cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Iarmhairt chandamach Hall
Céimeanna rialta sa tseoltacht in iarmhairt Hall ag teochtaí ísle faoi réimsí diana maighnéadacha i gcás leictreon atá faoi iallach gluaiseacht i bplána, mar a tharlaíonn i réigiún an chomhchumair i bhfeistí leathsheoltacha sileacan ocsaíde miotail. Bhraith Klaus von Klitzing is daoine eile den chéad uair í i 1980. Tarlaíonn sí de bharr gluaiseacht chandamach fhithiseach na leictreon sa réimse maighnéadach. Bíonn luachanna ag an tseoltacht ar iolraithe slánuimhreacha (e 2 /h) iad (is é e lucht an leictreoin, agus h tairiseach Planck). I 1982 d'fhionn Horst Störmer is Daniel Tsui iarmhairt chodánach Hall, inar féidir go mbeidh luachanna codánacha áirithe iolruithe (e 2 /h) sa tseoltacht. Mhínigh Robert Laughlin gur tharla sé seo de bharr saghas nua cuasacháithnín, cumtha as leictreoin is guairneáin mhicreascópacha mhaighnéadacha. Déanann na cuasacháithníní seo leacht candamach, agus feictear iarmhairtí comhchosúla i héiliam leachtach agus forsheoltóirí. Roinn Störmer, Tsui is Laughlin Duais Nobel na Fisice i 1998 as seo.
Portsmouth Theas (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Portsmouth Theas. Cruthaíodh sa bhliain 1918 é. Is é Stephen Morgan (LO) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Díospóid ainmniú an Mhacadóin
deas|250px|thumb|An Mhacadóin Thuaidh, an Mhacadóin Ghréagach agus (an líne dhearg) an Mhacadóin chlasaceach Tá úsáid an t-ainm "an Mhacadóin" faoi dhíospóid idir dhá thír in oirdheiscirt na hEorpa, mar atá, an Ghréig agus an Mhacadóin, stát tráth laistigh den an Iúgslaiv. "An Mhacadóin" a tugadh ar an tír nuair a bhí ina stát feidearálach taobh istigh den Iúgslaiv, go hoifigiúil Poblacht Shóisialach na Macadóine. Baintear úsáid as "an Mhacadóin" freisin sa Ghréig mar ainm réigiúin i dtuaisceart na tíre ar theorainn theas na Macadóine (iar)-Iúgslaive. Bhí eagla ar na Gréagaigh go mbeadh éileamh acu ar Mhacadóin na Gréige.
Ar 12 Meitheamh 2018, rinne Alexis Tsipras, príomh-aire na Gréige, agus a chomhghleacaí Macadónach, Zoran Zaev, socrú eatarthu gur "Poblacht na Macadóine Thuaidh" a bheadh ar an tír. Tógadh reifreann i bPoblacht na Macadóine ar an 30 Meán Fómhair 2018. Vótáil móramh mór ar son athrú ainm na tíre, rud a bhí ceangailte le neartú agus cinntiú a ballraíocht san Aontas Eorpach agus ECAT. Níor ghlac ach 37% de na vótálaithe páirt sa toghchán áfach. Ar an 12 Feabhra 2019, i ndiaidh don dá thaobh an socrú a dhaingniú, cuireadh i bhfeidhm é.
Pangaea
Ainm a thugtar ar an aon mheall talún a bhí ar Domhan timpeall 200 milliún bliain ó shin, meastar, roimh scoilteadh na mór-ranna is deascadh na n-ilchríoch. Ciallaíonn Pangaea ‘na tíortha uile’, agus is bunchuid de theoiric dheascadh na n-ilchríoch an coincheap seo.
Tím chreige
Is planda í an tím chreige (Thymus praecox, nó Thymus drucei roimhe seo). Tugtar lus mhic rí agus lus na mbrat uirthi freisin.
John Hall
Fisicí a rugadh i nDenver, Colorado is ea John Hall (a rugadh ar 21 Lúnasa 1934). Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain 2005 le Theodor Wolfgang Hänsch is Roy Jay Glauber as a thaighde ar spectreascópacht mhionchruinn, bunaithe ar léasair is teicníocht na círe optúla.
Pantar
Ball de chlann na gcat, ach ní speiceas ar leith é. Tugtar an t-ainm ar an bhfoirm dhubh den liopard (an pantar dubh), agus mar ainm eile ar an gcúgar.
Saoisteog
Is planda í an saoisteog.
Turtar (ríomhaireacht)
Sa ríomhaireacht, gaireas leictrimheicniúil línithe. Rialaíonn an ríomhaire a mhionghluaiseachtaí. De ghnáth bíonn an teanga chláraithe LOGO bainteach lena úsáid, i gcomhthéacs bunoideachais de ghnáth.
Slough (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Slough. Cruthaíodh sa bhliain 1983 é. Is é Tanmanjeet Singh Dhesi (LO) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
An Nualiobrálachas
mion Téarma is ea an Nualiobrálachas a bhí in úsáid ó na 1970idí agus na 1980idí ag scoláirí i réimse leathan na n-eolaíochtaí sóisialta agus ag léirmheastóirí go príomha agus iad ag tagairt d'athbheochan smaointe an 19ú haois a bhaineann le liobrálachas eacnamaíoch laissez-faire.
Bíonn lucht tacaíochta an liobrálachais eacnamaíoch i bhfabhar polasaithe forleathana liobrálaithe, a leithéid agus príobháidiú, beartas déine fioscach, dírialáil, an tsaorthrádáil, agus laghdú ar chaiteachas an rialtais chun feabhas a chur ar ról na hearnála príobháidí sa gheilleagar. Bhíonn an nualiobrálachas ceangailte leis na beartais eacnamaíocha a thug Margaret Thatcher sa Ríocht Aontaithe agus Ronald Reagan sna Stáit Aontaithe isteach.
De réir roinnt acadóirí ba é cur i bhfeidhm na mbeartas nualiobrálaithe agus an glacadh le teoiricí eacnamaíochta nualiobrálaithe sna 1970idí bunchúis an airgeadraithe, agus leis an ngéarchéim airgeadais 2007-08 mar cheann de na torthaí deiridh. D'athraigh sainmhíniú agus úsáid an téarma le himeacht ama.
Ar dtús ba fhealsúnacht eacnamaíoch í tháinig chun cinn i measc scoláirí liobrálacha Eorpacha sna 1930idí ar mhaithe lena n-iarracht 'An Tríú' nó 'An Meán Slí', ar a dtugtar air, idir na fealsúnachtaí nach raibh ag teacht le chéile; sé sin le rá idir an liobrálachas clasaiceach agus an phleanáil eacnamaíoch Shóisialach.
Spreag an fonn chun teipeanna eacnamaíocha na luath 1930idí a sheachaint an fhorbairt seo. Chuir na nualiobrálaigh ach go háirithe an locht ar bheartas eacnamaíoch an liobrálachais clasaicigh i gcomhair na na dteipeanna eacnamaíochta.
Sna blianta ina dhiaidh sin, ba ghnáth gur úsáideadh an téarma 'nualiobrálach' chun tagairt a dhéanamh do teoiricí a bhí ag teacht salach ar teoiricí níos laissez-faire an liobrálachais clasaicigh, agus cuir sé chun tosaigh ina ionad an geilleagar margaidh faoi threoir agus rialacha stáit láidir, múnla ar a dtabharfar an  geilleagar sóisialta margaidh.
Turraing
Téarma ginearálta ar staid shíceolaíoch imeagla nó cumha a tharlaíonn i ndiaidh taisme tobainne, tubaiste nó báis. Sa mhíochaine, is staid chliniciúil í ina mbíonn brú is imshruthú na fola róbheag chun an inchinn is na horgáin eile a choinneáil ag feidhmiú. Is féidir go dtarlóidh sí mar gheall ar chailliúint fola, caidéalú easnamhach na fola ag an gcroí, nó toilleadh na bhfuileadán a mhéadú go tobann chun gur féidir leo i bhfad níos mó fola a chuimsiú ná mar is gnách. Má tharlaíonn cur trom fola i ndiaidh tráma, is féidir go dtarlóidh turraing mar nach leor gnáthchrapadh na bhfuileadán chun an chailliúnt i dtoirt na fola a chúiteamh. Is féidir go dtarlóidh teip i gcoinneáil an bhrú fola is gá mar thoradh ar theip ghéar an chroí de bharr ionfharchtaidh mhiócairdiach. Uaireanta tarlaíonn leathadh mínormálta na bhfuileadán de bharr seipticéime, agus titeann brú na fola dá thoradh.
Felipe VI na Spáinne
Is é a Mhórgacht Rí Felipe VI (Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia; rugadh ar an 30 Eanáir, 1968, é sa Maidrid, an Spáinn) rí ceannasach agus ceann stáit na Spáinne. left|150px|thumb|Armas
Liosta de na contaetha CLG in Éirinn
Tá eagraíocht áitiúil i ngach contae in Éirinn, atá freagrach as na cluichí Gaelacha a imrítear ann. deas|220px
Reading Thoir (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Reading Thoir. Cruthaíodh sa bhliain 1983 é. Is é Matt Rodda (LO) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Eastbourne (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Eastbourne. Cruthaíodh sa bhliain 1885 é. Is é Stephen Lloyd (DL) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Southampton Test (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Southampton Test. Cruthaíodh sa bhliain 1950 é. Is é Alan Whitehead (LO) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Brighton Pavilion (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Brighton Pavilion. Cruthaíodh sa bhliain 1950 é. Is í Caroline Lucas (G) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Buckingham (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Buckingham. Cruthaíodh sa bhliain 1950 é. Is é an cainteoir John Bercow sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Oxford Thiar agus Abingdon (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Oxford Thiar agus Abingdon. Cruthaíodh sa bhliain 1983 é. Is í Layla Moran (DL) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Papá
Crann beag gan ghéaga a fhásann go 6 m. is ea an papá (An t-adhmad an-bhog, agus tálann sé flúirse laitéise. Coróin de dhuilleoga bosacha ar ghais fhada, na duilleoga suas le 75 cm ar leithead. Na bláthanna buí. Fireannaigh is baineannaigh ar phlandaí difriúla. An toradh suas le 30 cm ar fhad, ubhchruthach buí. De réir dealraimh, is hibrid é. Saothraítear ar fud na dtrópaicí é ar son a thorthaí súlacha tlátha. Faightear an einsím paipin ón laitéis is as a thorthaí óga, agus úsáidtear an einsím seo i bhfeidhmeanna míochaine is na tionscail feola is leathair.
Turtar boscach
Is tiripín ó Mheiriceá Thuaidh nach gcaitheann mórán ama san uisce é an turtar boscach. Tá sé speiceas de ann sa ghéineas Terrapene. Itheann sé inveirteabraigh is torthaí. Tá insí ar fhoircinn an dromchla íochtaraigh, ionas gur féidir an dromchla seo a dhúnadh i gcoinne na blaoisce uachtaraí nuair a aistarraingítear na géaga is an ceann (chun bosca iata a dhéanamh). Tá sampla eile sa Mhalaeisia.
Papas Chathair Alastair
Matamaiticeoir Gréagach ab ea Papas Chathair Alastair (4ú céad). Tá a Synagoge (Bailiúchán, 8 n-imleabhar) fós ar fáil, ach é neamhiomlán.
Dover (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Dover. Cruthaíodh sa bhliain 1369 é. Is é Charlie Elphicke sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Albrecht von Haller
Bitheolaí, anatamaí, luibheolaí is fiseolaí a rugadh i mBeirn na hEilvéise ab ea Albrecht von Haller (16 Deireadh Fómhair 1708 – 12 Nollaig 1777). Rinne sé an-chuid turgnamh bitheolaíoch, agus d'fhoilsigh Elementa Physiologiae Corporis Humani (Uraiceacht Fhiseolaíocht na Colainne Daonna, 1757) in 8 n-imleabhar. Céim shuntasach ar aghaidh ab ea an leabhar seo i dtuiscint fheidhmiú na colainne daonna agus forbairt na néareolaíochta nua-aoisí.
Turraing anaifiolachtach
Frithghníomh ailléirgeach, chomh láidir sin go bhféadfaidh duine bás a fháil uaidh is ea turraing anaifiolachtach.
Corrábhar próitéine nó eile a itheann duine nó a fhaigheann sé trí instealladh, mar shampla, feidhmíonn sé mar antaigin. Bíonn antasubstaintí ar fud na colainne: imoibríonn an antaigin leo siúd, agus spreagann sé seo an frithghníomh. Anois is arís bíonn an frithghníomh seo an-láidir.
mionsamhail|clé|Frithghníomh ailléirgeach
Luaitear cnónna áirithe is anlann soighe, mar shampla, mar antaiginí a bhféadfaidh sé tarlú mar thoradh orthu. Ní tharlaíonn an frithghníomh céanna i ngach duine, nó ní tharlaíonn sé in aon chor in an-chuid daoine. De réir a chéile táthar ag lipéadú bianna a fhéadfaidh é seo a dhéanamh, chun rabhadh a thabhairt.
Loch Issícúil
Is í Loch Issícúil an loch is mó i bPoblacht An Chirgeastáin. Is í ceann do na lochanna is airde ar domhain. Tá breac rua (nó farol i Rúisis) le fáil ann nach bhfuil le fáil aon áit eile ar domhain.
Turtar blaoscbhog
mion|Bostami (Nilssonia nigricans), turtar blaoscbhog Fine de thurtair bhlaoscbhoga is ea na Trionychidae. Tá roinnt speiceas díobh ann, iad dúchasach d'oirthear na Stát Aontaithe, an Afraic is deisceart na hÁise. An bhlaosc bheag clúdaithe le craiceann leathrúil (gan phlátaí adharcacha), na polláirí ar cheann starrtha caol, 3 ionga ar gach cos. Áitríonn sé uisce úr (ach uaireanta inbhir).
Hallstatt
Baile beag i dtuaisceart na hOstaire. Fuarthas earraí i dtuamaí gar don bhaile ar glacadh leis go raibh siad sainiúil do chéad phas na hIarannaoise Eorpaí sa 9ú-5ú céad RC, tréimhse ar tugadh tréimhse Hallstatt uirthi. Láthair oidhreachta domhanda anois.
Cóiméad Halley
Cóiméad clúiteach a thagann gar don Domhan gach 77 bliain nó mar sin, an uair dheireanach i 1985-1986.
Teilgeadh 5 spásárthach, dhá cheann ón Rúis, dhá cheann ón tSeapáin is ceann amháin ón ESA, chun é a iniúchadh go géar is cáithníní uaidh a thástáil.
Fuarthas gur hidrigin, carbón, nítrigin is ocsaigin na príomhdhúile ann, cosúil le neacha orgánacha ar domhan.
Tá sé curtha i gcás ag eolaithe áirithe go mb'fhéidir gur chuir imbhuailtí idir cóiméid mar seo agus an domhan go luath ina shaol tús leis an mbeatha ar domhan trí na dúile seo a thabhairt anseo.
Pár
Seithe ainmhí (caora, gabhar nó lao, de ghnáth), glanta ach gan súdaireacht déanta uirthi, a shaothraigh na Gréagaigh sa 2ú céad RC mar mheán scríofa. Úsáideadh é in Eoraip na Meánaoise roimh thabhairt isteach an pháipéir ón tSín, i gcomhair cáipéisí is, níos déanaí, leabhar clóbhuailte. Inniu úsáidtear é i gcomhair cáipéisí cuimhneacháin is ócáidí tábhachtacha eile. Is pár mín pár d'ardchaighdeán le cóiriú mín.
Corn Seosamh Mhic Dhonnacha
Tá an corn ainmnithe i ndiaidh Seosamh Mhic Dhonnacha.
Grúpaí eitneacha i Londain
deas|250px|thumb|Slua ag féachaint an [[Carnabhal Notting Hill]] Is í Londain ceann de chathracha éagsúlacht eitneacha is mó sa domhan. Bhí, i 2007, níos mó ná 300 teangacha labhartha inti agus níos mó ná 50 pobail neamhdhúchasacha le daonra níos mó ná 10,000 ina gcónaí inti.
Pobail mionlach eitneach suntasacha
deas|250px|thumb|Éireannaigh geala
Turtar fadmhuineálach
Turtar le muineál ar leataobh, dúchasach do Mheiriceá Theas is an Astraláise. An muineál an-fhada caol. Áitríonn sé uisce úr nó taobh leis. Feoiliteach de ghnáth.
Turtar droimleathair
mion Turtar farraige atá scaipthe ar fud an Domhain sna farraigí teo is ea an turtar droimleathair. An turtar is mó, suas le 1.5 m ar fhad.
Níl aon bhlaosc air, ach sa turtar fásta tá plátaí beaga cnámhacha leabaithe i gcraiceann leathrúil. 7 n-iomaire ar feadh an droma, na cosa tosaigh fada (os cionn 2.5 m ar fhad) gan ingne.
Hamaltóinian
An fuinneamh iomlán, H (giúil, J), i gcóras meicniúil. Ainmnithe as William Rowan Hamilton. Is ionann é agus suim an fhuinnimh chinéitigh (K) is an fhuinnimh phoitéinsiúil (V): H = K + V. Is féidir meicnic a chur i bhfoirmlí i dtéarmaí H ar bhealach atá comhlántach leis an leagan amach i dtéarmaí fheidhm Lagrange.
Península de Paracas
mion|"Coinnleoir craobhach" Pharacas Leithinis neamhthorthúil ar chósta theas Pheiriú is ea Península de Paracas a bhfuil cáil uirthi as cré-earraí ornáideacha ársa is uigí daite bróidnithe a fuarthas inti, an chuid is mó díobh in adhlacthaí seargtha ó 600-100 RC.
Turtar frithghobach
Is turtar mara atá dúchasach do na haigéin thrópaiceacha é an turtar frithghobach.
Táirgeann sé an bhlaosc toirtíse den chaighdeán is airde.
I mbaol de bharr rósheilge.
Liosta de na clubanna CLG sa Bhreatain
Tá seacht gcontae CLG sa Bhreatain: CLG na hAlban, CLG Gloucestershire, CLG Hertfordshire, CLG Lancasír, CLG Londan, CLG Warwickshire agus CLG Yorkshire.
Parabóil
Cuar sa mhatamaitic a rianaíonn pointe a bhfuil a fhad ó phointe fosaithe ar leith (an fócas), cothrom lena fhad ó líne fhosaithe (an treolíne). Is ceann de na gearrthaí cónacha clasaiceacha í. Tá tréith bhunúsach aici go ndéanann a tadhlaí ag pointe ar bith an uillinn chéanna leis an line tríd an bhfócas agus leis an líne dhíreach tríd an bpointe céanna atá ingearach leis an treolíne. Mar sin, gach ga a thagann amach ón bhfócas is a fhrithchaitear ag an bparabóil fhrithchaiteach, bíonn sé ingearach leis an treolíne. Bíonn modhanna chun gathanna comhthreomhara solais nó tonnta raidió a chruthú bunaithe air seo.
San Stiofán
Ba naomh é Stiofán (Naomh Stiofán, nó San Stiofán). Ciallaíonn an t-ainm Stiofán coróin. Rugadh i 5 A.D. agus cuireadh é chun báis in 34 A.D. san Iarúsailéim, Iúdáia Impireacht na Róimhe.
Creidtear gurb é an chéad mhairtíreach Críostaí. Bhí naomh Stiofán ar cheann de na seacht ndeagánach ceaptha ag na haspail. Bhí aghaidh aige mar a bheadh aingeal ann, gan féasóg, deirtear. Ciallaíonn an t-ainm Stiofán coróin.
Bású
'Más breith is mó a shamhlaítear le féile Lá Nollag, is é an bás foréigneach is mó a thagann chun aigne nuair a luaitear Stiofán – nó Etienne sa domhan Francach. An chéad mhairtíreach a bhí ann, a thug a anam ar son na Críostaíochta. Diamhasla a bhí sa teagasc Críostaí a bhí ar siúl aige, dar leis na Giúdaigh, agus d’imir siad bás air le clocha mar gheall air seo.' Saoradh chun beatha don duine sa mhainséar, agus daoradh chun báis do dhuine dá dheisceabail, Stiofán..
Oidhreacht
Tógadh iarsmaí Stiofáin chun na Róimh e as an Talamh Naofa sa 5ú haois. Tógadh an eaglais La Rotunda di Santo Stefano in ómós dó.
D’oibrigh Dia an-chuid míorúiltí tríd Naomh Stiofán, is cosúil.
Radacarbón
Is éard atá i gceist leis an radacarbón ná an t-iseatóp radaighníomhach de chuid an charbóin atá ar fáil sa dúlra, nó 14C. Is é 12C an t-iseatóp is coitianta atá ag an gcarbón, agus sé phrótón is sé neodrón - nó dhá núicléón déag ar fad - sa núicléas aige, agus is iseatóp cobhsaí, neamh-radaighníomhach é. An radacarbón, áfach, tá dhá neodrón níos mó aige, agus is dual dó an cineál meath radaighníomhach teacht air a dtugtar béite-mheath air. Go bunúsach, iompaíonn ceann de na neodróin i núicléas an radacarbóin go prótón, ionas go gcruthaítear 14-N, iseatóp de chuid na nítrigine nach bhfuil radaighníomhach ar aon nós.
Cruthaítear radacarbón go nádúrtha thuas san atmaisféar faoi thionchar na radaíochta cosmaí. Sin í an fhoinse a sholáthraíonn adaimh nua radacarbóin de réir mar a thagann meath ar na seanchinn. Tá leathré an radacarbóin chomh gearr is nach iseatóp príomhordúil é, ach iseatóp cosmaigineach. Is é sin, caithfidh an radaíocht chosmach núicléis nua radacarbóin a sholáthar, nó tháinig meath radaighníomhach cheana féin ar an oiread radacarbóin a bhí ann san am a foirmíodh an Domhan agus an grianchóras.
Is í an leathré atá ag an radacarbón ná timpeall ar 5700 bliain. Baintear úsáid as an radacarbón sa dátú radacarbóin (carbóntréimhsiú). Bíonn céatadán an radacarbóin i gcarbón na n-organach beo sách do-athraithe, agus iad ag idirghníomhú leis an gcarbón ina dtimpeallacht. I ndiaidh bhás an orgánaigh, áfach, tagann laghdú ar an gcéatadán seo agus an radacarbón ag meath. Mar sin, is féidir breithiúnas a thabhairt ar aois na n-iarsmaí bitheolaíocha tríd an radaighníomhacht a fhanann iontu a thomhas.
Ba iad na ceimiceoirí Sam Ruben, Meiriceánach, agus Martin Kamen, Ceanadach, a d'aithin an radacarbón mar iseatóp ar leith an chéad uair, thiar i Saotharlann Radaíochta Berkeley, ar cuid í d'Ollscoil California, ar an 27ú Feabhra, 1940.
Baileys
Licéar uachtair Éireannach é Uachtair Éireannach Baileys, deoch alcólach blaistithe le cócó, uachtar agus uisce beatha.
Carbón
mion|Ionadaíocht ealaíonta adamh carbón, i ndearadh samhail adamhach Bohr. Is é an carbón dúil uimhir a 6, agus is é C siombail cheimiceach na dúile seo. Neamh-mhiotal atá ann agus é in ann ceithre nasc comhfhiúsacha a cheangal. Níl srian ná teorainn leis na comhdhúile éagsúla is féidir a chur i dtoll le chéile as na hadaimh charbóin, agus mar sin, brainse ceimice iontu féin iad comhdhúile an charbóin - brainse ar a dtugtar an cheimic orgánach.
Iseatóip an charbóin
Tá trí iseatóp nádúrtha ag an gcarbón, mar atá, an dá iseatóp cobhsaí 12C (99 % de charbón an dúlra), 13C (1 %) agus an raidiseatóp 14C, nó an radacarbón, nach mbíonn ach iarsmaí de sa charbón nádúrtha. Tá leathré réasúnta gairid aige, 5730 bliain. Ní athraíonn flúirse an radacarbóin in orgánaigh bheo a fhad is a mhaireann siad, ach nuair a bhásóidh siad, stopfaidh an soláthar radacarbóin ón timpeallacht. Mar sin, is féidir aois na n-iarsmaí orgánacha a oibriú amach trí fhlúirse an radacarbóin iontu a thomhas. Dátú radacarbóin a thugtar air sin, agus é ag teacht isteach áisiúil ag na seandálaithe, mar shampla.
Allatróip an charbóin
Tá foirmeacha éagsúla allatrópacha ag an gcarbón, agus is iad an diamant agus an ghraifít an dá allatróp is coitianta. Tá struchtúr tríthoiseach ag an diamant a choinníonn le chéile é go daingean. Ón taobh eile de, tá criostal na graifíte comhdhéanta as "plátaí" déthoiseacha d'adaimh charbóin nach bhfuil ach naisc laga eatarthu, rud a chiallaíonn go bhfuil an ghraifít sobhriste go leor. Mar sin, cé gurb iad na hadaimh chéanna atá sa dá chineál carbóin, tá siad an-difriúil: tá an diamant crua geal trédhearcach, agus tá an ghraifít bog dubh teimhneach. Ní féidir leis an diamant leictreachas a iompar, ós rud é go bhfuil na leictreoin suite go daingean sna naisc chomhfhiúsacha, agus ní féidir leo dul timpeall sa chriostal. Scéal eile é scéal na graifíte arís. Bíonn cead a gcos ag na leictreoin idir na "plátaí", ionas gur féidir leo sruth leictreach a iompar i gcriostal na graifíte. Mar sin, tá seoltacht áirithe ag baint leis an ngraifít, cé nach féidir a rá gur seoltóir maith leictreachais a bheadh inti.
Tá a leithéid d'allatróp ann freisin agus carbón dímhorfach, is é sin, carbón nach bhfuil struchtúr soiléir criostail aige. Go dtí le déanaí, shíltí gur carbón dímhorfach a bhí i gceist le gual agus le súiche, ach ní mar sin atá - le fírinne, tá an dá chuid sin comhdhéanta as criostail bheaga bhídeacha graifíte. Inniu féin, tugtar "carbón dímhorfach" ar an dá chineál seo go minic, áfach. Is féidir carbón fíor-dhímhorfach a tháirgeadh, ach tá sé deacair.
Tá a leithéid d'allatróp ann fós agus lonsdaeilít, nó diamant heicseagánach. Tá struchtúr heicseagánach ag an lonsdaeilít, cosúil leis an ngraifít, ach tá sí crua, cosúil leis an diamant. Na heisimil den lonsdaeilít a ndearnadh taighde orthu, ní raibh siad chomh crua leis an diamant, ach creidtear go raibh na samplaí seo truaillithe ag substaintí coimhthíocha, agus go bhféadfadh lonsdaeilít ghlan an diamant féin a shárú ar a chruacht. thumb|350px|right|Roinnt foirmeacha éagsúla allatrópacha atá ag an gcarbón: a) an diamant; b) an ghraifít; c) an lonsdaeilít; d–f) na fullairéiní; (C60 nó "millín Bucky", C540, C70); g) carbón dímhorfach; h) nainfheadán carbóin.
Na fullairéiní
Le déanaí, d'éirigh leis na heolaithe allatróip nua charbóin a shintéisiú sna saotharlanna ina mbíonn na hadaimh charbóin curtha le chéile i móilíní ar déanamh tríthoiseeach éigin, siméadrach go minic. Tugtar fullairéiní ar na móilíní seo, nó nuair a cruthaíodh na chéad mhóilíní den chineál seo timpeall ar an mbliain 1985, bhí na ceimiceoirí den bharúil go raibh siad cosúil le foirgnimh an ailtire nua-aimseartha Mheiriceánaigh Richard Buckminster Fuller. Is é "millín Bucky" an fhullairéin is cáiliúla, b'fhéidir - go bunúsach, móilín ar déanamh liathróide atá ann, agus trí scór adamh carbóin i ngach liathróid den chineál seo.
An dé-ocsaíd charbóin
Is í an uimhir ocsaídiúcháin is minicí atá ag an gcarbón ná +4. Sin é an uimhir ocsaídiúcháin atá aige sa dé-ocsaíd charbóin, CO2. Tá ról tábhachtach ag an dé-ocsaíd charbóin san fhótaisintéis, nó baineann na plandaí dé-ocsaíd charbóin den atmaisféar, agus iad ag déanamh móilíní níos casta astu, cosúil leis na siúcraí. Ón taobh eile de, is í an dé-ocsaíd charbóin táirge dócháin an charbóin agus na móilíní orgánacha a bhfuil carbón iontu. Mar sin, nuair a dhóitear siúcra sna horgánaigh bheo mar fhoinse fuinnimh, is í an dé-ocsaíd charbóin a tháirgtear. Sin é an tuige go n-análaíonn an duine féin ocsaigin isteach agus dé-ocsaíd charbóin amach, mar shampla.
Joe Gamble
Is imreoir sacair Éireannach é Joe Gamble (rugadh é ar an 1 Eanáir 1982) i gCorcaigh. Imríonn Joe le Luimneach sa tSraith Eircom. Is imreoir lár páirce é. Thosaigh sé ag imirt leis na 'Rebels' sa bhliain 2000 ach ansin cheannaigh Reading é. Ní raibh Joe sásta i Sasana agus i 2004 tháinig sé ar ais go Corcaigh. Bhuaigh Joe an Eircom League Premier Division le 'City' sa bhliain 2005 agus Corn FAI sa bhliain 2007. Fuair sé cártaí dearg v Drogheda United ar an 25 Aibreán, 2008, agus v Shamrock Rovers ar an 29 Lúnasa, 2008.
Gairmréim idirnáisiúnta
D'imir Gamble i gcomhair an fhoireann Éireannach "faoi 21" ocht n-uaire agus scóráil sé cúl amháin. Sa bhliain 2006 tháinig Joe isteach sa scuad sinsearach i gcoinne na Sile, ach níor imir sé sa chluiche. Sa bhliain chéanna, d'imir Joe i gcomhair an fhoireann Éireannach "B" i gcoinne Albain. Sa bhliain 2007 d'imir Joe i gcomhair foireann peile na hÉireann i gcoinne Eacuadór - tháinig sé isteach mar ionadaí sa dara leath.
Carbón
An t-aigéad carbónach
Má thuaslagtar dé-ocsaíd charbóin san uisce, gheofar aigéad carbónach H2CO3. Is é an tuiscint a bhí ag na ceimiceoirí riamh nach féidir an t-aigéad carbónach a aonrú mar shubstaint ghlan, ach sa bhliain 1991, d'éirigh leis na saineolaithe sa Goddard Space Flight Center, lárionad taighde de chuid an NASA, samplaí d'aigéad carbónach glan a tháirgeadh. Dealraíonn sé, áfach, go dtitfidh móilíní an aigéid charbónaigh as a chéile le huisce agus dé-ocsaíd charbónach a dhéanamh a thúisce is a rachaidh oiread is aon mhóilín uisce amháin i dteagmháil leo.
Na carbónáití
Cibé faoi sin, is féidir salainn an aigéid seo a tháirgeadh - carbónáití, mar a thugtar orthu, agus iad sách coitianta i measc na mianraí nádúrtha: an chailcít, nó an charbónáit chailciam CaCO3, an smitsinít nó an charbónáit since ZnCO3, an ródacróisít nó an charbónáit mhangainéise MnCO3, an rutarfoirdín nó an charbónáit úráinile UO2CO3, agus a lán eile.
An aonocsaíd charbóin
Is í an uimhir ocsaídiúcháin atá ag an gcarbón sa chomhdhúil thábhachtach seo ná +2, agus is í an fhoirmle cheimiceach atá aici ná CO. Nimh láidir atá inti agus í in ann dul in áit an mhóilín ocsaigine i haemaglóibín na fola, ionas nach féidir leis an haemaglóibín tuilleadh ocsaigine a iompar. Sin é an dóigh a n-oibríonn an t-ian ciainíde fosta, agus é cosúil leis an aonocsaíd charbóin ó thaobh an struchtúir leictreonaigh de. Níl an aonocsaíd charbóin chomh sothuaslagtha san fhuil agus an chiainíd, ach ón taobh eile de, níl boladh ar bith as an aonocsaíd charbóin.
Cruthaítear aonocsaíd charbóin nuair a bhítear ag dó carbóin agus an ocsaigin gann. Toradh don dóchán neamhfhoirfe í. Mar sin, is féidir aonocsaíd charbóin a dhó go dé-ocsaíd charbóin, agus sna laethanta a bhí, bhaintí úsáid áirithe aisti mar bhreosla.
Le linn an Uilelosctha, bhain na Naitsithe triail as an aonocsaíd charbóin mar nimh le daoine a mharú. Mharaigh siad daoine easlána sa Ghearmáin féin le linn an fheachtais eotanáise úd "T4", agus chuir siad príosúnaigh i veaineanna gan sceithphíopaí: chuaigh na gáis sceite isteach i gcúl na veain, agus stiúg na príosúnaigh leis an aonocsaíd charbóin. Sa deireadh, áfach, chuaigh na Naitsithe i muinín na ciainíde agus an tseomra gáis de rogha ar an aonocsaíd charbóin agus na veaineanna, ó fuair siad nach raibh an modh oibre seo sách éifeachtach le sluaite móra daoine a bhású.
Na Cairbídí
Téann an carbón i gcomhdhúile le miotail imoibríocha le cairbídí agus le haicéitilídí (déchairbídí) a dhéanamh. Is iad an t-ian cairbíde (C4-) agus an t-ian déchairbíde (C22-) na hiain dhiúltacha sna comhdhúile ianacha seo. San ian aicéitilíde, tá nasc triarach idir an dá adamh carbóin, cosúil leis an aicéitiléin H2C2, agus má thagann an t-ian seo i dteagmháil leis an uisce, imoibreoidh sé leis, ionas go gcruthófar aicéitiléin.
Cairbídí de chineál eile iad cairbídí na neamh-mhiotal, cosúil leis an gcairbíd sileacain SiC, a dtugtar carbaram uirthi freisin. Tá sí crua, cosúil leis an diamant, agus an struchtúr criostalach céanna inti.
Na Comhdhúile Orgánacha
Tá na hadaimh charbóin in ann naisc chomhfhiúsacha a cheangal dá chéile le slabhraí fada a dhéanamh. Tugtar caitéanú ar an bpróiseas seo. Bíonn na naisc chomhfhiúsacha idir adaimh charbóin láidir cobhsaí, agus mar sin, níl teorainn ar bith leis na struchtúir chasta cheimiceacha is féidir a thógáil as na hadaimh charbóin (in éineacht le dúile eile, ar ndóigh, go háirithe an hidrigin). Tá comhdhúile caitéanaithe an charbóin i bhfad bhfad níos líonmhaire ná comhdhúile na ndúl ceimiceach eile nach bhfuil carbón ar bith iontu, agus mar sin, is follasach gur brainse ceimice ann féin é ceimic an charbóin.
Ar chúiseanna stairiúla, tugtar comhdhúile orgánacha ar chomhdhúile caitéanaithe an charbóin. Ar dtús, shíltí nach raibh comhdhúile den chineál sin le fáil ach sna horgánaigh bheo agus ina n-iarsmaí, agus go raibh fórsaí ceimiceacha ar leith, cineál draíocht nó druagántacht, a bhí riachtanach le struchtúir chasta den chineál seo a chur i dtoll le chéile. Is é an téarma a bhí ag na luathcheimiceoirí ar an bhfórsa rúndiamhair seo ná vis vitalis, fórsa beatha, nó beathfhórsa. Chreid Louis Pasteur, mar shampla, go raibh beathfhórsa sa dúlra, agus is dócha go raibh baint ag an tuairim seo leis an gcreideamh láidir Críostaí a bhí aige. - Mar sin, ba dual do leithéidí Pasteur a chreidiúint gurb ionann, go bunúsach, taighde na struchtúr caitéanaithe carbón agus taighde ceimiceach an dúlra. D'imigh sin agus tháinig seo, áfach, nó tugtar bithcheimic ar cheimic an dúlra, agus is í an cheimic orgánach taighde na gcomhdhúl casta carbóin, beag beann ar cé acu an dúlra nó an duine a chruthaíonn iad.
Na Hidreacarbóin
Is iad na hidreacarbóin na comhdhúile orgánacha is simplí. Níl iontu ach carbón agus hidrigin, ach má ghlactar leis go bhfuil aon nasc comhfhiúsach amháin ag an hidrigin agus ceithre cinn ag an gcarbón, féadfar na mílte hidreacarbón a phleanáil ar an bpáipéar agus iad a shintéisiú ansin sa leabharlann. Scéal eile é, áfach, go bhfuil struchtúr tríthoiseach ag na hidreacarbóin, agus gur féidir nach bhfuil slí ag na brainsí agus na craobhacha go léir sa spás mar a bhí ar an bpáipéar.
Na hAlcáin
Na halcáin a luadh thuas, is alcáin normalacha iad - is é sin, tá slabhra díreach gan chraobhacha iontu. Is féidir leis na móilíní alcáin a bheith craobhach freisin. Ainmnítear na móilíní craobhacha as an slabhra is faide a aithnítear iontu, agus caitear leis na craobhacha mar mhalartaithe - is é sin, mar a bheadh grúpaí adamhacha iontu a tháinig in áit an adaimh hidrigine sa bhunstruchtúr. Amach ón mbútán normalach, tá an fhoirmle C4H10 ag hidreacarbón amháin eile, CH3CH(CH3)CH3 freisin. Deirtear gur isiméirí iad an hidreacarbón seo agus an bútán normalach. Is minic a thugtar iseabútán ar an hidreacarbón seo, ach, le fírinne, is é an t-ainm córasach atá air ná 2-meitiolprópán. Aithnítear gurb é slabhra an trí adamh carbóin, nó an slabhra própáin, an slabhra is faide sa mhóilín. Feicimid go bhfuil grúpa meitile, -CH3, ag gobadh amach as an slabhra seo. San ainmniú, caithimid leis an ngrúpa seo mar a bheadh malartaí ann a tháinig in áit ceann de na hadaimh hidrigine i móilín an phrópáin.
Na hAilcéiní
Tugtar ailcéiní ar na hidreacarbóin a bhfuil aon nasc dúbailte amháin iontu. Is í an eitéin, CH2=CH2 an ceann is simplí acu. Tugtar eitiléin uirthi freisin, ach sa téarmaíocht chaighdeánaithe, tá an t-ainm sin teoranta don ghrúpa adamhach a gheofar nuair a osclófar ceann den dá nasc idir an dá adamh carbóin, -CH2-CH2-. Mar shampla, is féidir clóiríd eitiléine a thabhairt ar an 1,2-déchlóireatán CH2ClCH2Cl.
Is féidir olaifíní a thabhairt ar na hailcéiní freisin. Téarma é seo a úsáidtear i scagadh na hartola ach go háirithe.
Is hidreacarbóin neamhsháithithe iad na hailcéiní, mar a deirtear. Is éard is ciall dó sin ná go bhfuil sé de chlaonadh iontu leathnasc an naisc dhúbailte a oscailt in imoibriú ceimiceach agus comhdhúil sháithithe a chruthú, is é sin, comhdhúil nach bhfuil ach naisc shingile idir na hadaimh charbóin inti. Mar sin, is é an suimiúchán an cineál imoibriú is dual don ailcéin. Is é is brí le suimiú i gcomhthéacs na ceimice orgánaí ná go n-osclaítear an leathnasc ionas gur féidir leis an imoibrí naisc a cheangal de na hadaimh charbóin a raibh an nasc dúbailte eatarthu féin. An móilín nua a fhaightear, tá an dá mhóilín "suimithe" ann a d'imoibrigh le chéile.
Cineálacha éagsúla suimiúcháin ag na hailcéiní is ea iad:
Hamstar
Creimire beag le heireaball gearr is cluasa móra. Stórálann sé bia i málaí taobh istigh dá leicne. Cónaíonn sé i bpoll.
Déanann sé cumarsáid le fuaim ardmhinicíochta. Is peata coitianta gné amháin, an hamstar órga.
Meastar gur de shliocht clainne amháin, máthair is a hál de 12 a tochlaíodh as a bpoll in Aleppo na Siria i 1930, gach hamstar órga baile ar Domhan anois.
Arthur Hart Guinness
Mac leis an ngrúdaire cáiliúil Arthur Guinness ab ea Arthur Hart Guinness (1768 – 1855).
Turtar glas
mion|Turtar glas i bPáirc Náisiúnta Biscayne i bh[[Florida, Stáit Aontaithe Mheiriceá ]] Is é an turtar glas (Chelonia mydas) an t-aon turtar mara atá feoilséantach planditeach. Maireann sé ar fud an Domhain mar a bhfuil an fharraige te. An ceann caol, le gialla cosúil le sábha. Den chuid is mó, itheann sé féar mara is feamainn. Déantar anraith turtair as an gcineál seo.
Tá sé i mbaol de bharr rósheilge.
Turtar sclamhach
Ainmhí atá dúchasach do Mheiriceá Thuaidh is Láir. An ceann mór, nach féidir a tharraingt ar ais sa bhlaosc. Na gialla láidir cam, an t-eireaball fada. Áitríonn sé uisce úr, agus itheann ainmhithe a mhaireann san uisce nó a théann ann. Tá dhá chineál ann: an turtar scleamhach, agus an turtar scleamhach ailigéadair.
CLG na hAlban
Is é Cumann Lúthchleas Gael, Coiste na hAlban an eagraíocht atá freagrach as na cluichí Gaelacha a imrítear in Albain, An Bhreatain, faoi cheannas Chumann Lúthchleas Gael. Tá sé mar chuid de Cumann Lúthchleas Gael na Breataine.
Tuscánach
An ceann is simplí den 5 phríomhord ailtireachta clasaicí. Is dócha gur díorthaíodh é ó na teampaill Éatruscacha. An-chosúil leis an ord Dorach, bunanna, stoic is taibhléadain uile simplí.
Muc cúnaí cúnaí
thumb|240px|Muc cúnaí cúnaí Is póir muice í muc cúnaí cúnaí.
Paraildéad
(C2H4O)3, olaigiméir a bhfuil 3 mhóilín aicéataildéad inti, leacht a fhiuchann ag 128 °C. Is áisiúil aicéataildéad a stóráil sa bhfoirm seo, agus is féidir é a athghiniúint trí théamh le haigéad.
Langley George Hancock
Tionsclóir mianadóireachta Astrálach a rugadh i bPerth ab ea Langley George Hancock (10 Meitheamh 1909 - 27 Márta 1992). Tar éis mianach iarainn a aimsiú i gcuid mhaith áiteanna, chuir sé tús le tionscal eastóscach na hAstráile. Chuaigh sé le polaitíocht níos déanaí.
Paradacsa an chúpla
Eiseamláir iomráiteach den iarmhairt amleata i dteoiric coibhneasachta speisialta Einstein. Scartar cúpla le dhá chlog chomhionanna. Téann leathchúpla amháin go dtí réaltra i bhfad i gcéin agus ar ais, gar do luas forleata an tsolais. Nuair a fhilleann sé ar Domhan bíonn an spásaire seo i bhfad níos óige ná an leathchúpla eile a d'fhan sa bhaile. Ní haon pharadacsa é seo de réir teoiric na coibhneasachta speisialta, de bhrí go dtarlaíonn amleathadh is moilliú do gach próiseas sa leathchúpla sin, agus a gcloig. Fíoraíodh an iarmhairt seo i dturgnaimh ar chloig adamhacha, agus tugtar paradacsa na gclog air freisin.
Uisceadóir rómáineach
thumb|240px|Uisceadóir rómáineach Is madadh clóis é uisceadóir rómáineach.
Benjamin Lee Guinness
Mac le Arthur Hart Guinness agus fera gnó cáiliúil i mBaile Átha Cliath ab ea Benjamin Lee Guinness (1798 – 1868).
Smirnoff
Is branda vodca é Smirnoff (/ˈsmɪərnɒf/; Rúisis: [smʲɪrˈnof]) atá faoi úinéireacht an chomhlachta Bhriotanaigh Diageo. Thosaigh an branda le drioglann vodca a bhunaigh Pyotr Arsenievich Smirnov (1831–1898) i Moscó. Díoltar Smirnoff i 130 tír. I measc na dtáirgí atá acu, tá vodca, vodca blaistithe, agus deochanna braiche. In 2014, ba é Smirnoff an vodca is mó díol ar fud an domhain.
Úsáidtear modh scagacháin traidisiúnta a d'fhorbair ag P. A. Smirnov sa 19ú haois chun an vodca a dhéanamh. Chruthaigh mac Smirnov, Vladimir, “oideas uimhir 21” tar éis dó éalú ón Rúis le linn Réabhlóid Dheireadh Fómhair.
Brocaire Dhúiche na Lochanna
thumb|240px|Brocaire Dhúiche na Lochanna Is madadh clóis é brocaire Dhúiche na Lochanna.
Iarann
Is dúil cheimiceach é an t-iarann. Is é an miotal is tábhachtaí atá ann ó thaobh na gnáthúsáide de. Is í an uimhir adamhach atá aige ná 26, agus is é an tsiombail cheimiceach ná Fe. Tá sé ar an mbeagán dúl a bhfuil fearómaighnéadas iontu - is é sin, tarraingíonn na maighnéid iarann, agus is féidir smután iarainn a iompú ina mhaighnéad.
Túsphointe an Reithe
An pointe nialais sa chóras neamhaí comhordanáidí, a shainmhínítear mar phointe trasnaithe an mheánchiorcail neamhaí is an éicliptigh, nó an cónocht earrachúil. Nuair a bhain an réalteolaí Gréagach Hipparchos feidhm as an gcoincheap in allód bhí an pointe seo i mbraisle an Reithe sa spéir thuaidh, ach le luainíocht na gcónocht idir sin is an lá inniu, tá sé i mbraisle na nIasc in aice láimhe anois.
Iarann
Tá an t-iarann an-fhlúirseach i screamh an Domhain - glactar leis go bhfuil sé ar an gceathrú dúil is flúirsí ansin. Níl sé gann san Ollchruinne ar fad ach oiread, nó tá sé ar ceann de na dúile is troime a chruthaítear sna gnáthréaltaí - dúile is troime ná é, tá ollnóva de dhíth le hiad a chruthú.
Tá trí iseatóp cobhsaí ag an iarann, mar atá, Fe-56 (91.72 % d'iarann an dúlra), Fe-57 (2.2 % d'iarann an dúlra), agus Fe-58 (0.28 % d'iarann an dúlra). Thairis sin, tá aon iseatóp radaighníomhach amháin ar fáil sa dúlra, Fe-54 (5.8 % d'iarann an dúlra), agus is í an leathré atá aige ná 3.1 x 1022 bliain (31,000,000,000,000,000,000,000 bliain).
Ní féidir teacht ar an iarann i bhfoirm na dúile, áfach. Ní mór é a bhaint as an iarnmhianach agus a dhí-ocsaídiú. Cé go bhfuil an t-iarann an-úsáideach mar mhiotal, tagann meirg air go héasca. Is éard atá ann, mar mheirg, ná trí-ocsaíd iarainn, nó Fe2O3. Leis an iarann a dhéanamh díonta ar an meirg, measctar miotail eile tríd. Thar aon rud eile, áfach, is leis an gcarbón a chóimhiotalaítear an t-iarann, ionas go bhfaightear cruach. I bhfoirm cruach is mó a úsáidtear an t-iarann.
thumb|left|Tagann dealramh dearg/donn an [[uisce ón iarann sna clochanna]]
Ceimic an Iarainn
Is iad na huimreacha ocsaídiúcháin is tábhachtaí agus is coitianta ná +II agus +III. Is iad comhdhúile an iarainn (III) a aithnítear ar dhath deargrua na meirge. Bíonn dath uaine i gcomhdhúile an iarainn (II). Is ionann an mheirg agus an dé-ocsaíd trí-iarainn, nó ocsaíd an iarainn (III), Fe2O3. Tá dhá ocsaíd eile ag an iarann, an ocsaíd mheasctha Fe3O4, ina bhfuil idir iarann (II) agus iarann (III), agus í i bhfad níos cobhsaí ná ocsaíd ghlan an iarainn (II), FeO. Bíonn sé deacair FeO a tháirgeadh, agus is dual don ocsaíd seo claochlú go hiarann agus Fe3O4. Tugtar díréiriúchán (Béarla: disproportionation) ar an gcineál seo próiseas, nó ocsaídítear cuid d'adaimh an iarainn (ó Fe2+ go Fe3+) agus dí-ocsaídítear cuid eile (ó Fe2+ go Fe).
Sáiléir Lancashire
thumb|240px|Sáiléir Lancashire Is madadh clóis é sáiléir Lancashire.
Paraiméiciam
Prótasón, speiceas mionorgánaigh aoncheallaigh, ubhchruthach, suas le .33 mm ar fhad. Dhá núicléas atá ann, micreanúicléas is macranúicléas. Itheann sé baictéir. Go cothrom ar fud an dromchla tá fabhráin, cosúil le ribí gruaige. An-choiteann i ngnáthóga uisciúla.
CLG Gloucestershire
Is é Cumann Lúthchleas Gael, Coiste Gloucestershire an eagraíocht atá freagrach as na cluichí Gaelacha a imrítear i nGloucestershire, An Bhreatain, faoi cheannas Chumann Lúthchleas Gael. Tá sé mar chuid de Cumann Lúthchleas Gael na Breataine.
Paraidím bunaithe ar oibiachtaí
Bealach chun clár casta bogearraí a dhearadh is a thógáil. Samhlaítear an obair nó an feidhmiúchán atá le déanamh ina fo-chodanna ar leith, agus scríobhtar fo-chlár, a dtugtar oibiacht air, do gach fochuid. Mar shampla, féadfaidh scáileán nó fuinneog a bheith ina oibiacht comhéadain, agus custaiméir nó ordú ceannacháin a bheith ina oibiacht gnó. Nuair a bhíonn na hoibiachtaí go léir códaithe, cuirtear le chéile iad chun an clár iomlán a chumadh don fheidhmiúchán. Buntáiste atá leis an bparaidím seo is ea gur féidir na hoibiachtaí códaithe ar leith a stóráil mar a bheadh i leabharlann agus a úsáid chun an-chuid feidhmiúchán eile a chur i gcrích. Tháinig teangacha bunaithe ar oibiachtaí chun cinn sna 1980idí-1990idí, bunachair sonraí bunaithe ar oibiachtaí sna 1990idí, ansin córais bainistíochta bunachar sonraí. Faoi seo, is é an bealach is mó a úsáidtear i gcórais feidhmiúcháin gnó.
Measán
thumb|240px|Measán Is madadh clóis é measán.
Paraicéiteamól
Pianmhúchán éadrom a úsáidtear i gcás tinneas cinn, péine míosta is eile. Cabhraíonn sé le teocht na colainne a laghdú i bhfiabhras. Bíodh is go bhfuil sé sábháilte i ngnáthúsáid, is féidir go dtarlóidh damáiste dochúlaithe don ae de bharr ródháileoige, agus féadfaidh sé seo a bheith marfach.
Iontaobhas Uíbh Eachach
Iontaobhais a bhunaigh Edward Guinness chun tacú a thabhairt go tithíocht Cathair Átha Cliath
Sibhéid mhór Indiach
Is ainmhí í an sibhéid mhór Indiach. Mamach atá ann.
Geata San Séamus
Ba é Geata San Séamus, suite i ngar do chéibheanna theas Bhaile Átha Cliath ar Shráid San Séamus, an príomhbhealach isteach in iarthar na cathrach sna Meánaoiseanna. I rith an ama sin, ba é an geata an pointe tosaigh traidisiúnta d’oilithreacht Camino de Santiago ó Bhaile Átha Cliath go Santiago de Compostela sa Ghailís. Cé gur leagadh an geata meánaoiseach sa bhliain 1734, thug an geata a ainm don cheantar ina raibh sé, agus go háirithe do Ghrúdlann Gheata San Séamus (ar ghlac Arthur Guinness seilbh air sa bhliain 1759).
Hanraí
Aonad féinionduchtais an SI, leis an tsiombail H. Ainmnithe as Joseph Henry. I gciorcad iata ina bhfuil an sruth ag athrú ag 1 aimpéar in aghaidh an tsoicind, má ghineann sé fórsa leictreaghluaisneach 1 vólta, is 1 H féinionduchtas an chiorcaid.
Suíomh Hanford
mion Ionad i Washington na Stát Aontaithe ab ea Hanford, ina stóráladh ábhair núicléacha radaighníomhacha thar cheann an airm. Tá droch-cháil ar an suíomh Hanford, díchoimisiúnaithe inniu, de bharr an oiread sin sceite d'ábhair radaighníomhacha san aer is na huiscí taobh leis ar feadh 70 bliain, beagnach. mion|sna 1940idí Mar shampla, tá a fhios anois gur sceitheadh oiread is 2 × 10 18 beicireil (Bq) d'iaidín radaighníomhach san aer ann i 1944-1947. Ag cur san áireamh go méadaíonn a laghad is 2 × 10 5 Bq iaidín, ach é ionsúite sa cholainn, an dóchúlacht go bhfaighidh duine ailse tíoróidigh, is ollmhór an sceitheadh é seo.
Meastar go bhfuair suas le 20% den 250,000 duine i stáit Washington, Idaho is Oregon, mórthimpeall ar Hanford dáileoga baolacha radaíochta ó thosaigh sé. Ní haon ábhar iontais é gur cúis chonspóide an t-ionad céanna.
Seó Samhraidh Chorcaí
Is ceann de na seónna talmhaíochta is sine in Éirinn é Seó Samhraidh Chorcaí. Tá sé ar siúl i gContae Chorcaí ón mbliain 1806.
Mac Céacht
Sa Rúraíocht i miotaseolaíocht na nGael, bhí beirt laochra na gConnacht ann darbh ainm Mac Céacht ( Sean-Ghaeilge Mac Cécht). B'fhéidir gurbh ionann iad na pearsana, nó b'fhéidir gur comhcheanglaíodh iad, ach ní soiléir é an nasc eatarthu, agus tá aithreacha éagsúla curtha i leith dóibh.
Mac Cécht mac Snáide Techid (Togail Bruidne Dá Derga)
Tháinig Mac Cécht i láthair ar dtús sa scéal Toghail Brú Dhá Dheirg mar gharda cosanta Chonaire Mhóir, in aice le Conall Cearnach. De réir an scéil seo, ba mhac Snaide Teichet é. Bhí Conaire agus a gaiscí ag fanacht tráth cinniúna ag brú Dhá Dheirg, nuair a d'ionsaigh a dheartháireacha altrama é, agus tharla cath. Rinne Conaire, Mac Cécht agus Conall go leor gníomhartha gaisce, agus mharaigh agus chloígh siad a lán ionsaitheoirí, ach d'éag Conaire lena chneácha. Ar an tríú lá, d'éag Mac Cécht féin lena chneáchasa ar láthair an chogaidh.
Mhol an t-idirshuiteoir fir H sa leagan le fáil i Leabhar na hUidhre críoch éagsúil, ina chuir Mac Cécht Conaire ina uaigh agus ansin a d'fhill go dtí a thír féin, Connacht. Níl gaol ag Mac Cécht le Connacht in aon leagan eile, agus is léir go raibh H ag iarraidh é a nascadh le Mac Cécht an scéil thíos.
Paramaighnéadas
Iarmhairt mhaighnéadach atá i láthair i gcuid mhaith ábhar (mar shampla, alúmanam is oscaigin ag teocht an tseomra) ina n-ailíníonn móimintí maighnéadacha na n-adamh aonarach chun tacú le réimse mhaighnéadach atá i bhfeidhm orthu, agus an t-ábhar féin aomtha ag foinse na réimse feidhmithí. Airí sainiúil de is ea go mbíonn so-ghabháltacht dhearfach mhaighnéadach ag an ábhar. Baintear feidhm as seo i bhfuarú maighnéadach.
Mac Céacht
Mac Cécht mac Snáide Techid (Togail Bruidne Dá Derga)
Insítear scéal Mhic Céacht in Toghail i ndán an Dinnseanchais ar Ráith Cnámrossa (Ráth Cnámhrosa), ina thugtar ainm a athar i riocht millte mar "Slaite Seched" as Connacht. Deirtear ann gurbh é Lé Fer Flaith mac Conaire a mhac altrama. Rinne sé iarracht Lé Fer a tharrtháil agus an brú trí thine. Fuair an buachaill bás faoi thrí ag Corra Ednecha, ámh, leacaithe, dóite agus báite le fíor-neart, teocht agus allas Mhic Céachta, iompartha i log a scéithe. Chuir Mac Cécht na cnámha i reilig, i n-áit darbh ainm as sin amach cnámh-fras. Molann an téacs dhá míniú eile don logainm.
Monodar mac Conrach Cas, darb ainm 'Mac Cécht' (Cath Bóinde)
Sa scéal na Meán-Ghaeilge Cath Bóinde – dar teideal Ferchuitred Medba (Fear-liúntas Mhéabha) freisin – is leasainm é Mac Cécht do Monodar mac Conrach Cas, laoch a raibh cónaí air is amhlaidh i gConnacht sa 1d aois. Mharaigh eisean, agus a dheartháir Tindi, Fidig mac Feicc Gamanraige, de thuaisceart na gConnacht ó dhúchas, de bharr a shuirí ar Mhéabh, iníon Eochaidhe Feidhil, Ard-Rí na hÉireann. Deirtear gur chuir Eochaidh Tindi ar deoraíocht go fásaigh Chonnacht de bharr an dúnmharaithe seo.
Tháinig Monodar ar ais í láthair agus é ar deoraíocht i nUlaidh, ach insítear gur mharaigh sé Tindi i gcomhrac aonair i rith Cath na Bóinne, agus na hUlaidh ionsaithe ag Tindi i dteannta le hEochaidh Feidhil. De dheasca seo, tugadh do Mhonodar an leasainm "Mac Cécht", 'sé sin, mac éachta, sa bhrí: ár, marfach. Tá sanasaíocht an ainm le fáil sa Cóir Anmann, uimhir 158:
D'éirigh Monodar ina churadh de Chonchúr mac Neasa.
Lawrence Dallaglio
Is imreoir rugbaí a d'imir ar son Shasana é Lawrence Dallaglio.
Pointéir Mór Münster
thumb|240px|Pointéir Mór Münster Is madadh clóis é pointéir Mór Münster.
CLG Hertfordshire
Is é Cumann Lúthchleas Gael, Coiste Hertfordshire an eagraíocht atá freagrach as na cluichí Gaelacha a imrítear in Hertfordshire, An Bhreatain, faoi cheannas Chumann Lúthchleas Gael. Tá sé mar chuid de Cumann Lúthchleas Gael na Breataine.
Rupert Guinness
Fear gnó, polaiteoir, iomróir, agus daonchara Angla-Éireannach ab ea Rupert Edward Cecil Lee Guinness, 2ú hIarla Uíbh Eachach (29 Márta 1874 – 14 Meán Fómhair 1967). Rugadh i Londain é, agus an mac ba shine le Edward Guinness, 1ú Iarla Uíbh Eachach. Ba é an fichiú Seansailéir ar Ollscoil Átha Cliath ó 1927 go 1963, ag teacht i gcomharbacht ar a athair a bhí ina Sheansailéir idir 1908 agus 1927.
Mungo Park
Taiscéalaí a rugadh i bPoll Sealan na hAlban ab ea Mungo Park (1771-1806). Rinne sé abhainn na Nígire a thaiscéaladh i 1795-1796, ach maraíodh é ar an aistear céanna i 1806.
Cian
In Miotaseolaíocht na nGael, b'athair Lugh é Cian Scáil Bhalbh, mac Dian Cécht na dTuath Dé Danann. I bhformhór na leaganacha, is í Eithne, banríon na bhFomhórach, máthair Lugh; ach i leaganacha áirithe, tá aithne ar Chian mar Ethlend, agus dá bharr, tá aithne ar Lugh mar Lug mac Ethlend
Cath Maighe Tuireadh
Sa seanscéal Cath Maighe Tuireadh, is pósadh ríoraíoch é an cleamhnas idir Cian agus Eithne, mar chuid de chomhghuaillíocht idir na Tuatha Dé agus na Fomhóraigh. I Leabhar Gabhála na hÉireann, thug Cian a mhac Lugh go Tailte, banríon na bhFear Boilg, mar mhac altrama.
Oidheadh Chloinne Tuireann
Is in Oidheadh Chloinne Tuireann a insítear an scéal faoi bhás Chiain, agus an díoltais a bhain Lugh amach ar na déantóirí coire. Ní caomhnaítear an scéal iomlán ach i lámhscríbhinní déanacha, cé go bhfuil achoimrí le fáil i leaganacha na meánaoise den LGE.
Sa scéal úd, maraíodh Cian ag mic Thuirinn — Brian, Iuchar agus Iucharba — tar éis dó teipthe éalú uathu i riocht muice (nó oircce san LGE). Mar díoltas, chuir Lugh iad ar shraith eachtraí dodhéanta mar dhea. D'éirigh leo i ngach eachtra, ach gortaíodh iad go marfach ag déanamh an chinn dheireanaigh. In ainneoin achainí Thuirinn, cheil Lugh orthu rud áirithe a fuair siad a úsáid, seithe muice a leigheasadh gach cneá. Fuair siad bás dá gcneácha, agus fuair Tuireann bás le briseadh croí thart ar a gcoirp.