cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Liosta de Dhéithe Ceilteacha
Tá fianaise ann faoi dhéithe na gCeilteach as foinsí éagsúla amhail is lámhscríbhinní, ionadaí ársa adhartha, dealbha, píosaí greanta, séada creidimh, agus logainmneacha agus ainmneacha pearsanta.
Dara Cogadh Domhanda
An Cogadh san Áise: 1937-1939
clé|mion|Aire Gnóthaí Eachtracha na Rúise, Molotov, ag síniú an Chomhaontaithe Naitsí-Shóivéadaigh. Tá Von Ribbentrop, Aire Gnóthaí Eachtracha na Gearmáine agus Stailín, Ceannaire na Rúise, ina seasamh ar a chúl faoi phictiúr de Leinín
Liosta de Dhéithe Ceilteacha
Tar éis teacht na Críostaíochta cúig na náisiúin Cheilteacha, bhí iarrachtaí déanta ag scríbhneoirí Críostaí daoine daonna (eoihéimireachas) nó fiú deamhain a dhéanamh den chuid is mó desna déithe págánacha. Rinneadh naoimh de chúpla ceann dóibh — féach mar Tuatha Dé Danann as miotaseolaíocht na nGael.
Dara Cogadh Domhanda
An Comhaontú Naitsí-Shóivéadach
Ar 23 Lúnasa 1939, shínigh an Ghearmáin Naitsíoch agus an Rúis Shóivéadach an Comhaontú Naitsí-Shóivéadach. Rinne siad gealltanas gan ionsaí a dhéanamh ar a chéile ar feadh deich mbliana Ag an am céanna, bhí an Ghearmáin agus an tAontas Sóivéadach tar éis conradh rúnda a shíniú faoi chríochdheighilt na Polainne. Shocraigh siad go roinnfí talamh na Polainne idir an dá thír. Bhí an conradh tábhachtach do Hitler mar thiocfadh leis ionsaí a dhéanamh ar an Pholainn gan a bheith buartha go dtroidfeadh arm na Rúise ina éadan. mion|Cartún ag léiriú an Ghearmáin Naitsíoch agus Stailín i ndiaidh an Chomhaontaithe Naitsí-Shóivéadaigh (Mucha, 8 M.F. 1939) Bhí ionadh ar thíortha eile na hEorpa go raibh dhá namhaid idé-eolaíochta in ann teacht le chéile. Thuig tíortha na hEorpa ag an am na himpleachtaí a bhain leis an chonradh seo don Pholainn. Bhí ardteannas ann sna laethanta idir seo agus deireadh na míosa.
Ionradh ar an Pholainn, Meán Fómhair 1939
Chuir an Comhaontú Naitsí-Shóivéadach deireadh leis an bhagairt intuigthe a bhain leis an bharántas Angla-Fhrancach, a tugadh don Pholainn lena slándáil a chosaint. Mar sin, ar 1 Meán Fómhair 1939, chuir na Gearmánaigh deireadh leis an fhanacht agus d’ionsaigh siad an Pholainn.
D’fhógair an Bhreatain agus an Fhrainc cogadh ar an Ghearmáin dhá lá ina dhiaidh sin, ar 3 Meán Fómhair 1939. D'fhógair an Ríocht Aontaithe (labhair Neville Chamberlain ar an BBC) ag 11.15am de réir mheán-am Greenwich, cogadh in aghaidh na Gearmáine, rud a rinne an Fhrainc sé uaire an chloig ina dhiaidh sin, agus an Astráil agus an Nua-Shéalainn níos déanaí. Bhí an tSlóvaic, stát soip a bhí faoi smacht ag an nGearmáin, ag tacú leis na Gearmánaigh. clé|mion|Bolscairecht ó Washington Commonwealth Federation, Lúnasa 1939 mion|An Ghearmáin Mhór faoi 1 Meán Fómhair 1939. Ar 17 Meán Fómhair 1939, rinne na Rúisigh ionradh ar an Pholainn ón oirthear. .
Ní amháin go raibh Hitler ag comhlíonadh aidhm Lebensraum agus é ag déanamh ionraidh ar an Pholainn, ach laghdaigh an t-ionradh an brú eacnamaíoch a bhí ar an Ghearmáin trí acmhainní nádúrtha a bhí de dhíth go géar a ghnóthú don gheilleagar.
Ní thug na Sasanaigh ná na Francaigh cúnamh do na Polannaigh, scriosadh an dóchas láidir a bhí ann ar dtús.
Rinne na Francaigh ionsaí ar an tSárlainn in iarthar na Gearmáine, ach ní raibh na Gearmánaigh i bhfad ag cur cúl ar an ionsaí seo. mion|D.F. 139: críochdheighilt na Polainne Troideadh an cath deireanach, Cath Kock, at 6 Deireadh Fómhair 1939. Bhí cur in éadan míleata na Polainne scriosta ag na Gearmánaigh. Bhí na Polannaigh cloíte, agus roinn an Ghearmáin agus an tAontas Sóivéadach an tír eatarthu mar a bhí socraithe acu. Fuair an Liotuáin na tailte timpeall ar Vilnias, Tugadh tailte áirithe do na Slóvacaigh in aice leis an teorainn.
Ina dhiaidh sin, chuir an tAontas Sóivéadach d'fhiacha ar na tíortha Baltacha—an Eastóin, an Laitvia agus an Liotuáin—trúpaí Sóivéadacha a ligean isteach. Chuaigh na trúpaí ar garastún sna tíortha sin go seasta, agus tógadh bunáiteanna míleata Sóivéadacha ansin. San am chéanna, bhí na Sóivéadaigh ag éileamh ar an bhFionlainn tailte áirithe in aice le Leningrad a ghéilliú don Aontas Sóivéadach agus, thar aon rud eile, ceadú do na Sóivéadaigh bunáit mhíleata a chur ar bhun in aice le Hanko, an chathair is faide theas sa tír. Bheadh limistéar eile le dul don Fhionlainn in éiric a dtabharfadh sí uaithi. Ní raibh na Fionlannaigh sásta leis an tairiscint, agus sa deireadh, d'ionsaigh na trúpaí Sóivéadacha an Fhionlainn. Chuir na Fionlannaigh ar a son, agus troideadh Cogadh an Gheimhridh idir an Fhionlainn agus an tAontas Sóivéadach.
An "Cogadh Bréagach", 1939-1940
Glaotar 'an cogadh bréagach' ar an tréimhse sa gheimhreadh na bliana 1939-40.
1940
I mí Aibreán 1940, rinne an Ghearmáin ionsaí ar an Danmhairg agus an Iorua.
Lyra (amhránaí)
Is amhránaí is scríbhneoir Éireannach í Laura McNamara (Gaeilge:  Labhraín Nic Conmara), aitheanta go gairmiúil mar Lyra. Rugadh í ar 19 Bealtaine1993 i nDroichead na Bandan. Tá cúpla amhrán cáiliúil aici, mar shampla Emerald, Falling, agus 29 Box.
Andrew Fahie
Is polaiteoir Briotanach de chuid Oileáin Bhriotanacha na Maighdean é Andrew Alturo Fahie atá ina Phríomhfheidhmeannach ar Oileáin Bhriotanacha na Maighdean ó 26 Feabhra 2019. Tá sé ina chathaoirleach ar Pháirtí Oileáin na Maighdean (Béarla: Virgin Islands Party) freisin.
Dara Cogadh Domhanda
1940
I mí Bealtaine 1940, rinne an Ghearmáin Naitsíoch ionsaí ar an Ollainn agus an Bheilg.
1941
Agus cúrsaí forghabhála cuibheasach cobhsaí san Eoraip, thug an tSeapáin, an Ghearmáin agus an t-Aontas Sóibhéadach faoi ullmhucháin a dhéanamh. Agus an APSS airdeallach maidir leis an teannas á mhéadú leis an tSeapáin agus an nGearmáin, ar intinn acu leas a bhaint as acmhainní saibhre na hEoraipe trí réadmhaoin Eorpach le hacmhainn shaibhir a ghabháil lonnaithe i ndeisceart iarthar na hAise, shínigh an dá sharchumhacht conradh neodrach APSS-Seapáine i mhí an aibreáin 1941. I gcodarsnacht, bhí na Gearmánaigh ag ullmhú ionsaithe ar an APSS, ag bailliú a bhforsa agus á lonnú iad ar theorainn an APSS.
Ghlac Hitler an chreidiúint gurb é dóchas na Breataine go dtagfadh na Stáit Aontaithe agus an APSS isteach sa chogadh níos déanaí chun tacú leo an chúis nár ghéill an Bhreatain dóibh. Dá réir sin, chinn Hitler go ndéanfadh an Ghearmáin a gcaidreamh leis an APSS a fheabhsú, nó sa chás go teipfeadh air sin, go n-ionsóidís an tír agus iad a scriosadh mar bhagairt.I mhí na Samhana 1940, cuireadh idirbheartaíocht ar siúl idir an Ghearmáin agus an APSS le faigh amach dá mbeadh fonn ar an APSS páirt a ghlacadh sa chomhaontú trípháirteach. Thaispeáin an APSS suim ach d'iarr siad ar an nGearmáin géilleadh talún a dhéanamh leis an bhFionnlann, Bulgéir agus an Túirc agus chinn an tSeapáin & an Ghearmáin go mba éileamh doghlactha a bhí ann. Ar an 18 Nollaig 1940, d'eisigh Hitler treorach maidir le ullmhúcháin a dhéanamh le haghaidh ionsaithe ar an APSS.
Ba é Oibríocht Barbarossa an códfhocal a dtugtar ar ionsaí na Gearmáine in éanacht lena gcomhghuaillithe Rómánach & Iodáileach ar an Aontas Sóivéadach, obráid a thosaigh ar an 22 Meitheamh 1941. Sula bhfad ina dhiaidh sin, ghlac an Fhionlann & an Ungéir páirt san obráid. B'iad an fearann Baltaic, an Moscó agus an Ucráin na príomhspriocanna a raibh ag an obráid, leis an gcuspóir dhéireadh ná an feactas ionsaithe a chur i gcríoch faoin am a shroicfeadh an t-arm líne Arkhangelsk-Astrakan, suite idir an mhuir Chaspían agus an mhuir bhán. B'é cuspóir Hitler ná an APSS a dhíothú mar chumacht mílteata domhanda, an cumannachas a dhíothú, Lebensraum ("Áit chonaithe") a chruthú trí ruaig a chur ar an daonra dúchas ón talamh faoi fhorghabháil agus deimhnigh go mbeadh rochtain ag an nGearmáin ar acmhainní straitéiseach, riachtanach chun cuid eile dá namhaid na Gearmáine a sharú. Ach ghlac Hitler an iomarca air féin nuair a d’ionsaigh sé APSS agus a arm ag troid san Iarthar go fóill.
An Cogadh ag Dul chun Domhandais: 1941/1942—an tAigéan Ciúin
Rinne Aerfhórsa na Seapáine ionsaí ar Pearl Harbour i Haváí ar an 7 Nollaig 1941. Ar 8 Nollaig, d'fhógair na Stáit Aontaithe cogadh ar an tSeapáin agus cogadh ar an nGearmáin agus an Iodáil ar 11 Nolliaig.
Ar an 19 Eanáir 1942, d'ionsaíodh Maenmar. Ach ghlac an tSeapáin an iomarca air féin nuair a d’ionsaigh arm na himpireachta  Burma (mar a thugtar uirthi fadó), agus a arm ag troid san Aigéan Ciúin go fóill.
An Taoide á Casadh: 1943
thumb|250px|Thit [[Beirlín leis an Arm Dearg ar an 2 Bealtaine sa bhliain 1945. Sa ghrianghraf seo, tá na saighdiúirí Sóivéadacha ag cur a mbrataigh ar an gcrann os cionn an Reichstag, agus casúr agus corrán an Chumannachais le feiceáil air.]]D’fhéadfadh Meiriceá méideanna móra d’ábhair chogaidh a tháirgeadh do na Comhghuaillithe mar thoradh ar a shaibhreas agus ar a thionsclaíocht. Níorbh fhéidir leis an nGearmáin bheith in ann ag neart míleata comhcheangailte na gComhghuaillithe.
Is eiseamláir mhaith é monarcha Willow Run i Michigan mar léiriú ar neart táirgeachta Meiriceá, áit ina tháirgeadh eitleán trodaí gach 7 nóiméad.
Ag Druidim chun Deiridh: 1944
Tar éis bua na Rúise i gCath Kursk, bhí an lámh in uachtar aici ó thaobh líon na bhfeithiclí trodaí de (go háirithe na tainc) a buí lena dtaisce ola i ndeisceart na Rúise agus lena líon mór monarcha lonnaithe as an mbealach ón gcoimhlint. Ba mhinic na ruathar aera a chur na comhghuaillithe ar mhonarcha Gearmáinis chun a cumas táirgeachta a lagú. Dá bharr, ní raibh an Ghearmáin in ann oll-ionsaí ar bith a dhéanamh in éadan na gcomhghuaillithe tar éis cath Kursk.
An Deireadh: 1945
An cogadh ag druidim chun deiridh, reáchtáladh an Chomhdháil Yalta, cruinniú mullaigh idir chinn rialtais na Stát Aontaithe, na Ríochta Aontaithe agus na Rúise 4–11 Feabhra.
D'ionsaigh arm na Rúise Beirlín (ó 16 Aibreán ar aghaidh) tar éis conartha a dhéanamh leis a gcomhghuaillithe go ngabhfaidís an phríomhchathair agus í a scaoilt i limistéar eatarthu féin.
Comhdháil Potsdam a thugtar ar chruinniú mullaigh idir cinn rialtais na Stát Aontaithe, na Ríochta Aontaithe agus na Rúise (" an Triúr Mór") a bhí ar siúl ó 17 Iúil – 2 Lúnasa 1945.
right|thumb|250px|[[Néal muisiriúnach an bhuama adamhaigh os cionn Nagasaki. Chaith na Meiriceánaigh dhá bhuama adamhacha ar an tSeapáin i ndeireadh an chogaidh, an dara ceann acu ar Nagasaki ar an 9 Lúnasa, 1945. Íorónta go leor, ba é Nagasaki an áit ba bháúla leis an Iarthar ar fud na Seapáine, ós rud é go raibh go leor Seapánaigh Chríostaí ag lorg tearmainn ansin.]]D'ionsaíodh Hiroshima ar an 6 Lúnasa agus Nagasaki ar an 9 Lúnasa.
Ar an 2 Meán Fómhair 1945, shínigh an tSeapáin géilleadh gan chomha ar bord na loinge USS Missouri ag cur deireadh leis an Dara Cogadh Domhanda.
An Cogadh in Éirinn
Ré na Práinne (nó "An Éigeandáil", uaireanta, mar lomaistriúchán ar an téarma Béarla Emergency) a thugtar ar bhlianta an Dara Cogadh Domhanda in Éirinn (1940-1945). Bhí Tuaisceart na hÉireann ag glacadh páirte sa chogadh ar nós na Ríochta Aontaithe go léir, ach d'fhan an chuid eile den oileán, an Saorstát taobh amuigh den chogadh. Bhítí, fiú, ag seachaint an chogaidh mar ábhar plé sna nuachtáin agus sna meáin eile.
D'úsáid an rialtas "An tAcht Cumhachtaí Práinne, 1939" chun na meáin a smachtú. Freisin thug sé seo cumhachtaí breise chun déileáil leis an IRA, ar eagla go dtapódh an eagraíocht sin an deis chun ionsaí a dhéanamh ar an stát.
Tar éis an Chogaidh
Ghabh na comhghuaillithe Naitsithe áirithe, mar shampla Rudolf Hess agus Hermann Göring. Cuireadh ar thriail iad. Tugtar an t-ainm na ː"Trialacha Nuremberg" ar na trialacha seo.
Brontóitéiriam
Mamach iníortha crúbach atá imithe in éag agus a fhaightear iontaisaithe ón ré Olaigaicéineach i Meiriceá Thuaidh. An cholainn an-mhór, cosúil le srónbheannach. 2.4 m ar airde ag na guaillí. Dís adharc cnámhach ar an gceann. Is dóigh go n-itheadh sé fásra bog.
Osteichthyes
Áirítear na hOsteichthyes, ar a dtugtar freisin éisc chnámhacha, sa grúpa tocsanomaíoch ina mbíonn éisc chnámhacha ann, seachas éisc loingeánacha. Is Osteichthyes iad formhór mór na n-iasc, grúpa thar a bheith éagsúil agus flúirseach comhdhéanta de 45 ord, agus os cionn 435 teaghlach agus 28,000 speiceas. Is é an rang is mó de veirteabraigh atá ann sa lá atá inniu. Tá na hOsteichthyes roinnte éisc atá gaeiteacha (Actinopterygii) agus liopa-eiteacha (Sarcopterygii). Tá na hiontaisí is sine de na héisc chnámhacha ar eolas againn timpeall 420 milliún bliain d'aois, atá freisin ina n-iontaisí idirthréimhseacha, a léiríonn patrún fiacail atá idir sraitheanna fiacail siorcanna agus éisc chnámhachana. Is féidir Osteichthyes agus Euteleostomi a chur i gcomparaid lena chéile. Sa phailé-ointeolaíocht, tá na téarmaí comhionann lena chéile.
Fíligineacht
Tá fíligineacht na n-iasc cnámhach le feiceáil sa léaráid a leanas.
Lion Feuchtwanger
Scríbhneoir Giúdach Gearmánach a bhí i Lion Feuchtwanger, a saolaíodh ar an 7 Iúil 1884 i München agus a fuair bás ar an 21 Nollaig 1958 i bPacific Palisades in aice le Los Angeles. Lena lá féin, bhí sé ar dhuine de na scríbhneoirí Gearmáinise ba mhó a léití sa 20ú haois.
Luathhaol
Rugadh Lion do lánúin réasúnta saibhir. Bhí monarcha margairín ag a athair, Sigmund Feuchtwanger. Johanna née Bodenheim ab ainm is sloinne dá mháthair.
Bhí Feuchtwanger i mbun pinn ó bhí sé ina bhuachaill óg, agus thabhaigh a iarrachtaí liteartha duais dó sula raibh a chuid scolaíochta críochnaithe.
I ndiaidh na scrúduithe ardteistiméireacht a sa bhliain 1902, chuaigh sé ag staidéar na staire, an léinn Ghearmánaigh agus na fealsúnachta in ollscoil München agus, ina dhiaidh sin, i mBeirlín. Bhain sé amach céim an dochtúra sa bhliain 1907 le tráchtas faoi Der Rabbi von Bacherach, úrscéal neamhchríochnaithe a d'fhág Heinrich Heine ina dhiaidh. Thréig sé an ollscolaíocht ina dhiaidh sin, áfach, nó bhí sé bréan breoite den fhrith-Ghiúdachas sna ciorcail acadúla. clé|mion|298x298px|Lion Feuchtwanger c 1900 Sa bhliain 1908, bhunaigh Feuchtwanger iris chultúrtha, Der Spiegel ("An Scáthán"; níl baint dá laghad ag an gceann seo leis an nuachtiris Der Spiegel atá ann inniu, nó ba é Rudolf Augstein a bhunaigh an ceann sin i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda), agus tháinig an chéad eagrán amach ar an 30 Lúnasa sa bhliain chéanna. D'éirigh le Feuchtwanger an iris a choinneáil ag imeacht go ceann leathbhliana, ach ansin, chuir sé ar ceal í mar fhoilseachán neamhspleách. Chumaisc sé Der Spiegel leis an iris Die Schaubühne a bhí á foilsiú ag Siegfried Jacobsohn, intleachtóir óg Giúdach eile. Sa bhliain 1912 phós Feuchtwanger cailín Giúdach darbh ainm Marta Löffler. Rugadh iníon dóibh go gairid ina dhiaidh sin, ach cailleadh go luath í.
Nuair a thosaigh an Chéad Chogadh Domhanda, chuaigh Feuchtwanger sna saighdiúirí chomh maith le duine, ach theip a shláinte air, agus scoireadh ón arm é. Casadh Bertolt Brecht air i mbliain dheireanach an chogaidh, agus bhí an bheirt fhear cairdiúil le chéile ó sin i leith.
Nuair a phléasc an réabhlóid amach sa Ghearmáin i ndeireadh na bliana sin, áfach, bhí Feuchtwanger ag éileamh le tinneas, agus ní raibh baint aige le himeachtaí na réabhlóide.
Úrscéalaí
D'éirigh lena chuid drámaí ina dhiaidh sin, ach mar sin féin, b'fhearr le Feuchtwanger úrscéalta stairiúla a scríobh. Bhreac sé síos an t-úrscéal Jud Süss i dtús na bhfichidí, ach ó bhí an t-úrscéal ag plé le ceist íogair an fhrith-Ghiúdachais, ní raibh aon teach foilsitheoireachta sa Ghearmáin féin sásta é a chur i gcló. Níor foilsíodh an leabhar ach sa bhliain 1925. (Spéisiúil go leor, scannánaíodh an leabhar i mblianta an Naitsíochais le caoinchead Goebbels, ach is léir gur bhain na Naitsithe a gcasadh féin as an scéal).
Scríobh Feuchtwanger an t-úrscéal Die hässliche Herzogin Margarete Maultasch ("An bandiúc míofar Margarete Maultasch") go gairid i ndiaidh Jud Süss, agus tháinig an ceann sin i gcló sa bhliain chéanna is a críochnaíodh é, 1923.
thumb|Jud Süß le Feuchtwanger (1925)|clé Shocraigh Feuchtwanger síos i mBeirlín sa bhliain 1925, agus thosaigh sé ag breacadh síos a thríolóige faoi na Giúdaigh in Impireacht na Róimhe - saothar a bhí bunaithe ar na himeachtaí ar scríobh an staraí Giúdach Flavius Josephus fúthu. Bhí saoldearcadh iltíreach ag Feuchtwanger, rud a thug sé le fios sa tsraith faoi Josephus freisin, agus ní raibh sé sásta tacaíocht a léiriú d'aon chineál náisiúnachais - an náisiúnachas Giúdach san áireamh. Fuair sé locht ar an Marxachas agus ar ábharachas stairiúil an Mharxachais freisin.
D'aithin Feuchtwanger an dainséar a bhí i Hitler agus sa Naitsíochas go luath, roimh aon duine eile a d'fhéadfá a rá. Dá réir sin, bhí na Naitsithe barúlach go raibh Feuchtwanger ar dhuine de na naimhde ba mhó a bhí acu i saol intleachtach na Gearmáine. Sa bhliain 1932, chuaigh Feuchwanger go dtí na Stáit Aontaithe le léachtóireacht a dhéanamh thall ansin. Nuair a bhí sé ag filleadh, bhí na Naitsithe tar éis an chumhacht a ghabháil sa Ghearmáin.
Mar sin, níor tháinig Feuchtwanger ach go dtí an Fhrainc, áit ar chuir sé faoi go ceann tamaill. Ba léir go mbeadh sé dainséarach dó teorainn na Gearmáine a thrasnú anois. Nuair a chuir na mic léinn na leabhair "fhrith-Ghearmánacha" trí thine sa bhliain 1933, dhóigh siad saothar Lion Feuchtwanger chomh maith le scríbhinní Sigmund Freud, Alfred Döblin, Albert Einstein, Ödön von Horvath agus a lán eile. Ar a laghad, d'fhéadfadh Feuchtwanger a mhaíomh go raibh sé i gcuideachta ardchéimiúil. Spreag na himeachtaí seo é chun a úrscéal Die Geschwister Oppermann ("Clann Oppermann") a scríobh. clé|mion|Regerstraße 8, [[c:Berlin-Grunewald|Berlin-Grunewald, 1933]] Ón mbliain 1933 ar aghaidh, bhí cónaí ar Feuchtwanger i Sanary-sur-Mer ar chósta theas na Fraince, áit ar chuir a lán Gearmánach eile fúthu a bhí tar éis éalú ó dheachtóireacht Hitler. Bhí Feuchtwanger ina shuí go te ansin, toisc go raibh ceannach maith ar a chuid leabhar i dtíortha an Bhéarla.
Sa bhliain 1936 chuaigh Feuchtwanger go dtí an tAontas Sóivéadach le súil mhuintir na tíre a tharraingt ar a chuid saothar, ó bhí siad díreach ag dul i gcló ansin san am. Mar chineál íocaíocht as an bhfáilte fhial fhlaithiúil a fuair sé ansin, scríobh sé leabhar faoin teideal Moskau 1937 ("Moscó sa bhliain 1937") inar chosain sé an ghéarleanúint a bhí ag dul ar "lucht leanúna an Trotscaíochais" san Aontas Sóivéadach. Fuair Arnold Zweig, Franz Werfel, agus Bruno Frank locht ar an leabhar agus ar Stailíneachas an scríbhneora, agus ina dhiaidh sin, chuaigh sé rite le Feuchtwanger saoránacht na Stát Aontaithe a bhaint amach, agus a leithéid seo de leabhar foilsithe aige. mion|Der falsche Nero 1936 D'fhoilsigh sé úrscéal aorach faoin teideal Exil ("Deoraíocht"), agus é ag lochtú na n-intleachtóirí Gearmánacha a d'fhan sa bhaile i ndiaidh do Hitler teacht i gceannas ar an tír.
An Cogadh
Nuair a d'ionsaigh na trúpaí Gearmánacha an Fhrainc sa bhliain 1940, b'éigean do Feuchtwanger an tír sin a thréigean chomh tapaidh agus ab fhéidir. Ar dtús, d'imtheorannaigh na Francaigh i Les Milles é, in aice le hAix-en-Provence. Ó bhí na Gearmánaigh ag ascnamh leo go luath, tugadh Feuchtwanger agus na Gearmánaigh imtheorannaithe eile go dtí Nîmes, áit ar cuireadh i bpubaill iad. mion Le cuidiú na consalachta Meiriceánaí i Marseille, áfach, smuigleáladh amach é, agus i ndiaidh dó na míonna fada a chaitheamh i Marseille, tugadh go dtí na Stáit Aontaithe é faoi choim, áit a bhfuair sé tearmann agus dídean.
Chaith sé an chuid eile dá shaol i gCalifornia, agus ó scannánaíodh a chuid leabhar, bhí sé ag saothrú go maith ar na cearta scannánaíochta.
Sna blianta i ndiaidh an chogaidh
I ndiaidh an chogaidh, bhí fadhbanna áirithe ag Feuchtwanger leis na húdaráis Mheiriceánacha, ó bhí an Seanadóir Joseph McCarthy agus lucht a leanúna drochamhrasach i leith na n-intleachtóirí ón eite chlé.
Go gairid roimh a bhás, scríobh sé leabhar nua faoi théamaí Giúdacha, Die Jüdin von Toledo ("An bhean Ghiúdach ó Toledo").
Bhí sé den tuairim freisin go raibh stát Iosrael ag teacht isteach go háisiúil ag na Giúdaigh a raibh tearmann ag teastáil uathu sa domhan frith-Ghiúdach.
Sa bhliain 1953, bhronn Poblacht Dhaonlathach na Gearmáine - an Ghearmáin Chumannach - a Duais Stáit air le haitheantas a thabhairt d'fhrith-Fhaisisteach cháiliúil a raibh luí aige leis an gCumannachas, cé nach raibh lucht rialtais an stáit sin róshásta leis go raibh Feuchtwanger ag plé lé ceisteanna an Ghiúdachais ina chuid leabhar. mion|333x333px Buaileadh Feuchtwanger breoite le hailse na nduán sa bhliain 1957. Chuaigh sé faoi scian na ndochtúirí, ach ní raibh siad in ann é a tharrtháil.
John McCarthy
B’eolaí ríomhaireachta Meiriceánach é John McCarthy a chuir eolaíocht na ríomhaireachta chun cinn le haghaidh an dara leath den fichiú haois. B'iad John McCarthy agus Marvin Lee Minsky príomh-cheannródaithe na hintleachta saorga.
Tar éis dó dochtúireacht i matamaitic a bhaint amach ag deireadh na 1950í, chruthaigh sé teicníc na comhroinnte ama, in éineacht le Fernando Corbató, a ligeann do dhaoine éagsúla ríomhaire a úsáid ag an am céanna.
Chruthaigh sé an teanga ríomhchlárúcháin LISP sa bhliain 1958. Bronnadh an Duais Turing air i 1971 mar gheall ar a chuid oibre i réimse na hintleachta saorga.
Rugadh i mBostún Massachusetts é ar 4ú Meán Fómhair 1927. B'imirceach Éireannach é a athair John Patrick, agus b'as an Liotuáin dá mháthair Ida Glatt McCarthy, sufragóir agus sóisialaí mór le rá. Bhí ar an teaghlach bogadh timpeall go dtí go bhfuair a athair obair i Los Angeles, California. Bhí suim ag McCarthy ón am a bhí sé óg sa mhatamaitic agus mhúin sé é féin le leabhair ó Institiúid Teicneolaíochta Chalifornia (Caltech), áit a chláraigh sé i gcúrsa bunchéime.
Bhain sé céim amach i 1948 agus lean sé ar aghaidh lena staidéir i gCaltech go dtí gur bhain sé amach dochtúireacht i matamaitic in ollscoil Princeton i 1951. Phós sé an ríomhchláraitheoir agus sléibhteoir Vera Watson, a fuair bás i 1978 ag iarraidh mullach na sléibhe Annapurna sna Sléibhte Himiléithe a dhreapadh. Bhunaigh sé Saotharlann Intleachta Shaorga in ollscoil Stanford i 1962, áit ar lean sé ar aghaidh mar ollamh go dtí gur éirigh sé as in 2000. Bhí ról lárnach aige chomh maith sa néalríomhaireacht.
Devauden
51.6884°N, -2.7474°W
Baile i Sir Fynwy, an Bhreatain Bheag, is ea Devauden (Y Dyfawden), 37.5 km ó Caerdydd agus 182 ó Londain. Tá daonra 1,016 ann, agus tá 116 (11.4%) in ann Breatnais a labhairt.
Cathair Ho Chi Minh
Is í Cathair Ho Chi Minh (nó Saigon mar a thugtaí uirthi roimh an mbliain 1975) an chathair is mó in Vítneam. Ní príomhchathair anois í ach is í an áit ghnóthaí is beoga sa tír í. Tá timpeall 5,387,100 duine ina gcónaí ann agus limistéar 2,095 km² aici.
Stair
Anuas go dtí an 17ú céad, nuair a bhain na Vítneamaigh den Chambóid í, ní raibh sa chathair ach sráidbhaile beag iascaireachta a dtugtaí Prey Nokor air i gCambóidis. Tar éis bhua na Vítneamach thosaigh an sráidbhaile ag dul i méid. Tar éis tamaill ba í an chathair ba thábhachtaí i ndeisceart Vítneam í agus tugadh Saigon uirthi. (Roimh theacht na Fraince sa 19ú haois thugtaí Gia Dinh nó 嘉定 uirthi go hoifigiúil chomh maith.)
Cé gur ghabh Vítneam an réigiún úd in aice le habhainn Mekong fágadh a lán Cambódach ann, agus tá a sliocht le fáil i gCathair Ho Chi Minh agus sa cheantar máguaird i gcónaí: Khmer Krom. thumbnail|left|264px|Áras an Choiste Pobail i gCathair Ho Chi Minh Sa bhliain 1957 rinneadh príomhchathair rialtas frith-Chumannach Vítneam Theas de Shaigon. Thosaigh an dara cogadh Inde-Síneach (cogadh cathartha), agus neart saighdiúirí Meiriceánacha sa chathair dá bharr chun cuidiú le rialtas an deiscirt. Ba dhian an comhrac a bhíodh ar siúl timpeall na cathrach. Nuair a rug fórsaí Vítneam Thuaidh an chraobh leo sa bhliain 1975 thug an rialtas nua Cumannach "Cathair Ho Chi Minh" ar "Shaigon" le hómós don cheannaire Cummanach Ho Chi Minh.
Iasc eitilte
Iasc beag a mhaireann gar don dromchla agus a eití peilbheacha is uchtacha formhéadaithe. Ar a chumas léim amach as an uisce agus snámh ar foluain ar an dromchla. Suas le 30 cm ar fhad. An-choitianta i bhfarraigí trópaiceacha is measartha.
Jovenel Moïse
clé|mion|2017 Fear gnó agus polaiteoir de chuid Háítí ba ea Jovenel Moïse (26 Meitheamh 1968 – 7 Iúil 2021). Toghadh ina Uachtarán ar Háítí é in 2017. clé|mion|le muintir [[Donald Trump|Trump]] Bhí géarchéim ag bagairt ar an tír sa bhliain 2019. Thosaigh léirsithe i bPort-au-Prince in aghaidh rialtas Moïse. Bhí sé curtha ina leith ag an bhfreasúra ag an am go raibh Moïse ag iarraidh deachtóireacht a bhunú i Háítí. clé|mion
Feallmharú
Feallmharaíodh Moïse ina áras cónaithe sa phríomhchathair Port-au-Prince ar 7 Iúil 2021. Lámhachadh agus gortaíodh a bhean chéile Martine Moïse chomh maith agus tá cóir leighis á cur uirthi san ospidéal. Bhí Moïse 53 bliain d'aois ag an am. Bhí an tír ina aimhriar in a lán áiteanna ag an am.
Michael Palin
Is aisteoir Sasanach é Michael Edward Palin (a rugadh ar an 5 Bealtaine 1943).
Miotaseolaíocht na nGael
Baineann an t-alt seo le miotaseolaíocht na nGael.
Bhí miotais dá gcuid féin ag na sean-Ghaeil, agus tá roinnt mhaith eolais againn faoi. Bhí éagsúlacht sna déithe agus na creidimh eile ar fud na hEorpa in airde réim na gCeilteach, ach bhí aitheantas leathan ag déithe áirithe, m.sh, Lugh, Manannán mac Lir. Bhí déithe eile a raibh baint níos láidre acu le áit áirithe, m.sh, Crom Dubh in Éirinn.
Scéalaíochtaí agus Catagóirí
Tá ceithre scéalaíocht ann, de réir scoláireacht an lae inniu: na Scéalta Miotaseolaíochta, an Rúraíocht, an Fhiannaíocht agus Scéalaíocht na Ríthe.
Is féidir an cineál de chuid is mó de seanscéalta Gaelacha a aithint lena chéad fhocal, mar a leanas:
Ó thaobh roinnt téacsanna de, is deacair a rá cén cineál is ea iad, mar shampala acallam (agallamh).
Leabhair agus lámhscríbhinní
mion|upright=1|alt=A page from a 12th century Irish manuscript|Folio 53 of the [[Leabhar Laighneach. Medieval manuscripts are the main source for Irish mythology and early literature.]]
Seo a leanas na trí príomhfhoinsí le haghaidh miotaseolaíocht na nGael: In ainneoin dátaí na bhfoinsí, tá a gcuid ábhair i bhfad níos sine.
Pléitear fós an bhfuil an seanbhéaloideas le cloisteáil i litríocht Ghaeilge na meánaoise. Dar le Kenneth Jackson, is "fuinneog ar an Iarnnaois" í an Rúraíocht, agus rinne Garret Olmsted naisc idir Táin Bó Cuailnge agus an coire Gundestrup. In éadan maíomh na scoláirí "dúchasacha", molann scoláirí "athbhreithnitheacha" gur cumadh an litríocht sa ré Chríostaí, mar aithris ar an litríocht chlasaiceach a tháinig i dteannta le léann Laidine. Tarraingíonn athbhreithnitheoirí aird ar thionchar an Iliad ar Táin Bó Cuailnge, agus fosta ar Togail Troí, leagan Gaeilge den scéal De excidio Troiae historia le Dares Phrygius, le fáil sa Leabhar Laighneach. Moladar fosta go bhfuil cultúr na scéalta níos giorra don am a scríofa ná i bhfad ó shin.
Na Scéalta Miotaseolaíochta
Sa scéalaíocht seo, an scéalaíocht is measa ó thaobh caomhnaithe de, cuimsítear scéalta faoi bhunús agus iar-dhéithe na nGael. Tagann an chuid is tábhachtaí den eolas ón Dinnseanchas agus Leabhar Gabhála na hÉireann. Bréag-stair atá sa Leabhar Gabhála, a leagann síos sinsearacht na nÉireannach siar ó Maois. Déantar cur síos ar na gcogaí idir na Fir Bolg agus Tuatha Dé Danann sa (chéad) Cath Maighe Tuireadh. Tá an scéal cáiliúil Oidheadh Chlainne Lir mar chuid den ghrúpa seo chomh maith. Caomhnaítear i lámhscríbhinní eile scéalta amhail is Aisling Aonghasa agus Tochmharc Éadaoine.
I measc na príomhphearsana a rinne ionraithe agus a lonnaigh ar an oileán, tá a leanas:
mion|Lugh's Magic Spear, léaráid le H. R. Millar
Bréagstair is ea Lebor Gabála Érenn, ina rianaítear sinsearacht na nGael ar ais chuig Naoi. Insítear faoi theacht chun na hÉireann de shraith dreamanna, ó Cheasair go dtí na Tuatha Dé Danann, a bhí i réim roimh theacht na nGael. Bhí comhrac eatarthu agus a naimhde, na Fomhóraigh faoi cheannas Bhalair. Mharaigh Lugh Lámhfhada Balar ag Dara Cath Mhaigh Tuireadh. Le teacht na nGael, chuaigh na Tuatha Dé Danann insna síde faoin talamh isteach.
Is é an tsraith dánta Dinnseanchas Aoi an mórshaothar logainmneacha na hÉireann. Tá ann an-chuid eolais maidir le pearsana agus áiteanna sna scéalta, san áireamh Cath Tailtean, inar cloíodh na Tuatha Dé Danann ag na Gaeil.
Faoi thionchar na manach Críostaí, níor measadh gur dhéithe iad na Tuatha Dé Danann ach ina ionad sin draoithe as Ré Órga níos luaite. Tá an-chuid fianaise ann, áfach, gur dhéithe go deimhin iad tráth, as idir téacsanna agus an domhan Ceilteach níos leithne. Tar éis dóibh an ruaig a chur orthu, feictear fós pearsana amhail is Lugh, Mórrígan, Aonghas agus Manannán mac Lir i scéalta suite na céadta bliain níos deireanaí, agus iad ina neacha buana.
Tá dán le feiceáil sa Leabhar Laighneach le liosta desna Tuatha Dé, ach sa deireadh deir an t-údar: Luaitear Goibniu, Creidhne agus Luchtaine mar na Trí Dé Dána, agus tugtar an sanas "dea-dhia" ar an Dagda. Tá gaoil ag Nuada le dia na Breataine Nodens; Lugh le Lugus; Tuireann le Taranis na nGallach; Oghma le hOgmios; Badhbh le Catubodua: agus Brigit le Brigantia.
An Rúraíocht
Creidtear go bhfuil eachtraí na Rúraíochta suite timpeall tús ré na Críostaíochta, agus is i gCúige Uladh agus i gCúige Chonnacht atá na scéalta bunaithe. I measc na gcarachtar is mó atá ann ná Rí Uladh Conchúr mac Neasa, agus an sár-laoch Cú Chulainn, mac leis an dia, Lugh.
mion|Cuchulain in Battle, léaráid le [[J. C. Leyendecker in Myths & Legends of the Celtic Race (1911) le T. W. Rolleston]]
Tá inti scéalta faoi bhreitheanna, macghníomhartha, tochmhairc, cathanna, fleánna agus básanna na laochra. Déantar cuir síos ar shochaí gaiscígh, ag troid in éadan a chéile i gcomhraic aonair, agus a gcuid saibhreas measta le heallach.
Is as prós atá na scéalta scríofa. Is é croílár na Rúraíochta ná Táin Bó Cúailnge. I meán scéalta tábhachtacha eile, tá Anbhás Aonmhic Aoife, Fleadh Bhricreann agus Toghail Brú Dá Dearga. Mar chuid fosta den scéalaíocht, tá Longes mac nUislenn, nó traigéide, agus foinse na ndrámaí le John Millington Synge, William Butler Yeats agus Vincent Woods.
Tá naisc ann idir an Rúraíocht agus na Scéalta Miotaseolaíochta. Feictear na pearsana chéanna iontu, chomh maith le draíocht ilchruthach in aice le réalachas gruama. Cé go raibh is dócha pearsana sábháil is Méabh nó Cú Raoi, ina ndéithe tráth, agus go bhfuil gaisce osnádúrtha ag Cú Chulainn, is daoine daonna iad uile, nasctha le ham agus le háit ar leith.
Mar fíor é gur Ré Órga na nGael atá ann sna Scéalta Miotaseolaíochta, is Ré Laochais atá le feiceáil sa Rúraíocht.
An Fhiannaíocht
mion|Fionn fighting Aillen, léaráid le [[Beatrice Elvery in Heroes of the Dawn (1914) le Violet Russell]]
Sa tríú haois atá scéalta na Fiannaíochta suite, go formhór i gcúige Laighean agus i gcúige Mumhan. Insítear faoi eachtraí Fhionn mhic Cumhaill, a mhac Oisín agus a bhuíon, na Fianna.
I measc na bhFiann, tá Clann Bhaiscne, faoi cheannais Fhionn, agus Clann Mhorna, faoi cheannas a chéile comhraic, Goll, s mharaigh Cumhall, athair Fhionn, i mbun catha. Agus Fionn óg, á tógadh faoi rún, dhóigh sé de thaisme a ordóg ar bradán feasa a bhí á réiteach aige, agus fuair sé de thairbhe eolas an bhradáin ach a ordóg a dhiúl. In am trátha, d'éireodh sé ina cheannaire na bhFiann.
Tá éagsúlachtaí ann san Fhiannaíocht nach bhfeictear sna scéalaíochtaí eile. Tá nasc láidir inti leis an Albáin; insítear na scéalta go formhór i rannta; agus ó thaobh toin de, scríobhadh iad níos mó ar nós rómáns ná ar nós eipice. Luaitear formhór na ndánta le hOisín.
Is é Agallamh na Seanórach an fhoinse is tábhachtaí atá ann san Fhiannaíocht. Scéal de chuid na 12ú haoise atá ann, caomhnaithe i ndá lámhscríbhinn den 15ú haois, Leabhar Leasa Mhóir agus Laud 610, chomh maith le lámhscríbhinn den 17ú haois as Cill Iníon Léinín, Contae Bhaile Átha Cliath. Tá comhráite ann idir Caílte mac Rónáin agus Oisín, baill dheireanacha na bhFiann ar marthain, agus Naomh Pádraig, agus tá ann tuairim is 8,000 líne.
Feictear san Fhiannaíocht dhá scéal is mó le rá dá leithéid, Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne agus Oisín i dTír na nÓg. B'fhéidir é go bhfuil an Tóraíocht, ar cheann de bheagán scéalta próis sa scéalaíocht, ina foinse ar Triostan agus Iosóid.
Scéalaíocht na Ríthe
Bhíodh sé de dhualgas ar fhile cúirte na meánaoise stair agus ginealach a rítheaghlaigh a cheiliúradh. Sna dánta a cumadh, feictear meascáin de mhiotais agus stair. Tugtar Scéalaíocht na Ríthe ar an litríocht seo, nó níos fearr Scéalaíochtaí, óir go bhfuil cnuasaigh neamhspleácha ann. Ceapadh an t-ainm seo le sáchghairid sa bhliain 1946 ag an léirmheastóir Éireannach Myles Dillon.
Sarlat-la-Canéda
Tíreolaíocht
Tá baile Sarlat i réigiún ar a dtugtar sa Fhrainc an Périgord | Périgord Noir (an Périgord Dubh, seachas an Périgord Glas, an Périgord Bán, agus an Périgord Corcra).
Stair
Is baile meánaoiseach é Sarlat a d’fhorbair timpeall ar bhunús mór Beinidicteach mhainistir de Carolingian. Tá an mheánaois Ardeaglais Sarlat tiomnaithe do Sacerdos of Limoges | Saint Sacerdos. Tá an mhainistir seo le feiceáil i dtaifid chomh luath le 1081 agus bhí sí ar cheann den bheagán sa réigiún nár thug na Lochlannaigh ruathar uirthi. Saint Sacerdos a bhí mar ainm ar eaglais na mainistreach faoi 1318; sa 20ú haois, d’éireodh sé ina ardeaglais faoi Pápa Eoin XXIII.
I reilig Sarlat is féidir le feiceáil François Fournier-Sarlovèze, Henry Sanfourche (a rugadh i Sarlat) agus Louis Arlet (iar-mhéara an bhaile) agus daoine eile.
Cultúr
I measc na scannáin eile a lámhaigh go páirteach i Sarlat tá:
Tá an chathair le feiceáil freisin sna chéad tráthchodanna de saga údar na Fraince Robert Merle Fortune de France, a insíonn scéal bréige Huguenot, Pierre de Siorac, sa Fhrainc sa 16ú agus san 17ú haois.
Nicolas Poussin
Péintéir a rugadh gar do Les Andelys na Fraince ab ea Nicolas Poussin (Meitheamh 1594-19 Samhain 1665). An eiseamláir is fearr de pheintéirí clasaiceacha na Fraince, go mór faoi anáil Raphael is na stíle ársa. Is iad a shárshaothair dhá shraith de na Seacht Sacraimint. mion|clé|Na ceithre shéasúr le Nicolas Poussin
Liosta de charachtair Emmerdale Farm (1982)
Sobaldráma Briotanach is ea Emmerdale. Is liosta na gcarachtar é seo a bhí ar Emmerdale Farm den chéad uair sa bhliain 1982:
Páirtí Oileáin na Maighdean
Is páirtí polaitíochta de chuid Oileáin Bhriotanacha na Maighdean é Páirtí Oileáin na Maighdean (Béarla: Virgin Islands Party). Tá sé faoi stiúir an iar-Aire Andrew Fahie faoi láthair. Is é an páirtí polaitíochta gníomhach is sine sna hOileáin seo, agus tá níos mó olltoghcháin (seacht gcinn) buaite aige ná aon pháirtí polaitíochta eile in Oileáin Bhriotanacha na Maighdean.
Naomh Treasa de Ávila
Misteach Spáinneach ab ea Naomh Treasa de Ávila, nó Teresa d'Avila (28 Márta 1515 – 4 Deireadh Fómhair 1582), agus ainmnithe i measc Magisterium na hEaglaise.
Teresa Sánchez de Cepeda y Ahumada an t-ainm a bhí uirthi nuair a rugadh í in Ávila, an Spáinn.
Ceiliúrtar a lá féile ar an 15 Deireadh Fómhair.
Beatha
Rugadh Treasa sa bhliain 1515 agus tógadh í le dea-shampla agus le diagacht. Sa bhliain 1535 chuaigh sí isteach sa Chlochar Cairmilíteach in Ávila.
Sula bhfuair sí bás, bhí tríocha mainistir bunaithe aici. Tá Scríbhinní Naomh Treasa ar an gcuid is tábhachtaí de litríocht na hEaglaise maidir le hurnaithe.
Urnaí a scríobh Treasa d’Ávila.
Níl lámh ná cos ar domhan aige, seachas do chuidse Is le do shúile a bhreathnaíonn sé ar an domhan seo,
Is leatsa na cosa a iompraíonn é chun an mhaitheas a dhéanamh
Is leatsa na lámha lena gcuireann sé a bheannacht ar phobal an domhain.
Gaeilge
clé|mion|Treasa in Avila inniu I 1926 le cabhair airgid ó mhná rialta Naoimh Louis i gCoillte Mách, d’fhoilsigh Mícheál Langton a aistriúchán ar Histoire d’une Ame faoin teideal Scéal Anama (nó Beathafhéinscríbhinn Naomh Treasa leis an Leanbh Íosa). D’aistrigh Máire Ní Dhabhoireann a dírbheathaisnéis.
Dinas
52.0114°N, -4.8986°W
Il Bronzino
Péintéir a rugadh i Monticello na hIodáile ab ea Il Bronzino (Agnolo di Cosimo di Mariano (17 Samhain 1503 – 23 Samhain 1572). D'oibrigh sé i bhFirenze, agus rinne portráidí de chuid mhaith de chlann Medici is de Dante (1265–1321), Boccacio (1313–1375) is Petrarch (1304–1374). mion|Portráid d'fhear óg le il Bronzino
Ráitis Cháiliúla de chuid Bhreandáin Uí Bheacháin
mion|Portráid le Reginald Gray, 1953 Is éard atá ar an leathanach seo ná Ráitis Cháiliúla de chuid Bhreandáin Uí Bheacháin. Foilsíodh cuid áirithe den liosta seo ar Tuairisc.ie. Aistriúcháin ón mBéarla a bhformhór.
PÁDRAIG: Ní raibh sé as a mheabhair i gcónaí. (Ag cuimhneamh) Ní raibh sé as a mheabhair an chéad uair a bhfaca mise é, ná geall leis, bail ó Dhia air. CÁIT: Áiméin. Céard a chuir as a mheabhair é, más ea?
CÁIT: An Conradh? Cén Conradh? Conradh na Gaeilge? Dheara, chuirfeadh an dream sin duine ar bith as a mheabhair!
PÁDRAIG: Conradh fiche is a haon.
“PÁDRAIG: Níor ghoid mise faic ach an oiread agus na seansanna a bhí agam aimsir Chogadh na Saoirse! Ach bhí mé óg is amaideach an t-am sin. Anois, is mé críonna, tá aiféala orm.”
“Ná bac leis an ministir Gallda Ná lena theagasc gan éifeacht gan bhrí, Mar níl mar bhunchloch aige lena theampall Ach magairlí Annraoi rí.”
Arna n-aistriú ag Alan Titley
Bobby Charlton
Fear spóirt Sasanach is ea Sir Bobby Charlton (rugadh ar an 11 Deireadh Fómhair 1937 é in Ashington, Northumberland), a aithnítear mar dhuine de na himreoirí sacair is fearr riamh. Bhí gairmréim fhada agus an-rathúil aige leis an bhfoireann Manchester United, ag teacht slán as an Tubaiste München sa bhliain 1958 chun Corn na hEorpa a bhaint amach, chomh maith le gach duais atá le fáil i Sasana. Bhí an rath céanna aige le foireann idirnáisiúnta Shasana chomh maith, ag buachan an duais is mó sa spórt seo, Corn an Domhain sa bhliain 1966. Sa bhliain chéanna, roghnaíodh é mar Pheileadóir na Bliana san Eoraip. Chaith sé an chuid ba mhó dá ghairmréim ag imirt i lár na páirce, ag dul ar an ionsaí go minic agus g aimsiú cúil. Ghnóthaigh sé naoi gcúl agus daichead le foireann Shasana, curiarracht a mhaireann fós. D'éirigh Charlton as an imirt sa bhliain 1976, agus sa bhliain 1984 ghlac sé post ar Bhord Stiúrthóirí Manchester United, rud a dhéanann sé inniu. Is fear sacair mór le rá eile é a dheartháir Jack, a d'imir ina éineacht le foireann Shasana.
Seán Ó Coileáin
Is scríbhneoir agus léachtóir é Seán Ó Coileáin MA (N.U.I.) AM (Harv) PhD (Harv) ó Bheanntraí, Co. Chorcaí.
Bhain sé a chéim B.A. agus a chéim M.A. amach i gColáiste na hOllscoile i gCorcaigh agus a chéim dochtúireacht i Ollscoil Harvard sna Stáit Aontaithe. Ghnóthaigh Scoláireacht Chiste Theach an Ard-Mhéara (1966) agus Staidéaracht Taistil Ollscoil na hÉireann (1967). Thug tréimhse na Staidéarachta in Ollscoil Harvard mar a raibh sé ina mhac léinn ag John Kelleher agus ag Albert Lord. Is ann a bronnadh an dochtúireacht air sa bhliain 1972; b'é ábhar an tráchtais aige The Guaire cycle: a study in Irish tradition.
Seal ina léachtóir le Nua-Ghaeilge i gCorcaigh ina dhiaidh sin; seal eile ina ollamh le Léann na hÉireann i Harvard; é ina ollamh i gCorcaigh ó shin. Ollamh na Nua Ghaeilge ab ea é i gColáiste na hOllscoile le blianta go dtí gur éirigh sé as sa bhliain 2006.
Plé aige le gnéithe éagsúla de thraidisiún léinn agus liteartha na Gaeilge; spéis fé leith sa litríocht bhéil aige, go háirithe sa chaointeoireacht. Mhol an Institiúid Chultúrtha Ghael-Mheiriceánach príomhdhuais liteartha na bliana 1984 a thabhairt dó as an leabhar "Seán Ó Ríordáin: beatha agus saothar". Suim á chur le fada aige i litríocht an Bhlascaoid; as san a tháinig an cóiriú nua atá déanta ar An tOileánach aige (2002).
Constantin Brâncoveanu
Ba Phrionsa Wallachia é Constantin Brâncoveanu idir 1688 agus 1714. Rugadh é i 1654 agus fuair bás ar an 15 Lúnasa, 1714).
Any Given Sundance
Craoladh an t-ochtú heipeasóid déag, "Any Given Sundance", den naoú sraith déag The Simpsons ar an 4 Bealtaine 2008. Scríobh Daniel Chun an eipeasóid seo. D'fhéach 6.18 milliún duine ar an eipeasóid.
An Laidin
Ba í an Laidin an teanga a labhraítí i Latium (Lazio) fadó agus a chuaigh chun fairsinge sna sálaí ag saighdiúirí na hImpireachta Rómhánaí. Tháinig an teanga chun cinn i gceantar tíre na Laidineach timpeall ar chathair na Róimhe, agus leathnaigh sí amach de réir mar a ghlac na Rómhánaigh seilbh ar leithinis na hIodáile, agus na tailte go léir timpeall ar an Meánmhuir. Breacadh an teanga síos an chéad uair timpeall ar 550 bliain r. Chr., agus b'aistriúcháin ón nGréigis a bhí sa chuid ba mhó de litríocht na Laidine ar feadh tamaill fhada. Tugtar an tréimhse chlasaiceach ar na blianta 100 RC - 150 AD, nuair a bhí an Impireacht in ard a réime. San am sin a mhair scríbhneoirí cáiliúla ar nós Chicearó agus Chaesair agus Veirgil agus Thacatais, chomh maith leis an bhfile Óivid.
mion|clé|Foclóir laidine
San Iarthar, ghlac na Críostaithe leis an teanga mar theanga liotúirgeach agus cuireadh an Bíobla ar fáil as Laidin. Is í an Vulgáid an t-aistriúchán Laidine den Bhíobla a bhí in úsáid ag an Eaglais go dtí go ndeachaigh lucht an Reifirméisin siar go dtí na foinsí Gréigise agus Eabhraise. Rinne manaigh ar fud na hEorpa agus i dtíortha na Meánmhara staidéar ar an teanga. Mar theanga labhartha, áfach, chuaigh athruithe difriúla i bhfeidhm ar an Laidin i réigiúin éagsúla, agus d'iompaigh na canúintí ina dteangacha éagsúla, ar a dtugtar teangacha Rómánsacha, mar atá an Fhraincis agus an Iodáilis agus an Spáinnis agus an Rómáinis agus an Phortaingéilis agus mar sin de. Tá an Laidin ina theanga oifigiúil sa Vatacáin i gcónaí. Thairis sin, craolann Raidió na Fionlainne nuacht as Laidin gach seachtain ón mbliain 1989 ar aghaidh.
Tréithe
Teanga tháite nó infhillte is ea an Laidin. Cuirtear iarmhíreanna le tamhain na bhfocal chun inscne, uimhir agus tuiseal a chur in iúl sna haidiachtaí, na hainmfhocail agus na forainmneacha. Tá cúig dhíochlaonadh ag na hainmfhocail, agus ceithre réimniú ag na briathra.
Is iad sé thuiseal na n-ainmfhocal ná:
Ina theannta sin, tá tuiseal áitreabhach ag roinnt ainmfhocal a úsáidtear lena léiriú cá bhfuil an duine nó an rud suite. In áit an tuisil seo, áfach, is gnách dul i dtuilleamaí réamhfhocail éigin, ar nós in, a éilíonn go n-úsáidfear an tuiseal ochslaíoch ar a lorg. Iarsma seanársa ón bprótaitheanga Ind-Eorpach is ea an t-áitreabhach, agus ní féidir, de ghnáth, ach logainmneacha a dhíochlaonadh san áitreabhach. Fiú i laethanta na Laidine Clasaicí, bhí daoine ann nach mbacfadh leis an áitreabhach ar aon nós, an tImpire Ágastas, mar shampla, agus iad ag scríobh in Rōmā (in áit Rōmae) = sa Róimh.
Forbairt stairiúil na Laidine
Ceann de na teangacha Iodálda is ea an Laidin, agus í á scríobh leis an aibítir Laidineach, atá bunaithe ar an aibítir Shean-Iodálda. As aibítir Ghréigise a d'eascair an aibítir sin. Creidtear gur tháinig an Laidin, nó an chanúint Iodálda, go dtí Latium thart ar ocht nó naoi gcéad bliain roimh bhreith Chríost. Aduaidh a tháinig lucht labhartha na Laidine, agus mar sin, d'fhág na teangacha Ceilteacha agus an Eatrúiscis - seanteanga neamh-Ind-Eorpach na hIodáile - a sliocht ar an Laidin is sine dá bhfuil ann.
Scríobhadh an chuid is tábhachtaí de litríocht na Laidine sa teanga shaorga ealaíonta ar a dtugtar an Laidin Chlasaiceach. Ba iad an dá chéad bliain timpeall ar bhreith Chríost ré órga na Laidine Clasaicí. San am céanna, bhí an chosmhuintir ag labhairt gnáthchaint Laidine, a bhí sách difriúil leis an teanga Chlasaiceach ó thaobh na gramadaí agus an stór focal de.
Gaetano Donizetti
Cumadóir ceoil a rugadh i mBergamo na hIodáile ab ea Domenico Gaetano Maria Donizetti (29 Samhain 1797–8 Aibreán 1848). Cáil ar leith ar a cheoldrámaí Anna Bolena (1830) agus Lucia di Lammermoor (1835).
Tagairtí
mion|clé|Gaetano Donizetti
Reebok
Is déantóir éadaigh Meiriceánach é Reebok International Limited. Bunaíodh i Sasana sa bhliain 1958 é.
Praiseach bhuí
Planda bliantúil garbh giobach, a fhásann 30-80 cm ar airde is ea praiseach bhuí. Faightear sa chuid is mó de na réigiúin mheasartha í. Na duilleoga fiaclach maothánach, na bláthanna buí croischruthach, an capsúl sorcóireach fadghobach. Gaolta le mustard, agus d'fhástaí mar ghlasra duilleach í tráth, ach anois is fiaile dhíobhálach ar thalamh curaíochta í.
Alasdair Camshron (Bàrd Thùrnaig)
mion| Séadchomhartha Bhàrd Thùrnaig Ba fhile Gaelach as Turnaig i dTaobh Siar Rois é Alasdair Camshron (Bàrd Thùrnaig) (1848-1933). Bhí cáil air, ní amháin mar gheall ar a chuid filíochta, ach freisin mar gheall ar a chuid eolais ar chroiteoireacht, ábhar a chuaigh go mór i bhfeidhm ar a chuid filíochta. Rugadh é sa bhliain 1848 in Inbhir Àsdal ar bhruacha thiar Loch Iùbh. Cuireadh oideachas air i scoil na hEaglaise Saoire sula ndeachaigh sé ag obair le O. H. MacCoinnich in Inbhir Iùbh (deartháir le Sir K Mackenzie as Geàrrloch), áit ar fhan sé ag obair ar feadh 40 bliain. Ghlac MacCoinnich spéis in oideachas a' Chamshronaich òig, ag thug sé an deis dó oideachas ceart a fháil ionas go bhféadfadh sé scríobh go líofa sa Ghaeilge agus sa Bhéarla.
Sa bhliain 1926, foilsíodh leabhar dá shaothar “Am Bàrd: Òrain, Sgriobhaidhean agus Litricheanrs ", curtha in eagar agus foilsithe le Iain MacAlasdair Moffatt-Pender.
Liosta de charachtair Emmerdale Farm (1986)
Sobaldráma Briotanach is ea Emmerdale. Is liosta na gcarachtar é seo a bhí ar Emmerdale Farm den chéad uair sa bhliain 1986:
An tSean-Ghaeilge
Sa tseachtú haois a tháinig an chéad leagan caighdeánaithe den Ghaeilge, an tSean-Ghaeilge (Guithealg nó Goidelc), ar an bhfód, agus í sách difriúil fós leis an gcineál Gaeilge a labhraítear inniu.