cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
An Fhraincis
Tá an Fhraincis á saothrú mar mheán scríbhneoireachta ag a lán scríbhneoirí agus fealsúna sa Fhrainc féin agus i dtíortha eile, agus ní háibhéil a rá go bhfuil sí ar ceann de na teangacha is tábhachtaí ó thaobh na litríochta de. Bhí Jean Racine ar dhuine de dhrámadóirí móra an domhain sa tseachtú haois déag. Bhí Voltaire ar an gcéad fhealsamh mór de chuid na hEagnaíochta, agus chuidigh áitiú a leithéidí le réabhlóidí mhóra an 18ú haois - réabhlóid Mheiriceá agus réabhlóid na Fraince - a chur ar siúl. Duine de mhórfhealsúna na fichiú haoise ba ea Jean-Paul Sartre, fear a d'fhorbair fealsúnacht an eiseachais. Bhí an-tionchar ag Charles Baudelaire, Arthur Rimbaud agus Mallarmé i gcúrsaí filíochta sa 19ú haois, gan trácht ar phrós-scríbhneoirí móra na linne. Scríbhneoirí suntasacha iad an Francach Michel Déon agus an Ceanadach Jacques Godbout inniu.
An Fhraincis sa Fhrainc féin
De réir Bhunreacht na Fraince is í an Fhraincis an t-aon teanga oifigiúil amháin i bPoblacht na Fraince ón mbliain 1992 i leith, ach, le fírinne, tá an stádas sin aici le fada an lá. Is gnách a rá gurbh é Reacht Villers-Cotterêts thiar sa bhliain 1539 a bhronn stádas oifigiúil ar an teanga an chéad lá riamh. Roimhe sin, ba í an Laidin an teanga ab airde stádas sa Fhrainc.
Tá polasaithe oifigiúla i bhfeidhm ag an Stát leis an teanga dhúchais a chur chun cinn agus le bac a chur ar thionchar an Bhéarla trí théarmaí dúchasacha a sholáthar. Cuireann náisiúnachas oifigiúil na Fraince an-bhéim ar an teanga mar shiombail d'aontas na tíre, agus dá bhrí sin bíonn an scothaicme pholaitiúil, intleachtúil agus riaracháin doicheallach go leor roimh theangacha réigiúnacha na Fraince, ar nós na Briotáinise.
An Fhraincis san Eilvéis
Teanga oifigiúil í an Fhraincis san Eilvéis. Tá sí ar an dara teanga is mó a labhraítear san Eilvéis, agus í ó dhúchas ag duine as cúigear.
An Fhraincis i Monacó agus in Andóra
Is í an Fhraincis an t-aon teanga oifigiúil i Monacó, cé go bhfuil teanga ag muintir na háite atá níos cosúla le canúint Liguria san Iodáil ná leis an bhFraincis.
Is í an Chatalóinis teanga oifigiúil Andóra, ach is í an Fhrainc a sholáthraíonn an teagasc scoile i gcuid mhaith de scoileanna Andóra, de réir na gconarthaí idir an Fhrainc agus an Spáinn faoi dheighilt na cumhachta sa tír. An curaclam Francach agus an teanga Fhraincise atá i bhfeidhm sna scoileanna sin, rud a fhágann go bhfuil Fraincis go paiteanta ag cuid mhór de mhuintir Andóra.
An Fhraincis san Iodáil
Teangacha oifigiúla iad an Fhraincis agus an Iodáilis in éineacht i nGleann Aosta in aice le teorainn na Fraince. Labhraíonn cuid mhór de mhuintir an ghleanna Franca-Phrovansáilis (nó Arpitan, mar a thugann lucht a hathbheochana uirthi inniu), ach ós rud é go nglacann a lán leis an teanga seo mar chanúint Fraincise, is é dearcadh oifigiúil na hIodáile gurb í an Fhraincis chaighdeánach is fearr a fhreastalaíonn ar riachtanaisí cultúrtha na ndaoine seo.
An Fhraincis i Lucsamburg
Tá trí theanga oifigiúla i Lucsamburg, mar atá, an Lucsambuirgis, an Ghearmáinis agus an Fhraincis. Is í an Lucsambuirgis teanga dhúchasach na Lucsamburgach, agus is canúint de chuid na Gearmáinise í. Ós rud é go bhfuil an Ghearmáinis an-chóngarach di, cleachtar mar theanga chultúrtha í, ach is í an Fhraincis an t-aon teanga amháin a úsáidtear i gcúrsaí reachtaíochta. Ainmneacha Fraincise amháin atá ar na forais phoiblí. Is í an Ghearmáinis teanga na nuachtán ach is í an Lucsambuirgis caint na ndaoine.
An Fhraincis in Oileáin Mhuir nIocht
Bhíodh canúintí áitiúla Fraincise á labhairt in Oileán Gheirsí agus in Oileán Gheansaí ach is fada ag géilleadh don Bhéarla iad. Tá na canúintí seo á saothrú ag lucht athbheochana, agus baintear úsáid áirithe astu mar theangacha liteartha. Maidir leis an bhFraincis chaighdeánaithe, tá cineál stádas oifigiúil aici i gcúrsaí riaracháin. Tá difríochtaí áirithe idir Fraincis chaighdeánach Gheirsí agus caighdeán na Fraince: tá cuid mhaith téarmaí dlí dá gcuid féin ag muintir an oileáin, rud a chuirfeadh i gcuimhne duit an dóigh a n-úsáidtear téarmaí dlí Albanacha i mBéarla caighdeánach na hAlban.
An Fhraincis in Éirinn
Ba í an Fhraincis an dara teanga iasachta is mó labhairt mar phríomhtheanga tí in Éirinn sa bhliain 2011. Ba í an phríomhtheanga ag 56,430 duine (1.2% de dhaonra na tíre). Ba í an ceathrú teanga is mó labhairt san iomlán. De réir suirbhé a dhein Eurobarometer sa bhliain 2006 dúirt 20% go raibh ar a gcumas comhrá a bheith acu as Fraincis.
An Fhraincis i gCeanada
Cé nach bhfuil stádas oifigiúil ag an teanga ach in dhá chúige i gCeanada, cuireann na húdaráis caol orthu seirbhísí a sholáthar sa teanga in aon áit ina bhfuil pobal substaintiúil Fraincise le fáil. Tugann an trí Chríoch Thuaidh i gCeanada, mar atá Yukon, Nunavut, agus Críocha an Iarthuaiscirt, aitheantas oifigiúil don Fhraincis freisin, toisc go bhfuil rialtas Cheanada féin dátheangach go hoifigiúil.
An Fhraincis i Háítí
Is í an Fhraincis an t-aon teanga oifigiúil amháin i Háítí, cé nach labhraíonn ach an uasaicme í. Is í an teanga úd Kreyòl caint na sráide. Is fásteanga í atá bunaithe ar an bhFraincis.
An Fhraincis sna Stáit Aontaithe
Cé go bhfuil an Fhraincis ar an tríú teanga is mó a labhraítear sna Stáit Aontaithe, níl stádas oifigiúil ar bith aici ansin. Tá sí ar an dara teanga is mó i New Hampshire, Louisiana, Maine, agus Vermont. Dhá chineál Fraincis atá á labhairt i Louisiana - Créole agus Cajun. Fásteanga í an teanga Créole agus í tar éis cuid mhór de ghramadach na Fraincise caighdeánaí a chailleadh faoi bhrú an Bhéarla, na Spáinnise, na dteangacha bundúchasacha agus na dteangacha Afracacha. Is iad na Gormaigh is mó a labhraíonn í.
An Fhraincis san Afraic
An chuid is mó d'Fhrainciseoirí an domhain, tá cónaí orthu san Afraic. De réir na tuairisce a d'eisigh eagraíocht idirnáisiúnta na dtíortha Fraincise (Organisation Internationale de la Francophonie), tá 115 mhilliún duine san Afraic a bhfuil Fraincis acu, ó dhúchas nó ón scoil. Tá cónaí orthu in aon tír déag is fiche ar fud na hilchríche.
An Fhraincis san Áise
Baintear úsáid éigin as an bhFraincis sa Chambóid agus i Laos. Oidhreacht choilíneach is cúis leis, ar ndóigh. Labhraíonn cuid mhaith seandaoine i Vítneam í chomh maith, ó bhí sí á saothrú ag an scothaicme, ach rachadh sé rite leat teacht ar Fhrainciseoirí óga anois.
Tá stádas oifigiúil ag an bhFraincis i bPondicherry san India, an t-aon áit amháin a choinnigh na Francaigh acu féin sa tír tar éis do na Sasanaigh teacht i dtreis. Tá lycée, nó meánscoil Fhrancach, ann fós. Is í an Tamailis an teanga is mó atá i réim ansin, áfach.
An tSean-Fhraincis
Tháinig an Laidin go dtí an Ghaill le léigiúin Iúil Caesar, a d'fhorghabh an tír sna 50idí RC. Go dtí sin bhí canúintí Ceilteacha á labhairt sa chuid ba mhó den tír, agus dealraíonn sé fosta go raibh cineál sean-Bhascaise (Acatáinis) le cloisteáil sa deisceart. Thréig na Gailligh a gcuid Ceiltise de réir a chéile, áfach, agus níor mhair ach dornán focal Ceilteach san Fhraincis. Is ainmneacha iad ar ghnéithe den tír, ar phlandaí agus ar rudaí a bhaineann le talmhaíocht agus le feirmeoireacht. Maidir leis an gcineál Laidine a d'fhoghlaim na Gailligh, áfach, níorbh í Laidin ardnósach na scothaicme í ach caint chomónta na saighdiúirí.
B’fhéidir go bhfuil tionchar na Ceiltise le haithint ar ghramadach agus ar chomhréir na Fraincise. Is minic an cuspóir á chur in iúl i dtús abairte ar son na béime mar a dhéantar i nGaeilge le cúnamh an chopail: c'est lui qui parle = "is eisean atá ag labhairt". Is ionann an modh comhairimh sa dá theanga: quatre-vingt = "ceithre fichid", nó "ceithre scór" (ar ndóigh, chloisfeá "ochtó" i nGaeilge an lae inniu freisin). Nuair a tháinig meath ar impireacht na Róimhe, shealbhaigh na Frainc (treibh a raibh teanga Gearmáinice acu agus í cosúil leis na canúintí ba thús don Ollainnis agus don Ghearmáinis) an Ghaill, agus bhunaigh siad ríocht ansin faoi cheannas Chlóvais. D'fhág siad a n-ainm féin ar an teanga - français - agus rinne siad dearmad dá gcuid canúintí féin. Fuair an tSean-Fhraincis a lán focal ó chaint na bhFranc, leithéid téarmaíocht chogaidh (maréchal = marascal, cf. marskálkur na hÍoslainnise, marsk nó marskalk na Sualainnise, Marschall na Gearmáinise), ainmneacha na ndathanna (bleu "gorm", cf. blue an Bhéarla, blau na Gearmáinise, blár na hÍoslainnise, blå na Sualainnise), agus a lán eile. Sampla eile is ea guerre ("cogadh"), arb ionann é agus war an Bhéarla (chuaigh sé in éag sna teangacha Gearmáinice eile, áfach - styrjöld a deirtear as Íoslainnis inniu, Krieg an focal Gearmáinise, oorlog a deir na hOllannaigh). Tá gaol idir choisir ("togh, roghnaigh") agus choose an Bhéarla nó erkiesen na Gearmáinise.
Breacadh an Fhraincis, nó canúint a bhí gaolmhar léi, síos den chéad uair i móidí Strasbourg sa bhliain 842, nuair a tháinig Laoiseach Gearmánach, a bhí ag rialú na leithe thoir de Ríocht na bhFranc, agus Séarlas Maol, rí an Iarthair, le chéile i Strasbourg. Is minic a shíltear gurbh é sin an chéad chonradh síochána a shínigh an Ghearmáin agus an Fhrainc le chéile. Seo é an leagan Fraincise - más féidir Fraincis a thabhairt uirthi - den mhóid a mhionnaigh Laoiseach: I ndiaidh na móide seo, thosaigh an tSean-Fhraincis ag fás agus ag forbairt de réir a chéile. Ba iad na chansons de geste a rinne teanga liteartha di: laoithe eipiciúla laochais a rinne cur síos ar eachtraí na gCrosáidí, mar shampla.
An Mheán-Fhraincis
Glactar leis gur tháinig deireadh leis an tSean-Fhraincis sa tríú haois déag. Is gnách Meán-Fhraincis a thabhairt ar an gcéad chéim eile i stair na Fraincise. Ba í sin an teanga chaighdeánach ar bronnadh stádas oifigiúil uirthi nuair a d'achtaigh an Rí Proinsias a hAon an reacht atá ainmnithe as Villers-Cotterêts thiar sa bhliain 1539. I gceann aon bhliain déag foilsíodh an chéad ghraiméar caighdeánach, Tretté de la Grammaire française ("Tráchtas faoi ghramadach na Fraincise"). Louis Magret a scríobh é.
An Nua-Fhraincis
Sa seachtú haois déag, bhí an Fhraincis chaighdeánach chomh cosúil le teanga oilte an lae inniu agus go bhfuil cuid de na teangeolaithe sásta Nua-Fhraincis nó Fraincis Nua-aimseartha a thabhairt uirthi. Is féidir Fraincis Chlasaiceach a thabhairt uirthi freisin - an cineál Fraincise a bhí á shaothrú ag scríbhneoirí na seachtú is na hochtú haoise déag. Sa seachtú haois déag a bhunaigh an Cairdinéal Richelieu Acadamh na Fraincise leis an teanga a phleanáil. Bhí an Fhraincis á saothrú taobh amuigh den Fhrainc agus í ina gnáth-theanga ag uaisle na Gearmáine agus na Rúise. Gach aon duine a rinne staidéar ar stair na Gearmáinise chuala sé trácht ar an litir a scríobh Voltaire sa bhliain 1750, agus é ar cuairt i gcúirt ríoga na Prúise: "San Fhrainc atá mé anseo. Tá gach duine ag labhairt ár dteanga féin, agus an Ghearmáinis fágtha ag na saighdiúirí agus ag na capaill."
D’fhódaigh an Fhraincis í féin san Oileán Úr fosta, i gcoilíneacht na Nua-Fhraince a bhí ann sna blianta 1663-1763. Is éard a bhí sa choilíneacht seo oirthear Cheanada (na cúigí a dtugtaí "Canada" agus "Acadie" orthu as Fraincis) agus an chuid de Stáit Aontaithe an lae inniu atá suite timpeall na lochanna móra agus cois Mississippi - "Louisiane". Bhí na críocha seo i bhfad ní b'fhairsinge ná stát Louisiana inniu, agus cheannaigh na Stáit Aontaithe an chuid ba mhó acu ó Napoléon Bonaparte i dtús na naoú haoise déag. Ní dhearna an Fhrainc mórán míntíreachais ar chríocha Louisiana riamh, agus dá bhrí sin ní mhaireann an Fhraincis ansin ach in áiteanna. Tá an teanga i bhfad níos láidre i Quebec, agus sin é an fáth a bhfuil stádas oifigiúil aici i gCeanada inniu in éineacht leis an mBéarla.
Go dtí le déanaí bhí a lán teangacha agus canúintí áitiúla á labhairt ar fud na Fraince, agus ní raibh an teanga chaighdeánach ach ag dornán beag daoine: bhí Ocsatáinis ag muintir an deiscirt, Briotáinis (teanga Cheilteach) ag muintir na Briotáine, canúintí Gearmáinise san Alsáis in aice leis an teorainn thoir, agus cineál Pléimeannaise nó Ollainnise cois na teorann thuaidh. D'imigh sin agus tháinig seo, áfach. Ó laethanta na Réabhlóide anuas bhí na húdaráis ag iarraidh na teangacha réigiúnacha a dhíothú, agus thosaigh meath ag teacht orthu de réir a chéile, go háirithe nuair a d'fhoghlaim na fir go léir an teanga náisiúnta san Arm. Ar dtús níor éirigh leis na polasaithe seo ach go measartha, ach inniu is í an Fhraincis chaighdeánach an teanga is mó a labhraítear sa tír, agus na canúintí agus na teangacha mionlaigh ag lagú go tiubh téirimeach. Tá an Bhriotáinis, abair, á labhairt ag leathmhilliún duine ó dhúchas i gcónaí, ach seandaoine iad an formhór mór acu. Is díol spéise í, áfach, an athbheochan atá ar siúl i mbailte móra agus i gcathracha an réigiúin, rud a chuirfeadh rath na Gaelscolaíochta i do cheann.
Níl an Fhraincis féin faoi ghradam mar a bhí. Tháinig an Béarla faoi réim sa domhan san fhichiú haois, ach ní mór a admháil gur trí Fhraincis a dhéantar an dul chun cinn is suntasaí i gcúrsaí ardintleachta fós (ní gá ach cuimhneamh ar fhealsúna ar nós Baudrillard). San Afraic tá sí láidir go leor i gcónaí, agus tá draíocht chultúrtha ag baint leis an bhFraincis go fiú sa Bhreatain agus i Meiriceá. mion|Drapeau franglais
An 'franglais'
mion|Franglais mion|franglais Dé réir tuarascáil nua a scríobh an Académie Francaise nó Acadamh na Fraincise sa bhliain 2022, tá an Fhraincis i mbaol mar gheall ar mhéadú mór ar úsáid an Bhéarla sa Fhrainc. Sa tuarascáil, cáintear an méid téarmaí agus focail Bhéarla atá á n-úsáid i gcáipéisí rialtais, sa litríocht chorparáideach agus i bhfeachtais eolais don phobal. Déantar cur síos ar neart samplaí den Bhéarla á úsáid in áit na Fraincise, mar shampla, tionscnamh comhshaoil i sléibhte Auvergne faoin ainm “zero emission valley” agus an teicneolaícht nua “Easy Drive” a úsáideann comhlacht carranna Renault. Dúirt údair na tuarascála go bhfuil an úsáid sin ag cur as do chomhréir na teanga agus ag deighilt na tíre ar bhonn teangeolaíochta. mion|franglais i La Rochelle
Litriú agus fuaimniú na Fraincise
Leis an aibítir Laidineach a scríobhtar an Fhraincis. Úsáidtear comharthaí idirdhealaitheacha áirithe: an agúid nó accent aigu, atá cosúil le síneadh fada na Gaeilge (é), an ghraif nó accent grave, atá cosúil le síneadh fada Ghaeilge na hAlban (à, ù), an cuairín nó accent circonflexe (ê), an déiréis nó an t-idirphonc atá cosúil leis an umlabht (ë, ï), agus an straithín nó cédille a chrochtar den c (ç). Thairis sin, úsáidtear dhá nasclitir - an t-æ agus an t-œ.
Ní síneadh fada í an agúid san Fhraincis. Úsáidtear an comhartha seo os cionn na litreach e le taispeáint go bhfuaimnítear mar [e] é. I dtús an fhocail, is guta próistéiteach é go minic. Is é is brí le guta próistéiteach ná guta a cuireadh roimh chonsan ar leith i dtús an fhocail - agus, sa chás seo, mhair an guta próistéiteach i ndiaidh don chonsan imeacht. Sampla den é- próistéiteach é an focal écouter "éisteacht, cloisteáil". Escouter an fhoirm a bhí ann ar dtús, rud is féidir a aithint ar an mbriathar gaolmhar Spáinnise fosta - escuchar.
Maidir leis an gcuairín, athraíonn sé fuaimniú an ghuta beagáinín freisin, ach de ghnáth, tugann sé le fios gur ligeadh -s- nó guta éigin ar lár: sûr < seur, mar shampla, nó maître < maistre.
Tuisil Ainmfhocail
Níl ach tuiseal ainmfhocail amháin sa Fhraincis: le tuiseal ginideach na Gaeilge a aistriú, úsáidtear an réamhfhocal de, cosúil le de sa Ghaeilge. Dá bhrí sin, más mian leat cluasa na ba a rá, deir tú les oreilles de la vache – focal le focal, "na cluasa de an bhó". Is féidir smaoineamh ar an difríocht seo trí mheán an Bhéarla: sa Bhéarla, is féidir the cow's ears a rá, leis an struchtúr céanna mar atá sa Ghaeilge, nó is féidir the ears of the cow a rá, ar an dóigh chéanna mar a deirtear san Fhraincis. Taispeántar é seo sa tabla thíos:
Fíréantacht
Is í an fhíréantacht an caighdeán nó an staid a bhaineann le bheith ceart ó thaobh na moráltachta de agus inchosanta. Is féidir a mheas go bhfuil sí comhchiallach le "cirte" nó a bheith "ionraic". Is féidir é a fháil i reiligiúin de chuid na hIndia agus i dtraidisiúin Abrahámacha, i measc reiligiúin eile, mar choincheap diagachta. Mar shampla, ó pheirspictíochtaí éagsúla, san Hiondúchas, sa Bhúdachas, san Ioslam, sa Chríostaíocht agus sa Ghiúdachas, meastar gur tréith í a thugann le tuiscint go bhfuil údar le gníomhartha duine, agus go bhféadfadh a rá go bhfuil an duine “measta” nó “ceaptha” mar dhuine atá saol aige/aici atá taitneamhach do Dhia.
An Fhraincis
Tuisil Ainmfhocail
mion|Foclóir, Académie française, 1768
Fíréantacht
Sanasaíocht
Sa Bhíobla Eabhraise, léiríonn na focail צַדִּיק tzedek (an fhíréantacht), משפט עברי mishpat (an breithiúnas) agus דין din (ag cloí leis an dlí).
An Fhraincis
Ailt
Cosúil leis an nGaeilge, tá dhá inscne ghramadúil sa Fhraincis: baininscneacht agus firinscneacht. Baineann an inscne leis an alt ar nósanna difriúla ná mar a bhaineann sa Ghaeilge, áfach: cosúil leis an nGaeilge, tá baint idir an ainmfhocal agus an alt a thógann sé, ach cé go bhfuil ról don tuiseal leis an alt a shocrú sa Ghaeilge (deirtear  'an mhuc'  (bain.), ach  'bia na muice' ), níl a leithéid sa Fhraincis. Mar sin, tógann ainmfhocal uatha baininscneach an t-alt baininscneach ( 'la' ) i gcónaí, agus vice versa do na hainmfhocail fhirinscnigh ( 'le' ). Tá freisin alt iolra,  'les', nach n-aithríonn de réir na hinscne.
Fíréantacht
Eitic nó fealsúnacht mhorálta
Brainse mór den fhealsúnacht is ea an eitic, a chuimsíonn an t-iompar ceart agus an bheatha mhaith. Deir Rushworth Kidder;standard definitions of ethics have typically included such phrases as 'the science of the ideal human character' or 'the science of moral duty. Sainmhíníonn Richard William Paul agus Linda Elder an eitic mar a set of concepts and principles that guide us in determining what behavior helps or harms sentient creatures. Deirtear i bhFoclóir Fealsúnachta Cambridge go n-úsáidtear an focal eitic go coitianta inmhalartaithe le ‘moráltacht’ ... agus uaireanta úsáidtear le brí níos cúinge chun prionsabail mhorálta traidisiún, grúpa nó duine aonair ar leith a mhíniú.
An Fhraincis
Ailt
Chomh maith leis an alt cinnte (mar atá sa Ghaeilge), tá freisin an t-alt éiginnte, nach bhfuil sa Ghaeilge ach atá sa Bhéarla (an focal  'a'  san abairt  'I ate a horse' . Sa Fhraincis, is é an leagan baininscneach de seo  'une' , agus is é an firinscneach ná  'un' . Tá freisin leagan iolra, nach bhfuil sa Bhéarla, ar  'des' é.
Fíréantacht
Reiligiúin Abrahámacha
Sa Tiomna Nua, úsáidtear an focal fíréantacht mar aistriúchán ar an bhfocal Gréigise δɩκαɩοσύνη (dikaiosunē). Mar shampla, i mBíobla Uí Fhiannachta (1981):
An Fhraincis
Ailt
Nuair a bhíonn ainmfhocal uatha a thosaíonn le guta agus alt cinnte le chéile, bánn an t-alt agus an t-ainmfhocal le chéile: dá bhrí sin, an damhán alla = l'araignée = la + araignée.
Leis an iolra a thaispeáint, cuirtear i gcónaí beagnach s ag deireadh an ainmfhocail scriofa, ach ní fhuaimnítear é mura dtosaíonn an chéad focal eile le guta. Go hiondúil, is leor na hailt 'les' agus 'des' le taispeáint gur iolra atá ann nuair a bhítear ag caint.
Briathra
Tá trí aimsir briathra simplí (déanta d'aon fhocal amháin) sa Fhraincis, chomh maith le cuid mhaith aimsirí coimpléascach (déanta de dhá fhocal nó níos mó). Tá freisin ceithre mhodh ar éagsúil go gramadúil iad. Liosta díobh seo a leanas:
An tInfinideach
Modh briathair nach bhfuil i láthair sa Ghaeilge é an infinideach (cé go bhfuil sé sa Bhéarla). Tá sé an-chosúil leis an ainm briathartha sa Ghaeilge: más mian  'is maith liom úlla a ithe  ' a rá as Fraincis, deirtear j'aime manger des pommes (nó, sa Bhéarla, 'I like to eat apples ')''. ''Go neamhchosúil le hainm briathartha na Gaeilge, is é an t-infinideach (agus ní an modh ordaitheach, 'ith') a úsáidtear mar bhun leis na briathra a chur ina bhfoirmeacha eile. Sa Fhraincis, críochnaíonn gach infinideach le ceann amháin de thrí dheireadh: -er, -ir, nó -re.
An Aimsir Láithreach
Úsáidtear an aimsir láithreach ar an nós céanna mar a úsáidtear an dá aimsir láithreach sa Ghaeilge: deirtear ' Je mange une pomme ' in áit '  Ithim úll ' agus freisin in áit '  Táim ag ithe  úill'. Tá trí phatrún réimnithe ag na briathra Fraincise − de réir cineál deiridh an infinidigh − agus leis an aimsir láithreach a chruthú, cuirtear an deireadh seo ar ceal agus cuirtear na deiridh eile seo thíos ina áit:
An Aimsir Chaite (Passé Composé)
Sa Fhraincis, déantar an aimsir chaite de dhá fhocal le chéile: briathar cúnta (.i. avoir nó être) agus an participe passé, nó an rangabháil chaite (m.sh. J'ai fait [= Dhein mé] nó Je suis allé [= Chuaigh mé]). Tá participe passé na Fraincise cosúil le haidiacht bhriathartha na Gaeilge (mar shampla, ite don bhriathar ith), agus ar ionann é le past participle an Bhéarla (mar shampla, eaten don bhriathar to eat). Amhlaidh, le  'd'ith mé'  a rá as Fraincis, déarfaí  'j'ai mangé' , go litriúil 'I have eaten'  sa Bhéarla (je = I, ai = have, mangé = eaten). Go neamhchosúil leis an mBéarla, áfach, úsáidtear an fhoirm seo fiú nuair nach ndéarfaí é sa Bhéarla: amhlaidh, aistreofaí 'D'ith mé ceapaire inné'  mar ' Hier j'ai mangé un sandwich ', cé nach féidir  'I have eaten a sandwich yesterday ' a rá sa Bhéarla. Tá na foirmeacha éagsúla den aimsir seo sa tábla a leanas:
An Aimsir Ghnáthchaite (Passé Imparfait)
Uair arís, úsáidtear an aimsir ghnáthchaite sa Fhraincis go cosúil mar sa Ghaeilge. I ngach cás ina n-úsáidfí an ghnáthchaite sa Ghaeilge, úsáidtear í sa Fhraincis; amhlaidh deirtear  ' Labhraínn le mo chuid bréagán nuair a bhí mé óg' ' Je parlais avec mes jouets quand j'étais jeune' (ní an passé composé,  'j'ai parlé...' , atá i gceist). Áfach, úsáidtear an fhoirm seo freisin leis an modh coinníollach Gaeilge a aistriú ag barr frásaí a thosaíos le 'dá' as Gaeilge:
Dá dtitinn, ithinn úll.
Sa Ghaeilge, is sa mhodh coinníollach atá 'titinn', ach sa Fhraincis, is sa ghnáthchaithe atá 'tombais'. Sa fhrása seo, tá 'ithinn' freisin sa mhodh coinníollach, ach san áit seo úsáidtear an coinníollach fosta sa Fhraincis. Is ionann é seo agus an chomhréir Béarla: ' If I fell, I would eat an apple ' (ní 'If I would fall ... ').
Seo hiad a leanas foirmeacha na haimsire seo:
An Aimsir Fháistineach Simplí
Is féidir aimsir fháistineach simplí na Fraincise a úsáid beagnach go hionann le haimsir fháistineach na Gaeilge. Seo hiad a réimnithe:
Tá le cur faoi dheara, don aimsir seo, nach bhfuil ort an deireadh -er, -ir nó -re a chur ar ceal roimh an deireadh nua a chur ar an mbriathar.
An Aimsir Ghar-Fháistineach
Is féidir freisin an aimsir ghar-fháistineach a úsáid, go ginearálta do rudaí atá chun tarlú le gairid. Tá sí cosúil leis an nGaeilge 'bheith chun rud a dhéanamh'; sa Fhraincis, úsáidtear an briathar 'aller' ('téigh'), amhlaidh déarfaí  'tá mé chun úll a ithe' 'je vais manger une pomme' (go litríocht, 'téim úll a ithe').
An Modh Coinníollach
Si je tombais, je mangerais une pomme.
Dá dtitinn, ithinn úll.
Seo hiad a foirmeacha:
An Modh Foshuiteach
Mar atá sa Ghaeilge, tá modh foshuiteach san Fhraincis. Úsáidtear é sna háiteanna céanna mar a úsáidtear é sa Ghaeilge (Go dté tú slán = Que tu ailles bien; Sula n-ithe tú an t-úll sin = Avant que tu manges cette pomme-là), ach úsáidtear é níos minice in áiteanna ina n-úsáidtear an modh coinníollach sa Ghaeilge: le haghaidh rudaí ar hipitéiseach iad:
Ba mhaith liom go rachfá ar scoile = J'aimerais que tu ailles a l'école
Tá mé faoi eagla go n-íosfadh úll mé = J'ai peur qu'une pomme me mange
Úsáidtear an modh foshuiteach in áiteanna fiú ina nach bhfuil sé coitianta an modh coinníollach a úsáid sa Ghaeilge:
Tá uaim duine atá (nó: a bheadh) cairdiúil agus cineálta = J'ai besoin de quelqu'un qui soit amical et gentil
Seo hiad a foirmeacha − tabhair faoi dheara go bhfuil a lán deireadh go céanna leis an aimsir láithreach nó leis an aimsir ghnáthchaite:
Briathra Neamhrialta
Tá freisin méid tábhachtach briathra neamhrialta - briathra nach leanas iomlán na rialta réimnithe seo thuas. Ar liosta Wiktionnaire na mbriathra seo, tá 475 iontráil, cé go bhfuil na briathra -re, a meastar gur patrún rialta iad san alt Vicipéid seo, freisin ar an liosta. I bhfírinne, is féidir an chuid is mó de na briathra neamhrialta seo a ghrúpáil le chéile i ngrúpaí a leanas na rialta céanna; mar sin, ní hé go bhfuil ar an bhfoghlaimeoir na céadta briathra neamhrialta a fhoghlaim ceann amháin faoi cheann amháin.
Forainmneacha
Tá seacht gcineál forainm phearsanta sa Fhraincis (cé nach ró-dhian an sainmhíniú seo). Seo hiad a leanas na seacht gcineál seo:
Forainmneacha Ainmneacha
Úsáidtear an forainm ainmneach le hainmní an bhriathair − an duine nó an rud atá ag déanamh ruda − a thaispeáint. Sa Fhraincis, tá focal ar leith ar son gach pearsa, le feiceáil sa tábla thuas. Tá an focal on le nótáil go háirithe; tá dhá bhrí aige: an chéad cheann ionann leis an mbriathar neamhphearsanta sa Ghaeilge − mar sin, is ionann on dit qu'il y a une pomme dans l'arbre agus deirtear go bhfuil úll sa chrann − agus an dara ceann ionann le nous, nó muid/-mid sa Ghaeilge − mar sin, on est en route agus tá muid faoi bhealach. Níl aon ainmfhocal cuspóireach a bheadh ar comhbhrí leis an ainmfhocal ainmneach on.
Forainmneacha Cuspóra Dírigh
Más 'cuspóir díreach' atá san ainmfhocal − is é sin, rud a bhfuiltear á dhéanamh − úsáidtear foireann forainmneacha (le feiceáil sa tabla thuas) a thagann i ndiaidh an fhorainm, ach roimh an mbriathar. Is sampla de seo é tu me manges ('itheann tú mé') − tagann an focal me roimh an mbriathar manges.
Forainmneacha Cuspóra Neamhdhírigh
Úsáidtear na cuspóirí neamhdhíreacha nuair a bhítear ag rá go bhfuil duine/rud ag déanamh ruda à duine/rud éigin − is réamhfhocal Fraincise é 'à' ar ciall dó do, le nó ar, go ginearálta, sa Ghaeilge. Mar shampla, má táthar ag rá tá an bhean ag tabhairt ceachtanna don rang, deirtear:
la femme donne des leçons à la classe
agus má táthar ag rá "tá an bhean ag tabhairt ceachtanna dóibh", deirtear:
la femme leur donne des leçons
Ar an dóigh céanna leis na cuspóirí díreacha, aistríonn an forainm go háit roimh an mbriathar. Is ionann iad na foirmeacha díreacha agus neamhdhíreacha don chéad agus don dara pearsa; is ach amháin sa tríú pearsa a bhíonn difríochtaí eatarthu. Tá a bhfoirmeacha-sa féin freisin sa tábla thuas.
Forainmneacha Neamhcheangailte
Má táthar ag úsáid forainm in éindí le réamhfhocal nach 'à' é, úsáidfear forainm neamhspleách. Tá a foirmeacha freisin sa tábla thuas: nuair atáthar ag úsáid na bhforainmneacha seo, coinnítear fós an réamhfhocal agus cuirtear an forainm ina dhiaidh (go hionann leis an mBéarla). Mar shampla:
tu vas avec moi = téann tú liom  (Béarla: you go with me)
Cogadh Cathartha Éimin (2014-2022)
Thosaigh seach-chogadh in Éimin i ndeireadh na bliana 2014. Chuaigh cúrsaí ó smacht agus an teannas idir an Araib Shádach (agus a comhghuaillithe cumhachtacha, na Stáit Aontaithe agus an Ríocht Aontaithe go háirithe) agus an Iaráin (agus na réabhlóidithe Houthi) ag géarú.
Cúlra
Lárionad sceimhlitheoireacht a Ioslamacha is ea Éimin ó na 1990idí ar aghaidh. Mar shampla, sa bhliain 2015, mhaígh Al Qaeda in Éimin gurb iad a bhí taobh thiar de na hionsaithe sceimhlitheoireachta ar oifigí na hirise, Charlie Hebdo i bPáras na Fraince.
Imeachtaí
Ar 26 Márta 2015, .thosaigh “Obráid  Decisive Storm” nuair a d’ionsaigh an Araib Shádach na Houthi san Éimin. Ach ní raibh an Stoirm cinniúnach ar chor ar bith.
Básanna
Idir 2015 agus 2021, fuair b'fhéidir 377,000 bás le linn an chogaidh, de réir Clár um Fhorbairt na Náisiúin Aontaithe
Tá an chomhghuaillíocht freagrach as an gcuid is mó de na básanna. Agus le linn na 2010idí, bhí an Bhreatain agus Stáit Aontaithe Mheiriceá ar an dá thír a dhíol an líon is mó d’airm leis an Araib Shádach.
Fógraíodh sos comhraic ina measc siúd a bhí i mbun cogaíochta in Aibreán 2022.
Loc canála
Bealach chun airde an uisce a athrú i gcanáil (nó loch fiú) is ea loc canála, chun ligean di dul thar chnoic, agus do bháid dul thar bráid.
I loc réimse, bíonn seomra is féidir a fholmhú nó a líonadh trí chomhlaí a oscailt nó a dhúnadh sna geataí ar an taobh íochtarach nó uachtarach mar is cuí, chun an leibhéal a dhéanamh cothrom leis an leibhéal íseal nó ard.
De ghnáth, bíonn an geata íseal dúbailte agus dírithe in aghaidh an tsrutha chun go mbrúnn an t-uisce dhá thaobh an gheata le chéile. Is féidir gur geata singil an ceann uachtarach i loc beag, ach dúbailte i loic mhóra.
Sna canálacha in Éirinn tógann na loic báid timpeall 21 m ar fhad is 2.1 m ar leithead. I gCanáil Phanama, áfach, tógann na loic soithigh an-mhóra mhórfharraige.
link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Entering%20the%20locks%20at%20the%20three%20gorges%20dam%20-%20panoramio.jpg|mion|clé|loc canála, Damba na dTrí Mhám
Eipifít
Planda nach bhfuil fréamhaithe san ithir ach a fhásann os cionn talún, ar phlandaí eile de ghnáth. Baineann sí feidhm as na hóstaigh seo chun tacaíocht a fháil mar nach seadán (a fhaigheann cothú óna n-óstaigh) í. Bíonn fréamhacha aerga aici a nascann leis an óstach agus a ghabhann bruscar orgánach chun cothaithigh a dhíorthú astu. Ionsúnn sí uisce freisin, mar bháisteach nó díreach ón aer, agus is féidir go mbeidh sí glas, in ann fótaisintéis a dhéanamh. I gcuid acu foirmíonn na duilleoga taiscumar uisce i lár an chnota. An-choitianta i bhforaoisí trópaiceacha báistí, agus is féidir le heipifítí fás i solas na Gréine, rud nárbh fhéidir leo dá mbeadh siad ar an talamh faoin gceannbhrat dlúth. Samplaí suntasacha sna trópaicí is ea magairlíní is bróiméiligh, agus na caonaigh is na crotail i réigiúin mheasartha.
Joe Keery
Aisteoir agus ceoltóir Meiriceánach is ea Joseph David Keery. Rugadh é ar 24 Aibreán, 1992 i Newburyport, Contae Essex, Massachusetts.
An Phoblacht (dialóg)
Is leabhar cáiliúil le Platón é An Phoblacht (Gréigis: Πολιτεία) a bhaineann le cúrsaí fealsúnachta agus polaitíochta. Scríobhadh é timpeall 390 RC.
Norman Haworth
Ceimiceoir Briotánach ab ea Walter Norman Haworth FRS (19 Márta 1883 – 19 Márta 1950) a raibh cáil air mar gheall ar a obair cheannródaíoch ar an aigéad ascorbach (vitimín C) agus é ag obair in Ollscoil Birmingham. Bhuaigh sé Duais Nobel sa Cheimic 1937 "for his investigations on carbohydrates and vitamin C".. Roinneadh an duais leis an gceimiceoir Eilvéiseach Paul Karrer as a chuid oibre ar vitimíní eile.
An Phoblacht (dialóg)
Forbhreathnú
Is é An Phoblacht an saothar is mó de chuid Platóin agus tá sé i gcruth agallaimh. Is í samhail na huaimhe, samhail chailiúil a úsáideadh. Sa chur síos seo, tá príosúnaigh gafa in uaimh agus níl solas an lae ag teacht isteach chucu. Déanann siad dearmad ar an uair nach raibh siad ina bpríosúnaigh. Sroicheann siad an chéim nach bhfuil eolas níos fearr acu agus go síleann siad gur gnáthrud é seo. Bíonn scáileanna de chruthanna le feiceáil os comhair na bpríosúnach. Ní fheiceann siad na fíor-rudaí is cúis leis na scáileanna, áfach. Pléann siad na híomhánna agus ainmníonn siad iad, cé gur scáileanna amháin atá sa "réaltacht" sin. Tá na príosúnaigh sásta lena saol mar ní féidir leo aon ní eile níos fearr a shamhlú. Éalaíonn príosúnach ón uaimh, téann amach faoi sholas an lae agus féachann ar an bhfíor-áilleacht. Tagann sé ar ais chun na bpríosúnach eile tar éis tamaill, agus míníonn cad a chonaic sé dóibh. Níl siad in ann glacadh leis an eolas sin, áfach, mar go bhfuil a chuid smaointe bunaithe go hiomlán ar a gcuid gnásanna féin. Tá na príosúnaigh eile níos compordaí leis an domhan a bhfuil taithí acu air cheana féin.
Norman Haworth
Réitigh Haworth struchtúr ceart roinnt siúcraí, agus tá aithne air i measc ceimiceoirí orgánacha as an bhforbairt a rinne sé ar theilgean Haworth a aistríonn struchtúir siúcra tríthoiseach go foirm ghrafach dhéthoiseach áisiúil.
Gairm acadúil
Tar éis dó a bheith ag obair le tamall ó bhí sé ceithre bliana déag d’aois i monarcha linóleum áitiúil Ryland a bhí á bhainistiú ag a athair, rinne sé staidéar agus d’éirigh leis sa scrúdú iontrála go hOllscoil Mhanchain i 1903 chun staidéar a dhéanamh ar cheimic. Lean sé tóraíocht an léinn seo in ainneoin go ndearna a thuismitheoirí díspreagadh gníomhach air. Bhain sé a chéim chéadonóracha amach i 1906. Tar éis dó céim mháistreachta a bhaint amach faoi William Henry Perkin, Jr., bronnadh Comhaltacht Taighde 1851 air ón Royal Commission for the Exhibition of 1851 agus rinne sé staidéar in Ollscoil Göttingen ag tuilleamh a PhD i saotharlann Otto Wallach tar éis bliana amháin staidéir. Lean DSc ó Ollscoil Mhanchain i 1911, agus ina dhiaidh sin chaith sé tamall gairid ag an gColáiste Impiriúil Eolaíochta agus Teicneolaíochta mar Thaispeántóir Sinsearach sa Cheimic.
Sa bhliain 1912 ceapadh Haworth ina léachtóir i United College of University of St Andrews in Albain agus chuir sé suim i gceimic charbaihiodráite, a bhí á fiosrú ag Thomas Purdie (1843 -1916) agus James Irvine (1877 -1952)  i gCill Rìmhinn. Thosaigh Haworth a chuid oibre ar shiúcraí simplí i 1915 agus d'fhorbair sé modh nua chun éitear meitile siúcraí a ullmhú ag baint úsáide as sulfáit mheitile agus alcaile (ar a dtugtar anois Haworth methylation). Thosaigh sé ag staidéar ansin ar ghnéithe struchtúracha na ndeisiúicrídí. D’eagraigh Haworth na saotharlanna in Ollscoil Chill Rímhinn chun ceimiceáin agus drugaí a tháirgeadh do rialtas na Breataine le linn an Chéad Chogadh Domhanda (1914–1918).
I 1933, agus é ag obair leis an Stiúrthóir Cúnta Taighde a bhí ann ag an am (Sir níos déanaí) Edmund Hirst agus foireann faoi stiúir an mhic léinn iardhochtúireachta Maurice Stacey (a bhain i 1956 an Cathaoirleach Mason céanna amach), tar éis an struchtúr ceart agus optúil-isiméireach a bhaint amach i gceart. nádúr vitimín C, thuairiscigh Haworth shintéis an vitimín. Thug an fiseolaí Ungárach Albert Szent-Györgyi a sampla tagartha tosaigh de “vitimín C in uisce-intuaslagtha” nó “aigéad heicsúrónach” (an t-ainm roimhe seo don chomhdhúil mar a bhaintear as táirgí nádúrtha) a sampla tagartha tosaigh do Haworth, a d’aimsigh a airíonna vitimíní mar aon le Charles Glen King, agus fuair sé amach le déanaí go bhféadfaí é a bhaint ar an mórchóir as paiprice Ungárach. In ómós d'airíonna frithscorbacha na comhdhúile, mhol Haworth agus Szent-Györgyi anois an t-ainm nua "a-scorbic acid"" don mhóilín, le haigéad L-ascorbach mar a ainm ceimiceach foirmiúil. Le linn an Dara Cogadh Domhanda, bhí sé ina bhall de Choiste MAUD a rinne maoirsiú ar thaighde ar thionscadal buama adamhach na Breataine.
The 747s
Banna rac-cheoil ab ea The 747s.
Stair
I 1999 chas Oisín and Ned ar a chéile ag an ollscoil i mBaile Átha Cliath agus thosaigh siad ag ceolsráide le chéile agus ag casadh i dtithe tábhairne ar fud na hÉireann mar chuid de ghrúpaí éagsúla.
Chuaigh siad go Napoli na hIodáile an bhliain dár gcionn agus tar éis a bheith ag tóraíocht drumadóir, casadh Massimo orthu sa Centro Sociale áitiúil, áit a bhfuair siad an saoirse agus trealamh chun casadh le chéile.
Chas an banna a gcéad gig os comhair 5000 duine ar an 17ú Márta 2001, i bPiazza del Gesu, Napoli, ag ceolchoirm a bhí eagraithe mar agóid i gcoinne an Fóram Domhanda a bhí ar siúl ann. Tar éis 10 nóiméad cleachtadh sciobtha faoi scáth bualadh chloig an Ardeaglais Santa Chiara chas an banna an tsraith amhráin seo a leanas: ‘London Calling’, ‘The Magnificent 7’, agus ‘Rock the Casbah’ ó The Clash agus ‘Tomorrow Girls’ ó The UK Subs. Tamaill ina dhiaidh an ghig, thaifead an banna a gcéad amhrán ‘Complicated’ mar The Fluid Druids (I Druidi Fluidi) do dlúthdhiosca bhannaí gan chonradh a bhain le Centro Sociale eile i Napoli, Officina 99.
Don chéad bhliain eile, an tslí mhaireachtála a bhí acu ná ag ceolsráide agus ag casadh gigeanna ar fud deisceart na hIodáile de shíor ag chamchuairt bailte ar nós Agrigento, Siracusa, Palermo agus Cefalu agus ag casadh le bannaí eile áitiúla agus le ceoltóirí taistil.
Zamparó
D'eisigh The 747s a gcéad albam 'Zampanó' i Meán Fómhair 2006. Liosta na n-amhráin:
Josh Ritter
Is amhránaí-cumadóir ceoil Meiriceánach é Josh Ritter a rugadh i Moscow, Idaho i 1976. Ba néareolaithe iad a thuismitheoirí. Thosaigh Ritter ag cumadh ceoil agus é ag freastáil ar Choláiste Oberlin. D'athraigh sé a phríomhábhar ó eolaíocht néarchórais agus d'fhág sé coláiste agus é cáilithe le phríomhábhar i Stair Mheiriceá agus Scéalcheoltíre. Tar éis dó a chéim a bhaint amach, thaisteal sé go hAlbain chun freastal ar Dhaonscoil na hAlban.
Luas na fuaime
link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Flickr%20-%20Official%20U.S.%20Navy%20Imagery%20-%20A%20jet%20breaks%20the%20sound%20barrier..jpg|mion|F/A-18 Super Hornet Bíonn luas na fuaime ag timpeall 340 m s -1 in aer ag gnáthbhrú an atmaisféir. Braitheann an luas ar theocht an aeir, agus méadaíonn sé i gcomhréir leis an teocht ag gnáth-theochtaí an aeir.
Josh Ritter
Tá an stíl atá aige i dtraidisiún an cheoil tíre agus na mbailéad - é faoi thionchar Bob Dylan, Bruce Springsteen agus Leonard Cohen, i measc daoine eile - le béim ar íomhánna chasta le liricí shimplí.
Bhí Ritter i láthair ag Féile Cheoil Tíre Newport 2002, Féile Oxegen 2005 agus bhí sé ar an gceannlíne le leithéidí Joan Baez. D'eisigh Baez a leagan fhéin d'amhrán de chuid Ritterr, "Wings." Tháinig an chéad fhadcheirnín le Ritter Hello Starling isteach ag uimhir a dó i gcairteacha na hÉireann, ait a bhfuil lucht leanúna dílis ag Ritter. Síníodh é leis an lipéad Meiriceánach, V2 Records, i 2005 agus ath-eisíodh Hello Starling. Ar an 19ú Aibreán, 2006, eisíodh a albam is déanaí The Animal Years le léirmheasanna iontacha. Eisíodh in Éirinn an 5ú albam ó Ritter, The Historical Conquests of Josh Ritter, ar an 7ú Meán Fómhair, 2007.
Misc
Mhol Stephen King The Animal Years mar an albam is fearr i 2006 in alt a scríobh sé do Entertainment Weeklyalt.
Tá cónaí air i mBrooklyn lena bhean Dawn Landes. Is amhránaí-cumadóir ceoil í Dawn freisin.
Shínigh Josh beart leabhair le Random House i 2009. Tá sé i mbun a chéad úrscéal a scríobh darbh ainm Bright's Passage a seolfar i 2011.
Albaim
Golden Age Of Radio 2001 (Céad-Eisiúint), Eanáir 22 2002 (Ath-Eisiúint)
Hello Starling Meán Fómhair 9 2003
The Animal Years Márta 20 2006 (Sasana), Aibreán 11 2006 (SAM)
In The Dark - Live At Vicar Street Samhain 24 2006 (Éireann amháin)
The Historical Conquests of Josh Ritter 7ú Meán Fómhair 2007 in Éirinn
So Runs the World Away 2010 (17ú Aibreán, 2010 SAM, Aibreán 23ú, 2010 in Éirinn, Bealtaine 4ú, 2010 gach ait eile)
EPanna
Come & Find Me EP Athmheascadh 2002
4 Songs Live EP Feabhra 22 2005
Good Man EP Lúnasa 18 2006 (Éireann amháin)
Girl In The War EP Lúnasa 29 2006, (iTunes EP digiteach) Samhain 27 2006 (Sasana)
Live at the Record Exchange EP Eanáir 30 2007
Raibeart I na hAlban
Ba é Roibeard Brús, nó Raibeart I, Rí na hAlban mac le Roibeart Brús agus Marjorie, Bantiarna Charraig. Corónaíodh Roibeard Brús ina Rí na hAlban sa bhliain 1306 ach ní bhfuair sé seilbh iomlán ar a ríocht go dtí gur bhuaigh sé ar Éadbhard II, Rí Shasana, ag Cath Allt a’Bhonnaich, ar 23-24 Meitheamh 1314.
Óige
Rugadh é i gCaisleán Turnberry i 1274, dhá bhliain tar éis do Edward I teacht i réim mar rí Shasana. Rinneadh Iarla de nuair a tháinig sé i seilbh ar Charraig i 1292.
Ba de shliocht Gael a mháthair agus ba Normannach Francach é a athair. Dá bharr sin bhí Gàidhlig agus Fraincis líofa ag an mBrúsach óg. Bhí Laidin agus Béarla aige chomh maith.
Cogadh in aghaidh na Sasanach
Nuair a fuair an Rí Alastar II bás sa bhliain 1286, níor fhág sé mar oidhre ach a ghariníon Margaret, iníon Rí na hIorua. Pósadh í siúd le mac rí Shasana agus cé gur aithníodh neamhspleách as Alban sa chonradh pósta bhí súil ag rí Shasana seilbh a fháil ar an tír. D'éag an bhanríon óg ar a bealach go hAlbain áfach agus fágadh an ríocht gan oidhre dlisteanach.
Bhí teaghlaigh Balliol agus Brus in adharca a chéile agus iad ag iarraidh seilbh a fháil ar choróin na hAlban. Thug Edward cúnamh do John Balliol mar shíl an Rí Sasanach gur duine lag a bhí ann agus go mbeadh sé faoina smacht féin. Barún Sasanach ba ea John Balliol a thug a dhílseacht do choróin Shasana.
Fógraíodh gurb é Balliol rí dlisteanach na hAlban ag cruinniú a d'eagraigh Edward i mí na Samhna 1292. D'éiligh Edward ceannas feodach ar Albain mar chúiteamh ar a chúnamh agus go dtabharfadh na hAlbanaigh tacaíocht dó ina chogadh in aghaidh na Fraince. clé|mion|222x222px|Brus ag [[Blàr Allt a' Bhonnaich ]] Ní fhéadfadh fiú Balliol glacadh leis na héilimh sin agus dúirt sé suas lena bhéal le hEdward gurbh é féin Rí Alban agus nach mbeadh sé freagrach ach dá mhuintir féin. Dhiúltaigh sé cúnamh míleata a thabhairt do Shasana, rinne sé conradh síochán a leis an Fhrainc agus bheartaigh sé ionradh a dhéanamh ar Shasana.
Ghluais fórsaí Shasana ó thuaidh agus ghéill tiarnaí éagsúla do Edward, Robert Bruce ina measc. Mar gheall ar an bhfeall seo ghabh Balliol seilbh ar thailte na mBrúsach in Albain agus bhronn iad ar a dheartháir céile John Comyn.
Bhuaigh na Sasanaigh ar arm Balliol ag Dún Barra in mí Aibreán 1296 agus ghéill Balliol a choróin tamall ina dhiaidh sin. Lean buíonta Albanacha ag troid i gcoinne na Sasanach áfach agus ba é William Wallace an ceannaire ba cháiliúla a bhí orthu.
Scriosadh arm Sasanach ag Droichead Sruighle. Bhain na Sasanaigh díoltas amach ar Wallace tamall ina dhiaidh sin áfach ag cath an Eaglais Bhreac.
Ní raibh arm mór ag Wallace riamh ina dhiaidh sin, chuaigh sé ar a choimeád ach gabhadh é i 1305 agus cuireadh chun báis é in Londain.
Rí na nAlbanach
Bhí Brús agus John Comyn fágtha mar iarrthóirí ar choróin na hAlban. Bhí cruinniú acu in eaglais Greyfriar ag Dún Phris inar dhúnmharaigh Brús an t-iarrthóir eile. Bhí naimhde aige ar fud na hEorpa dá bharr sin agus chuir an Pápa faoi choinnealbhá é.
thumb|220px|left|Dealbh cuimhneacháin - [[Sruighle.]] D'fhógair Brús gurb é féin rí na hAlban ar an 25 Márta 1306 agus chuir Edward arm ina choinne láithreach. Chaill Brús Cath Methven, cuireadh mórán dá lucht leanúna chun báis agus rinneadh teifeach den rí óg.
Splanc léargais
Chaith Brus bliain ar a choimeád agus deirtear faoi go raibh sé i bhfolach i bpluais i gContae Aontroma na hÉireann agus é gan dóchas. Chonaic sé damhán alla ag iarraidh líon a chrochadh idir dhá bhalla na pluaise.
Thit an líon as a chéile arís agus arís eile ach lean an damhán alla lena iarrachtaí go dtí gur éirigh leis sa deireadh.
Spreag sé sin an rí óg le filleadh ar Albain agus dul chun cogaidh arís.
Teacht aniar
Bhuaigh Brus a chéad chath ar Dhomhnach na Pailme 1307, agus spreagadh clanna Alban chun éirí amach.
Tháinig Edward é féin aneas le arm ollmhór chun béasa a mhúineadh do na hAlbanaigh. Ach ní raibh a shláinte go maith agus bhí a éifeacht mar cheannaire míleata imithe i léig. Fuair sé bás agus ba é a ghuí go n-iomprófaí a chnámha os comhair an airm go dtí go mbeadh Albain cloíte.
Cuireadh moill tamall ar uaillmhianta na Sasanach agus an rí óg, Edward II ag plé le deacrachtaí éagsúla sa bhaile agus i gcéin. Thug sé sin deis do Roibeard Brús a ríocht a dhaingniú.
Tugadh aitheantas dó mar aonrialóir na tíre agus fuair sé tacaíocht ó Rí na Fraince agus ón eaglais féin in ainneoin é a bheith coinnealbháite. Dhíbir sé garastúin Shasana amach óna thír diomaite de chaisleán Sruighle agus rinne sé ionradh ar Shasana féin.
Chuaigh Edward ó thuaidh le arm mór agus troideadh cath cinniúnach Allt a' Bhonnaich ar an 24 Meitheamh 1314. Ní bhfuair Brus seilbh iomlán ar a ríocht go dtí gur bhuaigh sé ar Éadbhard ar an lá sin. mion|dealbh bhrád, Stirling|clé
Ionradh ar Éirinn
D’iarr Domhnall mac Briain Ó Néill, Rí Thír Eoghain, cabhair ó Albain ina throid i gcoinne na nAngla-Éireannach a bhí ag cur brú air. Bhí Roibeard gaolta le rítheaghlaigh Éireannacha ó thaobh a mháthar agus bhí sé báúil lena Gaeil. Bhí fonn air dara fronta ina chogadh in aghaidh na Sasanach a thosú in Éirinn freisin.
Tháinig Éadbhard agus a arm (6,000 fear) i dtír in Éirinn cóngarach do Latharna, ar 26 Bealtaine 1315. Ach theip go tubaisteach ar chogadh na mBrúsach in Éirinn, d'fhill Roibeard ar Albain agus maraíodh Éadbhard.
Bás
Buail tinneas éigin é agus fuair Brús bás ar 7 Meitheamh 1329 agus é ina laoch náisiúnta. Ní féidir linn a mhíniú cén chaoi ar bhásaigh Brus, in aois 55.
Oidhreacht
Choinnigh Albain a neamhspleáchas go dtí 1601 agus bhí sí i gcomhghuaillíocht leis an Fhrainc ar feadh i bhfad. D'éirigh le Roibeard Brús a choinnealbhá a chur ar ceal agus cairdeas a bhunú arís leis an Róimh agus le cumhachtaí móra na hEorpa. Dar léis ba 'aon-náisiún' amháin iad Éire agus Albain.
Poblacht (idirdhealú)
Tá níos mó ná ciall amháin le poblacht nó leis an bpoblacht:
Corr Locha
Is baile suite i gContae an Chabháin í Corr Locha.
Carbad
mion|Carbad san Lárionad Irish Life, BÁC Carráiste oscailte dhá roth agus capa(i)ll á tharraingt, is ea carbad. D'úsáidtí carbaid fadó chun cogaidh nó ráis
26 Nollaig
Is é an 26 Nollaig an 360ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 361ú lá i mbliain bhisigh. Tá 5 lá fágtha sa bhliain.
Kevin Moran (polaiteoir)
Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála é Kevin Moran. Tá sé ina bhall neamhspleách den Dáil.
22 Samhain
Is é an 22 Samhain an 326ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 327ú lá i mbliain bhisigh. Tá 39 lá fágtha sa bhliain.