cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
An Ghearmáinis
Sean-Ard-Ghearmáinis
Is í an tSean-Ard-Ghearmáinis (Althochdeutsch) an chéim is sine i stair na Gearmáinise. Sa tséú haois, scríobhtaí cúpla focal anseo is ansiúd san aibítir Rúnach, ar a dtugtar Futhark, agus bhí focail aonair sa teanga le léamh i dtéacsaí Laidine na linne. San ochtú haois a scríobhadh an chéad liosta focal - an tAbrogans. Na téacsaí Sean-Ard-Ghearmáinise is sine, áfach, níor cuireadh ar pár iad roimh an naoú haois. Ní raibh caighdeán ceart ag an tSean-Ard-Ghearmáinis, nó bhí na scríbhneoirí go léir ag scríobh ina gcanúintí féin, agus uaireanta, bhí na canúintí á meascadh trí chéile, nuair a bhí an buntéacs scríofa i gcanúint ar leith, agus cainteoir canúna eile ag iarraidh é a chóipeáil. Sampla maith de seo is ea Laoi Hildebrand, nó an Hildebrandslied. Laoi eipiciúil é an Hildebrandslied faoi Hildebrand agus a mhac, Hadubrand, a chastar ar a chéile i bpáirc an áir, cosúil le Cú Chulainn agus a mhac Cúnla i miotaseolaíocht na hÉireann. Ó thaobh na teanga de, tá an Hildebrandslied iontach measctha, ós rud é nach bhfuil an scríobhaí cinnte, cé acu Ard-Ghearmáinis nó Íseal-Ghearmáinis ba chóir dó a scríobh.
Bhí an Íseal-Ghearmáinis ann mar chanúint san am sin féin, cé gur fearr leis na saineolaithe Sean-Sacsóinis a thabhairt uirthi. Tá na cáipéisí atá fágtha againn sa tSean-Sacsóinis níos gainne ná na scríbhinní Sean-Ard-Ghearmáinise féin.
Meán-Ard-Ghearmáinis
Bhí tionchar na Meán-Ard-Ghearmáinise le mothú san Ísiltír féin, nó ní raibh an Ísiltíris agus an Ghearmáinis scartha ó chéile go fóill san am seo. Is fiú an file Hendrik van Veldeke, a mhair sa dóú haois déag, a lua. Bhí canúint Ollainnise ó dhúchas aige, agus sin é an teanga ba mhó a shaothraíodh sé ina chuid scríbhinní, ach chuir sé caol air gan focail a chur i rím le chéile nach ndéanfadh rím sa Mheán-Ard-Ghearmáinis. Is é sin, rinne sé iarracht a chinntiú go bhféadfaí a chuid dánta a aistriú go Meán-Ard-Ghearmáinise chomh héasca agus ab fhéidir, gan foclaíocht an bhuntéacs a athrú.
D'fhág na filí Meán-Ard-Ghearmáinise cuid mhór litríochta ina ndiaidh. Thar aon rud eile, bhí an Minnesang ann, is é sin, an fhilíocht choinbhinsiúnta grá. Ba é an grá cúirtiúil a bhí i gceist, is é sin, grá an ridire don bhean uasal a n-ofrálann sé a anam ar a son i bpáirc an áir gan aon teagmháil cheart grá nó collaíochta. Ba é Walther von der Vogelweide máistir an chineál seo filíochta. Bhí an Artúraíocht—is é sin, na laoithe eipiciúla faoi eachtraí an Rí Artúr agus a chuid ridirí—ina cuid thábhachtach de scríbhneoireacht na linne freisin, sa Ghearmáin chomh maith le hiarthar na hEorpa ar fad. I measc na bhfilí a scríobh laoithe nó eipicí faoi théamaí Artúraíochta, bhí Hartmann von Aue agus Gottfried von Strassburg. File eipiciúil tábhachtach ab ea Wolfram von Eschenbach freisin. Bhí a gcuid saothar bunaithe ar bhuntéacsaí Fraincise, go háirithe ar na dánta Artúraíochta a scríobh Chrétien de Troyes.
Ba é Wolfram von Eschenbach a scríobh an eipic úd Parzival, an chéad téacs Gearmáinise ina ndéantar tagairt don tSoitheach Naofa.
Sa dóú haois déag a d'fhorbair an Mheán-Íseal-Ghearmáinis. Mhair sracadh sa teanga seo go dtí an séú haois déag, ach roimhe sin, bhí sí ina mórtheanga timpeall na Bailte ar fad. Bhí sórt caighdeán ann, agus é bunaithe ar chanúint Lübeck, cé nár códaíodh go hoifigiúil riamh é. D'fhág an teanga seo a sliocht ar na teangacha Lochlannacha ar fad, diomaite den Fharóis agus den Íoslainnis, agus is féidir a rá, fiú, go bhfuil níos mó Íseal-Ghearmáinise ná Lochlainnise i Sualainnis an lae inniu. Ba é an Conradh Hainseatach ba mhó ba chúis le scaipeadh agus fairsingiú na teanga seo.
Nua-Ard-Ghearmáinis
Is ionann inniu an Ghearmáinis agus an Nua-Ard-Ghearmáinis, is é sin, an caighdeán a bhunaigh Máirtín Liútar lena aistriúchán den Bhíobla. Chreid sé féin nach raibh sé ag cruthú aon chaighdeán nua, ach ag tarraingt ar na caighdeáin a bhí ann roimhe féin, is é sin, ar an gcineál Gearmáinis a chleachtadh Seansailéireacht an Impire Hapsburgaigh agus an cineál a bhíodh á scríobh i Meissen, i Seansailéireacht an Rí Shacsónaigh. Le fírinne, d'aontaigh sé an chuid ab fhearr sa dá "chaighdeán" seo. Thairis sin, chuir sé béim ar leith ar shimplíocht na comhréire, agus é ag iarraidh aithris a dhéanamh ar dhul na cainte i mbéal na ngnáthdhaoine. Is é an mana a bhí aige ná "féach béal na ndaoine agus iad ag labhairt", agus, go fírinneach, bhí blas na cainte nádúrtha ar go leor dár scríobh sé.
Maidir le gramadach na Nua-Ard-Ghearmáinise, tá cuid mhór di bunaithe ar ghramadach na Meán-Ard-Ghearmáinise, go háirithe an tuiseal ginideach agus an aimsir chaite—das Präteritum, mar a deirtear as Gearmáinis. Foirm bheo is ea an tuiseal ginideach sa Ghearmáinis scríofa: das Auto des Vaters ("gluaisteán an athar") a scríobhtar, ach is iad na struchtúir a úsáidtear sa teanga labhartha ná das Auto vom Vater ("an gluaisteán den athair") nó dem Vater sein Auto ("don athair a ghluaisteán féin"). Cosúil leis sin, struchtúr de chuid na teanga liteartha is ea é er schrieb den Brief ("scríobh sé an litir", cf. he wrote the letter sa Bhéarla), ach is í an aimsir fhoirfe a úsáidtear sa chaint: er hat den Brief geschrieben ("tá sé tar éis an litir a scríobh", "tá an litir scríofa aige", cf. he has written the letter sa Bhéarla). I gcomparáid leis an Meán-Ard-Ghearmáinis, áfach, d'athraigh an fuaimniú ar go leor bealaí: rinneadh [ai] den [ei], cé gurb é "ei" an litriú i gcónaí ("schreiben" [ʃraibən]), d'iompaigh an t-"iu" [y:] agus an t-"öi" ([øu], nó b'fhéidir [øi]) go h-"eu"/"äu" [ɔy].
Seán Ó hÉalaí
Ba chraoltóir le RTÉ Raidió na Gaeltachta é Seán Ó hÉalaí. Ba as Contae Mhaigh Eo é. Ba i bPoll Raithní ar leithinis an Chorráin a rugadh Seán Ó hÉalaí ar an 27 Eanáir 1938. Bhásaigh sé ar an 11 Nollaig 2017. Ba thimire é le Conradh na Gaeilge.
Lá Idirnáisiúnta an Aistriúcháin
Ceiliúrtar Lá Idirnáisiúnta an Aistriúcháin ar an 30 Meán Fómhair, Lá Féile Iaróm (tugtar Diarmaid air uaireanta as Gaeilge), an naomh a d’aistrigh an Bíobla go Laidin agus atá ina éarlamh ar aistritheoirí.
Seán Ó hÉalaí
Craoltóireacht
Idir na blianta 1978 agus 2001 ba é Seán Ó hÉalaí glór Mhaigh Eo ar Raidió na Gaeltachta.
Lá Idirnáisiúnta an Aistriúcháin
D'ainmnigh Comhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe den 24 Bealtaine 2017 (Rún A/RES/71/288) an 30 Meán Fómhair an Lá.
Fótaithréimhseacht
Freagairt orgánaigh d'athruithe tréimhsiúla, i ndéine an tsolais nó fad na tréimhse soilsithe (solas an lae), i dtimthriall nádúrtha nó saorga soilsithe is dorchachta. Rialaíonn fótaithréimhseacht chuid mhaith eachtraí i dtimthriall bliantúil plandaí, agus timthriall séasúrach atáirgthe ainmhithe áirithe.
Micreascóp fórsa adamhaigh
Baineann micreascóp fórsa adamhaigh (MFA) feidhm as tóireadóir braiteora chun an dromchla atá le hiniúchadh a scanadh de réir oird le híomhá a chruthú ar féidir adaimh ar leith a léiriú uirthi. Bíonn bior an-ghéar ar an mbraiteoir, dírithe i dtreo an dromchla ag fad an-bheag amach uaidh agus suite ar cheann starrmhaide lingeáin bhoig. Nuair a ghluaiseann an sampla thar an mbior, feidhmíonn adaimh an dromchla fórsa athraitheach ar an mbior, ag díláithriú an starrmhaide. Úsáidtear teicníocht optúil nó eile chun sraonadh an starrmhaide a bhrath, agus is é an sraonadh seo ag gach réigiún den dromchla a íomháítear le cabhair ríomhaire is teilifíseáin. Is féidir dromchla seoltach nó neamhsheoltach a íomháú leis. Sampla de mhicreascóp tóireadóir scanta.
Leòdhas
Tá Leòdhas nó Eilean Leòdhais ina pháirt d'Inse Ghall, Comhairle nan Eilean Siar. Is é Leòdhas an t-oileán is mó sna h-Eileanan Siar. Is é Steòrnabhagh an t-aon baile ar an oileán, le níos mó ná 5,000 duine air.
Fótaiteiripe
mionsamhail|deas Is éard atá i gceist le fótaiteiripe ná nochtadh na colainne do sholas fionnuar gorm (tonnfhaid 420-80 nm), saor ó sholas ultraivialait. Úsáidtear í chun cóireáil ar bhuíochán an naíonáin nuabheirthe.
Leòdhas
Tá Leòdhas ina pháirt den oileán céanna is atá na Hearadh. Eilean an Fhraoich a thugtar ar Leòdhas i gcomhthéacsanna cultúrtha áirithe.
Fótaiteiripe
Cabhraíonn sí chun an lí bilearúibin a dhíghrádú ina tháirgí atá intuaslagtha in uisce, ionas gur féidir iad a dhíbirt sa bhfual.
Leòdhas
Cultúr
clé|200px|thumb|Leòdhas
Dealbhna Thír Dhá Loch
mion|Luath-dhreamanna agus ríochtaí in Éirinn, c. 800
Dhá Loch
Is iad an dá loch luaite in ainm na tuaithe ná Loch nOirbsean agus Loch Lorgain (.i. Cuan na Gaillimhe). Bhí na tailte go léir eatarthu, a bheag nó a mhór, faoi smacht na nDealbhna.
Roinntí an tuath ina dá leath: Gnó Mór, agus ann na paróistí dlí níos deireanaí Cill Chuimín agus Cill Aithnín; agus Gnó Beag, agus ann na paróistí Ráthún agus Maigh Cuilinn. Cruthaíodh an bharúntacht Maigh Cuilinn as na paróistí úd tar éis ionradh na Normannach ar Éirinn.
Is iad na príomhghnéithe tíre idir Gnó Mór agus Gnó Beag ná Loch Lónáin (taobh ó thuaidh den sráidbhaile Maigh Cuilinn) agus Abhainn na hAille (idir An Spidéal agus Indreabháin).
Rítheaghlaigh
Bhíodh ríthe Ghnó Mhóir ina ríthe ruire Dhealbhna Thír Dhá Loch féin. Ghlacadar an sloinne Mac Con Raoi. Glac ríthe Ghnó Bhig an sloinne Ó hÉanaí,
Díbríodh siar an dá rítheaghlach ag clann Uí Fhlaithbheartaigh, a tháinig i gceannas ar a gcuid tailte idir an dá loch. Lonnaigh Mhic Con Raoi arís ag Baile Conraoi (ainmnithe astu) i gConamara le feadh Streamstown Bay gar den Chlochán. Bhunaigh siad Baile Conraoi eile i mBaile Uí Bheacháin, Contae an Chláir.
Measadh gur mhór-ríthe mara na gConnacht iad Mhic Con Raoi, agus iad eile ná na clanna Uí Mháille, Uí Dhubhda agus Uí Fhlaithbheartaigh.
Blackburn Rovers Football Club
Club peile Sasanach is ea Blackburn Rovers Football Club, as Blackburn, Lancashire. Bunaíodh an club sa bhliain 1875 agus imríonn sé sa Premier League anois ag Ewood Park. Is é Sam Allardyce an traenálaí.
Imreoirí
Ó Meitheamh, 2009:
John Lynch (1740–1820)
Luathshaol
Ba é Charles Lynch athair Lynch, a rugadh i nGaillimh, Éire, ach a chuaigh ar imirce go Virginia i 1720 agus a d’éirigh go maith leis. Phós Charles Lynch Sarah Clarke i 1733 agus bhog sé gar do shuíomh reatha Lynchburg. Bhí John Lynch ar dhuine de sheisear leanaí a bhí acu, agus bhí deartháir aige darbh ainm  Charles Ba bhreitheamh é Charles agus creidtear  gur ainmníodh an téarma linseáil  ina dhiaidh.
Bunú Lynchburg
Bhunaigh an teaghlach an Lynch Ferry trasna na habhann, an James River, thart ar 1745. I 1757, ghlac John Lynch a bhí seacht mbliana déag d’aois smacht ar ghnó na mbád farantóireachta. Blianta ina dhiaidh sin, den chéad uair i 1784 agus arís i 1786, rinne Lynch achainí ar Chomhthionól Ginearálta Virginia ar chairt chun baile a bhunú ar na lúb-leathaillte os cionn an bháid farantóireachta ar thalamh a fuair Lynch ó dheartháir níos sine. Deonaíodh an achainí i 1786 agus bunaíodh an baile Lynchburg.
Lig Lynch a sclábhaithe féin saor le linn a shaoil agus thacaigh sé go seasta leis an ngluaiseacht a bhí i mbun cealú na sclábhaíochta.
Easfhuiliú
Tagairtí
Catagóir:Cúiseanna báis
Strataisféar
An chuid d'atmaisféar an Domhain os cionn an trópaisféir, ag tosú ag airde 8-16 km, mar a bhfuil an trópastad, suas go dtí airde 50 km. Tá an ciseal ózóin ag a bhun. Ar dtús fanann an teocht sa strataisféar tairiseach, agus ansin méadaíonn sé de réir mar a mhéadaíonn an airde, agus mar sin tá aer níos teo ina luí ar aer níos fuaire ann. Is cobhsaí an strataisféar mar sin, gan scamaill, gan ach meascadh mall ceartingearach den aer ann. De bharr an easpa measctha seo, má théann aon truailliú isteach ann, fanann sé ann ar feadh na mblianta, gafa ag an gciseal inbhéartaithe sa trópastad.
Cosmeolaíocht
deas|250px|thumb|Cosmeolaíocht Eolaíocht is ea an Chosmeolaíocht a chuimsíonn a bhfuil ar eolas faoi bhunús agus éabhlóid na Cruinne. Chruthaigh an réalteolaí Meiriceánach Edwin Hubble i 1929 go bhfuil an Chruinne ag forleathnú agus ag fairsingiú, agus na réaltraí go léir ag druidim amach óna chéile. Samhlaítear gur thosaigh an fairsingiú ó phoncstaid fhíordhlúth de dhamhna uile na Cruinne leis an Ollphléasc, agus ríomhtar 10,000-20,000 milliún bliain mar aois na Cruinne.
Ó 1990 tá staidéar á dhéanamh le spásteileascóp Hubble ag réalteolaithe san Astráil is California ar ollnóvaí geala de chineál ar leith ag faid éagsúla uainn, agus mar sin d'aoiseanna éagsúla ó thús ama. Thomhais siad luas a gcúlaithe trí bhíthin an deargaistrithe. Cé go raibh siad ag súil le luasmhoilliú ar an bhfairsingiú, de bharr imtharraingt na reann agus an ábhair amuigh sa spás mar shampla, faoi 1998 chinntigh siad nárbh é sin a bhí á fhionnadh acu ar chor ar bith ach a mhalairt. Chinntigh siad go bhfuil fairsingiú na Cruinne ag tapú an t-am ar fad. Rinneadh tomhais nua ar an gcnapánacht sa radaíocht chúlrach mhicreathonnach, le brathadóirí a ardaíodh os cionn an Antartaigh le balúin. Is comhartha a d'éirigh as an Ollphléasc féin an radaíocht seo, agus braitheann a hairíonna ar an luath-Chruinne.
Roimhe sin bhí siad cinnte go leor nár sholáthair adaimh na Cruinne inbhraite ach 5% ar éigin den mhais ba ghá a bheith sa Chruinne chun go moilleodh is go stopfadh imtharraingt ábhar na Cruinne an fairsingiú. Sholáthair cnapánacht na radaíochta fianaise go bhfuil suas le 65% de mhais na Cruinne ag teacht ina cháithníní rúnda atá mar dhamhna dorcha, agus go bhfuil sé sin ag feidhmiú mar a bheadh frithimtharraingt, ag cinntiú go leanfaidh agus go luasghéaróidh an fairsingiú go deo. Thar am, mar sin, timpeall 10,000 milliún bliain, imeoidh na réaltraí go léir as radharc. Abhacréalta bán gan teas gan solas a bheidh sa Ghrian, agus pé rian den Domhan a bheidh fágtha, beidh sé greamaithe i gCruinne ollmhór fhuar dhorcha uaigneach.
An India i gComórtas Amhránaíochta Eoraifíse na hÁise
Ghlac An India páirt i gComórtas Amhránaíochta Eoraifíse na hÁise 2019.
Iomaitheoirí
{{legend|gold|Buaiteoir}} {{legend|silver|Dara}} {{legend|#cc9966|Tríú}} {{legend|#FE8080|Deireadh}}
Costóg
Is planda bliantúil (nó bliantóg) le gas cuasach díreach a fhásann 70 cm ar airde í an chostóg. Tugtar an camán gall uirthi freisin.
Tíreolaíocht
Dúchasach don Oirdheisceart na hEorpa is ea an chostóg. Ach tugadh isteach i gcuid mhaith áiteanna eile í agus saothraítear go fairsing in áiteanna eile í. Bhuanaigh sí í féin mar phlanda fiáin ar thalamh díomhaoin I gcoiIl te agus faoi fhálta.
Leigheas
clé|mion|Chaerophyllum procumbens Tá an chostóg fualbhrostach spreagthach díleách allasach agus glanann sí an fhuil. Is maith an íoc earraigh í. Óltar an tiosán chun na daitheacha, an gúta agus galar ae a mhaolú. Nitear an craiceann leis freisin, rud a thugann faoiseamh ó aicídí ainsealacha craicinn ar nós na heachma. mion|Chaerophyllum Sativun Tá luibheanna leighis ann a bhfuil an-dealramh acu le plandaí nimhiúla. Samplaí maithe de luibheanna leighis an chostóg is an pheirsil ach tá siad an-chosúil le peirsil amaide atá fíor-nimh iúil  Is furasta an Pheirsil Amaide atá nimhiúil (Aethusa cynapium) a thógáil ina hamhlachas. Is fearr mar sin an chostóg shaothraithe a úsáid.
Smólach Sibéarach
Ball den fhine Turdidae is ea an smólach Sibéarach (Geokichla sibirica). Tagann ainm an ghéineas Geokichla ón tSean-Ghréigis geo-, "talamh" agus kikhle, "smólach". Tagann an t-ainm speiceasach sibirica ón Laidin agus ciallaíonn sé Sibéir.
Póraíonn sé sa taiga sa tSibéir. Tá sé imirceach go láidir, agus formhór na n-éan ag bogadh go dtí oirdheisceart na hÁise i rith an gheimhridh. Is faighne an-annamh é in iarthar na hEorpa. Is fánaí An neamhchoitianta an-rúnda.Is faighne an-annamh é in iarthar na hEorpa. Tá sé an-rúnda.
Tá an smólach Sibéarach cosúil i méid leis an smólach ceoil. Is ainmhí uiliteach é, ag ithe réimse leathan feithidí, péisteanna talún agus caora.
Tá an smólach fireann Siberian gorm-liath dorcha ar bharr agus ar an mbun, le stríoch bhán os cionn na súl. Tá an bolg íochtarach agus na cliatháin bán. Tán an t-éan baineann i bhfad níos doinne, le stríoch dhonnbhuí os cionn na súl.
Gné aitheantais shuntasach den dá ghnéas agus iad ar eitilt is ea an banda dubh ar na fo-eití bána, gné a roinntear leis an smólach White. mion| Smólach Sibéarach
Stepin Fetchit
B'aisteoir Meiriceánach é Lincoln Theodore Monroe Andrew Perry (30 Bealtaine 1902 – 19 Samhain 1985).
Cótaí
Mamach, cosúil le racún, a fhaightear ó dheisceart na Stát Aontaithe go Meiriceá Theas. Scothdhearg/donn, an t-eireaball fáinneach, an soc fada caol le barr crochta. Áitríonn sé coillearnach, agus itheann torthaí is ainmhithe beaga. Tugtar cótamúndaí ar an bhfireannach aonair.
Séipéal Iolaird
Tá an séipéal ársa in Iolard lonnaithe ar thaobh chnoic atá suite os cionn ghleann Abhainn na Bearú, le radhairc soir go Stua Laighean. Tá baint ag an séipéal le Naomh Fiachra, a rinne deasghnátha an bháis, deirtear, do Naomh Comhghall as Beannchar, Co. an Dúin. De réir fhoinsí ársa áirithe b’ionann Naomh Fiachra agus díthreabhach darbh ainm Fiacre a raibh a chultas lonnaithe i Meaux na Fraince, ach tugann taighde le déanaí le tuiscint go bhfuil amhras faoi seo. Ag an suíomh tá séipéal Rómhánúil le breiseanna meánaoiseacha, agus ardchros. Tógadh an séipéal atá ann faoi láthair sa 12ú haois, agus cuireadh breisithe leis níos déanaí. Is í an phríomhghné ná an doras Rómhánúil ar a bhfuil dhá ord seachtracha de cholúin chruinne le cinn snoite ar na mullaigh. Go hard ar an mbinn thiar tá fuinneog le cloch os a cionn ar a bhfuil dhá fhigiúr snoite. Chaith dhá fhuinneog bheaga ar an mballa theas solas ar chorp an tséipéil freisin. Leagadh an saingeal ón 12ú haois le saingeal nua a thógáil sa 15ú haois. Bhain áirse rinneach ard an tsaingil athúsáid as cuid de na clocha ó áirse an 12ú haois. Am éigin ina dhiaidh sin líonadh cuid d’áirse an 15ú céid isteach agus tógadh áirse saingil níos lú. Sa saingeal tá piscina agus suíocháin mheánaoiseacha. Gné choiteann de shéipéil na hÉireann sa ré seo is ea an boghta faoi shaingeal an tséipéil. Sa saingeal tá iarsmaí de staighre bíseach, a rinneadh le rochtain a thabhairt ar an díon, b’fhéidir. Ar an láthair seo freisin tá iarsmaí d’ardchros eibhir, atá athchóirithe, ach tá cuid den chos ar iarraidh. Tá fáinne dlúth ar cheann na croise. Ar aghaidh amháin de cheann na croise tá snoiteán den Chéasadh, agus léirithe ar Dháibhí ag seinm na cruite, Íobairt Íosác, agus Ádhamh agus Éabha le crann na n-úll mórthimpeall air. Taispeánann painéal ag bun na coise sé fhíor - b’fhéidir go léiríonn siad seo seisear de na haspail; tugann sé seo le tuiscint go raibh an seisear eile de na haspail ar an gcuid den chos atá ar iarraidh anois. Tá an bonn mór an-chaite, ach tá roinnt patrúin bhreátha chrosfhite agus eile ann fós.
Stratas
An ciseal scamall is ísle san atmaisféar. Déanta as braonta uisce, tugann siad coinníollacha marbhánta dorcha ceobhránacha a bhaineann leis an teascán te de lagbhrú. Faightear iad suas le timpeall 0.5 km. Os a chionn sin cruthaítear an stratacumalas, an nimbeastratas, is an t-altastratas.
Lynchburg (Virginia)
Is cathair neamhspleách í Lynchburg i gComhlathas Virgina sna Stáit Aontaithe. Lonnaithe i mbun na sléibhte Blue Ridge Mountains, ar bhruach an James River, tugtar "Cathair na Seacht gCnoc" nó "Cathair na gCnoc" ar Lynchburg. Sna 1860idí, ba í Lynchburg an t-aon chathair mhór in Virginia nach raibh athghabháil déanta uirthi ag  Arm na Stát Aontaithe, roimh dheireadh Chogadh Cathartha Mheiriceá.
Aontú na hIodáile
mion|Risorgimento Gluaiseacht pholaitiúil sa naoú haois déag ab ea Aontú na hIodáile, nó Aontas na hIodáile (Unità d'Italia), nó an Risorgimento go minic. Is é is brí leis an bhfocal sin Risorgimento ná "aiséirí", go bunúsach, ach is gnách an focal a úsáid le tagairt do na cogaí a tharla sa 19ú haois agus aontú na hIodáile dá bharr.
Réabhlóid na Fraince
I mblianta Réabhlóid na Fraince, tháinig Seacaibínigh Iodálacha le chéile i mbaiclíní tírghráúla faoi thionchar na poblachta nua taobh thiar den teorainn. In áiteanna cosúil le Torino, Palermo, agus Napoli, b'iad na grúpaí beaga seo ba thúisce a d'éiligh go mbunófaí poblacht aontaithe ar fud na hIodáile. D'éirigh siad amach in aghaidh na n-údarás uair i ndiaidh uaire sa dara leath de nóchaidí na hochtú haoise déag. Ach má d'éirigh, is beag toradh a bhí ar an gceannairc eoireacht seo.
Le linn na gcogaí a bhí prionsaí coimeádacha na hEorpa a chur ar Fhrainc na réabhlóide, thit an tóin as seanchóras na mionstáitíní san Iodáil. I ndiaidh an ghabháltais a rinne Napoleon Bonaparte, fágadh iomlán na tíre faoi chois na bhFrancach. Nuair a gaireadh Impire na bhFrancach de Napoleon, cuireadh athruithe bunúsacha i bhfeidhm ar struchtúr polaitiúil agus réigiúnda na hIodáile. mion|100 Scudi-1848 Idir na blianta 1796 agus 1802, cuireadh bun le poblachtaí éagsúla agus le ríocht nua, Etruria. Sa bhliain 1805, forógraíodh Ríocht na hIodáile faoi rítheaghlach Bonaparte, sa bhliain 1806 a bunaíodh Ríocht Napoli. An chuid den Iodáil nár bhain leis na turgnaimh pholaitiúla seo, cuireadh leis an bhFrainc mar nascghabháltas í. Ansin, chuaigh Code Napoléon, reachtaíocht phoblachtánach Napoleon, in úsáid san Iodáil, agus rinneadh spior spear de sheanstruchtúir shóisialta na tíre.
Bhí na státseirbhísigh Fhrancacha sách brúidiúil agus iad ag cur na ndlíthe seo i bhfeidhm, agus chothaigh a mursantacht míshástacht i measc na ndaoine, ach mar sin féin, b'iad sin a chuir síol na Poblachta ag fás in ithir na hIodáile. Nó theastaigh ó na Francaigh an feodachas a chur ar ceal, agus sin é an rud a chuir siad i gcrích le lámh láidir. B'é ba toradh dó sin gur tháinig an aicme bhuirgéiseach chun tosaigh, agus liobrálachas, daonlathas agus náisiúnachas ag dul i bhfairsinge ina measc.
An Athghairm agus an Fhrithbheartaíocht
Nuair a fuair mórchumhachtaí na hEorpa - an Rúis, an Phrúis, an Ostair agus Sasana - an ceann is fearr ar Napoleon, chruinnigh a gcuid ionadaithe i Vín le cuma nua a chur ar mhapa na hEorpa. Is é an t-oideas a bhí acu ar phraiseach na hIodáile ná ríthe dlisteanacha a chur i mbun na gcúrsaí arís eile. Fuair rítheaghlach Bourbon ón Spáinn Ríocht an Dá Shicil, is é sin, oileán na Sicile agus an chuid dheisceartach de Leithinis na nAipíníní. Ghlac muintir Hapsburg forlámhas ar stáitíní Thuaisceart na hIodáile, agus fágadh an tSairdín ag rítheaghlach Savoia. B'é an Pápa a shealbhaigh an chuid lárnach den Leithinis mar Stáit Phápacha.
I ndiaidh na Comhdhála, thosaigh ré na hathghairme ar fud na hIodáile. Bhí leasuithe sóisialta Napoleon á gcur ar ceal, agus an seanfheodachas á thabhairt isteach arís. Bhí ról tábhachtach san fhrithghníomh seo ag an bPrionsa Metternich san Ostair, nó b'eisean ailtire an pholasaí seo, agus ríthe is uaisle na hEorpa ag tabhairt cluaise dó go breá sásta. B'iad lucht an ghnó is na trádála - na buirgéisigh - an aicme ba mhó dul chun cinn san am, agus iad as pabhar míshásta leis an bhfrithghníomhacht. Bhí an chuid ab fhadcheannaí de na huaisle féin ag fáil lochta ar pholasaithe Metternich, agus iad den tuairim nach bhféadfaí roth na staire a chur á chasadh sa treo contrártha.
Ón mbliain 1820 i leith, thosaigh muintir na hIodáile ag dul chun cearmansaíochta ar lucht a rialtais. D'éirigh liobrálaigh agus buirgéisigh amach i gcoinne na ríthe is na ruirí i Ríocht an Dá Shicil (1820-21), i bPiemonte (1821), agus i lár na hIodáile (Modena agus Romagna 1831). B'iad na clocha ba mhó ar a bpaidrín ná an bunreacht, aontú an náisiúin, agus an pharlaimint a dhéanfadh ionadaíocht cheart don phobal. Níor géilleadh do na héilimh ar aon nós, ar ndóigh: cuireadh na reibiliúnaigh faoi smacht le lámh láidir na saighdiúirí Ostaracha, nó b'é polasaí Metternich cabhrú leis na stáitíní Iodálacha chun a gcuid daonlathach a chloí, má bhí gá leis. B'é an rúnchumann úd Carbonari - is é sin, Na Gualadóirí - a d'eagraigh na ceannaircí seo. Bhí an rúnchumann seo an-chosúil le Bráithreachas na Poblachta (IRB).
thumb|220px|Giuseppe Mazzini (1805-1872), "anam na hIodáile". Fealsamh, scríbhneoir agus polaiteoir a bhí ann a réitigh an ród don Risorgimento. Sa bhliain 1831, bhunaigh smaointeoir agus idé-eolaí an náisiúnachais Iodálaigh, Giuseppe Mazzini, cumann na hIodáile Óige, nó Giovine Italia, i bPáras, agus é ag scaipeadh iris an chumainn seo sna stáitíní Iodálacha i ndiúnas ar an dlí. Fíor-phoblachtánach Iodálach a bhí ann, mar Mazzini, nó d'áitigh sé go gcaithfeadh an chosmhuintir éirí amach in aghaidh na ríthe is na n-uasal le poblacht dhaonlathach a ghairm den Iodáil aontaithe.
Má b'é Mazzini príomhidé-eolaí na réabhlóide náisiúnaí san Iodáil, b'é Giuseppe Garibaldi an príomhlaoch cogúil. Sa bhliain 1833, tháinig Mazzini agus Garibaldi le chéile, agus go gairid ina dhiaidh sin, thosaigh siad ag saighdeadh chun ceannairc e anseo agus ansiúd, agus d'éirigh leo tacaíocht na ndaoine a fháil. hÉiríodh amach i gcoinne lucht an tseanrialtais i bPiemonte (1833-34), i mBologna (1843), i gcúige Calabria (1844) agus i Rimini (1845).
Ní raibh toradh díreach ar aon cheann de na hiarrachtaí seo, nó cloíodh iad go sciobtha, ach ar a laghad, spreag siad na tírghráthóirí ó gach cearn den tír teacht le chéile agus a bplé a dhéanamh ar cén cineál stáit a bheadh de dhíth ort nuair a d'aontófaí an Iodáil sa deireadh. Bhí Mazzini ar dhuine de na daoine ba radacaí acu, agus é ag éileamh poblachta. Bhí an fealsamh Vincenzo Gioberti inbharúla go bhféadfaí na stáitíní go léir a aontú ina gcomhphobal bunreachtúil agus an Pápa i gceannas orthu. Bhí daoine eile ann fós agus iad barúlach gur chóir tacú le hiarrachtaí Ríocht na Sairdíne na stáitíní Iodálacha eile a shealbhú.
Alice Faye
Ba bhan-aisteoir Meiriceánach í Alice Faye (5 Bealtaine 1915 – 9 Bealtaine 1998). Réalt í de chuid 20th Century-Fox sna 1930idí agus 1940idí.
Aontú na hIodáile
An Athghairm agus an Fhrithbheartaíocht
Sa bhliain 1846, thosaigh an Pápa Pius IX ag cur leasuithe liobrálacha i bhfeidhm ar na Stáit Phápacha. Bhunaigh sé Comhairle Stáit agus chuir sé gairm shlógtha ar Ghardaí Sibhialta. Thug sé freisin pardún ginearálta do na cimí polaitiúla, agus mhol sé do na stáitíní Iodálacha na custaim a chur ar ceal eatarthu féin.
An Réabhlóid sna blianta 1848/9 agus Cogadh na Sairdíne
mion|cos ar bolg, an tSicil, sa bhliain 1848ː Trinacria sbranata Agus an Pápa ag cur leasuithe i bhfeidhm ar shaol a ríochta féin, ní raibh an dara suí sa bhuaile ag na ríochtaí Iodálacha eile ach an réamhshampla a leanúint. Thosaigh na liobrálaigh ag éileamh tuilleadh saoirse i ngach stáitín, go háirithe faoi thionchar na hirise tábhachtaí Il Risorgimento, a bhí á heisiúint i gcathair Torino. B'as an iris seo a hainmníodh an tréimhse ar fad ar annálacha na staire. Bhí dearcadh measctha, idir liobrálach agus choimeádach, ag an iris. Bhí Il Risorgimento ag éileamh go dtiocfadh cúigí na hIodáile le chéile faoi bhratach Ríocht na Sairdíne agus Piemonte, ach níor theastaigh ó lucht a eagraíochta go ngairfí poblacht den Iodáil aontaithe ar aon nós. B'é an Cunta Camillo Benso di Cavour a bhunaigh Il Risorgimento. Sna blianta 1852-59 agus 1860-61, bhí Cavour ina Phríomh-Aire ar Ríocht na Sairdíne agus Piemonte, agus nuair a haontaíodh an tír, bhí sé ar an chéad Phríomh-Aire ar Ríocht úrbhunaithe na hIodáile.
Bhí cuid de na ríthe is na prionsaí san Iodáil sásta géilleadh do na héilimh seo, go háirithe Séarlas Ailbhe (Carlo Alberto), rí na Sairdíne agus Piemonte, nó d'achtaigh sé bunreacht réasúnta liobrálach dá ríocht féin, agus mar sin, d'éirigh leis tacaíocht na bhfórsaí náisiúnaíocha a thiomsú dó féin. Nuair a haontaíodh an Iodáil, bunaíodh a bunreacht ar an gceann a bhí reachtaithe ag Séarlas Ailbhe, agus d'fhan an chéad bhunreacht sin i bhfeidhm go dtí an bhliain 1946. Tháinig bunreacht Shéarlais Ailbhe i bhfeidhm ar an tríú lá de Mhí na Márta 1848, sa bhliain chéanna agus a bhí an Eoraip ar fad ar coipeadh le ceannairceoireacht agus le trioblóidí réabhlóideacha. Bhí sé tuigthe go hiomlán ag an rí seo cá raibh triall na gcúrsaí, agus é den tuairim gurbh fhearr cearta polaitiúla a bhronnadh ar an gcosmhuintir faoi chroí mór maith ná dul sa seans go n-éireodh ina chogadh cathartha idir an rí agus muintir a thíre.
Rinne bunreacht Shéarlais Ailbhe monarcacht liobrálach, bhunreachtúil de Ríocht na Sairdíne agus Piemonte, agus an ríocht seo i dtús cadhnaíochta i gcúrsaí an náisiúnachais agus na leasuithe sóisialta feasta, i gcomparáid leis an gcuid eile den Iodáil.
Fuair cuid mhaith de na ríochtaí Iodáileacha tolgadh na réabhlóide sa bhliain 1848. Thosaigh na trioblóidí thiar sa tSicil, nuair a d'éirigh muintir an oileáin sin amach i Mí Eanáir, agus ansin, d'fhairsingigh na himeachtaí seo go dtí an mhórthír, go háirithe na cathracha úd Milano, Padova, agus Brescia. I Mí na Márta, d'fhorógair muintir Milano agus an Chúige Lombardaigh neamhspleáchas ar an Ostair, a bhí ag rialú na cathrach ag an am, agus iad ag iarraidh coimirce ar Ríocht na Sairdíne agus Piemonte. Go gairid ina dhiaidh sin, d'fhorógair Daniele Manin Poblacht neamhspleách Venezia.
Bhí Séarlas Ailbhe sásta teacht chun tarrthála ar na cairde nua seo a bhí aige, agus chuaigh sé ag cur cogaidh ar an Ostair. Ansin, glacadh le Séarlas Ailbhe mar cheannasaí an Risorgimento. Bhí an cogadh ag éirí le díormaí seo an Risorgimento ar dtús, ach ina dhiaidh sin, mhaidhm an cath orthu ag Custozza in aice le Verona ar an gcúigiú lá fichead de Mhí Iúil, ó chruthaigh an Marascal Ostarach Johann Wenzel Radetzky róchliste acu. Nuair a bhí an sos cogaidh i bhfeidhm, socraíodh go gcoinneodh an Ostair Milano agus na críocha Lombardacha. Ina dhiaidh sin, áfach, d'éirigh muintir Toscana amach in aghaidh an phrionsa Ostaraigh a bhí ag rialú an chúige, i Mí Feabhra 1849. Ansin, chuaigh na Sairdínigh chun cogaidh arís, lena sásamh a bhaint as an Ostair. Níor éirigh leo an turas seo, áfach, ach oiread leis an chéad uair. Nó briseadh an cath orthu arís, ar an tríú lá fichead de Mhí na Márta, ag Novara i bPiemonte. D'éirigh an rí Séarlas Ailbhe as ar an lá céanna, agus tháinig a mhac, Vittorio Emanuele, i gcomharbas air. Bhí Vittorio Emanuele a hAon sásta conradh síochána a shíniú leis an Ostair, ar an séú lá de Mhí Lúnasa 1849. Ina dhiaidh sin, níor stop a dhath eile na hOstaraigh ó Phoblacht Venezia a chloí, rud a rinne siad roimh dheireadh na míosa. Mar sin, bhí deireadh curtha le gluaiseacht an Risorgimento i dTuaisceart na hIodáile an iarraidh seo.
Faoin am céanna, bhí imeachtaí réabhlóideacha ar siúl i nDeisceart na hIodáile chomh maith, go háirithe i Napoli agus sa Róimh, agus nuair a d'éalaigh an Pápa ó na trioblóidí go Gaeta, rinne príomhidé-eolaí an náisiúnachais Iodálaigh, Giuseppe Mazzini, poblacht a ghairm de na Stáit Phápacha ar an naoú lá de Mhí Feabhra 1849. In aithris ar an tsean-Róimh, hainmníodh triúr fear, nó na triúraithe, i gceannas ar Phoblacht seo na Róimhe, agus Mazzini ar dhuine acu. I dtús Mhí Iúil, áfach, d'fhorghabh díormaí Francacha an "phoblacht", agus b'éigean do Mazzini éalú leis go Londain. Sa bhliain 1850, d'fhill an Pápa go dtí an Róimh le rialtas anlathach póilíneachta a chur ar bun, beag beann ar na leasuithe sóisialta a bhí idir lámhaibh aige roimh na trioblóidí réabhlóideacha. clé|mion|Camillo Benso Cavour di Ciseri
Athchruthú Ghluaiseacht an Aontais agus Forógairt Ríocht na hIodáile: 1849-1861
Anois, b'i gcathair Torino i bPiemonte a tháinig fórsaí an Risorgimento le chéile thar aon áit eile. Faoi dhiansúil an Chúnta Cavour, chuir gluaiseacht aontaithe na hIodáile craiceann di, agus straitéis nua ag teacht i réim.
I ndiaidh na dtrioblóidí réabhlóideacha sna blianta 1848-1849, tuigeadh do lucht an Risorgimento nach raibh an Iodáil in ann neamhspleáchas ná aontas a bhaint amach gan dul i muinín comhghuaillithe ón iasacht. Chuaigh Cavour bealach na taidhleoireachta, agus é ag iarraidh maolú ar cibé buaireamh a bhí ar na maithe agus na móruaisle faoin "réabhlóideachas" a bhain leis an Risorgimento. B'é an cineál teachtaireacht a bhí aige, ná, go bhféadfadh an Iodáil teacht le chéile faoi stiúir an choimeádachais, chomh maith. Bhí na gluaiseachtaí daonlathacha tuirseach traochta, ar fud na hEorpa, i ndiaidh na bliana 1848, cibé scéal é.
Sa bhliain 1858, shínigh Cavour conradh rúnda - Conradh Plombières - le Napoleon a Trí. Is é an rud a shocraigh siad ná go gcabhródh an Fhrainc leis an tSairdín/Piemonte in éadan na hOstaire. I Mí na Bealtaine den bhliain seo, phléasc cogadh den chineál oiriúnach amach idir an tSairdín/Piemonte agus an Ostair. Dealraíonn sé gurbh iad scéimeanna cliste Cavour ba bhunsiocair leis an gcogadh, ach b'iad na hOstaraigh ba thúisce a chuaigh chun cogaidh go hoscailte, agus b'orthusan a fágadh an milleán. I ndiaidh dhá mhí cogaíochta, ghnóthaigh na Francaigh is na Sairdínigh an cath ag Solferino, agus bhí an Ostair cloíte. Mar sin féin, ní bhfuair na Sairdínigh an oiread de bharr a bhfuadair agus a shíl siad. Nó fuair Napoleon a Trí é féin faoi bhrú na mórchumhachtaí gan ligean do na hIodálaigh a dtír a aontú, agus shocraigh sé síocháin leis na hOstaraigh beag beann ar na Sairdínigh. Ní raibh tacaíocht pholaitiúil na Fraince ar fáil do na Sairdínigh, dá réir sin, agus iad ag plé comha agus coinníollacha na síochána leis na hOstaraigh. Fuair siad Milano agus an cúige Lombardach ceart go leor, ach má fuair, níor thug an Ostair Venezia uaithi.
Cé go raibh na mórchumhachtaí meáite ar aontú na hIodáile a stopadh, ní raibh ag éirí leo i ndiaidh an iomláin. Roimh dheireadh an chogaidh féin, d'éirigh muintir Modena, Parma agus Toscana amach in éadan na ndiúc Hapsburgach a bhí á rialú thar cionn na hOstaire. I gcúige Romagna, a bhain leis na Stáit Phápacha, cuireadh ruaigeadh ar ionadaí an Phápa ar an dóigh chéanna.
I Mí na Márta, ghéill Ríocht na Sairdíne agus Piemonte cúige Savoia agus cathair Nice don Fhrainc in éiric na cabhrach le linn an chogaidh, mar a bhí socraithe i gConradh Plombières. Faoi choimirce Napoleon a Trí, heagraíodh reifrinn sna cúigí i dtuaisceart na hIodáile a bhí á rialú ag an Ostair i gcónaí, agus b'é toil an phobail, de réir na reifreann seo, gur theastaigh uathu dul le Ríocht na Sairdíne agus Piemonte agus slán a fhágáil ag an Ostair.
thumb|220px|Léarscáil Ní raibh Giuseppe Garibaldi sásta, áfach, leis an dóigh ar tugadh Savoia agus Nice don Fhrainc. Go dtí sin, bhí sé ag comhoibriú le Cavour ar chúiseanna praiticiúla, cé gur poblachtánach a bhí ann. Anois, áfach, chinn Garibaldi ar an Iodáil a aontú le lámh láidir, beag beann ar an gcoimeádach monarcach sin.
Ar an aonú lá déag den Bhealtaine, 1860, chuaigh Garibaldi agus a chuid óglach i dtír sa tSicil. Ar dtús, bhí tacaíocht Cavour aige leis an eachtra a bhí idir lámhaibh aige. Míle seachtar fear agus trí scór a bhí aige leis, agus is gnách "feachtas na míle" a thabhairt ar an ngabháltas a rinne sé ar an oileán.
Ghair Garibaldi deachtóir de féin agus shealbhaigh sé an tSicil ar fad, agus ansin, chuaigh sé chun cogaidh in aghaidh rítheaghlach Bourbon a bhí ag rialú Ríocht an Dá Shicil. Ar an seachtú lá de Mhí Mheán Fómhair sa bhliain 1860, d'fhorghabh díormaí Garibaldi cathair Napoli, príomhchathair Ríocht an Dá Shicil, agus ruaigeadh curtha acu ar Phroinsias a Dó, rí deireanach na ríochta sin. clé|mion|Vittorio Emanuele II di Savoia Chuir an t-eachtra seo buaireamh ar Cavour, nó má bhí Garibaldi ag gníomhú chomh neamhspleách, chomh ceanndána sin, ba léir nach raibh aontú na hIodáile ag dul ar aghaidh faoi cheannas ná faoi chomandracht na Sairdíne/Piemonte a thuilleadh. Chuaigh Cavour i ndáil chomhairle le Napoleon a Trí agus shocraigh sé leis go mbeadh cead ag na díormaí Sairdíneacha cúigí Umbria agus Marche a sciobadh ó lámh an Phápa, sula dtiocfadh Garibaldi a fhad sin. Roimh dheireadh Mhí Mheán Fómhair, 1860, bhí saighdiúirí na Sairdíne/Piemonte istigh, agus nuair a bhí arm an Phápa cloíte acu, chuaigh siad ar aghaidh, go dtí gur tháinig siad i dteagmháil le harm Garibaldi. I Mí na Samhna 1860, tháinig arm na Sairdíne, agus é faoi cheannas pearsanta an Rí Vittorio Emanuele féin, in araicis Garibaldi. D'éirigh Garibaldi as an deachtóireacht, nó níor theastaigh uaidh cath a chur ar an Rí, go háirithe nuair a thaispeáin reifreann sa tSicil go raibh na Siciligh sásta glacadh le forlámhas na Sairdíne/Piemonte ar an oileán.
Ar an seachtú lá déag de Mhí na Márta, 1861, forógraíodh Ríocht na hIodáile i gcathair Torino. B'é Vittorio Emanuele a Rí, agus fuair Cavour cumhachtaí an Phríomh-Aire, ach má fuair, ní raibh ach trí míosa saoil fágtha aige i mbun na hoifige seo. Bhí Torino, príomhchathair na Sairdíne/Piemonte, ina príomhchathair shealadach ar an Iodáil ar fad go dtí an bhliain 1864, nuair a bronnadh an chéimíocht seo ar Firenze, príomhchathair Toscana. link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Giuseppe_Garibaldi_portrait2.jpg|alt=|mion|336x336px|Giuseppe Garibaldi, timpeall 1861 Siúd is go raibh an réabhlóideachas ina chuidiú mór leis an Iodáil a aontú, tháinig an aontacht i bhfeidhm faoi bhratach na monarcachta bunreachtúla. B'é bunreacht Ríocht na Sairdíne agus Piemonte ón mbliain 1848 a leathadh ar an Iodáil ar fad, agus b'í an ríocht sin a d'fhorghabh an chuid eile den Iodáil, go bunúsach. Ó bhí praghas ar an vóta, ní raibh ach 1.9 % de mhuintir na hIodáile - an uasalaicme liobrálach-choimeádach - i dteideal vóta a chaitheamh sna toghcháin. Ina dhiaidh sin, fairsingíodh an ceart vótála, ach d'fhan sé teorannaithe do mhionlach na ndaoine. Nuair a chuaigh Marco Minghetti agus Luigi Carlo Farini chun tosaigh le pleananna chun rialtas dúchais a bhaint amach do réigiúin na hIodáile, theip orthu go huile is go hiomlán. An fear a tháinig i gcomharbas ar Cavour mar Phríomh-Aire, mar atá, Bettino Ricasali, ní raibh suim dá laghad aige sa réigiúnachas. An córas riaracháin a chuir sé ar bun, bhí sé ag tógáil patrúin leis an bhFrainc, rud a d'fhág na cúigí ar fíorbheagán cumhachta dá gcuid féin.
Fuair an Iodáil athaontaithe seo aitheantas dioplómatúil ón bhFrainc, ón bPrúis agus ón mBreatain Mhór. Ní raibh an Ostair-Ungáir ná an Pápa sásta toiliú leis an stát nua, áfach, agus iad buartha go raibh na hIodálaigh ag santú tailte dá gcuid. Bhí an Ostair i seilbh Veneto, cúige oirthearach na hIodáile, agus maidir leis an bPápa, bhí sé tar éis an chuid ba mhó de na Stáit Eaglasta a chailleadh: ní raibh aige, go bunúsach, ach cúige Lazio (Latium), a bhuí leis na díormaí Francacha a bhí ar garastún sa chúige.
An Dlaíóg Mhullaigh á Cur ar an Risorgimento agus Aontacht na hIodáile go dtí 1870
Le súil is go n-éireodh léi Veneto a sciobadh ón Ostair, shocraigh an Iodáil conradh comhghuaillíochta leis an bPrúis ar an ochtú lá de Mhí Aibreáin, 1866, agus an caidreamh go díreach ag dul i dtreo an chogaidh idir an Phrúis agus an Ostair. Nuair a d'éirigh ina chath idir an dá stát sin, ar an gceathrú lá déag de Mhí an Mheithimh sa bhliain chéanna, chuaigh an Iodáil chun cogaidh chomh maith. B'iad na hOstaraigh a bhris an cath ar na hIodálaigh ag Custoza (ar an gceathrú lá fichead de Mhí an Mheithimh, 1866) agus ag Lissa (cath mara Lissa, ar an bhfichiú lá de Mhí Iúil), ach níorbh aon chuidiú é in aghaidh na Prúise. Ag Königgrätz (inniu, Hrádec Králové sa tSeic), ar an tríú lá de Mhí Iúil, ghnóthaigh na Prúsaigh an cath ba thábhachtaí, agus fuair na hIodálaigh a gcuid de chreach an chogaidh, beag beann ar chomh dona is a d'éirigh a gcuid den chogadh féin. Nuair a socraíodh an tsíocháin i Vín i dtús Mhí Dheireadh Fómhair, d'fhág an Ostair cúige Veneto ag an Iodáil. Mar sin féin, choinnigh an Ostair críocha áirithe in aice leis an teorainn nua a raibh an Iodáilis á labhairt iontu. B'é tuairim na nIodálach gur leo féin na críocha seo ó cheart, agus thugaidís Italia irredenta, nó "an Iodáil neamhshlánaithe", orthu (is ionann "-redenta" san fhocal seo agus "redempted" an Bhéarla). Níor tháinig an Iodáil i seilbh na hirredenta seo roimh an Chéad Chogadh Domhanda. mion|[[Pápa Pius IX|Pápa Pius a Naoi ]] Bhí na Stáit Phápacha ina gcnámh spairne chomh maith, nó bhí an Pápa Pius a Naoi go tréan in éadan an éilimh a bhí na náisiúnaithe Iodálacha a dhéanamh ar a chuid tailte. Ní raibh na náisiúnaithe sásta, áfach, éirí as an éileamh seo, nó bhí siad géarbharúlach gurbh í an Róimh an phríomhchathair ba dual don Iodáil. Sa bhliain 1867, d'fhill Giuseppe Garibaldi ar shaol polaitiúil na hIodáile, agus mar ba dual don tseansaighdiúir, d'fhruiligh sé slua mór d'óglaigh leis na Stáit Phápacha a ionsaí.
Ar an tríú lá de Mhí na Samhna, chloígh na Francaigh agus díormaí an Phápa féin araon é agus a chuid díormaí. Mar sin féin, bhí an tuiscint ag teacht ag lucht rialtais na Fraince nach bhféadfaidís an Pápa a chosaint ar an rud dosheachanta a thuilleadh. Nuair a d'éirigh ina cogadh idir an Fhrainc agus an Phrúis sa bhliain 1870, chúlaigh na trúpaí Francacha as na Stáit Phápacha, ó bhí siad de dhíobháil in áit eile. T
háinig na díormaí Iodálacha isteach chomh túisce is a fuair siad na Francaigh imithe rompu. Ar an bhfíchiú lá de Mhí Mheán Fómhair, 1870, chonaic an Pápa an chéad saighdiúir Iodálach ag siúl sráideanna na Róimhe, agus nuair a fuair muintir na dtailte Pápacha cead a mbarúil féin a chur in iúl sa reifreann, chaith tromlach mór acu a gcuid vótaí ar son na hIodáile. Ar an séú lá de Mhí Dheireadh Fómhair, d'eisigh an Rí acht faoi aontú na Stát Pápach leis an gcuid eile den tír. Bhí an Risorgimento críochnaithe anois, a bheag nó a mhór.
Sa bhliain 1871, hathraíodh príomhchathair na hIodáile ó Firenze go dtí an Róimh. Bhí an chuid ba mhó de na stáit eachtrannacha sásta a gcuid ambasáidí a aistriú ansin chomh maith, ar lorg orgáin stáit na hIodáile. B'ionann seo agus a admháil go raibh deireadh curtha leis na Stáit Phápacha.
Forbairtí Eile: Torthaí an Risorgimento, Conspóid na hEaglaise, An Tuaisceart agus an Deisceart in Achrann le Chéile
I ndiaidh aontú na hIodáile féin, d'fhan an Pápa ina chónaí ar an Vatacáin. Choinnigh sé freisin an ceantar úd Laterano sa Róimh agus a áras samhraidh, Castel Gandolfo. Ní raibh na Pápaí sásta, ar dtús, leis an socrú seo. Thugadh Pius a Naoi "cime na Vatacáine" air féin, agus d'eascoiteannaigh sé na daoine a raibh lámh acu sa ghabháltas ar na Stáit Phápacha. Mar sin féin, níor éirigh leis na Stáit Phápacha a chur ar bun arís, ach rinne sé an-dochar don stát Iodálach agus an dóigh ar chuir sé ding idir é agus cuid mhór de na géillsinigh.
Maidir le críocha na hIodáilise i monarcacht dhúbailte na hOstaire is na hUngáire, cosúil le Trentino, Dalmazia agus Istria, níor ghabh an Iodáil iad ach i ndeireadh an Chéad Chogadh Domhanda.
Inniu féin, níl sé éasca réigiúin na hIodáile a thoilleadh in aon stát le chéile. Bíonn conspóid agus cointinne ann i gcónaí idir an Tuaisceart tionsclaithe agus an Deisceart dealbh dearóil, rud is féidir a aithint ar chomh maith agus a bhíonn na toghcháin ag éirí le Lega Nord, páirtí tuathghríosaitheach an Tuaiscirt agus é ag éileamh neamhspleáchais ar an Deisceart do Thuaisceart na hIodáile. Is é an port atá á cheol ag Umberto Bossi, cathaoirleach an pháirtí sna 1990idí, ná nach bhfuil sa Deisceart ach ualach, ós rud é go bhfuil Mafia chomh láidir sa Deisceart, agus cánacha an Tuaiscirt á n-íoc le lobhadh agus breabadóireacht an Deiscirt a mhaoiniú.
Micreascóp réimse-ianaíoch
Sa ghléas seo coinnítear leictreoid miotail i bhfoirm rinne géire ag ardphoitéinseal leictreach dearfach i leith an scáileáin. Cruthaítear iain gáis ó na hadaimh gáis gar don rinn mar thoradh ar an réimse leictreach an-dian ansin (saghas astú réimse) agus treoraítear na hiain sin ar an scáileán chun íomhá struchtúr miotal na rinne a dhéanamh. Is féidir formhéadú × 1.5 × 10 6 a bhaint amach leis an ngléas seo chun gur féidir adaimh ar leith a thaifeach. Áisiúil chun staidéar a dhéanamh ar asú ar dhromchlaí agus imoibrithe dromchlacha i gcatalú.
Black Books
Clár teilifíse ba ea Black Books le Dylan Moran, Bill Bailey agus Tamsin Greig. Dráma grinn ba ea. Scríobh Graham Linehan, Dylan Moran, Arthur Mathews, Kevin Cecil agus Andy Riley an clár. Lean Black Books ar aghaidh ó 2000 go-dtí 2004 ar Channel 4. San iomlán bhí 18 eipeasóid de Black Books agus rith siad i gcomhair 25 nóiméad. Is é Bernard Black (Dylan Moran) an príomhcharachtar agus tá siopa leabhar aige.
Joe Steve Ó Neachtain
Saol
Bronnadh mórchuid duaiseanna ealaíona ar Joe Steve feadh na mblianta, ina measc, Gradam an Oireachtais, gradam Jacobs, Gradam an Uachtaráin as Ardchaighdeán Liteartha, Duais Stuart Parker agus Gradam Raidió na Gaeltachta 2016. Roghnaíodh é mar bhall de Aosdána i 2014.
Ba aisteoir chumasach é. Bhí Joe Steve le feiceáil ón mbliain 1996 i leith sa sobaldráma Ros na Rún ar TG4. Bhí aithne air as páirt Pheadair a ghlacadh.
Bhuail an ailse é sa bhliain 2018. Fuair Joe Steve bás in Ospís na Gaillimhe, in aois 77 bliain dó, agus tá sé curtha i Reilig an Chnoic, An Spidéal.
Saothar
clé|mion|[[Raidió na Gaeltachta  ]] B’é Fead Ghlaice (1986), leabhar agallamh beirte agus bailéad, a chéad shaothar foilsithe.
Scríobh Joe Steve sraithdhráma Raidió na Gaeltachta "Baile an Droichid" idir 1986 agus 1996. Ghnóthaigh sé Gradam Raidió Jacobs sa bhliain 1992 dá bharr
Fótamontáis
mion|Fótamontáis, corónú, 1911 & MF 2015, [[An Srath Bán]] Is éard atá i gceist le fótamontáis ná eagar íomhánna roghnaithe a dhéantar trí leagan amach fisiciúil na n-íomhánna gearrtha amach ar chúláil, nó trí phriontáil chuingrithe cuid mhaith íomhánna scoite claonchló i ndiaidh a chéile.
Joe Steve Ó Neachtain
Saothar
Tháinig an bailiúchán gearrscéalta Clochmhóin amach sa bhliain 1998, a bhuaigh Duais Sheán Uí Éigeartaigh agus Gradam Chló Iar Chonnacht
Fótamontáis
San ealaín, teicnic atá ann ina ngearrtar léiriúcháin nó grianghrafanna amach as nuachtáin is irisí, is a n-eagraítear ar bhealaí nua iad le greamú ar pháipéar. Forbairt ar an gcolláis, ar bhain na hOsréalaithe is na Dádaithe feidhm as. Coitianta i bhfógraíocht an lae inniu.
Úsáidtear an teicníc go forleathan í in ullmhú léirithe fógraíochta, agus uaireanta san ealaín chruthaitheach.
Joe Steve Ó Neachtain
Saothar
D’fhoilsigh Joe Stever cnuasaigh filíochta, De Dhroim Leice (1990), An Dé Deireadh (2008), agus Fad Saoil (2015). mion|An [[An Spidéal|Spidéal ]] Mar a Bhí ar dTús: Cuimhne Seanghasúir (2018) is teideal don leabhar deiridh ó pheann an scríbhneora a raibh idir ghearrscéalta, fhilíocht, sceitseanna, amhráin agus agallaimh bheirte scríofa aige.