cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pól Ó Foighil
Sheas sé mar iarrthóir neamhspleách i bhfothoghchán Ghaillimh Thiar sa bhliain 1975 ach níor éirigh leis. Chuaigh sé isteach i bhFine Gael sa bhliain 1979 agus toghadh é mar bhall den Chomhairle Chontae agus d'Údarás na Gaeltachta níos déanaí sa bhliain chéanna. Sheas sé trí uaire níos mó don Dáil ach níor toghadh é. Chaith sé tréimhse ina sheanadóir ón mbliain 1989 go 1993, agus níor labhair sé ach Gaeilge ar feadh an ama, rud a spreag bunú rannóg cheart aistriúcháin ansin.
Ar an gCnoc in aice leis an Spidéal a bhí cónaí air lena bhean, Chrissie, a bhásaigh ar an 25ú d'Aibreann 2007. Maireann seisear clainne leis. Chuir mac leis lámh ina bhás féin agus é ina ógfhear.
Caisteal Tarrais
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Lannraig a Deas é Caisteal Tarrais.
Aindriu Ó Morain
Is peileadóir Ghaelach é Aindriu Ó Morain, nó Andy Moran mar a thugtar air i mBéarla. Rugadh é ar an 2 Samhain 1983. Is as Contae Mhaigh Eo é.
Międzyrzec Podlaski
Tá an sráidbhaile úd Międzyrzec Podlaski suite in Oirdheisceart na Polainne, idir Biała Podlaska agus Lublin, cois Abhainn Krzna. Tá sé ina lárionad riaracháin do pharóiste (gmina) Międzyrzec Podlaski agus é suite i gcúige (województwo) Lublin, agus dhá mhíle ocht gcéad aon duine dhéag ina gcónaí ansin de réir dhaonáireamh na bliana 2005.
Bac Mòr
Is oileán suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, é Bac Mòr.
Delémont
Baile san Eilvéis is ea Delémont atá suite i gcantún Jura. Bhí 12,593 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2015.
Creamhain Eòin
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Lannraig a Deas é Creamhain Eòin.
Conaing mac Amhalaí
Rí Bhreá de chlann Uí Chonaing as Cnóbha, de rítheaghlach Shíol Aodha Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea Conaing mac Amhalaí (Sean-Ghaeilge Conaing mac Amalgado) (bás 742). Amhlaidh mac Conghalaigh (bás 718), iar-rí, ba ea a athair. Bhí sé i réim ón mbliain 728 go dtí 742.
Bhíodh achrann cathartha idir Uí Chonaing agus Uí Chearnaigh le linn na tréimhse seo. Bhí athair Chonaing, Amhalaidh, maraithe ag Cath Cheanannais in éadan Chonaill Ghraint (bás 718). Insítear sna hannála gur mharaigh Cathal mac Néill Uí Chernaig sa bhliain 729 ach ní deirtear aon rud faoina cásanna. Sa bhliain 737, tharla Cath Lía Ailbe i Maigh nAilbhe, Contae na Mí, idir an dá chlann. Bhuaigh Conaing in éadan Chathail mhic Aodha agus Chearnaigh mhic Fhógartaigh, agus mharaigh Cathal. Sa bhliain 738, mharaigh Cearnach ag a mhuintir féin.
Sa bhliain 742, tachtadh Conaing, ag an Ardrí Áed Allán (bás 743) de Cenél nEógain, más fíor an tuairisc i nAnnála Tiarnaigh. Tugtar an teideal regis Ciannachte dó ina thásc.
Bhí mic Conaing, Conghalach (bás 778) agus Diarmaid (bás 786) ina ríthe Bhreá, fosta.
Saotharchruachan
Athrú in airíonna miotail de bharr buailte, tuargana, rollta nó próiseála eile a dhéantar arís is arís eile. Athraíonn an saothar gránstruchtúr micreascópach an mhiotail. Is féidir go dtreiseofar is go gcruafar an miotal mar thoradh, ach féadfaidh sé a bheith níos brisce freisin. Is féidir cuid d'iarmhairtí an tsaotharchruachain a mhaolú trí ainéaladh.
James Fenimore Cooper
Scríbhneoir Meiriceánach a rugadh i mBurlington, New Jersey, ab ea James Fenimore Cooper (15 Meán Fómhair 1789 – 14 Meán Fómhair 1851). D'fhás Cooper aníos in Cooperstown, Nua-Eabhrac, baile beag a chuir a sheanathair ar bun. Úrscéalta stairiúla a scríobh sé, go mór mór leabhair faoin teorainn agus an gcoimhlint idir na hEorpaigh agus na Bundúchasaigh. Bhain sé clú amach dó féin leis an tsraith leabhar úd Leatherstocking Tales: orthu seo ba é The Last of the Mohicans (1826) ba mhó a fuair fáilte ón bpobal. mion|Chaith Cooper agus a theaghlach na blianta 1826–1833 san [[An Eoraip|Eoraip. Scríobh sé roinnt mhaith ábhar faoin bpolaitíocht ansin, agus é ag cosaint Mheiriceá—agus an phoblachtanachais go ginearálta—agus ag ionsaí an bhealach a bhaineadh uasaicmí na hEorpa a gcumhacht.]]
Sainordú na Breataine sa Phalaistín
mion clé|mion|1945 'Cosantóireacht' ab ea an Phalaistín, faoi smacht na Breataine ó na 1920idí go dtí na 1940idí. Tugadh '' Sainordú na Breataine sa Phalaistín' ar an tír san am sin (éifeacht dlí 29 Meán Fómhiar 1923 - 15 Bealtaine 1948).
Brabant Thuaidh
Is cúige de chuid na hÍsiltíre é Brabant Thuaidh (Ollainnis: Noord-Brabant, ) atá suite i ndeisceart na tíre. Tá teorainneacha aige leis an mBheilg ó dheas, leis an an Ollainn Theas agus leis an nGelderland ó thuaidh, le Limburg ó thoir agus leis an Zeeland ó thiar. 's-Hertogenbosch an phríomhchathair.
Bardais
Tá Brabant Thuaidh roinnte i 64 bardas faoi láthair.
Spiez
Baile san Eilvéis is ea Spiez atá suite i gcantún Bern. Bhí 12,477 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2015.
The Mars Volta
Rac-ghrúpa Meiriceánach is ea The Mars Volta. Bhunaigh Omar Rodríguez-López (giotáraí) agus Cedric Bixler-Zavala (amhránaí) é sa bhliain 2001. Tá sé lonnaithe i Meicsiceo faoi láthair. Sa bhliain 2009, bhuaigh an t-amhrán Wax Sumulacra duais Grammy ("Best Hard Rock Performance"). Dar leis an iris Rolling Stone, ba é The Mars Volta an "Best Prog-Rock Band" sa bhliain 2008.
Lee Keegan
Is peileadóir Ghaelach é Lee Keegan. Rugadh é ar an 25 Deireadh Fómhair 1989. Is as Contae Mhaigh Eo é.
A’ Choitcheann
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Lannraig a Deas é a’ Choitcheann.
Gars-bheinn
Sliabh san Chuiltheann ar an Eilean Sgitheanach is ea Gars-bheinn. Éiríonn an sliabh 895m in aird, lastuaidh de Rinn Ulfhairt, 7 km siar ó thuaidh ó Chill Ma Ruibhe. Is é an bhuaic sléibhe is faide ó dheas den Chuiltheann, san Eilean Sgitheanach.
Cairn na Burgh Beag
Is oileán suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, é Cairn na Burgh Beag.
Ceatsal
Éan ó Mheiriceá Láir a áitríonn foraoisí sléibhtiúla is ea an ceatsal. Itheann sé torthaí, feithidí, froig, laghairteanna is seilidí. An fireannach le páirteanna íochtaracha dearga, ceann is droim glas, eireaball an-fhada reatha. Tugtar an ceatsal lonrach air freisin. Bhíodh urraim ag na hAstacaigh is na Máigigh dó. Éan náisiúnta Ghuatamala is ea é, ach tá a lion laghdaithe go tubaisteach faoi seo.
Comhairle Choitcheann Teagaisg na h-Alba
Is comhairle mhúinteoireachta in Albain í Comhairle Choitcheann Teagaisg na h-Alba a bunaíodh sa bhliain 1965.
Beinn Mhúrlaig
Is sliabh in Albain í Beinn Mhúrlaig, atá suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd.
Leamhan puisíneach
Leamhan suntasach le sciatháin thosaigh bhána agus marcanna dubha i bhfiarlán orthu is ea an leamhan puisíneach. Na sciatháin chúil bán ar an bhfireannach, liath ar an mbaineannach. An chruimh glas, le ceann scothdhearg. Faightear ar shaileach agus poibleog é.
Bratach na Liotuáine
thumb|Bratach na Liotuáíne Tá Bratach na Liotuáine déanta de thrí dhath chothroma, buí, glas agus dearg. Glacadh leis an mbratach ar 20 Márta, 1989 díreach roimh don tír neamhspleáchas a fháil ón Aontas Sóivéadach. Roimhe sin úsáideadh é ón mbliain 1918 go dtí an bhliain 1940; ina dhiaidh sin bhí an tír faoi smacht ag an Aontas Sóivéadach (1940-1941), ag an nGearmáin (1941-1945) agus arís ag an Aontas Sóivéadach. Ón mbliain 1945 go dtí an bhliain 1989 bhain an Liotuáine feidhm as bratach dhearg Shóivéadach a raibh ainm na poblachta uirthi. Ar an mbratach thrídhathach atá anois ann, seasann an buí do pháirceanna órga na Liotuáine, an glas don tuath ghlas agus an dearg don fhuil a doirteadh ar son na tíre.
Dún Saghair
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Lannraig a Deas é Dún Saghair.
Pádraig Ó Duíginn
Is iománaí é Pádraig Ó Duíginn, nó Paddy Deegan mar a thugtar air i mBéarla. Rugadh é ar an 23 Meán Fómhair 1995. Is as Contae Chill Chainnigh é.
Buchs, Sankt Gallen
Baile san Eilvéis is ea Buchs atá suite i gcantún St. Gallen. Bhí 12,414 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2015.
Thomas Cech
Bithcheimicí Meiriceánach is ea Thomas Robert Cech, a rugadh ar 8 Nollaig 1947 i Chicago. An chéad duine a thaispeáin gur féidir le RNA feidhmiú mar einsím, catalaíoch bitheolaíoch. D'aimsigh sé cineálacha RNA a d'fheidhmigh mar seo is a d'athraigh iad féin sa phróiseas, agus cineálacha eile nár athraigh iad féin, ar tugadh ribisímí orthu. Roinn sé Duais Nobel sa cheimic le Sidney Altman i 1989 as seo.
Beinn Mheadhain
Is sliabh in Albain í Beinn Mheadhain, atá suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd.
De Facto (banna)
Grúpa dub-reggae as El Paso, Texas, ba ea De Facto. Is baill de iad Cedric Bixler-Zavala agus Omar Rodriguez-Lopez (iar-bhaill d'At the drive-in), Isaiah Ikey Owens, agus Jeremy Michael Ward.
Saotharlann Náisiúnta Fisice
Bhunaigh rialtas na Breataine an Saotharlann Náisiúnta Fisice sa bhliain 1900 i dTeddington, gar do Londain, chun taighde is forbairt a dhéanamh ar chaighdeáin thionsclaíocha is eolaíocha. Tacaíonn sí le haonaid bhunúsacha tomhais cosúil leis an aimpéar is an méadar. Shaothraigh sí an chéad chlog adamhach cruinn caeisiam in 1955.
Beinn Reithe
Is sliabh in Albain í Beinn Reithe, atá suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd.
Leamhan tíograch
Is leamhan daite meánach é an leamhan tíograch (Arctiinae). Na larbhaí cruimheacha gruagach de ghnáth. Is féidir leis a bheith ina lotnaid shuntasach, ag déanamh damáiste d'fhásra crann. Déanann cuid mhaith díobh fuaim le horgán creathach ar thaobh na colainne.
Écublens, Vaud
Baile san Eilvéis is ea Écublens atá suite i gcantún Vaud. Bhí 12,284 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2015.
Dúbhghlas
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Lannraig a Deas é Dúbhghlas.
Sedulius Scottus
Múinteoir Éireannach, gramadaí na Laidine agus tráchtaire ar na scrioptúir ba ea Sedulius Scotus nó Scottus (faoi rath 840–860). Le linn réimeas Impire Lothair (840–855), bhí sé mar bhall de bhuíon múinteoirí Éireannacha ag Liège.
Glaoitear scaití Sedulius Óg air, chun idirdhealú a dhéanamh idir é agus Coelius Sedulius (file den 5ú haois). As Gaeilge, glaodh Siadhal air de ghnáth, ach feictear freisin Suadbar.
Ag deireadh a shaoil, is dóigh go ndeachaigh sé go Milan, i ndiaidh Dúnghal, a bhunaigh scoil ag Pavia. Ní fios cathain ní cá hait a bhfuair sé bás. <!--
Life
In search of warmer land to accommodate their growing population, the Norse Vikings made their way into Ireland during the mid-ninth century. Those already occupying the land, Irish monks, were driven out of their monasteries by force. A monk by the name of Sedulius Scottus was among them, and his search for refuge led him to the city of Liège. He went on to document this journey in one of his poems, Flamina Nos Boreae or A Great Wind-Enter Sedulius. While in Liège, Sedulius Scottus is believed to have stayed with Bishop Hartgar, who would later be addressed in much of Sedulius' poetry. He would become so fond of Bishop Hartgar that after the man's death, Sedulius wrote a lament in his honour. Sedulius also wrote to other prominent figures of his time, including Empress Ermengarde, King Louis, and Charles the Bald. It appears from the manuscript records of the 9th century that there was a teacher at St. Lambert, Liège, who was known as Sedulius Scotus, and was a scribe and a poet.
In Liège, there was a plague during Sedulius' stay, which he would document in his poem Contra Plagam. Between this event, and the return of the Norse Vikings to Liège, several scholars such as George Whicher, author of The Goliard Poets, have assumed that Sedulius perished in Liège. However, it is also generally accepted that Sedulius moved from Liège to Milan later in his life, but no official date has been assigned to this move. This thought is attributed to the relationship developed between Sedulius and Archbishop Tado of Milan, for whom he wrote the poem Tado, Benigne Vide, or Easter's Greetings.
Aside from Christian literature and Biblical commentary, Sedulius held a passion for alcoholic beverages, especially beer. Sedulius liked the drink so much that he even wrote a lament to a small drought titled Nunc Viridant Segetes, or Drought in Spring. The poem ends with the line "Muse, ask our good father bishop: when do we drink again?"
Works
Sedulius's most important works are his treatise De Rectoribus Christianis, a commentary on Porphyry's Isagoge, or introduction to the logic of Aristotle, and a scriptural commentary Collectanea in omnes beati Pauli Epistolas. The first of these is a noteworthy contribution to Christian ethics. It is the first, apparently, of a long line of treatises written during the Middle Ages for the instruction of Christian princes and rulers, a dissertation on the duties peculiar to that state of life, a mirror for princes, as such works came to be called at a much later period. In his Collectanea he included a copy of the Irish Proverbia Grecorum, a collection of secular wisdom sayings. The Kues manuscript of this work is the only complete copy of the Proverbia.
An Afraic
Is ilchríoch mhór í an Afraic. Is í an dara ilchríoch is mó sa domhan, tar éis An Áise. Tá achar de 30,244,050 km² (11,677,240 mi²) inti, a cuid oileán san áireamh. Clúdaíonn sí 20.3 faoin gcéad den achar iomlán an domhain. Tá thart ar 1.0 billiún daoine agus 54 tír ann. Is ann atá thart ar 15% de dhaonra an domhain. Ó thuaidh agus ó dheas tá aeráid mheánmharach inti, fásaigh ollmhóra taobh ó thuaidh de Thropaic an Phortáin, foraoiseacha báistí timpeall ar an Mheánlíne, agus tailte féaracha eatarthu. Rinne Eorpaigh agus Arabaigh slad ar an Afraic ar feadh na gcéadta bliain agus níor tháinig cuid ar bith di slán ó ionradh sa naoú haois déag agus sa bhfichiú haois. Creidtear gur tháinig ann don chine daonna timpeall trí mhilliún bliain ó shin agus tá an-éagsúlacht cultúr agus teanga inti.
Sedulius Scottus
Works
While in Liège, Sedulius Scottus expanded his influence. He would later be known as the top literary figure in the city between 848 and 858, although the dates vary in regards to when his fame eventually settled. Sedulius Scottus was very interested in the spiritual formation of the royal leaders, asserting that they should possess knowledge to lead both clergy and council. To accomplish this, he wrote De rectoribus Christianis, or On Christian Rulers, for Emperor Lothar I's son, Lothar II. This was designed to be an aid in his princely duties, and fit into a popular category of literature, the "mirror for Princes". In this document, Sedulius highlighted eight pillars that he hoped all Christian rulers would abide by, and used both Theodosius I and Constantine as role models for aspiring Christian leaders. He also mentioned King David among the inspirational figures, commenting that even with sin, David still led the nation towards God.
An Afraic
Tíortha
• 3
Sedulius Scottus
Works
Sedulius's work shows, among other traits, a deep moral feeling, a realisation of the fact that the mission of the state is neither purely economic on the one hand nor exclusively ecclesiastical, on the other. The question of the relations between Church and State had, indeed, been raised, and Sedulius affirms the rights of the Church, to defend them. He is not on the side of those who, seeing in Charlemagne the ideal of a pontiff and ruler in one person, were in favour of the idea that the prince should, in fact, be supreme in matters religious. On the contrary, he is in favour of a division of temporal and spiritual powers and requires of the prince a careful observance of the Church's rights and privileges. The description of the qualifications of the Queen is not only Christian in feeling and tone, but also humanistic, in the best sense of the word.
Among his work, a mock epic is preserved known as De Quodam Verbece a Cane Discerpto or in English, "On a Ram Torn to Pieces by a Dog". This was intended to be a paradoxical account of Aeneid, a contender to the Gospel accounts of Jesus Christ. His hope was to create a Christian hero in a time where most epics were written about figures that did not subscribe to the Christian doctrine. Sedulius is thought to have held his own copy of the Aeneid, potentially sharing notes in the margins of the document that he made with the addition of comments made by Donatus on Virgil.
The commentary on the Isagoge was known in Western Europe in the Latin version only.
Not the least interesting of the writings of Sedulius are his letters, some of which are published in the "Neues Archiv", II, 188, and IV, 315. In them are narrated the vicissitudes of the Irish exiles on the Continent, and an insight is given into the attitude towards those exiles by the authorities, civil and ecclesiastical, as well as by the people.
Sedulius, also known as John Scottus, was bilingual, speaking both Greek and Latin. This skill allowed him to translate a number of documents, most famously Greek Psalters. It is suggested by several sources that Sedulius may even have had an entire Bible translated for or by himself. He was a student of Greek, and, according to Bernard de Montfaucon, it was he who copied the Greek Psalter (now no. 8047 in the "Bibliothèque de l'Arsenal", Paris). His poems, to the number of ninety, are published by Traube in the Poetae Aevi Carolini, which is a portion of the Monumenta Germaniae Historica.
As of now, there is only one full commentary on the Carmina by Sedulius Scottus, done by R. Duchting.
"The Scholars of Clonard"
The poem, "The Scholars of Clonard", is attributed to Sedulius: -->
Ceefax
deas|200px|thumb|Ceefax Córas alfa-uimhriúil teilitéacs atá an BBC ag feidhmiú ó 1974. Craobhscaoiltear é mar chuid dá seirbhís nuachta is cúrsaí reatha ar an teilifís.
Baile Átha Cliath Thiar-Thuaidh
deas|250px|thumb|Baile Átha Cliath Iar-Thuaisceart Is toghcheantar parlaiminte suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Baile Átha Cliath Thiar-Thuaidh. Is Dáilcheantar 3 suíochán é seo.
Saotharlann Radairéalteolaíochta Nuffield
Institiúid i Jodrell Bank Shasana a bunaíodh i 1945 faoi choimirce Ollscoil Mhanchain. Tá an chéad radaiteileascóp (76 m ar trastomhas) iomlán instiúrtha ann. Críochnaíodh i 1957 é, agus tugtar teileascóp Lovell air anois. Tá an tsaotharlann freagrach as teileascóp eagair Merlin, a bhfuil na haeróga suite ar fud Shasana.
Saothróg
Aon chineál planda a shaothraítear is nach bhfuil le fáil fiáin sa nádúr. Ní phóraíonn cuid mhaith saothróg go fíor agus is gá iad a mhéadú go fásúil.
BBC Three
Ba stáisiún teilifíse é BBC Three atá mar chuid de BBC. Craoladh an chéad chlár ar an 9 Feabhra 2003.
Éanna Ó Muireasa
Is iománaí é Éanna Ó Muireasa, nó Enda Morrissey mar a thugtar air i mBéarla. Rugadh é sa bhliain 1997. Is as Contae Chill Chainnigh é.
Indrechtach mac Dungalaig
Rí Bhreá de chlann Uí Chonaing as Cnóbha, de rítheaghlach Shíol Aodha Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea Indreachtach mac Dunghalaigh (Sean-Ghaeilge Indrechtach mac Dungalaig) (bás 748). Conaing Coirre (died 662), iar-rí, ba ea a sheanathair. Bhí sé i réim ón mbliain 742 go dtí 748.
Sa bhliain 743, throid sé i gCath Daim Deirg, inár chloígh sé Dúnghal mac Flainn, rí Fhir Chúl Bhreá, a maraíodh. Bhí tráth Síol Dlúthaigh agus clann Uí Chonaing in iomaíocht le clann Uí Chearnaigh as deisceart Bhreá i gcomhaontas le chéile, agus is é seo an chéad uair a feictear tuairisc sna hannála agus coimhlint eatarthu.
Uí Thuathail
Rítheaghlach na Laighean ba ea Uí Thuathail, de shliocht Tuathal mac Aughaire|Tuathail mhic Aughaire Uí Dhúnlainge, rí Laigean (bás 958).
mion|deis|150px|Armas Uí Thuathail.
Tá muintreacha eile ann, ar ndóigh, a bhfuil an sloinne céanna acu.
Stair
Doncaon, garmhac Thuathail mhic Augaire, ba ea ag chéad duine a ghlac an sloinne. D'éag sé ag slain at Leithghlinn sa bhliain 1014.
Bhíodh áit dúchais na muintire suite i ndeisceart comprised the southern part of the present Chontae Chill Dara ach díbríodh iad ar an cheantar le linn ionradh na Normannach ar Éirinn. Lonnaigh siad sna Sléibhte Chill Mhantáin timpeall Gleann Dá Loch, agus lárionad acu i nGleann Uí Mháil.
Cé go raibh Áth Cliath agus na Sasanaigh díreach in aice leo, choinniodh go fíochmhar a neamhspleáchas ag Uíbh Thuathail agus a ngaoil, Uí Bhroin, le ceithre bliain anuas. Bhíodar lánpháirteach i gComhdháil Chaitliceach na hÉireann sa bhliain 1642.
Ag tús na 16ú haoise, bhí tuairim is cúig theaghlach ann, faoi ghéillsine ag "Ó Tuathail Chúirt an Phaoraigh":
Ar feadh a statue, bhí clú agus cáil acu as ucht a gcuid gaiscíochta, ní amháin in éadan na Sasanach i ngleannta Chill Mhantáin, ach i dteannta sin i n-airm Chaitliceacha na hEorpach san 18ú haois.
Tagairtí
{{Laigin}
Harriet Beecher Stowe
Scríbhneoir Meiriceánach a rugadh i Litchfield, Connecticut ab ea Harriet Elisabeth Beecher Stowe (14 Meitheamh 1811 – 1 Iúil 1896).
BBC Four
Is stáisiún teilifíse é BBC Four atá mar chuid de BBC. Craoladh an chéad chlár ar an 2 Márta 2002.
John Steenhuisen
Is polaiteoir ón Afraic Theas é John Henry Steenhuisen (rugadh 25 Márta 1976) atá ina cheannaire ar an bhFreasúra ó mhí Dheireadh Fómhair 2019 agus atá ina cheannaire feidearálach ar an gComhaontas Daonlathach ó mhí na Samhna 2020, tar éis dó a bheith ina cheannaire eatramhach ar feadh bliana ó mhí na Samhna 2019. Bhí sé ina phríomh-Aoire ar an bhfreasúra oifigiúil ó Bhealtaine 2014 go Deireadh Fómhair 2019. Ar bhonn idé-eolaíoch, tá cur síos ar Steenhuisen mar liobrálach, ag tacú leis an neamhchiníochas agus ar son an chomhionannais chiníoch.
Coloureds na hAfraice Theas
mion Daoine is ea iad na ' Coloureds na hAfraice Theas'  ', nó  'daoine daite' nó 'daoine de chine daite', san Afraic Theas a bhfuil sinsearacht chasta acu. Shíolraíodar ó choilínigh a tháinig ón Ísiltír ag tús ré an choilínithe, ó na Khoisan (na bundúchasaigh i gcúige na Rinne), agus ó Afracaigh eile. mion|mapa dlúis Is í an Afracáinis príomhtheanga na ndaoine daite. Tá an t-ainm ‘bruin mense’ (‘daoine donna’) in úsáid sa teanga sin. Tuairim is cúig mhilliún coloureds atá san Afraic Theas.
John Steenhuisen
Rugadh é i nDurban é agus ghnóthaigh sé máithreánach ó Northwood Boys High School. Chuaigh Steenhuisen isteach sa Pháirtí Daonlathach agus toghadh é ar Chomhairle Cathrach Durban i 1999 mar chomhairleoir do Durban Thuaidh. Sa bhliain 2000, bunaíodh an Comhaontas Daonlathach (CD), agus toghadh é mar chomhairleoir ar Bhardas Cathrach eThekwini a bunaíodh le déanaí, i dtoghchán bardasach na bliana sin. Ceapadh é mar cheannaire cácas an DA i 2006. chomhairleoir ar an nuabhunaithe eThekwini Chathrach Bardas i dtoghchán cathrach na bliana sin. Ceapadh é mar cheannaire bhí sé ina bhall den Reachtas KwaZulu - Natal agus ceapadh é mar cheannaire cácais an CD sa bhliain 2006.
Coloureds na hAfraice Theas
Tá an téarma ‘coloured’ in úsáid inniu ag rialtas ilchiníoch na hAfraice Theas, Bhí an téarma ‘coloured’ in úsáid nuair a bhí apartheid i réim, ach bhí sé in úsáid i bhfad roimh an ré sin agus tá sé fós in úsáid sa lá atá inniu ann.
John Steenhuisen
Tar éis toghcháin 2009, bhí sé ina bhall den Reachtas KwaZulu - Natal agus ceapadh é mar cheannaire cácais an CD. Go gairid ina dhiaidh sin, toghadh Steenhuisen mar cheannaire an pháirtí i gcúige KwaZulu-Nata, post a bhí aige go dtí gur éirigh sé as i mí Dheireadh Fómhair 2010, agus baint aige i gcaidreamh lasmuigh den phósadh. Ghlach sé ballraíocht san Tionól Náisiúnta i mí Iúil 2011, agus ceapadh é ina Scáth-Aire um Chomhar Rialachas agus Gnóthaí Traidisiúnta i mí Feabhra 2012 tar éis dó a bheith ceaptha ag Lindiwe Mazibuko
Sa bhliain 2014, cheap Mmusi Maimane, Ceannaire Parlaiminte nua-thofa CD agus Ceannaire an Fhreasúra Oifigiúil, Steenhuisen mar Phríomh-Aoire an Fhreasúra Oifigiúil. Bhí sé ina Phríomh-Aoire go dtí mí Dheireadh Fómhair 2019, nuair a d’éirigh Maimane as mar cheannaire oifigiúil an fhreasúra agus mar cheannaire páirtí. Go gairid ina dhiaidh sin, toghadh Steenhuisen gan freasúra le teacht ina áit mar Cheannaire an Fhreasúra. I mí na Samhna 2019, toghadh é ina cheannaire eatramhach ar an CD, tar éis dó Makashule Gana, Ball an Reachtais Chúigigh (BRC) CD i Gauteng a shárú. Bliain ina dhiaidh sin, toghadh é ina cheannaire ar feadh téarma iomlán ag Comhdháil Chónaidhme an pháirtí, ag sárú Mbali Ntuli, MPL CD ó KwaZulu - Natal KwaZulu-Natal. Toghadh é ar feadh téarma eile mar cheannaire páirtí ar 2 Aibreán 2023..
Münchenstein
Baile san Eilvéis is ea Münchenstein atá suite i gceantar Arlesheim. Bhí 12,160 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2017.
Comhphobal Eorpach
Stair
mion|[[an Comhphobal Eorpach do Ghual agus Chruach ]] D'fhás Aontas na hEoraip as trí chomhphobal a bunaíodh i ndiaidh An Dara Cogadh Domhanda. Bhí aidhmeanna acu síocháin agus rathúnas a chur chun cinn san Eoraip.
Sapraifít
Planda a bhraitheann ar tháirgí meata i gcomhair bia. Cuimsíonn an téarma cuid mhaith fungas. Is sapraifítí roinnt bheag plandaí bláfara a mbíonn duilleoga laghdaithe acu, agus plandaí gan chlóraifill. Déanann sí ceangal siombóiseach le fungais mhiciríosacha a chabhraíonn le briseadh síos fíochán marbh chun an planda a chothú.
Comhphobal Eorpach
Stair
I 1957 cruthaíodh an Comhphobal Eacnamaíochta na hEorpa (CEE). . Ba ea Conradh na Róimhe a cruthaigh Comhphobal Eacnamaíochta na hEorpa. Síníodh Conradh na Róimhe ar an 25 Márta 1957 agus tháinig sé i bhfeidhm ar an 1 Eanáir 1958. Ba iad na chéad tíortha a tháinig isteach sa CEE an Fhrainc, an Ghearmáin, an Bheilg, an Iodáil, Lucsamburg agus an Ísiltír.
Sa bhliain 1972, shínigh Éire, an Danmhairg agus an Bhreatain le chéile conradh aontachais amháin chun dul isteach i gComhphobal Eacnamaíochta na hEorpa.
Teangacha
Fraincis a bhí i réim sa Choimisiún sular tháinig na Béarlóirí isteach. Ach mar thoradh ar chinseal an Bhéarla, is sa teanga sin atá na cainteanna atá ar siúl faoi láthair leis na tíortha gur mian leo teacht in aontachas leis an AE.
Sa bhliain 1972, cuireadh i bhfeidhm an cinneadh a bhí déanta ag na ballstáit a bhí ann go gcuirfí an Béarla isteach mar theanga oifigiúil. Níor luadh gur bhain an Béarla leis an mBreatain ná le haon bhallstát eile. Dá bhrí sin, is mar thoradh ar an idirbheartaíocht idir na tíortha ar fad gur tháinig ann don Bhéarla mar theanga oifigiúil. Agust tá fianaise agam gur dhiúltaigh Éire don bhrú a cuireadh orthu glacadh le Gaeilge mar theanga oifigiúil.
Villars-sur-Glâne
Baile san Eilvéis is ea Villars-sur-Glâne atá suite i gcantún Fribourg. Bhí 12,142 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2015.
Conchúir Ó Fogartaigh
Is iománaí é Conchúir Ó Fogartaigh, nó Conor Fogarty mar a thugtar air i mBéarla. Rugadh é ar an 12 Bealtaine 1990. Is as Contae Chill Chainnigh é.
Mutter Courage und ihre Kinder
Is dráma é Mutter Courage und ihre Kinder (Gaeilge: An Mháthair Crógacht agus a Clann) a tháinig ó pheann an drámadóra Ghearmánaigh Bertolt Brecht (1898-1956) sa bhliain 1939. Tá an dráma seo ar ceann den naoi gceann a scríobh sé le cur in aghaidh an Naitsíochais agus an Fhaisisteachais. Mar is dual dó, lonnaigh Brecht an dráma seo i bhfad siar sa stair, in aimsir Chogadh an Tríocha Bliain le teachtaireacht a reic i dtaobh na gcúrsaí reatha. Cailín cistine is ea Anna Frieling, arb í príomhcharachtar an dráma í, agus í ag obair d'arm na Sualainne. Tá sí ag iarraidh a cuid a shaothrú ar an gcogadh, mar shlí bheatha, agus bia is beatha a choinneáil lena clann, ach is é an rud a tharlaíonn ná go gcailleann sí an triúr páiste aici i rith imeachtaí an dráma.
Tá an dráma seo bunaithe ar thuairimí Bhrecht i dtaobh na amharclannaíochta eipiciúla agus coincheap an choimhthithe (Verfremdung) a d'fhoghlaim sé ó na foirmiúlaithe Rúiseacha. Is é an rud atá i gceist leis ná suíomh coimhthíoch a chur ar stáitse sa chaoi is go mbeidh an lucht féachana in ann breithiúnas a thabhairt ar smaointí i gcomhthéacs nach bhfuil siad ar a suaimhneas ann. Úsáidtear an iliomad cleasanna chun an coimhthíos seo a chur ar an bhféachadóir. Tá dhá ghníomh déag sa dráma seo, agus na himeachtaí suite thar an tréimhse dhá bhliana déag ón mbliain 1624 go dtí an bhliain 1636. Léirítear saol na Máthara, ach ní chuirtear ar cumas an lucht féachana cion a thabhairt di ná muinín cheart a bheith acu aisti. Ní dhéantar laoch di, murab ionann agus sna tragóidí Gréagacha. I ndeireadh an dráma dúinn, níl fonn orainn aithris a dhéanamh ar an Máthair agus an dóigh a raibh sí ag dul i mbun a saoil féin.
Thóg sé cúig seachtaine ar Bhrecht an dráma seo a scríobh. Ceann de na drámaí is clúití dár chum sé atá ann.
Cuireadh an dráma seo ar stáitse don chéad uair sa Schauspielhaus i Zürich sa bhliain 1941. Bhí an léiriú seo ina bhunchloch i bhforbairt an Berliner Ensemble, an fhoireann amharclannaíochta a bhí leis an gcuid is mó de dhrámaí Bhrecht a stáitsiú i ndiaidh an chogaidh.
Baile Átha Cliath Thoir Theas
deas|250px|thumb|Baile Átha Cliath Thoir Theas Ba thoghcheantar Dháil Éireann suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Baile Átha Cliath Thoir Theas idir 1948 agus 2016.
Saranáid
Ar dtús, píosa ceoil le seinm nó canadh sa tráthnóna, le linn suirí nó chun páiste a chur a chodladh go háirithe. Anois úsáidtear an téarma ar phíosa ceoil i gcomhair ceolfhoirne iomláine nó téide le cuid mhaith gluaiseachtaí ach é níos simplí ná siansa.
Stanley Baldwin
Ba Phríomh-Aire na Ríochta Aontaithe é Stanley Baldwin, an Chéad Iarla Bewdley (3 Lúnasa 1867 – 14 Nollaig 1947).
Rugadh i mBewdley i Worcestershire, Sasana é. Bhain sé amach céim i stair ó Choláiste na Tríonóide, Cambridge. Tar éis an coláiste, chuaigh sé isteach i ngnó a chlainne agus phós sé.
Sheas sé in olltoghcháin na bliana 1906 i gKidderminster, ach níor éirigh leis. Nuair a fuair a athair bás, tháinig sé isteach in áit a athar mar Fheisire Parlaiminte do Bewdley.
Buirg Londan Richmond ar Tamais
Is Buirg Londan i Londain Theas, Sasana é London Borough of Richmond upon Thames.
Baile Átha Cliath Thoir Thuaidh
deas|250px|thumb|Baile Átha Cliath Thoir-Thuaidh Is toghcheantar parlaiminte suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Baile Átha Cliath Thoir Thuaidh. Cuireadh ar bun é sa bhliain 1937. Toghtar trí Theachta Dála sa cheantar.
Máirtín Ó Ceocháin
Is iománaí é Máirtín Ó Ceocháin, nó Martin Keoghan mar a thugtar air i mBéarla. Rugadh é ar an 9 Nollaig 1998. Is as Contae Chill Chainnigh é.
Le Grand-Saconnex
Baile san Eilvéis is ea Le Grand-Saconnex atá suite i gcantún na Ginéive. Bhí 12,107 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2015.
Tubaiste imirceach sa Mhuir Iónach (2023)
Maraíodh cúpla céad imirceach ar 14 Meitheamh 2023 nuair a d'iompaigh bád béal faoi sa Mhuir Iónach. Tharla an tragóid amach ó chósta na na Peilipinéise i ndeisceart na Gréige, gar do Phulos, in uiscí idirnáisiúnta sa Mhuir Iónach.
Ceardach
Is oileán suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, é Ceardach.
Tubaiste imirceach sa Mhuir Iónach (2023)
Imeachtaí
Dar le Garda Cósta na Gréige go bhfaca criú eitleáin faire a bhí ar patról sa limistéar ar 13 Meitheamh. Ghlac an bád soláthairtí ó long a bhí ar a shlí ach dhiúltaigh an criú glacadh le cúnamh uathu níos déanaí. Bhí díocas orthu dul chuig an Iodáil; ní riabh siad sásta dul chuig an nGréig, agus fáilte níos déine sa tír sin don lucht imirce agus iad siúd a dhéanann dúshaothrú orthu.
Ansin tháinig fadhb chun cinn san inneall agus d'ardaigh an ghaoth. Bhí barraíocht ar an mbád an am céanna. Bhí idir 400 - 750 ar mbord, pulctha isteach ar nós sairdíní, agus ní raibh seaicéid tarrthála á gcaitheamh ag na paisinéirí,
Alasdair McDonnell
Is polaiteoir Éireannach é Alasdair McDonnell atá ina bhall den Pháirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre (PSDLO nó SDLP), agus a bhí tráth ina Fheisire Parlaiminte do Bhéal Feirste Thiar, ón bhliain 2011 ar aghaidh go dtí 2017. Bhí sé ina chomhalta de Thionól Reachtach Thuaisceart Éireann do Bhéal Feirste Thiar ón bhliain 1998 go dtí 2015. Ba Cheannaire an SDLP é ó 2011 go dtí 2015.
Tubaiste imirceach sa Mhuir Iónach (2023)
Imeachtaí
Tugadh thart ar 104 duine eile slán ón uisce ach bhí na céadta ar iarraidh fós, ní bheidh a fhios againn cé mhéid. Is in uiscí thar a bheith domhain (4,000 - 5,000+ méadar) i Muir Iónach a chuaigh an bád síos B'fhéidir go raibh céad páiste sa spás faoin deic.
Na Séiséil
Go hoifigiúil, is é Poblacht na Séiséal is ainm don tír, Na Séiséil (Fraincis: République des Seychelles, Creole: Repiblik Sesel).
Seán de Fréine
Is scríbhneoir agus iar-státseirbhíseach agus Bleá Cliathach é Seán de Fréine. Ba é an chéad príomhfheidhmeannach ar Bhord na Gaeilge ó 1975 go 1978. Chaith sé seal ag obair mar chomhairleoir do Rialtas na Tansáine ar feadh cúpla bliain ina dhiaidh sin.
Na Séiséil
Is stát oileánach í a bhfuil 158 oileáin ann. Tá siad suite san Aigéin Indiach, 1,600 cm taobh soir den Afraic, soir ó thuaidh den oileán Madagascar.
Ceifid
Réalta athraitheach a n-ascalaíonn a gile thar thréimhse 1-50 lá, díreach i gcomhréir lena sainmhéid, agus a gile ag fad caighdeánach amach uaithi. Is ionann a méid fhollasach agus cé chomh geal is a dhealraíonn sí. Más féidir luach a chinneadh don tsainmhéid ón tréimhsiúlacht seo agus má thomhaistear an ghile fhollasach, is féidir fad na réalta amach uainn a ríomh. Tá réalta mar seo iontach áisiúil chun na faid go dtí réaltraí atá gar dúinn a dhéanamh amach agus scálaí faid sa Chruinne a aimsiú. Ar an drochuair, ní féidir é seo a dhéanamh i gcás na réaltraí i bhfad uainn de bhrí go bhfuil an solas uathu chomh lag sin. Tá na faid go dtí réaltraí i bhfad níos faide amach intomhaiste le spásteileascóp Hubble, atá i bhfithis 170 km os cionn na talún.
Na Séiséil
I dtéarmaí daonra is iad na Séiséil an stát neamhspleách is lú san Afraic. Is é Victoria príomhchathair na tíre.
Seán de Fréine
I measc na heagraíochtaí ina raibh sé bainteach ná: Muintir na Tíre, Cumann Lúthchleas Gael, IPA Foras Riaracháin Poiblí, IPM Institute of Personnel Management, Bishop’s commission on local Radio srl. Ina bhall agus ina rúnaí tráth ar Bhord na leabhar Gaeilge. Ba mhinic a scríobh sé do: Comhar sna hochtóidí agus sna nóchaidí, ina measc i 1986, “Dhá Bhliain sa Tansáin,” áit a thug sé léacht ar The wit and wisdom of Oscar Wilde Lá le Pádraig, agus go leor iris eile.
Bhronn Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath, DCU, céim Oinigh Dochtúireachta (D. Phil  honoris causa) air i mí na Nollag 2021.
Na Séiséil
Stair
Tharla neamhspleáchas Phoblacht na Séiséal ar 29 Meitheamh 1976, 'Lá na Saoirse' inniu.
Seán de Fréine
Saothair
Is é Seán de Fréine a scríobh na bunsaothair thábhachtacha Saoirse gan Só agus The Great Silence.
Ba chomhúdar é (i gcomhpháirt le Jim O'Donnell, An Foras Riaracháin) ar Ciste Cúrsaí Reatha, ina bpléitear réimse leathan ábhar a bhaineann le saol an lae inniu. Leagan Gaeilge de Wordgloss: A Cultural Lexicon le Jim O'Donnell atá ann.
Tá leabhar á scríobh aige a dhéanfaidh athchóiriú ó bhonn ar na téamaí atá pléite aige cheana maidir le feidhm agus tionchar na Gaeilge agus an chultúir ar stair agus ar shaol na tíre.
Saol
Rugadh Seán de Fréine ar an 21ú lá de Mheitheamh na bliana 1927.
D'oibrigh sé mar ard-státseirbhíseach sa Roinn Airgeadais agus roimhe sin i ranna eile rialtais. D'oibrigh sé mar shainchomhairleoir bainistíochta in Éirinn agus thar lear chomh maith.
Bhíodh sé ina bhall agus ina rúnaí ar Bhord na Leabhar Gaeilge tráth den saol.
Scríobhann sé léirmheasanna go rialta ar an bhfilíocht agus ar ábhair eile ar an An Timire.
Eiseachadadh
Is éard atá i gceist le heiseachadadh ná seachadadh duine ó thír amháin go tír eile le go bhféadfaí an dlí a chur air sa dara tír acu, maille leis na himeachtaí cúirte a bhaineann leis. Má fhuadaítear duine beag beann ar na húdaráis sa tír ina bhfuil sé lonnaithe le hé a thabhairt go tír eile chun é a thriail ansin, is éard atá i gceist ná eiseachadadh neamhdhleathach, nó seachadadh urghnách.
Go bunúsach, ní féidir aon duine a aistriú mar sin go tír eile gan chead ó údaráis na tíre ina bhfuil cónaí air, cé go mbeadh cúis mhaith leis. Tá sé riachtanach go bhfuil conradh i bhfeidhm idir an dá thír sin faoi eiseachadadh.
Tá na rialúcháin eiseachadta idir tíortha Aontais Eorpaigh leagtha síos i gCreatchinneadh Barántais Ghabhála na hEorpa. Sa bhliain 2003, reachtaíodh an tAcht um Barántas Gabhála Eorpach 2003 in Éirinn le rialúcháin an Chreatchinnte a chur i bhfeidhm sa bhliain 2004.
Is é is brí le "barántas gabhála Eorpach" ná barántas gabhála a chuireann dualgas ar phóilíní an Aontais Eorpaigh go léir an duine atá i gceist a ghabháil agus a chur go dtí an tír ina bhfuil an dlí le cur air. Níl sé riachtanach imeachtaí cúirte an eiseachadta a thionscnamh, má tá a leithéid de bharántas gabhála amuigh ar an duine.
Le duine a eiseachadadh ó Phoblacht na hÉireann, ní mór na coinníollacha seo leanas a chomhlíonadh:
Liosta stáisiún meitreo Chathair Mheicsiceo
Liostaítear san alt seo 195 stáisiún meitreo Meitreo Chathair Mheicsiceo i gCathair Mheicsiceo. While the first column shows the official name of each station, the second one provides the metro lines it serves.
Neamhord easnamh airde
Is éard is Neamhord easnamh airde nó neamhord hipirghníomhaíochta easnamh airde (ADHD) ann ná neamhord ina mbíonn fadhbanna le haird, hipirghníomhaíocht agus iompar taghdach a thosaíonn idir 6 agus 12 bliana, a mhaireann 6 mhí ar a laghad. Ina measc siúd atá ar scoil is féidir leis an neamhord drochiompar nó drochchaighdeán foghlamtha ar scoil. I bpáistí go háirithe, tarlaíonn raon neamhord, ina measc dianmhachnamh lag, hipirghníomhaíocht, agus deacrachtaí foghlama. Uaireanta úsáidtear amfataimín chun páistí le neamhord easnamh airde a chóireáil, ach is gá an chóireáil a bheith gearrthéarmach chun neamhoird mheabhracha cosúil le paranóia nó síocóisí eile a sheachaint.
Críocha Mheiriceá
Tugtar Críocha Mheiriceá, nó an tOileán Úr, ar Mheiriceá Thuaidh agus Meiriceá Theas le chéile.
Ó shíníonn Críocha Mheiriceá 14,000 km (8,700 míle) ón tuaisceart go dtí an deisceart, bíonn an t-aeráid agus an éiceolaíocht an-éagsúil, agus idir thundra Artach thuaisceart Cheanada, na Graonlainne agus Alasca; agus fhoraoisí teochriosacha Mheiriceá Láir agus Mheiriceá Theas.
Idir 42,000 agus 17,000 bliain ó shin a chuir daoine fúthu i gCríocha Mheiriceá den chéad uair. An taiscéalaí Lochlannach Leiv Eiriksson a bhunaigh an chéad lonnaíocht Eorpach i gCríocha Mheiriceá. Níorbh fhada buan an choilíneacht, áfach, agus tréigeadh í níos déanaí. Turais farraige Spáinneacha Chríostóir Colambas ó 1492 go 1504 a chuir tús le teagmháil bhuan leis an Eoraip.
Dúnghal mac Amhalaí
Rí Bhreá de chlann Uí Chonaing as Cnóbha, de rítheaghlach Shíol Aodha Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea Dúnghal mac Amhalaí (Sean-Ghaeilge Dúngal mac Amalgado (nó Dúngal Cnogba) (bás 759).  Amhalaidh mac Conghalaigh (bás 718) ba ea a athair, agus Conaing (bás 742), a dheartháir, iar-ríthe beirt.  Bhí sé i réim ón mbliain 748 go dtí 759.
Bhí na Ciannachta, idir an Bhóinn agus Dealbhna, treascartha ag fir Uí Chonaing, le linn réimeas Cináed mhic Iorghalaigh (bás 728). Bhí cuid acu darbh ainm Ard Ciannachta lonnaithe idir an Bhóinn agus An Níth, fós neamhspleách. Sa bhliain 749, bhuaigh Dúnghal i gCath Ard Ciannacht in éadan a thaoiseach, Ailill mac Duibh dá Crích, a maraíodh. De réir Annála Uladh, maraíodh Aillil sa chéad ionsaí, agus counter-attack Domhnall mac Cináeda Uí Chonaing i bhfrithionsaí. Tugtar iontu an teideal 'rex' ar Domhnall, agus ní fheictear Dúnghal ar an bhfód. De réir Annála Tiarnaigh ámh, bhí Dúnghal ann agus bhuaigh sé.
Sa bhliain 759, throid Dúnghal i gCath Eamhain Mhacha in éadan Fhiachna mhic Aodha Róin (bás 789), rí Ulad. Chloígh agus maraíodh é i dteannta lena chomhghuaillí, Donn Bó mac Con Bhreatain, rí Fir Rois. De réir Annála Tiarnaigh, coimhlint i mainistir Ard Mhacha a bhí cuid an chatha. Thug Dúnghal tacaíocht do shagart darbh ainm Aireachtach in éadan an aba Fear-dá-Chrích, tacaithe ag Fiachna.
Céileantráit
Ainmhí simplí ilcheallach le plean colainne ina bhfuil dhá phríomhchiseal scartha ag ciseal ábhair gheilitínigh. Is annamh a fhaightear iad i bhfionnuisce, agus is muirí an chuid is mó díobh, ach is feoiliteach iad uile. Bíonn siméadracht ghathach ag an gcuid is mó díobh. Bíonn cealla loiscneacha acu chun creach a ghabháil, agus mar chosaint. De ghnáth cuimsíonn timthriall na beatha dhá phas, polaip ghreamaithe a fhéadfaidh a bheith aonarach, agus meidiúsa teasc-chruthach. Cuimsíonn siad na coiréil, an bundún leice, agus na smugairlí róin.
Leabhar Laighneach
Is lámhscríbhinn de chuid na meánaoise é an Leabhar Laighneach (Sean-Ghaeilge Lebor Laignech). Díolaimadh é c. 1160. Bhí aithne air tráth mar Lebor nó Lebar na Núachongbála (Leabhar na Nuachongbhála), suíomh mainistreach i gContae Laoise.
Tá 187 leathanach sa lámhscríbhinn agus gach ceann acu ionann is 33 cm faoi 23 cm. Tá nóta ann go mb'fhéidir go bhfuil oiread is 45 leathnach ar iarraidh.
Caomhnaítear anois é i gColáiste na Tríonóide faoin gcód seilfe LS. 1339 (olim H 2.18). Tá roinnt míreanna den leabhar, m.s. Féilire Thamhlachta, i mbailiúchán Choláiste na hOllscoile, BÁC.
Na scríobhaithe
Is amhlaidh gurbh é príomhtheaglamaí agus príomscríobhaí an leabhair Áed Ua Crimthainn, ab Mainistir Thír Dhá Ghlas i gContae Thiobraid Árann. Is féidir síniú Aodha a léamh ar f. 32r (lch. 313): Aed mac meic Crimthaind ro scrib in leborso 7 ra thinoil a llebraib imdaib (Aodh mac mhic Chriomhthainn a scríobh an leabhar seo agus a thionóil as mórán leabhar é).
Feictear cóip litreach ó láimh eile sa bhunimeall ar lch 288, ina labhraíonn easpag Chill Dara, Finn mac Gormáin (a fuair bás in 1160), leis mar fhear léinn (fer léiginn) d'Ardrí Leath Mhogha, mar chomharba (comarbu) Choilm mhic Chriomthainn agus mar phríomhsheanchaí (prímsenchaid) Laighean.
De réir tuairime a mhol Eoghan Ó Comhraí, ba é Finn mac Gormáin a scríobh nó a d'eagraigh an Leabhar ar son Aodha; agus gurbh é an duine a d'iarr an lámhscríbhinn Diarmaid Mac Murchadha, rí Laighean (a d'éag in 1171), rí a raibh dún aige i nDún Másc, in aice leis An Nuachongbáil.
Am agus áit a scríofa
Is dócha, de réir annála a scríobhadh sa leabhar, gur cumadh é idir 1151 agus 1201 agus go raibh an chuid is mó de críochnaithe sna 1160idí. Dódh mainistir Thír Dhá Ghlas in 1164, rud a fhágann gur críochnaíodh an chuid eile i screaptra eile. I measc na n-áiteanna atá luaite tá Sráid Bhaile agus Cluain Eidhneach, baile Uí Chriomthainn. ''
Scoláireacht an 19ú haois
Is é Seán Ó Donnabháin (a fuair bás in 1861) a thug an Leabhar Laighean ar an saothar, rud a rinne sé de bharr nasc a bheith ag a chuid scéalta le Cúige Laighean. Ina theannta sin, ghlac Robert Atkinson leis an ainm nuair a d'fhoilsigh sé an t-eagrán liteagrafach in 1880.
Tá sé aitheanta go forleathan anois, ámh, gurbh é bunainm na lámhscríbhinne Lebor na Nuachongbála (Leabhar na Nuachongbhála). Chuir R. I. Best é seo in iúl agus é tugtha faoi deara aige gur luaigh Sir James Ware (a fuair bás in 1666) sleachta gearra éagsúla ón Leabhar i lámhscríbhinn dá chuid féin a breacadh síos i dtosach na 17ú haoise agus é ag fanacht i dteach Ruairí Uí Mhórdha ag Ballyna, Contae Chill Dara. Ba iad tiarnaí na Nuachongbhála iad clann Uí Mhórdha ón 15ú haois ar a laghad, agus ba é seanathair Uí Mhórdha a raibh morgáiste aige ar Chluain Eadhnáin, baile Uí Chriomthainn.
Tá fianaise ann a neartaíonn le tuairim Best i lámhscríbhinn Acadamh Ríoga na hÉireann, MS B. iv. 2, agus í breactha sa 17ú haois. Mar a thug Rudolf Thurneysen faoi deara, rinne an scríobhaí cóip de théacsanna ar leith, ag cur in iúl gurbh é "Leabhar na h-Ua [sic] Chongbála" an fhoinse.
Sa lá atá inniu ann
Tá an leabhar anois i Leabharlann Choláiste na Tríonóide, LS 1339 (olim H 2.18).
D'fhoilsigh Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath leagan de thar thréimhse 29 mbliana agus sé imleabhar ann. Tà leaganacha ar líne:
Ábhair
Tá an leabhar ar cheann de na foinsí is tábhachtaí de litríocht, de ghinealas agus mhiotaseolaíocht Éire na Meánaoise.
Foinsí eile:
Aneas
Laistigh dá clúdach, geobhair filíocht, gearrscéalta agus léirmheasanna doimhne ó na scríbhneoirí is fearr atá ag saothrú na Gaeilge inniu, idir óg is aosta.
Is é an mana eagarthóireachta a leagadh amach don iris, thar aon rud eile, ná caighdeán ard scríbhneoireachta. Tá an caighdeán ard seo bunaithe go daingean leis an gcéad eagrán seo d'Aneas, agus an t-iomlán leagtha amach i stíl deartha atá lom, ealaíonta. Tá trí cinn d'eagráin tagtha amach go dtí seo.
Eachtra imirceach Parndorf, 2015
Bhí an veain (nó leoraí, an Volvo FL 180, ach an-bheag ar fad) tréigthe lámh le teorainn na hUngáire. Bhí an leoraí páirceáilte ar thaobh an bhóthair gan don bhaile Parndorf.
Ba léir ó cháipéisí taistil a fuarthas go mba as an tSiria (15), Afganastáin (21) agus Iaráic (29) iad (bhí seisear eile gan aithint).
Cúpla níos déanaí, dúirt an tAire Gnóthaí Baile Johanna Mikl-Leitner go bhfuil sé i gceist smacht níos déine a chur ar theorannacha in oirthear na tíre. Da thoradh, bhí an mótarbhealach soir i dtreo na hUngáire pulctha le trácht ag síneadh 20km siar mar go raibh na húdaráis ag seiceáil gach feithicil ina bhféadfadh teifigh bheith ionta.
Alright, Still
Is é Alright, Still an chéad albam ó Lily Allen. Eisíodh ar an 13ú Iúil 2006 é.
Eachtra imirceach Parndorf, 2015
Cóir
Drong a bhí ag déanamh gáinneáil ar dhaoine ba chúis leis an tubaiste. Thug an drong, ag feidhmiú as an Ungáir agus as an mBulgáir, na teifigh isteach san Ostair.
Sa bhliain 2018 san Ungáir, gearradh téarma príosúin 25 bliain ar ceathrar, agus 3-12 bliain ar deichniúir eile.
Sarcóma
Siad urchóideach i bhfíocháin tacaíochta, cnámh nó matáin. Annamh i gcomparáid le carcanómaí a tharlaíonn i bhfíocháin líneála an chraicinn is na n-orgán inmheánach.
Rüti, Zürich
Baile san Eilvéis is ea Rüti atá suite i gcantún Zürich. Bhí 12,012 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2015.
Prilly
Baile san Eilvéis is ea Prilly atá suite i gcantún Vaud. Bhí 11,968 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2015.
Eileach an Naoimh
Is oileán suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, é Eileach an Naoimh.
Sardoinisc
Is leagan eile den mhianra calcadóine í an tsardoinisc. Tá bandaí donn agus bán inti, rud a fhágann go bhfuil sé ar fheabhas le haghaidh greanta.
An Afraic Theas
Is tír i ndeisceart na hAfraice í an Afraic Theas. Tá sí ag críochantacht leis an Aigéan Atlantach agus an Aigéan Indiach, Esuaitíní, An Namaib, An Bhotsuáin, An tSiombáib, Mósaimbíc agus Leosóta.
Féilte
Ceiliúrtar Lá na Saoirse san Afraic Theas ar an 27 Aibreán gach bliain. Tharla an chéad olltoghchán daonlathach san Afraic Theas, ina raibh daoine de gach cine in ann vótáil go comhionann, ar 27 Aibreán 1994.
Garbh Eileaich
Is oileánra suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, iad Garbh Eileaich.
An Afraic Theas
Féilte
Ceiliúrtar Lá an Dúchais san Afraic Theas ar an 24 Meán Fhómhair gach bliain.
Risteard Ó Laocha
Is iománaí é Risteard Ó Laocha, nó Richie Leahy mar a thugtar air i mBéarla. Rugadh é ar an 3 Márta 1997. Is as Contae Chill Chainnigh é.
Ceileiste
deas|200px|thumb|Ceileiste Gléas ceoil is ea an cheileiste, cosúil le pianó díreach beag, ach plátaí miotail in ionad na sreang agus réim níos lú (5 ochtach). Cheap an déantóir gléasanna Francach August Mustel (1842-1919) é i 1886. Go luath ina dhiaidh sin bhain Tchaikovsky úsáid as ina bhailé Shchelkunchik (An Cnóire), i n‘Damhsa na Síóige Milse’.
Gabhrán (planda)
Is planda é an gabhrán.
Liosta stáit SAM de réir achair
200px|deas|mion|Stáit Aontaithe Mheiriceá Liosta is ea seo de na stáit i Stáit Aontaithe Mheiriceá, de réir achair iomláin, achair talaimh agus achair uisce.
Foinse
Cuirtear na sonraí ar fad ar fáil ag Oifig Daonáireamh Stáit Aontaithe Mheiriceá, agus tá glactha leo iad ó thús 2000.
Eilean Mhic Chrion
Is oileán suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, é Eilean Mhic Chrion.