cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ágastas
An Dara Triúracht
Bhí an Dara Triúracht seo go hiomlán i dtuilleamaí an fhórsa mhíleata, agus níl sé as cosán a rá gur deachtóirí míleata ab ea na triúraithe. Ar an 23ú lá de Mhí na Samhna 43 RC, fuair siad cumhachtaí oifigiúla an deachtóra ón Seanad go ceann cúig bliana. mion|Domus-Augusti D'eisigh siad liostaí fada d'eisreachtaithe—daoine a bhí le cur chun báis a thúisce is a thiocfaí suas leo. Bhí Cicearó ar dhuine acu sin, nó ní cheadódh Antonius dó siúd éalú óna dhíoltas. Maraíodh Cicearó agus tugadh íde uafásach dá chorpán, nó gearradh na lámha de agus cuireadh ar taispeántas sa Róimh iad. Ní raibh Octavianus sásta leis an eisreachtú, ach nuair a socraíodh an scéal, bhí sé ní ba déine ná Antonius féin á chur i gcrích.
Bhí na triúraithe ag súil leis go n-éireoidís saibhir ar na heisreachtuithe, ach ar a laghad, rinne an feachtas géarleanúna an-tanú ar na ciorcail phoblachtánacha sa Seanad, agus chuir na triúraithe daoine de lucht a leanúna féin ina n-áit. Mar sin, chuaigh an poblachtánachas i laige i measc na n-aicmí cumhachta. Dúirt an staraí Ronald Syme, fiú, agus dearcadh criticiúil aige ar Ágastas, gur réabhlóid a bhí i gceist leis an athrú foirne seo. mion|Domus-Augusti Sa bhliain 42 roimh bhreith Chríost, thug Antonius agus Octavianus aghaidh ar an nGréig, áit a raibh Marcus Iunius Brutus agus Caius Cassius Longinus ag slógadh a gcuid saighdiúirí. Chuir na triúraithe cath ar Brutus agus Longinus, agus nuair a briseadh an cath ar an mbeirt sin, bhí poblacht na Róimhe cloíte go héag: ní raibh sí le hathbheochan a thuilleadh. B'é Antonius a thabhaigh an chuid ba mhó den onóir a bhí ag dul leis an mbua seo, agus é ag dearscnamh thar an mbeirt triúraithe eile i gcumhacht.
Impire
Ar 16 Eanáir sa bhliain 27 RC, vótáil Seanad na Róimhe na teidil Augustus nó Ágastas, agus Princeps d'Imperator Caesar Divi Filius a bhronnadh ar Gaius Octavius, céim a mheastar gurb í an t-athrú ó Phoblacht na Róimhe go dtí Impireacht na Róimhe. Leis sin, tháinig coincheap na himpireachta ar an bhfód i smaointeoireacht na hEorpa maidir leis an bpolaitíocht agus an dlí.
Siondróm suaite thocsainigh
Tnáitheadh tobann le turraing agus isliú brú na fola, a tharlaíonn de thoradh ar shaoradh tocsainí in imshruthú na fola de bharr ionfhabhtaithe le stafalacocas. Is annamh a tharlaíonn sé, ach baineann le húsáid stuipéad fíorionsúiteach ag mná, agus tosaíonn an t-ionfhabhtú sa bhfaighin.
Ágastas
Impire
Is é fírinne an scéil nach raibh i socrú 27 RC ach bearta eatramhacha agus mar gheall ar na brúnna a bhí ar Ágastas bréagphoblacht agus an ceannasacht sa stát a bhí aige a thabhairt le chéile, deonaíodh cumhachtaí dlí ní b'fhoirmiúla dó sa bhliain 23RCR, a bhfuil teideal níos fearr acu a bheith mar bhunús leis an gcóras impireachta.
Sa chuntas a thug Ágastas féin ar a shaol poiblí, Res Gestae Divi Augusti, rinne sé tagairt ar na honóracha a bronnadh air sa bhliain 27RCR amháin, gan aon rud a rá faoi na cumhachtaí a tugadh dó ceithre bliana dár gcionn.
" ... tar éis dom na cogaí cathartha a mhúchadh, ó fuair mé ollsmacht ar ghnóthaí stáit d'aon ghuth, thug mé an phoblacht  as mo smacht féin ar láimh do Sheanad agus  pobal na Róimhe. Mar gheall ar an tseirbhís seo tugadh an teideal Ágastas dom de réir foraithne de chuid an tSeanaid ... As sin amach bhí tosaíocht agam ar gach uile dhuine ó thaobh na céimíochta de, ach ní raibh mo chuid cumhachta níos mó ná an méid a bhí ag mo chomhghleacaithe in oifig poiblí ar bith.".
Fuiseog dhébhallach
Is éan í an fhuiseog dhébhallach (Melanocorypha bimaculata). Is baill d'fhine na Alaudidae iad.
Lá Domhanda an Chomhshaoil
As Gaeilge
Seo sliocht as dán ag an Dr Art Hughes do Lá Domhanda an Chomhshaoil. From 'Poem for the World'.
Faithní na mbaill ghiniúna
Loit i bhfoirm cóilise ar an bpéineas, an phit agus/nó mórthimpeall an anais de bharr rófhás na heipideirme. Ionfhabhtú leis an sineánómavíreas is bun leo, díreach cosúil le faithní ar bhaill eile den cholainn. Scaiptear le tadhall gnéasach iad.
Lá Taraimsithe an Domhain
Tarlaíonn Lá Taraimsithe an Domhain (LTD) lá amháin sa bhliain, an lá nuair is ionann tomhailt acmhainní éiceolaíochta na cine daonna an bhliain sin agus an méid a fhéadann an nádúr a dhéanamh i gcaitheamh 12 mhíosa. I bhfocail eile, is é an lá a n-ídíonn 'ár bpáphaicéad' agus a dtosaímid ag fáil iasachta ón bpláinéad.
Coincheap
mion|LTD níos túisce i mbliana (seachas 2020)... ar 28 Iúil sa bhliain 2022, nó taifead nua
Is é Gréasán Domhanda an Lorg Éiceolaíochta, institiúid idirnáisiúnta taighde, a tháinig ar an dáta úd trí na laethanta sa bhliain nach bhfuil sé d’acmhainn ag an Domhan freastal ar lorg éiceolaíoch an chine dhaonna a chuntas.
Tagann an Gréasán ar dháta LTD trí bhithacmhainn an phláinéid a roinnt ar lorg éiceolaíoch an chine dhaonna agus an freagra úd a iolrú faoi 365.
Stair
Rinneadh taraimsiú an bhuiséad acmhainní a thomhas den chéad uair sa bhliain 2006. mion|taraimsiú de ëeir tíre & líon na laetha, 2021, Is i mí Dheireadh Fómhair a thit Lá an Taraimsithe sa bhliain 2006. Ba ar an 13 Lúnasa a thit Lá an Taraimsithe sa bhliain 2015, rud a léiríonn go raibh cúrsaí imithe in olcas in achar an-ghairid, 2006-2015.
Tháinig feabhas ar an scéal san bhliain 2020 (mar gheall ar Covid). Ach sa bhliain 2022, thit an LTD ar 28 Iúil, taifead nua.
An scéal sa bhliain 2022
I ráiteas a d’fhógair an Gréasán sa bhliain 2022, dúradh go n-éilíonn daoine 68% níos mó acmhainní nádúrtha ón phláinéad ná mar a bhfuil sé de chumas aige athnuachan a dhéanamh orthu. Bunaithe ar an dóigh a bhfuil muid ag maireachtáil anois, bheadh 1.9 Domhan de dhíth orainn chun a bheith inmharthana.
Dá mbeadh tíortha uile an Domhain ag maireachtáil mar atá muintir SAM, bheadh 5.1 Domhan ag teastáil uainn. Dá mbeadh an domhan uilig chomh beadaí ó thaobh tomhaltais agus atá Meiriceá naigh bheadh ár gcuid ídithe againn roimh Lá Fhéile Pádraig, an 13 Márta.
Táirgeadh bia an tionscal is déine ar acmhainn na cruinne agus ídíonn sé sin 55% d’acmhainn éiceolaíochta na cruinne.
Úsáidtear 63% de thalamh curaíochta na hEorpa le stoc a thógáil leis an duine a bheathú. Tá an earnáil sin dian ar an gcóras éiceolaíochta mar leagtar crainnte, scriostar an bhithéagsúlacht, cuirtear le gásanna ceaptha teasa agus ídítear cuid mhór uisce.
Christiane Amanpour
Is iriseoir Briotanach-Iaránach í Christiane Maria Heideh Amanpour CBE a rugadh ar 12 Eanáir 1958 in Ealing, i Sasana. Is í Amanpour an Príomh-óstach Idirnáisiúnta ar CNN agus cuireann sí an clár agallamh i láthair gach oíche do CNN International.
(469306) 1999 CD158
Is é (469306) 1999 CD158 uimhir 92 de réadanna an Ghrianchórais in ord a méid. Tá trastomhas níos lú ná 512 km aige. Tá a fhithis thart ar an ghrian níos sia amach ón ghrian ná fithis Neiptiúin agus tá sé ina bhall den Chrios Cuiper. Is réad tras-Neiptiúnach é agus tá féidearthacht ann gur abhacphláinéad é freisin.
Lus na seabhac
Planda ilbhliantúil atá forleathan, sa leathsféar thuaidh den chuid is mó, is ea lus na seabhac. Na duilleoga iomlán nó domhainfhiaclach, eagraithe go bíseach timpeall ar an ngas nó mar róiséad ag a bhun. Na bláthchinn ina n-aonar nó i gcrobhaingí scaoilte, na bláthóga buí de ghnáth. Atáirgeann an-chuid díobh ó thorthaí a d'fhás gan a bheith toirchithe, agus mar seo faightear an-chuid micrispeiceas scoite, suas le 20,000 díobh, meastar.
Siondróm/teannas réamh-mhíosta
Riocht ina dtarlaíonn siomptóim éagsúla i leith míostraithe a chuireann isteach ar an ngnáthbheatha. Leanann sé ar feadh tréimhsí éagsúla freisin, agus bíonn gnéithe fisiciúla (mar shampla, ceangailteacht, pian sa bholg, plúchadh, codladh suaite) is meabhracha (mar shampla, lasántacht, marbhántacht, dúlagar) leis. Ní thosaíonn sé ag tús an chaithreachais. Ní fios cén fáth a dtarlaíonn sé, ach meastar go dtagann fachtóirí bitheolaíocha, sóisialta is síceolaíocha san áireamh. Úsáidtear síciteiripe, hormóin próigeistéaróin agus drugaí fualbhrostacha chun na siomptóim a mhaolú.
Jimmy Ellis
Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea James Albert Ellis a rugadh ar 24 Feabhra, 1940 i Louisville, Kentucky agus a fuair bás ar an 6 Bealtaine, 2014.
Proteus
Is gealach de Neiptiún é Proteus agus é ina uimhir 93 de réadanna an Ghrianchórais in ord a méid. Tá trastomhas níos lú ná 420 km aige.
Biafra
Ba stát in iarthar na hAfraice a scar ón Nigéir sa bhliain 1967 é Biafra.
Fuair sé a ainm ó Bhiochta Bhiafra atá suite ó dheas ó oirdheisceart na Nigéire agus siar ó Chamarún agus an Ghabúin.
Sa bhliain 1967, d'fhógair cúige Oirthear na Nigéire go raibh neamhspleáchas bainte amach aige, agus thugadar Biafra nó Poblacht Bhiafra orthu féin. Is sa cheantar seo a bhí go leor misinéirí, idir shagairt agus mhná rialta, ag obair. Theip ar an ngluaiseacht agus tar éis dianchogadh, cuireadh deireadh leis an stát nua sa bhliain 1970.
Ba den chine Igbo iad formhór na ndaoine. Bhí sagairt agus easpaig ó Chuallacht an Spioraid Naomh (C.S.Sp) ann ina measc ó thús an chéid sin. Cáil ar chuid acu, an tEaspag Joseph Shanahan (1871–1943) a chaith a shaol ann ó 1902 ina measc. Bhí cuallachtaí eile i measc na dtreibheanna eile sa cheantar — Efik, Ibibio, Annang, Ejagham, Eket, Ibeno agus na hIjaw.
As sin d'éirigh an eagraíocht carthanachta atá fós ar an saol — "Concern".
Boirneo
Is é Boirneo an t-oileán is mó san Áise. Tá Boirneo roinnte idir an Indinéis, an Mhalaeisia, agus Brúiné.
Nadúr
Tá a lán ainmhithe neamhghnácha ann nach bhfaightear áit ar bith eile ar domhan, an t-órang-útan Boirneoch, mar shampla.
Fínéagar
Is éard is fínéagar ann ná tuaslagán aigéid aicéitigh a úsáidtear sa chócaireacht. Is é an fíon is amhábhar don fhínéagar, agus é ag éirí searbh faoi thionchar na mbaictéar. Bíonn timpeall ar 5% aigéad aicéiteach sa ghnáthfhínéagar, agus bíonn sé truaillithe le aigéid orgánacha eile, ar nós aigéad tartarach agus aigéad citreach.
Macadaimia
Is crann síorghlas é an macadaimia a fhásann suas go dtí timpeall 20 m. Géineas Macadamia. Dúchasach don Astráil, agus saothraítear ansin is i Haváí é. Na duilleoga suas le 30 cm ar fhad, lansa-chruthach, leathan os cionn an láir, docht is uaireanta colgach, i bhfáinní de 3-4 cinn. Na bláthanna i spící fada cromtha 2.5 cm ar trastomhas, síogómach le 4 theascán iombhláthanna bánbhuí. Na torthaí glas, agus scoilteann siad chun cnó cruinn inite a nochtadh.
1991 sa scannán
Is liosta é seo d'eachtraí scannánaíochta sa bhliain 1991.
13 Meán Fómhair
Is é an 13 Meán Fómhair an 256ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 257ú lá i mbliain bhisigh. Tá 109 lá fágtha sa bhliain.
Eric Adams
Polaiteoir Meiriceánach is ea Eric Leroy Adams a rugadh ar 3 Meán Fómhair 1960. Iar-phóilín, iaruachtarán Bhuirg Brooklyn, agus 110ú méara Chathair Nua-Eabhrac é.
Chaith Adams breis is 20 bliain leis an bpóilíneacht i gCathair Nua-Eabhrac, ar dtús mar phóilín sa chóras iompair agus ansin mar bhall den NYPD, seirbhís phóilíneachta na cathrach. Chuaigh sé ar scor agus rang captaen bainte amach aige. D'fhreastail sé mar bhall de Sheanad Stát Nua-Eabhrac ó 2006 go 2013, mar ionadaí an 20ú ceantar seanaid i mBrooklyn. I mí na Samhna sa bhliain 2013 toghadh Adams mar Uachtarán Bhuirg Brooklyn agus atoghadh don phost sin é sa bhliain 2017. Eisean an chéad duine de shliocht Afracach sa phost úd.
Ar 17 Samhain 2020, d'fhógair Adams go raibh sé ina iarrthóir ar phost mhéara Chathair Nua-Eabhrac mar bhall den Pháirtí Daonlathach. Bhí sé thiar sna pobalbhreitheanna i dtosach an fheachtais i ndiaidh iarrthóir eile, mar atá Andrew Yang, ach sa deireadh, ar 6 Iúil 2021, bhain Adams an bua sa réamhthoghchán. Sa toghchán ginearálta bhain Adams ollbhua amach ar iarrthóir an Pháirtí Phoblachtaigh, Curtis Sliwa. Go gairid i ndiaidh meán oíche ar 1 Eanáir 2022, ghlac Adams mionn na hoifige mar mhéara Chathair Nua-Eabhrac.
Rinneansaigh
Is oileán in Inse Orc é Rinneansaigh (Béarla: North Ronaldsay; An Lochlannais / An Ioruais : Rinnansey, "Oileán Ninian"). Sa bhliain 2011 bhí 72 duine ina gcónaí anseo.
Jamal Khashoggi
Iriseoir ón Araib Shádach ab ea Jamal Ahmad Khashoggi  (a rugadh ar an 13 Deireadh Fómhair 1958 agus a fuair bás ar an 2 Deireadh Fómhair 2018).
Sionfóinéid
Píosa ceoil siansach, de ghnáth le cuid mhaith gluaiseachtaí ar scála siansa níos lú ná sin, do ghrúpa is lú ná ceolfhoireann iomlán. Sampla an-choitianta is ea Sinfonietta le Janáček (1926). Úsáidtear an téarma freisin do cheolfhoireann aireagail, cosúil le Sionfóinéid Londan a bunaíodh i 1968.
Oliver Tambo
Pearsa mór le rá sa Chomhdháil Náisiúnta Afracach (CNA), agus comhpháirtí dlí le Nelson Mandela, ab ea Oliver Tambo nó O. R. Tambo (27 Deireadh Fómhair 1917 – 24 Aibreán 1993). Chaith Tambo tríocha bliain ar deoraíocht.
Saol
clé|mion|1981 clé|mion|332x332px|1983 Céimí san fhisic agus sa mhatamaitic de chuid Ollscoil Fort Hare (BSc 1941), chuaigh Tambo leis an múinteoireacht ar dtús (HDip 1942). Bhí Tambo, Mandela agus Walter Sisulu i measc glúin nua ceannairí ní ba mhíleataí de chuid an CNA a raibh dlúthbhaint acu leis an dlíodóir agus gníomhaí tarraingteach Anton Lembede (1913-47) a chuir Conradh Óige an CNA ar bun sa bhliain 1944. clé|mion|Aerfort Idirnáisiúnta O. R. Tambo, i Johannesburg Cé go raibh an-rath ar Tambo mar mhúinteoir i Scoil Naomh Pádraig i Johannesburg, d'athraigh teacht i gcumhacht an Pháirtí Náisiúnta sa bhliain 1948 treo a shlí beatha. Ós rud é go raibh ar an ngnáthphobal dul i ngleic leis an gcual reachtanna agus rialachán a bhí ag teastáil leis an gcinedheighilt a chur i bhfeidhm, shocraigh Tambo go ba cheart dó a bheith ina dhlíodóir d'fhonn an fód a sheasamh in aghaidh an réimis nua.
Tar éis dó staidéar a dhéanamh ar an dlí trí chúrsa comhfhreagrais, bhain Tambo cáilíocht amach mar dhlíodóir sa bhliain 1951. An bhliain dár gcionn chuaigh sé i gcomhpháirtíocht le Nelson Mandela, chun an comhlacht 'Mandela agus Tambo' a chur ar bun. Chomh maith leis an dlíodóireacht, bhí an gnólacht ina lárionad le haghaidh shaol polaitiúil, intleachtúil agus cultúrtha dhaoine gorma na hAfraice Theas.
Gníomhaí
Rinneadh ardrúnaí an CNA de Tambo sa bhliain 1955 agus a Leas-Uachtarán sa bhliain 1959. Nuair a cuireadh cosc ar an CNA i mí Aibreáin 1960, thug an ANC ordú do Tambo an Afraic Theas a fhágáil chun páirt a ghlacadh i gceannaireacht ar deoraíocht. clé|mion Ar feadh tríocha bliain ina dhiaidh sin, d'eagraigh Tambo tacaíocht idirnáisiúnta don chath in aghaidh na cinedheighilte, ag lorg smachtbhannaí eacnamaíocha ar an réimeas ach go háirithe. clé|mion|Dealbh bhrád Rinneadh Uachtarán an CNA de sa bhliain 1967 (post a choimeád sé go 1991.) Mar sin, bhí sé ina ardcheannasaí ar Umkhonto we Sizwe (MK), eite mhíleata an ANC.
Chomh maith le freagracht a ghlacadh as oibríochtaí míleata de chuid MK, bhí air díriú ar threascairtí ar chearta an duine laistigh den eagraíocht. Ba é sin ceann de na fáthanna a rinne an CNA athbhreithniú ar an tábhacht a bhainfeadh le cosaintí do chearta an duine san Afraic Theas daonlathach a bheadh ann ina dhiaidh sin.
Filleadh
D'fhill Tambo ar an Afraic Theas sa bhliain 1990 chun rialtas nua a bhunú. Ghlac sé páirt, sa mhéid gurbh fhéidir leis i bhfianaise a dhrochshláinte, in athrú na hAfraice Theas i dtír daonlathach. Chuir sé béim ar an ngá a bhí leis an daonlathas ilpháirtí, le forlámhas an dlí agus le cearta an duine (cearta na mban, cearta na leanaí agus cearta dhaoine LADT san áireamh.)
Bás agus oidhreacht
Bhuail stróc tromchúiseach é ar 23 Aibreán 1993. Fuair sé bás an lá dár gcionn, beagán níos mó ná bliain roimh an sprioc thábhachtach ar dhírigh sé uirthi ar feadh an oiread sin ama, an chéad ollthoghchán daonlathach san Afraic Theas.
Comórtar Tambo trí ainmniú Aerfort Idirnáisiúnta O. R. Tambo, i Johannesburg. clé|mion|51 Alexandra Park Road, Muswell Hill, London N10 2DG
Falacail ubhagánach
Struchtúr taobh istigh d'ubhagán an mhamaigh a fhéadfaidh forbairt ina ubhán aibí le fuascailt síos an t-ubhaducht. Tugtar falacail Graaf uirthi freisin, as an bhfiseolaí Ollannach Reinier de Graaf (1641-1673). I ngach ceann bíonn ginidíncheall bhunúsach, timpeallaithe le cealla eipitéileacha. Ar lá a breithe bíonn 400,000 falacail (falacailí príomhúla ag an staid sin) san ubhagán ag an naíonán baineann, ach ní aibíonn ach 300-400 díobh. Le teacht in oirbhirt is tosú an mhíostraithe, forbraíonn go leor falacailí gach mí, ach scaoileann falacail amháin a ubhán as an ubhagán is amach i gcuas an bhoilg. Taobh thiar den ghníomhaíocht seo, tagann na hubhagáin i bhfeidhm mar fhreagairt ar thál an hormóin fhalacailspreagthaigh (FSH) is an hormóin lúitéinithigh (LH) ag céimeanna ar leith sa timthriall míosta.
The Edwardians (Úrscéal)
Is úrscéal de chuid Vita Sackville-West é The Edwardians (1930) ina cáintear an tsochaí agus béas na linne sin. Déanann sí cuir síos ar bheirt ag teacht in inmhe. Deirtear go bhfuil sé bunaithe ar a hóige féin.
An Scéal
Is iad Sebastian, Diúc Chevron agus a dheirfiúr Viola, príomhcharactéirí na scéile seo. Tá an eastáit faoi stiúr Lucy, máthair na beirte, fad is atá Sebastian faoi aois. Is mac léinn é in Ollscoil Oxford, go dtí gur caitheadh amach é. Bíonn féastaí, airneáil agus ragairne ar siúl go mion minic i dTeach Chevron, eagraithe ag a mháthar agus é féin. Castar fear eachtraíochta orthu, Leonard Anquetil ag cóisir, oíche amháin sa teach agus bíonn tionchar nach beag ag an bhfear seo ar an mbeirt. Bíonn caidreamh rómánsúil ag Sebastian roimh a chinne cailín, a cheaptaí a bheith oiriúnach, a phósadh. Faoi dheireadh éalaíonn sé le Anquetil ar eachtra thar lear.
Teachtaireacht
Cáineadh géar ar saol na n-uaisle, ar a mhí-ionrachais, fhimíneacht agus iarsmaí an saol feodach fós le braith in Sasana ag an tráth.
An Bhurgúin
Is iar-réigiún suite san Fhrainc í an Bhurgúin.
An Leon Beag
Is réaltbhuíon an-doiléir é an Leon Beag atá le feiceáil ar éigean mar thriantán beag idir réaltbhuíonta sofheicthe an Bhéir Mhóir agus an Leoin. Murab ionann is an Leon, níor áirigh Tolamaes an Leon Beag i measc na 48 réaltbhuíon a d'aithin sé sa dara haois; is amhlaidh nach raibh an réaltbhuíon seo ann go dtí gur chruthaigh Johannes Hevelius sa bhliain 1687 í. Is é Leo Minor, a chiallaíonn an leon is lú, an t-ainm Laidine a thugtar ar an Leon Beag.
Príomhghnéithe
Níl mórán le feiceáil ar an réaltbhuíon seo gan teileascóp mór a bheith agat. Níl ach réalt amháin dá cuid níos gile ná an ceathrú méid:
Réada suntasacha domhainspéire
Níl aon réad suntasach domhainspéire ar réaltbhuíon an Leoin Bhig. Is é an ceann is gile ná NGC 3003, réaltra ar méid chomhtháite 11.7m agus ar trastomhas uilleach 5.9 nóiméad stua. Feictear beagnach i dtreo na ciumhaise é.
Stair
Ar mbeith ina réaltbhuíon nua-aimseartha dó, ní bhaineann aon stair ná miotaseolaíocht leis an Leon Beag. Mar atá ráite cheana féin, chruthaigh Johannes Hevelius sa bhliain 1687 é.
Tadhg mac Conchúir
Rí na gConnacht de chlann Uí Bhriúin ba ea Tadhg mac Conchúir (Sean-Ghaeilge Tadg mac Conchobair (bás 900). He was the son of Conchúr mac Taidhg Mhóir (bás 882), iar-rí, ba ea a athair.  Tháinig sé i gcomharbacht ar a dheartháir, Aodh (bás 888).   Síol Muireadhaigh ba ea a mhuintir.  Bhí sé i gcoróin ón mbliain 888 go dtí 900.
Bhí a dheartháir maraithe agus é ag troid in éadan na Lochlannach ar son an Ardrí. Tuairiscítear sna hannála sin bhliain 891 gur chloígh fir thuaisceart na gConnacht, Uí Amalgada de chlann Uí Fiachrach ach go háirithe, airm Lochlannacha agus gur mharaigh a gceannaire.
Bhí na Connachta de ghnáth faire réir Ardríthe Uí Néill high le linn na tréimhse seo. Sa bhliain 897, rinne an tArdrí Flann Sionna (bás 916) ruathar ar an Connachta agus glac sé a ngealltanais. Sa bhliain 899 áfach, rinne na Connachta ionsaí san Iarmhí ach cloíodh iad ag Áth Luain. Nascann Annála na gCeithre Máistrí an ruathar seo le hathbheochan aonach na gConnacht ag Tadhg. Insítear sna hannála gur éag Tadhg an bhliain dár gcionn extenso dolore.
Bhí Cathal mac Taidhg (bás 973) ina rí Chonnacht fosta. Más fíor gur mac le Tadhg é, fuair sé bás trí bliana is seachtó tar éis a athar. Moltar de rogha ar sin gurbh é Cathal mac Taidhg (rí 925-956) mhic Cathail (rí 900-925) mhic Conchúir (rí 872-882) a bhí i gceist.
Lus na páise
Is géineas é Passiflora, ar a dtugtar lusanna na páise nó fíniúnacha na páise freisin, de thart ar 550 speiceas de phlandaí bláthanna, an géineas tíopa na fine Passifloraceae.
Is fíniúnacha teannóg-iompartha den chuid is mó iad, agus toir nó crainn iad cuid acu. Is féidir leo a bheith adhmadach nó luibheach. Táirgeann na bláthanna seo bláthanna rialta agus de ghnáth bláthanna péacacha le Corónacha sainiúla. Tá an bláth peintiméarach agus tagann torthaí neamhoscailteach le go leor síolta orthu agus iad ag aibiú.
Dáileadh
Tá dáileadh pailéathrópaiceach den chuid is mó ag na Passiflora, murab ionann agus a fhine Passifloraceae, a chuimsíonn níos mó speiceas ón Sean-Domhan (mar an ghéineas Adenia). Tá formhór mór na bPassiflora le fáil i Meicsiceo, i Meiriceá Láir agus i Meiriceá Theas, cé go bhfuil ionadaithe breise sna Stáit Aontaithe, in Oirdheisceart na hÁise, agus san Aigéine. Leantar ag aithint speicis nua: mar shampla, ní raibh P. xishuangbannaensis agus P. pardifolia ar eolas ag an bpobal eolaíochta ach ó 2005 agus 2006, faoi seach.
Donncha Ó Dúlaing
Craoltóir de chuid RTÉ ba ea Donncha Ó Dúlaing (15 Márta 1933 – 4 Meán Fómhair 2021) a raibh an-ghean ag an bpobal air. Duine ba ea é 'de ghlúin cheannródaíoch láithreoirí agus iriseoirí a mhúnlaigh an chraoltóireacht seirbhíse poiblí in Éirinn', a dúirt Uachtarán na hÉireann, Mícheál D. Ó hUiginn (bhronn sé dealbh, a coimisiúnaíodh go speisialta, ar Dhonncha Ó Dúlaing in Áras an Uachtaráin in 2014 mar chomhartha aitheantais as a chuid oibre). mion|Dún ar Aill mion|lógó RTÉ (1985–1995)
Saol
B'as Dún ar Aill i dtuaisceart Chorcaí ó dhúchas do Dhonncha Ó Dúlaing.
Chuir sé cláir éagsúla i láthair ar RTÉ ó thús na seascaidí go dtí gur éirigh sé as sa bhliain 2015.
Bhí an-tóir ag an bpobal ar a chlár ceoil 'Fáilte Isteach' agus ar a chlár faeiléireachta 'Highways and Byways' a cuireadh amach ar an raidió agus an teilifís araon.
Fuair sé bás ina aois a ocht mbliana agus ceithre scór. Cailleadh a bhean chéile Vera an tseachtain roimh a bhás féin. Bhí ceithre mhac air. Bhásaigh a iníon sa bhliain 2010.
Agallaimh
Bhí suim ar leith ag Donncha Ó Dúlaing i stair béil agus stairsheanchas an náisiúin. Bhain sé clú amach ar son a chuid agallamh le gnáthmhuintir na tíre. Bhí sé in ann an scéal aonair a shuíomh mar chuid de scéal an phobail i gcoitinne agus a chur in iúl le stíl phaiteanta, shimplí. Cosúil le Studs Terkel ar an taobh eile den Atlantach, cheil an tsimplíocht sin cé chomh snasta is a bhí.
I gcaitheamh na mblianta, chuir Donncha Ó Dúlaing agallamh ar a lán daoine aitheanta chomh maith, mar shampla Éamon de Valera, an Pápa Eoin Pól II, Mick Jagger, Gene Kelly, Siobhán McKenna, Maureen O'Hara, Christy Ring agus John Steinbeck srl.
An Pholainnis
Is í an Pholainnis (język polski, polszczyzna) an teanga is líonmhaire cainteoirí i bhfoghrúpa Iartharach na dteangacha Slavacha. Tá sí á labhairt ag tríocha ocht milliún duine sa Pholainn féin. Thairis sin, tá pobail mhóra de lucht imirce á labhairt sna Stáit Aontaithe, san Fhrainc, sa Ghearmáin, san Astráil agus ina lán tíortha eile. Tá sí á saothrú ag mionlaigh dhúchasacha sa Laitvia, sa Liotuáin, sa Bhealarúis agus san Úcráin. Thairis sin, bíonn intleachtóirí sna tíortha seo á foghlaim agus á húsáid le leas a bhaint as na saothair thaighde a fhoilsítear sa Pholainn agus as Polainnis, nó is minic a bhíonn cúrsaí a dtíortha féin á gcardáil ansin. Teanga thábhachtach is ea an Pholainnis do gach duine a bhíonn ag plé le léann Oirthear na hEorpa. Tríd is tríd, is féidir a mhaíomh go bhfuil an Pholainnis ag seasca milliún duine ar fud an domhain.
Teangacha Gaolmhara
Tá gaol sách dlúth ag an bPolainnis leis an tSeicis, an tSorbais agus an tSlóvaicis, agus í réasúnta intuigthe ag lucht labhartha na dteangacha sin. Mar sin féin, ní hiad seo na teangacha is gaolmhaire léi. Is gnách mionghrúpa na dteangacha Léicíteacha a aithint nó a phostaláidiú i bhfoghrúpa Iartharach na dteangacha Slavacha, agus is iad an Pholainnis, an Chaisiúbais agus an tSlóivintis na teangacha Léicíteacha. Ar an drochuair, ní labhraítear an Chaisiúbais ach faoin tuath agus i gcathracha beaga thart timpeall ar Gdańsk i dtuaisceart na Polainne. Ós rud é go bhfuil sí i síortheagmháil leis an bPolainnis, is gnách le lucht a labhartha chomh maith le Polannaigh eile dearcadh ar an gCaisiúbais mar chanúint de chuid na Polainnise, fág is nach bhfuil na teangeolaithe taobh amuigh den Pholainn ar aon bharúil leo. Maidir leis an tSlóivintis, teanga is ea í atá ag dul in éag, nó fiú básaithe féin. Bhí sí á labhairt i gcúpla sráidbhaile sa Phoimearáin roimh an dara cogadh domhanda. Níor dhearc lucht a labhartha orthu féin mar Shlavaigh, áfach, ach mar Ghearmánaigh a raibh canúint Shlavach á labhairt acu, agus nuair a d'éalaigh siad go dtí an Ghearmáin i ndeireadh an chogaidh, ní raibh aon mhoill orthu dearmad a dhéanamh den teanga. Bhí an tSlóivintis sách gar don Chaisiúbais, agus lucht a labhartha ag tabhairt Leba-Kaschuben orthu féin as Gearmáinis.
Aibítir
A Ą B C Ć D E Ę F G H I J K L Ł M N Ń O Ó P R S Ś T U W Y Z Ż Ź
Fuaimniú
Tá an bhéim ar an dara siolla is deireanaí i ngach focal Polainnise. Níl ach cúpla eisceacht ann, go háirithe focail iasachta ó na teangacha clasaiceacha, ar nós uniwersytet "ollscoil", matematyka "matamaitic", fizyka fisic, agus an bhéim ar an tríú siolla is deireanaí iontu. Thairis sin, tá roinnt mhaith foirmeacha briathair ann ina bhfuil an bhéim ar an tríú siolla is deireanaí chomh maith, toisc nach iarmhíreanna iad na hiarmhíreanna pearsanta sna foirmeacha seo, ach foirmeacha lagaithe den bhriathar úd być "bheith" agus iad curtha le rangabháil an bhriathair. Nó is féidir na hiarmhíreanna seo a dhealú ón mbriathar féin agus a chur leis an chéad fhocal san abairt:
czytaliście "bhí sibh ag léamh" — co czytaliście? nó coście czytali? "cad é a bhí sibh a léamh?
czy czytaliście? nó czyście czytali? "an raibh sibh ag léamh?".
Maidir le prionsabail litrithe na Polainnise, tá siad sách furasta le foghlaim. Níl siad in aon chóngar do bheith chomh casta le litriú an Bhéarla nó na Gaeilge. Tríd síos, seasann gach litir d'aon fhóinéim amháin. Tá eisceachtaí tábhachtacha ann, áfach:
— Is ionann /cz/ an litrithe agus [ʧ], nó /ch/ an Bhéarla. Sa tSeicis, sa tSlóvaicis, sa tSorbais agus i litriú Laidineach na Bílearúisise, úsáidtear an litir úd /č/ leis an bhfuaim seo a chur ar pár.
— Is ionann fuaimniú na litreach úd /ż/ agus fuaimniú an chomhcheangail úd /rz/, nó [ʒ]—is é sin, an leagan glórach de /sh/ an Bhéarla, agus é le cloisteáil san fhocal pleasure, cuir i gcás. Tabhair faoi deara nach bhfuil an /rz/ cosúil le /ř/ na Seicise a thuilleadh. Is léir gurb í an fhuaim chéanna a bhí ann ar dtús, ach cailleadh an difríocht sin sa chaint. Mar sin féin, tá an litriú malartach coimeádta sa Pholainnis nuair atá bunús stairiúil leis, cf. lekarz na Polainnise agus lékař na Seicise—"dochtúir" nó "lia" is brí leis an dá fhocal.
— Tráth den tsaol, ba nós le formhór na bPolannach an litir úd /ł/ a fhuaimniú cosúil le "ll" leathan na Gaeilge, nó an dóigh a bhfuaimníonn an Sasanach an /l/ i bhfocail cosúil le bell nó fill an Bhéarla. Inniu, áfach, ní chloistear an fuaimniú seo ach ag cainteoirí na gcanúintí oirthearacha nó deisceartacha, ó tá tacaíocht acu don fhuaim seo ó theangacha na gcomharsan, ar nós na Slóvaicise agus na hÚcráinise, cuir i gcás. Sa chuid is mó den Pholainn, áfach, is í an fhuaim a bhaintear as an litir seo ná [w], nó /w/ an Bhéarla.
— Maidir le /w/ na Polainnise, áfach, is mar [v] a fhuaimnítear é. Níl gá ná glacadh leis an litir /v/ sa Pholainnis ach sna hiasachtaí is úire ó theangacha coimhthíocha, cosúil le diva ón Iodáilis; nuair a chuirtear iarmhíreanna díochlaonta leis na hiasachtaí seo, is minic a thagann an /w/ in áit an /v/ cheana leis an bhfuaimniú ceart a chinntiú: mówiliśmy o tej wielkiej diwie "bhí muid ag labhairt faoin diva mhór seo".
— Seasann an dá litir úd /ą/ agus /ę/ do ghutaí srónacha. Is ionann /ą/ agus [ɔ̃], cosúil le /on/ na Fraincise. Ar ndóigh, is mar [ɛ̃] (/in/ na Fraincise) a chloistear an litir úd /ę/. Nó sin é an dóigh a bhfuaimnítear iad de réir na teoirice. Go praiticiúil, is dual don dá ghuta shrónacha titim as a chéile le gnáthghuta agus consan srónach a dhéanamh. Mar shampla, is é an fíor-fhuaimniú a bhaintear as an bhfocal ręka ("lámh") ná [rɛŋka]—bheadh sé chomh maith agat é a litriú mar */renka/, mar sin.
— Maidir leis an dá litir úd /i/ agus /y/, is gnách a rá go bhfuil /y/ níos cosúla le /ao/ na Gaeilge, ach le fírinne níl an difríocht fuaime róshoiléir—thar aon rud eile níl sí leath chomh láidir agus an difríocht idir /и/ agus /ы/ na Rúisise. Tá sé i bhfad níos tábhachtaí gur guta caol é an t-/i/, díreach cosúil le gutaí caola na Gaeilge a fhágann blas an charbaill ar an gconsan atá ina n-aice. Úsáidtear an kreska, atá cosúil le síneadh fada na Gaeilge, os cionn litreacha consanacha áirithe: /ć/, /ś/, /ń/, — lena chur in iúl gur consain chaola iad, ach níl gá leis an gkreska ach i ndeireadh an fhocail nó roimh chonsain eile, nó má thagann an guta [i] tar éis an gconsan caol, caolóidh an guta seo é cibé scéal é, agus má thagann guta eile ina dhiaidh, cuirfear an litir /i/ mar shleamhnóg idir an consan caol agus an guta: solidarność [solidarnoɕʨ] "dlúthpháirtíocht", ciocia [ʨoʨa] "aintín", wziąć [vʑɔɲʨ] "tógáil, glacadh, gabháil", weź! [vɛɕ] "tóg! glac! gabh!"
— Cén fáth a bhfuaimnítear an focal weź! mar [vɛɕ]—díreach mar a scríobhfaí mar */weś/ é—agus an litriú ag tabhairt le fios gurb é an ceartfhuaimniú ná [vɛʑ]? Bhuel, caillfidh na consain ghlóracha a nglórú má chuirtear i ndeireadh an fhocail iad. Mar sin, déantar [t] den /d/ agus [k] den /g/ san fhuaimniú freisin, siúd is nach dtaispeántar é sa litriú.
Gramadach
Tá gramadach na Polainnise, tríd síos, sách cosúil le gramadach na dteangacha Slavacha eile, ach is é an rud is suntasaí fúithi ná chomh rialta agus atá sí. Na mírialtachtaí a bhaineann le gramadach na Rúisise toisc go raibh an oiread sin tionchair ag an tSean-Slaivis Eaglasta ar an teanga sin, níl a leithéid ag baint leis an bPolainnis.
Tá an difríocht idir foirmeacha foirfe (dokonany) agus neamhfhoirfe (niedokonany) na mbriathar ardtábhachtach i ngramadach na Polainnise, cosúil leis na teangacha Slavacha eile. De ghnáth, cuirtear réimír leis an ngnáthbhriathar neamhfhoirfe lena dhéanamh foirfe:
Czytałem napisy na ścianach — "Bhí mé ag léamh scríbhinní ar na ballaí";
Przeczytałem napisy na ścianach — "Léigh mé na scríbhinní ar na ballaí".
Murab ionann agus sa Rúisis, tá iarmhíreanna pearsanta ag na briathair san aimsir chaite:
przeczytałem "léigh mé" (fear ag caint) (Rú. я прочитал / ya prochital);
przeczytałam "léigh mé" (bean ag caint) (Rú. я прочитала / ya prochitala);
przeczytałeś "léigh tú" (ag labhairt le fear) (Rú. ты прочитал / ty prochital);
przeczytałaś "léigh tú" (ag labhairt le bean) (Rú. ты прочитала / ty prochitala);
przeczytałyśmy "léigh muid" (mná ag caint) (Rú. мы прочитали / my prochitali);
przeczytaliśmy "léigh muid" (fir ag caint, nó fir agus mná ag caint) (Rú. мы прочитали / my prochitali freisin).
Foclóir
Fuair an Pholainnis cuid mhaith focal ar iasacht ón Laidin, rud nach mbeifeá ag súil lena mhalairt i dtír a bhí chomh mór sin faoi thionchar na hEaglaise Caitlicí. Murab ionann agus an tSeicis, an tSlóvaicis agus an tSorbais, úsáideann an Pholainnis an leagan Laidine d'ainmneacha na dtíortha Eorpacha, amach ó chúpla eisceacht: Austria "An Ostair", cf. Rakousko na Seicise; Irlandia "Éire", cf. Írsko na Slóvaicise. Cuid de na focail Laidine, ar ndóigh, chuaigh siad chomh greamaithe i smior na teanga is nach bhfuil sé furasta na fréamhacha iasachta a aithint, cf. przywilej "pribhléid".
Nuair a tosaíodh ag scríobh Polainnise, bhí an tSeicis i bhfad níos tábhachtaí ná an Pholainnis mar theanga liteartha. Mar sin, tháinig cúpla focal isteach ón tSeicis, cosúil le brama "geata" agus hańba "náire". Dá mba focail dúchasacha Polannacha iad, is é an chuma a bheadh orthu ná broma agus gańba.
Fairsingiú fásaigh
Tarlaíonn fasú trí róshaothrú, ró-innilt, dífhoraoisiú, agus droch-chleachtais uiscithe. Tagann athruithe aeráide is an forthéamh domhanda san áireamh freisin. Cailleann an talamh a torthúlacht, agus ní bhíonn in ann an daonra a chothú.
An Pholainnis
Foclóir
Ar ndóigh, tháinig na céadta focal isteach ón nGearmáinis, in imeacht na mblianta. Bhí na cathracha Polannacha go mór mór i dtuilleamaí na Gearmáine le múnlaí na heagraíochta a thabhairt don chóras riaracháin, do na gildeanna agus do na ceardchuallachtaí, agus mar sin, fuarthas go leor focail ar iasacht a bhaineann leis an trádáil, leis na ceirdeanna agus leis an saol cathartha: ratusz "teach an bhardais" (Rathaus), szlachta "uaisle, uasalaicme" (Geschlecht = treibh, treabhchas, teaghlach, inscne, gnéas), murarz "bríceadóir" (Maurer), malarz "péintéir" (Maler), makler "bróicéir" (Makler), handel "trádáil" (Handel), 7rl.
Fairsingiú fásaigh
Éiríonn an fhadhb níos measa in áiteanna mar gheall ar éagobhsaíocht na haeráid e, triomaigh go príomha, borradh sa daonra, agus fairsingí móra á gcur in áirithe i gcomhair barra margaidh (is laghdú na fairsinge i gcomhair barra bia don daonra áitiúil). mion|311x311px|NASA
Heinrich Wagner (teangeolaí)
Teangeolaí agus ollamh as an Eilvéis ba ea Heinrich Wagner (a rugadh a 16 Eanáir 1923 in Zürich agus a d'éag 11 Meán Fómhair1988 i mBaile Átha Cliath). D’fhoilsigh Wagner an Linguistic Atlas and Survey of Irish Dialects ina cheithre imleabhar, idir na blianta 1958 agus 1969. Bhí Wagner ina ollamh le Ceiltis in Ollscoil na Ríona i lár na 20ú haoise.
Fairsingiú fásaigh
Cúiseanna
Deir an tAontas Eorpachː "Eascraíonn gaineamhlú go príomha as gníomhaíocht dhaonna agus éagsúlachtaí aeráide. Ní chiallaíonn sé dul chun cinn limistéar gaineamhlaigh atá ann cheana féin. Tá sé mar thoradh ar fhíor-leochaileacht na n–éiceachóras i limistéir thura i leith róshaothrú agus úsáid mhíchuí talún. Is tosca iad bochtaineacht, éagobhsaíocht pholaitiúil, dífhoraoisiú, ró-innilt agus droch-chleachtais uiscithe ar fad a mbíonn drochthionchar acu ar tháirgeacht na talún."
An Pholainnis
Foclóir
Bhí an Fhraincis ina foinse thábhachtach iasachtaí freisin: kordon sanitarny "crioslach slándála" (< cordon sanitaire), racja stanu "sainleas náisiúnta" (< raison d'état).
Heinrich Wagner (teangeolaí)
Sa bhliain 1979,ghlac Wagner le cuireadh Scoil an Léinn Cheiltigh, BÁC, chun a bheith mar ollamh acu.
Fairsingiú fásaigh
Cúiseanna
Is iad na príomhchúiseanna atá leis seo:
An Pholainnis
Stair na Teanga
Is é an téacs liteartha is sine atá fágtha againn i dteanga ar féidir Polainnis a thabhairt uirthi ná Kazania świętokrzyskie nó Seanmóirí na Croise Naofa. Baineann an chóip is sine de na Seanmóirí leis an gceathrú haois déag, ach tá sé incheaptha go bhfuil an saothar féin i bhfad níos sine. Dealraíonn sé, áfach, go raibh traidisiún éigin litríochta ann roimhe sin féin, nó is obair chríochnaithe iad na Seanmóirí seo, agus cuma an tseanchleachtais ar an scríbhneoireacht. Is iomaí saineolaí a deir gur féidir go raibh an tSean-Slaivis Eaglasta á saothrú sa Pholainn féin sular tháinig scoilt idir an Róimh agus an Biosáintiam, agus gurbh iad na Biosáintigh a chuir an chéad síol le traidisiún liteartha na Polainnise. Ní féidir aon fhianaise dhíreach a fháil leis an hipitéis seo a fhíorú, áfach. Is fíor go bhfuil tionchar an traidisiúin Bhiosáintigh le haithint, cuir i gcás, ar an iomann clúiteach úd Bogurodzica dziewica ("Máthair Dé, an Mhaighdean"). Is é an t-iomann seo an téacs líriciúil is sine atá ar fáil sa Pholainnis, agus é, mar a chreidtear, cumtha sa tríú haois déag, siúd is nach bhfuil cóipeanna scríofa ar fáil ach ón gcúigiú haois déag anuas.
Fairsingiú fásaigh
Cúiseanna
clé|mion|[[Crios Mór Glas san Afraicː Copernicus Sentinel-2]]
Heinrich Wagner (teangeolaí)
Beatha
In Zürich a rugadh Wagnerar 16 Eanáir 1923. Chuaigh sé isteach in Ollscoil Zürich in 1941. Rinne sé staidéar ar an bhfocleolaíocht Ghearmánach agus san fhocleolaíocht Ind-Eorpach. Bhí mioneolas aige ar tuairim is trí scór teanga. Thabhaigh sé cáil i measc mhic léinn a aimsire féin lena thapúlacht a chuireadh sé eolas ar theangacha Ind-Eorpacha; deirtí gurbh in imeacht deireadh seachtaine a d’fhoghlaim sé canúint den tSlavais.
An Pholainnis
Stair na Teanga
Níor scríobhadh an Pholainnis riamh ach leis na litreacha Laidineacha, díreach cosúil le teangacha Iarthar na hEorpa. Níor cuireadh na litreacha Coireallacha i bhfeidhm uirthi riamh ach le habairtíní den Pholainnis a mhúineadh do dhaoine a n-úsáideann a dteanga dhúchais féin an aibítir Choirilleach, ar nós na Rúisise. Bhí sé deacair, áfach, na litreacha Laidineacha a chur in oiriúint don Pholainnis, agus chuir an fhadhb seo ar feadh i bhfad isteach ar fhorbairt na litríochta sa teanga. B'é Jakub Parkoszowic, thiar sa chúigiú haois déag, a rinne an chéad iarracht le ceartlitriú na Polainnise a chaighdeánú, ach níor leigheas sé an fhadhb ná geall leis.
Fairsingiú fásaigh
Gnéithe socheacnamaíocha
Labhair an tUachtarán Ó hUigínn faoi na gnéithe socheacnamaíocha sa bhliain 2016ː "Tarlaíonn gaineamhlú ...agus imeachtaí aimsire millteanacha eile mar gheall ar athrú aeráide a tharlaíonn de bharr astaíochtaí ón domhan tionsclaithe, agus bíonn i bhfad níos mó de dhrochthionchar acu ar na réigiúin is boichte, nach bhfuil sé de chumas acu freagairt dóibh, uaireanta mar gheall go mbíonn an oiread fiach a orthu féin agus mar gheall nach bhfaigheann siad na deiseanna a thagann ó chúrsaí eolaíocht a agus teicneolaíocht a, ní hamháin i dtaobh bia agus slándála, ach sa tsláinte féin."
Heinrich Wagner (teangeolaí)
Beatha
Chaith Wagner cúig mhí i nDún Chaoin sa bhliain 1945 ag foghlaim Gaeilge agus bhailigh ábhar ann ó dhaoine, Peig Sayers ina measc. In 1949-51 bhí Wagner ag obair mar scoláire i Scoil an Léinn Cheiltigh, Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath. Cinneadh ag cruinniú in Institiúid Ardléinn i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1949 go bhfágfaí cúram an atlais nua faoi lámha Wagner.
An Pholainnis
Stair na Teanga
Sa 16ú haois, áfach, chuaigh an Pholainnis go mór chun cinn mar theanga chultúrtha. San am sin, bhí an Pholainn ina mórchumhacht Eorpach, agus an teanga á saothrú is á labhairt ag na huaisle san Úcráin, sa Bhealarúis agus sa Liotuáin féin, ós rud é go raibh na tíortha seo ina gcúigí Polannacha nó faoi thionchar polaitiúil na Polainne. In aithris ar an tSeicis agus ar an nGearmáinis, thosaigh na Polannaigh ag cur caoi ar an teanga le go mbeadh sí inúsáidte sa litríocht. Cosúil leis an nGearmáinis, a caighdeánaíodh faoin am céanna, níl norm na Polainnise liteartha bunaithe ar aon chanúint ar leith, ach ar an trí phríomhchanúint is mó araon: an Mhór-Pholainnis (a labhraítear timpeall ar Poznań in iarthar na tíre), an Mhion-Pholainnis (a labhraítear thart ar Chracó in oirdheisceart na tíre) agus an Mhasóivis (a bhaineann leis an gcúige in aice le Vársá). Tháinig an litríocht shaolta chun cinn, scríbhneoirí ar nós Marcin Bielski, Łukasz Górnicki, Jan Kochanowski, Stanisław Orzechowski agus Mikołaj Rej.
Heinrich Wagner (teangeolaí)
Beatha
Ó 1958 go ceann 21 bliain bhí sé ina ollamh le Ceiltis agus leis an bhFocleolaíocht Chomparáideach in Ollscoil na Banríona, Béal Feirste. Rinne sé an chéad iarracht le taifeadadh eolaíochtúil a dhéanamh ar theanga bheo na Gaeilge ar fud réigiúin na Gaeltachta, agus gan dearmad á dhéanamh aige de na ceantair bheaga thréigthe taobh amuigh de na mórlimistéir Ghaeilge san iarthar, san iarthuaisceart agus san iardheisceart.
Fairsingiú fásaigh
Stair
Sna 1970idí-1980idí tharla fairsingiú an-suntasach fásaigh sa tSaiheil.
An Pholainnis
Stair na Teanga
Siúd is gur tuigeadh tábhacht na teanga caighdeánaithe, níor féachadh le focail iasachta a choinneáil amuigh. A mhalairt ar fad, tháinig téarmaí isteach ón Laidin, ón nGearmáinis, ón bhFraincis, ón Iodáilis agus ón tSeicis. Sa seachtú haois déag, fágadh na srianta ar lár ar fad, agus d'fheicfeá abairtí iomlána Laidine dingthe isteach i measc na Polainnise. Is léir gurbh iad na daoine uaisle ba mhó a rachadh i mbun pinn ag an am, agus gur theastaigh uathu a n-ardoideachas a thaispeáint dá chéile. Ní raibh gach duine sásta leis an macarónachas seo, nó bhí scríbhneoirí ann a fuair locht air, agus iad den tuairim go mbeadh stíl ní b'fhearr de dhíth lena ceart a thabhairt don Pholainnis mar theanga scríofa.
Sa seachtú haois déag a tháinig deireadh leis an macarónachas seo. Thosaigh an Eaglais ag cur béime ar úsáid na Polainnise in áit na Laidine. Ó bhí cúrsaí na scolaíochta fágtha faoin Eaglais Chaitliceach, bhí an-tionchar ag an athrú seo ar theanga na scoileanna agus, fiú, ar an téarmaíocht. Tosaíodh ag forbairt téarmaí Polainnise, agus tháinig cumainn eolaíochta agus oideachais ar an bhfód leis an bPolainnis léannta a shaothrú. Maidir leis an litríocht ealaíonta, thosaigh sí ag déanamh aithris ar chaint na ndaoine agus ar sheanscéalta an bhéaloidis. Mar sin, tháinig gontacht agus tráthúlacht chainte i leaba an Laidineachais. Ba chuid den Rómánsachas an fhorbairt seo, agus an troid in aghaidh thíorántacht na Rúise ag tabhairt breosla don litríocht Rómánsach. B'iad Adam Mickiewicz agus Juliusz Słowacki filí móra an Rómánsachais sa Pholainn.
Heinrich Wagner (teangeolaí)
Beatha
'Rescue dialectology' a thugadh Wagner féin ar a raibh ar siúl aige. Bhí a dhearcadh agus an cur chuige a bhí aige ina ábhar inspioráide ag na scoláirí óga a lean é. Ina measc siúd bhí an tOllamh Gearóid Stockman agus Colm Ó Baoill, ollamh emeritus de chuid Ollscoil Obar Dheathan, a rinne sáriarracht cuid d’ábhar Doegen ó oirthear Uladh a shoiléiriú i 1967.
An Pholainnis
Stair na Teanga
Nuair a bhain an Pholainn amach an neamhspleáchas i ndeireadh an Chéad Chogadh Domhanda, baineadh na srianta deireanacha d'fhorbairt na Polainnise mar theanga chultúrtha. Tháinig sraith fhada scríbhneoirí bunúla nua-aimseartha ar an bhfód: Witold Gombrowicz, Stanisław Ignacy Witkiewicz, Sergiusz Piasecki, Bruno Schulz, Józef Mackiewicz, Jerzy Andrzejewski, Czesław Miłosz, Tadeusz Borowski, Stanisław Lem, Ryszard Kapuściński, Paweł Huelle... Bhain ceathrar scríbhneoirí Polannacha Duais Nobel na Litríochta amach freisin: Henryk Sienkiewicz, Władysław Reymont, Czesław Miłosz agus Wisława Szymborska.
An Polainnis taobh amuigh don Polainn
Seachas na 37.4 milliún cainteoirí dúchasach Polainnis sa Polainn tá an teanga le cloiseant in áiteanna éagsúla ar fud an domhan.
An Astráil
I 2001 ba í Polainnis an mháthairtheanga do 53,387 duine san Astráil.
Ceanada
I 2011 ba í Polainnis an mháthairtheanga do 191,645 duine i gCeanada, shíos ó 211,175 duine i 2006.
Poblacht na hÉireann
Is é Polainnis an teanga iasachta is comónta i bPoblacht na hÉireann agus í an mháthairtheanga do 113,488 duine (2.5% de dhaonra Poblacht na hÉireann) i bPoblacht na hÉireann.
Oileán Fharó
I 2014 bhí Polainnis an céad theanga do 40 duine in Oileán Fharó.
An Fhrainc
Is í Polainnis an mháthairtheanga do timpeall ar 190,000 duine sa Fhrainc(2000).
An Íoslann
I 2014 bhí thart ar 10,000 Polannach i gcónaí san Íoslann.
An Ríocht Aontaithe
De réir daonáireamh Sasana agus an bhreatan beag 2011 bhí Polainnis an príomtheanga do thart ar 546,000 duine i Shasana agus sa bhreatain beag. I 2010 bhí Polainnis an príomtheanga do 17,731 duine i Tuaisceart Éireann. I 2011 bhí Polainnis an príomtheanga do 54,186 (1.06%) duine in Albain.
An Rúis
Is í Polainnis an mháthairtheanga do 94,000 duine sa Rúis.
S.A.M.
I 2010 ba í Polainnis an mháthairtheanga do 604,234 duine i S.A.M. de réir an American community survey.
Poblacht na Seice
Is teanga aitheanta mionlach í an Polainnis i bPoblacht na Seice
An Úcráin
I 1993 ba í Polainnis an mháthairtheanga do 1,140,000 duine san Úcráin.
Sampla
As alt na Vicipéide Polannaí faoin bPolainnis:
''Każdy język podlega ciągłym zmianom, z których niektóre w końcu się przyjmują głęboko w języku, inne zaś mają ograniczony wpływ na język lub też odchodzą zupełnie w zapomnienie. Również we współczesnej polszczyźnie zachodzi wiele zmian, zarówno gramatycznych jak i leksykalnych. Nie można z góry powiedzieć że jedne zmiany są dobre a inne złe — o tym które zwyciężą zdecydują dzisiejsi i przyszli użytkownicy języka polskiego.''
"Bíonn gach teanga ag athrú gan stad gan staonadh. Téann cuid de na hathruithe go smior sa teanga. Cuid eile, níl ach tionchar teoranta acu uirthi, agus cuid eile fós á ligean i ndearmad go hiomlán. Is iomaí athrú is féidir a aithint ar Pholainnis an lae inniu freisin, idir ghramadach agus stór focal. Ní féidir a rá roimh ré cé acu atá athrú áirithe ag dul chun leasa don teanga nó ag déanamh dochair di. Is iad cainteoirí na teanga inniu agus amárach a shocróidh, cé acu a mhairfidh a leithéid sa teanga nó nach mairfidh".
Coilíneacht na Rinne
Ba choilíneacht Bhriotanach suite san Afraic Theas í Coilíneacht na Rinne.
Loch Seile
Is loch í Loch Seile atá suite 20 km siar ón Ghearasdan i Loch Abar, Comhairle na Gàidhealtachd.
Tá achar de 19.3 km2 fionnuisce sa loch, agus tá doimhneacht 120 m aici.
Tagann athruithe suntasacha uirthi ar feadh a fad, bíonn sí domhain agus iniata ag sléibhte san oirthuaisceart agus éadomhain, timpeallaithe ag portach agus féarach garbh, san iardheisceart, an taobh as a shileann Abhainn na Seile chun na farraige, 4 km ar aghaidh isteach i Loch Mùideart.
Cnó talún
Planda caol ilbhliantúil a fhásann suas le 60 cm ar airde, dúchasach don Eoraip. A thiúbair le cruthanna neamhrialta suas le 3.5 cm ar fhad, a mheastar a bheith cosúil le cnónna. A dhuilleoga roinnte go domhain ina dteascáin chaola líneacha, a fheonn go luath. A bhláthanna bán nó bándearg, ina n-umbail récheannacha 3-6 cm ar leithead. Tá na tiúbair chiardhonna inite, amh nó bruite. Tugtar cutharlán air freisin.
Breas
I Miotaseolaíocht na nGael, rí na dTuath Dé Danann ba ea Breas (Sean-Ghaeilge Bres). Glaoitear go minic Eochaid Breas air. Ba iad a thuistí Elatha na bhFomhórach agus Ériu, iníon Dealbhaodh. D'fhás sé chomh tapaidh sin, go raibh sé ar nós duine le ceithre bliana déag, agus é ach a seacht mbliana d'aois. Ba rí gan gnaoi é, a bhí i leith a mhuintir Fomhórach.
Céad Chath Maighe Tuireadh
Sa Chéad Chath Maighe Tuireadh, baineadh a lámh de Nuada na dTuath Dé Danann. Óir nach raibh sé ina fhear gan smál a thuilleadh, níorbh fhéidir leis bheith ina rí. Ag iarraidh síocháin a chur chun cinn idir na Fomhóraigh agus na Tuatha Dé Danann, ceapadh Breas ina rí. Phós sé Brigit na dTuath Dé Danann, agus rugadh mac darb ainm Ruadhán díobh (a mharófaí ag iarradh Gaibhne a feallmharú).
Chuir Breas iachall ar na Tuatha Dé Danann cíos agus cáin a íoc do na Fomhóraigh agus obair mar sclábhaithe: cuireadh faoi deara d'Oghma adhmad tine a iompar, do Dbaghdha claiseanna a thochailt thar timpeall ar dhúin. Rinne sé faillí ina chuid dualgais aíochta: bhíodh na Tuatha Dé ag gearán, tar éis bealaithe a thabhairt air, nach mbíodh a sceana bealaithe, agus nach mbíodh boladh leanna ar a n-análacha. Chum Cairbre, file na dTuath Dé, dán géar feanntach ina choinne, a bhí ann chéad aoir in Éirinn, agus chuaigh gach rud ó rath do Bhreas ina dhiaidh sin.