cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Samuel Beckett
Saol agus saothar déanach
Bhí athruithe i gceist leis na seascaidí ó thaobh cúrsaí pearsanta agus gairmiúla de. Phós sé Suzanne sa bhliain 1961 i searmanas sibhialta rúnda i Sasana ar chúinsí a bhain le dlí oidhreachta na Fraince den chuid is mó. Fuair sé cuirí teacht chuig cleachtaí agus léirithe ar fud na cruinne mar thoradh ar rath a chuid drámaí agus thosaigh sé ar ghairm nua mar stiúrthóir téatair dá bharr. Fuair sé a chéad choimisiún ón BBC Third Programme sa bhliain 1956 le haghaidh dráma raidió, All That Fall. Lean sé ar aghaidh ag scríobh le haghaidh an raidió go treallach, agus ar deireadh bhí sé ag scríobh le haghaidh scannán agus na teilifíse chomh maith. Thosaigh sé ag scríobh i mBéarla arís freisin, cé gur lean sé air ag scríobh i bhFraincis go dtí deireadh a shaoil.
mion|deas|Tuama Samuel Beckett ag an [[Cimetière de Montparnasse ]] Míníonn an t-aisteoir, Cary Elwes, ina dhialann físeáin den scannán The Princess Bride go raibh Beckett ina chónaí in aice le muintir Roussimoff agus go dtugadh sé síob ar scoil do mhac Roussimoff gach lá mar go raibh an buachaill rómhór le dul ar an mbus. Nuair a d’fhás André René Roussimoff aníos, bhí aithne air agus é ina choraí gairmiúil ar ar tugadh André the Giant.
Fuair Beckett amach gur bhuaigh sé Duais Nobel na Litríochta fad is a bhí sé ar shaoire in Tunis le Suzanne i nDeireadh Fómhair na bliana 1969. Thug Suzanne “catastrophe” ar an duais mar gur thuig sí go mbeadh a fear céile, a bhí ina dhuine fíorphríobháideach, faoi uallach an chlú uaidh sin amach. Cé nár thug Beckett mórán agallamh, uaireanta bhuaileadh sé le healaíontóirí, scoláirí agus lucht a leanúna i bhforsheomra óstán PLM St. Jacques i bPáras gar dá theach in Montparnasse.
Cailleadh Suzanne an 17 Iúil 1989. Agus é ina chlochrán i dteaghlach altranais, fuair Beckett bás an 22 Nollaig an bhliain chéanna tar éis dó a bheith thíos le heimfiséime agus, b’fhéidir, galar Parkinson. Cuireadh an bheirt le chéile in Cimetière du Montparnasse i bPáras faoi leac uaighe simplí eibhir amháin, rud a chomhlíon treoir Beckett go mbeadh sé ar dhath ar bith, ach é a bheith liath.
Saothair
Go ginearálta, féadtar gairmréim Beckett a roinnt ina thrí thréimhse: a luathshaothair, go dtí deireadh an Dara Cogadh Domhanda sa bhliain 1945; a mheántréimhse ón mbliain 1945 go dtí na luathseascaidí, nuair a scríobh sé na saothair is mó clú dá chuid; agus an tréimhse dhéanach, nuair a d’éirigh a shaothair ní ba ghiorra de réir a chéile agus ní b’íosta, ó na luathseascaidí go dtí a bhás i 1989.
Luathshaothair
Creidtear go forleathan go raibh tionchar mór ag saothar a charad, James Joyce, ar luathshaothair Beckett. Tá cuma thar a bheith léannta orthu agus dealraítear go léiríonn siad léann an údair ar mhaithe leis féin. Feictear roinnt sleachta doiléire iontu dá réir. Tá samplaí den stíl sin le feiceáil ag tús an chnuasaigh ghearrscéalta More Pricks than Kicks (1934):
"It was morning and Belacqua was stuck in the first of the canti in the moon. He was so bogged that he could move neither backward nor forward. Blissful Beatrice was there, Dante also, and she explained the spots on the moon to him. She shewed him in the first place where he was at fault, then she put up her own explanation. She had it from God, therefore he could rely on its being accurate in every particular."
Séad
mion|clé|Séad glas neamhlíofa, dathanna eile le feiceáil sna cúinní ar chlé mion|clé|Culaith shéad marbháin ón tSean-Sín mion|Deilbh shéada [[Na hOilmicigh|Oilmiceach ó Mheicsiceo]] Cloch scothluachmhar é séad a fhaightear ó dhá ghné éagsúla mianraí: séidít, pirixéin glas atá sách tearc is go minic tréshoilseach, agus neifrít, cineál amfabóil a bhfuil loinnir chéarach uirthi. Glas nó bán de ghnáth. Déantar snoíodóireacht mhaisithe leis. Bhí neifrít in úsáid i gcomhair réad deasghnáthach sa tSín sa 3ú mílaois RC, agus séidít san Eoraip i gcomhair tuanna chomh fada sin siar freisin. Saothraíodh séidít i Meicsiceo timpeall 1500 RC, agus tháinig séidít ón Domhan Úr don Eoraip tar éis ionradh na Spáinneach i 1519, don tSín níos déanaí fós, timpeall 1780. Bhí traidisiún sa tSín séad marbhán a choinneáil, agus fuarthas cultacha iomlána sochraide i dtuamaí ann ón 2ú céad RC.
Samuel Beckett
Luathshaothair
Tá an sliocht lom lán de thagairtí do Commedia le Dante Alighieri a chuirfeadh mearbhall ar léitheoirí nach mbeadh eolach ar an saothar sin. Tá tuartha ann freisin, áfach, de shaothair Beckett a tháinig ní ba dheireanaí ina shaol: éighníomhaíocht fhisiciúil charachtar Belacqua; an chaoi a mbíonn an carachtar gafa lena aigne agus lena chuid smaointe féin; agus an greann mí-ómósach san abairt dheireanach.
Feictear na gnéithe céanna in Murphy (1938), an chéad úrscéal de chuid Beckett a foilsíodh. Ar shlí, pléitear téamaí na gealtachta agus na fichille chomh maith – téamaí a tháinig aníos arís is arís eile ina shaothair ina dhiaidh sin. Tá gaoth an éadóchais agus an ghrinn dhuibh – atá le feiceáil i gcuid mhaith de shaothair Beckett – i gcéad abairt an úrscéil. ‘The sun shone, having no alternative, on the nothing new’. Scríobh Beckett Watt nuair a bhí sé i bhfolach in Roussillon le linn an Dara Cogadh Domhanda. Tá na saghas téamaí céanna ann ach níl sé chomh flasach céanna ó thaobh stíle de. Pléitear gluaiseacht an duine amhail is dá mba iomalartú matamaiticiúil í san úrscéal sin chomh maith – gné a thuarann an aird faoi leith a bhí ag Beckett i ngluaiseacht mhionchruinn, a léirítear ina chuid úrscéalta agus drámaí ina dhiaidh sin.
Ba i rith na tréimhse sin freisin a thosaigh Beckett ag scríobh go cruthaitheach i bhFraincis. Ag deireadh na dtríochaidí, scríobh sé roinnt dánta gearra sa teanga úd agus is léir ó fhoclaíocht thearc na ndánta sin go raibh Beckett i mbun a stíl a shimpliú, cé go ndearna sé é sin trí mheán teanga eile. Is léir an t-athrú sin in Watt ina theannta sin, i gcodarsnacht le foclaíocht a chuid dánta Béarla ón tréimhse chéanna a bailíodh in Echo’s Bones and Other Precipitates (1935).
Meántréimhse
Chloígh Beckett le Fraincis ina chuid scríbhneoireachta tar éis an Dara Cogadh Domhanda. Tháinig na saothair is marthanaí ó pheann Beckett mar thoradh air sin agus mar thoradh ar an “taibhreamh”, a luadh cheana, a bhí aige i seomra a mháthar i mBaile Átha Cliath – nuair a rith sé leis go mba chóir dá chuid saothair a bheith suibiachtúil agus sainiúil dá dhomhan inmheánach féin.
Chum Beckett ceithre mhórdhráma lánfhada don stáitse le linn na gceithre bliana déag a lean an cogadh:En attendant Godot (scríofa 1948–1949; Waiting for Godot), Fin de partie (1955–1957; Endgame), Krapp’s Last Tape (1958), agus Happy Days (1960). Meastar go minic, bíodh sin ceart nó ná bíodh, go raibh na drámaí sin bainteach le “Theatre of the Absurd” mar a thugtar air. Téann siad i ngleic leis na téamaí céanna is a phléann smaointeoirí eisíocha comhaimseartha trí mheán an ghrinn dhuibh, cé nach féidir Beckett féin a lipéadú mar eisí. Cheap Martin Esslin an téarma “Theatre of the Absurd” i leabhar leis an teideal céanna agus bhí Beckett agus Godot mar lárthéamaí sa leabhar. Mhaígh Esslin gur chomhlíon na drámaí sin coincheap Albert Camus den áiféis, nó “the absurd”. Go minic, déantar Beckett a lipéadú go lochtach mar smaointeoir eisíoch ar an gcúis sin. Cé go bhfuil cosúlachtaí ann ó thaobh cuid mhaith de na téamaí, ní raibh claonadh ag Beckett don eiseachas ar an iomlán.
Go ginearálta, téann na drámaí sin i ngleic le hábhar an éadóchais agus leis an toil chun maireachtála, in ainneoin an éadóchais sin, i gcoinne saoil nach dtuigeann agus, ar ndóigh, nach bhfuil sothuigthe. Déanann focail Nell – duine de bheirt charachtar Endgame atá i ngéibheann in araidí luatha agus a labhraíonn astu scaití – an achoimre is fearr a thabhairt ar théamaí drámaí Beckett ón meántréimhse:
Bhí sáréachtaí próis de chuid Beckett ón tréimhse sin i bhfoirm na dtrí úrscéal: Molloy (1951), Malone meurt (1951; Malone Dies) agus L’innommable (1953; The Unnamable). Tagraítear do na húrscéalta sin mar “thriológ” uaireanta, cé go bhfuil an nós sin in aghaidh thoil shainiúil an údair. Is féidir stíl agus téamaí aibí Beckett mar a fhorbraíonn siad a rianú sna húrscéalta sin, de réir mar a éiríonn siad níos gonta agus níos loime. Tá gnáth-thréithe úrscéil, ar nós ama, áite, gluaiseachta agus plota, fós le haithint in Molloy cuir i gcás, agus, ar ndóigh, is úrscéal bleachtaireachta é ar bhealach. Cuireann sé gluaiseacht agus plota ar leataobh den chuid is mó in Malone Dies, áfach, cé go bhfuil táscaire éigin fós ann d’áit agus d’imeacht ama. Is i bhfoirm monalóg inmheánach atá “aicsean” an leabhair. Ar deireadh, faightear réidh le gach ciall áite agus ama in The Unnamable agus is cosúil gurb é buntéama an téacs an choimhlint idir mian an ghutha leanúint ar aghaidh ag labhairt ionas go leanfaidh sé ar aghaidh ag maireachtáil, agus an dúil láidir atá aige ciúnas agus éaguimhne a aimsiú. Is mealltach an smaoineamh é macasamhail a dhéanamh den téama agus taithí Beckett agus a thuiscint ar an tionchar a bhí ag an gcogadh ar an domhan. In ainneoin na tuairime coitianta go bhfuil saothar Beckett diúltach go bunúsach, mar a léirítear in úrscéalta na tréimhse sin, is cosúil go bhfaigheann an dúil maireachtála an bua air sin ar deireadh iontu. Féach, mar shampla, líne dheiridh cháiliúil The Unnamable: ‘I can’t go on, I’ll go on’.
"you are there somewhere alive somewhere vast stretch of time then it’s over you are there no more alive no more then again you are there again alive again it wasn’t over an error you begin again all over more or less in the same place or in another as when another image above in the light you come to in hospital in the dark"
Thóg sé beagnach deich mbliana eile air ina dhiaidh sin saothar próis neamhdhrámata a chur le chéile, agus meastar go forleathan gur tháinig deireadh le meántréimhse a ghairme mar scríbhneoir le How It Is.
Saothair dhéanacha
I rith na seascaidí agus na seachtóidí, tháinig forbairt ar an gclaonadh i saothair Beckett – a bhí le feiceáil cheana i gcuid mhaith dá chuid oibre sna caogaidí – i dtreo na fuinteachta agus deirtear, dá réir, gur shaothair íostaigh a bhí á scríobh aige. Is sampla antoisceach é Breath (1969) den chlaonadh sin. Ní mhaireann sé ach 35 soicind agus níl aon charachtair ann (cé gur dócha gur thrácht íorónach a bhí ann ar Oh! Calcutta!, an revue amharclannach a raibh sé ina chuid tosaigh de).
Níl i gcarachtair dhrámaí Beckett sa tréimhse dhéanach ach na buneilimintí, agus ní raibh mórán carachtar sna luathdhrámaí ar aon nós. Tá trí charachtar sa dráma Play (1962) mar shampla, agus iad sáite i síothla móra chomh fada lena muiníl; sa dráma teilifíse Eh Joe – a scríobhadh don aisteoir Jack MacGowran – déanann ceamara fócasú ar aghaidh an phríomhcharachtair de réir a chéile go dtí go mbíonn sé an-ghar d’aghaidh an aisteora; agus níl mórán eile sa dráma Not I (1972) seachas, mar a deir Beckett féin, ‘a moving mouth with the rest of the stage in darkness’. Bhain cuid mhaith de na drámaí déanacha sin, ar nós Krapp’s Last Tape, leis an gcuimhne nó, go sonrach, le seanimeachtaí pianmhara a thabhairt chun cuimhne le linn nua-am socair. Ina theannta sin, chomh minic lena athrach, phléigh na drámaí déanacha sin téama an duine féin agus é i ngéibheann agus faoi imscrúdú, sa mhéad is go dtagann guth ón taobh amuigh isteach in intinn an phríomhcharachtair, ar nós Eh Joe, nó go ndéantar tuairisciú chiúin ar an bpríomhcharachtar ag carachtar eile, ar nós Not I. D’eascair Catastrophe (1982), an dráma is polaitiúla de chuid Beckett, tiomnaithe do Václav Havel, a phléigh téama na deachtóireachta go réasúnta soiléir, ó théamaí dá leithéid. Le linn na tréimhse sin, tháinig athbheochan ar fhilíocht Beckett tar éis tréimhse éighníomhaíochta le roinnt dánta an-ghonta i bhFraincis ar ar tugadh mirlitonnades. Ní raibh i gcuid acu ach sé fhocal. Chuaigh na dánta sin in aghaidh ghnáthghnás prionsabálta Beckett a shaothar féin a aistriú chuig an teanga eile. Rinne roinnt scríbhneoirí, Derek Mahon ina measc, iarracht aistriúcháin a dhéanamh orthu, ach níl sraith chríochnúil Bhéarla díobh foilsithe go fóill.
''A voice comes to one in the dark. Imagine.''
''To one on his back in the dark. This he can tell by the pressure on his hind parts and by how the dark changes when he shuts his eyes and again when he opens them again. Only a small part of what is said can be verified. As for example when he hears, You are on your back in the dark. Then he must acknowledge the truth of what is said.''
Scríobh Beckett a shaothar deiridh, What is the Word (1988), ina leaba sa teaghlach altranais inar chaith sé an chuid deiridh dá shaol
Oidhreacht
Bhí tionchar ag Beckett ar scríbhneoirí ar nós Václav Havel, John Banville, Aidan Higgins agus Harold Pinter, ach bhí tionchar i bhfad níos leithne ná sin aige ar scríbhneoireacht thrialach ó na caogaidí i leith, is é sin, an ghlúin “Beat” agus ina dhiaidh sin. I gcomhthéacs na hÉireann, bhí tionchar mór aige ar fhilí ar nós John Banville, Derek Mahon, Thomas Kinsella, chomh maith le scríbhneoirí ar nós Trevor Joyce agus Catherine Walsh, a fhógraíonn a dtaobhú leis an traidisiún nua-aoiseach de rogha ar an bpríomhshruth réalaí.
Tá saothair cheoil cruthaithe ag cuid mhaith de mhórchumadóirí an 20ú haois bunaithe ar a chuid saothair, lena n-áirítear Luciano Berio, György Kurtág, Morton Feldman, Pascal Dusapin, Philip Glass agus Heinz Holliger. Ba thionchar é saothar Beckett chomh maith ar chuid mhaith amharcealaíontóirí, lena n-áirítear Bruce Nauman, Alexander Arotin, agus Avigdor Arikha. Bhí Arikha spreagtha ag domhan liteartha Beckett ach chomh maith leis sin, tharraing sé roinnt portráidí de Beckett agus rinne sé léaráidí le haghaidh roinnt dá shaothar.
Tá Beckett i measc na n-údar is mó a phléitear agus is mó a raibh meas air ón bhfichiú haois agus tá tionscal criticiúil spreagtha aige atá beagnach chomh fairsing céanna is atá spreagtha ag James Joyce. Tá tuairimí éagsúla criticiúla ann ina thaobh. Mhol roinnt criticeoirí luathfhealsúnacha é, ar nós Sartre agus Theodor Adorno – Sartre as a thaibhreamh den áiféis agus Adorno as diúltú criticiúil a chuid saothair de shimplíochtaí. Cáineann criticeoirí eile ar nós Georg Lukacs é as an easpa réalachais a bheith meatach nó ‘decadent’.
Láimhseálann eastát Beckett, atá faoi stiúir nia an údair, Edward Beckett, faoi láthair, gach ceart le haghaidh taibhithe a chuid drámaí óna bhfuair sé bás. Tá clú conspóideach ag an eastát as a bheith ag coimeád dlúthsmachta ar an mbealach a chuirtear drámaí Beckett i láthair agus ní bhronnann sé ceadúnais ar léiriúcháin nach gcloíonn go beacht le treoracha stáitse an údair. Sa bhliain 2004, tugadh cead do staraithe, a raibh suim acu i nginealach Beckett, staidéir mhóilíneacha seanchais a dhéanamh ar riansamplaí dá chuid DNA chun eolas cruinn ginealaigh a fháil amach.
Ghlac an grianghrafadóir, John Minihan, cuid de na grianghraif is cáiliúla a bhfuil ann de Beckett idir 1980 agus 1985, agus d’fhás caidreamh chomh dlúth sin eatarthu is go raibh sé ina ghrianghrafadóir oifigiúil dó, go bunúsach. Measann daoine áirithe go bhfuil ceann de na grianghraif sin i measc na dtrí ghrianghraf is fearr ón bhfichiú haois. Is cosúil gurbh é an grianghrafadóir téatair, John Haynes, áfach, a ghlac an íomhá is coitianta de Beckett. Tá sé le feiceáil ar chlúdach bheathaisnéis Knowlson, mar shampla. Glacadh an phortráid sin le linn cleachtaí in Royal Court Theatre i Londain, inar ghlac Haynes grianghraif de mhórán léirithe de shaothar Beckett.
Saothair dhrámata
Téatar
Teilifís
Cineama Film (1965)
Prós
Úrscéalta
Áengus mac Umor
I miotaseolaíocht na nGael, rí Éireann na bhFear Bolg i gcúige Chonnacht ba ea Aonghas mac Úmhór  (Sean-Ghaeilge Áengus mac Umor).
Samuel Beckett
Prós
Nóibhillí
Áengus mac Umor
Chuir na Gaeil an ruaig ar mhuintir Aonghasa, agus chuaigh sé i gceannas leo go dtí Cuan na Gaillimhe agus Oileáin Árann. De réir seanchais, thóg sé Dún Aonghasa ar Inis Mór, atá fós ainmnithe as. Meastar ag scoláirí gur tharla na heachtraí seo sa 2a haois RC.
Samuel Beckett
Prós
Scéalta
Áengus mac Umor
Lonnaigh Conall Caol mac Aonghasa agus a mhuintir i ríocht Aidhne.
Samuel Beckett
Prós
Neamhfhicsean
Marijn Kuipers
Is láithreoir teilifíse, físbhlagálaí, agus tionchaire Ollannach-Fhreaslannach í Marijn Kuipers (9 Aibreán 2000 in Oranjewoud).
Gairmréim
D'fhás Marijn aníos in Oranjewoud (in aice le Heerenveen) le deirfiúr níos sine. Agus ó aois a sé, tar éis colscaradh a tuismitheoirí, d'fhás sí suas go páirteach i Katlijk lena máthair. Chuaigh Kuipers ar an meánscoil agus MBO i Heerenveen, áit a ndearna sí staidéar ar Folláine & Stíl Mhaireachtála i gColáiste Friesland.
Saol pearsanta
Tá Marijn ina cónaí faoi láthair le beirt chailíní ón Fhreaslainn in Amstardam.
Gerhard Schröder
Ba é Gerhard Fritz Kurt Schröder (a rugadh ar an 7 Aibreán 1944) an seachtú Seansailéir ar an nGearmán (1998-2005). Tháinig sé i gcomharba ar Helmut Kohl sa bhliain 1998, agus d'fhan sé i bhfeidhmeannas go dtí gur toghadh Angela Merkel mar Sheansailéir sa bhliain 2005. Ceannaire Pháirtí Sóisialta Daonlathach na Gearmáine a bhí ann go dtí 2005.
Lán d'aer an tsaoil, agus an-mhór le Vladimir Putin, tharraing sé conspóid go leor ar scór. clé|mion|Gerhard Schröder agus Hillu, a bhean ag an am, in [[Hannover, 1990]]
Saol
clé|mion|2004 le [[George W. Bush|Bush]]Tar éis dó a bheith ag obair i jabanna éagsúla san earnáil mhiondíola agus i dtionscal na tógála, bhain sé áit amach ar ollscoil nuair a bhí sé 22.
Céimí de chuid Ollscoil Göttingen, rinneadh dlíodóir de sa bhliain 1976 agus bhí sé ag dlíodóireacht ar feadh ceithre bliana déag ina dhiaidh sin. clé|mion|2005 Ba é Horst Mahler, a bhí ar bhaill bhunaidh an Rote Armee Fraktion agus ina nua-Naitsí níos déanaí, duine dá chliaint ba thábhachtaí; chuidigh Schröder leis d'fhonn gur scaoileadh amach as an bpríosún é agus gur ligeadh isteach sa Bharra arís é.clé|mion|Vladimir Putin, Schroeder agus a bhean ag an am, Doris Köpf i [[Cathair Pheadair|Saint Petersburg, 2003. D'uchtaigh Schroeder beirt pháiste as Cathair Pheadair, an chéad leanbh sa bhliain 2004 nuair a bhí sé fós ina Sheansailéir, agus le cuidiú ó Putin. Rún a bhí ann ag an am.]]
Polaitíocht
Ball den SPD (Páirtí Sóisialta Daonlathach) ó 1963, bhí sa Bundestag (1980-86) agus i Landtag na Sacsaine Íochtaraí (1986-98) áit arbh é Uachtarán na nAirí ó 1990 go 1998, i gceannas ar comhrialtas Dearg-Glas a thuar an rialtas a raibh sé ina cheannaire air ina dhiaidh sin ar leibhéal náisiúnta.
Toghadh mar Sheansailéir na Gearmáine é sa bhliain 1998 agus atoghadh a rialtas sa bhliain 2002.
Le linn dó bheith ina Sheansailéir, tugadh aontais shibhialta isteach do lánúineacha comhghnéis agus léirscaoileadh an próiseas bronnta saoránachta go mór. clé|mion|Schröder-Kim So-yeon and Gerhard Schröder (2018)
Ar scor
I ndiaidh an toraidh éiginnte a bhí ar olltoghchán 2005 agus tar éis d'Angela Merkel a bheith tofa mar Sheansailéir, d'éirigh sé as an bpolaitíocht agus d'fhill sé ar ais ar an dlíodóireacht.
Phós sé sí den chúigiú huair ar 2 Bealtaine 2018 in Seoul, bean darbh ainm Kim So-yeon a rugadh sa bhliain 1968.
30 Aibreán
Is é an 30 Aibreán an 120ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 121ú lá i mbliain bhisigh. Tá 245 lá fágtha sa bhliain.
Baile na Leasán
deas|250px|thumb|Baile na Leasán Is baile suite i gContae an Dúin é Baile na Leasán.
The Edge
Seinneann The Edge (nó David Howell Evans) giotár leis an banna U2 as Baile Átha Cliath. Rugadh sa bhliain 1961 é i Sasana, le tuismitheoirí Breatnacha, ach bhog a chlann go hÉirinn nuair a bhí sé óg.
Cineamatagrafaíocht
mionsamhail|deas|Físcheamara digiteach Is éard atá i gceist le cineamatagrafaíocht ná cur i láthair pictiúr reatha mar shraith íomhánna fótagrafacha, taifeadta is atáirgthe go tapa i ndiaidh a chéile, ionas go dtaibhsíonn sé go bhfuil an ghluaiseacht mín leanúnach.
Lur Errekondo
Is láithreoir teilifíse agus "harrijasotzaile" í Lur Errekondo. Sa lá atá inniu ann oibríonn sí ar EITB.
Faoi Lur Errekondo
Rugadh Lur Errekondo Sola ar an 16 Feabhra 1995 i Usurbil, Gipuzkoa.
Gairmréim
Thosaigh Lur Errekondo a gairme liathróid láimhe i 2016 nuair a chuaigh sí isteach go bhfoireann liathróid láimhe Bera-Bera. D’fhan sí leis an fhoireann ar feadh 5 bliana, d’fhág sí nuair a bhuaigh sí "Supercopa" na Spáinne agus Sraith Liathróid Láimhe Thír na mBascach. Chríochnaigh sí gairm liathróid láimhe s’aici i 2021 mar gheall ar ghortú.
In 2022 bhí sí ina “harrijasotzaile” proifisiúnta agus shroich sí babhta deiridh in san chomórtas Azpeitia. Fuair sí tríú háit sa chomórtas "Zaurauzko Bi Harri" agus bhuaigh sí Craobh Guipuzkoa.
Conradh Aachen (2019)
Ó 2016 ar aghaidh, ós rud é go raibh an Ríocht Aontaithe imithe amach ón Aontas Eorpach, d'éirigh "ais" na Gearmáine agus na Fraince níos tábhachtaí ná riamh.
Catharina Rebecca Woesthoven
Catharina Rebecca Woesthoven (Damwoude, 25 Aibreán 1763 – Amstardam, 1 Bealtaine 1828) Iar-bhean chéile Willem Bilderdijk ab ea.
Luathshaol agus oideachas
Ba iníon í Catharina le Johannes Woesthoven (1722-1794), cornet in arm an Stáit, agus Wiepke Jacobs (d'éag 1766) a bhí ina chónaí i Damwoude ó 1756. Sa bhliain 1764, nuair a bhí Catharina 1, bhog an teaghlach siar ó Phoblacht na Seacht nÍsiltíre. Dhá bhliain ina dhiaidh sin, i 1766, fuair a máthair bás.
Ansin bhí an teaghlach comhdhéanta de Catharina Rebecca, Maria Petronella Woesthoven, Jehannes Jacobus (a fuair bás go hóg) agus Jehannes Woesthoven. Níos déanaí sa bhliain 1767, phós a hathair Hendrika Bloemendaal ón Háig - pósadh gan leanbh a bhí ann. D'athraigh an teaghlach a n-áit chónaithe i gcónaí, mar gheall ar chúiseanna gairme míleata an athar. Bhí cónaí orthu sa Háig, in Oostzanen agus in Wageningen, áit ar ceapadh a hathair ina mhaor airm i 1772.
Le linn an ama a raibh cónaí ar an teaghlach i Wageningen, chinntigh a leasmháthair go raibh Catharina agus Maria sa bhaile, sa Bhéarla, sa Fhraincis agus sa Ghearmáinis, sa stair agus sa litríocht.
Pósadh agus colscaradh le Willem Bilderdijk
Ag 22 bliain d'aois nuair a bhí Catharina 6 mhí ag iompar clainne, phós sí Willem Bilderdijk.
Bhí cúigear clainne ar an bpósadh: Louise Sibilla Bilderdijk (1785-1832), Elius Isaäc Bilderdijk (1791-1813) agus fuair an triúr leanaí eile bás go hóg. Ba í deirfiúr Catherine, Maria, a thóg Louise. Nuair a bhí Catharina ag iarraidh a hiníon Louisa a thabhairt ar ais isteach ina teach, tháinig a hiarfhear céile Bilderdijk roimh Catharina agus thug louisa go Brunswick (an Ghearmáin) sula bhféadfadh Catharina é sin a dhéanamh. Ní raibh Catherine agus Willem bocht, mar is léir óna bpósadh ag titim isteach sa chéad aicme cánach pósta. Ach in ainneoin an rachmais, ní pósadh sona a bhí ann. Bhí Liam thar a bheith paiseanta agus corraitheach. D'éiligh sé go leor uaithi agus ní raibh sé sásta dá ndéanfadh sí éagóir ina súile.
Sa bhliain 1795, díbríodh Willem Bilderdijk, toisc nár theastaigh uaidh dearbhú dílseachta a shíniú tar éis ionradh na bhFrancach i 1795. Fágadh Catherine le fiacha Willem (bhí sí pósta go maith), agus mar sin bhí sí ag brath ar thacaíocht airgeadais an teaghlaigh agus ag díol maoine, mar shampla a leabharlann.
Idir an dá linn, bhí triúr leanaí ag Willem le Katharina Wilhelmina Schweickhardt.
Sa bhliain 1801, chomhdaigh Catharina colscaradh i gcúirt Amstardam ar fhoras tréigean mailíseach; Ba furasta an téarma seacht mbliana a bhí ag teastáil a léiriú.
Metafizika (iriseán)
Metafizika (Metafizika In­ter­national Journal of Philosophy and Interdisciplinary Studies) — iris idirnáisiúnta staidéar fealsúnach agus idirdhisciplíneach a foilsíodh i bPoblacht na hAsarbaiseáine. Soláthraíonn sé ailt eolaíochta a bhaineann leis an Asarbaiseáin agus fealsúnacht an domhain, stair, cultúr, litríocht, ealaín agus réimsí eile na heolaíochta ar fáil do léitheoirí.
Catharina Rebecca Woesthoven
Pósadh agus colscaradh le Willem Bilderdijk
I mí Feabhra 1802, tugadh an colscaradh chun críche gan Liam a bheith i láthair; Ordaíodh dó costais dlí a íoc.
Metafizika (iriseán)
Eolas faoin iris
Cláraíodh iris “Metafizika” le hAireacht Dlí agus Cirt Phoblacht na hAsarbaiseáine in 2017 faoi uimhir 4144. Is iris eolaíoch fealsúnach agus idirdhisciplíneach idirnáisiúnta é "Fealsúnacht agus Idirdhisciplíneach" i réimse na n-eolaíochtaí i bPoblacht na hAsarbaiseáine.
Catharina Rebecca Woesthoven
Pósadh agus colscaradh le Willem Bilderdijk
Tháinig Elius chun cuairt a thabhairt ar Catharina a dara col ceathrar Christiaan Woesthoven (1726-1807) - ceannaí saibhir a bhí ina chónaí in Amstardam ar an Binnen-Amstel - chun cónaí lena mháthair. Tháinig Louise Sybilla chun cónaithe lena hathair i mBrunswick
Sna blianta ina dhiaidh sin, rinneadh bean shaibhir de Catherine arís trí oidhreachtaí, lena n-áirítear óna dara col ceathrar.
Pósadh agus colscaradh le Johan Liebrecht van Westreenen
Sa bhliain 1809, phós Catharina oifigeach pósta Johan Liebrecht van Westreenen, baintreach fir ón Háig.
Dréachtaíodh coinníollacha fairsinge pósta, agus d'éirigh léi a bpríomhchathair féin a bhainistiú gan a bheith freagrach dá fear céile, fiú i gcás colscartha.
Sé mhí ina dhiaidh sin, fuair siad colscaradh. Fuair Johan gach guilders 2000 fiú tar éis bhás Catherine agus fágadh an teach pósta.
Lí Ban
Ba bhandia na dTuath Dé Danann í Lí Ban (grian na mban ) i Miotaseolaíocht na nGael. Ba í Fand a deirfiúr, agus Labraid Luathlám ar Claideb, rí Mag Mell, a fear céile.
Faightear go suntasach í sa seanscéal Searg Chú Chulainn, agus í ina hiníon Áed Abrat í. Tháinig sí ar dtús i riocht éan na mara, agus ansin mar sióg a rinne tinneas an scéil ar Chú Chulainn. Ina dhiaidh sin, ámh, bhí Lí Ban ina teachtaire agus idirghabhálaí; i dteannta le Lao, carbadóir Chú Chulainn, d'oibrigh sí go leigheasa Cú Chulainn mar chúiteamh ar thacaíocht a thabhairt d'Fhand ag cath i Mag Mell.
Is féidir gurb í foinse do mhuruach na seanscéalta dá hainm féin, Lí Ban de Loch nEathach.
Earr na hinchinne
An medulla oblongata, an chuid íochtarach de stoc na hinchinne atá leanúnach leis an bpons os a cionn agus corda an dromlaigh faoina bun. Cuimsíonn sí na beoláir (ainm a chiallaíonn gur marfach damáiste dóibh go minic) a bhaineann le rialú fhrithluail an chórais chardashoithíoch is an chóras riospráide. Cabhraíonn sí le stiúradh slogtha, sraothartaí, casachtaí, is urlacain.
Amelia Earhart
mion|clé|5 Márta 1935 Eitleoir a rugadh in Atchison, Kansas ab ea Amelia Mary Earhart (24 Iúil 1897 - 2 Iúil 1937). B'í an chéad bhean a d'eitil thar an Aigéan Atlantach, i dtús mar phaisinéir (1928), agus ina haonar i 1932.
Eitilt trasatlantach
Sa bhliain 1928, chuaigh Amelia le beirt phíolótaí eile trasna an Atlantaigh.
Ar an 20 Bealtaine 1932, d’imigh sí ó Thalamh an Éisc i gCeanada ar bord eitleán beag dearg, an Lockheed Vega 5B. Bhí sí ag iarraidh eitilt an bealach ar fad go Páras sa Fhrainc. Bhí aimsir scamallach ann, ag cur seaca agus ag stealladh báistí go minic. Cé go raibh turas crua aici a thóg beagnach 15 uair an chloig, d’éirigh léi eitilt trasna an Atlantaigh ach níor thuirling sí i bPáras ach i nDoire, an lá dár gcionn, ar 21 Bealtaine.
Eachtraí agus bás
D'eitil Earhart ó Honolulu go California i 1935.
Tiarnach mac Fógartaigh
Rí Loch Gabhair ba ea Tiarnach mac Fógartaigh (Sean-Ghaeilge Tigernach mac Fócartai) (bás 865).
Stair
Ba bhall é Tiarnaigh de chlann Uí Chearnaigh, géag de Síol Aodha Sláine a bhí cumhacht tráth, cuid d'Uí Néill an Deiscirt. Bhí a shin-sin-seanathair Fógartach mac Néill ina Ardrí na hÉireann. Faoi lár na hochtú haoise, bhí ríocht Bhreá, faoi cheannas tráth Síol Aodha Sláine, roinnte in dhá leath nó níos mó. Thugtaí an teideal rí Loch Gabhair, agus/nó rí Dheisceart Bhreá ar ríthe Uí Chearnaigh. Molann fianaise sheandálaíochta ón gcrannóg i Loch Gabhair gur lárionad na ríthe úd a bhí go deimhin ann. Bhí Cnoc na Teamhrach suite laistigh dá ríocht, agus d'fhéadfadh é go raibh tábhact níos mó acu dá bharr, cé gur mionríocht a bhí inti.
Beatha
Le linn réimeas Tiarnaigh, bhí lár mar tíre faoi cheannas a ghaol i bhfad, an tArdrí, Maol Seachlainn mac Rúnaí de Chlann Cholmáin. Is dócha gurb é an tagairt is luaite ar Thiarnach sna hannála ná an bua a bhain sé amach in éadan Mhaoil Seachnaill agus an rí Laigean, Ruarc mac Brain, sa bhliain 846.
Insítear i nannála Éireann gur tharla Cath idir Tiarnach agus Flann sa bhliain 854, ag Domhnach Mór (Contae Laoise), inár bhain Flann bua amach. Ní insítear rud ar bith eile maidir le Tiarnach go dtí a bhás sa bhliain 865. Tugtar na teidil rí Locha Gabor agus lethrí Breg dó ina thásc.
Sliochtaigh
Maíonn clann Uí Thiarnaigh as Contae na Mí gurb é Tiarnach a sinsear.
Droim an Easa
Is baile suite i gContae an Dúin é Droim an Easa.
Breosla
thumb|260px|Gás á dhóigh mar bhreosla Is éard atá i gceist le breosla ábhar ar bith a dhóitear nó a athraítear chun fuinneamh nó teas a fháil uaidh. Is iomaí cineál breosla atá ann, leacht, gás agus solad. Dóitear adhmad mar bhreosla ar fud an domhain. Is amhlaidh gurb é seo an breosla is sine a bhain daoine feidhm as. Dónn daoine breosla eile amhail artola chun inneall a chur ag gluaiseacht; gás chun tithe a théamh agus bia a chócaireacht. Sa lá atá ann inniu faightear fuinneamh ó bhreoslaí eithneacha.
Is breosla é bia freisin. Faigheann daoine agus ainmhithe fuinneamh ó bhia. Tiontaítear an bia go fuinneamh sna cealla.
Ag deireadh na dála, eascraíonn an fuinneamh go léir atá ar fáil i mbreoslaí ón ghrian.
Earraí grúpa
Cláir ríomhaire a shaothraítear chun cabhrú le grúpa ar leith daoine comhoibriú, san ionad céanna nó ionaid éagsúla. Cás ar leith is ea comhdháil ríomhaireachta. Ag baint úsáide as teicníochtaí cosúil le réaltacht fhíorúil, is féidir comhdhálacha a eagrú le grúpaí in ionaid dhifriúla, ach an chuma air go bhfuil na rannpháirtithe sa seomra céanna.
An tSeapáin i gComórtas Amhránaíochta Eoraifíse na hÁise
Ghlac An tSeapáin páirt i gComórtas Amhránaíochta Eoraifíse na hÁise 2019.
Iomaitheoirí
{{legend|gold|Buaiteoir}} {{legend|silver|Dara}} {{legend|#cc9966|Tríú}} {{legend|#FE8080|Deireadh}}
Bladhraigh
Is baile suite i gContae an Dúin é Bladhraigh.
1927 sa scannán
Is liosta é seo d'eachtraí scannánaíochta sa bhliain 1927.
Dlí Imchoimeád na Maise
mion|350x350px| Imoibriú [[Dó (imoibriú)|dócháin meatáin. Sa chás go bhfuil 4 adamh hidrigine, 4 adamh ocsaigine agus 1 adamh carbóin i láthair roimh an imoibrithe agus dá éis. Tá an mhais iomlán mar an gcéanna tar éis an imoibrithe agus mar a bhí ann roimhe.]] San fhisic agus sa cheimic, deir Dlí Imchoimeád na Maise le haghaidh aon chóras atá dúnta do gach aistriú damhna agus fuinnimh, go gcaithfidh mais an chórais fanacht seasmhach le himeacht aimsire, mar ní loitear ná ní chruthaítear mais in athraithe fisiceacha nó ceimiceacha. Dá bhrí sin, bíonn na dúile céanna agus an mhais chéanna díobh i láthair tar éis an imoibrithe agus a bhí roimhe.
De ghnáth, cailltear nó gnóthaítear fuinneamh le linn athraithe fisiceacha agus ceimiceacha. Tá mais de mhéid áirithe, áfach, ag fuinneamh, is cuma céard is gné dí seo. Ach tá mhais a thiontaítear chun suinnimh sna himoibrithe ceimiceacha is bríomhaire shomh mágáinneach i gcomparáid le maiseanna na ndamhnaí a imoibríonn agus a ghintear, nach fiú an t-athrú maise a thabhairt san áireamh.
Cliabhán
thumb|right|200px|Cliabhán caolaigh le gligín ann. thumb|Cliabhán adhmaid ón India Is leaba bheag i gcóir leanaí é cliabhán. Cuirtear leanaí atá díreach saolaithe ina gcodladh i gcliabháin go dtí go mbíonn siad b'fhéidir bliain d'aois.
Rita Levi-Montalcini
Néarfhiseolaí a rugadh in Torino na hIodáile ab ea Rita Levi-Montalcini (22 Aibreán 1909 – 30 Nollaig 2012). Rinne sí taighde ina seomra codlata ar dtús ar néarashutheolaíocht an scalltáin. Agus í sna Stáit Aontaithe tar éis 1947 ag obair le Stanley Cohen, d'fhionn sí fachtóir fáis na néaróg. Bhuaigh siad Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1986 as. Ise an chéad duaiseoir Nobel dár shlánaigh céad bliain. Ina hárasán sa Róimh a d'éag sí in aois a 103 bliana.
Séamas III, Rí na nAlbanach
Ba é Séamas III (10 Iúil 1451 - 11 Bealtaine 1488) Rí na nAlbanach idir na blianta 1460 agus 1488. Ní raibh gnaoi na ndaoine air ná mórán éifeachta leis toisc drogall a bheith air an dlí a chur i bhfeidhm go cothrom, é a bheith ag iarraidh dul i bpáirt le Sasana agus é féin agus beagnach gach duine dá mhuintir a bheith in árach a chéile.
Rita Levi-Montalcini
mion|clé|Rita-Levi-Montalcini, 2008
Séamas III, Rí na nAlbanach
Mhaslaigh roinnt croinicithe déanacha é agus tuairim acu gur mhó an dúil a bhí aige i gceol agus a leithéid ná i gcúrsaí sealgaireachta agus cogaidh. Dá bhrí sin tháinig de chlú air gurbh eisean céad Rí Albanach na hAthbheochana Léinn, cé nár mhór an pátrún ealaíne é le hais Shéamas IV agus Shéamas V.
Óige
thumb|clé|Caisleán Naomh Aindrias i bhFíobha Rugadh é do Shéamas II agus do Mháire ó Guelders, cé nach fios go cinnte cá háit ná cén uair. Deir Norman Macdougall, an beathaisnéisí is déanaí, gur rugadh é i ndeireadh Mhí na Bealtaine 1452 i gCaisleán Naomh Aindrias i bhFíobha. Lean sé a athair ar 3 Lúnasa 1460 agus i gceann seachtaine gairmeadh rí de i Mainistir Chealsaidh i Rosbrog.
Nuair a bhí sé óg tháinig trí fhaicsean i réim i ndiaidh a chéile: baicle Mháire ó Guelders, máthair an Rí (1460-1463) (a thóg Burg Berwick ar ais i seilbh na hAlban ar feadh tamaillín); baicle Shéamais Cinnéide, Easpag Naomh Aindrias, agus Ghilbeirt, an chéad Tiarna Chinnéide (1463- 1466); agus baicle Roibeird, an chéad Tiarna Boyd (1466-1469). thumb|deas|190px|Túr thiar Mhainistir Chealsaidh (ag féachaint anoir aneas air).
Muintir Boyd
Bronnadh teideal Iarla Arainn ar Thomás, mac an Tiarna Boyd, agus phós sé Máire, deirfiúr an Rí. Shocraigh muintir Boyd cleamhnas an Rí le Mairéad (Margrete) na Danmhairge, iníon Christian I na Danmhairge, sa bhliain 1469. Fuarthas Inse Orc agus Sealtainn mar gheallta le spré Mhairéad, agus sa bhliain 1470 ghabh Séamas na hoileáin isteach i Ríocht na hAlban.
Pósadh
Phós Séamas Mairéad na Danmhairge i Mí Iúil 1469 i Mainistir na Croise i nDún Éideann. Rugadh triúr mac:
Tharraing muintir Boyd gráin orthu féin toisc a shantaí a bhí siad, agus d'éirigh idir iad agus Séamas i ndiaidh na bainise. Tugadh béim síos do Roibeard agus do Thomás agus iad imithe thar tír amach leis an mBanphrionsa Máire i mbun taidhleoireachta. Mharaigh Séamas muintir an Ridire Alasdar Boyd sa bhliain 1469, agus cuireadh pósadh Mháire ar neamhní sa bhliain 1473.
Caidreamh agus cogadh le Sasana
Le linn na 1470í bhí fonn ar Shéamas ionradh a dhéanamh ar an Mór-Roinn, agus é á cháineadh sa Pharlaimint dá bharr.
Chuaigh Séamas i gcomhar le Sasana ansin agus socraíodh go bpósfadh an mac ba shine aige (arbh é Séamas IV é ina dhiaidh sin) Sisile ó Eabhrac, iníon Éadbhard VI Shasana agus Elizabeth Woodville. Chuir seo olc ar mhórán daoine ar chúiseanna stairiúla, gan trácht ar na cánacha a gearradh chun íoc as an mbainis.
D'éirigh idir an Rí agus a dheartháracha: Alasdar Stíobhard, Diúc Albany agus Eoin Stíobhard, Iarla Mhárr. Cailleadh Márr go hamhrasach i nDún Éideann sa bhliain 1480 agus coigistíodh a chuid tailte. Cuireadh i leith Albany go raibh sé ciontach as tréas agus as an gcomhaontas le Sasana a bhriseadh, agus thug sé an Fhrainc air féin.
Bhí an comhaontas sin lag go leor faoin am seo; thosaigh troid fhánach, agus sa bhliain rinne Éadbhard IV Shasana ionradh ceart. Bhí Albany (a thug "Alasdar IV" air féin) in éineacht leis, agus nuair a thug Séamas iarracht ar an bhfód a sheasamh rug baicle uaisle air ag Droichead Labhdair sa bhliain 1482. Cuireadh i ngéibheann i gCaisleán Dhún Éideann é agus tháinig rialtas nua ann faoi cheannas Albany. Theip ar na Sasanaigh an caisleán a ghabháil cheal airgid agus d'fhill siad abhaile. thumb|190px|left|Caisleán Loch Mhabain D'éirigh le Séamas baill de rialtas Albany a cheannach, agus chuir Albany colg ar Sheoirse Gordon, Iarla Huntly agus uasal cumhachtach, nuair a d'éiligh sé Iarlacht Mhárr. Faoi dheireadh chuaigh Albany chun Sasana agus thug faoi ionradh eile a dhéanamh ar Albain ag Loch Mhabain sa bhliain 1484, iarracht ar theip uirthi. Maraíodh Albany le linn giústála i bPáras sa bhliain 1485.
Bás
thumb|Leac chuimhneacháin Shéamais ag Mainistir Chamas Sgeanail Lean Séamas air ag treabhadh an iomaire chéanna. Dhiúltaigh sé an tír a shiúl chun an dlí a chur i bhfeidhm agus d'fhan i nDún Éideann, agus lean sé air ag iarraidh dul i gcomhar le Sasana. Thit sé féin agus Mairéad, a bhí ina cónaí i Sruighlea, amach le chéile agus bhí míghnaoi ag teacht aige ar an mac ba shine aige. An dara mac ab ansa leis.
Ghéaraigh an míshásamh chun cogaidh sa bhliain 1488 nuair a thug sé a aghaidh ar uaisle mídhílse ag Cath Bhúrn na Sailighe. Orthu sin bhí Séamas, an mac ba shine aige. Buadh ar Shéamas III agus is dócha gur maraíodh sa troid é. (Níl aon fhianaise ann gur maraíodh go fealltach é, mar a deir croinicithe éigin, ná gur theith sé ón ármhá.)
Níor mheatachán é Séamas, agus pé dúil a bhí aige i gceol ba bhreá leis comhrac. Cuireadh é i Mainistir Chamas Sgeanail.
Omertà
Cód tosta agus cód onóra agus iompair is ea omertà, ó Dheisceart na hIodáile a chuireann béim ar thábhacht an chiúnais i bhfianaise cheistiúcháin ag údaráis nó coimhthígh; neamh-chomhoibriú le húdaráis, leis an rialtas, nó le daoine seachtracha, go háirithe le linn imscrúduithe coiriúla; agus neamhaird d'aon turas a dhéanamh agus trí chur isteach ar ghníomhaíochtaí mídhleathacha daoine eile a sheachaint (.i. gan dul i dteagmháil le orfheidhmiú an dlí nó leis na húdaráis nuair is eol do dhuine, finné nó fiú íospartach coireanna áirithe). Cheapadh agus tá sé fós coitianta i nDeisceart na hIodáile, áit a bhfuil go leor gadaíochta nó eagraíochtaí coiriúla de chineál an Mhaifia (cosúil le Camorra, Cosa Nostra, ' Ndrangheta, Sacra Corona Unita agus Società foggiana ) gnóthach ann le fada. Tá cóid chosúla fréamhaithe go domhain freisin i réimsí eile den Mheánmhuir, lena n-áirítear Málta, an Chréit sa Ghréig, agus an Chorsaic, a bhfuil cultúr stairiúil coitianta nó comhchosúil ag gach ceann acu le Deisceart na hIodáile.
Is coitianta i gciorcail choiriúla é frithbheartaíocht in aghaidh faisnéiseoirí, áit a gcuirtear síos orthu go minic le téarmaí ar nós "francaigh" nó "brathadóirí".
An Bóthar Buí
Sráidbhaile atá suite i ndeisceart na Mí, Poblacht na hÉireann é An Bóthar Buí, nó Enfield as Béarla. Tá thart ar 1,000 duine ina gcónaí sa sráidbhaile seo atá lonnaithe ar bhóthar N4 idir Chill Choca agus Chionn Átha Gad. Níl ach 41 km idir lár Bhaile Átha Cliath agus an sráidbhaile.
Cineamatagrafaíocht leictreonach
deas|200px|thumb|Cineamatagrafaíocht leictreonach Táirgeadh cláir siamsa don phictiúrlann le modhanna leictreonacha ón ngrianghrafadóireacht go dtí an eagarthóireacht dheiridh is an t-oiriúnú. Ní aistrítear ach an mháistirfhístéip dheireanach chuig scannán le haghaidh a eisiúna ginearálta.
Baile Mhic Mhiacháin
Is baile suite i gContae an Dúin é Baile Mhic Mhiacháin.
Earráid dhúchasach mheitibileachta
Neamhord ó bhroinn a chuireann tús le héalanga sna próisis chasta bhithcheimiceacha sa cholainn. Is féidir go gcuirfidh siad isteach ar an mbealach a gcruthaíonn nó a mbriseann an cholainn síos cealla (mar shampla, cealla na fola), nó an bealach a bpróiseálann sí ábhair cosúil le carbaihiodráití, aimíonaigéid, lipidí, stéaróidigh, púiríní is miotail throma.
Wilhelm Steinitz
Imreoir fichille Boihéamach-Ostarach (agus ó bliain 1888, Meiriceánach) ab ea William Steinitz (rugadh Wilhelm Steinitz, 14 Bealtaine 1836 – 12 Lúnasa 1900). Bhuaigh sé an chéad Chraobh Dhomhanda Fichille oifigiúil sa bhliain 1886. Ba scríbhneoir agus teoiriceoir fichille é, a raibh an-tionchar aige. Measann go leor staraí fichille gurbh é Steinitz an t-imreoir is láidre ar domhan ó na 1860idí, tar éis a d'éirigh Paul Morphy as an bhficheall. Bhí an teideal curadh domhanda oifigiúil ag Steinitz go 1894, nuair a chaill sé é in aghaidh Emanuel Lasker i Nua-Eabhrac. Chaill sé athimirt i 1896-97.
Cé gur bhain Steinitz rathúlacht amach le stíl tréanionsaithe a bhí coitianta sna 1860í (an stíl rómánsach), thug sé stíl nua imeartha isteach sa chomórtas Vín in 1873, a bhí bunaithe ar imirt ionaid agus straitéis, ar bhuntáistí beaga a fháil agus a shaothrú agus ar anailís fhadtéarmach seachas ar comhimeartha gasta agus íobairtí dásachtacha. Léirigh sé go raibh an stíl nua níos éifeachtaí ná an tseanstíl ach bhí conspóid ann mar gheall ar cháinteoirí a dúirt go raibh sé "cladhartha" agus cosantach, cé gur léirigh Steinitz go bhféadfadh sé ionsaithe a chur ar bun chomh fíochmhar le haon imreoir eile léi. Ba scríbhneoir bisiúil ar an bhficheall é Steinitz freisin, agus chosain sé a smaointe nua go bríomhar. Bhí an díospóireacht chomh nimhneach, fiú amháin maslach in amanna, gur tugadh "Cogadh an Dúigh" uirthi. Faoi na 1890idí áfach, glacadh go forleathan le cur chuige Steinitz, agus d’admhaigh an chéad ghlúin eile de na himreoirí is fearr go raibh sé faoina chomaoin, go háirithe a chomharba mar churadh an domhain, Lasker.
Óige agus luathghairm
Rugadh Steinitz ar 14 Bealtaine 1836, sa gheiteo Giúdach i Phrág. Bhí sé ar an paiste ab óige de thrí leanbh déag táilliúra a tháinig slán agus d’fhoghlaim sé fichille a imirt nuair a bhí sé 12 bliain d'aois. Ní raibh sé ina imreoir fichille tiomnaithe, áfach, go dtí lár a fichidí, tar éis dó Prág a fhágáil i 1857 chun staidéar a dhéanamh ar an matamaitic i Vín ag an Polytechnic, áit ar chaith sé dhá bhliain. Tháinig feabhas sciobtha ar fhicheall Steinitz i ndeireadh na 1850idí, ag dul ar aghaidh ón tríú háit sa chraobh chathair V\fdomín 1859 go dtí an chéad áit i 1861. Thuill sé an leasainm "An Morphy Ostarach", rud a thugann le fios go raibh sé ar an t-imreoir is láidre san Ostair faoin am sin.
Cuireadh Steinitz chun ionadaíocht a dhéanamh ar an Ostair i gcomórtas fichille Londain 1862. Bhain sé séú háit amach, agus bronnadh duais air don cluiche is  iontaí sa chomórtais in aghaidh Augustus Mongredien. Spreag sé seo Steinitz chun dul le ficheall ar bhonn proifisiúnta, agus lonnaigh sé i Londain é. I 1862-63 fuair Steinitz bua iontach amach i gcluiche le Joseph Henry Blackburne, a bheadh ar cheann de na himreoirí is fearr ar domhan ar feadh fiche bliain. Bhuail Steinitz roinnt imreoirí mór le rá ón Ríocht Aontaithe i sraith cluichí: Frederick Deacon agus Mongredien atá thuasluaite i 1863 agus Valentine Green ina dhiaidh sin i 1864.
Stíl nua, bearna agus teacht ar ais
Idir 1873 agus 1882 níor imir Steinitz in aon chomórtas agus níor imir ach cluiche amháin (bua 7–0 in aghaidh Blackburne i 1876). Bhí a chuid cluichí eile le linn na tréimhse seo i dtaispeántais chomhuaineacha agus le dallóg air. Thuill sé cuid thábhachtach d'ioncam óna leithéid de cluichí. Sa tréimhse seo, d´oibrigh Steinitz mar iriseoir fichille, go háirithe ar The Field, a bhí ar an irisleabhair spóirt is mó le rá sa Bhreatain. Spreag cuid de thráchtairí Steinitz díospóireachtaí theasaí, go háirithe ó Zukertort agus Leopold Hoffer in The Chess Monthly. Ghéaraigh an "Cogadh Dúigh" seo sa bhliain 1881 nuair a cháin Steinitz nótaí Hoffer faoi chluichí i gcomórtas Bheirlín 1881, ina raibh Zukertort ag glacadh páirt ach buaite ag Blackburne. Bhí fonn ar Steinitz na díospóireachtaí a réiteach ar an mbord fichille le Zukertort, agus thug Steinitz faoi go nimhneach air mar geall ar a neamhthoilteanas imirt.
Mar gheall ar an mbearna fada a thóg Steinitz, mhaígh roinnt tráchtairí gur cheart Zukertort, a bhí tar éis roinnt bua suntasach sa chomórtas a scóráil, a mheas mar churaidh fichille an domhain. D'fhill Steinitz ar fichille iomaíoch dáiríre i gcomórtas fichille Vín 1882, a bhfuil cur síos air mar an comórtas fichille is láidre riamh ag an bpointe sin. In ainneoin drochthús, ghlac sé an chéad áit chomhionann le Szymon Winawer, chun tosaigh ar Zukertort i measc imreoirí eile. Thug Steinitz cuairt ar SAM ansin, ceantar Filideilfia go príomha, ó Nollaig 1882 go Bealtaine 1883, túras ina thugadh fáiltiú díograiseach dó. Tar éis filleadh ar Londain (tréimhse ina bhain Steinitz an dara háit i gcomórtas thar a bheith láidir taobh thiar de Zukertort) chinn Steinitz Sasana a fhágáil go deo agus bhog sé go Nua-Eabhrac, áit a raibh cónaí air ar feadh an chuid eile dá shaol.
Níor chuir sé seo deireadh le "Cogadh an Dúigh" áfach. D'fhoilsigh a chuid naimhde sraith alt frith-Steinitz sa mheáin Meiriceánach, agus sa bhliain 1885 bhunaigh Steinitz an International Chess Magazine, a chuir sé in eagar go dtí 1895, irisleabhair ina rinne sé cuntas ar na hidirbheartaíochtaí fada chun cluiche a chur ar siúl le Zukertort. Ón am a bhuaigh Zukertort an comórtas Londain, bhíothas ag maíomh go raibh sé ina churaidh fichille an domhain, nó gur chóir an cheist a réiteach trí chluiche idir Steinitz agus Zukertort ar a laghad. Thairg Steinitz (agus d'fhoilsigh go dtairg sé é) a leithéid de cluiche a imirt gan táillí, caiteachais agus gan sciar ar bith den geall, agus an cluiche a imirt mar "imeacht carthanachta, ar mhaithe le bhrabús airgid an Uasail Zukertort amháin".
Craobh Domhanda Fichille 1886
215px|thumb|Greanadh déanta as grianghraf de Zukertort (clé) agus Steinitz (deis) le linn an craobhchomórtais 1886 i New Orleans.
Faoi dheireadh aontaíodh go n-imreodh Steinitz agus Zukertort i Nua-Eabhrac, St. Louis agus New Orleans i 1886, agus gurb é an buaiteoir an t-imreoir a bhuaigh deich gcluiche den chéad uair. Ar áitiú Steinitz dúirt an conradh go mbeadh sé ina Chraobh an Domhain sa chás dá chuaigh sé an sraith cluichí. Tar éis na cúig chluiche a imríodh i Nua-Eabhrac, bhí Zukertort chun tosaigh 4-1, ach tháinig meath ar a shláinte (cé go raibh sé níos óige na Steinitz) agus sa deireadh bhuaigh Steinitz go cinntitheach 12½–7½ agus é ar an gcéad curadh oifigiúil domhanda. Cé nach saoránach Meiriceánach é go hoifigiúil fós, theastaigh ó Steinitz go gcuirfí bratach na Stát Aontaithe in aice leis le linn an chluiche. Rinneadh saoránach SAM de ar 23 Samhain 1888, tar éis dó a bheith ina chónaí ar feadh cúig bliana i Nua-Eabhrac, agus d’athraigh sé a ainm ó Wilhelm go William.