cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Köln
Ón 19ú haois go dtí an Dara Cogadh Domhanda
Na teannas bhuan idir an Rhineland Chaitliceach Rómhánach agus an stát Prúise go treascach Protastúnach, arduithe arís agus arís eile, le Köln a bheith i bhfócas na coimhlinte. Sa bhliain 1837, is é Clemens August von Drosne-Vischering, airdeaspog an Köln a bhí curtha i bpríosún ar feadh diá bhliain, i ndiaidh díospóid a bhaineann le stádas dlíthiúil na póstaí idir Protastúnaigh agus Caitlicigh Rómhánacha (Mischehenstreit). Sa bhliain 1874, le linn an Kulturkampf, cuireadh an t-Ardeaspag Paul Melchers i bpríosún, sula ndéanfaidh sé dídean san Ísiltír. Is iad na coinbhleachtaí seo a choimthigh an daonra Caitliceach ó Bheirlín agus bhí sé rannpháirteach maidir le doicheall frith-Prussian a bhí braithe go domhain, a bhí suntasach go fóill i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, nuair a tháinig Konrad Adenauer, an t-iar mhéara Köln ina chéad seansailéir d’Iarthar na Gearmáine.
Le linn na bliantaí 19ú agus 20ú, shúigh Köln bailtí go leor máguaird, agus ag am an Chéad Chogadh Domhanda d’fhás sé go dtí an méid de 700,000 áitritheoir. Is é an tionsclaíocht a d’athraigh an chathair agus a spreagadh an fás. Bhí Feithiclí agus déantúsaíochta inneall rathúil go háirithe, cé nach raibh tionscal trom chomh uileláithreach i gceantar an Ruhr. Is é an t-Ardeaglais, a bhí tosaithe sa bhliain 1248, ach tréigthe timpeall 1560, a bhí críochnaithe sa deireadh i 1880, ní hamháin mar áit adhartha, ach freisin mar shéadchomhartha náisiúnta Gearmánach agus leanúnachas náisiúin na Gearmáine ón Mheán-Aois. Ba é cuid den fhás uirbeach seo a tharla, ar chostas oidhreacht stairiúil na cathrach, ina bhfuil a bhí mórán a bhí scartálaighe, (mar shampla, ballaí na cathrach nó an ceantar thart ar an Ardeaglais) agus uaireanta le foirgnimh comhaimseartha curtha ina ionad.
Ainmníodh Köln mar cheann den Daingin an Chónaidhm na Gearmáine.[11] Rinneadh é ina daingean mór armtha (suite i gcoinne daingean Verdun na Fraince agus daingean Liège na Beilge) le dhá criosanna láidir mórthimpeall na cathrach, agus le hiarsmaí a bheith le feiceáil ar an lá atá inniu ann.[12] Dá bhrí sin, de réir na héilimh míleata curtha ar Köln ag an am seo, d’fhobairt sé a beith ina Daingean is mó na Gearmáine. Cuireann sé seo constaic suntasach d'fhorbairt uirbeach, le dúnta, umair, agus tochaltáin leathan cosanta, a chiorclaíonn an chathair go hiomlán agus cosc a chuir lena leathnú; mar thoradh ar seo, bhí réimse an-dlúth foirgnithe laistigh den chathair féin.
Le linn an Chéad Chogadh Domhanda bhí Köln an sprioc de roinnt aeir-ruathair beaga, ach níor d'fhulaing sé aon damáiste suntasach. Bhí Köln sealbhaithe ag an Arm, Breataine na Réine, go dtí 1926, faoi théarmaí an Armistice, agus an Conradh Síochána de Versailles ina dhiaidh sin.[13] I gcodarsnacht le h-iompar garbh na trúpaí forghabhála na Fraince i Gearmáin, bhí fórsaí na Breataine níos boige leis an daonra áitiúil. Ba é Konrad Adenauer, méara Köln ó 1917 go 1933, agus ina dhiaidh sin Seansailéir Iarthar na Gearmáine, a d'admhaigh an tionchar polaitiúil den teacht seo, go háirithe nuair a bhí an Bhreatain i gcoinne éilimh na Fraince, le haghaidh áitiú comhcheangailte buan ar fad Dhúiche na Réine.
Mar chuid den dímhíleatú an Rhineland, bhí daingniúithe an chathair a bheith scriosaithe. Ba é seo deis dhá criosanna glasa (Grüngürtel) a chruthú timpeall na cathrach, ag athrú na daingnithe agus a gcuid réimsí airtléire, i bpáirceanna poiblí mór. Ní raibh sé seo curtha i gcrích go dtí an bhliain 1933. Sa bhliain 1919, athosclaíodh Ollscoil Köln, a bhí dúnta ag an Fraince i 1798. Measadh go raibh sé seo a bheith in áit an chaillteanais maidir le h-Ollscoil Strasbourg, a bhí tugtha ar ais go dtí an Fhrainc, leis an chuid eile d’Alsace. Bhí rath ar Köln i rith an Poblacht Weimar (1919-1933), agus rinneadh dul chun cinn go háirithe maidir le rialú poiblí, pleanáil cathrach, tithíocht agus cúrsaí sóisialta. Measadh go raibh scéimí tithíochta sóisialta eiseamláireach agus bhí cóipí déanta i gcathracha eile na Gearmáine. Ba é Köln a beith in iomaíocht le haghaidh na Cluichí Oilimpeacha, a h-óstáil agus cuireadh suas spóirt staidiam nua-aimseartha ag Müngersdorf. Nuair a tháinig deireadh le forghabhála na Breataine, bhí toirmeasc na heitleoireacht sibhialta curtha i leataobh agus tháinig Köln Butzweilerhof Aerfort a bheith an ceartlár gan mhoill maidir le trácht náisiúnta agus idirnáisiúnta aeir, sa dara háit sa Ghearmáin, maidir le Berlin Tempelhof Airport.
Chaill na páirtithe daonlathacha na toghcháin áitiúla i Köln, mí Márta 1933, go dtí an Nazi Party agus páirtithe ar dheis eile. Ansin, gabháil na Naitsithe baill Cumannach agus Daonlathaithe Sóisialta den tionól cathrach, agus briseadh Méara Adenauer as a phost. I gcomparáid le roinnt cathracha móra eile, áfach, ní raibh tacaíocht cinntitheach fuartha ag na Naitsithe riamh i Köln. (Tá sé tábhachtach a thabhairt faoi deara, an líon vótaí a caitheadh don Pháirtí Naitsíoch i dtoghcháin an Reichstag a bhíodh i gcónaí ar an meán náisiúnta.)[14][15] Faoi 1939 bhí an daonra ardaithe go dtí 772,221 áitritheoir.
An Dara Cogadh Domhanda
Le linn an Dara Cogadh Domhanda, bhí Köln mar Limistéar Míleata le haghaidh Ceanncheathrú Ordú Militärbereichshauptkommandoquartier) do Cheantar Míleata (Wehrkreis) VI de Münster. Bhí  Köln faoi cheannas an Lieutenant-General Freiherr Roeder von Diersburg, a bhí freagrach le haghaidh na h-oibríochtaí míleata, in Bonn, Siegburg, Aachen, Jülich, Düren, agus Monschau. Ba é Köln an baile chun an Reisimint Coisithe 211ú agus Reisimint Airtléire 26ú. mion|345x345px|Koeln 1945 Le linn Buamáil Köln sa Dara Cogadh Domhanda, D’fhulaing Köln 262 ruathair aeir[16] ag Comhghuaillithe an Iarthair, a ba chúis tuairim is 20,000 taismigh sibhialta agus a bhain éiric amach as an chuid lárnach na cathrach, beagnach go hiomlán. I rith na hoíche, an 31ú Bealtaine 1942, bhí Köln an targaid d’ "Operation Millennium", a bhí an chéad aer-ruathar “1000 buamadóir” ag an Royal Air Force sa Dara Cogadh Domhanda. D’ionsaigh 1,046 eitleáin trom ar a sprioc, le 1,455 tonna pléascáin, thart ar dhá thrian díobh a bhí loiscneach.[17] Mhair an ruathar seo, thart ar 75 nóiméad, a dhíothú 600 acra (243 heicteár) den limistéar foirgnithe, a mharaigh 486 sibhialtaigh agus a rinne 59,000 duine gan dídean.
Köln ag an Chéad Arm Meiriceánach go luath i mí Márta, 1945.[18] Faoi dheireadh an chogaidh, bhí daonra Köln laghduithe de 95 faoin gcéad. Bhí an caillteanas seo de bharr, go príomha, le haghaidh aslonnú ollmhór na daonra, go dtí an ceantair tuaithe. Is é an rud céanna a tharla i go leor cathracha na Gearmáine eile, sa dhá bhliain deiridh de chogadh. Faoi dheireadh 1945, áfach, bhí an daonra thart ar 500,000.
Faoi dheireadh an chogaidh, maidir le daonra de 11,000 Giúdach, díbríodh nó maraíodh iad ag na Naitsithe.[19] Scriosadh na sé sionagógí den cathrach. Atógadh an tsionagóg ar Roonstraße sa bhliain 1959.[20]
An tréimhse iarchogaidh
In ainneoin stádas Köln mar cathair is mó sa réigiún, roghnaíodh Düsseldorf mar phríomhchathair polaitiúil le haghaidh an stáit chónaidhme na Réine-Westphalia ó Thuaidh. Le Bonn a bheith roghnaithe mar phríomhchathair cónaidhme sealadach (provisorische Bundeshauptstadt) agus suíomh an rialtas, Poblacht Chónaidhme na Gearmáine (ansin tugtar an t-ainm neamhfhoirmiúil air mar Ghearmáin Thiar), is ag Köln a bhí an buntáiste a bheith teannaithe idir dhá ionad tábhachtacha polaitiúla. D’éirigh an chathair a bheith – agus atá fós – an baile le roinnt gníomhaireachtaí agus eagraíochtaí cónaidhme. Tar éis athaontú sa bhliain 1990, rinneadh Beirlín príomhchathair na Gearmáine.
Sa bhliain 1945, thug Rudolf Schwarz, ailtire agus pleanálaí uirbeacha Köln, an t-ainm "an carn de spallaí is mó sa domhan". Ceapadh Schwarz an sárphlean don atógáil i 1947, lena n-áirítear tógáil bealaí nua trí lár na cathrach, go háirithe an Nord-Süd-Fahrt (Bealach "Ó Thuaidh – Ó Dheas"). Go gairid tar éis an chogaidh, glachadh an máistirphlean san áireamh, go mbeadh méadú mór ar thrácht gluaisteán a bheith ar siúl. Bhí pleananna ann cheana, le haghaidh bóithre nua go dtí pointe áirithe, a d’éirigh aníos faoin riarachán Nazi, ach bhí an tógáil iarbhír níos éasca de réir an gníomh go raibh an chuid is mó de lár na cathrach a bheith i bhfothraigh.
Bhí lár na cathrach scriosta le haghaidh 95%, lena n-áirítear dhá cheann déag eaglaisí Rómhánúla cáiliúla, ar nós St. Gereon, Great St. Martin, St. Maria im Kapitol agus roinnt séadchomharthaí eile sa Dara Cogadh Domhanda, a chiallaigh go raibh caillteanas ollmhór de chistí cultúrtha. Is é atógáil na n-eaglaisí agus sainchomharthaí tíre eile, ar nós “an halla an chás” Gürzenich, a bhí mar ábhar díospóide i measc ailtirí agus staraithe ealaíne ag an am sin; i bhformhór na gcásanna ba é an tuiscint mhaith a bhí faoi réim. Mhair an atógáil go dtí na 1990í, nuair a bhí an séipéal Rómhánúil St. Kunibert críochnaithe. Sa bhliain 1959, shroich daonra an chathair uimhreacha réamh-chogaidh arís. D'fhás sé ansin go seasta, níos mó ná 1 milliún ar feadh bliain amháin ó 1975. D'fhan sé faoi bhun sin go dtí lár na bliana 2010, nuair a sháraigh sé 1 milliún arís.
Iar-athaontú
Mar gheall ar an rath eacnamaíoch dAonach Trádála Köln, d'eagraigh an chathair síneadh mór a chuir isteach sa suíomh aonach sa bhliain 2005. Ag an am céanna is iad na bunfhoirgnimh, a théann siar go dtí na 1920í, a bhí ar cíos, i gcrích go dtí RTL, craoltóir príobháideach is mó na Gearmáine, le haghaidh ceanncheathrú corparáideach nua.
Ceantair
Tá Köln foroinnte ina 9 buirgí (Stadtbezirk) agus 85 ceantair (Stadtteile):[24]
Innenstadt (Stadtbezirk 1): Altstadt-Nord, Altstadt-Süd, Neustadt-Nord, Neustadt-Süd, Deutz
Rodenkirchen (Stadtbezirk 2): Bayenthal, Godorf, Hahnwald, Immendorf, Marienburg, Meschenich, Raderberg, Raderthal, Rodenkirchen, Rondorf, Sürth, Weiß, Zollstock
Lindenthal (Stadtbezirk 3) Braunsfeld, Junkersdorf, Klettenberg, Lindenthal, Lövenich, Müngersdorf, Sülz, Weiden, Widdersdorf
Ehrenfeld (Stadtbezirk 4) Bickendorf, Bocklemünd/Mengenich, Ehrenfeld, Neuehrenfeld, Ossendorf, Vogelsang
Nippes (Stadtbezirk 5) Bilderstöckchen, Longerich, Mauenheim, Niehl, Nippes, Riehl, Weidenpesch
Chorweiler (Stadtbezirk 6) Blumenberg, Chorweiler, Esch/Auweiler, Fühlingen, Heimersdorf, Lindweiler, Merkenich, Pesch, Roggendorf/Thenhoven, Seeberg, Volkhoven/Weiler, Worringen
Porz (Stadtbezirk 7) Eil, Elsdorf, Eisen, Finkenberg, Gremberghoven, Grengel, Langel, Liber, Lind, Poll, Porz, Urbach, Wahn, Wahnheide, Westzonen, Zündorf
Kalk (Stadtbezirk 8) Brück, Höhenberg, Humboldt/Gremberg, Kalk, Merheim, Neubrück, Ostheim, Rath/Heumar, Vingst
Mülheim (Stadtbezirk 9) Buchforst, Buchheim, Dellbrück, Dünnwald, Flittard, Höhenhaus, Holweide, Mülheim, Stammheim
Aeráid
Is é Köln ar cheann de na cathracha is teo sa Ghearmáin. Tá aeráid–eaigéanach measartha aige, le geimhridh measartha éadrom agus samhraidh te. Is é freisin ar cheann de na cathracha is mó scamallach sa Ghearmáin, ina bhfuil ach 1,427 uair an chloig de ghrian in aghaidh na bliana. Is é 10.3 °C (51 °F) an meánteocht i rith an bhliain. Is é 14.8 °C (59 °F) i rith an lae agus 5.8 °C (42 °F) san oíche, cé go bhfuil an mheánteocht i mí Iúil 18.8 °C (66 °F). Tá an deascadh scaipthe go cothrom ar fud na bliana.
Daongrafacha
Ag am an Impireacht Rómhánach bhí an chathair mór agus saibhir, le daonra de 40,000 sa bhliain 100-200 AD,[29] ag fás go dtí 50,000 sa bhliain 1200 AD. Bhí 50,000 cónaitheoirí i Dúiche na Réine fós sa bhliain 1300 AD.[30][31]
Is é Köln an ceathrú cathair is mó sa Ghearmáin ó thaobh na n-áitritheoirí, i ndiaidh Berlin, Hamburg agus München. Ar an 30ú lá, Meitheamh 2011, bhí 1,010,269 cónaitheoirí[32] ann go hoifigiúil, sa chathair. Is é Köln an chathair ag croí an “Köln/Bonn Réigiún” le thart ar 3 milliún áitritheoir (lena n-áirítear na cathracha in aice láimhe Bonn, Hürth, Leverkusen, agus Bergisch Gladbach).
De réir na staitisticí áitiúla, sa bhliain 2006, bhí dlús an daonra sa chathair ag 2,528 áitritheoir in aghaidh an chiliméadair chearnaigh. Ba é an grúpa is mó, ina bhfuil 6.3 faoin gcéad den daonra iomlán, Tuircis.[33] Sa bhliain, Meán Fómhair 2007, bhí thart ar 120,000 Moslamaigh ina gcónaí i Köln, den chuid is mó de bhunadh na Tuirce.
Sa chathair bhí aois an daonra sa raon  idir 15.5% faoi bhun aois 18, 67.0% ó 18 go dtí 64, agus 17.4% a bhí ag 65 bliain d'aois nó níos sine.[36]
Rialtas
Tá riarachán an chathair i gceannas an mhéara agus na trí leasmhéaraí.
Traidisiúin polaitiúil agus forbairtí
Is é traidisiún fada de chathair saor impiriúil, a bheith i gceannas ar daonra atá eisiatach Caitliceach, agus an coimhlint seanaoiseach idir an eaglais agus an meánaicme (agus laistigh de seo idir na h-uasail agus ceardaithe) a chruthaigh aeráid polaitíúil d’a chuid féin i Köln. Go minic, is iad na grúpaí leasmhara éagsúla a chuireann in áit líonraí thar teorainneacha páirtíoch. Mar thoradh, is é gréasán na gcaidreamh, le naisc polaitiúla, eacnamaíocha, agus cultúrtha lena chill, i gcóras na fabhair cómhalartach, oibleagáidí agus spleáchríochaí ar a dtugtar an t-ainm 'conlán Köln'. Go minic, is é an toradh comhréireach neamhghnách a bheith ann, maidir le dáileadh an rialtas cathrach, agus ag amanna a d’éirigh in san éilliú: sa bhliain 1999, tháinig chun solais, an "scannal dramhaíola" maidir le mealltaí agus ranníocaíochtaí feachtas neamhdhleathach, ní h-amháin príosúnacht a thug ar an fiontraí Hellmut Trinkens, ach chomh maith leis, an turnamh de beagnach ceannaireacht iomlán an Pháirtí Daonlathach Sóisialta a bhí i gcumhacht ag an am.
Méara
Is sí Henriette Reker Ard-Mhéara an Köln. Fuair sí 52.66% den vóta sa toghchán bardasach an 17ú Deireadh Fómhair 2015, agus rinneadh í, ar an 15ú Nollaig 2015.[38]
Toghcháin
Togthar Comhairleoirí Cathrach ar feadh téarma cúig bliana agus maidir leis an an Méara, tá téarma sé bliana ann.[39]
Cathairdhreach
Maidir leis an chathair inmhéanach de Köln, bhí sé scriosta go hiomlán le linn an Dara Cogadh Domhanda. Is é athfhoirgniú an chathair a leanaigh an stíl sna 1950í, agus ag an am céanna ag urramú an sean leagan amach, agus ainmniú na sráideanna. Dá bhrí sin, is é an chathair sa lá atá inniu ann, atá tréithrithe ag foirgnimh simplí agus measartha, i ndiaidh an chogaidh, le cúpla foirgnimh réamh-chogaidh scaipithe ina measc,  a bhí athdhéanta mar gheall ar a tábhacht stairiúil. Tá roinnt foirgneamh den "Wiederaufbau Zeit" (an ré atógáil), mar shampla an teach ceoldráma ag Wilhelm Riphahn, gur meastar é, sa lá atá inniu ann, mar rudaí den chéad scoth an ailtireacht nua-aimseartha.citation needed] Mar sin féin, is é stíl an tígh Cologne Opera agus foirgnimh nua-aimseartha eile a d'fhan conspóideach. Is iad limistéir ghlasa atá ann i gceathrú cuid de Köln, ina bhfuil thart ar 75 m2 (807.29 troigh cearnach) de spás glas poiblí le haghaidh gach áitritheora.[41]
Saol fhiáin
Tá láithreacht na n-ainmhithe i Köln teoranta go ginearálta do feithidí, creimneacha beaga, agus roinnt speiceas éan. Is iad Pigeons na hainmhithe is minic le feiceáil i Köln, cé go bhfuil líon na h-éin a bheith méadaithe gach bliain le líon andúchasach fiáin, go follasach, pearóidi ar nós an rose-ringed parakeet. Ceadaíonn an aeráid dhídeanach in oirdheisceart Westphalia, na héin a maireachtáil tríd an gheimhridh, agus i roinnt cásanna tá siad ag díláithriú speicis dhúchasacha. Is é clúmh na parrots glas an Köln atá infheicthe an-mhór, agus atá i gcodarsnacht go tréan leis na dathanna maothithe eile den cathairdhreach.[42]
Turasóireacht
Bhí thar 4,310,000 fanachtaí “tréimhsí thar oíche” curtha in áirithe agus 2,380,000 teachta i 2008[24] i Köln. Chomh maith le sin, tá méid na tithe tábhairne is mó acu in aghaidh an duine, sa Ghearmáin.[43] Tá 70 clubanna, barraí do-áirithe, bialanna, agus teach tábhairní sa chathair chomh maith.[43]
Eaglaisí
mion| Airdeaglais  Köln Airdeaglais Köln mion|220x220px|Eaglais Mór Naomh Martin Eaglais Naomh Severin
Eaglais Mhór Naomh Máirtín
Séipéal an Deastógáil
Eaglais na Tríonóide Naofa
Tithe meánaoiseach
Is é Halla na Cathrach (Kölner Rathaus), bunaíthe sa 12ú haois, halla na cathrach is sine sa Ghearmáin, atá fós in úsáid.[45] Bhí an loggia agus túr, le stíl athbheochanach, curtha in áit sa 15ú haois. I measc na foirgnimh cáiliúla eile atá le fáil, is iad an Gürzenich, Haus Saaleck agus an Overstolzenhaus.
Geataí na cathrach meánaoiseach
mion|Halla na Cathrach, KölnUair amháin bhí 12 geataí meánaoiseach i Köln. Níl ach an Eigelsteintorburg ag Ebertplatz, an Hahnentor ag Rudolfplatz, agus Severinstorburg ag Chlodwigplatz atá ann inniu. mion|Hahnentor
Droichid
Tá roinnt droichid ann a thrasnaíonn na Réine i Köln. Is iad (ó Theas go Tuaisceart): an Cologne Rodenkirchen Bridge, South Bridge (iarnród), Severin Bridge, Deutz Bridge, Hohenzollern Bridge (iarnród), Zoo Bridge (Zoobrücke) agus Cologne Mülheim Bridge. Go háirithe is é an tied arch Hohenzollern Droichead iaranach (Hohenzollernbrücke) sainchomhartha ceannasach ar feadh an chlaífort abhainn. Tá trasnú abhainn na Réine, de chineál speisialta ar fáil ag an Kölner Seilbahn, bealach cábla a ritheann trasna na Réine idir an Cologne Zoological Garden sa Riehl agus an Rheinpark sa Deutz.mion|Séipéal an Deastógáil mion|Severinstorburg
Struchtúir éirí-arduithe
Is é an struchtúr is airde i Köln an túr teileachumarsáide Colonius ag 266 m nó 873 troigh. Bhí an deic breathnadóireachta dúnta ó 1992. Tá rogha de na foirgnimh is airde i Köln liostaithe thíos. I measc na struchtúirí arda eile atá an Hansahochhaus (deartha ag ailtire Jacob Koerfer agus críochnaíodh i 1925—bhí sé ag an am, an foirgneamh oifige is airde san Eoraip), na foirgnimh Kranhaus ag Rheinauhafen, agus an Messeturm Köln ("trade fair tower").
Cultúr
Tá roinnt músaeim i Köln. Sonraíonn an Roman-Germanic Museum cáiliúil, ealaín agus ailtireacht an chathair ón am atá thart; Is é an Museum Ludwig áras ina bhfuil bailiúcháin is tábhachtaí d'ealaín nua-aimseartha le fáil san Eoraip, lena n-áirítear bailiúchán Picasso comh-oiriúnaithe ach amháin ag na músaeim in Barcelona agus i bPáras. Is é an Museum Schnütgen na healaíne creidimh atá lonnaithe go páirteach i St Cecilia, atá ceann de dhá cheann déag eaglaisí Rómhánúla i Köln. Tá go leor dánlanna ealaíne i Köln a bhaineann taitneamh as dea-cháil ar fud an domhain, ar nós m.sh. Galerie Karsten Greve, atá ceann de na gailearaithe tosaigh le haghaidh “iar cogaidh” agus ealaín chomhaimseartha.
Tá roinnt ceolann gníomhach sa chathair, ina measc an Gürzenich Orchestra agus WDR Symphony Orchestra Cologne, atá bunaithe ag an Foirgneamh Ceolfhoireann Fiolarmónach, Köln.[47] Tá ceolainn eile ann: Musica Antiqua Köln agus an WDR Rundfunkorchester Köln, chomh maith leis an Cologne Opera agus cóir éagsúla, lena n-áirítear an WDR Rundfunkchor Köln. Bhí Köln freisin céarta tábhachtach do cheol leictreonach sna 1950í (Studio für elektronische Musik, Karlheinz Stockhausen) agus arís ó na 1990í ar aghaidh. Bhí baint ag an raidió poiblí agus stáisiún teilifíse WDR i ngluaiseachtaí ceoil ar nós Krautrock  sna 1970í a chur chun cinn; bunaíodh an Can cumhachtach ann i 1968. Tá ionaid éagsúla maidir leis an saol istoíche, ina measc atá an Kwartier Latäng (ceantar mac léinn timpeall an Zülpicher Straße) agus na limistéir club-oíche, breactha timpeall Hohenzollernring, Friesenplatz agus Rudolfplatz.
Is é an fhéile litríochta mór bliantúil "Lit Köln" a shonraíonn údair réigiúnacha agus idirnáisiúnta. Is é an figiúr is mó liteartha a bhaineann le Köln, an scríbhneoir Heinrich Böll, buaiteoir an Duais Nobel na Litríochta.
mion|OverstolzenhausIs é Köln cáiliúil maidir leis an Eau de Cologne freisin (Gearmáinis: Kölnisch Wasser; lit: "Uisce an Köln"), cumhráin a bheith cruthaithe ag duine díbrímithe na hIodáile, le h-ainm Johann Maria Farina ag tús an 18ú haois. Le linn an 18ú haois bhí an chumhrán seo níos coitianta agus easpórtáladh é, ar fud na hEorpa ag an teaghlach Farina, agus san am céanna tugtar an t-ainm Farina mar ainm tí le haghaidh Eau de Cologne. Sa bhliain 1803 rinne Wilhelm Mülhens conradh le duine, nach mbaineann le h-Iodáil, ainmnithe Carlo Francesco Farina, a bheir an ceart aige chun úsáid a ainm teaghlaigh, agus d’ oscail Mühlens monarcha beag ag an Glockengasse i Köln. Sna blianta ina dhiaidh sin, agus tar éis cathanna cúirte éagsúla, b'éigean a gharmhac Ferdinand Mülhens a thréigean an t-ainm Farina don chomhlacht agus a táirgeadh. Shocraigh sé, uimhir an tí 4711, a bhí tugatha don mhonarcha ag Glockengasse, i rith gairme na Fraince, go luath sa 19ú céad. Sa lá atá inniu, tá Eau de Cologne táirgithe fós i Köln, ag an Farina family, faoi láthair sa ghiniúint ochtú, agus ag Mäurer & Wirtz a cheannaigh an 4711 marc branda i 2006.
Féis
Is é an Cologne carnival ar cheann de na féilte sráide is mó san Eoraip. I Köln, tosaíonn an séasúr féise go hoifigiúil ar an 11ú Samhain ag 11 nóiméad tar éis 11:00 le fógra an Séasúr nua Féis, agus a leanann go dtí Ash Wednesday. Mar sin féin, ní thosaíonn na "Tolle Tage" mar a deirtear (laethanta mire) go dtí Weiberfastnacht (Féis na mBan) nó, i gcanúint, Wieverfastelovend, an Déardaoin roimh Céadaoin an Luaithrigh, ina bhfuil atá tús carnabhail an tsráid. Is iad Zülpicher Strasse agus a timpeallacht, cearnóg Neumarkt, Neumarkt, agus gach beárí agus tithe tábhairne sa chathair, atá plódaithe le daoine i gculaithí rince agus ag ól sna sráideanna. Is iad na céadta mílte cuairteoirí a cruinníonn le chéile ar Köln le linn an ama. Go ginearálta, is iad timpeall milliún duine a cheiliúradh ar na sráideanna ar an Déardaoin roimh Chéadaoin an Luaithrigh.[48]
Coimhlint le Düsseldorf
Tá "coimhlint réigiúnach fíochmhar",[49] idir Köln agus Düsseldorf lena n-áirítear paráidí carnival, sacar, agus beoir.[49] I Köln is fearr leis na daoine Kölsch agus i Düsseldorf is fearr leis na daoine Altbier ("Alt").[49] Is iad freastalaithe agus pátrúin a dhéanann "magadh" de na daoiní a chuireann ordú le beoir Alt i Köln agus le Kölsch i Düsseldorf.[49] Tá an t-iomaíocht curtha síos mar "caidreamh grá-fuath".[49]
Aontaí ceol agus Féilte
Bhí an chathair, baile chun an Ringfest, atá cáiliúil go hidirnáisiúnta, agus anois le haghaidh an C/o féile pop.[50] Lena chois sin, tá taitneamh ag Köln maidir le láthair an Weihnachtsmarkt le roinnt suíomhanna sa chathair.
Eacnamaíocht
Mar an chathair is mó sa réigiún cathrach Rhine-Ruhr, tá buntáiste ag Köln maidir le struchtúr an mhargaidh mór.[51] I gcomórtas le Düsseldorf, tá geilleagar na Köln bunaithe go príomha ar thionscail insurance agus media industries,[52] cé go bhfuil an chathair ina lárionad tábhachtach cultúrtha agus taighde chomh maith agus baile le haghaidh roinnt corporate headquarters.
Iompar
mion|Iompar Bóthair
Iompar Bóthair
Bhí tógáil bóithre ina gceist mhór sna 1920í faoi cheannaireacht méara Konrad Adenauer. Tógadh an chéad bóthar rochtaineach teoranta sa Ghearmáine i ndiaidh 1929 idir Köln agus Bonn. Sa lá atá inniu is é an Bundesautobahn 555. Sa bhliain 1965, bhí Köln an chéad chathair na Gearmáine a bheith ciorclaithe go hiomlán ag bóthar fáinneach mótarbhealach. Tríd is tríd ag an am céanna bhí seachród lár na cathrach (Stadtautobahn) pleanáilte, ach amháin curtha i bhfeidhm go páirteach, mar gheall ag freasúra na grúpaí comharsanachtach. Tháinig an stráice de bhóthar críochnaithe mar Bundesstraße ("Federal Road"), is é sin le rá (“bóthar cónaidhme”) B 55a, a thosaíonn ag an Zoobrücke (Droichead Gairdín na h-Ainmhithe) agus a bhuaileann leis an A 4 agus A 3 ag acomhal Köln Thoir. Mar sin féin, tagraítear ar mar Stadtautobahn ag formhór na daoiní áitiúla. I gcodarsnacht le sin, bhí an Nord-Süd-Fahrt ("Bóthar Thuaidh-Theas") críochnaithe i ndáiríre, ionad nua lár na cathrach 4/6-lána trí-bhealach, a bhí ar siúl cheana féin ag lucht pleanála ar nós Fritz Schumacher sna 1920í. Bhí an t-alt deiridh, ó dheas ó h-Ebertplatz, a bhí críochnaithe i 1972.
Rothaíocht
I gcomparáid le cathracha na Gearmáine eile, tá leagan amach tráchta i Köln nach bhfuil rothar-chairdiúil. Is é tar éis a bheith rangaithe arís agus arís eile i measc an ceann is measa i meastóireacht neamhspleách[55]  stiúrithe ag an Allgemeiner Deutscher Fahrrad-Club. Sa bhliain 2014 rangaithe é 36ú as 39 cathracha na Gearmáine le daonra níos mó ná 200,000.
Iompar Iarnród
mion|331x331px|Köln Hauptbahnhof Tá seirbhís iarnróid le Deutsche Bahn InterCity agus ICE-traenacha le stad ag Köln Hauptbahnhof (Köln Príomh Stáisiún), Köln Messe/Deutz agus Cologne/Bonn Airport. Is iad na traenacha ardluais ICE agus Thalys TGV a nascaíonn Köln le Amsterdam, An Bhruiséil (in san 1h47, 9 imeachtaí/lá) agus i bPáras (in san 3h14, 6 imeacht/lá). Tá traenacha ICE go minic go cathracha eile na Gearmáine, lena n-áirítear Frankfurt am Main agus Beirlín. Pleanáladh Traenacha ICE a thaisteal go dtí Londain tríd an Channel Tunnel sa bhliain 2013.[56]
Is sé Stadtbahn Köln feidhmithe ag Kölner Verkehrsbetriebe (LVB)[57] córas iarnród fairsing éadrom atá páirteach faoi thalamh agus a feidhmíonn Köln agus roinnt cathracha in aice láimhe. D’athraigh sé ón córas tram. In aice láithreachis is é Bonn atá nasctha, iad araon leis an Stadtbahn agus príomhlíne traenacha iarnróid, agus báid áineasach ócáideacha ar na Réine. Tá Düsseldorf nasctha chomh maith le traenacha S-Bahn atá feidhmithe ag Deutsche Bahn.
Tá busanna go minic a chlúdaíonn an chuid is mó de na cathrach agus na bruachbhailte máguaird, agus cóistí Eurolines go Londain via Brussels freisin.
Aeriompair
mion|292x292px|Flughafen [[Flora und Botanischer Garten Köln|Köln / Bonn
]] Is é aerfort idirnáisiúnta Köln, an t-Aerfort Köln/Bonn (CGN). Is é ar a dtugtar freisin, an t-ainm Aerfort Konrad Adenauer i ndhiaidh an chéad iarchogaidh Seansailéir Konrad Adenauer, a rugadh é sa chathair agus a bhí méara Köln ó 1917 go dtí 1933. Is é an t-aerfort atá roinnte le Bonn, an chathair in aice láimhe. Is é Köln ceanncheathrú don Ghníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht (GES). Is é an t-aerfort freisin an ceartlár is mó le haghaidh aerlíne Germanwings.
Oideachas
mion|GrúdlannIs é Köln baile le haghaidh ollscoileanna agus coláistí go leor, [59][60]  agus óstach do roinnt 72,000 mac léinn.[2] Is í Ollscoil Köln (a bunaíodh ar dtús i 1388[3]), an ollscoil is sine agus an ollscoil is mó sa Ghearmáin. Is í Ollscoil Köln na nEolaíochtaí Feidhmeacha an ollscoil is mó na hEolaíochtaí Feidhmeacha sa tír. Is í Ollscoil Köln “Rince agus Ceol” an ardscoil is mó san Eoraip.[61] Is féidir le heachtrannaigh ceachtanna Gearmáine a ghlacadh sa VHS (Ionad Oideachais Aosaigh) .[62]
Meáin
Laistigh de Ghearmáin, tá Köln aitheanta mar ionad na meán tábhachtach. Tá stáisiúin raidió agus teilifíse éagsúla, lena n-áirítear Westdeutscher Rundfunk (WDR), RTL agus VOX, lena ceanncheathrú sa chathair. Is é scannán agus táirgeadh Teilifíse atá tábhachtach freisin. Is é an chathair "caipitil na Gearmáine maidir le scéalta coireachta sa teilifís".[63] Is é tríú de na léiriúcháin teilifíse na Gearmáine a dhéantar sa réigiún Köln.[63] Ina theannta sin, is é an chathair mar óstach chun an Coiméide Köln Fhéile, a mheastar a bheith ar na féilí greann is mó i mórthír na hEorpa.[64]
Spóirt
mion|RheinEnergieStadion    Köln Is é Köln a h-óstaíonn 1. FC Köln,[65] a imríonn sa Bundesliga. Imríonn siad a gcluichí baile sa RheinEnergieStadion, ina bhfuil a h-ostaígh siad 5 cluichí an 2006 FIFA World Cup.[66] Is é an Coiste Oilimpeach Idirnáisiúnta agus Internationale Vereinigung Sport-und Freizeiteinrichtungen e.V. a thug RheinEnergieStadion bonn cré-umha do "a bheith ar cheann de na hionaid spóirt is fearr sa domhan".[66] Is é Köln a h-óstaíonn freisin FC Viktoria Köln 1904 agus SC Fortuna Köln, a imríonn sa Regionalliga West (an ceathrú rannán) faoi seach ar an 3. Liga (an tríú roinn).
Tá an chathair freisin, baile na foirne haca oighir Kölner Haie, sa léig ice hockey is airde sa Ghearmáin, an Deutsche Eishockey Liga.[65]  Tá siad bunaithe ag an Lanxess Arena.[65]
Rón Graonlannach
Ainmhí is ea an rón Graonlannach.
Köln
Spóirt
Tá roinnt rásaí capall ar siúl in aghaidh na bliana ag Cologne-Weidenpesch Racecourse ó 1897; cuireadh tús leis an Cologne Marathon bliantúil i 1997. Ó 2002 go dtí 2009, bhí an fhoireann Panasonic Toyota Racing Formula One bunaithe i mbruachbhaile Marsdorf, ag an áis Toyota Motorsport GmbH.
Meastar go bhfuil Köln "an caipiteal gailf rúnda na Gearmáine".[65] Bunaíodh an chéad cumann gailf i North Rhine-Westphalia i Köln sa bhliain 1906.[65] Tugann an chathair na roghanna is mó agus imeachtaí uachtaracha sa Ghearmáin.[65] Óstigh an chathair, imeachtaí lúthchleasaíochta éagsúla, lena n-áirítear 2005 FIFA Confederations Cup, 2006 FIFA World Cup, 2007 World Men's Handball Championship, 2010 IIHF World Championship agus 2010 Gay Games.[5]
Páirtí na bhFeirmeoirí
Páirtí polaitiúil Éireannach ab ea Páirtí na bhFeirmeoirí (The Farmers' Party nó The Farmers' Union as Béarla) a bhí ar an bhfód i Saorstát Éireann idir 1922 agus 1932. Bhí an páirtí dírithe go hiomlán ar leasa phobal na harúlachta agus ní dhearnadh iarracht an páirtí a fhorbairt taobh amuigh den tuath.
Bhain an páirtí seacht suíochán Dála amach sa chéad olltoghchán den stát nua sa bhliain 1922 agus árdaíodh a mhéad suíochán go cúig déag in olltoghchán 1923. Bhí an chuid is mó de na suíocháin i gceantracha saibhre, rud a chiallaíonn gurb iad na feirmeoirí móra is mó a thacaigh leis an bpáirtí.
Thacaigh an páirtí le rialtas Chumann na nGaedheal i rith na 1920í. Ba iad na teachtaí a bhí i bhfabhar na saorthrádála a bhí níos fabhraí don rialtas. Duine dóibh siúd ab ea Denis Gorey a mhol go gcomhcheanglaíodh an dá pháirtí lena chéile. Bhí na teachtaí a thacaigh le caomhnaitheacht i bhfabhar leanúint ar aghaidh mar pháirtí neamhspleách agus ó 1926 amach, bhí siad i bhfabhar comhoibriú le Fianna Fáil. Rinne an deighilt idir lucht na saorthrádála agus lucht na caomhnaitheachta dochar don pháirtí agus sa deireadh bhí vótaí an pháirtí roinnte idir na páirtithe móra. Bhí an bua ag lucht neamhspleáchais sa pháirtí agus chuaigh Denis Gorey isteach i gCumann na nGaedheal.
Thit líon teachtaí an pháirtí ó 15 go 6 i rith na bliana 1927 mar gheall ar teipeanna i dtoghcháin agus daoine ag tabhairt cúl leis an bpáirtí. Lean sé ag ar aghaidh ag tacú le rialtas Chumann na nGaedheal, go háirithe sa vóta mí-mhuiníne a tharla díreach roimh olltoghchán Mheán Fómhair 1927. Tugadh post sóisear rialtais do Michael Heffernan, ceannaire an pháirtí, tar éis an olltoghcháin chun tacaíocht an pháirtí a dhaingniú. Chuaigh Heffernan isteach i gCumann na nGaedheal roimh an chéad olltoghchán eile.
Celaenia excavata
Cuireann an damhán seo dealramh caca éin air féin mar cheileatram. Dath dubh agus bán atá air, agus fanann an damhán baineannach gan bhogadh ar feadh an lae, a cosa tarraingthe aníos agus a bolg ina chruit. Is lú toirt an damháin fhireannaigh ná toirt an damháin bhaineannaigh.
Scaoileann an damhán seo uaidh boladh atá cosúil le faramón gnéis a úsáideann féileacáin bhaineannacha oíche chun féileacáin fhireannacha a mhealladh. Nuair a dhruideann na féileacáin úd isteach leis an damhán beirtear orthu.
Is féidir leis an damhán caca éin suas le trí saic uibheacha déag a bhreith. Tá dath dúdhonn orthu agus baill dhubha, agus fágtar ar crochadh sa líon iad. Bíonn an damhán baineannach ag faire ar na huibheacha go dtí go dtagann an t-ál amach, rud a dhéantar, de ghnáth, i ndeireadh an gheimhridh nó i dtús an Earraigh.
Naisc sheachtracha
Eolas ar an gcacadán ó Mhúsaem Victoria
Fulacht fiadh
350px|thumb|Fulacht fiadh Is cineál suíomh seandálaíocht aimsithe, nó áit cócaireacht ársa, in Éirinn é fulacht fiadh (nó fulacht fian). Is iad na fulachtaí fia na séadchomharthaí is líonmhaire ón gCré-umhaois. Is iarsmaí na láithreacha cócaireachta iad. Chun cócaireacht a dhéanamh san fhulacht fia, théigh na daoine clocha i dtine. Chuir siad iad isteach i bpoll uisce ansin. Nuair a thosaigh an t-uisce ag fiuchadh, thosaigh siad ar an gcócaireacht. Chlúdaigh siad spóla feola (nó bia oiriúnach eile) i dtuí agus chuir siad isteach san uisce a bhí ar fiuchadh é. Chuir siad roinnt luibheanna isteach freisin. Tar éis é a chócaireacht (45 nóiméad in aghaidh an chileagraim, agus 20 nóiméad sa bhreis), bhí an fheoil réidh le hithe. Nuair a bhí an próiseas críochnaithe acu, caitheadh iarsmaí na tine agus na clocha scoilte ar leataobh. Rinneadh é seo arís agus arís eile, agus de réir a chéile, mhéadaigh an carn smionagair ar thaobh an phoill. Inniu feictear carn íseal ar an láthair. Tagann an focal ‘fulacht’ ón tSean Ghaeilge agus b’fhéidir go bhfuil baint ag ‘fia’ leis an ainmhí nó leis na ‘Fianna’. Úsáideann seandálaithe na focail ‘carn dóite’ ar na séadchomharthaí seo freisin. Seans go raibh feidhm níocháin ag an láthair nó gur fheidhmigh siad mar shabhna (ar nós na dtithe allais atá i bhfad níos déanaí ná iad).
Contae Placer, California
Is contae i California é Placer. Is é Auburn príomhbhaile an chontae agus is é Roseville an chathair is mó daonra. Bhí 348,432 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010.
Roderic O’Gorman
Is polaiteoir Éireannach agus teachta Dála do cheantar Bhaile Átha Cliath Thiar, é Roderic O’Gorman (a rugadh ar 12 Nollaig 1982). Tá sé ina bhall den Chomhaontas Glas ón mbliain 2011.
An Múr Gágach
Is sráidbhaile é an Múr Gágach. Tá sé suite i gCill Mheáin, i gContae Mhaigh Eo.
Mobile, Alabama
Cathair atá suite i gContae Moblie, Alabama, na Stáit Aontaithe is ea Mobile (fuaimtear moh-BEEL é). I 2002 bhí 198,915 duine ina gcónaí sa chathair. Is é Mobile an lár na dara ceantair Chathracha is mó. Is é an phríomhchathair contae Mobile.
Stair
Bunaíodh an céad ait lonnaithe i 1702 ag an Abhainn Mobile. B'é an céad príomhchathair na coilíneacht Francach Louisiana. Tar éis tuilí, athlonnaíodh an baile gar don béail abhainn. I 1793 séanadh Conradh an Parás, críochnú an cogadh idir an Fhrainc agus an Bhreatain agus d'éirigh Mobile baile Briontanach. D'fhás an chathair.
John Hartson
I mí Iúil 2009, nochtadh go bhfuil ailse air, agus tá cóir leighis á chur air fós.
Jerry Springer
Ba láithreoir teilifíse Meiriceánach é Gerald Norman "Jerry" Springer (Giúdach a rugadh i Londain ar an 13 Feabhra 1944 - d'éag 28 Aibreán 2023 (in aois a 78 mbliana)). Is fearr aithne air mar láithreoir an tseó cainte The Jerry Springer Show a bhí ar an bhfód idir 30 Meán Fómhair 1991 agus 26 Iúil 2018.
Léitheoir nuachta agus ceoltóir ba ea é chomh maith.
Polaitíocht
Iarmhéara de chuid Pháirtí na nDaonlathach in Cincinnati, Ohio ba ea é chomh maith.
Inis Tíog
Is áit phictiúrtha é, agus Eastáit Woodstock suite míle amháin ón tsráidbhaile. In Inis Tíog a rinneadh na scannáin Circle of Friends agus Widow's Peak.
Rón eilifintiúil deisceartach
Ainmhí is ea an rón eilifintiúil deisceartach.
Palawa kani
Is éard atá in palawa kani tionscadal a bhfuil de chuspóir aige teanga chineálach a chruthú atá cosúil le seanteangacha Bundúchasach na Tasmáine (Palawa), teangacha a chuaigh i léig. thumb|300px|deas|An ceathrar Bundúchasach deireanach de shliocht neamh-mheasctha sna 1860í, nuair a bhí na seanteangacha beo go fóill. [[Trugernanner atá ar thaobh na láimhe deise.]]
Bulla- agus béarmhargadh
thumb|240px|Tarbh (bulla-) agus béar (béar-) os comhair an stocmhalartáin i bhFrankfurt - Frankfurter Wertpapierbörse (FWB) Tugtar bullamhargadh agus béarmhargadh ar an dá chineál treocht ar an stocmhalartán nó ar an margadh.
Palawa kani
Stair
Chuaigh na seanteangacha Tasmánacha i léig nuair a cailleadh an cainteoir dúchais deireanach sa bhliain 1905. Tá iarracht á tabhairt anois ar theanga nua a chruthú chun a oiread den dúchas teangeolaíoch a athbheochan agus is féidir. Bhí idir ocht gcinn agus sé cinn déag de theangacha á labhairt sa Tasmáin tráth, ach ní mór an t-eolas atá ar aon cheann ar leith acu, agus ní mór focail a bhaint as gach teanga de réir mar is cuí. Faightear focail ón mBéarla féin de réir mar is gá - "he" agus "in", mar shampla.
Tá amhras ar scoláirí áirithe nach féidir teanga chineálach Thasmánach a athchruthú agus a laghad sin eolais againn ar na bunteangacha. Admhaítear go mbeadh an-tábhacht leis na teangacha sin mar léiriú ar réamhstair theangeolaíoch imeall deisceartach na hAstráile, agus dá bhrí sin ar réamhstair theangeolaíoch an domhain, ach áitítear nár bailíodh ach fíorbheagán fianaise ar theangacha Tasmánacha sula ndeachaigh siad i léig i ndeireadh an 19ú haois. Tugtar le fios freisin, agus palawa kani á chumadh d'aonghnó ag dream áirithe, go mbaineann sin le haighneas polaitiúil agus cultúrtha idir an dá dhream Thasmánacha (na Palawa agus na Lia Pootah) a deir gur de shliocht Bundúchasach iad.
Bulla- agus béarmhargadh
Bullamhargadh
Ar an stocmhalartán, bíonn an bullamhargadh ann nuair a bhíonn na hinfheisteoirí dóchasach as an todhchaí agus iad ag súil le tuilleadh ardú ar na praghsanna. Mar sin, bíonn siad ag iarraidh scaireanna a cheannach le go bhféadfaidís iad a dhíol níos daoire níos déanaí, sin nó airgead a shaothrú ar na díbhinní.
Palawa kani
Tionscadal
Thosaigh Theresa Sainty agus Jenny Longey, beirt oibrí teanga, ag obair ar an tionscadal sa bhliain 1999. Tá tairbhe á bhaint as a lán foinsí. Orthu sin tá dialann George Augustus Robinson (gníomhaire agus eadránaí), taifid de chuid shluaíocht Fhrancach d'Entrecasteaux sa bhliain 1793, focail a chuir Brian Plomley i dtoll a chéile, agus taifeadadh a rinneadh ar Fanny Cochrane Smith, duine de na cainteoirí dúchais deireanacha.
Bulla- agus béarmhargadh
Béarmhargadh
Ar an mbéarmhargadh, tá gach infheisteoir ag dul in éadóchas faoin todhchaí, agus é ag iarraidh fáil réitithe dá chuid scaireanna ar phraghas chomh buntáisteach agus is féidir, sula gcaillfidh siad a bhfuil fágtha den luach iontu. Dá thoradh sin, leathfaidh an dearcadh duairc ar fud an mhargaidh, agus sa deireadh, is féidir go n-iompóidh an béarmhargadh ina chliseadh mhór agus na hinfheisteoirí ag iompairc le chéile ag iarraidh na scaireanna a dhíol uathu.
Palawa kani
Tionscadal
Bhí roinnt den teanga á húsáid i dtús an 20ú haois ag teaghlaigh ar na hoileáin bheaga i gCaolas Bass agus ag teaghlach sa Tasmáin féin. Rinneadh díobháil don teanga nuair a d'aistrigh a lán teaghlach anonn go dtí an Tasmáin i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda de bharr an pholasaí imeasctha a bhí ann ag an am. Ach tá cuimhne ag na seanóirí ar chuid di fós agus is cuid de chaint na ndaoine riamh cuid de na focail. Bhailigh Theresa Sainty agus Jenny Longey os cionn céad focal le chéile ar rudaí a bhain leis an bhfarraige agus leis na hoileáin - sliogáin, iasc, ainmhithe mara agus plandaí. Bhí cuid mhaith de na focail sin á n-úsáid fós sa bhliain 1910. Rinneadh leabhar agus téip agus tugadh cuntas ar stair gach focail - cárbh as don fhocal, cé bhí á úsáid agus cén obair theangeolaíoch a rinneadh air. Tá fáil ag an bpobal Bundúchasach ar an eolas seo sna trí oifig réigiúnacha atá ag Lárionad Bundúchasach na Tasmáine. Múintear an teanga i mBunscoil Cape Barren, ar oileán eile i gCaolas Bass agus i Lárionad Bundúchasach na bPáistí in aice le Hobart. Baintear tairbhe as ghnóthaí an ghnáthshaoil chun labhairt na teanga a mhúineadh. Tá leabhair, dlúthdhioscaí, cairteanna balla agus cártaí pictiúir ar fáil. Bíonn baint ag muintir na bpáistí leis an obair, agus táthar ag iarraidh cuid nádúrtha den saol a dhéanamh den teanga.
Bulla- agus béarmhargadh
Léim an chait mhairbh
Má thagann feabhas beag gearrshaolach ar na praghsanna i ndiaidh dóibh titim fhada a chur díobh, tabharfaidh na hanailiseoirí stocmhalartáin léim an chait mhairbh air, más é an tuairim atá acu nach leor é le deireadh a chur leis an mbéarmhargadh. Tá an leagan cainte seo bunaithe ar an meafar "go léimfeadh an cat marbh féin dá dtitfeadh sé ó airde mhór anuas."
Earrach na nArabach
thumb|260px|Tíortha Arabacha : {{legend|#000000|Rialtas treascartha}} {{legend|#964040|Cogadh cathartha}} {{legend|#0080FF|Athrú suntasach sa rialtas}} {{legend|#FF6600|Mor-agóidí }} {{legend|#bb9900|Mion-agóidí}} {{legend|#606060|Gan teagmhas}} Tíortha neamh-Arabacha : {{legend|#000060|Agóidí gaolmhara}} {{legend|#B9B9B9|Gan teagmhas}}
Palawa kani
Forainmneacha
Úsáidtear mapali ("mórán") mar iarmhír iolra ar roinnt forainmneacha agus sealbhach.
Earrach na nArabach
Is éard is an tEarrach Arabach ann ná tonn réabhlóid each de léirsithe agus d'agóidí a bhí agus a bhíonn ar siúl sa domhan Arabach ón 18 Nollaig 2010 ar aghaidh.
Palawa kani
Forainmneacha
Is féidir táthmhíreanna treocha a chur le sealbhaigh, mar a leanas: -tu (go dtí/i dtreo) - mana-mapali-tu (go dtí ár…) nó -ta (ar) - nika-ta (ar a n-…).
Earrach na nArabach
Bhí deacrachtaí ag baint leis an aistriú chuig rialú daonlathach san Éigipt agus i dTúinis, i Libia agus i bPoblacht Éimin. Bhí an tuairim ann, agus b'fhéidir fós, nach raibh na tíortha Arabacha, ar cibé chúis, in ann ag rialachas daonlathach agus nach raibh meas acu ar riail an dlí.
Palawa kani
Forainmneacha sealbhacha
thumb|250px|deas|Léarscáil a thugann léargas éigin ar cheantair eitneacha sa Tasmáin roimh theacht na nEorpach.
Earrach na nArabach
Ar an agóid bheag neamh-mharthanach sa tsean-Seicslóváic in 1968 ("Earrach Phrág") is dócha a bhí fo-eagarthóir sinsearach éigin ag smaoineamh, tráth éigin tamall de mhíonna tar éis tús na bparáidí is na léirsithe sa Túinéis agus san Éigipt, nuair a cheap sé nó sí an téarma “Earrach na nArabach”. link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Infobox%20collage%20for%20MENA%20protests.PNG|clé|mion|[[Earrach na nArabachː  Caireo, Túinis, San'a agus an tSiria]]
Palawa kani
Uimhreacha
Thug Theresa Sainty agus Jenny Longey na huimhreacha 1 - 10 chun solais agus bhain feidhm as tréithe gramadúla na mbunteangacha chun córas uimhrithe a chumadh a théann chomh fada le milliún. ... ...
Téacsanna
Seo adhmholadh de chuid an Tasmanian Aboriginal Centre Language Program a tugadh sa bhliain 2004 ag ceiliúradh sléacht Chamas Risdon sa bhliain 1804. Téacs eile ó na cláracha míniúcháin i bPáirc Kunanyi.
Earrach na nArabach
2010-2012
Sa Libia agus san Éigipt chuidigh comhghuaillíocht na Fraince, na Breataine agus Meiriceá le deireadh ré Gadaffi agus Mubarak a thapú. clé|mion|agóid sa bhliain 2011 i [[Maracó]]
Siria
Bhris agóidí ar son an daonlathais amach sa tSiria ar an 15 Márta 2011 agus thosaigh an cogadh cathartha i ndáiríre sa tSiria i ndiaidh tamaill.
Tar éis d'fhórsaí slándála urchair a scaoileadh leis an lucht agóide, tháinig méadú as cuimse ar an bhforéigean agus cuireadh briogáidí reibiliúnach a le chéile chun aghaidh a thabhairt ar fhórsaí an stáit. Ba rí-ghairid go raibh sé ina chogadh cathartha le grúpaí éagsúla ag tnúth le titim an réimis. D'éirigh mar sin ‘Earrach na nArabach’ ina gheimhreadh dorcha sa tSiria
Sheas an t-Uachtarán Bashar al-Assad an fód. Bhí arm láidir aige agus cabhair aige ó throdairí Hezbollah ón Liobáin agus cabhair aige ón Rúis agus ón Iaráin.
Idir 2011-2021, maraíodh 600,000, theith os cionn 6 milliún thar lear agus bhí níos mó ná 6 milliún eile fágtha gan dídean sa tSiria.
Contae Plumas, California
Is contae i California é Plumas. Is é Quincy príomhbhaile an chontae. Bhí 20,007 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010.
Antonio Banderas
Is aisteoir Spáinneach é José Antonio Domínguez Bandera, a rugadh ar an 10 Lúnasa 1960 in Málaga na Spáinne. Úsáideann sé an t-ainm Antonio Banderas mar aisteoir. Tá sé pósta le Melanie Griffith, ban-aisteoir; tá iníon amháin de chlainne acu.
Stephen Pearson
Is imreoir sacair gairmiúil é Stephen Pearson (rugadh 2 Samhain,1982 i Lanark, Alba) agus a imríonn faoi láthair le Derby County. D'imir sé cheana le Celtic, Motherwell agus Stoke City. Imríonn freisin do fhoireann náisiúnta na hAlban.
Trash of the Titans
Craoladh an dara eipeasóid is fiche, "Trash of the Titans", den naoú sraith The Simpsons ar an 26 Aibreán 1998. Scríobh Ian Maxtone-Graham an eipeasóid seo. D'fhéach 10.2 milliún duine ar an eipeasóid. Bhí an eipeasóid an dhá chéadú sa stair an chláir.
Baile an Tràill
Is sráidbhaile suite in oirthear Chataibh, Comhairle na Gàidhealtachd, Albain, é Baile an Tràill. Tá an baile ar an mbóthar A839, san eastát Rogart.
An Cadha Mór
Is sráidbhaile suite i gCataibh, Comhairle na Gàidhealtachd, é an Cadha Mór.
Clanton, Alabama
Is é Clanton an príomhbhaile agus an chathair is mó daonra i gContae Chilton, Alabama, Stáit Aontaithe Mheiriceá. Bunaíodh í sa bhliain 1866. Measadh 8,846 duine a bheith ina gcónaí sa chathair sa bhliain 2016.
Ráth Easa Caoire Thuaidh
Is sráidbhaile é Ráth Easa Caoire Thuaidh. Tá sé suite i gCill Mheáin, i gContae Mhaigh Eo.
Reachlainn
Is oileán é Reachlainn (Rathlin), atá suite deich gciliméadar ó chósta thuaidh Chontae Aontroma, Tuaisceart Éireann. Is é Reachlainn an áit is tuaisceartaí i dTuaisceart Éireann. Tá cuma L ar an oileán - tá achar 7 gcimiléadar ón gcósta thoir go dtí an cósta thiar agus achar 4 chiliméadar ón gcósta thuaidh go dtí an cósta theas.
Níl ach 75 daoine ina gcónaí ar an oileán (daonáireamh 2001). Níl oileán eile i dTuaisceart na hÉireann le pobal buan.
clé|mion|Church Bay clé|mion
Stair
clé|mion Deirtear gurbh é an chéad áit a leag an duine daonna cois in Éirinn, agus is iomaí duine idir Éireannaigh, Albanaigh, Lochlannaigh, Sasanaigh agus eile a leag cois ann ó shin.
Is ar Reachlainn a tharla an chéad sceimhle Lochlannach ar Éirinn, de réir Annálacha Ulaidh. D'fhoghlaigh na Lochlannaigh eaglais an oileáin agus loisc siad roinnt foirgneamh sa bhliain 795. clé|mion|St Thomas Rinneadh cúpla ár uafásacha san oileán le linn choilíniú na hÉireann. Dhúnmharaigh Francis Drake agus a chuid fear tuairim is 600 oileánach ann sa bhliain 1575.Rinneadh ár ar mhuintir Chlainn Mhic Dónaill a bhí ag lorg tearmainn ar Reachlainn.
Rinneadh scrios eile fiche bliain ina dhiaidh sin nuair a chaith saighdiúirí Shasana 300 bean agus páiste d’ailltreacha móra an oileáin.
Mharaigh Protastúnaigh de Chlann Mhic Cailín idir 100 agus 3,000 Caitlicigh de Chlann Mhic Dónaill ar Reachlainn sa bhliain 1642. Caitheadh na scórtha bean ó na haillte.
Inniu tá músaem san oileán atá lonnaithe i seanteach bád sa mbaile beag ag an gcuan. Tá roinnt eolais ann faoin saol mar a bhí san oileán. clé|mion
Dúlra
Tá a lán éan mara ar Reachlainn, agus tá anaclann dúlra RSPB ann ar an oileán. Is iad an Royal Society for the Protection of Birds a ritheann an tearmann éan atá in iarthar an oileáin. Is i mí na Bealtaine a bhíonn a bhformhór ‘sa mbaile’ i Reachlainn sula dtéann siad amach ar an teiscinn mhór don chuid eile den bhliain. Tá an tearmann éan lonnaithe timpeall ar an teach solais bunoscionn in iarthar an oileáin (tá trí theach solais ann). clé|mion|Brockley House
Gaeilge
Bhí a gcanúint féin ag muintir an oileáin, canúint nach maireann anois ach amháin i leabhair agus i dtaifeadtaí, a bhí ina droichead ar go leor bealaí idir Gaeilgí na hÉireann agus na hAlban. Thugadh scoláirí cuairt ar an áit sa gcéad seo caite agus an céad roimhe sin arís le gramadach, stór focal, agus comhréir na n-oileánach a fhoghlaim agus is iomaí feis, fleá, agus féile a reáchtáladh san oileán san am a caitheadh.
Tá físeáin an iriseora agus taighdeora canúna Ciarán Dunbar, 'Caint ar Ghaelg Reachraidh', le fáil ar YouTube ina gcuireann sé síos ar an gcineál Gaeilge a labhraítí san oileán.
Seanchill
i ndeisceart chontae Bhaile Átha Cliath is ea Seanchill (Shankill as Béarla). Is bruachbhaile é agus tá sé suite gar do Bhré (Cill Mhantáin) agus Dún Laoghaire.
Clach Toll
Is sráidbhaile suite i gCataibh, Comhairle na Gàidhealtachd, é Clach Toll.
Ráth Ghreanachair Íochtair (Lindsay)
Is sráidbhaile é Ráth Ghreanachair Íochtair (Lindsay). Tá sé suite i gCill Mheáin, i gContae Mhaigh Eo.
Contae Sacramento, California
Is contae i California é Sacramento. Is é Sacramento príomhbhaile an chontae an chathair is mó daonra. Bhí 1,418,788 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010.
Luis Pérez Gutiérrez
Is polaiteoir Colómach é Luis Pérez Gutierrez, arb as Medellín dó, a bhí ag fónamh mar mhéara ar Medellín, sa tréimhse 2001-2004.