cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ranna Stáit na hÉireann
Na Ranna
An Roinn Dlí agus Cirt, agus Comhionannais
Tá sé mar aidhm ag an Roinn seo an Stát a chosaint, coireanna a smachtú agus saoirse agus cearta an duine a chaomhnú. Tá cúram inimirce agus iarratais dídine uirthi freisin.
An Roinn Post, Fiontar agus Nuálaíochta
Tá sé de chúram ar an Roinn seo forbairt a dhéanamh ar fhiontair, ar fhostaíocht, ar thrádáil agus tá sí freagrach freisin as oibrithe a chosaint agus gnónna a rialú. Tá sé freagrach freisin as an gClár um Thaighde in Institiúidí Tríú Leibhéal.
An Roinn Comhshaoil, Pobal agus Rialtais Áitiúil
Déanann an Roinn seo forbairt a chothú agus áiseanna a chosaint. Tá sé i gceannas ar údaráis áitiúla. Tá freagracht ar an Roinn seo i dtaobh forbartha tuaithe agus áitiúil in Éirinn. Chomh maith leis sin tá cúramaí ar an Roinn maidir le tithíocht, ritheann sí toghcháin, cuireann sí scrúduithe tiomána ar fáil agus déanann cinnte go dtugtar cosaint don timpeallacht. Tá baint ag an Oifig Mheitéareolaíochta agus ag an Institiúid Éireannach um Chosaint Raideolaíoch leis an Roinn seo.
An Roinn Talmhaíocht, Iascaireachtaí agus Bia
Coimeádann an Roinn seo súil ar thionscal an bhia agus ar an tionscal talmhaíochta.
An Roinn Cumarsáide, Fuinnimh agus Acmhainní Nádúrtha
Tá an Roinn seo freagrach as na rannóga teileachumarsáide agus craolacháin chomh maith le bheith freagrach as riaradh, cosaint agus forbairt na Mara agus ár n-acmhainní nádúrtha. Tá freagracht taisteal na mara uirthi agus na seirbhísí calafoirt. Tá baint ag Suirbhéireacht Gheolaíoch na hÉireann leis an Roinn seo.
Curláil ag Cluichí Oilimpeacha 2018
Tá an Churláil ar cheann de na spóirt a bheidh ar siúl ag Cluichí Oilimpeacha an Gheimhridh 2018 i bPyeongchang. Beidh na comórtais ar siúl sa Gangneung Curling Centre.
Ranna Stáit na hÉireann
Na Ranna
Tá an Roinn seo freagrach as forbairt ar bheartais chomhchuibhithe agus caighdeán seachadadh seirbhíse comhtháite do leanaí agus daoine óga. Déanann sé amach feidhmeanna sonracha i réimse chúram sóisialta agus thiomáineann sé gníomhartha comhordaithe thar raon earnálacha, lena n-áirítear sláinte, oideachas, ceartas óige, spórt, na healaíona agus an cultúr.
Curláil ag Cluichí Oilimpeacha 2018
Is comórtas nua ar chlár na gCluichí seo é comórtas na mbeirteanna measctha.
Ranna Stáit na hÉireann
Na Ranna
An Roinn Cosanta
Tá cúram ár bhfórsaí cosanta ar an Roinn seo.
An Roinn Ealaíon, Oidhreachta agus Gaeltachta
An Roinn Iompair, Turasóireachta agus Spóirt
Tá an roinn seo freagrach as na bóithre (seachas bóithre áitiúla), tástáil tiomána, saincheisteanna tráchta, iompar bus agus traenach, beartas eitleoireachta, agus sábháilteacht bóithre in Éirinn. Tá sé freagrach as an turasóireacht inmharthanach a mhéadú. Chomh maith leis sin cuireann an Roinn spórt chun cinn ag leibhéil áitiúil, réigiúnda agus náisiúnta.
Naisc Sheachtracha
http://www.citizensinformation.ie/ga/government_in_ireland/government_departments/departments_of_state.html
Philip Pullman
Is údar Briotanach ficsin í Philip Pullman (19 Deireadh Fómhair 1946 a rugadh í), uirthi don chuid is mó.
Angela Rayner
Polaiteoir de chuid Pháirtí an Lucht Oibre sa Ríocht Aontaithe is ea Angela Rayner. Rugadh í Angela Bowen i Stockport ar an 28 Márta 1980.
Cill Eanaigh
Is baile fearainn i gContae Mhuineacháin í Cill Eanaigh.
Comhghuaillíocht an Phobail roimh Bhrabús
Páirtí polaitiúil Éireannach é Comhghuaillíocht an Phobail roimh Bhrabús nó Pobal Roimh Bhrabús, (People Before Profit Alliance) atá comhdhéanta de bhaill de chuid na heite clé i bPoblacht na hÉireann agus Tuaisceart na hÉireann, a cuireadh ar bun i nDeireadh Fómhair na bliana 2005. Comhghuaillíocht ghinearálta chlé atá ann, atá i gcoinne an nua-liobrálachais, na cogaíochta ach níl ar bhaill bheith ina Marxaigh. Ar na baill tá Richard Boyd Barrett.
Ainm
Uaireanta tugadh Pobal Seachas Brabús nó Daoine roimh Bhrabús ar an bpairtí.
Joel McHale
Is fuirseoir agus aisteoir Meiriceánach é Joel Edward McHale, a rugadh ar an 20 Samhain 1971. Rugadh sa Róimh é mar bhí a athair ina dhéan i gcampas Ollscoil Loyola sa chathair sin. Tógadh mar Chaitliceach é in Seattle, Washington. Tá sé pósta le Sarah Williams agus tá beirt mhac acu. Tá cónaí orthu in Hollywood Hills, California.
South Burlington, Vermont
Is cathair de chuid stát Vermont, Stáit Aontaithe Mheiriceá, í South Burlington. De réir an daonáirimh sa bhliain 2010, tá 17,904 duine ina gcónaí sa chathair. Tá South Burlington suite i gContae Chittenden. Tá Sanford Miller ina mhéara. Bunaíodh an chathair sa bhliain 1865.
Máire Ní Ainifín
Is ball d'Fhianna Fáil agus iar-Theachta Dála í Máire Ní Ainifín (i mBéarla Mary Hanafin). Ba mhúinteoir í. Tá idir Ghaeilge agus Bhéarla aici. Iníon í le Des Hanafin nach maireann.
Tá Ní Ainifín ag seasamh san Olltoghchán 2016.
Nicolaus Copernicus
Ileolaí de chuid na hAthbheochana ab ea Nicolaus Copernicus (Gaeilge:Nioclás Copairnic; Polainnis:Mikołaj Kopernik; Gearmáinis: Nikolaus Kopernikus; 19 Feabhra 1473 – 24 Bealtaine 1543), a bhí gníomhach mar mhatamaiticeoir, réalteolaí, agus canóin Chaitliceach, a chuir samhail den chruinne le chéile a chuir an Ghrian seachas an Domhan ina lár.
Saolaíodh é in Torún na Polainne.
Deirtear gur chuir a leabhar De revolutionibus orbium coelestium (I dtaobh Imrothlú na Sféar Neimhe 1543) tús leis an réalteolaíocht nua-aimseartha. Luaitear an leabhar seo agus Principia Newton mar bhunús na réabhlóide eolaíochta.
"Is faoina ainm Laidinithe, Nicolaus Copernicus, is fearr atá aithne againn ar an réalteolaí Polannach úd ar na saolta seo agus is minic go dtagraítear do shloinne Copernicus d’fhonn athrú ollmhór ar bith a chur in iúl leis an nath ‘réabhlóid Choparnaiceach’."
Níor éirigh le Copairnic a theoiricí a fhoilsiú go raibh sé aosta go leor, de bhrí go raibh eagla air roimh na húdaráis eaglasta sa Róimh. clé|mion|córas héilealárnach
Teoiricí
Ba é an chéad eolaí é a d'fhógair an córas héilealárnach, teoiric a deir go dtéann an domhan agus pláinéid eile an ghrianchóras timpeall na gréine. Is é a chruthaigh go rothlaíonn an domhan agus go dtimpeallaíonn an domhan is na pláinéid eile sa ghrianchóras an ghrian féin. Luaitear an córas héilealámach seo mar chóras Copemicus. Roimhe sin, creideadh gurbh é an domhan lár na cruinne agus go raibh gach rinn eile ag dul ina thimpeall.
Carn Léith
Is baile fearainn suite i gContae Thiobraid Árann é Carn Léith.
Stair mhíleata
Mar gheall gur ábhar é ata in úsáid go laethúil, tá se de síoraí ag athrú fad is a athríonn na sochaí ina bhfuil sé á mhúineadh. Deirtear go mbaineann an luas seo le luas na hathraithe i dteicneolaíochta agus airm le gairid, ón Réabhlóid Thionsclaíoch go dtí an Ré Núicléach agus anois, isteach i n-Aois an Eolais. mion|[[Músaem Fhiúsailéirí Ríoga na hÉireann (Royal Irish Fusiliers Museum), Ard Mhacha]] Ní ritheann Aoiseanna an Stair Mhíleata le Aoiseanna na Staire, tá deilt idir Cogaíocht Ársa, Cogaíocht Mheánaoiseach, Cogaíocht an Phúdar, Cogaíocht Thionsclaíoch agus Cogaíocht Chomhaimseartha.
Dílleachta na Staire
Mar chuid den stair, níl sí chomh fite fuaite leis an saol acadúil le gnéithe eile den stair cé go bhfuil an-dúil air i measc an phobail. Tá deilt eile le feiceáil taobh istigh den ábhar, idir na staraithe acadúla agus na staraithe áitiúla. De ghnáth, bíonn an bhéim ag an lucht proifisiúnta ar na tionchair mhóra agus bíonn níos béime ag an lucht neamh-proifisiúnta ar gnéithe bheaga de cathanna, cultacha agus airm.
Scríobh na Staire
Tá fadhbanna airithe a bhaineann leis an stair míleata, dár lena gcáinteoirí. Ní ritheann na réanna leis an leagan amach ginearálta agus cuirtear ina léigh an ábhar go bhfuil sé ró-tuigthe leis an Eoraip. Bíonn an bhéim go minic ar an dream is láidre.
Tá deacrachtaí leis mar ábhar staidéar freisin. Bíonn an-chuid rúndacht ag baint le cúrsaí míleata. Mar shampla, níl fhios fós san lá atá inniu ann cé déanamh a bhí ar an “ignis graecus”, an uirlis cogaíocht cáiliúla a d’úsáid na Biosántaigh.
Cócaireacht na hIndia
mion|Sicín Tandoori, rís, tarsainn srl. Béile ó thuaisceart na hIndia. Tá cócaireacht na hIndia ar mhórthraidisiúin chócaireachta an domhain. Tá éagsúlacht mhór réigiúnda inti, agus an chócaireacht i ngach áit sa tír úd faoi thionchar na spíosraí, luibheanna, dtorthaí agus nglasraí atá le fáil ann. Fágann creidimh na hIndia agus a stair a lorg ar an gcócaireacht freisin.
Bill Evans
thumb|Bill Evans sa bhliain 1978 Pianódóir snagcheoil Meiriceánach ab ea Bill Evans. Rugadh i bPlainfield, New Jersey é sa bhliain 1929. Thosaigh sé ag freastail ar cheachtanna sa phianó clasaiceach ar aois a 6 bliana agus bhain sé clú agus cáil amach mar phianódóir snagcheoil le linn a shaoil. Glactar leis mar dhuine de na pianódóirí agus ceoltóirí is mó a raibh tionchar acu i ndomhan an tsnagcheoil. Faoin uair ar bhásaigh sé ar an 15 Meán Fómhair, 1980, bhí breis agus 50 ceirnín eisithe aige.
Cócaireacht na hIndia
Tá an veigeatóireachas an-choitianta san India mar thoradh ar an Hiondúchas (an creideamh is fairsinge sa tír) agus creidimh eile. Idir an Hiondúchas agus an tIoslam, tá cosc ar a lán daoine mairteoil, muiceoil, éin chreiche srl. a ithe. Tháinig cócaireacht na hIndia faoi thionchar na Peirse agus na hEorpa chomh maith.
Scaipeadh cócaireacht na hIndia ar fud an domhain de réir mar a chuaigh na hIndiaigh ar imirce, go mór mhór go tíortha an Aigéin Indiaigh, na hEorpa, Mheiriceá Thuaidh agus Mhuir Chairib, áiteanna ina bhfuair na himircigh Indiacha comhábhair nua le cur lena dtraidisiúin chócaireachta. Bhí an India faoi smacht na mBriotanach ar feadh i bhfad agus mar sin d'fhág an chócaireacht Indiach a rian ar thíortha eile a bhí faoi smacht na Breataine Móire: curaí in Éirinn mar shampla.
Aidan Price
Is imreoir peile Éireannach é Aidan Price (a rugadh ar an 8 Nollaig 1981 i mBaile Átha Cliath), atá ag imirt faoi láthair le St Patrick's Athletic na Bóithéimigh. D'imir sé roimhe sin le Shamrock Rovers i Sraith na hÉireann. Cosantóir atá ann.
D'imir sé le Kilkenny City go tús na bliana 2006, ansin d'aistrigh go Shamrock Rovers. D'aimsigh sé a chéad chúl do Rovers ar an 7 Meitheamh 2008.
Luca della Robbia
thumb|"Cantoria del Duomo di Firenze" (áiléar amhránaíochta) (1431-1438), Museo dell'Opera del Duomo, Flórans Dealbhóir, ceirmeoir agus gabha buí Iodálach ba ea Luca della Robbia (Flórans, 1400 circa – Flórans, 1481).
Vermont
Is stát de chuid na Stát Aontaithe é Vermont, agus é suite i Sasana Nua, réigiún in oirthuaisceart na tíre. Is é Vermont an dara stát is lú de réir daonra. Is é Montpelier an phríomhchathair agus is é Burlington an chathair is mó. Tá Vermont ag críochántacht le Massachusetts ó dheas, New Hampshire soir, Nua-Eabhrac siar, agus leis an gcúige Ceanadach Québec ó thuaidh.
Corr Bhlonaige
Is baile fearainn i gContae Mhuineacháin í Corr Bhlonaige.
Vermont
Teangacha
Is í Béarla an phríomhtheanga do fhórmhór dhaonra Vermont, agus is í Fraincis an phríomhtheanga do 2.54% agus Spáinnis do 1% de dhaonra Vermont.
Mícheál Ó hEithir
mion|deas Tráchtaire RTÉ agus iriseoir spóirt den chéad scoth ab ea Mícheál Ó hEithir (2 Meitheamh, 1920 – 24 Samhain, 1996), nó Michael O'Hehir mar atá aithne air as Béarla. Tá meas tuillte ag Ó hEithir mar dhuine de na craoltóirí is cáiliúla agus is tábhachtaí in Éirinn riamh, agus tugadh "guth Chumainn Lúthchleas Gael" air go minic.
Saol
Agus é ina ógánach fós, scríobh Ó hEithir litir chuig Radio Éireann ag iarraidh scrúdú tráchtaireachta a bhaint amach. Thugadar cúig nóiméad dó, ag déanamh trácht ar chluiche de chuid an NFL idir Loch Gorman agus an Lú. Bhí sé chomh maith sin ná gur scaoileadh leis an dara leath ar fad a dhéanamh.
Sa bhliain 1938, rinne Mícheál Ó hEithir a chéad chraoladh raidió: tráchtaireacht ar an chluiche sinsearach.
Míleac, Contae Mhaigh Eo
Is sráidbhaile é Míleac. Tá sé suite i gContae Mhaigh Eo.
The Simpsons (séasúr 11)
Craoladh an t-aonú séasúr déag The Simpsons idir 26 Meán Fómhair 1999 agus 21 Bealtaine 2000 ag tosú le "Beyond Blunderdome".
Mícheál Ó hEithir
Saol
D'éirigh sé as a phost tar éis 46 bliain in 1985.
Blood Bath (American Horror Story)
Craoladh an t-ochtú heipeasóid, "Blood Bath" den cheathrú sraith American Horror Story ar an 3 Nollaig 2014. Scríobh Ryan Murphy an eipeasóid seo. D'fhéach 3.30 milliún duine ar an eipeasóid.
Neil Kinnock
Polaiteoir Briotanach is ea Neil Gordon Kinnock, Barún Bedwellty (28 Márta 1942 a rugadh é), a bhí ina cheannaire ar Pháirtí an Lucht Oibre as Ríocht Aontaithe idir 1983 agus 1992. Deirtear go raibh sé freagrach as maireadh agus as athbheochan an pháirtí le linn an tréimhse ina bhí an lámh in uachtar ag an bPáirtí Coimeádach. Níor éirigh leis an bpáirtí a stiúradh ar ais chuig rialtais. Tar éis do Pháirtí an Lucht Oibre toghchán 1992 a chailliúint, d'éirigh sé as mar cheannaire an pháirtí.
Níos déanaí, bhí sé ina choimisinéir leis An tAontas Eorpach idir 1995 agus 2004, agus sa lá atá inniu ann tá sé ina chathaoirleach ar an gComhairle Bhriotanach agus uachtarán Ollscoil Caerdydd.
Ruth Benedict
Antrapeolaí agus béaloideasóir Meiriceánach ab ea Ruth Fulton Benedict (5 Meitheamh 1887 – 17 Meán Fómhair 1948). Rugadh agus tógadh i gCathair Nua-Eabhrac agus fuair sí bás sa chathair chéanna. D'fhág babhta den bhruitíneach leathbhodhar í agus í ina tachrán. D'fhreastail sí ar Choláiste Barnard agus ar Ollscoil Columbia. Bhain sí dochtúireacht amach ag Columbia sa bhliain 1923. Rinne sí staidéar faoi Franz Boas. Cáil faoi leith ar dhá leabhar a scríobh sí, Patterns of culture (Patrúin chultúir, 1934) agus The chrysanthemum and the sword: patterns of Japanese Culture (An criosantamam agus an claíomh: patrúin chultúir Seapánaigh, 1946). D'fhás an leabhar seo as an obair a rinne sí do rialtas na Stát Aontaithe le linn an Dara Cogadh Domhanda. "Cianantraipeolaíocht" a thugtar ar an sórt taighde seo mar bhí uirthi an obair a bhunú ar fhoinsí mar ailt nuachtáin agus ar agallaimh a rinneadh i Meiriceá, seachas ar bhuntaighde déanta sa tSeapáin féin.
V for Vendetta (scannán)
Scannán ón bhliain 2006 is ea V for Vendetta.
Terry Jones
Aisteoir, stiúrthóir agus scríbhneoir Breatnach ab ea Terence Graham Parry Jones, nó Terry Jones mar ab fhearr aithne air (1 Feabhra 1942–21 Eanáir 2020). Rugadh é in Bae Colwyn, i dtuaisceart na Breataine Bige, agus fuair sé bás i Londain Shasana. Ba bhall den ghrúpa Monty Python é.
Róibín
Is paróiste é Róibín. Tá sé suite i gContae Mhaigh Eo.
David Gilmour
Giotáraí, amhránaí, cumadóir amhrán agus ball den bhanna rac-cheoil Pink Floyd is ea David Jon Gilmour (rugadh 6 Márta 1946). Thosaigh sé mar ghiotáraí agus mar phríomhamhránaí Pink Floyd sa bhliain 1967, go gairid roimh imeacht Syd Barrett.
Bhain Pink Floyd clú is cáil idirnáisiúnta amach leis na halbaim choincheapa The Dark Side of the Moon (1973), Wish You Were Here (1975), Animals (1977), The Wall (1979), agus The Final Cut (1983).
Faoi na 1980idí luatha, bhí siad ar cheann de na bannaí is mó díol i stair an cheoil; faoi 2012, bhí níos mó ná 250 milliún taifead díolta acu ar fud an domhain, 75 milliún sna Stáit Aontaithe amháin.
Tar éis imeacht Roger Waters sa bhliain 1985, lean Pink Floyd ar aghaidh faoi cheannas Gilmour agus d’eisigh siad trí albam stiúideo eile.
Sa bhliain 1975, vuair a bhí Kate Bush sé bliana déag, thacaigh David Gilmour léi demo a thaifead.
Pontevedra
Is cathair i g Comhphobal fhéinrialaitheach na Gailíse in iarthuaisceart na Spáinne í Pontevedra. Is é an príomhbhaile den chúige den ainm céanna é. Tá sí suite sna Rias Baixas.
Sa bhliain 1999, chuir siad cosc ar formhór gluaisteáin i lár na cathrach meánaoiseach agus chabhraigh sé go mór leis an gcathair bheith mar chathair fíor insroicthe. Tá sí timpeallaithe ag cnoic ag imeall inbhearr béal abhann Lérez, ag bun Ría de Pontevedra, i gcroílár Rías Baixas. Is lár ionad geilleagar í agus tá tóir ag turasóirí ar an áit. Tá thart ar 83,260 daoine ina gcónaí ann ach sa mhórcheantar uirbeach mórthimpeall tá níos mó ná 185,000; na bardais Poio, Marín, Sanxenxo, Bueu, Vilaboa, Cotobade, Ponte Caldelas, Barro agus Soutomaior ina measc.
Glaotar an Chathair Mhaith uirthi nó Cathair na Lérez agus tá go leor cultúr le fáil ann. Is cathair tábhachtach ar bhealach Tóchair Phortaingéalach ar an gCamino de Santiago agus tá Eaglais ciorcalach ann i gcruth sliogáin mhuirín do na hoilitrigh darbh ainm Muire na n-Oilithreach.
thumb|1000px|Pontevedra san oíche
Corr Leacht, Contae Mhuineacháin
Is baile fearainn i gContae Mhuineacháin í Corr Leacht.
Ianasóir
Inniu, coinnítear cuimhne ar cheol máirseála na n-ianasóirí i gcónaí, nó bhain siad úsáid ar leith as na drumaí, rud a chuaigh go mór i gcion ar na ceolchumadóirí Iartharacha san ochtú haois déag.
Maigh Muirí
Áit i gContae na Mí is ea Maigh Muirí (Mosney sa Bhéarla). D'aithnítí an áit seo mar champa saoire de chuid Butlins ar feadh na mblianta fada, chomh maith le bheith mar ionad na gcluichí craoibhe do Chluichí an Phobail ó 1973 i leith, cé gur tháinig deireadh leis an ngaol seo sa bhliain 2008. Baineadh úsáid as an ionad seo mar chóiríocht dídeanaithe ar feadh tamaill ag tús na haoise seo chomh maith.
Ascoli Piceno
Is cathair i réigiún Marche san Iodáil é Ascoli Piceno.
Cherchell
Is calafort mara i gCúige Tipaza, an Ailgéir, 80 ciliméadair siar ó Chathair na hAilgéire é  Cherchell (níos sine "Cherchel", Araibis: شرشال). Is suíochán ceantair (chef-lieu de daïra) é den Cheantar Cherchell. Sa bhliain 1998, bhí daonra de 24,400 aige.
Robert Vaughn
Aisteoir Meiriceánach ab ea Robert Francis Vaughn, a rugadh ar an 22 Samhain, 1932 agus a fuair bás ar an 11 Samhain, 2016.
Underworld: Rise of the Lycans
Scannán Meiriceánach is ea Underworld: Rise of the Lycans. Bhí an scannán le feiceáil ó 23 Eanáir 2009 ar aghaidh. An tríú cuid de shraith (Underworld) atá ann.
José Eusebio Otalora
Polaiteoir agus ginearál Colómach ba ea José Eusebio Otalora (16 Meán Fómhair, 1826 - 8 Bealtaine, 1885). Rugadh i Fómeque, Cundinamarca é, ar an 16 Meán Fómhair 1826, agus cailleadh é ar an 8 Bealtaine 1885i i dTocaima,Cundinamarca. Bhí sé ina bhaill den Pháirtí Liobrálach (Partido Liberal Colombiano) agus sa bhreis ar sin a cheapadh ina Uachtarán ar Stáit Aontaithe na Colóime sa bhliain 1882 mar go raibh sé ina secundo Designado Presidencial (nó an dara Uachtarán Ainmnithe) tar éis bháis an Uachtaráin Francisco Javier Zaldúa, agus diúltú an primero Designado Presidencial Rafael Núñez an post a ghlacadh. Ba mhac fear ghnó agus feirmeoir Bascach é agus a bhean Boyaca. Chaill an teaghlach a shealúchas i Miraflores (Boyacá) mar go raibh a athair ina ríogaí agus le sin bhí orthu dul ar deoraíocht go Fómeque.
Fuair sé a chuid foghlama ar an scoil agus ar an Ollcoil i mBogotá, agus bhain sé céim amach sa dlí ón Oillscoil Rosario (Universidad del Rosario), sa bhliain 1852. An uair sin, ghlac sé páirt i gcúrsaí polaitíochta, mar theachta cúigeach Bhogotá, ach d'éirigh sé as i gceann cúpla mí, nuair a chuaigh sé go Guateque san Athbhliain.
Athnuachan
Úrscéal Gaeilge leis an scríbhneoir Éireannach Máirtín Ó Cadhain é Athnuachan. Foilsíodh é sa bhliain 1995 ag Coiscéim. Chuir Breandán Ó Doibhlin in eagar é. Is le hIontaobhas Uí Chadhain an cóipcheart. D'éirigh leis Duais Oireachtais a bhuachan sa bhliain 1951, is fágadh gan a fhoilsiú go dtí 1995.
Paul Ricœur
Ba fhealsamh Francach é Paul Ricœur agus is fearr aithne air toisc gur nasc sé tuairisc fheiniméineolaíoch le léirmhíniú heirméineótach.
Mar sin, tá a rian smaointe suite laistigh de thraidisiún céanna na bhfeiniméaneolaithe móra heirméineótacha eile, a leithéid agus Martin Heidegger agus Hans-Georg Gadamer.
Coill Charnáin
Is baile fearainn i gContae Mhuineacháin í Coill Charnáin.
Heirméineotaic
I staidéar creidimh agus fealsúnachta sóisialta, is éard is  Heirméineotaic ann ná an staidéar ar teoiric agus ar chleachtas na hidirmhínithe nó na séimeantaice. Tagraíonn an Heirméineotaic thraidisiúnta-a fholaíonn Heirméineotaic an Bhíobla- do staidéar ar léiriú téacsanna scríofa, go háirithe i réimsí na litríochta, creidimh, agus dlí. Cuimsíonn heirméineotaic chomhaimseartha nó nua-aoiseach, ní hamháin saincheisteanna a bhaineann leis an téacs scríofa, ach gach rud sa phróiseas léirmhínitheachta. Áirítear leis seo foirmeacha briathartha agus neamhbhriathartha na cumarsáide chomh maith le réamhghnéithe a théann i bhfeidhm ar chúrsaí cumarsáide, mar shampla réamhghlacana, réamhthuiscintí, an bhrí agus fealsúnacht teanga, agus an séimeolaíocht. Tagraíonn Heirméineotaic fhealsúnach go príomha le 'teoiric an eolais' de chuid Hans-Georg Gadamer mar atá forbartha aige sa leabhair Wahrheit und Methode (Gaeilge: Fírinne agus Modh), agus uaireanta le Paul Ricoeur. Tagraíonn an Heirméineotaic chomhsheasmhacht do théacsanna a anailísú le haghaidh míniúcháin chomhleanúnaigh.
Hemel Hempstead
Is baile suite i Hertfordshire é Hemel Hempstead.
Seoirse VI na Ríochta Aontaithe
Bhí Seoirse VI (14 Nollaig 1895 – 6 Feabhra 1952) ina rí ar an Ríocht Aontaithe agus ar na Tiarnais Bhriotanacha ó 11 Nollaig 1936 go dtí lá a bháis.
Tháinig sé i gcoróin gan choinne, nuair a d'éirigh an deartháir ba shine leis, Éadbhard VIII, as an gcoróin go tobann. clé|mion|278x278px Thug an rí cuairt ar Bhéal Feirste ar an 28 Iúil 1937. Phléasc roinnt buamaí de chuid an IRA. Deirtear uaireanta gur rinne an tIRA iarracht Seoirse VI a fheallmharú, ach ní raibh a shaol i mbaol is cosúil.
Ba é an tImpire deireanach ar an India (go dtí 1947) agus an Rí deireanach ar Éirinn (go dtí 1949).
An Asarbaiseáin i gComórtas Amhránaíochta Eoraifíse na nÓg
Ghlac An Asarbaiseáin páirt i gComórtas Amhránaíochta Eoraifíse na nÓg don chéad uair sa bhliain 2012.
Iomaitheoirí
{{legend|gold|Buaiteoir}} {{legend|silver|Dara háit}} {{legend|#cc9966|Tríú háit}} {{legend|#FE8080|Áit dheireanach}}
Édith Piaf
clé|mion|1950 Amhránaí mór le rá de chuid na Fraince ab ea Édith Piaf, nó an Gealbhan Beag mar a thugtaí uirthi (19 Nollaig 1915 - 11 Deireadh Fómhair 1963), duine de na hoirfidigh is breátha sa 20ú haois. Bhí cáilíocht choscrach ag baint lena glór cinn a chuirfeadh na clocha ag caoineadh.
mion|Édith Piaf, sa bhliain 1951.|clé
Saol
Saol corrach a bhí aici – deirtear gur rugadh ar chosán í. Rugadh í faoin ainm Édith Giovanna Gassion ar an 19 Nollaig 1915 san ospidéal Tenon i bPáras.
Aithnítear go forleathan go raibh gnaoi na ndaoine ar Piaf, an t-amhránaí ba mhó a bhí sa Fhrainc sa 20ú haois (le Jacques Brel agus Charles Aznavour b'fhéidir).
Bhásaigh sí ar 11 Deireadh Fómhair 1963. Ba alcólach déanta í agus fuair sí bás den ailse ae, in aois 47 bliain di. clé|mion|Albam léi, "La Rue Pigalle" (1947)
Amhráin
Bailéid den chuid ba mhó a chas sí. I measc a cuid amhrán, tá "La vie en rose" (1946), "Hymne à l'amour" (1949), "Milord" (1959), "Non, je ne regrette rien" (1960), "l'Accordéoniste" (1941), "Padam...Padam", agus "La Foule".
Gaeilge
Aistríodh cuid de shaothar Piaf go Gaeilge mar chuid d’imeachtaí na féile litríochta IMRAM. Bhí an file Liam Ó Muirthile, nach maireann, lárnach san obair sin. Casann an t-amhránaí Hilary Bow a chid amhrán. clé|mion|Curtha i Pere Lachaise, Páras
Cultúr Iamna
Cultúr de chuid na Coparaoise déanaí agus na Cre-umhaoise luaithe ba ea an cultúr Iamna agus é suite ar an steip Phontach, idir an Bug Deisceartach, an Dniester agus an tUral, 3300-2600 RCh. Tagann an t-ainm óna nós adhlactha: aidiacht Úcráinise is ea Ямна (yamna) a chiallaíonn “pollach” agus dhéanadh na hIamnaigh na mairbh a chur i dtuamanna (curgain) a raibh seomraí simplí istigh iontu.
Tá dlúthbhaint acu freisin le cultuir Neoiliteacha Deiridh a scaip ar fud na hEorpa agus na hÁise Lárnaí, go háirithe an tAos Eascra agus an tAos Earraí Cordacha, chomh maith leis na cultúir Sintashta, Andronovo agus Srubnaya. Tá gnéanna den chultúr Iamna le haithint ar na cultúir eile seo – marcaíocht, nósanna adhlactha agus roinnt tréadachais. Tá sé deimhnithe ag staidéir ghéiniteacha gur thóg na cultúir seo cuid mhaith dá sinsearacht ó na steipeanna.
Foinse
D’eascair an cultúr Iamna ó limistéar an Don agus an Volga agus cuirtear dáta 3300-2600 RCh leis. Tugtar cultúr Mikhaylovka ar thréimhse réigiúnach luath den chultúr Iamna. Tháinig an cultúr Khvalynsk roimhe i lár abhainn an Volga, i dteannta an chultúir repin in aice leis an Don (c. 3950-3300 RCh) agus is deacair earraí potaireachta ón dá chultúr sin a aithint thar earraí luatha an chultuir Iamna. Tá leanúnachas le feiceáil ón gcultúr Samara de shealgairí agus de bhailitheoirí sa Choparaois agus tá lorg an chultúir Dnieper–Donets le haithint, cultúr a bhí níos talmhaíche.
Deir Anthony (2007) gur leath an cultúr gan mhoill trasna na steipeanna Pontacha agus Caispeacha idir c. 3400 agus 3200 RCh.
The spread of the Yamnaya horizon was the material expression of the spread of late Proto-Indo-European across the Pontic–Caspian steppes.
[...] The Yamnaya horizon is the visible archaeological expression of a social adjustment to high mobility – the invention of the political infrastructure to manage larger herds from mobile homes based in the steppes.
Deir Pavel Dolukhanov go teacht chun cinn chultúr na dtuamanna ina chomhartha ar fhorbairt cultúr áitiúla de chuid na Cré-umhaoise a raibh srathú sóisialta ag gabháil leo in éineacht le struchtúir shóisialta fánaíochta a raibh taoisigh os a gcionn. Dá bhrí sin bhí níos mó teagmhála idir grúpaí sóisialta a bhí ilchineálach ó bhunús.
Tháinig an cultúr Catacóim (2800–2200 RCh) ina dhiaidh thiar agus lean an cultúr Poltavka (2700-2100 RCh) thoir é le hais lár abhainn an Volga. Lean an cultúr Srubnaya (18ú-12ú haois RCh) iad sin.
Próta-Ind-Eorpais
Rinne Haak et al. (2015), Wilde et al. (2014) agus Mathieson et al. staidéir ghéinteacha a léirigh airíonna fisiciúla na nIamnach: bhí siad ard (rud atá ag brath ar ghéinte agus ar an timpeallacht), bhí súile donna ag a bhformhór mór, bhí ceann dubh orthu agus bhí a gcraiceann níos dorcha ná craiceann an ghnáth-Eorpaigh inniu. D’ainneoin an tsaoil thréadaigh a bhí acu ní mór an fhianaise atá ann go raibh inchoimeádachas lactáise iontu (i.e. go bhféadfaidís bainne ainmhithe a ól seachas bainne daonna).
Iarthar Eorpa
Rinne Haak et al. (2015) staidéar géanómach ar 69 seanchnámharlach ón Eoraip agus ón Rúis. Rinne siad amach go hfuil airíonna uathshómacha na nIamnach an ghar d’airíonna an Aosa Earraí Cordacha, agus gur tháinig timpeall 75% de DNA an Aosa Earraí Cordacha sa Ghearmáin ó na Iamnaigh. Rinneadh amach go raibh 38-50% de DNA na nIamnach in Eorpaigh Iarthar Eorpa, Lár na hEorpa agus Thuaisceart Eorpa agus 18-32% in Eorpaigh an Deiscirt. Deir Haak et al. tháinig haplaghrúpa R-M269 chun na hEorpa ón Oirthear tar éis 3000 RCh.Na staidéir a rinneadh ar chnámharlaigh ársa in Éirinn agus sa Phortaingéil rinne siad amach gur tháinig R-M269 isteach sna háiteanna sin in éineacht le DNA uathshómach ó steipeanna Oirthear Eorpa.
Lár agus Deisceart na hÁise
De réir Pathak et al. (2018) tá cuid mhór de shinsearacht na steipe ón gCré-umhaois Lárdhéanach i ndaonra Iarthuaisceart na hIndia agus na Pacastáine, in éineacht le sinsearacht de chuid Iamna sa Chré-umhaois Luath-Láir. Thaispeáin cainteoirí Ind-Eorpaise ó Mhachaire na Gainséise agus cainteoirí teangacha Dráivideacha sinsearacht de chuid Iamna sa Chré-umhaois Luath-Láir seachas sinsearacht na steipe ón gCré-umhaois Lárdhéanach. Deir an staidéar gur mó go mór an méid sinsearacht de chuid Iamna sa Chré-umhaois Luath-Láir ná an cineál eile i samplaí ársa ó dheisceart na hÁise. Deir an staidéar: "The Rors [pobal i dtuaisceart na hIndia] stand out in South Asia as the population with the highest proportion of Steppe ancestry".
Naisc
Géineolaíocht
Scáildaonra
Na teangacha Ind-Eorpacha
Fermo
Is cathair i réigiún Marche san Iodáil é Fermo.
Hitchin
Is baile suite i Hertfordshire é Hitchin.
Mick Wingert
Is fuirseoir agus aisteoir Meiriceánach é Mick Wingert, a rugadh ar an 4 Iúil, 1974.
Mauretania Caesariensis
thumb|300px|[[Impireacht na Róimhe|An Impireacht Rómhánach i am an t-impire Haidrian (a rialaigh ó 117 go dtí 38 AD), a léiríonn, san [Afraic Thiar Thuaidh, an cúige impiriúil de 'Mauretania Caesariensis' (An Ailgéir)]] Ba chúige Rómhánach é Mauretania Caesariensis lonnaithe san Afraic thiar thuaidh. Ba é an cúige Rómhánach is faide siar é, suite den chuid is mó san Ailgéir faoi láthair, lena phríomhchathair ag Caesaria (mar sin, an t-ainm Caesariensis; ar cheann de go leor cathracha le hainm bréige impiriúil a rinneadh teideal as), anois Cherchell.
Aimíonaigéad
thumb|Struchtúr móilíneach [[Feiniolalainín|Fheiniolalainín.]] Sa cheimic, is móilín é an t-aimíonaigéad ina bhfuil feidhmghrúpaí aimíní agus carbocsailí le chéile ann. Sa bhithcheimic, tagraíonn an téarma seo d'alfa-aimíonaigéid leis an fhoirmle ghinearálta H2NCHRCOOH, arb ionann R agus malartaí orgánach. Sna halfa-aimíonaigéid, tá na grúpaí áimíní agus carbocsaláití greamaithe chuig an carbón céanna, glaoite an 'α–charbón'. Bíonn an bunstruchtúr céanna ag na haimíonaigéid ar fad. Tá adamh carbóin (C) acu ar fad sa lár, agus ag dul amach uaidh sin mar gha, - aimínghrúpa NH2 (acailceach), grúpa carbocsaile - COOH (aigéad) agus adamh hidrigine atá i gcoiteann ag an haimíonaigéid ar fad. Chomh maith leis sin, bíonn adamh/grúpa eile ag na haimíonaigéid ar fad. Athraíonn sé seo ag brath ar an aimíonaigéad. Tá difríocht idir na halfa-aimíonaigéid de réir an cineál taobhshlabhra (R-ghrúp) atá ceangailte chuig a gcarbón-alfa.
Tá éagsúlacht mhór iontu ó thaobh toise, níl ach hidrigin amháin ag glicín, grúpa meitile ag alainín agus grúpa mór heitreafháinneac ag tripteafan.
Forbhreathnú
Is iad na haimíonaigéid-alfa blocanna tógála an mhóilín próitéine. Tagann aimíonaigéid le chéile in imoibriú ceimiceach comhdhlúthúcháin, trí díhiodráitiú sintéise, a scaoileann uisce agus "an t-iarmhar aimíonaigéideach" nua, a bhíonn ceangailte le chéile le nasc peiptídeach.
Becky Lynch
Is iomrascálaí Éireannach í Rebecca Quin nó “Becky Lynch”. Rugadh í i Luimneach, ar an 30 Eanáir 1987.
Saol pearsanta
Phós sí Colby Lopez (Seth Rollins) ar 29 Meitheamh 2021. Tá iníon amháin acu.
Christopher Plummer
Is aisteoir Ceanadach é Arthur Christopher Orme Plummer (13 Nollaig 1929 - 5 Feabhra 2021.
Fred Tatasciore
Is aisteoir Meiriceánach é Frederick "Fred" Tatasciore, a rugadh ar 15 Eanáir 1967 i gCathair Nua-Eabhrac.
Pesaro
Is cathair i réigiún Marche san Iodáil é Pesaro.
Coill Uí Mhearáin
Is baile fearainn i gContae Mhuineacháin í Coill Uí Mhearáin.
Hoddesdon
Is baile suite i Hertfordshire é Hoddesdon.
Géise
right|thumb|Géise sa tsráid i [[Kyoto.]] Is beansiamsóir traidisiúnta Seapánach í an géise agus folaíonna a scileanna ealaíona taibhiúcháin éagsúla de chuid na Seapáine, cosúil le ceol clasaiceach agus rince a chur i ngníomha.
Téarmaí
Cosúil le gach ainmfhocal Seapáinise, níl aon uimhir uatha leithleach nó leagan iolra ann. Tá an focal comhdhéanta de dhá charachtair Ceansach, 芸 (gei) a chiallaíonn "ealaín" agus 者 (sha) a chiallaíonn "duine" nó "déantóir". Bheadh ​​an an t-aistriúchán is litriúila ar Géise sa Ghaeilge ná "ealaíontóir" nó "ealaíontóir ag feidhmiú". Tugtar ainm eile ar Ghéise, sé sin geiko (芸子), a úsáidtear de ghnáth chun tagairt a dhéanamh do na géise a thagann as iarthar na Seapáine, lena n-áirítear Kyoto.
Violet Gibson
mion|Uaigh Violet Gibson in [[Northampton]] Bean Éireannach a rinne iarracht Benito Mussolini a mharú ab ea Violet Albina Gibson (31 Lúnasa 1876 – 2 Bealtaine 1956). Iníon an Tiarna Ashbourne a bhí inti. I mBaile Átha Cliath a rugadh í.
Ar 7 Aibreán 1926 scaoil Gibson le Mussolini, a bhí ina shuí i ngluaisteán i ndiaidh óráid a thabhairt sa Róimh. Scaoil sí dhá urchar leis. Ar éigin a bhí sé gortaithe, áfach. Cuireadh bindealán ar a shrón agus lean Mussolini leis sa pharáid a bhí ceaptha don lá.
Tupperware Party Massacre (American Horror Story)
Craoladh an naoú heipeasóid, "Tupperware Party Massacre", den cheathrú sraith American Horror Story ar an 10 Nollaig 2014. Scríobh Brad Falchuk an eipeasóid seo. D'fhéach 3.07 milliún duine ar an eipeasóid.
Violet Gibson
Ba bheag nár linseál adh Gibson (mar a tharla i gcás fear óg a rinne iarracht Mussolini a mharú ar ócáid eile). Gabhadh í, agus toisc ise ina heachtrannach agus ina gealt, dar leis na húdaráis Iodálacha, d'ordaigh Mussolini í a chur chuig an Bhreatain Mhór gan an dlí a chur uirthi sa chúirt.
Chaith sí an chuid eile dá saol in ospidéal síciatrach, Saint Andrew's, in Northampton. Tá Gibson curtha i Reilig Kingsthorpe sa chathair chéanna.
Massawa
Cathair san Eiritré ar chósta thoir na tíre ar an Muir Rua is ea Massawa. Tá calafort ann a bhfuil tábhacht leis leis na céadta bliain. Tá 53,090 duine ina gcónaí ann.
mion|175 px|Hotel Torino, sampla de sheanfhoirgneamh tipiciúil in Massawa
Urbino
Is cathair i réigiún Marche san Iodáil é Urbino.
Na Broicíní
Is sráidbhaile agus baile fearainn é na Broicíní. Tá sé suite i gContae Mhaigh Eo idir Béal Átha hAmhnais and Clár Clainne Mhuiris.
Viterbo
Is cathair i réigiún Lazio san Iodáil é Viterbo.
The Simpsons (séasúr 12)
Craoladh an dara séasúr déag The Simpsons idir 1 Samhain 2000 agus 20 Bealtaine 2001 ag tosú le "Treehouse of Horror XI".
Clement Attlee
Príomh-aire na Ríochta Aontaithe ab ea Clement Richard Attlee, an chéad Iarla Atlee (3 Eanáir 1883 - 8 Deireadh Fómhair 1967), idir 1945 agus 1951, agus ceannaire Pháirtí an Lucht Oibre idir 1935 agus 1955. Bhí sé i gceannas ar an gcéad rialtas a bhí ag an bpáirtí ina raibh tromlach acu, tar éis bua as cuimse ganfhiosaíochta a bheith acu sa toghchán iarchogaidh sa bhliain 1945 ar Winston Churchill agus na Coimeádaigh.
Tá rialtas Attlee glactha mar cheann de na rialtais is rathúla agus is réabhlóidí sa 20ú haois sa Bhreatain. Ghlac siad isteach an Stát Sochair iarchogaidh agus bunaíodh an tSeirbhís Sláinte Náisiúnta (NHS). Thug rialtas an Lucht Oibre neamhspleáchas don Ind freisin i 1947.
Tá a lán staraithe den bharúil freisin gur phríomh-aire an-rathúil Atlee, a bhí in ann smacht maith a choimeád ar a chaibinéad. Vótáladh é mar an phríomh-aire is fearr san 20ú haois ag ollaimh sa bhliain 2004.
Finn Bálor
Is iomrascálaí Éireannach é Fergal Devitt nó “Finn Bálor”. Rugadh é i mBré, Contae Chill Mhantáin ar an 25 Iúil, 1981.
Rhumsaa
Is baile i dtuaisceart Oileán Mhanann é Rhumsaa (Béarla: Ramsey ).
Sáile (Maigh Eo)
Is sráidbhaile é Sáile. Tá sé suite i gContae Mhaigh Eo.
Ime an Uisce
Is baile fearainn suite i gContae Thiobraid Árann í Ime an Uisce.
Seán Ó hAdhmaill
Rugadh Seán i 1982 in Iarthar Bhéal Feirste. D'fhreastail sé ar Mheánscoil Feirste agus bhain sé céim amach le Fiontar in Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath. Toghadh é mar bhall de Choiste Ghnó Chonradh na Gaeilge go bliantúil ó bhí 2006 ann. Tá sé ag obair mar Oifigeach Forbartha le Forbairt Naíonraí Teoranta anois.
Rieti
Is cathair i réigiún Lazio san Iodáil é Rieti.
Potters Bar
Is baile suite i Hertfordshire é Potters Bar.
Gabha buí
right|thumb|Torc óir Ceilteach a bhfuarthas i [[Glauberg|nGlauberg, sa Ghearmáin ]]Is éard is gabha buí nó gabha óir uaireanta ann ná gaibhneoir a oibríonn go speisialta le hór agus miotail lómhara eile. Níor athraíodh teicnící an ghabha ó chianaimh. Sa lá atá inniu ann, bíonn gaibhneoirí gann go leor ar an dtalamh. Sa chomhthéacs stairiúil, rinne gabha óir freisin cuacha, cothromáin, trinsiúrí, gréithe maisiúla agus fóinteacha, earraí searmanacha agus reiligiúnacha, ach laghdaigh praghsanna éiritheacha an mhiotail lómhair déantúsaíocht na n-earraí ar mhórchóir.
There Will Be Buds
Craoladh an séú heipeasóid, "There Will Be Buds", den ochtú sraith is fiche de The Simpsons ar an 6 Samhain 2016. Scríobh Matt Selman an eipeasóid seo. D'fhéach 3.14 milliún duine ar an eipeasóid.
Méidé
Is bean as miotaseolaíocht na Gréige í Méidé (Gréigis: Μήδεια, Mēdeia; Béarla: Medea). Ba í iníon Rí Aidhéitéas Cholcas í, neacht Circe, gariníon an dé gréine Helios, agus bean chéile an laoich Iasón.
An Ghráig, Contae Thiobraid Árann
Is baile fearainn suite i gContae Thiobraid Árann í an Ghráig.
Cré na Cille
Úrscéal Gaeilge leis an scríbhneoir Éireannach Máirtín Ó Cadhain é Cré na Cille (nó Cré na Cille: aithris i ndeich n-eadarlúid uaireanta). Foilsíodh an t-úrscéal mír de réir a chéile sa nuachtán Scéala Éireann idir 15 Feabhra agus 17 Meán Fómhair na bliana 1949 agus foilsíodh i bhfoirm leabhair ag Sáirséal agus Dill sa bhliain chéanna é. Tá an t-úrscéal lonnaithe i reilig i gConamara. Caitríona Pháidín an príomhcharachtar ann, í díreach tar éis báis, is caitheann sí a cuid ama ag comhrá le muintir na reilige. De réir mar a bhásaíonn tuilleadh daoine, tógtar scéalta faoin saol beo thuas síos go muintir na reilige is tagann sé chun solais gurb é an chloch is mó ar pháidrín Chaitríona Pháidín an ceann is fearr a fháil ar a deirfiúr Neil. Tugann an t-úrscéal spléachadh ar ghné mhíthaitneamhach de shaol na tuaithe in Éirinn, gné na cúlchainte is an bhéadáin. Sa chaint dhíreach is mó atá téacs an leabhair. Tá an leabhar roinnte ina dheich n-eadarlúid. Bíonn Stoc na Cille ag caint idir gach eadarlúid.
Josep Lluís Sert i López
B'ailtire agus pleanálaí cathrach é Josep Lluís Sert i López (Barcelona, 1 Iúil 1902 - Ibidem 15 Márta 1983). Ba dhuine de na hailtirí a chruthaigh Plean Mór Mhedellín é sna 1950idí. I ndiaidh briseadh na bpoblachtánach sa Spáinn thug sé aghaidh ar Nua-Eabhrac agus d'oibrigh sé sa tír úd ar feadh tréimhse fhada. Dhear sé roinnt mhaith foirgneamh i Meiriceá agus san Eoraip, agus d'oibrigh sé ag pleanáil cathracha i Meiriceá Theas.
Cré na Cille
Tá de cháil ag an leabhar a bheith casta, agus áitítear scaití nár thuig muintir Chonamara é. Tá an téis sin bréagnaithe ag Ó Béarra (Ó Béarra, Feargal, “Gaeilge Uí Chadhain”, in: Máire Ní Annracháin, [eagarthóir], Saothar Mháirtín Uí Chadhain, Léachtaí Cholm Cille 37, Má Nuad: An Sagart, 2007. 103–130). Bronnadh Duais an Oireachtais ar an úrscéal sa bhliain 1947 agus roghnaigh UNESCO go n-aistreofaí an leabhar go mórtheangacha eile na hEorpa, mar aon le sárshaothair eile a scríobhadh i dteangacha neamhfhorleathana. Aithníodh beagnach láithreach gur mórleabhar de chuid na Gaeilge a bhí ann. Cé gur bhuaigh sé duais Oireachtais, dhiúltaigh An Gúm glacadh leis mura mbainfí míreanna áirithe as. Nuair nach raibh An Gúm sásta déileáil leis, ghlac comhlacht Uí Éigeartaigh, Sáirséal agus Dill, leis agus d’fhoilsigh é ar an 10 Márta 1950.
An Bheilg i gComórtas Amhránaíochta Eoraifíse na nÓg
Ghlac An Bheilg páirt sa Comórtas Amhránaíochta Eoraifíse na nÓg don chéad uair sa bhliain 2003. Tharraing siad i 2013.
Cré na Cille
Plota an Leabhair
De réir leathanaigh thosaigh an leabhair tá an leabhar lonnaithe mar seo a leanas; Am, De shíor agus Láthair, An Chill.
Inspioráid don Leabhar
Cuireadh i leith an Chadhnaigh gur thug Dostoevsky inspioráid don scéal, agus cé gur ghéill sé go mb'fhéidir gur imir saothar Dostoevsky tionchar air féin mhaígh sé, in Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca, go raibh Cré na Cille bunaithe ar ráiteas a chuala sé nuair a bhí uaigh á tochailt do sheanfhondúir de chuid an Chnocáin Ghlais i ngeimhreadh na bliana 1944 nó 1945.
''Chart muid dhá uaigh ach níorbh iad na cónraí cearta a fuair muid iontu. Cuireadh fios ar mhapa na n-uaigheannaí ach bhí an mapa cosúil le gasúr ag déanamh suimeannaí leis an tlú i luaith an teallaigh. Bhí sé siar sa lá agus ba ghearr go mbeadh an tsochraide ar fáil. Dúirt muid go gcartfadh muid uaigh eile agus gurb shin é an méid. Ag dul abhaile dhúinn dúirt duine de mo chomharsanaí: 'an bhfuil a fhios agaibh cár fhága muid téaltaithe sa deire í, anuas', adúirt se, 'ach ar dhuine a dtiúrfa mise Micil Rua air'. 'Ó', adúirt ceann eile, 'ó bhó go deo nach ann a bheas an "grammar".''
Labhair sé san óráid chéanna ar roinnt leabhar eile a luaitear a bheith cosúil le Cré na Cille, scéal ag Fyodor Dostoevsky dar teideal Babok a bhfuil cosúlachtaí idir é agus Cré na Cille, agus Spoon River Anthology le Edgar Lee Masters.
''Más fíor rudaí áirid adúradh fúm is mar seo a d'fhan siad i ngan fhios i m'intinn. Dúradh faoi Chré na Cille gur scéal le Dostoevski a mheabhraigh dhom í. Níl mé cinnte ar léigh mé scéal sin Dostoevski ná gearrscéal ar bith leis roimh Chré na Cille a scríobh. Léigh mé an ceann áirid sin, nuair a cuireadh an rud seo i mo leith. Is beag cosúlacht dháiríre atá ag Cré na Cille le scéal an Rúisigh, an oiread céanna b'fhéidir is atá ag téama an ghrá, an grá tur féin, ó úrscéal go húrscéal den méid úrscéalta a bhfuil an grá iontu. Chloisinn mo chomharsanaí ag caint: an bhfuil a fhios agaibh anois céard déarfas Willy Beag thiar sa reilig nuair a chuirfeas siad fód ar Mhaidhc thiar len a ais?' Nó: `go sábhála Dia sinn má tá féith bheo ar bith i gCite Fhada thiar san uaigh gheobha an cailín seo siar an teanga'. Chonaic mé an rud a mheabharaigh na cainteannaí seo ar fad dhom as an nua. Tá roinnt reiligeachaí i gCois Fharraige agus thiocfadh dhó tarlú i gcuid acu. San am ar ligeadh as an gcampa géibhinn mé bhí mé sa mbaile an geimhre sin. Fuair bean chomharsan liom bás amach ar ghearrógaí dubha na Nollag. Bhí díle bháistí ann agus breac-shneachta thríthí, sa gcaoi nárbh bhféidir [sic] an uaigh a dhéanamh go dtí an lá a raibh sí dhá cur. Chua cúigear nó seisear againn dhá déanamh le deifriú léi. Chart muid dhá uaigh ach níorbh iad na conraí cearta a fuair muid iontu. Cuireadh fios ar mhapa na n-uaigheannaí ach bhí an mapa cosúil le gasúr ag déanamh suimeannaí leis an tlú i luaith an teallaigh. Bhí sé siar sa lá agus ba ghearr go mbeadh an tsochraide ar fáil. Dúirt muid go gcartfadh muid uaigh eile agus gurb shin é an méid. Ag dul abhaile dhúinn dúirt duine de mo chomharsanaí: 'an bhfuil a fhios agaibh cár fhága muid teáltaithe sa deire í, anuas', adúirt sé ar dhuine a dtiúrfa mise Micil Rua air. 'Ó'. adúirt ceann eile, 'ó bhó go deo nach ann a bheas an ‘grammar".' Má tá i ndán's go raibh scéal Dostoevski cuisnithe in áit eicínt i m'intinn, b'fhéidir gur mhúscail rudaí mar sin chun beatha é. Dúradh rudaí eile a bhí gan tóin gan cheann. San am ar tháinig Cré na Cille amach an chéad uair agus aríst le goirid dúradh gurb as an Spoon River Anthology a fuair mé í. Ní fhaca mé an Spoon River Anthology ní áirím í a léamh. De bharr an rud sin a bheith athphléite i gComhar le goirid tuigim anois go bhfuil tuambaí sa duanaire sin agus tuairiscí faoi shaol na ndaoine atá fúthu sin scríofa ar na tuambaí. Dúradh freisin gurb ag aithris ar bheirt Mheireacánach eile a bhí mé, John Dos Passos agus Thomas Woulfe. Níor léigh mé smid le ceachtar acu ariamh.''
Ceapann roinnt go mb'fhéidir gur a thréimhse sa champa géibhinn ar an gCurrach a thug bunsmaoineamh don leabhar Cré na Cille dó; na príosúnaigh nua ag breith scéalta isteach sa champa faoina raibh ag tarlú taobh amuigh.
Forbairt an Leabhair
Dar le roinnt feictear réamhleagan den úrscéal á fhorbairt in An Marbh agus an Beo a foilsíodh in Aiséirighe timpeall na bliana 1940, an chéad saothar cruthaitheach a foilsíodh leis an gCadhnach tar éis dó blianta an ghéibhinn a chur de. Tuairim is 2,000 focal atá ann. Dar leis an Dr Mícheál Briody tá tús an scéil fabhtach agus tá codanna d'abairtí ar lár. Micil Pheadair Mac Confhaola fear inste an scéil agus tá macallaí de Chré na Cille le haithint ar an scéal sa chaoi is go bhfuil cur síos ar dhaoine nua-adhlactha ann.
Leaganacha Bunaithe ar an Leabhar
Rinneadh dhá dhráma raidió (RnaG agus RTÉ), dráma ardáin, agus scannán lánfhada bunaithe ar an leabhar. Cré na Cille is ainm dóibh ar fad.
Léirmheastóireacht
Deir Alan Titley in An tÚrsceal Gaeilge (1991): ‘Úrscéal gan síol gan sliocht is ea Cré na Cille mar is é an focal deireanach é mar gheall ar chomhthionól cúng na tuaithe agus flosc deireanach chaint na ndaoine sa chiall a thuigtí leis sin ó thús na hathbheochana i leith.’
Is é suíomh an úrscéil ná go gcloistear gutha na marbh ag labhairt ón uaigh, agus iad ag caitheamh anuas ar a chéile agus ag déanamh a mionghearáin díreach chomh suarach le daoine beo. Áitíonn roinnt leirmheastóirí go gcuireann an leabhar réadúlacht dhraíochtúil na scríbhneoirí móra ó Mheiriceá Theas i gcuimhne. Tá greann íorónta ann, dar leo, agus an scríbhneoir ag léiriú an-tuiscint do na difríochtaí stádais idir aicmí éagsúla na sochaí a bhí i bhfeidhm nuair a d'fhás seisean aníos. Go háirithe, is gnách a rá gurbh é an t-úrscéal seo a mhúin do na daoine sa Ghalltacht go raibh aicmeachas i sochaí na Gaeltachta chomh maith leis an gcuid eile d'Éirinn.
"Mórán chuile fhocal dá bhfuil ó Bhearna na Gaillimhe go Carna pacáilte i mbéil ochtair nó naonúir." Ar Aghaidh
"Gach aon duine a bhfuil dúil aige sa Ghaeilge bheo, bhríomhar, urranta a scríobhann Máirtín Ó Cadhain, gheobhaidh sé a sheacht sá scéal seo." Irish Independent
Sáirséal agus Dill "Is mó an ráchairt a bhí ar an gcéad eagrán de Chré na Cille ná mar a bhi ar aon leabhar eile dár fhoilsíomar, roimhe nó ina dhiaidh. Dúramar gur saothar réabhlóideach liteartha a bhí ann agus go mbeadh mórán cainte faoi."
"With the publication of Cré na Cille Irish literature, has come of age. No superlatives can exaggerate its importance. It not only puts Irish literature on the map, but may well establish the standard language, of both literature and speech." An tIolar
"Ní as an Ghaeltacht dom, ach aithním gach duine (beagnach) atá ag gluaiseacht tríd an scéal seo: aithním gach cor ina n-intinn, gach féith ina gcroí, gach leid agus gach nod agus leathfhocal dá scaoileann siad uathu. Rud is ionann agus a rá nach iad muintir na Gaeltachta atá anseo ach muintir na hÉireann... Maithim gach locht don údar nuair a bhraithim an teanga ann: ag gluaiseacht ina tonnta, ag scairdeadh ina srutha, ag coipeadh ina guairneáin, ag li na gcarraigeacha mar thaoille tuile. An bhoirbe shaibhir, rábach, gharbh, thorthach a dhein clú do Phantagruel, do Shancho Panza, do Ghil Blas, do Fhalstaff. An té a léifeadh an leabhar seo déarfadh sé láithreach gur teanga í seo nach baol di an bás ach gur dual di borradh ó bhuinne i mbláth agus ó bhláth i dtoradh. Is í teanga na mbeo a labhraítear i gCré na Cille - Flann Mac an tSaoir in Comhar
"As an leabhar seo, a bhfuil a chuma ag freagairt dá thábhacht, cluintear Stoc na Cille á fhógairt go bhfuil ré nua litríochta i nGaeilge buailte linn. Caithfear éisteacht..." - Stiúrthóirí an Chlub Leabhar
"A strange arresting book Máirtín Ó Cadhain shows in this book that he has in him the makings of a really great writer, the first serious challenge to the supremacy of those in Ireland who write in English." Raidió Éireann
"Tá moladh déanta ag daoine ar an nuacht atá i gCré na Cille agus tá sé tuillte. Ach ní hé sin an rud is mó ar chuir mise suim ann ach sa ghreann. Sin an bua thar bhuanna eile atá insonraithe i gCré na Cille." - Ciarán ó Nualláin in Inniu
Rickmansworth
Is baile suite i Hertfordshire é Rickmansworth.
Cré na Cille
Léirmheastóireacht
"Leabhar tábhachtach Cré na Cille... scríbhneoir ó thalamh a údar... tá píosa de theanga na Gaeltachta againn ná déanfar é a shárú go ceann i bhfad." Dónall Ó Corcora i bhFeasta
"Más úrscéal saothar ealaíonta íomháineachta faoi smaointe agus imeachtaí daoine, ansin is féidir a rá gur úrscéal é Cré na Cille agus úrscéal mór le rá freisin... éagsúil ar fad le haon rud dá raibh sa Ghaeilge go nuige seo" - Earnán de Blaghd sa Sunday Independent
"Tá scríob nua treafa ag an údar leis an saothar seo, a fhanfaidh ina chloch sprice ag scríbhneoirí a thiocfaidh ina dhiaidh." - Iris an Gharda