cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arthur Chichester
Éire
Tháinig sé i gcomharbacht ar Charles Blount, an Tiarna Mhuinseo, mar Leas-Tiarna na hÉireann, sa bhliain 1604. Bliain níos déanaí ar aghaidh, phós sé Lettice Perrot. Ba iníon John Perrot, iar-Leas Tiarna na hÉireann í. Rugadh duine amháin clainne dí, a fuair bás sa naíonacht.
Innis na Cailleach
Is oileán suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, é Innis na Cailleach.
Arthur Chichester
Éire
Tar éis Teitheadh na nIarlaí sa bhliain 1607, ba phríomhcheannaire é Chichester le linn Phlandáil Uladh.
Iompúchán
Bhraith an Tiarna Chichester an Caitliceachas Éireannach mar bhagairt in aghaidh na Corónach. Stiúir sé géarleanúint forleathan ar Chaitlicigh, agus d'ordaigh sé bású dhá easpag.
Ar threoir ó Chichester, aistríodh Leabhar na hUrnaí Coitinn go Gaeilge le linn Chogadh na Naoi mBliana.
Ar scor
D'éirigh sé as a phost in Éirinn sa bhliain 1616. Ceapadh é mar ambasadóir chun na hImpireachta Hapsburg níos déanaí. Bhuail pliúraisí é agus d'éag 19 Feabhra 1625.
Ceolaire giolcaí
Ceolaire ón Seandomhan atá dúchasach don Eoraip, iardheisceart na hÁise is an Afraic is ea an ceolaire giolcaí. Áitríonn sé sraitheanna giolcach is páirceanna. Itheann sé feithidí, caora is éisc shliogánacha.
Fraoch Eilean
Is oileán suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, é Fraoch Eilean.
Faoileán scadán cosbhuí
Is éan é faoileán scadán cosbhuí (Larus michahellis). Is baill d'fhine na Laridae é.
Interlingue
Is teanga idirnáisiúnta shaorga í an teanga Interlingue (ar a dtugadh Occidental trí 1949).
Léiríonn go leor de na foirmeacha focal díorthaithe de chuid Interlingue na cinn atá coitianta i dteangacha áirithe Iarthar na hEorpa, go háirithe na teangacha Rómánsacha, mar aon le roinnt stór focal Gearmánach. Cruthaítear go leor dá chuid focal trí úsáid a bhaint as riail de Wahl, sraith rialacha chun gach infinideach briathar seachas sé bhriathar a thiontú go focail dhíorthaithe lena n-áirítear briathra gais dúbailte Laidine (m.sh. vider féach agus a dhíorthach vision). Is é an toradh ná teanga nádúrtha agus rialta atá éasca le tuiscint ar an gcéad amharc do dhaoine aonair a bhfuil cur amach acu ar theangacha áirithe Iarthar na hEorpa. Bhí an-tóir ar Occidental san Eoraip sna blianta roimh an Dara Cogadh Domhanda in inléiteacht agus gramadach shimplithe, mar aon le hláithriú rialta na hirise Cosmoglotta, in ainneoin iarrachtaí na Naitsithe teangacha cúnta idirnáisiúnta a chosc.
Litríocht
Bhí na príomhthéacsanna liteartha san Interlingue le feiceáil in Cosmoglotta.
Seo cuid de na leabhair in Interlingue:
Scarbhileog
Clár ríomhaire lenar féidir sonraí, uimhreacha agus/nó téacs a chur isteach is a thaispeáint i maitrís dhronuilleogach. Is féidir na sonraí a phróiseáil is a láimhseáil ar bhealaí difriúla de réir mar a chinneann an t-úsáideoir. Mar shampla, is féidir colúin nó sraitheanna uimhreacha a shuimiú, a idirmhalartú nó a mhéadú faoi thairisigh. Tugann scarbhileoga bealaí réasúnta simplí, ach cumasach mar sin féin, chun sonraí airgid is eile a anailísiú, agus baintear feidhm astu go forleathan i gcúrsaí gnó.
Robert Devereux, 2ú Iarla Essex
Ba laoch míleata agus ceanán na banríona Eilís I é Robert Devereux, 2ú Iarla Essex (10 Samhain, 1565 - 25 Feabhra, 1601), ach tar éis feachtais neamhbhuach in aghaidh na reibiliúnaithe Éireannacha, le linn Chogadh na Naoi mBliana sa bhliain 1599, theip 'coup d'état' aige i gcoinne na banríona agus cuireadh chun báis é de thoradh ar a thréasa.
Lá na Naomh Uile
Is féile Chríostaí ina onóir na naoimh uile i Neamh, a bhíos (san Eaglais na Iarthar) ar an 1 Samhain í Lá na Naomh Uile (nó Lá Féile na Naomh Uile).
Anlann soighe
Is éard is anlann soighe ann ná anlann coipthe a dhéantar as pónairí soighe, grán, sáile agus múscáin.
Joe Schmidt (rugbaí)
Is fear rugbaí ón Nua-Shéalainn é Joe Schmidt, (a rugadh ar 12 Meán Fómhair 1965).
Gairm
Chaith Schmidt trí bliana, 2010-2013, ina chóitseálaí ar Chúige Laighean agus bhí ceithre thrófaí buaite aige le linn an ama sin.
I rith 2013 go 2019, bhí Schmidt mar chóitseálaí ar fhoireann na hÉireann agus bhí Craobh na Sé Náisiún 2014 buaite acu trí uair, agus an ‘Chaithréim Mhór' in 2018.
2019
Tháinig deireadh le ré Schmidt mar chóitseálaí ar Éirinn in 2019 nuair a theip ar an bhfoireann i mbabhtaí ceathrú ceannais Chorn an Domhain. Cé gur tháinig droch-chríoch le ré Joe Schmidt ina chóitseálaí ar Éirinn, níl aon amhras ach gur éirigh níos fearr le foireann na hÉireann faoina cheannas ná mar a d’éirigh leo faoi cheannas bainisteoir ar bith eile a tháinig roimhe
David Morris Lee
Fisicí a rugadh i Rye, Nua-Eabhrac is ea David Morris Lee ar an (20 Eanáir 1931). Bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic lena chomhghleacaithe Robert Richardson is Douglas Osheroff i 1996 as forshreabhacht He-3 a fhionnadh sna 1970idí. Ritheann ábhar forshreabhach gan slaodacht trí phóireanna an-bheaga, agus má rothlaítear é, cruthaítear mionchuilithí ann a fhreagraíonn do rialacha candamacha. Thaispeáin Pjotr Kapitza i 1937 gur forshreabhach é príomhiseatóp heiliam, He-4, nuair a fhuaraítear go 2.7 K é. D'éirigh le Lee is a chomhghleacaithe He-3 a fhuarú go dtí .002 K, rud nach ndearnadh roimhe sin. Mar fhotháirge agus trí thimpiste, chruthaigh siad gur forshreabhán He-3 ag an teocht fhíoríseal seo.
Caoimhín Ó Móráin
Is iománaí é Caoimhín Ó Móráin, nó Kevin Moran mar a thugtar air i mBéarla. Rugadh é ar an 3 Márta 1987. Is as Contae Phort Láirge é. Bhain sé gradam 'All Star' amach i 2012 agus 2017.
Filíocht shiollach na Gaeilge
Thosaigh filíocht shiollach na Gaeilge (a dtugtaí Dán díreach (1200-1600) uirthi níos déanaí) i mainistreacha na hÉireann san 8ú haois. Le himeacht aimsire bhí feidhm á baint aisti ag filí gairmiúla in Éirinn agus in Albain.
Bhain na manaigh úsáid as traidisiúin dhúchasacha agus Laidine chun meadarachtaí casta a cheapadh agus chumaidís filíocht faoin dúlra agus le hómós do Dhia. Ar chúrsaí tuata is mó a bhí aird na bhfilí oilte gairmiúla dírithe. Bhí meas acu orthu féin agus meas ag daoine eile orthu mar chuid de scothaicme intleachtúil an tsaoil úd, rud a chuiridís in iúl trí fhilíocht an-saothraithe. Ní féidir, mar sin, foirmeacha agus feidhmiú na filíochta sin a scaradh ó chúrsaí sóisialta agus cultúir.
Seanré na mainistreacha
(De réir a nóis mhol Máirtín iontach Dia os ard; chan sé agus mhol le croí glan É.)
Filíocht chasta Ghaeilge a fáisceadh as an nós Laidine seo agus as na meadarachtaí dúchasacha. Mar shampla de seo tá dán gearr le misinéir Éireannach i lámhscríbhinn de chuid an 9ú haois i mainistir Naomh Gall san Eilvéis (agus comhartha anseo ar rím, ar chomhshondas agus ar uaim):
(Is aclaí an bheach bhuí a ghabhann ó uaimh go huaimh sna bláthanna, ní suarach a turas faoin ngrian: téann sí go dána isteach sa mhá mhór, is maith an chuideachta aici sa chéir.)
Tá dánta dá leithéid á scríobh ón 8ú haois nó faoin tuairim sin amach agus grá an dúlra, grá an uaignis agus grá Dé á gcur in iúl acu. Tá sé ráite gurb iad an fhilíocht is fearr a cumadh in Éirinn lena linn.
Ré níos déanaí
Moladh agus marbhna is mó ab ábhar don fhilíocht thuata. Tá roinnt bheag dánta pearsanta nó aoracha ann. Maítear go mb’fhéidir gurbh iarsma den phágánachas an dán molta, sa mhéid go síleadh go bhfágfadh sé rath ar phátrún an fhile. Bhí an file ina oifigeach cúirte agus agus meas ar a cheird dá réir, agus bhíodh súil aige le cúiteamh maith. Fáisceadh filí as muintireacha áirithe agus bhí pátrún áirithe ag gach file, rud nach mbacfadh air cuairt a thabhairt ar thiarnaí eile.
Scríobhtaí dánta ag moladh banuaisle freisin, agus chuirfí síos ar a nginealach, a n-áilleacht, a bhféile agus a nduáilcí eile.
Cuireadh oiliúint ar na filí i scoileanna mar ar fhoghlaim siad stair, litríocht agus foirmeacha a gceirde. Bhí na mic léinn rangaithe de réir céime agus mná ina measc sna céimeanna íochtaracha. Bheadh ar mhac léinn freastal ar an scoil ar feadh sé nó seacht de bhlianta.
Bhain na filí feidhm as canúint liteartha a muíneadh sna scoileanna, is dócha, ón gcéad chuid den 13ú haois agus a mhair gan athrú anuas go dtí an 17ú haois, beag beann ar pé athrú a tháinig ar chaint na ndaoine. Bhí lámhleabhair ann chuige a cumadh, b’fhéidir, sa 15ú haois agus samplaí iontu de shaothair na seanmháistrí.
Nuair a cumadh dán, d’aithrisfeadh reacaire é os comhair an phátrúin amach agus agus cláirseoir á thionlacan. Bhailítí dánta dá leithéid i “leabhair” agus tá roinnt acu sin ar marthain. Síleadh go raibh gá le filíocht chun clú mhuintir an phátrúin a chosaint agus a chothú.
Feidhmeanna eile
D’fhéadfaí filíocht a úsáid chun aoir a imirt ar dhuine, rud a d’fhéadfadh é a lot nó a mharú. Tá sé seo luaite mar “a most extraordinary survival from an earlier and pre-Christian phase of Celtic life”.
B’fhéidir filíocht a úsáid freisin chun machnamh a dhéanamh ar dhreach tíre, ceol, cion nó caill. Mar eiseamláir féach “A Chláirsioch Chnuic Í Chosgair,” dán le Gofraidh Fionn Ó Dálaigh (-1387):
Filíocht nua aiceanta
Tá an t-athrú seo le feiceáil i saothar Dháibhí Uí Bhruadair (c.1625-1698), file a bhí beo ar feadh na haoise go léir beagnach agus a scríobhadh ar an dá bhealach.
Faoin 18ú haois bhí filíocht aiceanta i mbarr a réime in Éirinn. In Albain mhair dán díreach níos faide, ach ba ghearr gur tháinig filíocht aiceanta (i bhfoirm amhrán) chun tosaigh, leithéid na n-amhrán a chum Màiri nighean Alasdair Ruaidh (c.1615–c.1707).
Dán díreach
Cumadh dán díreach mar cheathrúna. Cumadh an chuid is mó d’fhilíocht shiollach i meadarachtaí mar seo:
Cathal mac Áeda
Feictear lua éigin iAnnála Uladh don bhliain 733: ''Coscrath Cathail do Domnall a Tailtae & coscradh Fallomuin do Chathal a Tlactghu. Coscairt Chathail ag Domhnall i dTailte, agus coscairt Fallomuin ag Cathal i dTlachta. Tá comhaontú idir staraithe gur Cathal Chathal mac Finghin (bás 742), rí Mumhan, an té atá luaite. Molann an staraí, Charles-Edwards ámh Cathal mac Aodha. Luann sé nach ndéantar trácht ar an eachtra seo i nAnnála Inis Faithlinn, iad dírithe ar an Mumhain, agus molann fosta go ndearna Domhnall ruathar ar Chathal ag Tailte, an baile ina bhíodh príomhaonach ardríthe Uí Néill ar siúl. Chloígh Cathal ámh clann Colmáin Bhig faoi cheannas Fhallomoin mhic Con Congalt ag Tlachta, suíomh eile ina eagraítí aonach Uí Néill.
Bhíodh achrann ar siúl idir Uí Chearnaigh agus Uí Chonaing as of Cnóbha i dtuaisceart Bhreá ó dhúnmharú sheanathair Chathail, Niall mac Cearnaigh Sotal (bás 701) ag Iorghalach mac Conaing (bás 702). Sa bhliain 737, chloígh rí Uí Chonaing Bhreá, Conaing mac Amhalaí (bás 742), Cathal agus ghaol, Cearnach mac Fógartaigh (bás 738), ag Cath Lia Ailbe ar Mhaigh nAilbhe, Contae na Mí, agus maraíodh Cathal.
Filíocht shiollach na Gaeilge
Rím
1. Grúpa “b”: déanann b, g agus d rím le chéile (e.g. gad agus lag | foda agus coda| géag agus séad | leanab agus sealad). 2. Grúpa “c”: déanann c, p agus t rím le chéile (e.g. cnoc agus sop | maca agus slata). 3. Grúpa “ch”: déanann ch, ph agus th rím le chéile (e.g. sgeach agus cleath | Life agus ithe | eich agus beith). 4. Grúpa “bh”: déanann bh, gh, dh, l, mh, n agus r rím le chéile (e.g. neamh agus feadh | taraidh agus adhaigh | ionadh agus iodhan | teagh agus treabh | eibhe agus meile). 5. Grúpa “ll”: déanann ll, m(m), ng, nn agus rr rím le chéile (e.g. mall agus barr agus crann agus am | long agus fonn agus corr | druim agus tuill | cluineam agus fuigheall). 6. Grúpa “s”: déanann s rím leis féin amháin.
Eiseamláir (Deibhidhe)
Tá deibhidhe ar na meadarachtaí is coitianta agus í scríofa ina ranna le seacht siolla i ngach líne. Tá comhdhéanamh na meadrachta mar a leanas:
Cathal mac Áeda
Insítear bás dheartháir Chathail, Domhnall, sna hannála don bhliain 759.
Filíocht shiollach na Gaeilge
Eiseamláir (Deibhidhe)
•	Caithfidh an focal deireanach de línte 1 agus 3 rím a dhéanamh leis an siolla deireanach neamhaiceanta de línte 2 agus 4 (patrún a dtugtar rinn agus airdrinn air agus focal aiceanta i líne amháin ag déanamh ríme le focal neamhaiceanta sa líne thíos).
•	Caithfidh dhá rím inmheánacha a bheith ann idir línte 3 agus 4.
•	Caithfidh dhá fhocal i ngach líne uaim a dhéanamh le chéile.
Faoileán Airméanach
Is éan é faoileán Airméanach (Larus armenicus). Is baill d'fhine na Laridae é.
Yr Wyddfa
Is í Yr Wyddfa (an tuaim sa Bhreatnais), nó Snowdon i mBéarla, an bhinn is airde sa Bhreatain Bheag. Tá sí 1,065 méadar ar airde. Tagann 400,000 siúlóir chuige gach bhliain.
Tá Yr Wyddfa suite in Eryri (nó Snowdonia) i dtuaisceart na Breataine Bige. Páirc náisiúnta atá ann; an chéad pháirc náisiúnta a bunaíodh sa Bhreatain Bheag sa bhliain 1951. Tá achar 2,170 km2 cearnach aici.
Sa bhliain 2022, chaith Údarás na Páirce Náisiúnta vóta ar son an ainm Yr Wyddfa agus Eryri a úsáid, in aghaidh Snowdon agus Snowdonia, mar gheall ar achainí a rinne 5,000 duine ag impí ar son an athraithe.
Gort Lóna
Is baile fearainn suite i gContae na Mí é Gort Lóna.
Glinsce, Contae na Gaillimhe (Béal Átha Mó)
Is sráidbhaile agus paróiste sibhialta é Glinsce, nó Gleann Uisce scaití, atá suite i gContae na Gaillimhe agus i mbarúntacht Bhéal Átha Mó. Tá sé thart ar 68 km ó chathair na Gaillimhe agus thart ar 30 km ó bhaile Ros Comáin.
I measc na seirbhísí atá le fáil ar an mbaile tá siopa, pub, scoil náisiúnta, páirc CLG agus eaglais. Tá Caisleán Ghlinsce in aice láimhe. Tógadh sin ar ordú an Bhairnéad Uileog de Búrca ag tosú thart ar 1628. Maítear gurb é sin an caisleán deireanach a tógadh in Éirinn, rud a bhraitheann ar an sainmhíniú atá ann ar 'caisleán', dar ndóigh.
Nomos
Bhí Nomos mar banna ceoil traidisiúnta sna 1990í. Thosaigh siad ag casadh ceoil i 1990. Bhí Niall Vallely ar an gconsairtín, Vince Milne ar an fhidil, Frank Torpey ar an bodhrán, Gerry McKee ar bouzouki, and Eoin Coughlan ar guth agus bass nuair a chríochnaigh siad. Bhíodar go mór i mbéal an phobail sna 1990í in Éirinn.
Glinsce, Contae na Gaillimhe (Béal Átha Mó)
Baile na Cille an t-ainm oifigiúil atá ar pharóiste Ghlinsce agus is sa mbaile fearainn sin atá an reilig áitiúil suite. Tá sé ina chuid de pharóiste Caitliceach Ghlinsce agus Chill Bheagnait. Mar a léiríos leagan "Gleann Uisce" an ainm, tá abhainn ag rith láimh leis an áit, mar atá, Abhainn na Suca.
Nomos
Tús an bhanna
Ar dtús, bhí Liz Doherty ar an fhidil agus John Spillane, ar an ngiotar agus guth. Bhun Doherty agus Spillane Nomos le Vallely, Torpey, agus McKee ag Coláiste na hOllscoile, Chorcaí. Bannaí eile cosúil leo ná The Chieftains, Clannad, Planxty, Altan, Natalie McMaster, agus Eileen Ivers.
Dioscliosta
Scaoil an banna dhá albaim i 1996 agus 1997.
Glinsce, Contae na Gaillimhe (Béal Átha Mó)
Féach freisin
Glinsce, leathanach idirdhealaithe le cúpla áit eile in Éirinn ar a dtugtar 'Glinsce'.
Pádraic Ó Mathúna
Is iománaí é Pádraic Ó Mathúna, nó Pauric "Paudie" Mahony mar a thugtar air i mBéarla. Rugadh é ar an 11 Bealtaine 1992. Is as Contae Phort Láirge é.
Anabaisteachas
250px|thumb|Anabaisteachas Is an teagasc go mba chóir baisteadh a thabhairt do daoine fásta amháin, a chreideann an seict Phrotastúnach radacach seo a bhunaithe san 16ú aois é Anabaisteachas.
Ceolaire sailí
Éan beag a thagann ón Afraic Theas go hÉirinn don samhradh gairid is ea an ceolaire sailí. Cónaíonn sé gar don talamh i bhfálta nó driseoga. Déanann sé a nead ar an talamh. Itheann sé feithidí. An-chosúil leis an tiuf-teaf, ach go bhfuil ceol iontach le scála leathan nótaí aige.
Loch Eich
Is loch suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd na hAlban é Loch Eich.
An Eilreig
Is baile suite i gComhairle Dhùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh í An Eilreig.
Féach Freisin
clé|250px|thumb|An Eilreig
Scáthán
mion|deas|Scáthán Dromchla mín a fhrithchaitheann cuid mhaith den solas a imbhuaileann é, déanta as gloine le miotal an-fhrithchaiteach deasctha ar an gcúl nó ar an aghaidh thosaigh, nó as miotal le han-loinnir air. Cruthaíonn scáthán plánach íomhá fhíorúil ar aon mhéid leis an bhfrithne, ach an íomhá iompaithe go cliathánach i leith na frithne, taobh clé na híomhá ar thaobh deas na frithne. Díchumann scáthán dronnach an íomhá, ach úsáidtear scáthán cuasach le dromchla parabóileach i dteileascóip réalteolaíochta chun solas a bhailiú is a fhócasú. I dteileascóp réalteolaíoch frithchaite is féidir go mbeidh an scáthán 5 m ar trastomhas, ach úsáidtear scátháin de gach tomhas in ionstraimí optúla. Úsáidtear scátháin leathairgeadaithe mar scátháin aonbhealaigh idir seomra dea-shoilsithe is seomra lagshoilsithe.
Ceolann
deas|250px|thumb|Ceolann Spás leathchiorclach os comhair an ardáin san amharclann mar a seinneann an cheolfhoireann.
Tsung-Dao Lee
Fisicí Meiriceánach a saolaíodh i Shang-hai is ea Tsung-Dao Lee (r. 24 Samhain 1926). Foilsíonn sé a chuid saothar leis an ainm T. D. Lee. Bhain a phríomhshaothar le bréagnú dhlí na paireachta (a thairg go bhfuil frithcháithnín comhionann áit éigin sa Chruinne do gach cáithnín fo-adamhach, ach le cruth íomhá scáthánaí) sa bhfórsa núicléach lag. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain 1957 i gcomhpháirt le Chen-Ning Yang. Ceann de na daoine ab' óige a bhfuair Duais Nobel riamh.
Cearnach mac Fógartaigh
Bhíodh achrann cathartha idir na clanna Uí Chearnaigh agus Uí Chonaing as Cnóbha i dtuaisceart Bhreá ó dhúnmharú sheanathair Chearnaigh, Niall mac Cearnaigh Sotal (bás 701) ag Iorghalaigh mac Conaing (bás 702). Sa bhliain 737, chloígh rí Uí Chonaing Bhreá, Conaing mac Amhalaí (bás 742), Cearnach agus a ghaol, Cathal mac Aodha ag Cath Lia Ailbe ar Mhaigh nAilbe, agus maraíodh Cathal.
Is amhlaidh go raibh droch-cháil ag Cearnach agus insítear i nAnnála Uladh ina thásc don bhliain 738: ''Cernach filius Foghartaigh a suis sceleratis sociis dolose iugulatur, quem uaccarum uituli & infimi orbis mulieres tediose fleuerunt. Maraítear go fealltach Cearnach mac Fógartaigh ag a lucht leanúna coirpeach féin, agus caoineann fada laonna na mbó agus mná an domhain ísil.
Gustav Klimt
Ealaíontóir Ostarach ab ea Gustav Klimt  (14 Iúil, 1862 – 6 Feabhra, 1918).
Flada
Is oileán suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, é Flada. Ceann de na hOileáin Sglèata é atá 15 mhíle siar ó dheas ón Òban.
Tá sé gan chónaí anois agus níl sé san áireamh ar liosta oifigiúil na n-oileán áitrithe, ach tá cáil air mar gheall ar a theach solais. Thóg David agus Thomas Stevenson an teach solais seo sa bhliain 1860 agus oibríonn sé uaidh féin ón bhliain 1956 ar aghaidh. Díoladh an t-oileán agus an teach solais seachas an túr sa bhliain 1976. thumb|An teach solais
Tagairtí
Flada
Farandól
mion mion clé|mion|Farandole, L'Arlésienne (Bizet) leis an Victor Herbert Orchestra, 1910;an ceann seo in 2/4 agus an ghluaiseacht bunaithe ar mháirseáil ‘Marcho Rei’ agus damhsa Danse Fris ó Provence. An chiall le farandole, nó farandól, ná damhsa bríomhar ó Provence na Fraince (i gcomparáid le damhsaí Proibhinseacha eile in am débhuilleach, mar shampla an rigaudon agus an tambourin).
Sa damhsa seo bíonn sé de nós ag ceoltóirí siúl os comhair na ndamhsóirí agus é ag seinm píbe (ar a dtugtar galoubet) agus druma (ar a dtugtar tambór). Crochtar an dá uirlis timpeall mhuineál an cheoltóra.
De ghnáth bíonn an farndole in 6/8. clé|mion|L'Arlésienne de Bizet
Colmán N. Ó Clabaigh
Is staraí Éireannach agus bráthair Caitliceach é Colmán N. Ó Clabaigh i Mainistir Ghleann Stail.
Loch Gabhar
Is ceantar suite i gContae na Mí é Loch Gabhar. Cuimsíonn sé dhá bhaile fearainn, Loch Gabhar Mór agus Loch Gabhar Beag.
Cnoc an Dúin
Is baile fearainn é Cnoc an Dúin i gContae na Mí atá suite ar an gCanáil Ríoga. Bhí stáisiún traenach ann freisin, ar an líne idir Baile Átha Cliath agus Gaillimh/Sligeach. Tá Oifig an Phoist agus siopa ag Cnoc an Dúin. Tá teach tábhairne ag an siopa freisin. Tá gach ceann de na háiseanna seo suite in aice leis an droichead thar an gcanáil (Baile Átha Troim go Bóthar Cionn Átha Gad). Tá Naomh Columba, Naomh Bríd Chill Dara agus Naomh Pádraig ceaptha a bheith curtha san cnoc de réir finscéal. Is dócha go bhfuil mearbhall le Cnoc an Dúin in aice Dhún Pádraig i gCúige Uladh.
Iompar
Shroich an Iarnróid Lár Tíre Mór an limistéar iartharach ag deireadh 1847. D'fhan an stáisiún traenach in úsáid go dtí 1963.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[<span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2007)">citation needed ] Tá cuid de na harden ann fós. Ba é Peter Logan an máistir stáisiúin caite. D’oscail stáisiún traenach Cnoc an Dúin an 6 Nollaig 1847 agus dúnta ar deireadh é ar 10 Samhain, 1947.
Ceoldráma aireagail
Ceoldráma le foireann bheag, ceolfhoireann bheag go háirithe. D'oirfeadh an téarma seo do chuid mhaith ceoldrámaí is intermezzi ón 18ú céad, ach is le saothair ón 20ú céad is mó a luaitear é: mar shampla, The Turn of the Screw le Benjamin Britten (Casadh an Scriú, 1954).
Siolla
Is sraith litreacha scríofa chun ionadaíocht a dhéanamh de shiollaí agus (i dteangacha éigean nó céimeanna scríbhneoireacht) le haghaidh na aibítre é siolla. Tugtar lide air i nGaeilge na hAlban. '
Adrien-Marie Legendre
Matamaiticeoir a rugadh i bPáras na Fraince ab ea Adrien-Marie Legendre (18 Meán Fómhair 1752 – 10 Eanáir 1833). Rinne sé saothar ceannródaíoch ar uimhirtheoiric, agus feidhmeanna éilipseacha. Ba chéile iomaíochta agus comhghleacaí leis Pierre Simon Laplace. Fuair Legendre bás in Auteuil, sa Fhrainc.
Cluain Ailbhe
Is paróiste suite i gContae na Mí í Cluain Ailbhe.
Caisleán Montsoreau
Caisleán de chuid an 15ú haois atá suite in abhantrach na Loire sa Fhrainc is ea Caisleán Montsoreau (Fraincis: Château de Montsoreau). Tógadh é do Sheán Chambes sa bhliain 1453. Tosaíodh ar an bpálás a thógáil agus Charles VII ina rí ar an bhFrainc. Tá athchóiriú nua-aimseartha déanta air agus úsáidtear é sa lá atá inniu ann chun ealaín chomhaimseartha a chur i láthair do thurasóirí.
Luzech
Is baile beag in iardheisceart na Fraince é Luzech, suite ar Abhainn Lot. Tá thart ar 1750 duine ina gcónaí sa bhaile. Tá sé lonnaithe i gcroílár Cahors, an ceantar déanta fíona mór le rá, timpeall is 200km laistiar de Bordeaux. Tógadh cearnóg an bhaile ar shuíomh seanchanála, a cruthaíodh ar son loingseoireachta sa bhliain 1840, ach a líonadh isteach idir 1940 agus 1950.
Ceoldráma grinn
Ceoldráma éadrom greannmhar, go príomha na cineálacha cosúil le ceoldrámaí Gilbert is Sullivan ina malartaíonn amhráin is ceol le comhrá labhartha. Is é an ceolsiamsa a choibhéis nua-aoiseach.
Patsy McGlone
Is polaiteoir Éireannach ó Bhaile an Doire é Patsy McGlone. Is Ball é de Pháirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre (PSDLO). Is Comhalta den Tionól Reachtach (Tuaisceart Éireann) é do Lár Ulaidh, agus ina iar-Leas- Cheannaire ar an PSDLO ( 2010-11 ). Tá sé ina Chomhalta den Tionól Reachtach (CTR) ón bhliain 2003 ar aghaidh.
Ó 1993 go dtí 2009, bhí McGlone freisin ina Comhairleoir i Chomhairle Ceantair na Coirre Críochaí. Bhí sé ina chathaoirleach ar an gcomhairle ó 2002-03 agus ó 2005-06. Ba thoscaire é ag na cainteanna a ba chúis le Chomhaontú Aoine an Chéasta agus bhí sé ina thoscaire chuig Fóram um Shíocháin agus Athmhuintearas i mí na Nollag 2002.
Le linn dó a bheith ag mangaireacht ó dhoras go doras i gcomhair McGlone sna toghcháin áitiúla agus tionóil, d'ionsaigh dílseoirí gluaisteán de chuid na n-oibrithe toghchán le buama peitril san Chuach
Fred Willard
Ba aisteoir Meiriceánach é Frederick Charles Willard a rugadh ar an 18 Meán Fómhair, 1939 i Shaker Heights, Ohio agus a fuair bás ar an 15 Bealtaine, 2020).
Sceachaill
Tarlaíonn fáis éadroma go háitiúil agus bíonn imill shoiléire acu. Déanann fáis urchóideacha (ailsí) ionradh ar fhíocháin sa chomharsanacht, éiríonn a n-imill doiléir, agus leathann siad chuig codanna eile sa cholainn trí imshruthú na fola is an córas limfeach.
Caisleán an Chillín
Is caisleán suite i gContae na Mí é Caisleán an Chillín.
Warwickshire
Is contae i Sasana é Warwickshire atá suite i lár na tíre.
Bríd Rodgers
Is iar-pholaiteoir Éireannach í Bríd Rogers a rugadh i nGaoth Dobhair, Contae Dhún na nGall, ach a bhí gníomhach ó thaobh na polaitíochta de i dTuaisceart Éireann, áit a raibh sí ina Leas-Cheannaire ar an Pháirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre (PSDLO nó SDLP) agus ina Ball de Thionól Thuaisceart Éireann don Bhanna Uachtarach.
Gníomhréim pholaitiúil
Cuireadh oideachas foirmiúil uirthi i Muineachán agus i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath, agus bhí chónaí uirthi i dTuaisceart Éireann ó 1960ar aghaidh. Bhí baint aici leis an Ghluaiseacht Chearta Sibhialta ó 1965.
Mícheál Breathnach (Port Láirge)
Is iománaí é Mícheál Breathnach, nó Michael "Brick" Walsh mar a thugtar air i mBéarla. Rugadh é ar an 23 Aibreán 1983. Is as Contae Phort Láirge é. Bhain sé gradam 'All Star' amach i 2017.
Bríd Rodgers
Gníomhréim pholaitiúil
Bhí sí ar dhuine de bhunaitheoirí an PSDLO, agus ceapadh ina Cathaoirleach í sa bhliain 1978 agus ina hArd-Rúnaí sa bhliain 1981. Sa bhliain 1983 d'ainmnigh an Taoiseach Gearóid Mac Gearailt í chuig Sheanad Éireann, agus d'fhreastail sí ann go dtí 1987. Bhí Rodgers ina ceannaire ar fhoirn an PSDLO sna cainteanna a ba chúis le Chomhaontú Aoine an Chéasta.
Toghadh í do Thionól Thuaisceart Éireann do toghcheantar na Banna Uachtaraí i Meitheamh 1998. Ceapadh í do chéad Fheidhmeannacht Thuaisceart Éireann i mí na Samhna 1999 mar Aire Talmhaíochta agus Forbartha Tuaithe, agus d'fhan sí sa phost sin go dtí gur cuireadh an Fheidhmeannacht ar fionraí, Deireadh Fómhair 2002.
Ceapadh í ina leascheannaire ar an pháirtí i mí na Samhna 2001. sheas sí siar mar Chomhalta den Tionól Reachtach ag toghcháin an Tionóil, Samhna 2003, agus mar leas- cheannaire i mí Feabhra 2004, nuair a tháinig a hionadaí Alasdair McDonnell i gcomharbacht uirthi.
Saol pearsanta
Tá Rodgers pósta agus seisear páistí aici. Tá cianghaol aici leis an drongadóir Gael-Mheiriceánach Uinseann Ó Colla. Labhraíonn sí Gaeilge, Béarla agus Iodáilis.
Gleann Dá Loch
clé|mion|Séipéal Naomh Caoimhín, ceann de fhothracha mhainistir Ghleann Dá Loch clé|mion|Gleann Dá Loch
Suíomh de mhór-mhainistir Éireannach is ea Gleann Dá Loch (Béarla: Glendalough), ar bhunagh Naomh Caoimhín í sa séú haois. Tá sé suite i ngleann aibhne a bhfuil dhá loch inti. Tá cloigtheach iontach, séipéil chloiche agus croiseanna maisithe i measc na bhfothracha.
Stair
Roghnaigh Naomh Caoimhín, a bhí ina dhíthreabhach, an áit mar gheall ar cé chomh iargúlta is a bhí sí ach i ndiaidh a bháis, bhunaigh a chuid manach cathair mhanachúil ann. Lean an chathair ag dul chun treise mar ionad foghlama agus mar ionad d’oilithrigh go dtí an 12ú haois, cé go n-ionsaíodh na dúchasaigh agus na Lochlannaigh í ó am go ham. Tógadh Bealach an Oilithrigh, a théann ó Ghleann Dá Loch go dtí Slí Cualainn, idir an séú agus an deichiú haois. Thosaigh meath ag teacht ar an mainistir sa 13ú haois nuair a tháinig oird de mhanaigh ón mhór-roinn chun cinn ar fud na hÉireann agus nuair a comhaontaíodh deoise Ghleann Dá Loch le deoise Bhaile Átha Cliath. Bhí ceann de na h-ardeaspaig is cáiliúla ar Bhaile Átha Cliath, Lorcán Ua Tuathaill, ina ab ar Ghleann Dá Loch an tráth sin, idir 1153 agus 1162, bliain inár fhág sé an áit chun glacadh le h-ardeaspagóideacht na príomhchathrach. Tháinig deireadh leis an gcathair mhanchúil i 1398 nuair a scrios saighdiúirí í. Tháinig drochbhail ar na foirgnimh a bhí fágtha go luath sna 1600í agus tréigeadh iad, ach ba shuíomh oilithreachta an áit ina dhiaidh sin. Ba leis an deoise píosaí ollmhóra talaimh sa limistéar máguaird go dtí gur díoladh é sna 1830í agus gur tugadh foirgnimh eaglaise manachúil don Stát faoin Irish Church Act i 1869.
Turasóireacht
Tá Gleann Dá Loch suite taobh le Páirc Náisiúnta Shléibhte Chill Mhantáin. Tá ionad cuairteoirí faoi stiúir Oifig na nOibreacha Poiblí ann anois le taispeántas spéisiúil agus léiriúchán closamhairc ar stair na háite. Tá an áit i measc na hionaid turasóireachta is mó tarraingthe in Éirinn.
Caisleán Scrín Cholm Cille
Is caisleán suite i gContae na Mí é Caisleán Scrín Cholm Cille.
Sceall
Carraig dríodair a cruthaíodh den chuid is mó ó fhosuithe cré táite is dlúite. Bíonn ineamhnaitheacht shainiúil ar feadh na bplánaí fosaithe, is é sin, scoilteann sé go héasca ar feadh dromchlaí comhthreomhara le spáis bheaga eatarthu mar gheall ar threoshuíomh na bplátaí de mhianraí cré. Bíonn dóthain ábhair orgánaigh lofa i sceallaí ola gur féidir ola a eastóscadh as trí dhriogadh millteach. mion|[[Iontaise i sceall]] mion|Sceall ar [[Mársa|Mhársa]]
Caisleán Ghlinsce
Tá Caisleán Ghlinsce suite i nGlinsce in oirthuaisceart Chontae na Gaillimhe.
Is minic a mhaítear gurbh é an caisleán deireanach a tógadh in Éirinn é, ach deirtear uaireanta eile nach caisleán atá ann ach túrtheach. Pé scéal é, is deimhin gur cuireadh tús le hobair ar an bhfoirgneamh atá anois ann thart ar 1628 ar ordú Bhairnéad Ghlinsce, Uileog de Búrca, ar láthair caisleáin níos sine. I measc na ndaoine eile a raibh cónaí orthu sa gcaisleán, tá Liam de Búrca, nó Liam Garbh mar a tugadh air, agus Nuala na Miodóige, bean uasail a fheictear i bhfinscéalta áitiúla.
Aisling Judge
Is eolaí Éireannach ó gCionn tSáile, Contae Chorcaí í Aisling Judge. Bhuaigh sí an 42ú Taispeántas an Eolaí Óig san RDS ar an 13ú Eanáir 2006 nuair a bhí sí ceithre bliana déag d'aois. Bhí sí an buaiteoir is óige i stair an chomórtais, go dtí gur bhuaigh Emer Jones as Trá Lí i gContae Chiarraí é dhá bhliain ina dhiaidh sin agus í trí bhliain déag d'aois. Bhuaigh Judge an tríú háit sa 18ú 'European Union Contest for Young Scientists.
Ba mhac léinn sa dara bhlian ag Kinsale Community School i gCionn tSáile í Judge nuair a bhuaigh sí an gradam. Ba é an tionscadal a bhí i gceist ná gléas a léiríonn nuair atá bia réamhphacáistithe imithe as dáta. Cuirtear "The development and evaluation of a biological food spoilage indicator" air. Dúirt na breithiúna gur bhain a cuid oibre úsáid as "a highly innovative and creative use of experimental biology" agus go raibh sé "very impressive" agus gur "novel use of technology" é.
B'aoi Judge ar an gclár teilifíse páistí Dustin's Daily News sa bhliain 2007 chun plé a dhéanamh ar an CD a chruthaigh sí chun cabhair a thabhairt le mic léinn eolaíochta athbhreithniú a dhéanamh ar a gcuid scrúduithe. D'éirigh léi an tríú háit a bhuachaint sa 18ú European Union Contest for Young Scientists a bhí ar siúl sa tSualainn.
Anthony Leggett
Fisicí a saolaíodh ar 26 Márta 1938 i Londain is ea Sir Anthony "Tony" James Leggett. Treoraí domhanda i bhfisic na hísealteochta. Sa bhliain 2003, le hAlexei Abrikosov is Vitaly Ginzburg, bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice as a thaighde ceannródaíoch ar fhorsheoltóirí agus forshreabhacht. Tá sé ina ollamh le fisic ag Ollscoil Illinois, Urbana-Champaign ón bhliain 1983 i leith. Tá saoránacht Bhriotanach agus Mheiriceánach aige.
Aisling Judge
Bhí Judge mar dhalta sa chéad scoil sa tír a raibh níos mó ná buaiteoir Taispeántas an Eolaí Óig amháin ag freastal air ag an am céanna i 2009 nuair a bhuaigh a gcomh-mhic léinn Liam McCarthy agus John D. O ' Callaghan an gradam céanna ag an am céanna nuair a bhí sí fós ina mac léinn ann. Dúirt McCarthy agus O'Callaghan, go raibh rath Judge mar thionchar acu páirt a glacadh sa chomórtas agus an bua a fháil.
Bhain Judge céim bhaitsiléara amach san innealtóireacht cheimice ag Coláiste Ollscoile Bhaile Átha Cliath agus céim mháistreachta san innealtóireachta bithcheimice ag Coláiste na hOllscoile, Londain.
Tochmharc Éadaoine
Is seanscéal é Tochmharc Éadaoine (Sean-Ghaeilge Tochmarc Étaíne) i Miotaseolaíocht na nGael, ina fhaightear pearsana ón Rúraíocht agus Scéalaíocht na Ríthe. Tá sé caomhnaithe i bpáirt sa lámhscríbhinn darb ainm Leabhar na hUidhre (c. 1106), agus go hiomlán sa Leabhar Buí Leacáin (c. 1401). Creidtear gur ón 8ú nó 9ú haois í teanga an scéil.
Baile an Bhiataigh
Is sráidbhaile atá suite i gContae na Mí, Poblacht na hÉireann é Baile an Bhiataigh, nó Bettystown as Béarla. Tá An Inse agus Baile Uí Mhornáin suite i ngar dó. Is baile comaitéirí de chuid Bhaile Átha Cliath é, agus d'fhás an daonra go tapaigh le déanaí. Anois tá timpeall is 6000 duine ina gcónaí sa cheantar ar a dtugtar An Inse-Baile an Bhiataigh-Baile Uí Mhornáin. Fuair bean Dealg na Teamhrach i gceantar Bhaile an Bhiataigh sa bhliain 1850.
Tochmharc Éadaoine
Insítear scéal shaol agus leannáin Éadaoine, bean dhaonna álainn na nUladh, agus a caidreamh le hAengus and Midhir na dTuath Dé Danann.
Liosta tíortha
Seo liosta tíortha ar fud an domhain.
Baile an Bhiataigh
thumb|left|Baile an Bhiataigh sa bhliain 1986
Tochmharc Éadaoine
Scéal
Cé nach soiléir í fianaise na lámhscríbhinne, tá an téacs roinnte ina thrí mhír ag na heagarthóirí Best agus Bergin, TE I (§§ 1-10), TE II (§§ 11-14) and TE III (§§ 14-26).
Legionella
Baictéar a tharlaíonn go nádúrtha i ngnáthóga fionnuisce, ag maireachtáil is ag atáirgeadh taobh istigh d'aiméibí. Is féidir leis a bheith ionfhabhtaíoch do dhaoine, agus nuair a ionanálaítear é is féidir leis tús a chur le galar na Léigiúnach.
Geamaireacht (dráma Nollag)
Dráma Nollag do pháistí, bunaithe ar scéal sí le damhsa agus amhráin agus áilteoireacht, is ea geamaireacht, nó pantaimím.
Liosta tíortha
Tagairtí
Land Världsgeografi
Cluain Aodha
Sráidbhaile agus baile fearainn i gContae na Mí, É ire, is ea Cluain Aodha (Béarla: Clonee). Tá Fine Gall ar an taobh thoir ag bailte fearainn Baile an Huntaigh agus An Bealach Beag.
Tochmharc Éadaoine
TE II
Tá bean chéile de dhíth ag Ard-Rí na hÉireann, Eochaid Airem, toisc nach ngéillfidh ríthe na gCuigí do rí gan banríon. Seolann sé teachtairí at dís na tíre, ar lorg na mná is áille in Éirinn, agus aimsíonn siad Éadaoin. Titeann sé i ngrá léi agus pósann sé í, ach tá a dheartháir Ailill splanctha ina diaidh freisin, agus tránn sé de bharr ghrá aontaobhaigh.
Cluain Aodha
Suíomh agus rochtain
Is cuid den pharóiste dlí Dhún Búinne an baile fearainn nach bhfuil ach cúpla km ar shiúl síos an bóthar R156. Tá sé suite díreach in aice leis an bpríomhbhóthar N3 ó Bhaile Átha Cliath go dtí Cabhán agus tá sé 4 mhíle siar ó thuaidh den mhótarbhealach M50.
Bus Átha Cliath
Is sráidbhaile Cluain Aodha thart ar 14 km ó Bhaile Átha Cliath. Tá sé inrochtana ag bealach Bhus Átha Cliath 70 (Baggot St- Dún Búinne) agus 270 (Baile Bhlainséir Shopping Centre-Dún Búinne). Tá sé in aice leis an bruachbhaile d'Ongar. Tá sé freastaltha ag bus 39A, bealach (Belfield / Sráid Bhagóid).
Saoráidí
Tá trí theach tábhairne agus dhá ollmhargaí i gCluain Aodha. Is Cluain Aodha baile chun Club Leadóige Dún Búinne, Chluain Aodha Aontaithe, agus an Club “Pic agus Putt”, Mí Ríoga. Tá an club CLG, Erin Go Bragh, lonnaithe ins An Bealach Beag.
Pointí tábhachtacha
Is é an Grúpa Kepak, comhlacht próiseála bia mhór, le láimhdeachas níos mó ná €500 milliún, atá suite i gCluain Aodha. Fostaíonn sé níos mó ná 2000 duine in Éirinn agus sa Ríocht Aontaithe. Bhog sé a cheanncheathrú go Cluain Aodha sa bhliain 1981.
Is suiteáil ealaín phoiblí, "Geata chuig Meath", ar Sheachród Chluain Aodha N3. Gnéithe sé fear cré-umha 2.7m ard ag geata cré-umha 4m ard, leis an ealaíontóir Ann Meldon Hugh.
Caisleán Dhún Samhnaí
Is caisleán suite i gContae na Mí é Caisleán Dhún Samhnaí, baile do na Pluincéidigh agus Barúin Dhún Samhnaí.
Tochmharc Éadaoine
TE II
Fágann Eochaid Teamhair ar chamchuairt na hÉireann. Fanann Éadaoin leis an easlán, Ailill, a insíonn dí cúis a thinnis. Deir sé go leigheasfaí é ach dá ndéarfadh sí an focal; deir sise gur maith léi go raibh sé ar fónamh. Tagann biseach air, ach deir sé go dtiocfadh leigheas air dá n-aontódh sise buaileadh leis ar an gcnoc thuas, um gan an rí a náiriú ina thigh féin. Aontaíonn sí buaileadh leis trí huaire, ach is Midhir i ndáiríre atá ann, agus cuma Ailill air. An tríú huair, insíonn Midhir an fhírinne d'Éadaoin, ach níl aithne aici air. I ndeireadh na dála, géilleann sí dul leis, ar choinníoll go dtabharfadh Eochaid cead dí.
TE III
Níos faide anonn, agus Aillil ar fónamh agus Eochaidh abhaile, tugann Midhir dúshlán ar Eochaidh cluiche fichille a imirt leis. Agus iad ag imirt, buann Eochaidh agus ardaíonn na geallta; mar shampla, caithfidh Midhir an Bóthar Chorr Liath a thógáil. Sa deireadh, molann Midhir mar gheall póg is barróg ó Éadaoin, agus buann sé an babhta seo. Deir Eochaidh le Midhir teacht ar ais an bhliain ina diaidh, a dhuais a ghlacadh chuige féin.
Idir an dá linn, bailíonn Eochaidh a laochra is cróga chun Teamhrach, ach in ainneoin sin, nochtann Midhir laistigh. Tugann Eochaidh based do Mhidhir barróg a bhreith ar Éadaoin, ach iompaíonn siad beirt ina n-ealaí agus imíonn leo ar eitleog.
Níos faide anonn, tagann Midhir arís agus deir sé le hEochaidh gur a iníon féin le hÉadaoin í an té a roghnaigh sé, beirthe ina shíbhuíon. Agus é náirithe, fágann Eochaidh iníon a gcaidrimh colaigh lasmuigh, ach tagann aoire agus a bhean chéile uirthi agus tógann siad í amhail is leo féin í. Pósann an cailín Eterscél Mór, comharba Eochaidh, agus rug sí máthair an ardrí, Conaire Mór. Sá scéal Togail Bruidne Dá Derga, Mess Búachalla is ainm dí, agus is iníon Éadaoine agus Eochaidh Feidhil í.
Ag deireadh an scéil, cuirtear Eochaidh chun báis, agus Sigmall Cael, ua Midhire, ab ea a mharfóir.
Tionchar
Tá an oiread sin cosúlachtaí eatarthu ó thaobh mótífe de, is léir go raibh tionchar mór ag an scéal seo ar an scéal ridireachta Sir Orfeo (athinsint an scéil Orpheus).
Darragh Ó Cuaig
Is iománaí é Darragh Ó Cuaig, nó Darragh Fives mar a thugtar air i mBéarla. Rugadh é sa bhliain 1992. Is as Contae Phort Láirge é.
Dún Búinne
Is sráidbhaile i gContae na Mí i bPoblacht na hÉireann é Dún Búinne (Béarla: Dunboyne). Tá sé ina shuanbhaile do chathair Bhaile Átha Cliath, agus é suite timpeall na gcrosbhóithre ina dtrasnaíonn an dá bhóthar réigiúnda úd R156 agus R157 a chéile, píosa beag ó dheas ón bpríomhbhealach náisiúnta úd N3. Nasctar an baile leis an iarnród arís sa bhliain 2009, nuair a thiocfaidh an líne ón Uaimh go Maigh Nuad ar ais in úsáid.
Stair
Téann stair na háite ar ais go dtí na Meánaoiseanna, ach is iomaí athrú a tháinig air ó na 1980idí i leith, ó d'fhorbair eastáit tithíochta a bhfuil cuma an bhruachbhaile orthu timpeall an tsean-sráidbhaile, ar nós eastát agus óstáin Chaisleán Dhún Búinne.
Tá cónaí ar Sheán de Briotún, iar-Thaoiseach na hÉireann a bhí san oifig ón mbliain 1994 go dtí an bhliain 1997, faoi thuairim is cúig chiliméadar den tsráidbhaile.
Ábhar iontais dá lán daoine a thagann go Dún Búinne an chéad uair is ea é go n-aithníonn siad an sráidbhaile. Is amhlaidh gur baineadh úsáid as mar chúlra agus mar stáitse do Leestown ("Baile na Laoi"), an sráidbhaile ficseanúil ar an tsraith mhór-ratha teilifíse úd The Riordans ("Muintir Uí Riordáin") a craoladh thiar sna 1970idí.
Cúrsaí Spóirt
Tá clú agus cáil ar Dhún Búinne mar áit mhór lúthchleasaíochta Gaelaí. Foireann Dhún Búinne a bhain craobh peile na Mí sa bhliain 1998 agus sa bhliain 2005. B'é Seán Boylan ó Dhún Búinne an bainisteoir ab fhadsaolaí ina ghnó i stair Chumann Lúthchleas Gael ar fad, agus faoina cheannas siúd, bhain an Mhí craobh na huile Éireann faoi cheathair, mar atá, sna blianta 1987, 1988, 1996, agus 1999. Bronnadh "Saoirse na Mí" air as an obair a rinne sé ar mhaithe leis na cluichí Gaelacha i gContae na Mí.
Saintréithe Geografacha
Cuirtear i leith Dhún Búinne gurb é an t-aon sráidbhaile amháin in Éirinn atá suite in oileán intíre, is é sin, níl sé in aon chóngar don fharraige, ach ní féidir an áit a bhaint amach ná a fhágáil gan dul thar dhroichead amháin ar a laghad.
Eolas Eile
I Stócólm sa tSualainn, tá brú óige neamhghnách atá suite ar bhord seanloinge Éireannaí. Dunboyne an chéad ainm a fuair an long, nuair a tógadh í i mBaile Átha Cliath. Ba leis an ngnólacht úd Charles E. Martin & Co. í ar dtús, agus í ina long thrádála ag dul ó Éirinn go dtí an Astráil. Sa bhliain 1909, díoladh an long leis na hIoruaigh, agus sé bliana ina dhiaidh sin, cheannaigh an gnólacht loingis Sualannach, Transatlantic, í uathu siúd. Ansin, tugadh an chéad ainm nua ar an long, mar atá, an G. D. Kennedy. Dhíol Transatlantic le rialtas na Sualainne í sa bhliain 1924, agus baisteadh an Af Chapman uirthi ansin. Tá sí ina brú óige ón mbliain 1949 anuas.
Loch Laomainn
Tá sé timpeall 23 km ó thuaidh ó Ghlaschú. Is é Loch Laomainn an loch is mó in Albain. Tá thart ar 60 oileán beag ann.
Tá sé 39 km ar fad agus idir 1.21 km agus 8.0 km ar leithead. Tá sé timpeall 37 m ar doimhneacht agus 190 m ag an bpointe is doimhne. Is iad seo comhordanáidí an locha: 56° 5′ 0″ Thuaidh agus 4° 34′ 0″ Thiar.
Is cuid de Loch Laomainn agus de Phàirc Nàiseanta Loch Laomainn agus nan Tròisichean é.
Curfá: Oh, ye'll tak' the high road, and I'll tak' the low road, And I'll be in Scotland afore ye; But me and my true love will never meet again On the bonnie, bonnie banks o' Loch Lomond.
Ba ghnách le Runrig an t-amhrán a sheinm ag deireadh a gceolchoirmeacha agus iad ag seinnt ar bhruach an locha..
Tomás Ó Riain
Is iománaí é Tomás Ó Riain, nó Thomas Ryan mar a thugtar air i mBéarla. Rugadh é ar an 19 Meán Fómhair 1989. Is as Contae Phort Láirge é.
Château de Montsoreau - Músaem na hEalaíne Comhaimseartha
Is iarsmalann í Château de Montsoreau - Músaem na hEalaíne Comhaimseartha (Fraincis: Château de Montsoreau - Musée d'Art Contemporain) i Montsoreau na Fraince.
Cliff Burton
Ceoltóir Meiriceánach ab ea Clifford Lee Burton (10 Feabhra 1962 – 27 Meán Fómhair 1986) a bhí ina dhordghiotáraí sa bhanna trom-mhiotail Metallica ó 1982 go dtí a bhás sa bhliain 1986. Sheinn sé ar Kill 'Em All (1983), Ride the Lightning ( 1984), agus Master of Puppets (1986), na chéad trí albam stiúideo de chuid an bhanna. Fuair Burton creidiúint iarbháis freisin ar ...And Justice for All (1988) don amhrán “To Live Is to Die”.
Château de Montsoreau - Músaem na hEalaíne Comhaimseartha
Stair
Osclaíodh Músaem na hEalaíne Comhaimseartha - Caisleán Montsoreau don phobal ar dtús ar 8 Aibreán, 2016.
Cliff Burton
Agus é ar camchuairt sa bhliain 1986, fuair Burton bás tar éis timpiste bus sa tSualainn. Tá meas ar Burton mar cheoltóir cumasach agus tábhachtach, agus bhí sé sa naoú háit ar liosta de na dordghiotáraithe is fearr riamh, de réir pobalbhreithe ar léitheoirí Rolling Stone sa bhliain 2011. Insealbhaíodh é sa Rock and Roll Hall of Fame mar bhall de Metallica sa bhliain 2009.
An Níth
Is abhainn suite i gContae na Mí é an Níth.
Sceartán caorach
Is cuileog bheag gan eití é sceartán caorach, seadán seachtrach ar chaoirigh. Itheann sé tríd an bhfuil a shú. Lotnaid a chuireann tús le ruaim ar an olann, agus mar sin tábhachtach ó thaobh an gheilleagair.
Ilmheáin
Ciallaíonn ilmheáin (multimedia i mBéarla) meascán de mheáin éagsúla ar nós: Go hiondúil is í an fhoirm dhigiteach de na meáin a bhíonn i gceist ach ní gá go mbeadh sé sin fíor.
Rangú
Déantar idirdhealú idir ilmheáin líneach agus ilmheáin neamhlíneach. Ní bhíonn aon idirghníomhachas le hilmheáin líneach (m.sh. taispeántas scannáin) ach bíonn ilmheáin neamhlíneach idirghníomhach - is féidir leis an úsaideoir roghanna a dhéanamh agus a chosán féin a dhéanamh tríd an ábhar.
Sceartán
Fíneog mhór atá oiriúnaithe chun a bheith ina seadán seachtrach fuiliteach ar veirteabraigh tíre. Is arachnidí seadánacha iad na sceartáin (fo-ord Ixodida) atá mar chuid de sárord na bhfíneog Parasitiformes. Na sciatháin thosaigh leathrúil ag a mbun is scannánach ag a gceann, agus fillte ar na sciatháin scannánacha chúil is é ar fos. A starrfhiacla modhnaithe chun an craiceann a ghearradh agus an béal oiriúnach chun suite. A heipideirm leaisteach de réir cineáil, in ann síneadh chun béile fola a choinneáil. Is féidir léi galair a tharchur d'ainmhithe is daoine.
Brian Ó hAlluráin
Is iománaí é Brian Ó hAlluráin, nó Brian Thomas O'Halloran mar a thugtar air i mBéarla. Rugadh é ar an 17 Bealtaine 1991. Is as Contae Phort Láirge é.
An Altóir
Is réaltbhuíon dhoiléir ó dheas í an Altóir idir réaltbhuíon an Cheinteáir agus ceann an Fhaolchú. As Laidin tugtar Ara uirthi, sin le rá altóir.
Stair
Dealaíodh an réaltbhuíon seo ón gCeinteár agus ón bhFaolchú trí idirchur réaltbhuíon na Rialach, a chum an tAb Nicolas Louis de Lacaille sa bhliain 1790.
Sliabh na Caillí
Cnoc i gContae na Mí is ea Sliabh na Caillí (279 m).
Domhnaill Ó Bearáin
clé|mion|Na [[Na Ceithre Cúirteanna|Ceithre Cúirteanna, BÁC]] Breitheamh Éireannach ab ea Donal Barrington nó Domhnaill Ó Bearáin (28 Feabhra 1928 – 3 Eanáir 2018), Bhí sé ina bhreitheamh den Ard-Chúirt (1979-89), de Chúirt Chéadchéime na gComhphobal Eorpach (An Chúirt Ghinearálta (Aontas Eorpach) inniu) (1989-96) agus den Chúirt Uachtarach (1996-2000).
Saol
Agus é ina neach léinn i gCOBÁC, bhí sé ina Reachtaire ar an gCumann Dlí sa bhliain acadúil 1949-50. Glaodh chun an Bharra air an bhliain dár gcionn.
Sa bhliain 1967 rinneadh abhcóide sinsearach de. I rith a shaoil gairme fhada mar dhlíodóir, phléideáil sé roinnt cásanna ríthábhachta, cosúil le
Chomh maith le bheith ina dhlíodóir agus ina bhreitheamh, ba intleachtóir tábhachtach é in Éirinn sa tríú ceathrú den fhichiú haois, go mór mór mar gheall ar an bpáirt a ghlac sé sa ghrúpa Tuairim. Rinne sé cuid mhaith den réiteach i gcomhair athrú dearcaidh náisiúnaithe na hÉireann maidir le Tuaisceart Éireann agus le hAontachtaithe Uladh.
Ceolnodaireacht
deas|200px|thumb|Ceolnodaireacht Bealach nua-aoiseach chun ceol a scríobh amach ar 5 chliath (cliathnodaireacht). Is forbairt í ar an gcóras meánaoiseach i gcomhair caomhnú is craobhscaoileadh aonfhoirmeach na cantaireachta eaglasta. Suas go dtí an 13ú céad léirítí airde nóta ach níor léirítí a fhad. Nuair a tháinig an ilfónacht chun cinn sa Mheánaois dhéanach, bhí gá le nodaireacht a d'fhéadfadh fad a chur in iúl. Tá bealaí eile ann chun ceol a scríobh, ina measc bealaí nodaireachta táibléadaithe ina sainítear an gléas, an cipín méire agus gach rud eile atá le húsáid (mar a dhéantar le ceol giotáir inniu, mar shampla).
1976
Ba bhliain bhisigh í an bhliain 1976.
Eachtraí
mion|225px|dheis|An foirgneamh mór ina gcuirtear feithiclí spáis le chéile ag an Ionad Spáis Kennedy ag Cape Canaveral i bh[[Florida, agus é feistithe le 200 bliain neamhspleáchais SAM a cheiliúradh.]]
Ceoleolaíocht
deas|250px|thumb|Ceoleolaíocht Is éard is ceoleolaíocht ann ná staidéar eolaíoch is scolártha ar cheol, gléasanna ceoil is laochra ceoil, ag cuimsiú bunábhair a fháil ar ais is a mheasúnú, staidéar ar chomhthéacs stairiúil ceoil, anailís saothar ar leith is stóir ceoil, agus an-chuid disciplíní eile. Thosaigh an cheoleolaíocht nua-aoiseach le foclóirí — mar shampla, Musikalisches Lexikon J G Walther (Foclóir Ceoil, 1732) agus Dictionnaire J-J Rousseau (Foclóir, 1768) — leabhair ar stair an cheoil, agus sainirisí. Sa 19ú céad bhailigh scoláirí Gearmánacha eagráin de shaothar cumadóirí suntasacha (Handel, Bach, Palestrina is eile). Inniu tagann an-chuid staidéar san áireamh: palaegrafaíocht, anailís páipéir is comharthaí uisce i bpáipéar, ceolnodaireachtaí, gléasanna ceoil, léiriú, cumadóireacht is cumadóirí, ceoltóirí, fuaimeolaíocht, leictreonaic, aireachtáil dhaonna, bainistiú is a lán eile.
Cephalopoda
Rang moileasc muirí feoiliteacha, ina bhfuil oiriúnú sainiúil don cheann-chos ina fáinne adharcán, le súiteoirí nó crúcaí, a shnámhann trí scairdeanna uisce a stealltar amach ó thonnadóir. An béal le gob cumasach, de ghnáth; na súile forbartha go maith de ghnáth freisin. Cuimsíonn an rang seo an t-ochtapas, an scuid, an cudal, an nátalas, agus grúpaí móra atá imithe in éag is iontaisithe: na hamóinítí, na beilimnítí is eile.