cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cacaimistil
Mamach atá dúchasach do Mheiriceá Láir is deisceart na Stát Aontaithe is ea an chacaimistil nó an chacaimistil Lár-Mheiriceánach (Bassariscus sumichrasti). Bándonn agus an taobh thíos mílítheach. An t-eireaball fada dosach le fáinní dorcha. Áitríonn sé réigiúin carraigeacha is foraoisí. Tugtar an t-eireabaillín air freisin.
Göttingen
Tá ollscoil chailiúil ann agus is Ollscoil Göttingen ar cheann de na hollscoileanna is mó sa Ghearmáin.
Llangennech
51.6957°N, -4.0828°W
Baile i Sir Gaerfyrddin, an Bhreatain Bheag, is ea Llangennech, 67.1 km ó Caerdydd agus 274 ó Londain. Tá daonra 4,786 ann, agus tá 1,912 (39.9%) in ann Breatnais a labhairt.
Benjamin Wegg-Prosser
Tá Benjamin Charles Wegg-Prosser (a rugadh i mí an Mheithimh 1974) ina chomhpháirtí bainistíochta le Global Counsel, eagraíocht Is comhpháirtí bainistíochta é Benjamin Charles Wegg-Prosser (a rugadh i mí an Mheithimh 1974) le Global Counsel, eagraíocht comhairleoireachta agus stocaireachta straitéiseach atá bunaithe i Londain agus a bhfuil Peter Mandelson ina chathaoirleach uirthi. Bhí Wegg-Prosser ina Stiúrthóir ar Chumarsáid Straitéiseach ag Tony Blair i 10 Sráid Downing.
Luathshaol
Is é athair Wegg-Prosser an t- aturnae Stephen Wegg-Prosser. Bhí a mháthair Victoria, née Bird, ina léiritheoir don BBC.
Bhí a sheanathair Charles Wegg-Prosser ina iarrthóir parlaiminte don British Union of Fascists sular shéan sé an páirtí agus chuaigh sé isteach sa Lucht Oibre. Tar éis seirbhíse in Arm na Breataine sa Dara Cogadh Domhanda, d'fhóin a sheanathair mar chomhairleoir ar <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Metropolitan_Borough_of_Paddington" rel="mw:ExtLink" title="Metropolitan Borough of Paddington" class="cx-link" data-linkid="19">Metropolitan Borough of Paddington</a>ar feadh blianta fada sna 1940í agus 1950idí, agus ansin ina bhardasach.
Gairmréim
D’oibrigh Wegg-Prosser do Pheter Mandelson sular fhág sé i mí na Nollag 1998 agus d’oibrigh go hachomair don ghrúpa meán Pearson PLC, sula ndeachaigh sé isteach sa Guardian i 2000. Ghníomhaigh a athair ar son Mandelson ag ceannach tí agus rinne an Parliamentary Commissioner for Standards fiosrúchán faoi eachtra sa bhliain 1999. <cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">"News UK news Mandelson broke rules over loans, says watchdog". Guardian. Retrieved 6 September 2014.
Ag The Guardian bhí poist aige mar fhoilsitheoir ar shuíomh idirlín polaitíochta The Guardian, mar bhainisteoir ginearálta ar an suíomh gréasáin oideachais, agus ar deireadh mar fhoilsitheoir ar Society Guardian. Mar fhoilsitheoir ar an dara ceann, sheol sé sraith síneadh branda lena n-áirítear comhdhálacha, leabhair, irisí agus rannóga nua sa nuachtán.
Sa bhliain 2007 chuaigh sé isteach i SUP Media, cuideachta meán digiteach atá bunaithe i Moscó, áit a raibh sé ina Stiúrthóir ar Fhorbairt Chorparáideach. Is cuideachta meán ar líne atá bunaithe i Moscó é SUP Media ar leis LiveJournal.com, Championat.ru, Gazeta.ru, +Sol agus Victory SA. Sa bhliain 2008 rinneadh comhairleoir de chomh maith ar an gcuideachta caidrimh phoiblí The Ledbury Group a cruthaíodh le déanaí, ag díriú ar na meáin nua agus ar chaidreamh polaitiúil.
Ó 2013, tá Wegg-Prosser ina chomhpháirtí bainistíochta le Global Counsel, comhairleacht straitéiseach atá bunaithe i Londain a bhfuil Peter Mandelson ina chathaoirleach air. I mí Aibreáin na bliana sin, tháinig Wegg-Prosser chun bheith ina stiúrthóir ar bhlag tacaíochta Pháirtí an Lucht Oibre LabourList.
I mí Mheán Fómhair 2013, d'eisigh Wegg-Prosser ríomhphoist inmheánacha 10 Sráid Downing faoin gcomhrac inmheánach i mí Mheán Fómhair 2006 chun cosc a chur ar Gordon Brown a chur in ionad Tony Blair mar Phríomh-Aire, rud a tharla i mí an Mheithimh 2007 ar deireadh..
Tá Wegg-Prosser ina mhaoinitheoir ar Labour Tomorrow, grúpa feachtais a bhfuil roinnt daoine sinsearacha de chuid Pháirtí an Lucht Oibre ar a bhord, a chuireann i gcoinne cheannaireacht Jeremy Corbyn.
Charles Leclerc
Is tiománaí Foirmle a hAon ó Monacó é Charles Marc Hervé Perceval Leclerc. Rugadh é i Monte Carlo ar 16 Deireadh Fómhair, 1997, tá sé ag tiomáint do Scuderia Ferrari faoi láthair. Tá conradh aige leis an bhfoireann go dtí deireadh an séasúr 2024. Bhain sé an chraobh GP3 Series i 2016 agus an chraobh FIA Foirmle a dó i 2017.
Thosaigh Charles a ghairm Foirmle a hAon le Sauber i 2018, foireann atá ceangailte le Ferrari, bhí Leclerc ball den acadamh tiomáinta do Ferrari. I 2019, bhí Charles an dara duine is óige riamh chun cháiligh an t-ionad cinn sa grand prix na Bairéin. Bhain Charles a chéad grand prix an bhlain céanna sa Bheilg. Bhain sé Corn an Ionaid Cinn i 2019, an tiománaí is óige chun é a bhaint.
Saol Pearsanta
Rugadh máthair Charles, Pascale é leis a athair, Hervé Leclerc. Tá deartháir beag aige darbh ainm Arthur, é féin ag tiomáint i bhFoirmle a Trí faoi láthair, agus deartháir more darbh ainm Lorenzo. Fuair a athair bás tar éis tinneas fada, bhí sé 54 bliain d'aois, é féin tiománaí Foirmle a Trí sna 80í agus 90í. Ceithre lá i ndiaidh bás a athair, bhain sé an príomhrás ag an babhta Foirmle a Dó 2017 i mBaki.
Bhí a chara as Críost Jules Bianchi ina tiománaí Foirmle a hAon é féin, sula fuair sé bás tar éis timpiste a bhí aige ag Grand Prix na Seapáine i 2014.
Is duine trítheangach é Leclerc, this leis an Fhraincais, an Béarla agus an Iodáilis a labhairt.
Dúirt sé cé go bhfuil a ainm fuaimnithe mar [ʃaʁl ləklɛʁ] (le consain chiúin deiridh) i bhFraincis nuair a labhraíonn sé le daoine eile i mBéarla úsáideann sé an fuaimniú galldaithe go minic /ˈtʃɑːrlz ləˈklɜːrk/ CHARLZ lə-KLURK. Tá sé ráite aige go "is maith leis an mbeirt ceann acu," agus tá an dá fuaimniú sásúil dó.
Tiománaí trialacha
clé|mion|180x180px|Charles Leclerc ag tiomáint do Haas i 2016 clé|mion|180x180px|Charles Leclerc ag triail do Sauber ag Grand Prix na Malaeisia 2017 I 2016, chuaigh Leclerc isteach san Acadamh Tiománaí Ferrari agus bhí sé ina tiománaí forbartha do Haas F1 Team agus Scuderia Ferrari. Mar gheall ar an bpost seo, ghlac Leclerc páirt den gcéad seisiún chleachtaidh don Grand Prix Briotanach agus Gearmánach do Haas. Creideadh go má bhain Leclerc an Chraobh GP3 Series amach, go rachaidh sé díreach ó GP3 go dtí F1 (le Haas) cosúil le Daniil Kyvat agus Valtteri Bottas. Bhí seo bréagnaithe afách, agus dúirt an ceann foirne Haas Gunther Steiner go mbeidh Leclerc ag dul go dtí an Chraobh Foirmle a 2 2017.
Neil Diamond
Is amhránaí Meiriceánach é Neil Leslie Diamond a rugadh ar an 24 Eanáir, 1941 i mBrooklyn.
Ailill mac Inreachtaigh
Seachtú rí is fiche Uí Mhaine ba ea  Ailill mac Inreachtaigh  (bás 799).
Charles Leclerc
Tiománaí trialacha
I 2017, ghlac sé páirt sa triail lár-séasúr Hungaroring tar éis Grand Prix na hUngáire, ag tiomáint an Ferrari SF70H. Bhí sé an duine is gasta ar an gcéad lá den dtriail, rinne sé 98 cuarda sa bpróiseas agus níor ghlac sé páirt ar an ndara lá den dtriail. Thug Kimi Räikkönen cuid moladh chuige mar gheall ar an ngaisce seo.
Ailill mac Inreachtaigh
Inreachtach mac Dluthaigh ba ea athair Ailealla. Níl fianaise ar bith eile le fáil faoi.
Charles Leclerc
Sauber (2018)
Don gCraobh Foirmle a hAon 2018, síniú Leclerc le Sauber F1 Team mar tiománaí rásaíochta, le Marcus Ericcson mar a chomhthiománaí. Tháinig sé in ionad Pascal Wehrlein ag an bhfoireann. Bhí seo an chéad uair a chonacthas tiománaí Foirmle a hAon ó Monacó ó Olivier Beretta i 1994. Ag an Grand Prix na hAsarbaiseáine, chríochnaigh sé sa séú háit agus bhí sé an dara tiománaí ó Monacó chun pointí a aimsiú i bhFoirmle a hAon i ndiaidh Louis Chiron, a chríochnaigh sa tríú háit ag Grand Prix an Mhonacó 1950. Ag a chéad rás sa bhaile i bhF1, d'fhulaing Leclerc teip choscán sna cuairdeanna deiridh, ag tuairteáil isteach ar chúl Brendon Hartley agus ag fórsáil an dá carranna isteach ar scor. Chonaic sé trí críocha sa bpointí as a chéile sa Ceanada, an Fhrainc agus an Ostair, le cúig rásanna gan pointí ina dhiaidh sin. Níor chríochnaigh sé trí rásanna sa tréimhse seo; bonn scoilte sa Bhreatain, dochar chrochta tar éis timpiste le Sergio Pérez san Ungáir, agus timpiste ilcharr sa Bheilg a thosaigh Nico Hulkenberg, le Fernando Alonso ag dul thar carr Leclerc. Dúradh go raibh an Halo, curtha in aithne an bhliain chéanna, an rud a shábháil Leclerc ó gortú.
Compert Mongáin
I miotaseolaíocht na nGael, scéal de chuid Scéalaíocht na Ríthe is ea Coimpeart Mhongáin agus Grá Duibhe Lacha ag Mongán nó b'fhéidir Searc Dhuibhe Lacha do Mhongán (Sean-Ghaeilge Compert Mongáin ocus serc Duibe Lacha do Mongán). Caomhnaítear an scéal as Nua-Ghaeilge Mhoch i lámhscríbhinn de chuid na 15ú haoise. Meastar ámh go raibh bunleagan le fáil as Sean-Ghaeilge sa saothar anois caillte, Cín Dromma Snechtai.
Charles Leclerc
Sauber (2018)
Fuair Leclerc níos mó pointí níos moille sa séasúr, bhain sé naoú háit i Singeapór agus seachtú háit sa Rúis, roimh cuid neamhchríocha ó teip meicniúil sa tSeapáin agus dochar ó timpiste le Romain Grosjean sna Stáit Aontaithe. Chríochnaigh sé an séasúr le críocha sa seachtú háit ag na trí rásanna deireanach. Ar fud an tséasúir, cháiligh sé níos airde ná a chomhthiománaí Ericcson seacht déag amach as fiche a haon rásanna agus chríochnaigh sé an séasúr sa tríú háit déag le 39 pointe aimsithe amach aige. mion|182x182px|Leclerc ag Grand Prix na Síne 2018 i rith seisiún trialach a trí (eochair)
Compert Mongáin
Mongán
Rí stairiúil de chuid na 7ú haoise ba ea Mongán. Tar éis a bháis, scríobhadh roinnt finscéalta faoi. Feictear é mar mac dia na mara, Manannán mac Lir na dTuath Dé Danann, a cuireadh fáilte roimhe sna Síde. Bhí ar a chumas a chló a athrú i riocht ainmhithe. Is achoimre níos déanaí den desna seanscéalta úd é Compert Mongáin.
Feictear Mongán i leagan eile scéal mar mhac athshaolaithe Fhionn mhic Cumhaill. Feictear é mar mhionphearsa in De chophur in da muccida. Insítear leagan de scéal ghiniúint Mhongáin in Immram Brain.
Charles Leclerc
Séasúr 2019
clé|mion|186x186px|Charles Leclerc ag Grand Prix na Síne 2019 Síniú Scuderia Ferrari Leclerc son séasúr 2019, in áit Curadh Domhanda 2007 Kimi Räikkönen, é féin ag glacadh áit Leclerc ag Sauber (Alfa Romeo anois). Fograíodh é don séasúr 2019 i dtús báíre, roinnt laethanta níos moille, léírigh an t-iarcheann foirne Maurizio Arrivabene go mbeidh conradh Leclerc ceithre shéasúr ar fad, ag rith go dtí "2022 ar a laghad." Rinne Leclerc a chéad lá trialach mar tiománaí oifigiúil do Ferrari i Samhain 2018 i rith an deireadh na trialach séasúir.
Compert Mongáin
Scéal
Cuidíonn Manannán mac Lir le rí Fíachna Finn agus mar chúiteamh éilíonn sé oíche lena bhean chéile, Cáintigearn. Tagann sé chuici i riocht an rí agus gineann sé Mongán léi. Tar éis trí lá, fuadaíonn a athair é, fásann sé san alltar agus foghlaimíonn sé na healaíona draíochta.
Charles Leclerc
Séasúr 2019
Ina chéad Grand Prix ag tiomáint do Ferrari, thosaigh agus chríochnaigh sé sa chúigiú háit sa Grand Prix na hAstráile. Ina dara cáilithe do Ferrari, bhain sé an t-ionad cinn amach don gcéad uair ina ghairm Foirmle a hAon, bhí na amanna is gasta aige in dhá cheann de trí seisiún trialach agus i ngach seisiún cáilithe, bhain sé curiarracht ráschúrsa nua amach agus rinneadh an t-ionad cinn is óige do Ferrari riamh dó. Bhí sé chun cinn don bhformhór don rás, ach chaill sé an tosach agus scoith Lewis Hamilton agus Valettri Bottas é mar gheall ar a inneall ag cailleadh sorcóir le hinsteallaire breosla teipthe. Choisc luascharr Max Verstappen an tríú háit a glacadh mall sa rás agus fuair Leclerc a chéad póidiam ina ghairm Foirmle a hAon. mion|219x219px|Charles Leclerc (16) lena chomhthiománaí Sebastian Vettel (5) sa Grand Prix na hOstaire 2019 Sa tSín, cháiligh Leclerc sa cheathrú háit ar cúl a chomhthiománaí Sebastian Vettel. Tar éis ag scoitheadh é i rith tús an rása, d'iarr air an áit a thabhairt ar ais dó, chríochnaigh sé an rás sa chúigiú háit. San Asarbaiseáin, bhí sé an rogha don ionad cinn, curtha deireadh leis tar éis timpiste sa dara seisiún cáilithe. Thosaigh sé an rás san ochtú háít i ndiaidh pionóis do na beirt tiománaí Alfa Romeo agus chríochnaigh sé sa chúigiú háit, le pointe sa bhreis don chuaird is gasta den rás. Ag an gcéad rás eile i Monacó, dhíbir sé i Q1 agus thosaigh sé sa 15ú háit toisc go coinnigh Ferrari é sa gharáiste chun a bhoinn a shábháil, ag gannmheas forbairt an raoin ag deireadh an tseisiúin cáilithe. D'fhulaing sé polltán agus dochar urláir trom tar éis iarracht teipthe chun Nico Hülkenberg a scoith, an dara huair níor chríochnaigh sé a Grand Prix sa bhaile. I gCeanada, cháiligh agus chríochnaigh Leclerc sa 3ú háit, a dhara póidiam, ar cúl an críochnú conspóideach 1–2 le Hamilton agus Vettel. Chríochnódh sé sa 3ú háit arís sa bhFrainc. Ag an Grand Prix na hOstaire, fuair sé a dhara ionad cinn ina ghairm Foirmle a hAon. Chiochnaigh sé an rás sa 2a háit tar éis timpiste le Max Verstappen i Red Bull, bhí sé chun tosaigh don bhformhór den rás. D'fhiosraigh na maoir an eachtra i ndiaidh an rás, mheas siad go raibh sé ina eachtra rásaíochta agus níor ghlac siad gníomh.
Compert Mongáin
Scéal
Ar an oíche chéanna ar a rugadh Mongán, rugadh fosta Dubh Lacha. Titeann siad i ngrá agus pósann siad a chéile. Mar rí Ulad ámh, tugann Mongán gealltanas meargánta, agus tá air a bhean a ghéilleadh do rí na Laigean. Ní féidir leis bheith gan í, áfach. Baineann sé leas as na cumais draíochta a d'fhoghlaim sé le Manannán agus fuair sé í ar ais arís.
Litir Naomh Iúd
Is leabhar sa Bhíobla agus sa Tiomna Nua í Litir Naomh Iúd.
Fliú Spáinneach
thumb|Íospartaigh an fhliú i [[1918, saighdiúirí Meiriceánacha ón bhFórsa Sluaíochtain, san Ospidéal Champa Airm SAM, Uimhir 45, Aix-les-Bains. ]] Paindéim fliú ollmhór, idir Feabhra 1918 agus Aibreán 1920, ab ea an Fliú Mór, nó an Fliú Spáinneach. Scaip an phaindéim ar fud an domhain agus fuair 17 milliún bás dá bharr ar a laghad, ach b'fhéidir i bhfad níos mó, agus níos mó ná a maraíodh sa gCéad Chogadh Mór óna thús go dtína dheireadh. . Bhain an phaindéim sin craitheadh uafásach as an domhan.
Charles Leclerc
Séasúr 2019
Chríochnaigh Leclerc an séasúr 2019 sa cheathrú háit sa chraobh le 264 pointe aige, níos mó ná a chomhthiománaí Vettel, a chríochnaigh sa chúigiú háit le 240 pointe. I rith a chéad séasúr le Ferrari, fuair sé deich bpóidiam, dhá bhua, ceithre chuaird is gasta, agus na ionaid cinn is mó ná tiománaí ar bith an séasúr sin, le seacht. Bhain Leclerc an Duais Ionad Cinn, an chéad duine chun é a bhaint gan Mercedes a thiomáint. Bhí sé an chead duine ón Mhonacó chun Grand Prix Craobh Foirmle a hAon (cé go bhain Louis Chiron cuid Grand Prix roimh an chéad Craobh i 1950).
Fliú Spáinneach
Eipidéimeolaíocht
Ní fios, de réir easpa fianaise stairiúla agus eipidéimeolaíochta, tír thionscnaimh na paindéime i ndáiríre. Dúradh gur i gcampa airm a thosaigh sé sna Stáit Aontaithe – in áit a dtugtar Fort Riley, Kansas, air.
Chruthaigh daoine eile ó shin go raibh sé tosaithe le tamall roimhe i gcampa airm in Etaples sa bhFrainc. Campa a bhí ansiúd a raibh 100,000 saighdiúir ag dul tríd chuile lá. Ach bhí teoiric eile ann gur as an tSín a scaip an Fliú Spáinneach go Meiriceá agus as sin go dtí an Fhrainc. Ainmníodh é An Fliú Spáinneach mar gur tugadh níos mó poiblíochta dó sa Spáinn i dtús aimsire ná a tugadh i dtíortha eile. Ní raibh aon chinsireacht mhíleata sa Spáinn mar ní raibh an tír sa gcogadh. mion|American Red Cross Hospital, 36 Cearnóg Mhuirfean, BÁC sa bhliain 1918
Básanna
Scríobh an t-eolaí Matt Hussey, "I bpaindéim 1918 fuair 25 milliún duine bás ar fud an domhain". "40 milliún" a scríobh Seosamh Ó Cuaig. Ach b'fhéidir gur fuair idir 50 milliún agus 100 milliún daoine bás de bharr an galar. Meastar go raibh an galar ag trian de dhaonra an domhain, sé sin 500 milliún daoine ag an am. Aosaigh óga sláintiúla ba ea tromlach na n-íospartach, i gcomparáid agus i gcodarsnacht le ráigeanna fliú eile, nuair ba iad na daoine sna grúpaí ‘i mbaol' (ná daoine aosta agus mífholláin).clé|mion|299x299px|Eanáir 1919 - sochraid i mBéal Feirste, Private Joseph A. McCarthy, [[Nebraska. Bhí an-sochraid air is cosúil]]
An phaindéim in Éirinn
D'éag níos mó ná 20,000 in Éirinn, 23,000 b'fhéidir. I gcomparáid, sa bhliain 1916, mharaigh fliú agus na galair thógálacha go léir (cosúil leis an mbruitíneach, fiabhras dearg, triuch, diftéire srl) 2,092 duine.
Ina ráigeanna a tháinig an Fliú Mór in Éirinn– trí cinn acu. Cathair Bhéal Feirste ba mheasa a bhí buailte ag an gcéad ráig a tháinig i ndeireadh an Earraigh 1918.
Iompróir aerárthaí
mion|clé|An USS Enterprise (SAM) agus an FS Charles de Gaulle (An Fhrainc) Is éard is iompróir aerárthaí ann ná árthach cogaidh mara ar féidir le haerárthaigh éirí de agus tuirlingt air. Forbraíodh i rith an Chéad Chogadh Domhanda iad. Cúrsóir cogaidh ab ea an chéad cheann, Furious, a tógadh sa bhliain 1918. Dhá bhord eitilte a bhí air, bord tosaigh is bord deiridh, agus bhí ar na piolóití eitilt le taobh is sciúird thapa i leataobh a dhéanamh chun tuirlingt ar bord. I 1925 atógadh é lena dhroichead i leataobh ar dheasbhord de bhord leanúnach eitilte amháin. Tháinig an dearadh seo le bheith comhghnásach. Bhí na hárthaigh chogaidh seo an-suntasach sa dara cogadh domhanda san Aigéan Ciúin is san Atlantach. Chuir na Briotanaigh leis an dearadh, leis an gcrann tabhaill gaile chun cabhrú le lainseáil is tuirlingt na n-eitleán, an bord eitilte ar uillinn ó ais is treo taistil an iompróra, agus an radharc scáthánach tuirlingthe. Árthach de chuid na Stát Aontaithe an ceann is mó ar Domhan anois, an Nimitz, a iompraíonn 90 aerárthach. Thóg na Stáit Aontaithe an chéad iompróir núicléach, an Enterprise, sa bhliain 1961.
Leabhar Ghinealaigh Uí Chléirigh
Scríobhadh  Leabhar Ghinealaigh Uí Chléirigh  ag Cú Choigcríche Ó Cléirigh, duine desna Ceithre Máistrí, a tógadh sna 1650í go Baile Chruaich, Contae Mhaigh Eo, "faoi chosaint Ruairí mhic Maghnasa Uí Dhomhnaill, a maraíodh ag An mBinn Bhorb, 1646."
Tar éis a bháis sa bhliain 1664, d'fhág sé le huacht a leabhair agus a lámhscríbhinní ag a mhic, Diarmaid agus Seán. Sa bhliain 1817, bhogSeán Ó Cléirigh (de shliocht diarmada), go Baile Átha Cliath, ag tógaint leis a lámhscríbhinní de Leabhar Gabhála na hÉireann, Leabhar Ghinealaigh Uí Chléirigh, Beatha Aodha Rua Uí Dhomhnaill agus na dánta ginealaigh le Seán Mór Ó Dubhagáin (bás 1372) agus Giolla na Naomh Ó hUidhrín (bás 1420), scríofa uile ag Cú Choigcríche.
Tar éis tréimhsí gearra i seilbh Patrick Lynch (bás 1817) a agus Patrick Vincent FitzPatrick, díoltóir leabhar, Sráid Chéipil, Cheannaigh an scríbhneoir Éadbhard Ó Raghallaigh (bás Lúnasa 1830) an Leabhar Ghinealaigh. Cheannaigh Acadamh Ríoga na hÉireann é i Mí na Samhna 1829, áit a bhfuil siad anois faoin uimhir catalóige LS 23 D 17. D'eagraigh agus d'fhoilsigh Seamus Pender é sa bhliain 1951.
Gert Bo Jacobsen
Dornálaí Danmhargach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea Gert Bo Jacobsen, a rugadh ar 28 Nollaig 1961 sa Danmhairg.
Fled Dúin na nGéd
I miotaseolaíocht na nGael, scéal de chuid Scéalaíocht na Ríthe is ea Fleadh Dhúin na nGé (Meán-Ghaeilge Fled Dúin na nGéd). Téann an sága siar go dtí an 11ú haois. Caomhnaítear é i roinnt lámhscríbhinn, mar shampla Leabhar Buí Leacáin.
Is é Fled Dúin na nGéd an chéad scéal i sraith le Cath Maige Rátha agus Baile Suibne.
Scéal
Tugann Congal Cláen cabhair lena athair altrama Dhomhnaill mhic Aodha, rí Ulad, éirí ina ardrí Éireann. Ní bhronntar agus áfach an duais lena bhfuil sé ag súil. Tarlaíonn achrann eatarthu ag insealbhú Dhomhnaill i nDún na nGé. Bailíonn Congal arm le cuidiú tiarnaí iasachta. Troidtear Cath Maige Rátha sa bhliain 637, ach maraítear Congal.
Beignon
Is común í Beignon (Benion) atá suite sa Département du Morbihan i réigiún na Briotáine in iarthuaisceart na Fraince.
Holidays of Future Passed
Craoladh an naoú heipeasóid, "Holidays of Future Passed", den tríú sraith is fiche The Simpsons ar an 11 Nollaig 2011. Scríobh J. Stewart Burns an eipeasóid seo. D'fhéach 6.43 milliún duine ar an eipeasóid.
Llangernyw
53.1912°N, -3.6845°W
Baile i Conwy, an Bhreatain Bheag, is ea Llangernyw, 193.4 km ó Caerdydd agus 306 ó Londain. Tá daonra 1,043 ann, agus tá 672 (64.4%) in ann Breatnais a labhairt.
Jimmy Connors
Iar-imreoir leadóige is ea James Scott "Jimmy" Connors. Rugadh in East St. Louis, Illinois é (in aice le St. Louis) ar an 2ú Meán Fómhair, 1952.
Iónach
mion|Colún Iónach san Erechteum san [[Acrapail san Aithin ]] Ceann de 5 phríomhord na hailtireachta clasaicí. Tháinig sé chun cinn san Ióin, an réigiún lárnach d'iarthar na hÁise Bige, mar ar rugadh eolaíocht is fealsúnacht na Gréige, sa 6ú céad RC. Níos éadroime grástúla ná an t-ord Dorach, le stoic chaola is cuislí orthu, agus scrollaí bíseacha (cuairscí) ar na mullaigh.
Béganne
Is común í Béganne (Begaon) atá suite sa Département du Morbihan i réigiún na Briotáine in iarthuaisceart na Fraince.
Iomrall optúil
Imeacht ó íomhá fhoirfe maidir le hoptaic lionsaí mar thoradh ar na dlíthe athraonta. Is iomrall crómatach é nuair a bhraitheann athraonadh an lionsa ar thonnfhad (dath) an tsolais agus a tharlaíonn luain dhaite san íomhá. Iomrall monachrómatach é agus gach dath próiseáilte mar an gcéanna nuair a bhíonn an íomhá díchumtha, le cuaire réimse, cóma, agus/nó aistiogmatacht. Iomrall sféarúil nuair a bhíonn an íomhá geamhach. Bíonn iomraill i láthair i scátháin freisin, ach gan iomrall sféarúil sa chás seo. Is féidir iomrall in ionstraim optúil (ceamara, teileascóp) a laghdú le córas lionsaí, agus airíonna urchomhaireacha comhlántacha ag na lionsaí sa chóras. Sa réalteolaíocht, is iomrall an t-athrú in ionad braite dealraitheach réalta mar thoradh ar luas an Domhain ina fhithis timpeall na Gréine is luas críochta an tsolais.
Réalta bhíogach
Réalta athraitheach a bhforbraíonn is a gcrapann na cisil sheachtracha go rialta. Is tábhachtach athraithigh Ceifide go háirithe, mar go dtugann tréimhse a mbíogtha tomhas ar an dearbhlonrachas, agus mar sin, ligeann siad dúinn a bhfíorfhaid uainn a thomhas trí chomparáid a dhéanamh idir a ngile dhealraitheach is a ndearbhghile.
Dub Dá Leithe mac Tomaltaigh
Ochtú rí is fiche Uí Mhaine ba ea  Dubh Dhá Leithe mac Tomaltaigh  (Meán-Ghaeilge  Dub Dá Leithi mac Tomaltaigh) (bás 816).
I nAnnála Uladh, tugtar an teideal 'dux namne' do Dhubh Dhá Leithe. Ní fios go cruinn an gciallaíonn seo 'Maine'.
Réalta athraitheach
Aon réalta nach mbíonn a lonrachas tairiseach. Is féidir leis an athrú a bheith rialta nó mírialta. Bíonn cúiseanna éagsúla leis an bhfeiniméan seo. I ndéréalta uraithe, uraíonn an dís réaltaí a chéile go tréimhsiúil de réir mar a fheictear iad ó ionad faire an Domhain, agus laghdaíonn lonrachas na réalta uraithe. Tá réaltaí eile a bhíogann agus tarlaíonn athruithe tréimhsiúla sa lonrachas de bharr athruithe i méid is teocht dhromchlach na réalta. Is iad na saghsanna is suntasaí ná athraithigh Ceifide, réaltaí R. R. Lyrae, agus athraithigh fhadtréimhseacha Mira.
Promanáid Loch
Ceann de na sráideanna móra agus bóthar na trá is tábhachtaí in Doolish, Oileán Mhanann is ea Promanáid Loch (Manainnis: Shooylaghan Loch, Béarla: Loch Promenade). Ainmíodh an phromanáid in ómós H. B. Loch, leasghobharnóir an oileáin idir 1863 agus 1882. Tógadh agus osclaíodh bóthar na trá agus an tsráid sa bhliain 1878 ar thalamh a gabhadh ón bhfarraige. Ritheann an phromanáid ó dheireadh Kerrin Oonlee (Cearnóg Folctha nó Bath Place i mBéarla) cois fharraige ar feadh 2,500 slat agus críochnaíonn sí san áit a mbuaileann sí le Raad ny Killey (Bóthar na Cille) agus Shooylaghan Harris (Promanáid Harris). Tá na sráideanna móra Straid Duke (Sráid Diúc) agus Straid Broogh y Traie (Sráid Bhruach na Trá) ceangailte leis freisin. Fuair na tógálaithe costas an bhóthair trí talamh taobh thiar den bhalla mara a chur ar díol. Tógadh sraith de thithe Victeoiriacha ar thaobh an bhóthair, agus anois is ceann den na saintréithe is suntasaí in Doolish iad.
Tír Chonaill
Ó thús a bunaithe ag Conall Gulban sa 5ú haois, fo-aonaid Ailigh ba ea an tuath, i dteannta le Cineál Eoghain, gaoil Chineál Chonaill trí Niall Naoighiallach, mar a mhaíodh. Thángadar i réim agus cumhacht na nUladh ag dul i léig, a laghdaigh a riocht in oirthuaisceart na cúige.
Sa 12ú haois, scaradh ríocht Ailigh in dhá leath. D'éirigh an tuath Chineál Chonaill ina Tír Chonaill, faoi cheannas Uí Domhnaill. Tharla troid ann i rith Cogadh na Naoi mBliana ag deireadh na 16ú haoise. Sa bhliain 1607, tugadh le chéile é i Ríocht na hÉireann faoi riail na Sasanach, tar éis Teitheadh na nIarlaí, Ruairí Ó Domhnaill, 1d Iarla Thír Conaill ina measc.
mion|200px|Uladh sa 16ú haois
Tíreolaíocht
Bhíodh Tír Chonaill suite go formhór i gContae Dhún na nGall mar atá inniu ann, cé go raibh an ríocht níos mó tráth, agus inti cuid de chontaetha Doire, Tír Eoghain, Fear Manach, Liatroma agus Sligigh. Dar le Seathrún Céitinn, bhíodh inti na barúntachtaí Cairbre i Sligeach, Ros Clochair (Dartraí) i Liatroim agus an Machaire Buí, go formhór Tuath Ratha agus Lorg, i bhFear Manach.
Deoise Ráth Bhoth
mion|230px|[[Ardeaglais Naomh Adhamhnán, Ráth Bhoth|Ardeaglais Naomh Adhamhnán, lárionad reiligiúnach Thír Chonaill.]]
Bhí bunaitheoir na clainne, Conall Gulban, an chéad rí tiontaithe ag Naomh Pádraig, mar a mhaítear. Meastar gurb ar cheann de thriúr naomhphatrúin na hÉireann é Naomh Colm Cille, a rugadh ag Conbháil.
Is ionann go garbh iad, ó thaobh críocha de, Tír Chonaill agus Deoise Ráth Bhotha, cruthaithe ag Sionad Ráth Bhreasail sa bhliain 1111.
Níos deireanaí, chuir Cineál Chonaill an cros mar tsiombal ar a gcuid armas agus ghlac an mana in hoc signo vinces.
Cachtas
Clann an-mhór plandaí, i réigiúin loiscneacha de réir cineáil, ach a fhaightear i ngnáthóga eile. Dúchasach don Domhan Úr. Sa Seandomhan tá spuirsí atá an-chosúil le cachtais. An-chuid saghsanna atá éagsúil i méid, cruth is a n-oiriúniú dá gcomhshaol. Iad go léir súmhar agus stórálann siad uisce, uaireanta sna fréamhacha ach de ghnáth i ngais bhorrtha cosúil le bairillí. Is féidir le cuid acu borradh nó crapadh, ag brath ar thoirt an uisce iontu. Bíonn an planda in ann maireachtáil ar feadh blianta gan bháisteach. Leathrúil le cneas céiriúil. Go minic bíonn fairsinge an dromchla laghdaithe oiread agus is féidir de bharr an planda a bheith sféarúil. Go minic bíonn sé clúdaithe le spíonta a chosnaíonn ó ainmhithe é. A bhláthanna mór feiceálach, agus pailnítear iad ag beacha, seabhacleamhain, dordéin is ialtóga. Na bláthanna a phailnítear de lá (ag éin), bíonn siad dearg is buí, gan bholadh. Iad sin a phailnítear istoíche bán den chuid is mó, le boladh atá láidir, uaireanta gránna. Na torthaí méith, uaireanta inite.
Eugene Parker
Ba réaltfhisiceolaí gréine Meiriceánach é Eugene Newman Parker (10 Meitheamh, 1927—15 Márta, 2022) a d’fhorbair - i lár na 1950idí - teoiric na gaoithe gréine forshonaí agus a thuar cruth na bíse Parker den réimse maighnéadach gréine sa Chóras Gréine seachtrach. Sa bhliain 1987, mhol Parker go bhféadfadh an ghrianchoróin a théamh le “nanabhladhmanna ” beaga bídeacha, mionghníomhairí geala cosúil le grianbhladhmanna a tharlódh ar fud dhromchla na Gréine.
Cailleadh é ar 15 Márta 2022.
Fliú na muc (galar)
mion|clé|Víreas H1N1 Galar coitianta is ea fliú na muc a tharchuirtear ó mhuc go muc. Ní minic a tharchuirtear ó mhuc go duine é, áfach. Is fochineálta iad flú C agus cineálta áirithe fhliú A (H1N1, H1N2, H3N1, H3N2, and H2N3)
5ú haois RC
5ú haois RC
Is í an an cúigiú haois RC an aois a mhair ó 500 RC go dtí 401 RC.
Forbhreathnú
Tharla Cath Mharatóin sa bhliain 490 RC a chríochnaigh leis an chéad bhua ag na Gréagaigh ar na Peirsigh.
Bhí Cogadh na Peilipinéise ar siúl idir an Aithin agus Sparta ón mbliain 431 RC go dtí 404 RC.
Llangoed
53.2952°N, -4.0858°W
Politically Inept, with Homer Simpson
Craoladh an deichiú heipeasóid den tríú sraith is fiche de The Simpsons", Politically Inept, with Homer Simpson", ar an 8 Eanáir 2012. Scríobh John Frink an eipeasóid seo. D'fhéach 5.07 milliún duine ar an eipeasóid.
Réalta an bháis
Tuairimíonn na cosmeolaithe go bhfuil compánach-réalta don Ghrian ann, ar a dtugtar Neimisis, i bhfithis amuigh áit éigin idir Plútón is Alpha Centauri. Níor tugadh faoi deara riamh é, ach tuairimítear go dtógann sé 30 milliún bliain uirthi a fithis a iomlánú. Ach de réir na tuairimíochta, nuair a thagann Neimisis gar don Ghrianchóras téann sé trí scamall Oort atá lán de chóiméid, agus doirteann na milliúin dreigí is dreigítí ar an Domhan chun imbhualadh leis na cóiméid sin, rud a bhíonn tubaisteach don bheatha ar Domhan. Ceapann cuid de na cosmeolaithe gur mar seo a díothaíodh ainmhithe sa tréimhse Charbónmhar nó sa tréimhse Chailceach. Níl an tuairimíocht seo rófhantaiseach, mar is eol gur déréaltaí mórchuid na réaltaí i mBealach na Bó Finne.
Ionbhár
mion|deas|Samplaí ionbháir Cóimhiotal de 65% iarainn is 35% nicile is ea ionbhár. Tá comhéifeacht forbartha teirmí an-bheag aige, agus mar sin úsáidtear é i slata tomhais, cuaillí suirbhéara, agus maidí luascadáin i gcloig.
Baud (Morbihan)
Is común í Baud (Baod) atá suite sa Département du Morbihan i réigiún na Briotáine in iarthuaisceart na Fraince.
Apacailipsis
thumb|Apacailipsis Eoin Is leabhar sa Bhíobla agus sa Tiomna Nua é Apacailipsis Eoin.
Idirghabháil sa mhargadh airgeadraí
mion Is éard atá i gceist le idirghabháil sa mhargadh airgeadraí ná bainc cheannais (nó bainc lárnacha) ag ceannach agus ag díol airgeadraí chun tionchar a bheith acu ar an ráta malairte.
Apacailipsis
Féach freisin
Apacailipsis ar AnBioblaNaofa.org
Idirghabháil sa mhargadh airgeadraí
Is féidir leis an idirghabháil a bheith steirilithe nó neamhsteirilithe. Sa dara cás déanann banc ceannais idirghabháil sa mhargadh airgeadraí gan coigeartú maidir leis an athrú sa soláthar airgid.
Yn Arbyl
Is sráidbhaile ar chósta thiar theas Mhanann é Yn Arbyl (An tEireaball, Béarla: Niarbyl). Tá sé suite idir Purt Çhiarn agus Purt ny h-Inshey ar Mhuir Éireann, agus tá aithne mhór air as radharcanna áille, An Cholú san áireamh, agus, ar laethanta maithe, sléibhte na hÉireann.
Tá an bóthar isteach ceangailte leis an A27 in Delbee.
Réalta thimpholach
Réalta nach dtéann ina luí nuair a bhreathnaítear í ó ionad ar leith. San Eoraip agus Meiriceá Thuaidh bíonn na réaltaí sa Bhéar Mór is an Béar Beag le feiceáil i rith na bliana. Sa leathsféar theas bíonn Cros an Deiscirt le feiceáil an t-am ar fad.
Ionam
Planda trópaiceach féithleannach le fréamhacha tiúbracha inite stáirseacha. Suas le 60 speiceas tábhachtach mar bhia in oirdheisceart na hÁise, iarthar na hAfraice agus Meiriceá Theas. Is féidir na fréamhacha a fhiuchadh, a bhácáil, a mheilt ina bplúr, nó a thabhairt do stoc. Le blianta anuas tá speicis ar leith tagtha le bheith tábhachtach mar fhoinse ceimiceáin, cosúil le stéaróideach i bhfrithghiniúnaigh béil.
Llangoedmor
52.0811°N, -4.6211°W
Baile i Ceredigion, an Bhreatain Bheag, is ea Llangoedmor, 119.8 km ó Caerdydd agus 316 ó Londain. Tá daonra 1,103 ann, agus tá 544 (49.3%) in ann Breatnais a labhairt.
Sgalpaigh na Hearadh
Is oileán amach ó chósta na Hearadh é an Sgalpaigh. (Béarla: Scalpay) Is é Beinn Sgorabhaig an pointe is airde ar an oileán.
Bhí an t-oileán ceangailte leis na Hearadh le droichead sa bhliain 1997. Chosain an droichead £ 6.4 milliún. Ba í Kirsty Moireasdan, 103 bliain d’aois, an chéad duine a thrasnaigh an droichead.
Tógadh an chéad teach solais sna hOileáin Thiar an Sgalpaigh, ar an leithinis Eilean Glas, sa bhliain 1789.
The D'oh-cial Network
Craoladh an t-aonú heipeasóid déag, "The D'oh-cial Network", den tríú sraith is fiche The Simpsons ar an 15 Eanáir 2012. Scríobh J. Stewart Burns an eipeasóid seo. D'fhéach 11.48 milliún duine ar an eipeasóid.
George Cadbury
Fear gnó a rugadh i mBirmingham Shasana ab ea George Cadbury (19 Meán Fómhair 1839 – 24 Deireadh Fómhair 1922). Lena dheartháir Richard (1835–1899) leathnaigh sé gnó cócó is seacláide a n-athar, agus bhunaigh baile beag eiseamlárach do na hoibrithe ina monarchana i mBournville (1879), réamhtheachtaire do bhealaí nua-aoiseacha soláthar tithe is pleanáil baile.
Llangollen
52.97°N, -3.1684°W
Baile i Sir Ddinbych, an Bhreatain Bheag, is ea Llangollen, 165.6 km ó Caerdydd agus 263 ó Londain. Tá daonra 3,567 ann, agus tá 697 (19.5%) in ann Breatnais a labhairt.
The Dandy
mion|clé|Desperate Dan in Dundee City Centre Tháinig deireadh leis an ngreannán Sasanach ar a dtugtar An Dandy sa bhliain 2012. Bhí sé á fhoilsiú ón mbliain 1937. Is ann a léamar inár n-óige eachtraí Desperate Dan agus a lán eile.
Thosaigh The Dandy ar an 4 Nollaig 1937, agus foilsíodh an greannán gach seachtain de ghnáth. Éiríodh as foilsiú an ghreannáin The Dandy nuair a bhí sé 75 bliain ar an saol sa mbliain 2012. Nuair is mó a bhí éileamh air bhí os cionn dhá mhilliún cóip de á dhíol in aghaidh na seachtaine. Thit sé sin go dtí 8,000 cóip sa tseachtain sa deireadh. Cuireadh leagan den Dandy ar fáil ar líne sa bhliain 2012 ach níor mhair sé ach sé mhí.
Carachtair  Desperate Dan, Korky the Cat,  Cuddles and Dimples agus The Bogies.
Baden (Morbihan)
Is común í Baden atá suite sa Département du Morbihan i réigiún na Briotáine in iarthuaisceart na Fraince.
Nascadh
Tá Baden nasctha le Weilheim.
Baile Deàrnaig
Is baile suite i Comhairle Siorrachd Dhùn Breatann an Ear é Baile Deàrnaig.
Meyn Eglos
Is sraith de charraigeacha fealltacha amach ó leithinis an Lysardh i gCorn na Breataine iad Meyn Eglos (tagairt eangaí SW820205). Tá na carraigeacha saibhir i bhfiadhúlra mara agus is áit a bhfuil an-tóir uirthi le haghaidh tumadóireachta mar gheall ar an iliomad long báite. Ciallaíonn an logainm Meyn Eglos clocha eaglaise, le barr spuaic na heaglaise Lannaghevran le feiceáil ón áit.
Tíreolaíocht
Tá na carraigeacha i mBaya Aberfala agus síneann siad thart ar 1 mhuirmhíle soir agus soir ó dheas ó roinn Meyn Eglos, ar chósta thoir leithinis An Lysardh. Is é Porthewstek an sráidbhaile is gaire. Is éard atá sa sceir ná go leor carraigeacha báite agus roinnt grúpaí carraigeacha a bhriseann an dromchla, cé nach ndéanann cuid acu amhlaidh ach ar uisce íseal. Is éard atá sna Meyn Eglos lárnach sa tuaisceart ná Morhogh, (rud a chiallaíonn deilf), Chyronos, Maen Gerrick agus na Gwinges, tá Vase Rock agus Pen Vin sa ghrúpa thoir, cuimsíonn an grúpa mór sa lár an Minstrel Rock, Carn-dhu, Maen Voes (na Guthanna) agus tá Quants agus Maen Land san iardheisceart.
Taiscumar Sulby
mion|clé Is é Taiscumar Sulby (Manainnis: Doour Sulby) an taiscumar agus loch is mó in Oileán Mhanann. Tá sé suite i nGleann Sulby i ngar d'fhoinse abhainn Sulby, an abhainn is faide san oileán, agus timpeall is míle amháin (1.6 km) taobh thiar de mhullach Sniaul. Tá sé faoi stiúir Údarás Uisce agus Séarachais Oileán Mhanann.
Bhí an damba críochnaithe sa bhliain 1982. Tá sé 200 tr (60m) ar airde. clé|mion
An Réalta Thuaidh
deas|250px|thumb|An Réalta Thuaidh An réalta is gile i réaltbhuíon an Bhéir Bhig, a luíonn taobh istigh de 1° ón mol neamhaí thuaidh anois. Tugtar Polaris uirthi freisin. Is ionann a airde le domhanleithead an fhéachadóra, a bheag nó a mhór. D'úsáidtí le fada í i gcomhair loingseoireachta simplí.
An Craiceann ina Mairim
mion|clé|An première / an chéad taibhiú le Elena Anaya, Antonio Banderas, agus Melanie Griffith, 2011 Scannán scéinséir uafáis, a léirigh Pedro Almodóvar, is ea 'An Craiceann ina Mairim ',  'The Skin I Live In, nó La piel que habito' (2011). mion|clé|Pedro Almodóvar, agus an fhoireann aisteoirí, [[Cannes 2011]]
Plota
Glacann Antonio Banderas páirt máinlia ó Mhaidrid atá gustalach agus cultúrtha agus a bhfuil meas ag gach duine air. Sa teach ollmhór atá aige tá obrádlann ina ndéanann sé tástálacha ar Vera, bean álainn atá ina cime aige, nach bhfuil uirthi ach sreabhann teann de dhath craicinn agus a bhfuil a craiceann féin chomh mín le síoda gan smál, gan locht.
Tá an chuma ar an scéal go ngéilleann sí dá géibheann go fonnmhar. Ach i ndeireadh na dála téann sí as a meabhair agus éiríonn sí foréigeanach dá bharr.
Llangristiolus
Baile i Môn, an Bhreatain Bheag, is ea Llangristiolus, 210.7 km ó Caerdydd agus 345 ó Londain. Tá daonra 1,310 ann, agus tá 970 (74%) in ann Breatnais a labhairt.
Wadih Saadeh
File agus iriseoir Liobánach-Astrálach is ea Wadih Sa'adeh (Araibis: وديع سعادة), a rugadh sa bhliain 1948.
Saol
Rugadh Wadih Sa'adah san Liobáin sa bhliain 1948. Agus é ina fhear óg, d'oibrigh sé mar iriseoir i mBéiriút, Londain, i bPáras agus Nicosia, sular bhog sé go dtí an Astráil sa bhliain 1988. Thosaigh sé ag obair ansin mar eagarthóir bainistíochta do ‘Annahar’, nuachtán Liobánach a foilsítear i Sydney.
Tá dhá leabhar déag filíochta foilsithe aige in Araibis, cuid acu aistruithe go Béarla, Fraincis, Gearmáinis, Spáinnis agus teangacha eile. Glacann sé páirt i bhféilte filíochta, minic go leor, san Astráil agus go hidirnáisiúnta (Kholn, Beirlín agus Lodeve san áireamh). Measann léirmheastóirí go bhfuil guth sainiúil ag Wadih Sa'adeh i réimse filíochta Araibis nua-aimseartha.
Moe Goes from Rags to Riches
Craoladh an dara heipeasóid déag, "Moe Goes from Rags to Riches", den tríú sraith is fiche The Simpsons ar an 29 Eanáir 2012. Scríobh Tim Long an eipeasóid seo. D'fhéach 5.12 milliún duine ar an eipeasóid.
ADN seachchrómasómach
Is éard is ADN seachchrómasómach (giorraithe ADNsc) ann ná aon aigéad dí-ocsairibeanúicléasach a fhaightear ar shiúl ó na crómasóim, laistigh nó lasmuigh de núicléas cille DNA ar bith a fhaightear ó na crómasóim, laistigh nó lasmuigh de núicléas cille. Faightear an chuid is mó d' ADN i ngéanóm aonair i gcromosóim atá sa núicléas. Tá foirmeacha iolracha d'ADN eischromosómach ann, agus, cé go bhfreastalaíonn cuid acu seo ar fheidhmeanna tábhachtacha bitheolaíocha, is féidir leo ról a bheith acu freisin i ngalar, mar ADNsc in ailse.
I bprócaróit, tá ADNsc víreasach le fáil go príomha i bplasmaidí, ach, sna eocaróit tá ADNsc le fáil go príomha in orgánaidí. Is é ADN miteacoindreach an phríomhfhoinse den ADNsc seo in eocariotáití. Tacaíonn an fhíric go bhfuil a ADN féin san orgánaid seo leis an hipitéis gur tháinig na miteacoindrí ó chealla baictéaracha a bhí gafa ag cealla eocarótacha sinsearachta. Is minic a úsáidtear ADN seachchrómasómach i dtaighde ar mhacasamhlú toisc go bhfuil siad éasca a aithint agus a leithlisiú.
Cé go bhfuil ADN seachchrómasómach ciorclach (ADNscc) le fáil i ngnáthchealla eocarótacha, is aonán ar leith é ADN seachchrómasómach (ADNsc) a aithníodh i núicléis na gceall ailse agus tá sé léirithe go n-iompraíonn sé go leor cóipeanna d’ oncaigéintí (BéaRLA;driver oncogenes) a chuireann forbairt na hailse chun cinn (ina ngnáthfhoirm nó ina bhfoirm aberrated). Meastar gur príomh-mheicníocht d’ aimpliú géinte é ADNsc, as a dtagann go leor cóipeanna d’ oncaigéintí tiománaithe agus ailsí an-ionsaitheacha.
Séamus Seosamh Ó hAodha
Ceardchumannaí, réabhlóidí, cumadóir, agus státseirbhíseach Éireannach ab ea Séamus Seosamh Ó hAodha (Béarla: Seamus Hughes nó James Joseph Hughes; 18 Bealtaine 1881 – 23 Eanáir 1943).
Rugadh i ngar do Chearnóg Mhuinseo, Baile Átha Cliath, é. Báicéir as Contae Uíbh Fhailí ab ea a athair, James Hughes. Fuair a mháthair bás leis an eitinn nuair a bhí sé sé bliana d’aois. D’fhreastail sé ar Scoil Uí Chonaill agus chaith sé tamall i gcliarscoil Dhoiminiceach in Voiron na Fraince. Mhúin sé an Fhraincis i gColáiste an Droichid Nua agus bhí sé ina chléireach i ngnólacht a d'easpórtáil uibheacha. Phós sé Josephine Hackett as Baile an Mhuilinn, Baile Átha Cliath i 1912; bhí cúigear clainne acu. Bhí sé ina bhall de Bhráithreachas Phoblacht na hÉireann agus de Pháirtí Poblachtach Sóisialach na hÉireann. Ghlac sé páirt in Éirí Amach na Cásca mar bhall d'Arm Cathartha na hÉireann agus cuireadh i bpríosún é dá bharr sin go dtí Bealtaine 1917. Bhí sé ina rúnaí gníomhach ar Cheardchumann Iompair agus Ilsaothair na hÉireann fad is a bhí Séamas Ó Lorcáin thall i Meiriceá, ach chuir William O’Brien an ruaig air. Gabhadh é i Halla na Saoirse tar éis Dhomhnach na Fola 1920. Chuaigh sé isteach i státseirbhís na hÉireann faoin Rialtas Sealadach 1922 agus ba é an chéad rúnaí ar Chumann na nGaedheal é. Bhuail Seán Lemass é ar éigean i bhfothoghchán Dála i 1924. Ó 1925 amach, d’oibrigh sé in 2RN, Radio Éireann níos déanaí, agus rinneadh stiúrthóir clársceidealaithe de i 1929. Ghlac Frank Gallagher an chuid is mó dá chúramaí i 1935, rud a d’fhág na cláir Ghaeilge amháin le Ó hAodha. Le linn na hÉigeandála, tugadh ról nua dó le cinsireacht an phoist.
ADN seachchrómasómach
Chomh maith le hADn a fhaightear lasmuigh den núicléas i gcealla, soláthraíonn ionfhabhtuithe de ghéanóim víreasacha sampla d'ADN seachchrómasómach freisin.
Prócarótach
deas|mion|200x200px| pBR32 plasmaid de E. coli Cé nach bhfuil núicléas atá ceangailte le membrane cosúil leis na eocaryotáití ag orgánaigh phrócarótacha, tá réigiún núicléóideach iontu ina bhfaightear an príomhchrómasóim. Tá DNA eischromosómach i bprócariotáití lasmuigh den réigiún núicléóideach mar phlasmid ciorclach nó líneach. Go hiondúil is seichimh ghearra iad na plasmaidí baictéaracha, comhdhéanta de 1 chileabas (kb) go cúpla céad kb, agus tá bunús macasamhlú iontu a ligeann don plasmid macasamhlú neamhspleách ar an gcromosóim baictéarach. Tagraítear do líon iomlán plasmid ar leith laistigh de chill mar an uimhir chóip agus féadfaidh sé raon ó chomh beag le dhá chóip in aghaidh na cille go dtí an oiread agus na céadta cóip in aghaidh na cille. Déantar plasmidí baictéaracha ciorclach a aicmiú de réir na bhfeidhmeanna speisialta a sholáthraíonn na géinte atá ionchódaithe ar an plasmid. Ligeann plasmaidí torthúlachta, nó f plasmids, do chomhchuingeachadh a bheith ann ach bíonn géinte i bplasmaidí friotaíochta, nó r plasmids, a chuireann frithsheasmhacht in iúl d'éagsúlacht antaibheathaigh éagsúla ar nós ampicillin agus tetracycline. Tá plasmidanna géine ann freisin ina bhfuil na heilimintí géiniteacha atá riachtanach le go n-éireoidh baictéir phataigineacha chomh maith le plasmidí díghrádaithe a chothaíonn na géinte a ligeann do bhaictéir éagsúlacht substaintí cosúil le comhdhúile aramatacha agus seineabóitigh a dhíghrádú. Is féidir le plasmids baictéaracha feidhmiú freisin i dtáirgeadh lí, fosúchán nítrigine agus friotaíocht le miotail throma sna baictéir sin a bhfuil siad iontu.
Is féidir plasmaidí ciorclach a tharlaíonn go nádúrtha a mhodhnú chun go mbeadh ilghéinte friotaíochta agus go leor suíomhanna srianta uathúla ann, rud a fhágann gur uirlisí luachmhara iad mar veicteoirí clónála in feidhmeanna biteicneolaíochta. Tá plasmaidí ciorclach baictéaracha mar bhonn freisin le vacsaíní DNA a tháirgeadh. Déantar innealtóireacht ghéiniteach ar vacsaíní DNA plasma le géine a ionchódaíonn d’ antaigin nó do phróitéin a tháirgtear trí víreas pataigineach, baictéar nó seadáin eile. Nuair a bheidh siad seachadta isteach san óstach, spreagfaidh táirgí na ngéinte plasmid an freagra imdhíonachta dúchasach agus freagairt imdhíonachta oiriúnaitheach an óstaigh. Is minic a bhíonn na plasmids brataithe le cineál éigin aidiúvach sula seachadadh chun freagairt imdhíonachta an óstaigh a fheabhsú.
Aithníodh plasmidí baictéaracha líneacha i roinnt speiceas baictéir spirochete, lena n-áirítear baill den ghéineas Borrelia (lena mbaineann an pataigin atá freagrach as galar Lyme), roinnt speiceas de na baictéir ithreach gram-dearfach den ghéineas Streptomyces, agus sa speiceas gram-dhiúltach. Thiobacillus versutus, baictéar a ocsaídíonn sulfair. Faightear lúb bioráin nó próitéin atá nasctha go comhfhiúsach i bhfoircinn telomeric an mhóilín DNA i plasmidí líneacha na prócariotáití. Tá na lúba hairpin saibhir adenine-thymine de na baictéir Borrelia raon i méid ó 5 kilobase péirí (kb) go dtí os cionn 200 kb agus tá na géinte atá freagrach as a tháirgeadh ar ghrúpa de próitéiní dromchla móra, nó antaiginí, ar na baictéir a ligeann é chun freagairt imdhíonachta a óstaigh ionfhabhtaithe a sheachaint. Tugtar inbhéartrón ar na plasmaidí líneacha ina bhfuil próitéin atá ceangailte go comhfhiúsach le foirceann 5' na snáitheanna DNA agus is féidir leo a bheith idir 9 kb agus os cionn 600 kb ina bhfuil athrá inbhéartaithe teirminéil. D'fhéadfadh na plasmidí líneacha a bhfuil próitéin atá ceangailte go comhfhiúsach acu cuidiú le comhchuingeach baictéarach agus comhtháthú na plasmidí isteach sa ghéanóm. Is ionann na cineálacha plasmaidí líneacha seo agus an aicme is mó de DNA extrachromosomal mar ní hamháin go bhfuil siad i láthair i gcealla baictéaracha áirithe, ach glacann gach móilín DNA extrachromosomal líneach a fhaightear i gcealla eocaratacha an struchtúr inbhéartaithe seo freisin le próitéin ceangailte leis an deireadh 5 '.
Miteacoindreach
mion| ADN miteacoindreach daonna a léiríonn na 37 géin Sna miteachondria atá i láthair i gcealla eocaryotic tá ilchóipeanna de DNA miteacoindreach dá ngairtear mtDNA atá lonnaithe laistigh den mhaitrís miteacoindreach. In ainmhithe ilcheallacha, lena n-áirítear daoine, tá 13 ghéinte sa chrómasóim mtDNA ciorclach a ionchódaíonn próitéiní atá mar chuid den slabhra iompair leictreon agus 24 ghéin a tháirgeann RNA atá riachtanach chun próitéiní miteachondrialacha a tháirgeadh; déantar na géinte seo a bhriseadh síos ina 2 ghéin rRNA agus 22 ghéin tRNA. Is é méid plasmid mtDNA ainmhí thart ar 16.6 kb agus cé go bhfuil géinte ann do shintéis tRNA agus mRNA, tá próitéiní a tháirgtear mar thoradh ar ghéinte núicléacha fós ag teastáil chun an mtDNA a mhacasamhlú nó chun próitéiní miteacoindreach a aistriú. Níl ach réigiún amháin den chrómasóim miteacoindreach nach bhfuil seicheamh códaithe ann agus is é sin an réigiún 1 kb ar a dtugtar an D-lúb a gceanglaíonn próitéiní rialála núicléacha leis. Athraíonn líon na móilíní mtDNA in aghaidh na mitochondria ó speiceas go speiceas chomh maith le idir cealla a bhfuil éilimh éagsúla fuinnimh acu. Mar shampla, tá níos mó cóipeanna de mtDNA in aghaidh na miteachondrón i gcealla matán agus ae ná mar a dhéanann fuil agus cealla craicinn. Mar gheall ar chomh gar agus atá an slabhra iompair leictreon laistigh den membrane istigh mitochondrial agus táirgeadh speiceas ocsaigin imoibríoch (ROS), agus mar gheall ar an bhfíric nach bhfuil an móilín mtDNA faoi cheangal nó faoi chosaint histones, tá an mtDNA níos mó i mbaol DNA. damáiste ná DNA núicléach. I gcásanna ina dtarlaíonn damáiste mtDNA, is féidir an DNA a dheisiú trí bhunbhealaí deisiúcháin sceite, nó scriostar an móilín mtDNA a bhfuil damáiste déanta dó (gan damáiste a dhéanamh don mhiotochondrion ós rud é go bhfuil ilchóipeanna de mtDNA per mitochondrion).
Ciorclach
Tá DNA ciorclach eischromosómach (eccDNA) i láthair i ngach cill eocaratach, díorthaithe de ghnáth ó DNA géanómach, agus is éard atá iontu seichimh athchromasómacha DNA a fhaightear i réigiúin códaithe agus neamhchódaithe de chrómasóm. Is féidir le EccDNA a bheith éagsúil ó thaobh méide ó níos lú ná 2000 bunphéire go dtí níos mó ná 20,000 bunphéire. I bplandaí, bíonn seichimh arís agus arís eile i eccDNA cosúil leo siúd atá le fáil i réigiúin lárchriosóim na gcromosóim agus in DNA satailíte athchleachtach. In ainmhithe, tá sé léirithe go bhfuil seichimh athchleachtach i móilíní eccDNA a fheictear i DNA satailíte, DNA ribosómach 5S agus DNA telomere. Braitheann orgánaigh áirithe, amhail giosta, ar mhacasamhlú DNA crómasómach chun eccDNA a tháirgeadh ach is féidir le foirmiú eccDNA tarlú in orgánaigh eile, amhail mamaigh, go neamhspleách ar an bpróiseas macasamhlaithe. Ní dhearnadh staidéar forleathan ar fheidhm eccDNA, ach tá sé beartaithe go gcuirfeadh táirgeadh eilimintí eccDNA ó sheichimh DNA géanómacha le plaisteacht an ghéanóim eocarataigh agus go bhféadfadh tionchar a bheith aige ar chobhsaíocht an ghéanóim, ar aosú cille agus ar éabhlóid na gcromosóim.