cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
An tSeicslóvaic
An Dara Phoblacht (1938-39)
Bhí an Dara Poblacht Seiceach mar thoradh ar chomhaontú München. Chuir Rialtas na Gearmáine in iúl go soiléir do thaidhleoirí eachtracha gur stát satailíte sa Ghearmáin an tSeicslóvaic anois agus rinne rialtas na Seicslóvaice iarracht curaí a dhéanamh leis na Gearmánaigh trí thoirmeasc a chur ar an bPáirtí Cumannach agus múinteoirí Giúdach a chur ar fionraí agus smacht a fháil ar bhainc Giúdach, iad a chur faoi an stáit. Ní oibreodh sé seo don tSeicslóvaic, mar gheall ar éirí amach na Slóvaice le tacaíocht na Gearmáine, tháinig neamhspleáchas Phoblacht na Slóvaice agus ionradh ar thailte na Seice ag an nGearmáin, á gcomhtháthú i bPuipéad na Gearmáine agus ag cosaint Boihéime agus Moravia. Rinneadh Uachtarán Dara Poblacht na Seicslóvaice ina uachtarán ar Bohemia agus Moravia.
An Tríú Phoblacht (1945-48)
Tháinig Tríú Poblacht na Seicslóvaice chun cinn ag deireadh an Dara Cogadh Domhanda, le beartais ó Chomhghuaillithe an Iarthair a bhuaigh. Tháinig an tSeicslóvaic laistigh de Sféar Tionchair na Sóivéide. An oiread agus 1948, rinneadh an Phoblacht Chumannach, a bhí ar deoraíocht i Moscó, a fhoroinnt i coup d'etat. Ceathrú poblacht na Seicslóvaice, stát satailíte cumannach san Aontas Sóivéadach anois
Poblacht Chónaidhme na Seice agus na Slóvaice (1990-92)
Tar éis Réabhlóid na Velvet, athainmníodh an tSeicslóvaic go Poblacht Chónaidhme na Seice agus na Slóvaice ó 1990 go deireadh 1992 nuair a scoilt an Colscaradh Velvet an tSeicsia agus an tSlóvaic.
Cocas
deas|250px|thumb|Cocas Tugtar cocas ar aon bhaictéar sféarúil. Bíonn toirteanna éagsúla i gceist, agus faightear iad i slabhraí, crobhaingí nó grúpaí eile. Is cocais iad stafalacocas is streipteacocas.
15 Feabhra
Is é an 15 Feabhra an 45ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra. Tá 319 lá fágtha sa bhliain nó 320 lá i mbliain bhisigh.
Banríon Elizabeth An Ríonmháthair
Banríon na Breataine ab ea ea Elizabeth Angela Marguerite Bowes-Lyon, (a rugadh ar 4 Lúnasa 1900 agus a fuair bás ar an 30 Márta 2002).
Lus an ghaill
Is planda é lus an ghaill.
Fás criostal
Foirmiú criostal nuair a fhuaraítear tuaslagán sáithithe d'ábhar cuí, nó a bhaintear tuaslagóir éigin chun siúil trí ghalú. Tosaíonn an fás ar shíolchriostail bhídeacha a thugtar isteach ann chuige sin. Braitheann cruth na gcriostal a dhéantar go deireanach ar struchtúr bunúsach criostalta an ábhair thuaslagtha.
Petro Poroshenko
Is é Petro Oleksiyovych Poroshenko (Úcráinis: Петро Олексійович Порошенко) uachtarán na hÚcráine faoi láthair, a rugadh ar 26 Meán Fómhair 1965.
Antraipeolaíocht
mionsamhail|200px
Is éard atá san antraipeolaíocht staidéar a dhéanamh ar dhaoine, ar a mbunús, ar a gcuid foras, ar a dtréithe fisiciúla, ar a nósanna reiligiúnda agus sóisialta agus mar sin de. Is fada nós ag antraipeolaithe ón Iarthar taighde a dhéanamh ar phobail iargúlta san Afraic, san Astráil, san Aigéan Ciúin agus in áiteanna nach iad, ach tuigtear anois gur féidir a leithéid de staidéar a dhéanamh ar an gcine daonna in áit ar bith. Ón nGréigis a thagann an bunfhocal anthropos, focal a chiallaíonn fear.
Macall
Tá dhá phlanda leis an ainm seo ann, iad araon dúchasach do réigiúin mheasartha. Is planda díreach ilbhliantúil a fhásann timpeall 60 cm ar airde an macall coille, a dtugtar luibh Bennett air freisin. Bíonn na duilleoga roinnte i nduilleoigíní beaga éagothroma le duilleoigín mór foirceanta maothánach, na bláthanna cúigpheitealach ingearach buí le peitil spréite, gob crúcach ar na torthaí a dhéanann ceann cosúil le leadán. Tá an macall uisce cosúil leis seo, ach a bhláthanna babhla-chruthach cromtha, le peitil scothbhándearga.
Sony PlayStation
mion|clé|285x285px|An tríú bord eallóige agus urlámhaí a chuir Sony ar siúl le cluichí ríomhaire a himirt - PS3
Stair Sony agus an PlayStation
Is é 'Sony' an comhlacht a chur tús leis bPlayStation a chur ar fáil don domhain. Is comhlacht ón tSeapáin í Sony a chur a lán cluichí ríomhaireachta agus bord eallóige ar fáil do dhaoine ar fud an domhain. Chruthaigh Sony rudaí eile cosúil leis ceithre bhord eallóige do raidió (an PlayStation 1, 2, 3 agus 4), chruthaigh siad seirbhísí ar líne agus ar an idirlíon, chruthaigh siad réimse urlámhaí le húsáid do na bord eallóige do raidió, chruthaigh siad dhá chlár idirláimhe (a raibh iniompartha. Glaofar PlayStation Portable (PSP) nó PlayStation Iniompartha ar.) agus chruthaigh siad réimse gutháin freisin. Tháinig siad amach leis anPlayStation sa tSeapáin i mí na Nollaig, 1994 ar chostais 39,800 Yen (€333.85 sa lá atá inniu). Chuirfeadh ar fáil don Eoraip agus do Mheiriceá sa bhliain 1995.
Iapetus
Is é Iapetus uimhir 23 de réadanna an Ghrianchórais in ord a méid. Is é an tríú satailít is mó de Shatarn é.
Sony PlayStation
Stair Sony
Tá an comhlacht ag fás agus ag forbairt le breis is 26 bhliain anuas agus bíonn Sony i gcónaí ag iarraidh forbairt a dhéanamh ar a gcuid táirgí. Tá siad ag cur PS5 nua ar an margadh timpeall ar an Samhradh 2020.
An Chéad PlayStation (PS1)
Chuirfeadh an chéad PlayStation ar fáil sa tSeapáin ar dtús agus san Eoraip agus Meiriceá níos déanaí. Is táirge é a dhíol breis is 100 milliún gníomhaire sa chéad deich mbliana a raibh sé ar an margadh. B'é PlayStation an chéad chomhlacht a dhíol breis is 100 milliún gníomhaire agus ba rud stairiúil í sin toisc nár tharla sin ríomh cheana féin. Bhí dearadh tanaí ag an mbord eallóige seo agus bhí daoine ábalta dlúthdhiosca a chur inti chun cluichí ríomhaire a himirt ar.
An Dara PlayStation (PS2)
Tháinig an dara PlayStation amach sa bhliain 2000 (sé bliana tar éis an PS1). Dhíol siad 100 milliún cóip laistigh de cúig bliana agus naoi mí agus dhíol Sony breis is 155 milliún PlayStation 2 timpeall an domhain. B'é an PS2 an bord eallóige is fearr ar domhain ó thaobh de dhíolacháin toisc gur dhíol siad an iomarca aonad don táirge. Ó 2000 - 2013, bhí níos mó ná 4,000 cluiche ar fáil le himirt ar an PS2. Is féidir cluichí ríomhaire a imirt ar an PS2 agus is féidir breathnú a dhéanamh ar scannáin ar an PS2. Tháinig cárta cuimhne amach leis an PS2 agus bhí tú ábalta na himeachtaí go léír a shábháil ar an gcárta cuimhne.
Bhí costas 39,800 Yen (€333.85 sa lá inniu) air nuair a tháinig sé amach. Idir an bhliain 2000 go 2006 d'athraigh praghsanna ar an PS2 agus chur PlayStation roinnt gnéithe éagsúla ar fáil don phobal. Chuir siad cluichí ríomhaireachta agus roinnt urlámhaí ildaite ar fáil don phobal ionas go mbeidh rogha níos leithne ag daoine chun rogha éagsúla a cheannach. Chuir siad cluichí ar nós 'Rachet & Clank (2002)' agus 'Jack & Daxter: The Precursor Legacy (2001)' ar fáil do phobail an PlayStation agus bhí clú agus cáil ar na cluichí sin ag an am. mion|Taispeántas PS3 agus Úrlámhaí Úr nua i dTokyo
An Tríú PlayStation (PS3)
Tháinig an tríú PlayStation amach sa bhliain 2006. Dhíol Sony níos mó ná milliúin aonad i dtrí sheachtain nuair a tháinig siad amach leis an PS3. Bhí an PS3 i bhfad níos teicniúla ná an PS2 agus bhí líonra PlayStation ar fáil ar an PS3 ina raibh daoine ábalta dul i dteagmháil lena chéile agus cluichí a imirt lena chéile fad is a bhí idirlíon acu agus más rud é go raibh próifíl líonra acu. Bhí costas 49,980 Yen (€421.21 sa lá inniu) nuair a chuirfeadh ar fáil don domhan í. Bhí tú ábalta an PSP (PlayStation Iniompartha) agus an PS Vita a nasc lena chéile agus na cluichí PS3 a imirt ar na boird eallóige a bhí níos lú ná na cluichí a imirt ar teilifís ollmhór. Bhí ard - chaighdeán grafaicí ar an PS3 agus bhí na grafaicí i bhfad níos fearr ná na grafaicí ar an PS1 agus PS2 toisc forbairt na teicneolaíochta.
mion|PS4 agus Urlamhaí
An Ceathrú PlayStation (PS4)
Is í an PlayStation 4 an PlayStation is nua-aimseartha atá Sony tar éis cruthú. Chruthaigh siad an PS4 sa bhliain 2013 ach thosaigh siad á gcruthú an PS4 sa bhliain 2008. Is féidir guthán póca agus táibléad nua - theicneolaíochta a húsáid chomh maith chun an PS4 a himirt. Is féidir dul i dteagmháil leis na meáin shóisialta chomh maith chun do thaithí leis na cluichí a roinnt ar na meáin agus ar an Líonra ar an PlayStation. Bhí an - suim ag Sony seans a thabhairt do dhaoine chun a gcluichí ríomhaireachta a imirt in aon áit gur mhian leo agus bhain siad bua as na hacmhainní agus an teicneolaíocht a raibh ar fáil dóibh mar gur éirigh leo sin a dhéanamh. B'í an PS4 an PlayStation leis na grafaicí is fearr as na PlayStation go léir atá Sony tar éis cruthú. Tá grafaicí 4K ag an PlayStation 4.
PlayStation Tanaí (PS4 'Slim')
Chuir Sony an PlayStation Tanaí ar an margadh. Bhrandáil siad í faoin PS4. Chuir siad amach ar an margadh í ar an 7ú Meán Fómhair, 2016. Chuirfeadh an PS4 Tanaí chun cinn toisc go bhfuil sí 40% níos lú ná an PS4 a sheol siad amach ar an margadh i 2013. Chuir Sony dath liath in ionad dubh ar agus bhain siad agus chuir siad leis an táirge í fhéin. Bhain siad port don fhuaim agus d'athraigh siad an t-Urlámhaí a raibh ann ionas go mbeidh daoine ábalta an solas a fheiceáil ó bharr an t-urlámhaí chun a rá má raibh gá le luchtú ar chur ar an Urlámhaí. Bhí costas céanna ar an PS4 Tanaí leis agus PS4 a tháinig amach trí bhliain roimhe.
PlayStation Proifisiúnta (PS4 'Pro')
Chur Sony an PlayStation 4 Pro amach ar an margadh ag an am céanna leis an PS4 Tanaí. Chuirfeadh amach í ar an 7ú Meán Fómhair, 2016. Tá níos mó chumhacht ag an PS4 Pró ná atá ag an PS4 Tanaí agus tá níos mó crua - earraí ríomhaireachta ag an PS4 Pro freisin. Chruthaigh Sony an PS4 Pro ionas go mbeidh daoine ábalta cluichí ríomhaireachta áirithe a imirt ar grafaicí níos airde ná mar a bheidh le haon bhord eallóige roimhe. Is féidir na cluichí céanna a himirt agus an PS4 agus PS4 Pro, ach beidh ná grafaicí níos fearr do chluichí áirithe ar an PS4 Pro ná mar a bheadh ar an PS4. B'í an PS4 Pro an bord eallóige is fearr ó thaobh na grafaicí de thoisc gur féidir na cluichí a imirt ar chaighdeán níos airde ná aon PlayStation eile. mion|Lógó PS5
An Cúigiú PlayStation (PS5)
Beidh an PlayStation nua ag teacht amach sa samhradh 2020. Ach níl dáta cinnte ag Sony go fóill. Beidh daoine ábalta cluichí ón PS4 a imirt ar an PS5. Níl praghas cinnte fóis ach deir Sony go mbeidh praghas réasúnta ar.
Beidh na grafaicí ar ard - leibhéal cosúil leis na PlayStation uilig agus beidh na grafaicí ar 4k chomh maith. Dúirt Sony go mbeidh grafaicí níos fearr ar chluichí a thógann 100GB den aonad stóráilte, mar go bhfuil an teicneolaíocht ann sa PS5 agus toisc go bhfuil grafaicí 4k ann sa PS5. Dúirt siad go mbeidh grafaic ar chluichí cosúil le 'Marvel's Spider-Man' níos fearr toisc go bhfuil na grafaicí agus an teicneolaíocht níos fearr. Beidh daoine ábalta páirteanna difriúla a híoslódáil ar an PS5, in ionad an chluiche iomlán a huaslódáil agus a chur ar an stóráil, beidh siad ábalta páirteanna éagsúla a huaslódáil ar an PS5. Ciallaíonn sin go mbeidh daoine ábalta an feachtas nó an pháirt ilimeartha amháin a huaslódáil mura raibh siad ag iarraidh páirt áirithe a himirt.
Tá Sony ag déanamh iarracht fuinneamh a shábháil leis an PS5 nua. Beidh tú ábalta cnapa a bhrú agus beidh tú á shábháil fuinneamh agus ní bheidh an méid céanna leictreachas á n-úsáid ag an PS5.
PlayStation Portable (PSP) - PlayStation Iniompartha
Chuir Sony PlayStation Iniompartha ar an margadh sa bhliain 2004 le praghas 20,900 Yen uirthi (€177.12 sa lá inniu). Tháinig an PSP ar an margadh tar éis an PS2 ach roimh an PS3. Is féidir an PSP a thóg leat timpeall na háite agus is féidir cluichí a imirt uirthi. Is féidir leis an PSP a chur i do phóca agus é a choimeád ansin nuair atá tú á shiúl ó áit go háit. Is féídir cluiche a imirt uirthi, is féidir féachaint ar scannáin agus éist le ceol ar an PSP. Is féidir dul ar an idirlíon uirthi chomh maith. Nuair a tháinig an PSP amach, tháinig réabhlóid ar an mbealach a d'imir daoine cluichí ríomhaireachta. B'í an PSP an chéad chóras idirláimhe a raibh ábalta dul in iomaíocht leis aon rud a chur Nintendo amach roimhe faoin gcóras cluichí idirláimhe.
PSP Thanaí
Bhí réimse éagsúla agus módúil difriúla ann don PSP a chur Sony amach. Chuir siad 'PSP Slim' (PSP Thanaí) amach agus bhí tú ábalta lucht a chur uirthi toisc go ndearna siad stáisiúin iniompartha a chur amach ionas go mbeidh tú ábalta lucht a chur ar an PSP má bhí tú amach agus mura raibh tú ábalta lucht a chur uirthi toisc nach raibh tú sa bhaile. Chuir siad an PSP Tanaí ar an margadh sa bhliain 2007. Tá an PSP Tanaí níos lú agus níos éadroime ná an bhunchóip PSP ach bhí ceallra céanna ag an PSP Tanaí cé go raibh sí níos éadroime agus níos lú. Bhí tú ábalta an PSP Tanaí a cheangal leis an teilifís agus athfhéachaint a dhéanamh ar shean chluichí nó ar scannáin chomh maith
Alfred Sisley
thumb|Alfred Sisley|cléPéintéir is eitseálaí impriseanaíoch a rugadh i bPáras ab ea Alfred Sisley (30 Deireadh Fómhair 1839 – 29 Eanáir 1899). Bhí Sisley ina dhuine ba mhó a raibh tionchar aige ar ealaín nua-aimseartha sa dara leath den 19ú céad.
Saothar
Bhain sé leis na hImpriseanaithe agus ghlac páirt ina dtaispeántais. Ghlac Sisley leis na prionsabail ghinearálta a bhain leis an Impriseanachas. Ach ag an am céanna d’fhorbair sé a stíl phearsanta féin.
Níor phéinteáil Sisley ach radhairc tíre, abhantracha an Seine, an Loire is na Tamaise go háirithe.
I measc a shaothar cáiliúil, tá ''Rest along the Stream. Edge of the Wood'', 1878, i Musée d'Orsay inniu.
Camilla, Bean Chéile an Rí
Ball de theaghlach ríoga na Breataine is ea Camilla, Bean Chéile Rí na Ríochta Aontaithe, (a rugadh Camilla Rosemary Shand ar 17 Iúil 1947). Tá sí pósta leis an Rí Séarlas III.
Thug sí cuairt ar Éirinn sa bhliain 2018.
John Loudon McAdam
Tógálaí bóthar a rugadh in Inbhir Àir na hAlban ab ea John Loudon McAdam (21 Meán Fómhair 1756 – 26 Samhain 1836). D'fhorbair sé dromchlaí macadaim i gcomhair bóithre, agus d'ardaigh an dúshraith fúthu chun an draenáil a fheabhsú. Rinneadh suirbhéir d'Iontaobhas Paidhce Bhriostó de i 1816, agus níos déanaí suirbhéir ginearálta na mbóithre ceannchathartha i Sasana.
mion|clé|John Loudon McAdam, 1830
17 Deireadh Fómhair
Is é an 17 Deireadh Fómhair an 290ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 291ú lá i mbliain bhisigh. Tá 75 lá fágtha sa bhliain.
Blide mhara
Is planda í an bhlide mhara (Suaeda maritima). Fásann sí in ithir ghoirt feadh chóstaí na farraige san Eoraip.
Leonid Kravchuk
Polaiteoir Úcránach ab ea Leonid Makarovych Kravchuk (Úcráinis: Леонід Макарович Кравчук, 10 Eanáir 1934 - 10 Bealtaine 2022). Rugadh é i Velyky Zhytyn i gCúige Volyn. Eisean an chéad uachtarán ar an Úcráin mar thír neamhspleách (1992–1994). Sa bhliain 1991, shínigh sé Prótacal Liospóin lena bhfuair an Úcráin réidh leis na hairm núicléacha a bhí i limistéir na tíre ón Aontas Sóivéadach.
Chuaigh Kravchuk faoi mháinliacht croí i mí an Mheithimh 2021. Cailleadh é ar 10 Bealtaine 2022 tar éis “tinneas fada”, mar a luaigh a theaghlach.
Oideachas trí mheán na Breatnaise
mion Is éard atá in Oideachas trí mheán na Breatnaise ná an Bhreatnais (ar a dtugtar freisin an Chomraig ) a úsáid mar phríomh-mhodh teagaisc.
Tá an dátheangachas tábhachtach ar feadh saoil na bpáistí sa Bhreatain Bheag. Bíonn roghanna agus deiseanna an pháiste ag brath ar chumas teanga an duine, cé acu an bhfuil sé/sí aonteangach, dátheangach nó ilteangach.
Rinne ábhar riachtanach den Bhreatnais ón bhliain 1990 ar aghaidh do gach dalta scoile sa Bhreatain Bheag ag Eochairchéim 1,2, agus a 3 (.i. go dtí aois 14). Sa bhliain 1999, bhí Eochair chéim 4 éigeantach freisin.
Sa lá atá inniu ann, bíonn ar gach dalta sna gnáthscoilleanna sa Bhreatain bheag an Bhreatnais a fhoghlaim (mar chéad nó mar dara theanga) ar feadh dhá bhliain déag, ó aois a 5 go dtí a 16.
Ní an soláthar sna scoileanna príomháideacha chomh fairsing céanna: bíonn ranganna sa Bhreatainis i gcuid díobh ach níl a leithéid agus scoileanna príobháideacha trí mheán na Breatnaise (cé go bhfuil ceann amháin i Londain Shasana).
Céad réadanna is mó sa Ghrianchóras
Na réadanna is mó sa Ghrianchóras
Is iad An Ghrian, na pláinéid, na hastaróidigh, na habhacphláinéid, na gealacha agus abhaic oighreata na réadanna is mó sa Ghrianchóras. Is féidir fo-ghasraí a chumadh freisin amhail Réadanna tras-Neiptiúnacha, Centaurí agus plútóidí. Is Réad tras-Neiptiúnach é réad a bhfuil fithis grianda níos mó ná sin de Neiptiún aige agus aithnítear abhacphláinéid amhail Plútón nó Eris mar aon le abhaic oighreata nach bhfuil ina n-abhacphláinéid de bharr nach bhfil siad sféarúil. Faoi láthair is ionann le chéile iad réadanna thar Neiptiún agus réadanna atá sa Chrios Kuiper. Seo liosta de na réadanna is mó sa Ghrianchóras in ord a méid, a bhfuil aithne ag an IAU orthu.
Amergin Glúingel
I Miotaseolaíocht na nGael, bard, draoi agus breitheamh an Chlann Mhíle ab ea Amhairghin Glúingheal (Sean-Ghaeilge Amergin Glúingel). Ceapadh é mar an chéad Ollamh Éireann ag a bheirt dheartháireacha, chomhríthe na hÉireann. Tá líon mór dánta a luaitear leis, mar chuid de mhiotaseolaíocht Chlann Mhíle.
Sanasaíocht
Amhairghin, Sean-Ghaeilge Amar-gin, Amhrán-ginte nó Rugadh le hAmhrán.
Lonnaitheoir
Bhí sé ina bhall den arm a chloígh na Tuatha Dé Danann agus a thóg Éire, mar cúiteamh as dúnmharú a sheanuncail Íth, a maraíodh de ghníomh fill ag trí ríthe na dTuath Dé, Mac Coill, Mac Ceacht agus Mac Gréine. Tháinig siad i dtír ag Inbhear Scéine, ainmhithe as bean chéile Amhairghin a fuair bás ar muir. Thug triúr banríona na dTuath Dé Danann, (Banbha, Ériu agus Fódhla), duine ar dhuine, cead d'Amergin agus a mhuintir lonnú in Éirinn. D'iarr gach deirfiúr air an tír a ainmniú astu, rud a rinne sé. Is í Ériu bunús ainm na tíre, Éire; agus faightear Banbha agus Fódhla mar ainmneacha fileata d'Éirinn, maraon le "Albion" le haghaidh "An Bhreatain".
B'éigean don Chlann Mhíle an t-oileán a chloígh, i gcogadh in éadan an triúir ríthe, a ndraoithe agus a ngaiscí. Bhí Amhairghin ina bhreitheamh neamhchlaonta i rith an chatha, agus chum sé rialacha an chomhraic. Thoiligh an Chlann Mhíle dul siar ón trá ar fad naoi dtonn san fharraige - teorainn draíochta ab ea sin. Nuair a tugadh comhartha, sheol siad i dtreo na trá, ach mhúscail draoithe na dTuath Dé stoirm draíochta chun cosc a chur orthu an tír a shroichint. Chan Amhairghin ámh achainí d'anam na hÉireann, atá clú uirthi fós mar Amhrán Amhairghin (féach thíos), agus bhí sé in ann an stoirm a cheansú agus thóg sé long amháin slán i dtír. Maraíodh a lán ar an dá thaobh le linn níos mó ná sin chatha amháin, ach thug an Clann Mhíle an lá leo. Maraíodh an triúr ríthe i gcomhrac aonair leis na triúir mac Mhíle a mhair, Éber Finn, Érimón agus Amhairghin.
Roinn Amhairghin an tír idir a bheirt dheartháireacha, Éber sa deisceart agus Érimón sa tuaisceart. Laistigh den bhliain, chloígh Érimón Éber, agus d'éirigh ina aon-rí na tíre, agus dhá bhliain dár gcionn, mharaigh sé Amhairghin i gcath eile. De réir nósanna áitiúla i nDroichead Átha, tá a uaigh le fáil ag Cnocán an Mhuilinn.
Amhrán Amhairghin
Tá deich n-aistriúchán agus leagan Béarla le fáil ar celticmythpodshow.com, ina measc le John Carey, R. A. Stewart Macalister agus Enya. Tá an t-aistriúchán Béarla den amhrán le Lady Gregory le feiceáil chomh maith ar Wikipedia via sacred-texts.com.
Sisteasóimiáis
Cúis choiteann galair i dtíortha trópaiceacha, mar thoradh ar inmhíolú le ceann de 3 ghné den phúchán schistosoma is ea an tsisteasóimiáis. Treánn na púcháin an craiceann nuair a fholcann an duine in uisce truaillithe. Agus an púchán taobh istigh den cholainn, scaipeann siad in imshruthú na fola, ag cur tús le galair sna scamhóga, an t-ae, an inchinn, is na duáin. I measc na dtorthaí cliniciúla bíonn niúmóine, cliseadh an ae, taomanna, agus cóma. Beireann na púcháin uibheacha sna duáin agus feartar iad sa bhfual. Gorann siad san uisce, agus fásann na larbhaí taobh istigh de sheilidí. Déantar líon na seilidí a laghdú chun an galar a smachtú.
Amergin Glúingel
Amhrán Amhairghin
Taispeánadh ar an scáileán mór é Amhrán Amhairghin agus dánta eile dá chuid i scannán déanta ag Anú Pictures, le haistriúcháin le Carey, MacAlister, John Moriarty agus Gabriel Rosenstock.
Miotaseolaíocht na Breataine Bige
Tá cosúlachtaí le feiceáil ó thaobh ábhair Amhairghin de i roinnt filíocht na Breataine Bige ón luath-mheánaois, luaithe le file na 6ú haoise Taliesin sa Book of Taliesin.
Cóch
deas|250px|thumb|Cóch Ardú tobann i luas na gaoithe. Le bheith beacht, ní mór go n-éireoidh íosluach an luais 8 m s -1 ar a laghad chun luas 11 m s -1 a bhaint amach taobh istigh de nóiméad amháin, agus go laghdóidh sé go tapa ina dhiaidh sin.
Ellen MacArthur
Iar-luamhaire is taiscéalaí a rugadh ar 9 Iúil 1976 in Whatstandwell Shasana is ea Ellen MacArthur. I 2000 sheol sí ina haonar timpeall an Domhain ar an luamh Kingfisher i 94 lá, curiarracht na mban. I 2005 bhain sí barr de seo le haistear 71 lá ar an luamh B&Q. Idir an dá linn d'éirigh léi curiarracht a dhéanamh i dtrasnú aonair an Atlantaigh i 2002.
Fásra forchéime
mion|Coill Fagedà, sa [[An Chatalóin|Chatalóin, sampla de fhásra forchéime]] Is é atá i gceist le fásra forchéime ainm luibheolaíochta ar an staid dheireanach de phlandaí ar leanúint gan suaitheadh. Nuair is í an aeráid is mó a chinneann an fásra, forchéim aeráide a tharlaíonn. In an-chuid réigiún ar Domhan, crainn a bhíonn ceannasach sa bhforchéim aeráide: foraoisí trópaiceacha báistí sna trópaicí taise, coillearnach duillsilteach i ndomhanleithid mheasartha. Ní ghlactar go hiomlán leis an gcoincheap seo, mar is féidir go dtagann fachtóirí eile san áireamh i gcomhar leis an aeráid, na hithreacha is na hairdí, mar shampla.
Siúcrós
C12H22O11, an siúcra is iomráití dá bhfuil ann, déshiúicríd ina bhfuil móilín glúcóis nasctha le móilín fruchtóis. Díleáitear sa stéig bheag é chun an méid céanna den dá mhonaishiúicríd, glúcós is fruchtós, a ionsú. Is é siúcrós an siúcra i siúcra boird, siúcra reoáin is siúcra mín, agus faightear ó chána siúcra is biatas siúcra é. Tagann timpeall 17% den fhuinneamh i gcothuithe sa Domhan thiar ó shiúcrós. Glactar leis go forleathan go gclaonann ionghabháil farasbarr siúcra ag páiste chuig cáiréis i bhfiacla agus raimhre.
Cath Riade
Troideadh Cath Riade nó Cath Merseburg idir trúpaí na Fraince Thoir faoin Rí Anraí I agus na Maigiaraigh ag suíomh neamhaitheanta i dtuaisceart Thuringia cois na habhainn Unstrut an 15 Márta 933. Cuireadh tús leis an gcath nuair a chinn an Sionad Erfurt stop a chur le hómós bliantúil a thabhairt do na Maigiaraigh sa bhliain 932.
Roimh an gCath
Bhí na Maigiaraigh (Ungáraigh), fánaithe Eoráiseacha a bhí ar dtús i seirbhís faoin Impire Arnulf, i mbun feachtais tar éis a bháis sa bhliain 899 i Ríocht na hIodáile agus an Fhrainc Thoir (Gaeilge:Francia orientalis). Sa bhliain 906 d'ionsaigh siad an Mhoráiv Mhór agus bliain ina dhiaidh sin scrios siad arm Bavárach faoi Margrave Luitpold ag Cath Pressburg.
Sa bhliain 924 rinne arm Maigiarach ionradh ar dhiúcacht Ghearmánach na Sacsaine agus bhain siad an bua amach ar an Rí Anraí I, sa bhlár chatha, ach thug prionsa na nÁrpad - Zoltán is dócha - a gabhadh in aice le Pfalz Werla cead d'Anraí idirbheartaíocht a dhéanamh ar théarmaí. Sa bhliain 926, fógraíodh sos cogaidh naoi mbliana, ina raibh ar na Gearmánaigh cíos bliantúil a íoc. Le linn an tsosa, d'atheagraigh Anraí cóir chosanta a dhiúcacht Shacsanach agus chuir sé Slavaigh na Polainne faoi chois san oirthear. Ag tionól sa bhliain 926, chinntigh Anraí tógáil caisleán nua agus chuir sé i bhfeidhm cineál nua diúité garastúin: eagraíodh na saighdiúir i ngrúpaí de naonúr agrarii míle (feirmeoirí-saighdiúirí), dualgas garda ag duine amháin acu ag aon am ar leith, fad is a bhí na hochtar ag obair sna páirceanna. In aimsir an ionraidh, d'fhéadfadh na naonúr dul ar na caisleáin. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/72/Saxonia_Museum_f%C3%BCr_saechsische_Vaterlandskunde_I_03.jpg/220px-Saxonia_Museum_f%C3%BCr_saechsische_Vaterlandskunde_I_03.jpg|clé|mion| An tArdrí Anraí I agus toscairí na hUngáire, léiriú ón 19ú haois Tar éis dó a chreidiúint go raibh na leasuithe riachtanacha déanta, fuair Anraí tacaíocht na heaglaise chun éirí as cíosanna ómóis a íoc sa bhliain 932. Líomhnaítear gur caitheadh madra marbh anuas os comhair idirbheartaithe na Maigiarach, arbh ionann é agus dearbhú cogaidh.
Cath
Mar ullmhúchán don fheachtas, thoibhigh Anraí meithleacha gléasta ar chapaill ó gach réigiún agus diúcacht threabhach de ríocht na Gearmáine, cé nár scríobh ach an croiniceoir amháín, sé sin an Francach Flodoard de Reims taifead ar láithreacht na Baváire. Chuir an croiniceoir Widukind von Corvey síos ar an mheitheal Túraingeach, cé gur marcaigh iad is dócha, mar inermes, nó neamharmtha (cé nach dócha go raibh siad ach armtha go dona). Cuireadh síos ar a mharcaigh Shasanacha mar ghaiscígh armtha (miles armatus ), ach "ní fhéadfadh sé muinín a chur in a mharcaigh, mar bhí easpa scileanna áirithe acu agus ní raibh a ndóthain acu feistithe mar miles armatus ." ,
Bhí baile anaithnid faoi léigear ag na Maigiaraigh, ach rinne siad iarracht tarraingt siar san oíche mar go raibh Anraí agus a arm ag campáil sa chomharsanacht ag Riade. Chuir Anraí meitheal beag de shaighdiúirí coise ar aghaidh le cúpla marcach mar sciath dá phríomh-arm. D'fhoghlaim an rí cad ba cheart a bheith ag súil leis ó na streachailtí roimhe seo, áit ar thug luas tapaigh marcra éadrom na Maigiarach agus na boghdóirí rath orthu. Chomh luath agus a d'ionsaigh na Maigiaraigh é, thug sé aghaidh orthu i dtosach le comhraiceoirí armúrtha éadroma, agus le hionsaí marcshlua ollmhór ina dhiaidh sin. De réir Widukind von Corvey, theith fórsaí na Maigiarach go fonnmhar ar theacht marcra Anraí agus d'fhógair trúpaí buaiteacha Gearmánacha Anraí ina impire ar an bhlár catha.
Iarmhairt
I saolré Anraí ní raibh de mhisneach ag na Maigiaraigh ruathar eile a dhéanamh ar an Fhrainc Thoir. Sa bhliain 954 rinne siad ionradh arís ar an nGearmáin le linn éirí amach a thionscain Diúc Liudolf na Suáibe agus ar deireadh bhuail mac Anraí agus comharba an Rí Otto I iad ag Cath Lechfeld.
9 Márta
Is é an 9 Márta an 68ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 69ú lá i mbliain bhisigh. Tá 297 lá fágtha sa bhliain.
Fealsúnacht
mion|Plato, Kant, Nietzsche, Buddha, Confucius, Averroes Is éard atá san fhealsúnacht ná iarracht ar dhul amach ar an saol agus brí a bhaint as trí réasúnaíocht agus trí dhíospóireacht. Ní hionann an tuiscint atá ag fealsúna ar an saol i ngach aois, ach is gnách leis na scoileanna fealsúnacha is déanaí feidhm a bhaint as a ndúirt na scoileanna a tháinig rompu, fiú más le fonn sáraíochta é.
Tagann an focal Gaelach ó fhocal Sean-Ghréigise, "φιλοσοφια" ("philosophia"), a chiallaíonn "grá an eolais", agus ba iad na Gréagaigh (Sócraitéas agus Eipiciúras, mar shampla) a bhunaigh traidisiún na fealsúnachta in Iarthar Eorpa.
Tursarraing mhór
Is planda í an tursarraing mhór.
Fealsúnacht
Fealsamh a thugtar ar dhuine a bhíonn ag plé le fealsúnacht, ach is iomaí dearcadh agus modh anailísithe a d'fhéadfadh a bheith ag fealsúna an lae inniu. thumb|right|270px|[[Platón (ar thaobh na láimhe clé) and Arastotail (ar thaobh na láimhe deise): cuid de "Scoil na hAithine". Raffaello Sanzio (1509) a rinne.]]
Nádúr na fealsúnachta
D'fhéadfadh an fhealsúnacht í féin a chur in iúl ar thrí shlí:
Pé aidhm a bheadh ag an bhfealsamh – breith ar an bhfírinne, an maitheas nó an áilleacht a thuiscint – ní foláir dó dianmhachnamh a dhéanamh agus a chuid barúlacha a chur i gcomórtas le barúlacha daoine eile.
Níl ábhar machnaimh ar leith ag an bhfealsúnacht, murab ionann is na heolaíochtaí daonna, na heolaíochtaí nádúrtha agus na heolaíochtaí foirmiúla, disciplíní a bhfuil dlúthbhaint ag an bhfealsúnacht leo.
Tá gaol ag an bhfealsúnacht leis an loighic, leis an eitic, leis an meitifisic, le teoiric an eolais agus eile. Nascadh na brainsí bunúsacha úd le disciplíní eile - fealsúnacht na n-eolaíochtaí, fealsúnacht na hintleachta, an antrapeolaíocht fhealsúnach, an aeistéitic, fealsúnacht an dlí agus fealsúnacht na teanga.
Modhanna fealsúnachta
Chun comharthaí sóirt na fealsúnachta a aithint, ní mór a thuiscint céard iad na modhanna agus na prionsabail nach mbaineann léi.
Ní dual don fhealsúnacht an modh trialach, rud a dhealaíonn amach ón bhfisic nó ón mbitheolaíocht í. Ba dhóigh le fealsúna áirithe, ar nós Kant agus Wittgenstein, gur cuid dhílis den fhealsúnacht an easpa trialach seo.
Is beag aird a thugann an fhealsúnacht ar na fíricí iontu féin, cé nach ionann sin is a rá nach gcuireann sí bunfhíricí áirithe san áireamh. Ní úsáidtear siombailí foirmiúla, cé go raibh fonn ar Leibniz fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt le loighic éigin uilíoch. Fiú má bhaineann an fhealsúnacht anailíseach feidhm as an loighic mhatamaiticiúil, is trí theanga nádúrtha a chuireann sí í féin in iúl. Fágann sin gur de réir airíonna eile atá an fhealsúnacht le sainmhíniú. De réir sainmhíniú áirithe atá in úsáid faoi láthair, is criticeas í an fhealsúnacht. Ní sainmhíniú diúltach ar fad é, ós áil leis an bhfealsamh dearbhuithe nua a chumadh, eolas neamhchruinn a cheartú, míthuiscintí coitianta a shoiléiriú agus earráidí na fealsúnachta féin a chealú. Sa ré nua-aoiseach is é Descartes is fearr a sheasann don dearcadh sin i leith na fealsúnachta, agus barúil aige nach mbíonn eolas gan amhras. Deirtear gurb é gnó na fealsúnachta coincheapa a chumadh le dul amach ar an réaltacht, rudai a shoiléiriú agus a mhionscrúdú, agus débhríochtaí na gcoincheap a scagadh. Is fada eolas ag fealsúna ar na fadhbanna a bhaineann le débhríochtaí teanga, fadhbanna a bhfuil an fhealsúnacht anailíseach sáite iontu.
An modh ann féin
Is éard atá sa Mhodh treoracha áirithe a theastaíonn chun gníomh a chur i gcrích – feidhmiú casta comhchoitianta, b’fhéidir, dála pobal a rialú nó fadhb theoiriciúil a fhuascailt. Ó thaobh na staire de, ní féidir ceist an mhodha a scaradh ó cheist an deimhnithe sa mhachnamh. Is dóigh le Sócraitéas go gcaithfear cloí le rialacha áirithe agus eolas á lorg mar a dhéantar i ngach ceird eile. Tá ceangal idir an t-eolas agus an dóigh a dtagtar ar an eolas. Is ceart d'fhealsúna earráidí a sheachaint agus smaointe á scagadh, go háirithe earráidí a bhaineann le claontuairimí agus le foshuímh.
An fhealsúnacht mar nós beatha
Is minic a chuimhnítear ar an bhfealsúnacht mar nós beatha seachas mar mheabhrú teoiriciúil. déanann an fealsamh é féin a iompar ar nós áirithe seachas ceisteanna teibí a chíoradh, rud a fhágann go bhfuil tionchar an smaoinimh le haithint ar bheatha an duine. Dá bhrí sin measann fealsúna éigin go gcaithfidh siad daoine eile a chur ar bhealach a leasa. Is féidir cuspóir comhchoiteann agus polaitiúil féin a dhéanamh de nós pearsanta. Féadann fealsamh cuideachta chuí a tharraingt chuige féin. Ach ní gá go ndéanfadh fealsamh faillí i bhfadhbanna teoiriciúla. An chríonnacht úd (nó lena rá níos beaichte, an sophia) is áil leis an bhfealsamh a bhaint amach, is oilteacht freisin í. Tá a fhios ag an bhfealsamh, de réir an traidisiúin a bhunaigh Sócraitéas, conas a chaithfidh sé é féin a iompar, agus a fhios aige conas údar a chur leis. Iarrann Sócraitéas ar a chomhchainteoirí údar réasúnach a chur lena mbreithiúnas. Féadann an réasúnaíocht riachtanach sin bunús eolaíoch a thabhairt leis an bhfealsúnacht. Ghlac a lán fealsamh de chuid na Sean-Ghréige, ar nós Eipiciúrais, leis an dearcadh seo. Is iomaí fealsamh a shíl nár nós beatha í an fhealsúnacht ach obair intleachtúil: níl aon amhras ná gur mar sin atá an scéal inniu i gcúrsaí léinn agus taighde. thumb|deas|270px|Bás Shócraitéas. [[Jacques-Louis David (1787) a rinne. Tá Sócraitéas fealsamh ar tí deoch nimhe (muing mhear) a ól.]]
Fealsúnacht na Meánaoise agus a hoighreacht
Is í fealsúnacht na Meánaoise bunús an léinn Chríostaí in Iarthar Eorpa. Is amhlaidh gur shealbhaigh scoláirí Críostaí na húdair Ghréagacha, go háirithe Platón agus Arastotail. Sholáthair fealsúnacht Arastotail córas intleachtúil agus flúirse tráchtaireachta, agus aisti a fáisceadh an scolaíochas, scoil ar mhian léi an diagacht agus an fhealsúnacht a chur in oiriúint dá chéile. Trí údair Laidine, trí aistriú ón nGréigis agus trí thráchtaireacht Arabach a rinneadh an t-athshealbhú sin. Is fiú a chuimhneamh go ndeachaigh fealsúnacht an Iarthair, an fhealsúnacht Ioslamach agus an fhealsúnacht Ghiúdach i bhfeidhm ar a chéile ar feadh na tréimhse seo.
Tréithe na fealsúnachta Meánaoisí
Is féidir a rá go raibh dhá thréimhse mhóra ann:
An Ard-Mheánaois (ón 6ú haois go dtí an 10ú haois)
Sna scoileanna manachúla a bhí teacht ar scoth an léinn mheánaoisigh. I leabharlanna na mainistreacha a bhí na príomhúdair Laidine le fáil, cé nach mbíodh ann ach cúpla céad leabhar ar a mhéad. Bhí eolas éigin ar fhealsúnacht na Gréige, mar bhí Platón á aistriú go Laidin agus á léamh. Ní raibh fáil ar shaothar Arastotail fós, lasmuigh den mhéid de a tháinig anuas trí Phloitín, trí Agaistín agus trí Iseadór Sheiville.
Ba é Bede, Sasanach, a bhunaigh, sa 7ú haois, na saorealaíona (septem artes liberales) agus a rinne staidéar ar leith ar an reitric agus ar an dialachtaic, ag leanúint lorg na nGréagach. Bhí Platón á léamh i gcúirt Shéarlais Mhóir, a bhuíochas sin ar scoláirí ar nós Alcuin.
Bhláthaigh saothar na bhfealsúnaithe nuaphlatónacha, dála an Éireannaigh Johannes Scottus Eiriugenus (Eoin a rugadh in Éirinn). Mhairfeadh an scoil sin go dtí an Mheánaois Íochtarach, agus as sin amach mar Agaistíneachas.
Sa seansaol bhí an fhealsúnacht bunaithe ar cheisteanna agus ar fhreagraí, córas dialachtaiceach a bheartaigh Séanan Éilé, fealsamh réamhShocraitéasach. Mheath an córas sin agus roinnt saorealaíon eile in Iarthar Eorpa tar éis ionradh tubaisteach na Lochlannach. D'éirigh leis an manach Gerbert d'Aurillac an léann a athmhúscailt, go háirithe trí fhealsúnacht Arastotail a shaothrú. Thug sé dhá bhliain sa Chatalóin sa chuid deireanach den 10ú haois, i mainistir nárbh fhada ó Bharcelóna, é ag déanamh staidéir ar shaothar Arastotail, ar an matamaitic agus ar an réalteolaíocht, agus ag baint tairbhe as léann na Moslamach, dream a raibh an chuid ba mhó den Spáinn faoi smacht acu. Bhain sé amach Réims na Fraince ansin gur chuir sé an dialachtaic agus an quadrivium (ailgéabar, céimseata, réalteolaíocht, ceol) á múineadh i scoil na hardeaglaise: go háirithe an ailgéabar. Bhí tuiscint an-soiléir aige ar rangú na fealsúnachta. Rinneadh Pápa de faoin ainm Silveastar II.
An Mheánaois Íochtarach (ón 11ú haois go dtí an 15ú haois)
Chuathas i mbun saothar Arastotail a aistriú arís sa 11ú haois, ach níor eagraíodh an obair i gceart go dtí na blianta idir 1120 agus 1190.
An 11ú haois
Sa 11ú haois ba mhó ná riamh an tábhacht a bhí leis an dialachtaic i gcúrsaí léinn, rud a d'fhág lucht dialachtaice agus lucht frithdhialachtaice in adharca a chéile. Shíl lucht dialachtaice gurbh fhéidir rúndiamhra na Críostaíochta a mhíniú go réasúnach le loighic Arastotail. Dúirt a naimhde go raibh an dialachtaic i mbaol na rúndiamhra úd a mhilleadh, agus chuir siad rompu an creideamh, údarás na bPápaí agus údarás na gComhairlí a chosaint. Ba é saothar Anselm Chanterbury ba mhó éifeacht sa tréimhse sin agus daoine ag iarraidh léargas a fháil ar an gcaidreamh idir réasún agus creideamh.
An 12ú haois
Leanadh de shaothrú agus de shaibhriú na dialachtaice sa 12ú haois, obair a shíolraigh an scolaíochas sa 13ú haois. Saothraíodh an loighic agus an ghramadach thuairimeach freisin agus rinneadh uirlisí diagachta díobh (féach Alain de Lille). Sa 12ú haois a buanaíodh argóint na n-uilithe idir na réalaithe agus na n-ainmníoch. Is beag eolas atá againn orthu inniu seachas ar ainmneacha Roscelin de Compiègne agus Guillaume de Champeaux, máistrí Abélard, an t-ainmníoch agus an dialachtaiceach ba mhó. Níorbh é dianchíoradh na loighce an t-aon ghnó intleachtúil amháin a bhí ar siúl sa 12ú haois. Bhí dhá scoil mhanachúla ann:
Réitigh na scoileanna seo an bealach chun ollscoileanna a bhunú - Bolóin ar dtús, ansin Páras agus Oxford (an ollscoil ab ansa leis na hÉireannaigh).
I ndeireadh an 12ú haois d'aistrigh Anraoi Aristippe Leabhar IV de Mhéitéara Arastotail ó Ghréigis go Laidin, tar éis do Ghearóid Chreimeona Leabhair I-II a aistriú ó Araibis. Chuir Alfred de Shareshal gluaiseanna leis an téacs seo, agus d'aistrigh trí chaibidil "bhreise" ó Araibis - De mineralibus Avicenna (Ibn Sina). Ar an dóigh seo d'fhill an eolaíocht Arastotaileach ar an Iarthar.
Sa tréimhse seo rinneadh teagasc aithreacha na hEaglaise agus na gComhairlí a chur in eagar. Sholáthair Pierre Lombard Liber de Sentencia, saothar a bhí mar bhunábhar ag múinteoirí diagachta go dtí deireadh na Meánaoise. As eagrú sin na diagachta a tháinig achoimrí diaga na haoise dár gcionn.
Sa dara leath den 12ú haois tháinig raidhse aistriúchán amach, ó Toledo tar éis do na Críostaithe an Spáinn a ghabháil, agus ón Iodáil ina dhiaidh sin. Sa tír úd a d'fhoilsigh grúpaí asitritheoirí téacsanna diaganta (cuireadh Laidin ar an gCóran féin) agus eolaíocha (saothair chéimeata agus ailgéabair), agus mórán saothar fealsúnach: Arastotail, Proclas, agus tráchtais le Al-Kindi agus Al-Farabi. D'aistrigh Gondisalvi saothair le hAvicenna, Al-Ghazali agus Salomon Ibn Gabirol. Cé nach raibh na saothair seo go léir ina mbuntéacsanna, chuir siad ar fáil a lán de shaothar Arastotail ón Arabais, ábhar ar cuireadh cuma nuaphlatónach air.
Sa tSín, d'fhorbair Zhu Xi an nua-Chonfúiceachas. Bhí rian a smaointe ar dhearcadh stát na Síne ar feadh 700 bliain.
An 13ú haois
As fealsúnacht Arastotail, mar sin, a d'eascair modh nua fealsúnach: an scolaíochas. Is é an bonn a bhí léi roinnt saothar le hArastotail a bhailigh Tomás Acuineas agus fealsúna eile de chuid Ollscoil Pháras de réir a chéile. Rangaíodh iad ina n-aicmí: loighic, fisic, meitifisic, eitic, polaitíocht, fileatacht. Ach bhí fadhb mhór ag baint le hathshamhlú shaothar iomlán Arastotail sa mhéid nach ndearna sé tagairt ar bith don chreideamh Críostaí. Ach faoi lár na haoise bhí an tArastotaileachas curtha in oiriúint don Chríostaíocht, comhtháthú ollmhór Tómasach nach gcreidfeá ach chomh deacair leis. Ghlac lucht páirte na nDoiminiceach leis gan mhoill ach dhiúltaigh lucht páirte na bProinsiasach dó de ghrá Agaistín, agus ba rogha le daoine eile Avicenna nó Averroës (Ibn Rushd) thar aon údarás eile. Lean imreas intleachtúil nár chríochnaigh nó gur dhamnaigh Easpag Pháras 219 tairiscint de chuid Arastotail agus Avicenna ar chúiseanna nach léir anois. Cuireadh an teagasc Tómasach ar fionraí go dtí an bhliain 1285 agus lucht frithThómasach ag cruinniú nirt go díograiseach. Fáisceadh scoileanna nua as an bhfreasúra sin i dtús an 14ú haois agus iad bunaithe ag máistrí Proinsiasacha: Duns Scottus agus Uilleam ó Occam.
Ón 16ú haois go dtí an 19ú haois
Sa bhliain 1447 scar Ollscoil Lováin teagasc na diagachta ó theagasc na fealsúnachta, rud a bhí ina chomhartha ar dheireadh na fealsúnachta meánaoisí. Mhair na seanscoileanna go fóill ach bhí siad gan fuinneamh, rud ba léir faoin 16ú haois. Sa 17ú haois ba léir nach raibh an scolaíochas in ann an fód a sheasamh i gcoinne an eolais a bhí á bhaint as trialacha fisice; d'fhág scéal Ghalileo go háirithe smál air, agus bhí Descartes an-dian riamh ar a sheanmháistrí agus ar fhealsúnacht Arastotail. In Les Principes de la philosophie, saothar a tháinig amach sa bhliain 1644, .mhol sé go rangófaí an t-eolas mar mheascán fealsúnachta agus eolaíochta.
Idir an dá linn bhí doicheall roimh Arastotail ar dhá chúis:
Cé is moite de neamhéifeacht éigin i gcúrsaí tástála agus de dhamnuithe éigin nach furasta a thuiscint inniu, chuir fhealsúnacht na meánaoiseanna bonn intleachtúil le sibhialtacht an Iarthair. Chuir sí féin agus sibhialtacht an Ioslamachais machnóirí móra an tSeanreachta (Platón, Arastotail agus eile) ar fáil. Ach níor leor léi an machnamh Gréagach a chur in oiriúint don Chríostaíocht, ós rud é gurbh éigean di a dhéanamh amach cén ceangal a bhí idir réasún agus creideamh. Inniu, ar ndóigh, is deacair glacadh le réiteach na meánaoiseanna – an réasún a chur faoi bhráid an chreidimh agus an fhealsúnacht a fhágáil faoi smacht na diagachta.
Fealsúnacht chomhaimseartha (ó c. 1900 i leith)
Tríd is tríd, disciplín gairmiúil is ea an fhealsúnacht anois agus é á chleachtadh sna hollscoileanna. Cíorann speisialtóirí an t-ábhar le speisaltóirí eile, agus tá méadú as compás tagtha ar na foréimsí. Ní féidir le haon duine amháin dul amach ar an iomlán.
I saol an Bhéarla is í an fhealsúnacht anailíseach a bhí i dtreis ar feadh an chuid is mó den fhichiú haois. Sa chéad chuid den aois ba scoil í a bhí an-chosúil leis an bhposaitíveachas loighciúil, agus barúil aici gurbh fhéidir fadhbanna feasúnacha a fhuascailt trí aird a thabhairt ar loighic agus ar úsáid teanga. Sa dara cuid den aois tháinig a lán tuairimí difriúla i réim agus gan de cheangal eatarthu ach rian an tionchair stairiúil agus aird ar an tsoiléire. Déanann an fhealsúnacht thrialach fadhbanna a athscrúdú le modhanna taighde na heolaíochta sóisialta.
Ní raibh aon scoil ar leith i réim i Mór-Roinn na hEorpa. Thréig lucht an phosaitíveachais loighciúil lár na hEorpa sna tríochaidí agus sna daichidí, agus riamh ó shin tá lorg an léinn dhaonna ar an bhfealsúnacht ann: feiniméineolaíocht, eiseachas, heirméineotaic, teoiric chriticiúil, struchtúrachas agus iarstruchtúrachas. Ag seo cuid d'fhealsúna móra an fichiú haois:
Almagest
Tráchtas matamaiticiúil agus réalteolaíoch is ea an Almagest ón 2ú haois ar ghluaiseachtaí dealraitheacha na réaltaí agus na gconairí pláinéadacha, scríofa i dteanga na Gréige ag Claudius Tolamaes (circa. 170). Ceann de na téacsanna eolaíochta is mó tionchair riamh, chanónaigh sé macasamhail gheolárnach den Cruinne ar glacadh leis ar feadh níos mó ná 1200 bliain óna bhunús i gCathair Heilléanach Alastair, sna saolta meánaoiseacha Biosántacha agus Ioslamacha, agus in Iarthar na hEorpa ar feadh na Meánaoise agus an Renaissance Luaith go dtí Copernicus. Is príomhfhoinse faisnéise é freisin faoi réalteolaíocht ársa na Gréige. page=309|mion|clé|Eagrán i Laidin den Almagestum i 1515 Chuir Tolamaes inscríbhinn phoiblí ar bun ag Canopus, an Éigipt, i 147 nó 148. Fuair N.T. Hamilton amach go raibh an leagan de mhúnlaí Tholamaes a leagtar amach san Inscríbhinn Chanópach níos luaithe ná an leagan san Almagest. Mar sin ní fhéadfaí an Almagest a bheith críochnaithe roimh thart ar 150, ceathrú haois tar éis do Tholamaes tosú ag breathnú.
Fathachréalta dhearg
Réalta fhionnuar dhearg, 10-100 oiread thrastomhas na Gréine, agus na céadta míle oiread de lonracht na Gréine, ach mais cosúil le mais na Gréine. Tarlaíonn a leithéid go déanach i dtimthriall beatha réalta, i ndiaidh an phríomhsheichimh nuair a bhíonn an hidrigin sa chroíleacán ídithe agus a thosaíonn na cisil sheachtracha ag leathnú amach. Is é seo atá i ndán don Ghrian timpeall 5,000 milliún bliain amach anseo.
An Prionsa George Cambridge
Is prionsa Sasanach é George Alexander Louis, (a rugadh ar 22 Iúil 2013). Mac leis an bPrionsa William agus Kate Middleton, Bandiúc Cambridge atá ann. Is í a shin-seanmháthair Eilís II na Ríochta Aontaithe
An Idirshlaivis
Sampla
Dearbhú Uile-Choiteann Cearta an Duine, Airteagal a hAon as Idirshlaivis:
Albainis
Teanga Ghearmáinice is ea an Béarla Gallda, nó an Albainis (Albainis: Scots ), a labhraítear in Albain. Tugtar Lallainnis (Albainis: Lallans, 'ísealchríocha') uirthi i bhfoinsí áirithe Gaeilge chomh maith. Úsáidtear an téarma Albainis Uladh go hoifigiúil le tagairt don chineál leagain a labhraítear i gCúige Uladh, go háirithe i dTuaisceart Éireann.
Is deacair a rá, cé acu teanga inti féin nó canúint de chuid an Bhéarla í an Albainis. Ón taobh amháin de, glactar leis gur ceann de sheanchanúintí an Bhéarla í an Albainis, ach tá canúintí traidisiúnta seanbhunaithe dá cuid féin ag an Albainis chomh maith. Is féidir dearcadh ar an Albainis freisin mar chuid den Bhéarla mar a labhraítear in Albain é, ach tá sí an-difriúil le Béarla na hAlban, is é sin, an leagan den Bhéarla Caighdeánach a chleachtaítear in Albain.
1997 sa scannán
Is liosta é seo d'eachtraí scannánaíochta sa bhliain 1997.
Albainis
Maidir leis na cainteoirí dúchais, is é an t-ainm is minicí a thugann siad ar an teanga ná Scots nó braid Scots - is ionann braid agus broad an Bhéarla chaighdeánaigh. Is minic nach dtugann siad "Scots" ar a bhfuil á labhairt acu, ach ainmneacha cosúil le Doric nó Buchan Claik - is é sin, ainm na canúna cúinge. Ainm seanfhaiseanta é Scotch, ach chluinfeá sa chiall seo é an chorruair in Éirinn. Tá an t-ainm Lallans bunaithe ar Lowlands an Bhéarla, agus bhain scríbhneoirí an leabhair úd Ciste Cúrsaí Reatha úsáid as an leagan Gaeilge Lallainnis. Ainm é a d'fheicfeá ag scríbhneoirí Albanacha cosúil le Robert Burns agus Robert Louis Stevenson, cuir i gcás.
Sa sliocht seo, is léir gurb é an chiall atá á cur in iúl leis an bhfocal Lallans ná "caint na ndaoine", "canúint na ndaoine simplí", seachas aon chineál teanga liteartha nó chaighdeánaithe: "Níor bhuair siad a gcloicne le gramadach ná le rialacha na teanga, ach labhair siad an rud a bhí ar a n-intinn i gcaint shimplí na ndaoine cosúil leat féin nó liomsa." (Robert Burns)
Nuair a thosaigh athbheochan na hAlbainise i dtús na fichiú haoise, baineadh úsáid as an bhfocal Lallainnis nó Lallans le tagairt don "Albainis shintéiseach" a bhí ag teacht ar an bhfód san am - is é sin, teanga liteartha a bhí curtha i dtoll le chéile as focail chanúnacha chomh maith le focail a tháinig as seanlitríocht na hAlbainise.
Cóch líne
deas|250px|thumb|Cóch líne Líne chaol stoirmeacha toirní, a fhéadfaidh a bheith chomh fada leis na céadta ciliméadar, os comhair fronta fhuair, bíodh is nach mbíonn sí ach cúpla ciliméadar ar leithead. Baineann stoirmeacha toirní, anfaí is titim thobann teochta léi.
Albainis
Stair
Go dtí an 15ú haois, b'ionann Scottis agus Gaeilge na hAlban, agus lucht labhartha na hAlbainise ag tabhairt Inglis ar an teanga a bhí acu féin. Ina dhiaidh sin, áfach, d'éirigh sé coitianta Erse, is é sin, teanga na hÉireann, a thabhairt ar Ghaeilge na hAlban, agus an t-ainm Scottis nó Scots ag tagairt don Albainis feasta.
Ón tseachtú haois ar aghaidh, bhí seanchanúint Nortumbrach an Bhéarla á labhairt in Oir-Dheisceart na hAlban. Bhí an teanga teorannaithe don cheantar seo go dtí an 13ú haois, a fhad agus a bhí Gaeilge na hAlban á labhairt i gcúirt Rí na hAlban. Ina dhiaidh sin, áfach, chuaigh an teanga in úsáid i mbuirgeanna na hAlban. Is éard a bhí i gceist leis na buirgeanna ná sórt cathracha a bhí curtha ar bun ag Dáibhí Mac Maol Coilm (Dáibhí a hAon), agus é ina Rí ar Albain sna blianta 1124-1153. An meas a bhí ag na daoine ar an Albainis mar theanga, chuaigh sé i méadaíocht, go háirithe nuair a bhí an Fhraincis ag imeacht go tiubh. Mar sin, bhí an Albainis á labhairt go forleathan i gcuid mhór d'Oirthear na hAlban ón 14ú haois ar aghaidh.
Mar sin, tá an Albainis bunaithe ar na canúintí a bhí á labhairt in Northumberland sna Meánaoiseanna. Cosúil le canúintí Northumberland, bhí sí breac le hiasachtaí Fraincise agus Lochlainnise. Níos deireanaí, fuair an Albainis focail ar iasacht ón Íseal-Ghearmáinis agus ón Ollainnis, ó bhí muintir na hAlban ag trádáil le mairnéalaigh ó thuaisceart na Gearmáine agus ón Ísiltír. Fuair an Albainis cuid mhór focal ón nGàidhlig chomh maith, ní nárbh ionadh. Go háirithe na téacsaí dlíthiúla ó na Meánaoiseanna, tá siad breac le hiasachtaí Gàidhlig.