cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Contae Dhún na nGall
Tíreolas
De réir achair, tá sé ar an chontae is mó in Ultaibh agus an ceathrú contae is mó in Éirinn. Go sainiúil as contaetha Phoblacht na hÉireann, níl teorainn aige ach le contae amháin eile sa stát: Contae Liatroma. Tá an chuid is mó dá theorainn talún roinnte le trí chontae sa Tuaisceart: Contae Dhoire, Contae Thír Eoghain, agus Contae Fhear Manach. Tá baint mhór eacnamaíochta agus sóisialta idir Dhún na nGall agus Cathair Dhoire, atá suite thart ar 10 gciliméadar uaidh ar taobh eile na teorann. Go deimhin, áirítí Cathair Dhoire ina cuid de Chontae Dhún na nGall go dtí 1610, an bhliain ar cruthaíodh Contae Dhoire as codanna de Chontae Dhún na nGall agus Contae Chúl Raithin.
Barúntachtaí
Tá ocht mbarúntacht stairiúla sa chontae:
Ceantracha neamhfhoirmiúla
Tá cuid mhór ceantracha neamhfhoirmiúla a aithnítear sa chontae chomh maith. In oirthear an chontae, tá Gleann na Finne, gurb é Bealach Féich a phríomhbhaile, agus in aice leis ar an taobh thoir de, tá an Lagan, atá láraithe ar bhaile Ráth Bhoth. Tá cuid mhór ceantracha Gaeltachta ar chósta an chontae: ar an chósta iarthair tá Na Rosa agus Gaoth Dobhair, agus ar an chósta thuaidh tá Cloch Cheann Fhaola, lena n-áirítear na bailte Gort an Choirce agus An Fál Carrach. 'Na Trí Pharóiste' a thugtar ar Na Rosa, Gaoth Dobhair agus Cloch Cheann Fhaola trí chéile. Thoir ó Chloch Cheann Fhaola tá trí leithinis: Ros Goill, Fánaid, agus Inis Eoghain, agus an pointe is faide ó thuaidh ar oileáin na hÉireann, Cionn Mhálanna, suite ar an cheann dheireanach díobh seo.
Tíreolaíocht nádúrtha
mion|[[An Earagail, an sliabh is airde i gContae Dhún na nGall]] mion|[[Cró Nimhe, in iarthuaisceart an chontae]]
Tá an contae ar an cheann is sléibtí in Ultaibh, agus an chuid is mó de déanta suas de trí shliabhraon beaga: sléibhte Inis Eoghain san oirthuaisceart, sléibhte Dhoire Bheatha san iarthuaisceart, agus na Cruacha Gorma san iardheisceart. Is í an Earagail, i sléibhte Dhoire Bheatha, binn is airde an chontae, agus 749m aici. Tá cósta an-bhearnach ag an chontae chomh maith ina bhfuil go leor lochanna mara, gurb iad Loch Feabhail agus Loch Súilí na cinn is mó díobh. Tá aillte Shliabh Liag ar na séú cinn is airde san Eoraip, agus is é Cionn Mhálanna an pointe is faide ó thuaidh ar mhórthír Éireann.
Tá dhá oileán a bhfuil buandaonra acu: Oileán Árainn Mhór agus Oileán Thoraí, chomh maith le líon mór oileán nach bhfuil ach lucht cónaithe neamhbhuan orthu. Ritheann an dara n-abhainn is faide in Éirinn, an Éirne, isteach i mBá Dhún na nGall cóngarach do Bhéal Átha Seanaidh, agus dambaí uirthi a ghineann leictreachas. Ritheann abhainn na Feabhaile feadh cuid mhaith de theorainn thalún an chontae, í á scaradh ó Chontae Dhoire agus Contae Thír Eoghain. mion|[[Cionn Mhálanna, ag amharc chun an oir-dheiscirt]]
Duaiseanna
Chuir an iris idirnáisiúnta National Geographic an contae ag barr liosta de na 'coolest' áiteanna ar domhan le cuairt a thabhairt orthu sa bhliain 2017. Tá clú agus cáil ar áilleacht an chontae agus ar chairdiúlacht mhuintir na háite, a dúirt an National Geographic.
Cultúr
Tá an ceol an-láidir sa chontae agus tá clú ar cheoltóirí na háite ar fud an domhain.
Na cluichí Gaelacha
Cuirtear suim mhór sna cluichí Gaelacha sa chontae agus tá Craobh na hÉireann buaite ag peileadóirí an chontae faoi dhó - sna blianta 1992 agus 2012.
Sacar
Tá cumann sacair de chuid Chumann Peile na hÉireann ag imirt sa chontae, mar atá Cláirsigh na Finne. Imríonn an fhoireann a gcluichí baile i bPáirc na Finne, i mBealach Féich.
Manon Antoniazzi
Is státseirbhíseach í an Dr Manon Antoniazzi (rugadh 15 Aibreán 1965 ) atá ina Príomhfheidhmeannach agus ina Cléireach ar Chomhthionól Náisiúnta na Breataine Bige.
Ó Aibreán 2017 bhí sí i seilbh phost an Phríomhfheidhmeannaigh agus Chléireach an Senedd. Roimhe seo bhí post aici mar Phríomhoifigeach Feidhmiúcháin ar 'Croeso Cymru', laistigh de Rialtas na Breataine Bige.
Luathshaol agus oideachas
Rugadh Antoniazzi Manon Bonner Jenkins ar 15 Aibreán 1965. Rugadh i gCaerdydd í agus is í an iníon is sine le Emyr agus Myra Jenkins í. Láithreoir teilifíse, stiúrthóir an Eisteddfod, agus príomhfheidhmeannach Chomhairle Ealaíon na Breataine Bige ab ea a hathair. Teagascóir Breatnaise agus giúistís ba ea a máthair, Myra Jenkins. Tá deirfiúr níos óige aici, Ffion Hague, atá ina craoltóir Breatnach, ina húdar agus ina státseirbhíseach. Bhí sí féin agus a deirfiúr cumasach sa cheol.
Bhí Antoniazzi ina dalta ag Ysgol Llanhari, scoil lán-Bhreatnaise d'aois 3 go 18 i sráidbhaile Llanharry, Rhondda Cynon Taf, sa Bhreatain Bheag. D’fhreastail sí ar St John's College, Cambridge ó 1983 go 1989. Sa bhliain 1990 bronnadh PhD uirthi i Litríocht Mheánaoise na Breatnaise ó Ollscoil Cambridge; ba é teideal a tráchtais ná Aspects of the Welsh prophetic verse tradition in the Middle Age: incorporating textual studies of poetry from Llyfr Coch Hergest and Y Cwta Cyfarwydd. Tá cóip i seilbh Leabharlann Náisiúnta na Breataine Bige.
Gairmréim
Thosaigh sí mar Oifigeach Preasa le Dŵr Cymru, agus rinneadh Ceannaire Preasa agus Caidrimh Phoiblí le S4C di i 1991. Bhí Antoniazzi ina ball de theaghlach ríoga Phrionsa na Breataine Bige, áit a raibh sí ina Rúnaí Príobháideach sinsearach don Bhreatain Bheag. Ghlac sí a post den chéad uair i 1994, ag imeacht i 1998, ach d'fhill sí ar an teaghlach i 2004 go dtí 2012. Le linn a cuid ama sa ról sin, chuidigh sí le Séarlas, Prionsa na Breataine Bige, páirt níos mó a ghlacadh i saol na Breataine Bige trí Llwynywermod, a chéad mhaoin sa Bhreatain Bheag, a cheannach. Thug sí ceachtanna Breatnaise don Phrionsa William freisin.
Sa bhliain 1998 ceapadh í ina Stiúrthóir Seirbhísí Cumarsáide ag Tionól Náisiúnta na Breataine Bige. Thosaigh sí ag obair le BBC Cymru Wales sa bhliain 2000 mar Rúnaí agus Ceann Gnóthaí Poiblí, agus níos déanaí bhí sí ina Stiúrthóir ar Náisiúin agus ar Réigiúin. Bhí sí ina cathaoirleach freisin ar The Prince's Trust, Cymru ó 2001 go 2004.
I mí Eanáir 2012 chuaigh sí isteach ar Bhord an Heritage Lottery Fund, mar Leas-Chathaoirleach agus Cathaoirleach ar Choiste na Breataine Bige.
Rinneadh Príomhoifigeach Feidhmiúcháin Croeso Cymru di laistigh de Rialtas na Breataine Bige in 2012. Ceapadh Antoniazzi mar Phríomhfheidhmeannach agus Cléireach ar Chomhthionól Náisiúnta na Breataine Bige, ag glacadh leis an bpost seo i mí Aibreáin 2017 le tuarastal £125,170.
Bhí sí ar chomhairle chomhairleach an London Philharmonic Orchestra agus ina stiúrthóir ón 22 Bealtaine 2012 go dtí an 11 Lúnasa 2016. Bhí sí ina gobharnóir ar an Royal Shakespeare Company agus ina ball de bhoird chomhairleacha an Philharmonia Orchestra agus Opera Cenedlaethol Cymru </i> ). Ó Lúnasa 2018 tá Antoniazzi ar bhord stiúrthóirí Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru, agus ceapadh í ina hiontaobhaí ar Iontaobhas Ystrad Fflur,  i mí na Samhna 2021.
Onóracha
In Onóracha Breithlá na Banríona 1998, rinneadh Antoniazzi  ina Ball den Ord Ríoga Victeoiriach. In Onóracha Breithlá 2012, rinneadh Antoniazzi ina Leifteanant den Ord Ríoga Victeoiriach.
Saol pearsanta
Ba é an chéad phósadh a bhí aici ná leis an t-amhránaí baratóin ceoldráma idirnáisiúnta Breatnaise Jeremy Huw Williams ar an 18 Meán Fómhair 1991 i St John's College Chapel, Cambridge. Bhí iníon amháin ag an lánúin, Indeg Elen Williams. Chríochnaigh an pósadh le colscaradh.
Ar deireadh seachtaine na Cásca 2014 bhí sí pósta don dara huair, le John Antoniazzi. Phós siad i Loch Como (Lago di Como), san Iodáil, agus bhí cóisir bainise ar siúl acu ag Coláiste Ríoga Ceoil agus Drámaíochta na Breataine Bige i gCaerdydd. Tá cónaí orthu i gCaerdydd faoi láthair.
ATP Tour 1995
Is liosta é seo de na heachtraí a tharla sa bhliain 1995 i leadóg ar an ATP Tour. Bhuaigh Thomas Muster na craobhacha is mó le 7 agus bhuaigh Pete Sampras an airgead is mó le $5,393,266 agus na pointí is mó le 4842. Ba é Pete Sampras imreoir na bliana agus Mark Philippoussis imreoir nua na bliana.
Caisleán Dhún Garbhán
Is caisleán Éireannach é Caisleán Dhún Garbhán atá suite i Dhún Garbhán.Téann an caisleán seo siar go dtí tús lonnaíocht na nAngla-Normannach in Éirinn. Tógadh é thart ar an mbliain 1209 chun an bealach isteach chuig Cuan Dhún Garbhán a chosaint. Is é an daingean cuasach polagánach – cineál foirgnimh atá neamhchoitianta in Éirinn – an foirgneamh is sine ar an láthair.
Contae Uíbh Fhailí
thumb|right|200px|Brat
Tá Uíbh Fhailí nó Contae Uíbh Fhailí i lár na hÉireann, i gCúige Laighean. Is í Tulach Mhór príomhbhaile an chontae.
Stair
Tá stair i ngach baile agus contae in Éirinn. Sampla is ea stair Chontae Uíbh Fhailí de sin. Rinneadh seandálaíocht ar an áit agus is cosúil go raibh daoine ina gcónaí ann ón gClochaois. Níl mórán seantuamaí ann ach deirtear go bhfuil tuama faoi Chnoc Chruacháin.
Ina theannta sin, feictear fós sa lá atá inniu ann a lán caisleán ansin, is cosúil gur úsáid na Normannaigh an áit. Rinneadh plandáil ar an áit tar éis Éirí Amach Thomáis an tSíoda Mhic Gearailt, i rith an 16ú haois. Glaodh "Contae an Rí" ar an gcontae dá bharr.
John Franklin Enders
Micribitheolaí a rugadh i West Hartford, Connecticut ab ea John Franklin Enders (10 Feabhra 1897 - 8 Meán Fómhair 1985). Rinne sé taighde tábhachtach ar an eitinn, ionfhabhtuithe niúmacocúla, agus ó 1948, polaimiailíteas. Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le Frederick Robbins is Thomas Weller i 1954 as a dtaighde ar shaothrú víreas an pholaimiailítis i gcealla fíochán daonna, rud a bhrostaigh saothrú na vacsaíne i gcoinne polaimiailítis ag Jonas Salk. I 1962 cheap sé vacsaín i gcoinne na bruitíní.
1963 sa scannán
Is liosta é seo d'eachtraí scannánaíochta sa bhliain 1963.
Luach bitheolaíoch
Luach beathaithe próitéine, a bhraitheann ar an meascán aimíonaigéad a chuimsíonn sí. Ní bheadh ach luach íseal bitheolaíoch ag próitéin le tiúchan íseal de cheann de na haimíonaigéid riachtanacha. Is féidir tomhas a fháil ar an luach bitheolaíoch má thómhaistear an codán den ábhar nítrigineach (aimíonaigéad) a ionsúitear i ndáiríre as na haimíonaigéid iomlána a ionghabhtar. Bíonn luach ard bitheolaíoch ag próitéiní ainmhithe, cosúil le hubh, ach luach íseal ag próitéiní glasraí, cosúil le glútan.
Flann mac Aodha
Rí Fir Cúl, fo-ríocht Bhreá, de shliocht Síol Dlúthaigh de Shíol Aodha Sláine, ba ea Flann mac Aodha (Sean-Ghaeilge Flann mac Áedo) (bás 714). Aodh mac Dlúthaigh (bás 701), iar-rí Fir Cúl, ba ea a athair, agus Ailill Cruitire mac Aodha Sláine (bás 634), iar-rí Bhreá, a shin-seanathair.
Le linn a shaoil, bhí achrann ar leith idir Síol Dlúthaigh agus muintir Uí Chonaing as Cnóbha agus iad in iomaíocht le Síol Aodha Sláine, Uí Chearnaigh as Loch Gabhair san áireamh. Bhí achrann freisin idir Síol Dlúthaigh agus Clann Cholmáin as Uisneach. Bhí Diarmait Dian mac Airmeataigh Caoich, rí Uisnigh maraithe ag Aodh athair Fhlainn sa bhliain 689.
''Sa bhliain 711, chloígh agus mharaigh an tArdrí, lFearghal mac Maoil Dúin (bás 722) de Cineál Eoghain, deartháir Fhlainn, Cú Raoi, ag Cath Sliabh Fuaid (Contae Ard Mhacha),i dteannta le rí Uí Mhéith.
Maraíodh deartháir ríthe le Flann, Gormghal, i gCath Cheanannais ag troid ar son Amhalaí mhic Conghalaigh Uí Chonaing (bás 718) in éadan Chonaill Ghraint Uí Chearnaigh. Rinneadh rí Fir Cúl dá mac son, Dúnghal (bás 747).
Greamú stáit
Is cineál éillithe shistéamach pholaitiúil é greamú stáit ina mbíonn tionchar suntasach ag leasanna príobháideacha ar phróisis chinnteoireachta stáit ar mhaithe leo féin.
Bhain an Banc Domhanda úsáid as an téarma den chéad uair, timpeall na bliana 2000, chun cur síos a dhéanamh ar chúrsaí i dtíortha áirithe san Áise Láir a bhí ag iarraidh a ngeilleagair a athrú ó Chumannachas Sóivéadach go gheilleagar margaidh. Go sonrach, cuireadh i bhfeidhm é ar chásanna inar bhain grúpaí beaga éillitheacha úsáid as a dtionchar ar oifigigh rialtais chun seilbh a ghlacadh ar chinnteoireacht an rialtais agus ar an gcaoi sin a staid eacnamaíoch féin a neartú; thabharfaí olagarcaí ar bhaill na ngrúpaí seo níos déanaí.
Ba chúis le líomhaintí faoi ghreamú stáit agóidí i gcoinne an rialtais sa Bhulgáir in 2013-2014 agus in 2020–2021 agus sa Rómáin in 2017, agus ba chúis le líomhaintí dá leithéid na conspóidí leanúnacha san Afraic Theas a thosaigh sab bhliain 2016.
Pennsylvania Abolition Society
mion|clé|Bunaíodh an cumann sa Rising Sun Tavern (le Joseph Pennell, 1880). clé|mion|Robert Purvis (1810–1898), ball den PA sa 19ú haois. Ar an 14 Aibreán 1775, bunaíodh an Society for the Relief of Free Negroes Unlawfully Held in Bondage. nó mar atá aithne air inniu, an Pennsylvania Abolition Society.
Bunaíodh an cumann sa Rising Sun Tavern i bhFilideilfia. Bhí an chéad ghrúpa a bhí i mbun feachtais ar son chealú na sclábhaíochta ar fud na gcríocha as a ndearnadh Stáit Aontaithe Mheiriceá ina dhiaidh sin.
I Have a Dream, óráid de chuid Martin Luther King (1963)
mion|clé|[[28 Lúnasa 1963]] clé|mion mion|clé|Scannánː March on Washington for Jobs and Freedom Ar 28 Lúnasa 1963, thug Martin Luther King óráid cháiliúil “Tá aisling (brionglóid) agam” nó "I Have a Dream". Labhair sé ag bun Leacht Cuimhneacháin Lincoln i Washington D.C.. mion|clé
Cúlra
D’eagraigh King agus daoine eile mórshiúl go Washington i dtuaisceart na Stát Aontaithe le drochstaid na ndaoine gorma a léiriú ansin. Bhí thart faoi 250,000 duine ar an mhórshiúl ar 28 Lúnasa 1963 agus d’éirigh go geal leis. Bhí staid na ndaoine gorma i gcroílár na polaitíochta sna Stáit Aontaithe anois den chéad uair.
Szczecin
Is cathair í Szczecin (Gearmáinis: Stettin, Laidin: Stetinum, Sedinum) atá suite ar abhainn Odra in iarthar na Polainne. Tá 405,000 duine. Caisleán, ardeaglais, Ollscoil Szczecin (Uniwersytet Szczeciński), calafort (Port Szczecin).
thumb|800px|left|Odra. Calafort Port Szczecin
I Have a Dream, óráid de chuid Martin Luther King (1963)
Cúlra
As seo a tháinig Acht na gCeart Sibhialta in 1964.
Bhain King úsáid as an mhodh chéanna arís in 1968 nuair a shiúil milliún duine go Washington arís. Cearta eacnamaíochta den chuid is mó a bhí i gceist an t-am sin.
Fáidh
Thug King a óráid sa bhliain 1963 ar bhealach fáidhiúil agus bhí tionchar ag brionglóid Íseáia faoi Eacsadas nua air. Ina óráid, glacann sé brionglóid Íseáia d'imeacht nua (Ís 40) chuige féin, agus é ag labhairt go fáidh iúil. mion|[[28 Lúnasa 1963]]
Sliocht as an óráid
mion|[[28 Lúnasa 1963]] Níl, níl, a deirim, nílimid sásta, agus ní bheimid sásta nó go rithe an ceartas anuas amhail uisce agus an fíréantacht amhail sruth láidir.
...
'Deirim libh, inniu, a chairde: bíodh is go bhfuil deacrachtaí an lae inniu agus an lae amárach amach ar ár n-aghaidh, go fóill féin tá an aisling seo agam; aisling í atá fréamhaithe go domhain san aisling Mheiriceánach.'
Táthar á aisling dom go dtiocfaidh lá, ar chnoic dhearga Georgia, a mbeidh mic le fr a bhí ina sclábhaithe agus mic le fr a bhí ina n-úinéirí sclábhaithe — go dtiocfaidh lá a mbeidh siad ábalta suí le chéile chun tábla an bhráithreachais.
Táthar á aisling dom go dtiocfaidh lá, i stát Mississipi, sa stát sin atá sleabhctha faoi theas an aincheartais, sleabhctha faoi theas an chos ar bolg — táthar á aisling dom go dtiocfaidh lá a gclaochlóidh an stát sin ina ósais saoirse agus ceartais.
Táthar á aisling dom go dtiocfaidh lá a mbeidh mo cheathrar páistí beaga ina gcónaí i náisiún nach ar dhath a gcraicinn a dhéanfar iad a mheas ach ar mhianach a bpearsan.
Táthar á aisling seo dom inniu.
Sin ár ndóchas. Agus sin an creideamh a bheas agam agus mé ag flleadh ar an deisceart.
Leis an chreideamh sin beimid ábalta cloch dhóchais a shnoí as sliabh an éadóchais.
Leis an chreideamh sin beimid ábalta díchorda anghlórach ár náisiúin a chlaochlú ina shiansa cheolmhar den bhráithreachas.
Leis an chreideamh sin beimid ábalta oibriú le chéile, guí le chéile, cur le chéile ar son an chirt, dul go príosún le chéile, seasamh le chéile ar son na saoirse, agus a fios againn go dtiocfaidh an lá a mbeidh an tsaoirse sin againn. ' mion
Contae Cheatharlach
Tá Ceatharlach nó Contae Cheatharlach in oirdheisceart na hÉireann, i gCúige Laighean.
Síceapaiteolaíocht
I síciatracht is síceolaíocht chliniciúil, aon fhoirm ghalair mheabhraigh nó mearbhall intinne.
Cath na hIútlainn
mion|clé|HMS Warspite agus HMS Malaya le linn Chath na hIútlainne Tharla Cath na hIútlainn amach ó chósta na Danmhairge ar 31 Bealtaine -1 Meitheamh 1916, an cath cabhlaigh is mó den Chogadh Mór idir cabhlaigh na Breataine agus na Gearmáine.
Chaill cabhlach na Breataine níos mó soitheach ná a chéile comhraic ach ní leor an méid sin le baint dá fhorlámhas mara.
The X-Files (séasúr 9)
Craoladh an naoú séasúr The X-Files idir 11 Samhain 2001 agus 19 Bealtaine 2002 ag tosú leis an eipeasóid  Nothing Important Happened Today.
Eipeasóidí
Tá eipeasóidí marcáilte leis an daigéar dúbailte (‡) eipeasóidí atá cuid den snáithe scéil Miotaseolaíocht eachtráin.
Patrick Bruel
Is ceoltóir agus aisteoir Francach é Patrick Bruel, a rugadh ar an 14ú Bealtaine 1959 i dTelmcen san Ailgéir.
Sorcha Ní Ghuairim
Amhránaí agus scoláire léinn Éireannach ab ea Sorcha Ní Ghuairim (10 Deireadh Fómhair 1911 – 15 Nollaig 1976). Ba mar amhránaí ba mhó a bhain Sorcha Ní Ghuairim ainm amach. Bhain Sorcha clú agus cáil amach lena fonn breá cinn, ach is ar son chur chun cinn na Gaeilge is mó a thug sí dua.
Saol
clé|mion|[[Carna]] Rugadh í ar an 10 Deireadh Fómhair 1911 i Roisín na Mainiach, Carna, Contae na Gaillimhe, Éire. D’éirigh sí aníos i gceantar a raibh cáil na fonnadóireachta air agus ní hiontas, dá réir, go raibh na hamhráin ón gcliabhán aici féin.
Chuaigh sí ag Scoil an Chlochair ar an mbaile sin, áit a n‑iarrtaí uirthi amhráin a chasadh ar ócáidí speisialta nó ar chuairt cigire. clé|mion|[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]]
Baile Átha Cliath
Ar chríochnú a cúrsa léinn di i 1932, thug Sorcha a haghaidh ar Bhaile Átha Cliath, áit a raibh post faighte ag a deirfiúr Máire di ag múineadh leis an gCoiste Gairmoideachais.
Ceapadh Sorcha mar léachtóir le Gaeilge i gColáiste na Tríonóide sa bhliain 1941, áit ar fhan sí go 1955. I 1947 bronnadh uirthi an chéim M.A. jure officii.
Bhí sí ina colúnaí do Scéala Éireann faoin ainm cleite "An Coisín Siúlach" agus ceapadh mar eagarthóir Gaeilge í. Scríobhadh sí leathanach na bpáistí faoin ainm "Niamh Chinn Óir". Bhí 'Sgéal Taimín Mhic Luiche' i measc na scéalta seo.
Amhránaíocht
mion|Ó 1939 i leith, bhí lámh mhór ag Sorcha i bhfeiseanna áitiúla a bhunú, trína dtabharfaí an deis don sciar ab fhearr de na hiomaitheoirí páirt a ghlacadh i bpríomhchomórtais an [[Oireachtas na Gaeilge|Oireachtais i mBaile Átha Cliath. ]] Is mar amhránaí sean-nóis is mó a d’fhan cuimhne uirthi.
Thaifead cartlannaí Choimisiún Béaloideasa Éireann, Seán Ó Súilleabháin, ó Shorcha i 1940, taifead atá anois le cloisteáil ar an dlúthdhiosca (CEF182), a léirigh Ríonach Uí Ógáin agus a d’fhoilsigh Gael Linn agus Comhairle Bhéaloideas Éireann a bhliain 2002.
Is í a chur an chéad cheirnín sean-nóis amach a taifeadadh i Meiriceá i 1945. I Nua-Eabharc agus í ar cuairt ag a deartháir i 1945, thaifid sí amhráin i stiúideo agus d’eisigh an comhlacht Folkways ar cheirnín i 1957 iad. D’fhoilsigh Cló Iar-Chonnacht mar chaiséad i 1990 é faoin teideal "An Chéad Dólás"  (CIC008). Tá sé amhrán ar an gceirnín seo - "Brighid Ní Ghaoradh", "Máire Ní Mhaoil Eoin", "hÓbha-Inn", "D-tigeas ó Deabhasa", "Seacht nDólás na Maighdine" agus "An Draighneán Donn" - i dteannta scéal ón mbéaloideas, "An Ceannaidhe Fíreannach agus an Ceannaidhe Breagach". D'ath-eisigh Cló-Iar Chonnachta an t-albam seo i riocht caiséid. mion|in aice le Sráid Monck (bóthar Horseferry)ːtá an chathair athraithe go huile is go hiomlán ó shin
Bás agus tionchar
D'éag sí ar 15 Nollaig 1976, ... b'fhéidir, agus in aois 65 di. Bhí sí marbh ina hárasán ar Shráid Monck, i Westminster Londain le tamall sular fritheadh an corp go gairid roimh Nollaig 1976.
Clón
thumb|Clón mion|'Dolly the Sheep' sa National Museum of Scotland inniu Cóip ghéiniteach d'orgánach ar leith a cruthaíodh trí atáirgeadh neamhghnéasach atá i gclón. Chuige seo spreagtar an núicléas i gcill shómatach as colainn an tuismitheora aonair chun é féin a dheighilt. De bhrí go bhfaigheann sé a ghéinte go léir mar oidhreacht ó thuismitheoir amháin, is ionann leis an tuismitheoir sin é ar bhonn géiniteach.
Is clónú a dhéanann na plandeolaithe i nódú plandaí.
Trí chlónáil a atáirgeann baictéir, víris is orgánaigh aoncheallacha eile.
Biteicneolaíocht
Sa bhith-theicneolaíocht nua-aoiseach is féidir siogóit a chlónáil, agus uaidh sin an-chuid ainmhithe ionanna feirme a tháirgeadh. Sa bhliain 1996, d’fhionn Ian Wilmut agus a chomhghleacaithe in Institiúid Ros Linne i nDún Éideann dóigh le caora a chlónáil. Rugadh an chéad chlón riamh as cill aosach (cill shómatach nó traschur núicléas cille sómaí), an chaora Dolly. ar 5 Iúil 1996. Fógraíodh an t-éacht seo den chéad uair ar 22 Feabhra 1997. Rinneadh clónáil ar chaora, ubh tógtha ó chaora Dolly (ainmníodh as Dolly Parton í) agus caora úr a chothú uaithi, caora a bhí ar gach uile dóigh mar aon leis an mháthair. mion|masc mairbh Dolly Sa chás sin bhain siad an núicléas amach as cill shómatach agus chuir isteach in ubhán neamhthoirchithe (ar baineadh a núicléas féin amach as roimhe sin) é. D'fhás an chill seo i saothrán, baineadh amach na cealla luatha iníne agus ionchlannaíodh iad i máithreacha óstacha.
DNA
Úsáidtear an téarma clónú móilíneach i dteicneolaíocht DNA athchuingrithe nuair a chuirtear píosa DNA eachtrannaigh isteach i gcrómasóm saorga baictéarach (plasmaid) agus a dheighleann an t-iomlán (rud a chlónaíonn an píosa DNA eachtrannaigh).
Eitic leighis
Chuir Comhairle na hEorpa toirmeasc ar chlónáil daonna i 1998. Ach, in ainneoin an imní maidir le heitic na ceiste, tugadh ceadúnas d'Ollscoil Newcastle i Sasana i 2004 suthanna daonna a chlónáil.
Donnchadh Ó Laoghaire (ollamh)
Timire, scríbhneoir agus ollamh Éireannach ab ea Donnchadh Ó Laoghaire (21 Eanáir 1877 - 3 Aibreán 1944).
I nDoire an Chuilinn, Baile Bhuirne, a rugadh Donnchadh ar 21 Eanáir 1877. Le Gaeilge amháin a thóg a thuistí, Donnchadh Ó Laoghaire agus Peig Ní Bhuachalla, é. D’fhreastail sé ar Bardinch National School (Gaeilge: Scoil Bharr Duínse) áit ar múineadh daltaí go heisiach trí mheán an Bhéarla.
Bhí feirm bheag ag a mhuintir agus d'obair sé ann go dtí 1899 ach ó 1898 i leith bhí sé ag cur suime i scríobh na Gaeilge.
Fuair sé post sclábhaí i gCorcaigh le muintir Dwyer, Beamish & Crawford. B’fhéidir gurbh é Seán Ó Faoláin (Johnny Wayland), an píobaire cáiliúil a bhunaigh Cumann Píobairí Chorcaí in 1898, a d’áitigh air aistriú go Corcaigh. Ó Sheán a d’fhoghlaim sé an phíb uilleann. Ceoltóir maith a bhí ann. Sheinn sé ag Coirm Cheoil na Féile Pádraig i Halla na Banríona, Londain, in 1907. Ba mhaith a sheinneadh sé ar an gcláirseach agus ar an bhfliúit freisin. D’oireadh sé dá ghnó go minic dreas a sheinm i ndiaidh óráide ag feis nó le linn dó bheith ag timireacht. Bhí sé sách maith chun go n-iarrfaí go minic air craoladh ar Radio Éireann ó 1926 i leith.
I measc na leabhar a d’aistrigh sé ó Bhéarla go Gaeilge tá: Eachtraí an Ghiolla Mhóir (1936) (Swift); "an Impire agus a chuid éadaigh" (1939) (Grimm agus Anderson); agus "Ceol" (1939) (Anderson); An Fáinne Draoidheachta (1939); agus Lios na Sídhe (1939). D'aistrigh sé La Perle noir le Victorien Sardou ón bhFraincis go Gaeilge (1952).
Josemaría Escrivá
Sagart Caitliceach Rómhánach Spáinneach ab ea Josemaria Escrivá de Balaguer y Albás (9 Eanáir 1902 - 26 Meitheamh 1975) a bhunaigh Opus Dei, eagraíocht de thuataí agus sagairt atá tiomnaithe don teagasc go dtugann Dia glaoch ar gach duine chun naofachta agus go bhféadfadh naofach a bheith mar thoradh ar an ngnáthshaol. Chanónaigh an Pápa Eoin Pól II é sa bhliain 2002, a dhearbhaigh gur cheart Josemaría a "áireamh i measc fhinnéithe móra na Críostaíochta.
Fuair Escrivá dochtúireacht sa dlí sibhialta in Universidad Complutense de Madrid (Gaeilge: Ollscoil Complutense i Maidrid) agus dochtúireacht sa diagacht in Pontificia Università Lateranense (Gaeilge Ollscoil Lateran sa Róimh). Ba é a phríomhobair ná tionscnamh, rialtas agus leathnú amach Opus Dei. Is é an foilseachán is cáiliúla ag Escrivá ná Camino, a aistríodh go 43 teanga agus a dhíol roinnt mhilliún cóip.
Cuireadh rúndacht, éilíteachas, cleachtais mar a bheadh cultas, agus baint pholaitiúil le cúiseanna na heite deise, amhail riail Francisco Franco sa Spáinn (1939-1975) síos do Escrivá agus Opus Dei. Tar éis a bháis, tharraing roinnt Chaitliceach agus an phreas domhanda aird ar a chanónú. D'áitigh roinnt iriseoirí a rinne imscrúdú ar stair Opus Dei, ina measc anailísí na Vatacáine John L. Allen Jr., go bhfuil go leor de na líomhaintí seo neamhchruthaithe nó tar éis fás ó líomhaintí ó naimhde Escrivá agus a eagraíocht. Thacaigh an Cairdinéal Albino Luciani (an Pápa Eoin Pól I ina dhiaidh sin), Eoin Pól II, Benedict XVI, Francis, Óscar Romero, agus go leor ceannairí Caitliceacha le teagasc Escrivá maidir leis an nglao uilíoch ar naofacht, ról na dtuataí, agus naomhú an ghnáthobair. Dar le Allen, i measc Caitlicigh, tá Escrivá “á athbhreithniú ag cuid agus á urramú ag na milliúin níos mó”.
Luathshaol
Rugadh José María Mariano Escrivá y Albás do José Escrivá y Corzán agus a bhean chéile, María de los Dolores Albás y Blanc an 9 Eanáir 1902, i mbaile beag Barbastro, i Huesca, Aragón, sa Spáinn, an dara duine as seisear leanaí agus an an chéad duine de bheirt mhac. Ceannaí agus comhpháirtí i gcuideachta teicstíle ab ea José Escrivá a rinneadh féimheach de sa deireadh, ag cur iallach ar an teaghlach athlonnú sa bhliain 1915 go cathair Logroño, i gCúige thuaidh La Rioja, áit ar oibrigh sé mar chléireach i siopa éadaí. Tuairiscítear gu bhraith Josemaría óg ar dtús gur “roghnaíodh é as rud éigin”, nuair a chonaic sé lorg coise fágtha sa sneachta ag manach ag siúl cosnochta.
Eofón
Gléas ceoil de chlann an tiúba, a úsáidtear go mion minic i mbannaí práis, agus uaireanta i gceol siansach.
Guillermo Lasso
Tá Guillermo Lasso Mendoza, a rugadh 16 Samhain 1955, ina Uachtarán ar Phoblacht Eacuadór ó 24 Bealtaine 2021.
Angelo Badalamenti
Cumadóir ab ea Angelo Badalamenti (22 Márta 1937 – 11 Nollaig 2022).
Beatha
Rugadh Badalamenti i Nua-Eabhrach in 1925 do thuismitheoirí a tháinig go Meiriceá ón tSicil san Iodáil.
D'oibrigh Badalamenti le neart ceoltóirí aitheanta eile agus ar an tsraith dheireanach de Twin Peaks in 2017. Mar shampla, d’oibrigh sé le Dolores O'Riordan sa bhliain 2004 ar fhuaimrian an scannáin “Evilenko”.
Pearsanta
Bhí Badalamenti pósta agus bhí beirt chlainne aige. Fuair sé bás sa bhaile in New Jersey ar 11 Nollaig 2022.
Luachair
mion|luachair bhláthghéar (Juncus acutiflorus) Is planda bliantúil tomach nó ilbhliantúil síorghlas í an luachair (Juncus) a fhaightear ar fud an Domhain, de ghnáth in áiteanna fuara fliucha. Na duilleoga caol leacaithe, le claiseanna nó sorcóireach biorach. 6 theascán iombhlátha ar na bláthanna, scothdhonn, i mbarra dlútha, go cliathánach faoi bharr an ghais uaireanta.
Síocanailís
mion|250x250px Is foirm den tsíciteiripe atá i gceist le síocanailís  a chruthaigh an néareolaí ón Ostair Sigmund Freud. Teoiric is cleachtadh cliniciúil sa bhfoirm síceolaíochta a leagann béim ar na gnéithe neamhchomhfhiosacha de bheatha mheabhrach an duine.
Stair
Sa chóireáil, arbh é Freud an ceannródaí inti, déantar iarracht deireadh a chur le comhrac trí phearsantacht duine a athrú i dtreo dearfach. Thug Freud an coincheap isteach chun feidhm a bhaint as brionglóidí duine le tuiscint níos fearr a fháil ar na mothúcháin is doimhne aige. Leag sé béim ar staidéar inbhreithnitheach an duine féin. clé|mion|Sigmund Freud, 1905 Thairg sé Freud, Alfred Adler is Jung moltaí ar na próisis shíceolaíocha normálta is mhínormálta.
Na laigí
Seo na laigí a bhaineann le síocanailís a úsáid leis an dúlagar a chóireáil:
Sárimreoirí na Bliana 2008
Iomáint
Fógraíodh na hainmniúcháin don bhliain 2008 ar an 9 Deireadh Fómhair.
Cúlbáirí: Breandán Ó Coimín (Tiobraid Árann), Cliontún Ó hAonasa (Port Láirge), P. S. Ó Riain (Cill Chainnigh)
Clóraicne
deas|200px|thumb|Clóraicne Loit cosúil le haicne ar an gcraiceann le cloig phapúileacha cosúil le goiríní a fhéadfaidh éirí ionfhabhtaithe pucóideach. Tarlaíonn sí de ghnáth mar thoradh ar nochtadh do hidreacarbóin chlóirínithe.
Sárimreoirí na Bliana 2008
Iomáint
Lán-tacaithe: Mícheál Caomhánach (Cill Chainnigh), Nollaig Ó hÍcí (Cill Chainnigh), Seán Tirial (Cill Chainnigh), Pól Ó Corráin (Tiobraid Árann), Conchúr Ó Briain (Tiobraid Árann), Seán Ó Néill (Corcaigh), Brian Ó Murchú (Corcaigh), Gearóid Ó Gráda (An Clár), Daithí Mac Fhrainc (Uíbh Fhailí)
Lár na páirce: Séamas Mac Giolla Phádraig (Cill Chainnigh), Derek Ó Loinn (Cill Chainnigh), Seán Mac Craith (Tiobraid Árann), Tomás Ó Cionnaith (Corcaigh), Brian Ó Conaill (An Clár), Colin Ó Loinsigh (An Clár)
Leath-tosaithe: Eoin Ó Lorcáin (Cill Chainnigh), Anraí Ó Sibhleáin (Cill Chainnigh), Risteard de Paor (Cill Chainnigh), Beircheart Ó Conchúir (Corcaigh), Cathal Ó Neachtáin (Corcaigh), Séamus Ó Callanáin (Tiobraid Árann), Labhrás Ó Coirbín (Tiobraid Árann), Seán Mac Lannchaidh, (An Clár), Brian Ó Cearúill (Uíbh Fhailí)
Lán-tosaithe: Éamann Ó Braonáin (Cill Chainnigh), Aodhán Ó Fógartaigh (Cill Chainnigh), Seán Ó Maoláin (Port Láirge), Eoin Mac Craith (Port Láirge), Eoin Ó Ceallaigh (Port Láirge), Seosamh Ó Cainín (Gaillimh), Eoin Ó Ceallaigh (Tiobraid Árann), Niall Mac Giollagáin (An Clár), Daithí Ó Ceallacháin (Baile Átha Cliath)
{|
Emma Little-Pengelly
Is polaiteoir i dTuaisceart Éireann í Emma Little-Pengelly. Rugadh í ar an 31 Nollaig, 1979.
Sárimreoirí na Bliana 2008
Peil
Fógraíodh na hainmniúcháin don bhliain 2008 ar an 25 Meán Fómhair.
Cúlbáirí: Gearóid Ó Connachtáin (An Iarmhí), Antóin Mac an Mháistir (Loch Garman), Séamus Ó Raghallaigh (An Cabhán)
Lán-tacaithe: Proinsias Beilliú (Ard Mhacha), Finnian Ó hÁinle (Gaillimh), Daithí Mac Éinrí Baile Átha Cliath, Conchúr Ó Garmaile (Tír Eoghain), Saerbhreathach Mac Mathúna (Tír Eoghain), Deasún Mone (Muineachán), Seán Ó Céin (An Iarmhí), Antóin Ó Lionsigh (Corcaigh), Marcas Ó Sé (Ciarraí)
Leath-tacaithe: Graham Ó Cáinte (Corcaigh), Mícheál Ó hAonais (An Iarmhí), Daithí Ó hAirt (Tír Eoghain), Pilip Mac Shiúrtáin (Tír Eoghain), Ryan Mac Meanman (Tír Eoghain), Ryan Mac Bhloscaire (Fear Manach), Tomás Mac Giolla Rua (Fear Manach), Aodhán Ó Mathúna (Ciarraí), Tomás Ó Sé (Ciarraí)
Lár na páirce: Fearghal Ó Dochartaigh (Doire), Éanna Mag Fhionnaile (Tír Eoghain), Máirtín Mac Craith (Fear Manach), Dara Ó Sé (Ciarraí), Seán Ó Riain (Baile Átha Cliath), Séamus Ó Scannláin (Ciarraí)
Leath-tosaithe: Réamann de Barra (Loch Garman), Seán Ó Dúill (Cill Dara), Seán Caomhánach (Tír Eoghain), Mícheál Cúisín (Corcaigh), Piaras Ó Néill (Corcaigh), Brian Ó Dúichar (Tír Eoghain), Colm Mac Cú Uladh (Tír Eoghain), Pádraig Seoige (Gaillimh), Déaglán Ó Súilleabháin (Ciarraí)
Lán-tosaithe: Alan Ó Brógáin (Baile Átha Cliath), Rónán Ó Cléirigh (Ard Mhacha), Colm Cúipéir (Ciarraí), Cíarán Mac Donnchaidh (Ciarraí), Tomás Breathnach (Ciarraí), Maitiú Mac Giollarnáth (Loch Garman), Ciarán Ó Loinn (Loch Garman), Tomás Mag Uiginn (Tír Eoghain), Mícheál Ó Miacháin (Gaillimh)
Buaiteoirí
deas|200px|thumb|[[Seán Caomhánach, Imreoir Peile na Bliana.]] {|
Iomáint
Bronnadh na duaiseanna don bhliain seo ag searmanas ar an 17 Deireadh Fómhair.
Peil
Fógraíodh na buaiteoirí ar an 15 Deireadh Fómhair, 2008. Bronnadh na duaiseanna ar an himreoirí ar an 17 Deireadh Fómhair ag searmanas a craoladh go beo ar RTÉ.
Domhan thíos na Gréige
deas|mion|320x320px| Hermes ina shuí ar charraig, ag ullmhú d'anam a threorú chuig an domhan thíos. I miotais na Gréige, is é saol eile a théann anamacha na marbh tar éis bás a fháil dóibh é an domhan thíos. Tugtar Háidéas air as a rí dé. Ansin mar a théann idir anamacha na bhfíréan agus anamacha na ndaoine mallaithe; faigheann an chéad lucht saol suaimhneach lag, ach faigheann an lucht déanach crá agus pionós i dTartaras. Is é leathbhreac dubh Shliabh Oilimpis ghil, suite ar imeall an domhain nó go han-domhain sa talamh.
Aibhneacha
Tá sé abhainn sa domhan thíos, agus tugtar ainmneacha orthu a bhaineann le heachtra shíceolaíoch an bháis.
Tartaras
Duibheagán rídhomhain mar a chéastar an lucht marbh mallaithe, agus mar a bhfuil na Tíotáin i ngéibheann.
Móinéar na Lusanna Caisil
Áit do dhaoine measartha.
Éilísiam
Áit do dhaoine a bhfuil clú mór acu.
Síceolaíocht chognaíoch
Is éard atá i gceist le síceolaíocht chognaíoch ná brainse síceolaíochta ina ndéantar staidéar ar na próisis mheabhracha arda (cuimhne, aire, teanga, réasúnú is eile). Bítear ag saothrú meicníochtaí cosúil le stóir chuimhne is lascthaí aire, agus baintear feidhm go minic as meafar an ríomhaire.
Morris Travers
Ceimiceoir Sasanach ab ea Morris William Travers, FRS (24 Eanáir 1872 - 25 Lúnasa 1961) a d’oibrigh le Sir William Ramsay chun xeanón, neon agus crioptón a fhionnadh. Thuill a chuid oibre ar roinnt de na gáis neamhchoitianta an t-ainm Rare gas Travers i gciorcail eolaíochta. Bhí sé ina stiúrthóir bunaitheach ar Institiúid Eolaíochta na hIndia
Luathshaol
Rugadh Travers i Kensington, Londain, mac le William Travers MD, FRCS (1838-1906), luathcheannródaí ar theicnící máinliachta aiseipteacha. Ba í Anne Pocock a mháthair. Chuaigh Travers ar scoil i Ramsgate, Woking agus i Scoil Blundell
Gairmréim
Ansin chuaigh sé go Coláiste na hOllscoile, áit ar thosaigh sé ag obair le Sir William Ramsay. Chabhraigh Travers le Ramsay airíonna na ngás an argóin agus an héiliam gáis a bhí nua-aimsithe a fháil amach. Théigh siad mianraí agus dreigítí freisin agus iad ag cuardach tuilleadh gás, ach níor aimsigh siad aon cheann. Ansin i 1898 fuair siad cuid mhór d’aer leachtach agus cuireadh é faoi dhriogadh codánach.
1964 sa scannán
Is liosta é seo d'eachtraí scannánaíochta sa bhliain 1964.
Connachta
mion|Luath dhreamanna agus ríochtaí in Éirinn, c. 800
Bunúis
Cuireann cúige (cóiced) in úil go raibh peintearcacht ann i réamhstair na hÉireann, agus mar bhaill aici ná na Connachta, na hUlaid, na Laigin, dream na Mumhain, i dteannta le Ríocht na Mí. Is amhlaidh go raibh an réim seo athraithe ag tús na staire sa luath-5ú haois, le maolú na nUlad agus le bunú rítheaghlaigh Chonnacht nua soir agus ó thuaidh.
Rianaigh staraithe meánaoiseacha teaghlaigh na gConnacht stát go ceathrar nó cúigear mac Eachach Mugmedóin: Brian (Brión), Ailill, Fiachra, Fearghas Caoch (Fergus Caech) (curtha go liteartha, b'fhéidir) agus Niall Naoighiallach (Níall Noígíallach). Ghlaoití teóra Connachta ar mhuintreacha Uí Briúin, Uí Fiachrach agus Uí Ailealla (cuireadh Uí Maine níos deireanaí ina n-ionad) sa chúige féin. D'éirigh muintir Uí Néill níos láidre ná a ngaoil, agus bhunaigh nó lean siad leis an Ard-ríogacht ag Teamhraigh.
Ní chreideann David Sproule ámh, go raibh brí 'sliochtaigh Choinn' ag an bhfocal 'Connacht', ag ina ionad sin 'ardcheannas', ón bhfocal conn. Níos deireanaí, cumadh an t-ainm Conn mar sinsear na fine.
Dar le gineolaí meánaoiseacha, ba Connachta iad muintreacha na nOiriall agus Uí Mhaine, cé le fírinne nach raibh siad gaolta. Tá sé mollta ag roinnt scoláirí gur cuireadh iad níos deireanaí le ginealach na gConnacht. Is téann iad áfach na naisc idir Uí Mhaine agus clanna na gConnacht.
Na Connachta sa Rúraíocht
Feictear na Connachta go suntasach i scéalta na Rúraíochta, faoi cheannas a rí, Ailill mac Máta, agus a mbanríona Maedhbh (ba mhaith an airí sheachanta í) ag Ráth Cruachan, ina naimhde na nUlad faoi cheannas Chonchúir mhic Neasa ag Eamhain Mhacha. Is iad na cogaidh eatarthu, go háirithe Táin Bó Cuailne, an suíomh de mhórchuid desna scéalta. Go traidisiúnta, tá na ságaí seo suite thart ar aimsir Chríost, rud a dhéanann, de réir dealraimh, iomrall aimsire. Deirtear de ghnáth go raibh na Connachta ainmnithe as Conn Céadchathach, a mhair sa 2a haois AD dar le Leabhar Gabhála na hÉireann. Chun gabháil timpeall ar an deacracht seo, bhain téacsanna níos deireanaí úsáid as ainmneacha níos sine sin cheantar, mar a bhí, Cóiced Ól nÉchmacht, ainmnithe as dream ársa an cheantair, agus Cúige Gheanainn (Cóiced Genaind), ainmnithe as Genann, rí seanscéalach na bhFear Bolg.
Áth an Chorráin
Is baile suite i gContae Loch Garman é Áth an Chorráin.
Luachair bhláfar
Planda ilbhliantúil atá dúchasach don Eoraip agus an Áise mheasartha. Fásann sí taobh le huisce nó in uisce. Na gais, suas le 1.5 m ar fhad, ríosómach. Na duilleoga féarchruthach, triantánach i dtrasghearradh. Na bláthanna 2.5-3 cm ar trastomhas, bándearg, le 3 pheiteal in umbal foirceanta.
Béal Leice
Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm Béal Leice air:
Clórafluaracarbóin
deas|250px|thumb|Clórafluaracarbóin Is é atá i gceist le clórafluaracarbón ná comhdhúil shaorga cheimiceach (CFC) a úsáidtear mar ábhair cuisnithe i gcuisneoirí is córais aerchóirithe, ábhair tuaslagtha is tiomána in aerosóil, agus i ndéanamh cúrphlaisteach cosúil le polaisteiréin. Nuair a sceitear CFCanna san atmaisféar, snámhann siad suas gan aon athrú tríd an trópaisféar agus tiubhaíonn sa strataisféar. Ansin imoibríonn solas na Gréine orthu, rud a scoilteann clóirín amach uathu, ach ar uainíocht imoibríonn an clóirín seo ar an ózón, á mhilleadh is á ídiú. De bhrí gur sceitheadh an-chuid CFCanna san atmaisféar, agus go sceitear fós, tá laghdú suntasach tar éis tarlú don chiseal ózóin a chosnaíonn dromchla an Domhain ar an radaíocht ultraivialait (UV) a thagann ón nGrian. Measann eolaithe de chuid na Náisiún Aontaithe go dtarlóidh méadú 3% ar ailsí craicinn nach meileanóma iad i ndaoine geala in aghaidh gach 1% de laghdú san ózon. Tarlóidh méadú suntasach ar mheileanóma marfach, catarachtaí súl, agus dochar don chóras imdhíonach. Meastar freisin go méadóidh an solas ultraivialait breise truailliú an aeir ag dromchla an Domhain, agus go gcuirfidh sé isteach ar phlandaí, ainmhithe is orgánaigh aoncheallacha uisciúla. Tá an-chuid rialtas ag iarraidh stop a chur le déanamh na n-ábhar seo, ach níl sé cinnte fós go mbeidh tíortha móra an 3ú Domhan in ann an rud céanna a dhéanamh. Muna ndéanfar, is baol go leanfaidh ídiú an ózóin.
FK Riteriai
Is club peile é Riterių futbolo klubas as Vilnius. Bunaíodh an club sa bhliain 2005, agus imríonn sé sa A lyga.
Athbheochan na Gaeilge
mion|Mícheál Ó Choileán ag crith láimhe le Bardasach James Nowlan ag cluiche C.L.G.|alt=|320x320pxÚsáidtear an téarma ‘Athbheochan na Gaeilge’ is minice, le tagairt a thabhairt don tréimhse ag deireadh na 1800í, nuair a bhí athshaothrú spéise sa teanga, sa litríocht, sa stair, sa chultúr, san spórt agus san bhéaloideas. Bhí sí seo spreagtha mar thoradh ar náisiúnachas Éire, a thosaigh ag fás go luath sa 19ú haois. Faoi lár na 1800í, bhí cultúr na hÉireann ag dul i leig, le beagnach trí chéad, mar chúis air riail ceannasach Shasana orainn.
Lása
Is é Lása príomhchathair na Tibéide i nDaon-Phoblacht na Síne. Tá thart ar 255,000 duine ina gcónaí ann.
Tá an chathair suite i nGleann Lása, ag bun Shliabh Gephel.
Athbheochan na Gaeilge
Casadh an chéid
Dóibh siúd a d’fhán in Éirinn, aithníodh an Ghaeilge mar bhac ar dhul chun cinn sóisialta. Ní bhfuair sé aon aitheantas oifigiúil nó cosaint ón Rialtas, agus muna raibh gearleanúint ar bith ar an teanga, ní bheadh aon comhbhrón ann. Ba leis na tuathánaigh an Ghaeilge i súile ghnáthmhuintir na hÉireann agus an Béarla mar theanga an aicme rialaithe. Mar sin, le fonn níos airde i bhfoghlaim an Béarla, agus cosc ar an nGaeilge sna scoileanna, bhí an teanga ag dul i leig. clé|mion|150x150px|Brat Sasana |alt= Ag an am, bhí an Ghaeilge á labhairt, don chuid is mó, i bpobail thuaithe Iarthar na hÉireann, an áit is faide ó thionchar na Sasannaigh. Ach thosaigh scoláirí an Cumann Oisíneach, á Athbheochan. Is as seo inar chruthaíodh an Cumann Buan-Choimeádta na Gaeilge a bhunaíodh i 1877. Go déanach sa 19ú haois, bhí fíor-iarracht an Ghaeilge a chosc ón mbáis. Conradh na Gaeilge a bhí i gceannas air.
Lása
Tá a lán inimircigh ón tSín ina gcónaí i Lása, agus tá na Tibéadaigh dhúchasacha ina mionlach anois. Deirtear go bhfuil "cathair Shíneach déanta de Lása".
Athbheochan na Gaeilge
Casadh an chéid
Faoin am sin, mar is eol dúinn, níor ceadaíodh Gaeilge a labhairt nó fiú í a mhúineadh sna scoileanna. Laghdaigh an dúil a bhí ag an Athbheochan de réir mar a d’éirigh imeachtaí níos polaitiúla agus foréigneach i ndiaidh 1910 agus níos measa fós, nuair a bhain Éire neamhspleáchas amach. Lean an ghluaiseacht sna Stáit Aontaithe go dtí na 1930idí, ach le himeacht ama, tháinig stop leis ann chomh maith.
Lása
Stair
Shroich sluaíocht Briotanach, faoi cheannas Francis Younghusband, Lása na Tibéide, ar 3 Lúnasa 1904. Ba choimirceas de chuid na Breataine é nuair a shínigh Conradh Lása ar an 7 Meán Fómhair 1904.
Athbheochan na Gaeilge
Éire Óg
mion|259x259px|leabhar dánta foilsithe i 'The Nation'|alt= Sa bhliain 1842, bhunaigh an eagraíocht tírghrá, ar a dtugtar 'Young Ireland', ‘The Nation’. Páipéar ab ea é a d’fhoilsigh saothar le ‘Thomas Osbourne Davis, máistir próis agus véarsa, agus filí eile ar nós Thomas D’Arcy McGee​, Richard D’Alton Williams, agus Speranza (ainm bréige le Lady Wilde, máithir le Oscar Wilde) agus bród i ngnóthachtúlacha liteartha na hÉireann.
Síceolaíocht chomparáideach
Staidéar ar na difríochtaí idir speicis ainmhithe, daoine ina measc, maidir le hiompar is cumais shíceolaíocha. Go traidisiúnta, dhéantaí iarracht grúpaí veirteabrach a rangú de réir intleachta, agus an gaol idir intleacht is méid na hinchinne is airíonna eile a mheasúnú. Ach glactar leis anois nach féidir na speicis éagsúla a chur in ord ar scála amháin intleachta, go mbraitheann cumais speicis ar leith cuid mhaith ar oiriúnuithe sainiúla do chúinsí comhshaoil ar leith.
Lása
Stair
thumb|250px|[[Gleann Lása]]
Athbheochan na Gaeilge
Éire Óg
‘The Dublin University Magazine’ 1838-80, foilseacháin liteartha tábhachtach eile, a chuimsigh obair le James Clarence Magan go minic a d’aistrigh dánta Gaeilge go Béarla agus a scríobh an chéad véarsa i stíl na Gaeilge. Ba é Jeremiah John Callanan an chéad duine a bhain úsáid as an nGaeilge ag staonadh i véarsa Béarla, agus scríobh Sir Samuel Ferguson, filíocht eipiciúil ar gaisce stair na hÉireann. Rinne Thomas Moore, Charles Maturin agus Maria Edgeworth téamaí Éireannacha a ionchorpú, ó shaothair Ghaelacha níos luaithe ina gcuid scríbhinní. Ní raibh an Athbheochan Gaelach ina ghluaiseacht fhorleathan bhríomhar toisc gur chuir náisiúnachas polaitiúila agus an gá le hathchoiriú talún isteach ar an náisiúnachas cultúrtha. clé|mion|207x207px|James Clarence Mangan|alt= Mar sin féin, leag an t-Athbheochan an bhunchéim scolártha agus náisúintacht don Athbheochan Liteartha. Tháinig borradh mór na tallaine ar Litríocht na Gaeilge ag deireadh an 19ú haois agus tús an 20ú haois. Tháinig Athbheochan na Gaeilge chun cinn tar éis titim Charles Stewart Parnell, toisc a chúinse le Katharine O’Shea. Leis an scoilt idir an páirtí ‘Home Rule’ agus an dul chun cinn polaitiúil, thosaigh náisiúnaithe Éirinn ag lorg bealaí eile lena bhféiniúlacht a chur in iúl. Gan dabht, bhí na comhlachtaí cultúir nua seo, an-tarraingteach do dhaoine ar nós, Pádraig Mac Piarais, a mheas go mbeadh air Éire ‘airm’ a thógáil ar dheireadh nó í féin a athainmniú mar Iarthar na Breataine.
Bhí trí fhórsa tiomána ag an Athbheochan. Cumann lúthchleas Gael, a bhunaíodh i 1884 le spóirt na hÉireann a chaomhnú agus a chur chun cinn. Ba iar-fhiannaigh ceathrar ar a laghad dá choiste, déanta suas de seacht fir. Chuir siad a seasamh polaitiúil in iúl go soiléir trí chosc a chur ar ‘chluichí eachtracha’. Bhí scathán liteartha ag an Athbheochan freisin a spreag béaloideas Ceilteach, a threoraigh Yeats agus scríbhneoirí eile le hAmharclann na Mainistreacha a bhunú i 1904. Ar Luan na Cásca 1916, ba é aisteoir de chuid na Mainistreacha darb ainm Seán Ó Conghaile an chéad reibiliúnach a mharaíodh. Níos tábhachtaí fós, ná Conradh na Gaeilge a chruthaíodh i 1893, ag díograiseoirí Gaeilge ar eagla na heagla go raibh a dteanga dhúchais ar tí titim amach.
Conradh na Gaeilge
mion|150x150px|Conradh na Gaeilge i mBÁC|alt= I mí na Samhna 1892, thug Dubhghlas de hÍde léacht don ‘National Literary Society’, dar teideal. "The Necessity for De-Anglicising Ireland." ​ Dúírt sé go raibh na hÉireannaigh nach mór agus nárbh fhéidir é seo a aisiompú, ach an teanga a fhollúnú. Lean Eoin Mac Néill leis, tríd alt, “A Plea and a Plan for the Extension of the Movement to Preserve and Spread the Gaelic language in Ireland", san ‘Gaelic Journal’ agus chuir sé tús le heagraíocht a bhunú in éineacht le Eoghan Ó Gramhnaigh agus Seosamh Laoide le é seo a chur i gcrích.
Bunaíodh Conradh na Gaeilge sa bhliain 1893. Ba iad baill an chumainn, Dubhghlas de hÍde, an chéad Uachtarán, Charles Percy Bushe, James M. Cogan, Rev William Hayden S.J, Martin Kelly, Eoin MacNéill, Patrick O’ Brien, T.O. Russell agus Patrick J. Hogan. Ag an chéad chruinniú i mBÁC, an 13ú Iúil 1893, cuireadh aidhmeanna an tsochaí chun cinn mar
Dhírigh a fhócas ar an bhfoirm dhúchais teanga agus ar an litríocht nua-aimseartha, é ón gCumann Buan-Choimeádta na Gaeilge, Cumann Celtic agus ón nGaelic Union. clé|mion|214x214px|Dubhghlas de hÍde|alt= Mac le Chléireach Eaglais na hÉireann ab ea Dubhghlas de hÍde, (1860-1949). Ba as Sligeach é. Scoláire Gaelach agus scríbhneoir mór le rá ab ea é. Ba Uachtarán na hÉirinn é don tréimhse 1938-1945. Chreid sé go láidir gur chóir go mbeadh an Conradh go hiomlán saor ó pholaitíocht agus go mbeadh sí oscailte do dhaoine as gach tuairim pholaitiúil agus reiligiúnach. Theastaigh uathu, marthanacht agus Athbheochan na Gaeilge a fheiceáil. Bhí a shaol dírithe go príomhúil ar staideár agus foilsiú litríocht agus béaloideas traidisiúnta na hÉireann. mion|270x270px|Eoin Mac Néill|alt= Bhí Eoin Mac Néill an chéad eagarthóir ar pháipéar nuachtán le Conradh na Gaeilge, ‘An Claidheamh Soluis’. Ba as Gleann Arma i gCo Aontroma é agus ba Ollamh mór le rá é maidir leis an staidéar, Ársa na hÉireann agus na Meánaoiseanna.