menm bèt pou vèr sodokalsik itilizé pou vitraj-ya.
Attila
thumb
Attila, né o alantour di 395 annan plenn danubyenn-yan é mouri an mars 453 annan réjyon-an di Tisza annan Lès di Ongri atchwèl, frékaman aplé Attila le Hun, sa souvren-an dé Hun di 434 jouk so lanmò an mars 453. Li sa osi chèf-a di roun anpir tribal konpozé di Hun, Ostrogoth, é Alain ant ròt, asou téritwar-a di Éròp santral é oryantal.
Linyon éropéyen
Prémis di lidé éropéyen (1945-1951)
O landimen di Ségon Lagèr mondjal-a, Léròp-a ka sasé roun mwéyen di konsolidé lapè-a. À laswit-a di Kout di Prag ki ka ranfòrsé pè-a di lèspansyon sovyétik-a, Lafrans, péy-a di Benelux (Bèljik, Péy-Ba ké Ligsanbou) é Rwéyonm-Ini ka siyen 17 mars 1948 trété-a di Brigsèl ki ka prévwè roun Linyon ògsidantal, ki ka enstitchwé oun kolaborasyon an matchè ékonnonmik, sosyal, kiltirèl, é di défans kolègtiv. Sa trété sa konkiransé dipi lannen-an ki ka swiv pa kréyasyon-an di OTAN, véritab lalyans militèr ki ka enkli roun pli gran nonm di péy éropéyen, mè égalman Kannanda-a é Létazini-ya.
Létablisman di KEE (1957-1986)
Trété di Ronm sa siyen 25 mars 1957 : « sis »-ya ka désidé d'aprofondir yé koopérasyon. Donmenn ékonnonmik, mè osi politik é sosyal, sa konsèrnen. Lòbjègtif-a sa d'aboutir ékonnonmikman à roun marché koumen ki ka pèrmèt lib sirkilasyon-an dé moun, dé marchandiz é dé kapital. Kouminoté ékonnonmik éropéyen-an (KEE) sa lantité entèrnasyonnal-a, di tip sipra-nasyonnal, ki enstitchwé pa trété di Ronm. Li ka doté so kò di roun kapasité otonnonm di finansman, ki endépandan di plan Marshall ki mété an plas annan kad-a di Lòrgannizasyon éropéyen-an di koopérasyon ékonnonmik (LEKE). Sa trété ka fondé roun trwézyenm kouminoté éropéyen di roun douré ki endéfini, Kouminoté éropéyen-an di lénèrji atonmik-a (KELA), ant manm di dé ròt kouminoté (CECA orijinèl é nouvèl CEE).
Létablisman di Linyon éropéyen-an (1993-2009)
Trété di Maastricht sa siyen 7 févriyé 1992 é ka antré an vigò 1e novanm 1993. Linyon éropéyen-an ka pran laswit-a di marché koumen é di Kouminoté ékonnonmik éropéyen-an (KEE), ki divini Kouminoté éropéyen (KE) an fizyonnan ké Kouminoté éropéyen-an  di charbon é di lasyé (CECA) ki té ka èspiré an 2002. Li ka marké roun nouvèl zétap annan « prosésis di linyon-an san sès ki pli étrwè ant pèp di Léròp ».
Jéyografi
thumb|Kart topografik di Linyon éropéyen-an.
Linyon éropéyen-an ka sibdivizé so kò an 2 gran ansanm : téritwè kontinantal-a ki sitchwé an Léròp é, an rézon di so pasé kolonnyal, dé téritwè èstra-éropéyen ki réparti asou ansanm-an di glòb (à lésèpsyon di Lazi) : « Réjyon iltrapériférik »(RIP). Soupannan, sèrten téritwè èspasyal de Léta manm ka dispozé di roun èstati dérogatwè ki ka èskli yé di Linyon éropéyen-an : « péy ké téritwè di lout-lanmè ».
Lèspas iltramaren ka karagtérizé so kò pa so étérojénéyté jéyografik. Laplipa de réjyon iltrapériférik (RIP) sa ensilèr, à lésèpsyon-an di Lagwiyann ki ka trouvé so kò asou kontinan sid-anmériken-an. Ròt RIP-ya sa pou lapli o nò di sa réjyon, à lésèpsyon-an di Laréynyon ki ka trouvé so kò annan loséyan Endjen-an. À noté prézans-a di anklav èspangnòl asou kontinan afriken-an — Ceuta ké Melilla, ensi ki ròt piti téritwè — ki ka fè pati di Linyon, kwèki ka dispozé di roun èstati èspésyal.
Administrativman palan, Linyon éropéyen-an ka konpozé so kò di 28 Léta manm ki ganyen chaken yé pròp sibdivizyon téritoryal.
Kiltir
thumb|Lavil-a d'Athènes te fika pronmyé kapital éropéyen-an di kiltir-a.