cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
George Martin
Obair Eile
Chomhléirigh Martin leagan 1997 "Candle in the Wind" le Elton John, i gcuimhne báis an Bhanphrionsa Diana agus díoladh 37m cóip.
Ollscoil Lund
thumb|left|260px| Is í seo an [[Kungshuset, an foirgneamh is sine san Ollscoil. Tá Roinn na Fealsúnachta istigh ann faoi láthair.]]
George Martin
Obair Eile
Sa bhliain 2001 chuir sé amach Produced by George Martin: 50 Years In Recording, sé dhlúthdhiosca a d’fhéach siar ar a chuid léirithe go léir.
Washington
Stair
Ní raibh sé i bhfad áfach gur bhain na Sasanaigh cósta thiar thuaidh Mheiriceá Thuaidh amach freisin, agus na Meiriceánaigh ar a sála. Tháinig an Captaen James Cook, taiscéalaí Sasanach cáiliúil, sa bhliain 1778, ach mar gheall ar an drochaimsir a bhí ann, ní dheachaigh sé i dtír. Tháinig Sasanach eile, George Vancouver, sa bhliain 1792, agus rinne sé suirbhéireacht ar Shunda Puget agus ar Mhurascaill Georgia. Chuir comhlacht i mBostún an Captaen Robert Gray chuig Washington le trádáil ar son fionnadh. Bhain sé béal Abhann na Columbia amach sa bhliain 1792 agus as sin a d'éiligh na Stáit Aontaithe teideal ar an réigiún den chéad uair. Bunús an dara héileamh Meiriceánach air ná an tsluaíocht Lewis agus Clark. Thrasnaigh siad seo na Sléibhte Creagacha sa bhliain 1805 agus lean siad an Abhainn Snake siar go dtí an cósta. Threisigh na Briotanaigh, áfach, a n-éileamh acusan ar an réigiún idir 1807 agus 1811 mar gheall ar an taiscéalaíocht a rinne David Thompson, Ceanadach, ann.
Chuir na Briotanaigh agus na Meiriceánaigh lonnaíochtaí ar siúl, mar shampla Spokane House, bunaithe ag an North West Company in oirthear Washington sa bhliain 1810, agus Fort Okanogan, bunaithe ag comhlacht John Jacob Astor, an bhliain ina dhiaidh sin. Trádáil i bhfionnaidh a bhí i gceist sa dá chás. Ní raibh an dá thír ábalta teorainn a shocrú sa limistéir taobh thiar de na Sléibhte Creagacha, ach sa bhliain 1818 síníodh conradh eatarthu (Conbhinsiún Angla-Mheireacánach na bliana 1818), a thug cead do shaoránaigh Bhriotanacha agus Mheiriceánacha araon a bheith gníomhach ann. Críoch Oregon an t-ainm a bhí ar an limistéir úd. D'éirigh an Spáinn as a cearta sa réigiún sa bhliain 1819.
Mhair an comhrialú Angla-Mheiriceánach seo ar feadh tamaill fhada ach níor éirigh leis an dá thír teorainn a shocrú. Cnámh spairne cheart a bhí ann sa deireadh—[Domhanleithead] "50-40 nó troid!" an sluán a bhí ag daoine sna Stáit Aontaithe, rud a d'fhágfadh an teorainn beagnach chomh fada ó thuaidh le hAlasca. Rinne na Briotanaigh iarracht a gcoilínigh féin a chur fúthu san iarthuaisceart, fiú san áit ina bhfuil Washington anois. Ar 15 Meitheamh 1846 ghlac an Bhreatain Mhór agus na Stáit Aontaithe le domhanleithead 49 mar an teorainn idirnáisiúnta.
mion|clé|[[Yesler Way, Seattle, 1887. Dódh na foirgnimh seo ar fad sa dóiteán mór in Seattle sa bhliain 1889.]] D'iarr na lonnaitheoirí i dtuaisceart Chríoch Oregon ar an rialtas feidearálach a gcríoch féin a bheith acu agus rinneadh amhlaidh sa bhliain 1853. Washington a baisteadh ar an gcríoch nua. Bhí tuaisceart Idaho agus codanna d'iarthar Montana mar chuid de Chríoch Washington freisin. Níor ghlac an chríoch páirt i gCogadh Cathartha na Stát Aontaithe sna 1860idí. Ar 11 Samhain 1889 glacadh Washington mar an 42ú stát.
Bhí cogaíocht ar siúl idir na hIndiaigh agus na lonnaitheoirí sna blianta 1855–1858. Sa bhliain 1883 nascadh Washington le oirthear Mheiriceá le iarnród.
Cuireadh taispeántas domhanda ar siúl arís sa bhliain 1962 (Century 21 an t-ainm a bhí air) agus ceann eile fós i 1974 (Expo ’74). In Seattle a bhí an dá thaispeántas araon.
Ar an 18 Bealtaine 1980, bhrúcht Mount St. Helens. Cailleadh 57 duine agus rinneadh an-damáiste in iardheisceart an stáit.
Toghadh Gary Locke den Pháirtí Daonlathach mar ghobharnóir Washington sa bhliain 1996. Eisean an chéad duine de shliocht Síneach ina ghobharnóir stáit sna Stáit Aontaithe. Fuair Christine Gregoire (D) an bua sa rás don phost céanna sa bhliain 2005, i ndiaidh achrann as an gnáth. mion|clé|Tógadh an [[Space Needle (605 troigh nó 184m ar airde) mar chuid de Century 21 sa bhliain 1962. Tarraingíonn sé cuairteoirí go dtí an lá inniu.]]
Eacnamaíocht
Tá a lán tionscal agus gnólachtaí gníomhach i ngeilleagar Washington: dearadh agus déantús aerárthach (Boeing), gluaisiteán (Paccar), forbairt bogearraí (Microsoft, Bungie, Amazon.com, Nintendo of America), teileacom (T-Mobile USA), leictreonaic, bith-theicneolaíocht, táirgeadh alúmanaim, adhmad agus táirgí a dhéantar de (Weyerhaeuser), mianadóireacht, táirgeadh agus dáileadh deochanna (Starbucks), slabhraí miondíola (Nordstrom, Eddie Bauer, Costco), agus turasóireacht (Alaska Airlines, Expedia). Gineann beagán breis is míle damba méid mór cumhachta leictrigh. Mar gheall ar na calafoirt ar Shunda Puget, déantar a lán trádála le tíortha na hÁise.
Tá Washington i measc na 7 stát nach bhfuil cáin ioncaim acu. Ní ghearrtar cáin ioncaim ar ghnólachtaí ach oiread. Tá cánacha eile ann, áfach. Mar shampla, cruinnítear cáin ar dhíolachán earraí agus seirbhísí. Is é 6.5% an ráta stáit agus cuireann na bailte leis an méid sin (9.5% in Seattle agus áiteanna eile).
Ba SAM$338,334 milliún an olltáirgeacht stáit (GSP) a bhí ag Washington sa bhliain 2009.
Amman
Príomhchathair na hIordáine agus an chathair is mó sa tír chéanna is ea Amman (Araibis: عمان ʿAmmān), nó Ammann mar a litrítear é uaireanta. Tá an chathair suite in iarthuaisceart na tíre, agus tá daonra 4,000,000 ann.
Stair
Sa bhliain 1974 thángthas ar fhoracha lonnaíochta Neoilití ar a dtugtar 'Ain Ghazal ar an taobh thuaidh d'Amman. Téann cuid de na hiarsmaí siar go dtí an bhliain 7250 RC. Bhíodh cónaí ar timpeall is 3,000 duine ann. Ní ba dhéanaí chuir na hAmonaigh fúthu ní ba faide ó dheas agus faoin 13ú haois bhí an t-ainm Rabbath Ammon ("príomhchathair" nó "ceanncheathrú na ríthe") tugtha ar an áit. Le himeacht ama fágadh "Rabbath" ar lár agus Ammon nó Amman a tugadh air.
An Iordáin
Tír Arabach sa Mheánoirthear is ea an Iordáin (Araibis: الأردنّ, Al-ʼUrdunn) nó Ríocht Hashemite na hIordáine (Araibis: المملكة الأردنية الهاشمية), a dtugtar uirthi go hoifigiúil. Tá teorainneacha aici leis an tSiria thuaidh, an Iaráic thoir thuaidh, an Araib Shádach thoir agus theas, agus Iosrael agus an Phalaistín thiar.
Litir (aibítir)
mion|Litreacha ar chártaí Carachtar scríofa, nó graiféim, is ea litir a úsáidtear i gcóras aibítre cosúil leis an leagan den aibítir Rómhánach a úsáidtear sa Ghaeilge. Úsáidtear litreacha leis an iliomad teangacha a scríobh, agus is féidir aibítir a chur in oiriúint do theanga ar bith, rud a dhéantar mar áis foghlamtha nó foghraíochta i gcomhair theangacha nach scríobhtar le aibítir sa ghnáthshaol cosúil leis an tSeapáinis. Go ginearálta, cuireann litreacha fóinéimí (aonaid fhoghraíochta) de chuid teanga labhartha in iúl, cé gur annamh a bhíonn comhfhreagairt lánbheacht idir litreacha agus fónéimí i dteanga.
An Iordáin
Tar éis an roinn na hÁise iartharacha tar éis an Chéad Chogadh Domhanda leis An Bhriotáin agus An Fhrainc, bhí an tír aitheanta go hoifigiúil le comhairle Chonradh na Náisiún i 1922. I 1946, D'éirigh an Iordáin a bheith stáit ceannasach neamhspleách. Tar éis ag gabháil an Bruach Thiar i rith an Cogadh Arabach-Iosraelach 1948, thóg Abdullah I an teideal Rí na hIordáine.
Litir (aibítir)
Tá aibítreacha ann nach aibítreacha Rómhánach iad. Dhá cheann ar fiú a lua ná córais na hAraibise agus na hEabhraise. Abjad a thugtar ar an gcineál aibítre sa dá theanga. In abjad ní scríobhtar ach consain na teangan agus fágtar na gutaí ar lár de ghnáth. Tá córais eile ann ina gcuireann na comharthaí scríofa siollaí in iúl mar Hiragana agus Katakana na Seapáinise. "Siollagraim" a thugtar uaireanta ar na comharthaí seo. I dteangacha dála na Sínise úsáidtear comharthaí a chuireann focail i gcéill; "logagraim" a thugtar orthu seo go minic.
An Iordáin
Ar an 17 Meán Fómhair 1970, bhris cogadh cathartha amach san Iordáin.
An Mhordóiv
Poblacht chónaidhme de chuid na Rúise is ea an Mhordóiv.
Michelangelo
Bhí Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni, giorraithe Michelangelo (6 Márta, 1475 – 18 Feabhra, 1564), ar dhuine de na healaíontóirí ba mhó agus ba thábhachtaí san Athbheochan (nó an Renaissance). Péintéir, dealbhóir, ailtire, file agus innealtóir Iodálach a bhí ann, sár-ealaíontóir ildánach a dtugtaí Il Divino ("an Duine Diaga") air.clé|mion| La Creazione di Adamo, [[Séipéal Sistíneach|Séipéil Shistínigh ]]
An Mhordóiv
Crios Ama
left|75px Tá an Mhordóiv suite i gcrios ama Moscó (MSK/MSD).
Michelangelo
Óige
Rugadh Michelangelo di Lodovicio Buonaroti Simoni ar 6 Márta 1475 in Caprese sa Tuscáin. Ba bhaincéirí iad muintir Michelangelo, ach bhí ag teip ar a athair Lodovicio a ghnóthaí a riaradh le héifeacht, agus b'éigean dó postanna a fháil anois agus arís i seirbhís an stáit.
Nuair a rugadh Michelangelo, bhí a athair ina Riarthóir Dlíthiúl i mbaile beag Caprese agus ina Riarthóir Áitiúil in Chiusi. Ba í Francesca di Nieri del Miniato di Siena máthair Michelangelo. Chreid muintir Buonarroti gur de shliocht na Cuntaoise Mathilde de Canossa iad, cé nach féidir é sin a chruthú.
Flórans, 1476 - 1492
Cúpla mí tar éis bhreith Michelangelo, d'aistrigh a mhuintir ar ais go Flórans, áit ar tógadh é. Thagadh trealláin tinnis ar a mháthair agus é seacht mbliana d'aois, rud a d'fhág go raibh sé in aon teach le saor cloiche agus a bhean i mbaile Settignano, áit a raibh cairéal marmair ag a athair.
An Mhordóiv
Lochanna
Tá timpeall cúig chéad loch sa phoblacht.
thumb|An Mhordóiv
Michelangelo
Flórans, 1476 - 1492
Agus Michelangelo ina buachaill óg, chuir a athair é chun an daonnachaí Francesco da Urbino in Flórans, Ach is beag suim a bhí aige sa staidéar. B’fhearr leis pictiúir a chóipeáil i dteampaill agus a bheith i gcuideachta ealaíontóirí eile. In aois a thrí bliana déag, ghlac Domenico Ghirlandaio leis mar phrintíseach é. Nuair a bhí Michelangelo ceithre bliana déag d'aois, b'éigean do Ghirlandaio é a íoc, rud fíorannamh ag an am.
An Mhordóiv
Acmhainní nádúrtha
Tá móin, uisce mianraí agus acmhainní eile le fáil sa Mhordóiv.
Michelangelo
Flórans, 1476 - 1492
Nuair a d’iarr rialtóir Flórans, Lorenzo de Medici, ar Ghirlandaio sa bhliain 1492 an bheirt ealaíontóirí ab fhearr a bhí aige a chur chuige, roghnaigh Ghirlandaio Michelangelo agus Francesco Granacci. Idir na blianta 1490 agus 1492, bhí Michelangelo ag déanamh staidéir in Acadamh an Daonnachais, foras a bhunaigh muintir Medici faoi anáil an Nua-Phlatónachais. Rinne Michelangelo staidéar ar dhealbhóireacht faoi stiúradh Bertoldo di Giovanni. Chuaigh fealsúnaí agus scríbhneoirí ar nós Marsilio Ficino, Pico della Mirandola agus Angelo Poliziano i gcion go mór ar a aigne agus ar a ealaíon san Acadamh.
An Mhordóiv
Na hAonaid Riaracháin
Tá Poblacht na Moldóive roinnte ina 22 réigiún. Féach Aonaid Riaracháin na Moldóive.
Michelangelo
Flórans, 1476 - 1492
Leis an tréimhse seo a bhaineann na dealbha "Maighdean na gCéimeanna" (1490-1492) agus "Cath na gCeinteár" (1491-1492).
An Mhordóiv
Pobal
Ainm Rúiseach is ea "na Mordóvaigh" agus é ag tagairt do dhá dhream eitneacha éagsúla, mar atá, na hÉarsaigh agus na Moicsigh. Dá réir sin, tá dhá theanga ag na Mordóvaigh, an Éarsais agus an Mhoicsis, agus níl siad intuigthe go rómhaith ag cainteoirí a chéile. Tá gaol sách dlúth acu le chéile, áfach, agus is minic a ghlactar leis gur canúintí iad agus gur chóir iad a nascadh dá chéile mar aon teanga amháin, an Mhordóivis.
Michelangelo
I mBuaic a Réime
mion|Il David (cóip), dul isteach, Palazzo Vecchio, Piazza della Signoria |clé Tháinig cor eile i saol Michelangelo de bharr bhás Lorenzo ar 8 Aibreán 1492. D’fhág sé pálás na Medici agus rinne cónaí i dteach a athar, áit a ndearna sé cros adhmaid (1493) a thug sé d'Eaglais Santo Spirito i bhFlórans. Lig seo dó staidéar a dhéanamh ar an anatamaíocht in ospidéal na hEaglaise.
An Mhordóiv
Pobal
De réir dhaonáireamh na Rúise sa bhliain 2002, is Rúisigh iad an chuid is mó den daonra (60.8%). Mordóvaigh iad 31.9% den daonra. An chuid eile de mhuintir na poblachta, is Tataraigh agus Úcránaigh iad.
Michelangelo
I mBuaic a Réime
Idir na blianta 1493 agus 1494 cheannaigh sé bloc marmair ollmhór agus rinne dealbh d'Earcail, saothar a cuireadh chun na Fraince agus a chuaigh ar seachrán timpeall na bliana 1700. Ar 20 Eanáir 1494, tar éis plúchadh mór sneachta, d'iarr Piero de Medici, oidhre Lorenzo, air dealbh shneachta a dhéanamh, rud a thug Michelangelo ar ais chun Pálás na Medici.mion| [[díon an tSéipéil Shistínigh
Bologna, Veinéis, Flórans, Róimh, 1492–1499
Nuair a díbríodh na Medici as Flórans, d’aistrigh Michelangelo go Bologna. D’fhill sé, ach theip air aon obair a fháil ón rialtas. Rinne sé ‘’Cupid ina Chodladh’’ ar mhúnla saothar clasaiceach agus dhíol leis an gCairdinéal Raffaele Riario é. Nuair a fuair Riario amach nár shaothar de chuid na seanreachta é, tháinig an oiread sin ionaidh air gur iarr sé ar an ealaíontóir óg dealbh Bhacas a dhéanamh dó. Ach nuair a chonaic sé an saothar, dhiúltaigh sé dó, agus b’éigean do Michelangelo é a dhíol leis an mbaincéar Jacopo Galli i gcomhair a ghairdín.
Sa bhliain 1497 iarraidh ar Michelangelo Pietà a dhéanamh, rud a thosaigh sé an bhliain dár gcionn.link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Michelangelo's%20Piet%C3%A0%20Saint%20Peter's%20Basilica%20Vatican%20City.jpg|clé|mion|Pietà, 1494–1527, [[Baisleac Pheadair, Vatacáin]]
Flórans, 1499–1505
clé|mion|[[Piazza del Campidoglio]] Nuair a d’fhill Michelangelo ar Fhlórans idir na blianta 1499 agus 1501, iarradh air dealbh Dháibhí a dhéanamh mar chomhartha ar shaoirse na cathrach. Bhí sé seo ar na saothair ab fhearr dá chuid, agus chuir sé bailchríoch air sa bhliain 1504. D'eascair sé as píosa ollmhór marmair ó chairéal Charrara, agus cuireadh é in airde os comhair an an tSean-Pháláis (Palazzo Vecchio) sa Piazza della Signoria. Róimh, 1505-1564
Ba é saothar mór deireanach Michelangelo Baisleac Pheadair sa bhliain 1546 (cé nach eisean a thosaigh é).
Fuair Michelangelo bás sa bhliain 1564 sula raibh an obair dheireanach seo críochnaithe.
Pearsantacht
Duine cantalach, ardaidhmeach, ciotach a bhí ann, de réir dealraimh, a spreag idir urraim agus eagla i lucht a chomhaimsire. Dúirt an staraí ealaíne, Vasari, sa 16ú aois gur ‘il divino’ a bhí ann, cruthaithe ag Dia mar bharrshamhail den duine mar ba cheart don duine a bheith in achan bhealach idir filíocht, ealaín agus áilleacht cholainne.
Sa bhliain 1532 thit Michelangelo, a bhí 57 mbliana d’aois ag an am, i ngrá go trom le fear uasal óg darb ainm Tommaso de Cavalieri nach raibh 20 bliain d’aois. Is cinnte go raibh grá ag Michelangelo do Tommasso ach is grá geanmaí, aontumha a bhí ann. Scríobh sé chuige bliain i ndiaidh dó bualadh leis le rá ‘a fhad a mhairfeas an chuimhne atá agam ort, ní mhothóidh mé aon tuirse ná eagla roimh an bhás’ agus go raibh sé ina phríosúnach ag an ‘cavalieri armtha’.
Naisc sheachtracha
mion|Michelangelo le Bertrand, Noël François (1784)
Uaschamóg
Is comhartha poncaíochta (’) úsáidte le haghaidh easnamh na litreacha nó uimhreacha í uaschamóg.
Is mar seo a rinne an Pluincéadach cur síos ar fheidhm an uaschamóga in athfhriotail: "fíor le na thiontóthar an chaint ón té atá i láthair dhon té nach bhfuil i láthair, nó ón dara dhon treas pearsan".
Joseph P. Kennedy, Sr.
clé|mion|198x198px Fear gnó agus polaiteoir Meiriceánach ab ea Joseph "Joe" Patrick Kennedy, Sr. (Gaeilge: Seosamh Mór Pádraig Ó Cinnéide; 6 Meán Fómhair 1888 - 18 Samhain 1969).
Patrarc ab ea é a bhunaigh teaghlach mór le rá sna Stáit Aontaithe. Athair uachtaráin John F. Kennedy a bhí ann, agus na seanadóirí Robert F. Kennedy agus Ted Kennedy. clé|mion|150x150px|Patrarc ab ea é a bhunaigh teaghlach mór le rá Feallmharaíodh a bheirt mhac, agus  d'éag beirt chlainne eile freisin, roimh a bhás féin,
Bhí saol crua aige sna 1960idí; bhuail stróc é sa bhliain 1961,agus  ansin tháinig afáise air. D'éag an Cinnéideach ar 18 Samhain 1969, in aois 81 bliain dó.
Teangacha Rómánsacha
thumb|280px|Teangacha Rómánsacha: {{legend|#060|Spáinnis }} {{legend|#f93|Portaingéilis }} {{legend|#39f|Fraincis }} {{legend|#ff3|Iodáilis }} {{legend|#c00|Rómáinis }}
Foghrúpa de na teangacha Ind-Eorpacha iad na teangacha Rómánsacha a tháinig ar an bhfód nuair a thit na leaganacha éagsúla den Laidin as a chéile ar fud iarsmaí Impireacht na Róimhe. Labhraíonn seacht gcéad milliún duine teangacha den chineál seo ar fud an domhain - san Eoraip chomh maith leis na hiar-choilíneachtaí Eorpacha sna hilchríocha eile.
Níl na teangacha Rómánsacha bunaithe ar an Laidin Chlasaiceach, an teanga a bhí á saothrú ag leithéidí Iúil Caesar agus Marcus Tullius Cicero, ach ar an ngnáthchaint i mbéal na saighdiúirí sna léigiúin Rómhánacha. Mar sin, is iomaí focal Clasaiceach nár mhair ar aon nós sna teangacha Rómánsacha. Bhí córas na ndíochlaonta an-simplithe sa Laidin Choitianta i gcomparáid le teanga ghalánta na litríochta freisin. Níl na teangacha Rómánsacha cosúil leis an Laidin Chlasaiceach ó thaobh ord na bhfocal de ach an oiread. Is é an t-ord focal atá sna teangacha seo ná SVO (ainmní - briathar - cuspóir), ach is é ord focal na Laidine Clasaicí ná SOV (ainmní - cuspóir - briathar): Marcus Tulliam amat "tá Marcus i ngrá le Tullia", a deirtear as Laidin, ach is é an leagan Spáinnise ná Marco ama a Tulia (nó Marco quiere a Tulia).
Is iad na teangacha Rómánsacha is tábhachtaí ná an Spáinnis, an Phortaingéilis, an Fhraincis, an Iodáilis, an Rómáinis agus an Chatalóinis. Tá cuid mhaith teangacha agus canúintí gaolmhara á labhairt ar fud dheisceart na hEorpa agus iad ar beagán cainteoirí i gcomparáid leis na mórtheangacha seo, mar shampla An Rómainis san Eilvéis agus an Laidinis atá labhartha i dtuaisceart na hIodáile.
Stór focal na Laidine i gcomparáid leis na teangacha Rómánsacha
Tá a leithéid ann agus Appendix Probi, liosta focal ón tríú haois i ndiaidh bhreith Chríost a mholann d'fhoghlaimeoirí na Laidine scríofa focail mhíchearta áirithe a sheachaint agus ceartfhoirmeacha a úsáid ina n-áit. Ceann de na moltaí sa liosta is ea "VETULUS NON VECLUS", is é sin "[scríobh] vetulus seachas veclus". Díol suntais é go raibh an tseanaidiacht úd vetus imithe as úsáid ar fad san am seo, de réir dealraimh.
Mill a h-Uile Rud
Is banna punc-rac ó Seattle é Mill a h-Uile Rud a bhíonn ag canadh i nGaeilge na hAlban. Bunaíodh an fhoireann sa bhliain 2003. Is iad Tim Armstrong (canadh, giotár), Sgrios a h-Uile Rud (canadh, dord), agus Sìne Nic Anndrais (drumaí) ceoltóirí an bhanna. B'as Beinn na Faoghla in Inse Ghall do mháthair Shíne. Is iad na cúrsaí craicinn is ábhar do go leor dá gcuid amhrán, in aithris ar fhilí cosúil le hIain Lom agus Alasdair MacMhaighstir Alasdair fadó. Rinne siad aistriúcháin ar an amhrán Sheena Is A Punk Rocker le Ramones. Murab ionann agus bannaí "Gaelacha" eile, is í Gaeilge na hAlban an t-aon teanga amháin atá á labhairt ag Mill a h-Uile Rud an t-am ar fad, ar an ardán, ar a gcuid dlúthdhioscaí, ar an ionad idirlín, agus sa ghnáthchomhrá.
Máthairchlár
Is éard is máthairchlár ann ná an príomhchlár ciorcad as a mbíonn córais chasta leictreonacha (ar nós ríomhaire) comhdhéanta.
Máthairchlár an Ríomhaire Pearsanta
I ríomhairí pearsanta, bíonn an máthairchlár suite laistigh den bhosca córais. Bíonn roinnt comhpháirteanna suite go fisiceach ar an máthairchlár ar nós an láraonad próiseála (LAP) agus an príomhchuimhne. Bíonn comhpháirteanna eile ceangailte leis an máthairchlár trí shreangáin nó tríd na sliotáin fhorlíontacha atá suite ar an máthairchlár. Déanann gach crua-earra cumarsáid leis an LAP trí busanna atá suite go fisiceach ar an máthairchlár nó atá i bhfoirm sreangáin atá ceangailte leis.
Seán Mac Giolla Bhríde
Poblachtach Éireannach a bhí i Maor Seán Mac Giolla Bhríde (Béarla: Major John MacBride, nó feictear an litriú mícheart McBride freisin) (7 Bealtaine 1865 – 5 Bealtaine 1916), a cuireadh chun báis tar éis dó páirt lárnach a ghlacadh in Éirí Amach na Cásca sa bhliain 1916.
Tús a shaoil
Tháinig Mac Giolla Bhríde chun saoil ins an Ché i gCathair na Mart, Contae Mhaigh Eo, mac le Pádraig Mac Giolla Bhríde, siopadóir agus fear trádála, agus a bhean Honoria Gill, a mhair i ndiaidh bhás a mic. Ó na mBráithre Críostaí i gCathair na Mart agus Coláiste Naomh Maoileachlainn i mBéal Feirste a fuair sé a chuid scoláireachta. Bhí post aige tráth i siopa éadaitheoireachta i gCaisleán Riabhach, Contae Ros Comáin. Bhí staidéar leighis déanta aige chomh maith, ach d'fhág sé é ina dhiaidh chun dul ag obair mar phoitigéir i mBaile Átha Cliath.
Nuair a bhí sé bogtha go dtí an ardchathair, liostáil sé le Bráithreachas na Poblachta agus bhí baint aige le Mícheál Ó Cíosóig agus an Cumann Lúthchleas Gael ag teacht ar an bhfód. Chuaigh sé isteach fosta i gCumann Liteartha Gaelach, áit ina bhuail sé don chéad uair le hArt Ó Gríofa, duine a fhanfadh mar dlúth chara leis go deireadh a shaoil, agus duine a d'imir an-tionchar air. Ón bhliain 1893 ar aghaidh, bhí Mac Giolla Bhríde aicmithe mar "náisiúnaí cóngarach" ag rialtas na Breataine. Sa bhliain 1896, sheol sé go dtí Stáit Aontaithe Mheiriceá ar son Bhráithreachas na Poblachta. Tar éis dó filleadh abhaile, d'fhág sé ar imirce go dtí an Afraic Theas.
Dara Cogadh na mBórach
Ghlac sé páirt i nDara Cogadh na mBórach, áit ina bhunaigh sé an Bhriogáid Transvaal Éireannach. Cé go bhfuil aithne agus cáil air mar bhriogáid Mhic Ghiolla Bhríde, b'é an Gael-Mheiriceánach John Blake, iar-oifigeach de chuid Arm na Stát Aontaithe, a bhí ina chéad cheannfort air. Fuair an Bhriogáid aitheantas oifigiúil ón Rialtas Bórach agus coimisiúnaíodh Mhic Ghiolla Bhríde le céim mhaoir in Arm na mBórach. Bronnadh saoránacht Bhórach air freisin.
Sa chogadh seo, throid na cúig chéad Éireannaigh agus Gael-Mheiriceánaigh in aghaidh na Sasanach. Go minic, bhí na cománlaigh Éireannacha seo i mbun troda go díreach i gcoinne reisimintí Éireannacha, ar nós na Dublin Fusiliers agus na Inniskillings. Anuas ar seo, b'iomaí Éireannach a bhí ag troid ar son na Sasanach, in éadan bhriogáid Mhic Ghiolla Bhríde agus na mBórach.
Nuair a bhí mí na Bealtaine 1900 ann, bhí scoilt tar éis teacht sna chománlaigh Éireannacha agus roinneadh iad ina dhá Bhriogáid Transvaal Éireannach. Bhí forbairtí eile a chuir seachrán orthu chomh maith, mar shampla an "Irish-American Ambulance Corps" a bhí tagtha isteach sa champa Éireannach, agus ina theannta sin an nuacht gur shroich an náisiúnaí Michael Davitt príomhchathair na mBórach. Thall abhaile in Éirinn ag an am céanna, bhí Art Ó Gríofa agus Maud Gonne i mbun stocaireachta ar son Rialtas na mBórach. Ceann de na gluaiseachtaí ba mhó agus ba fhoréigní san Eoraip a bhí ann, agus cleachtas maith do himeachtaí na bliana 1916.
Pósadh le Maud Gonne
Tar éis deireadh an chogaidh, thaisteal Mac Giolla Bhríde go Páras na Fraince agus b'ann a phós sé an náisiúnaí Éireannach Maud Gonne sa bhliain 1903. Chas an bheirt ar a gcéile don chéad uair sa bhliain 1900, agus le Gonne mar bhean aige bhuail sé le W. B. Yeats. An bhliain dár gcionn rugadh mac leo, ar ar thugadar Seán. Theip ar an bpósadh, ámh, agus d'fhill sé ar Bhaile Átha Cliath le líomhaintí maidir le foréigean baile curtha ina leith. Scar Gonne ó Mhac Giolla Bhríde, agus níor phós sí arís.
Éirí Amach na Cásca
Bhí Mac Giolla Bhríde ar dhuine den líon beag de cheannairí Éirí Amach na Cásca nach raibh ina bhall d'Óglaigh na hÉireann, ach cuireadh é go díreach isteach san aicsean sa phríomhchathair, gan mórán rabhaidh. In ainneoin sin, chuir sé a a chabhair ar fáil gan mhoill do Thomás Mac Donnchadha, agus ceapadh é mar an dara duine i gceannas ar Monarcha Jacob's. Tar éis an éirí amach, cuireadh é os comhair chúirt airm faoi na "Defence of The Realms Acts", agus daoradh chun báis i bPríosún Chill Mhaighneann é.
Príosún Chill Mhaighneann
220px|mion|clé|Príosún Chill Mhaighneann Thug sé aghaidh ar an scuaid báis ar an 5 Bealtaine 1916, dhá lá roimh chomóradh a 51ú bhreithlá. Dhiúltaigh sé an púicín, ag rá "I have looked down the muzzles of too many guns in the South African war to fear death and now please carry out your sentence." Tá sé curtha i Reilig Chnoc an Earbair (Baile Átha Cliath).
Ni raibh ag Yeats ach gráin ar Sheán Mac Giolla Bhríde le linn a shaoil, de bharr na ráflaí a bhí ag dul timpeall faoin chaoi ina chaith sé leis a bhean, agus a ghrá féin don bhean céanna. Thug sé an t-adhmholadh défhiúsach seo a leanas dó ina dhán "Easter, 1916":
Cluain Bolg
Baile in Éirinn is ea Cluain Bolg i gContae Uíbh Fhailí, cóngarach don áit a thagann teorainneacha Uíbh Fhailí, Chill Dara agus Laois le chéile. Tá 442 duine ina gcónaí sa sráidbhaile féin. link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Irish%20Parachute%20Club,%20Clonbullogue%20-%20geograph.org.uk%20-%201531127.jpg|clé|mion
Kings (scannán)
Scéal
Gabhann scata fear óg ar imirce ó Chonamara go Sasana i lár na 1970idí, agus iad go huaillmhianach ar thóir beatha níos fearr. Bhí siad lena saibhreas a dhéanamh agus le filleadh ar an mbaile arís.
Buaileann siad le chéile arís, tríocha bliain níos déanaí ag sochraid an charad ab óige acu, Jackie. Is i gcónra a fhilleann Jackie agus bailíonn a chairde ag an tórramh.
Tá athrú mór ar an saol agus orthu féin ón gcéad lá a ndeachaigh siad ar a mbád bán. "D’fhéadfadh muid a bheith mar kings” is iad na focail deireanach.
Gradaim
Roghnaíodh é mar iarrthóir na hÉireann le haghaidh chatagóir an scannáin is fearr i dteanga eachtrannach, i nGradaim an Acadaimh, 2008, cé nár éirigh leis a chraobh a thabhairt leis ar deireadh. Ach d'éirigh leis cúig ghradam IFTA a bhuachan sa bhliain chéanna.
Foireann aisteoirí
Is iad Colm Meaney, Brendan Conroy agus Donal O'Kelly na príomhaisteoirí
Ósaca
Is cathair sa tSeapáin í Ósaca nó Osaka (大阪市, Ōsaka-shi), "dara cathair na Seapáine" mar a glaoitear uirthi go forleathan. Luíonn an chathair ar bhéal na hAbhainn Yodo i gCuan Ósaca sa réigiún Kansaí ar an príomh-oileán Honshū. Príomhchathair an Mhaoracht Osaka atá inti, agus príomhchathair tráchtála na tíre go traidisiúnta chomh maith. Tá 2,666,371 duine ina gcónaí in Ōsaka agus 18,768,395 i gceantair na cathrach (daonáireamh 2010).
left|200px|thumb|Tenjin Matsuri
Bardaí Ósaca
Tá 10 Bardaí (区, ku) i Ósaca.
Ned Kelly
Ba é Edward "Ned" Kelly (Gaeilge: Éadbhard Ó Ceallaigh; Meitheamh, 1854/Meitheamh, 1855 - 11 Samhain 1880) an meirleach ba mhó cáil san Astráil. Ní raibh an ceithearnach Ned Kelly ach cúig bliana is fiche nuair a crochadh é sa bhliain 1880. D’éirigh leis an-cháil a bhaint amach i rith a shaoil ghairid, áfach. clé|mion|191x191px|Ned Kelly in 1874
Beathaisnéis
clé|mion|233x233px|[[Dornálaíocht|trodaíocht dhorn-nochta i mBeechworth, Victoria, 1874]]
Sinsearacha
Ba de bhunadh Éireannach é Ned Kelly. B’as Contae Aontroma a mháthair. Ba mhac le inimirceach Éireannach as Tiobraid Árann é, John "Red" Kelly, a cuireadh chun na Tasmáine sa bhliain 1841, ós rud gur ghoid sé dhá mhuicín. Chaith sé seacht mbliana faoi ghlas sular scaoileadh saor é agus bhuail sé le Ellen Quinn, as Contae Aontroma. Pósadh iad ar 18 Samhain 1850 agus rugadh ochtar páiste dóibh: Mary, Annie, Ned, Maggie, Jim, Dan, Kate agus Grace.
Gabhadh
clé|mion|150x150px|os comhair na cúirte, ó The Illustrated Australian News, 1880 Bhí na póilíní sa tóir ar dhrong an Cheallaigh ar feadh dhá bhliain. Ar deireadh thiar tháinig an drong Kelly go Glenrowan, áit ar chaith siad dhá lá ag réiteach d’ionsaí na bpóilíní.
Nuair a thug na póilíní ruathar faoin áit, maraíodh a thriúr comrádaí, Gaeil gach mac máthar acu, agus gabhadh Ned.
Triail agus basú
Nuair a ghabh na póilíní Ned i Glenrowan, Victoria, cuireadh chun a thrialach i Melbourne Victoria é, agus daoradh é chun báis. Glactar leis go forleathan anois nár tugadh cothrom na Féinne dó agus é ar a thriail. clé|mion|150x150px|Scannán sa bhliain 1906, The Story of the Kelly Gang Shínigh 60,000 duine achainí thrócaire.
Crochadh an Ceallach ar 11 Samhain 1880, gan ach cúig bliana is fiche slánaithe aige.
D’iarr an Ceallach ar na húdaráis a chorp a chur i dtalamh coisricthe, ach caitheadh a chorp in aolchlais le coirp na gcimí eile a crochadh um an dtaca sin.
Oidhreacht
Is é Ned Kelly an Gael is clúití i stair na hAstráile  Mar bharr ar an donas, tá tionchar thar na bearta ag an gCeallach ar an dóigh a dhéanann bunáite muintir na hAstráile meas ar cháil na nGael abhus anois.
Reáchtáladh a thórramh sa bhliain 2013 i dtuaisceart Victoria, an ceantar a thugann lucht na turasóireachta Kelly Country (dúiche Uí Chadhla is dócha, nó arís Uí Chaollaí, mar ba le Tiobraid Árann iad, nó arís ar ais, Uí Cheallaigh). Reáchtáladh Aifreann éagnairce i bparóiste Naomh Pádraig in Wangaratta, an baile is mó i ndúiche Uí Cheallaigh, i mí Eanáir 2013.
Scannáin
Tá sé ráite gurb é naoú huair déag a bhfuil scéal Ned Kelly tugtha chuig an scáileán beag is mór agus gach duine ó Heath Ledger go Mick Jagger tar éis a léiriú féin a dhéanamh ar an laoch/fhrithlaoch de bhunadh na hÉireann.
Soicind
Is aonaid ama é an soicind (siombail: s). Tá 60 soicind i nóiméad amháin, agus 3,600 soicind in uair amháin.
An Roinn Iompair, Turasóireachta agus Spóirt (Éire)
Tá An Roinn Iompair, Turasóireachta agus Spóirt freagrach as bóithre, cúrsaí eitleoireachta agus cúrsaí mara ar fud na tíre. An tAire Iompair, Turasóireachta agus Spóirt atá i gceannas uirthi, agus beirt Airí Stáit ag cuidiú leis. Tá ceanncheathrú na Roinne suite sa Teach Iompair, Sr. Chill Dara, Baile Átha Cliath 2, Éire.
Tá sé de mhandáit ag an Roinn clár náisiúnta bóithre a chur ar fáil de réir an Phlean Forbartha Náisiúnta, córas iompair éifeachtach a chur ar fáil, a dhéanamh deimhin de go bhfuil modhanna eitleoireachta ag cur leis an gcaighdeán idirnáisiúnta, agus aird a thabhairt ar shábháilteacht farraige agus ar chomhshaol na mara.
Stair
mion|clé|280px|Comhartha bóthair i g[[Contae Laoise.]]
Bunaíodh an Roinn sa bhliain 1959, agus ba é Erskine Childers an chéad Aire aici. Is minic a tugadh malairt ainm uirthi:
Forais spleácha
Tá baint ag an Roinn leis na forais a leanas:
Bóithre
Caithfidh an Roinn cloí leis an reachtaíocht a bhaineann le caomhnú na mbóithre, airgead a sholáthar do chlár náisiúnta na mbóithre agus cuidiú leis na bóithre a dhéanamh níos sábháilte.
Tugtar aird ar leith ar bhóithre áitiúla trí dheontais agus scéimeanna, mar síltear go bhfuil tábhacht an-mhór leo i gcúrsaí geilleagair agus sóisialta. Tá os cionn 91,000 ciliméadar de bhóithre áitiúla agus réigiúnacha in Éirinn, agus 94% de bhóithre na tíre le fáil ina measc.
Sábháilteacht bóithre
Tá an Roinn ina cathaoirleach ar an gCoiste Ard-Leibhéil um Shábháilteacht Bóithre, coiste a bheartaíonn polasaithe agus a thugann tuairisc ar a n-éifeacht. Is iad na fadhbanna is measa in Éirinn tiomáint ar meisce agus tiomáint róthapaidh, ach idir na blianta 1991 agus 2004 tháinig laghdú ar an méid timpistí. Tríd is tríd, tá reachtaíocht na hÉireann ag teacht le rialacha an Aontais Eorpaigh, rud a bhfuil baint aige le pointí pionóis agus obair na ngardaí tráchta.
Eitleoireacht
mion|clé|Aerstáisiún Chorcaí
Tá sé de cheangal ar an Roinn féachaint chuige go bhfuil caighdeán na heitleoireachta ar aon chéim leis an gcaighdeán is airde i dtíortha eile. Ní mór di beocht agus brí a choinneáil san earnáil agus a oiread aerfort agus seirbhísí a sholáthar agus is gá. Tá na gníomhaireachtaí a leanas faoina choimirce:
An tAonad um Imscrúdú Aerthionóiscí
Déanann an tAonad scrúdú ar thimpistí agus ar imeachtaí tromchúiseacha in Éirinn, agus uaireanta ar thimpisti thar lear a bhaineann d'eitleáin atá cláraithe in Éirinn.
Tugann an tArd-Scrúdaitheoir tuairisc go díreach don Aire Iompair.
Muir
Tá dhá chraobh ag na Seirbhísí Sábháilteachta Mara, mar atá Stiúrthóireacht na Sábháilteachta Mara agus Garda Cósta na hÉireann. Táthar ag brath ar aon ghníomhaireacht amháin a dhéanamh díobh amach anseo.
Is éard is cuspóir don Gharda Cósta breis daoine a choinneáil slán ar locha agus ar aibhneacha agus taobh istigh den Réigiún Cuardaigh agus Tarrthála in Éirinn, an comhshaol a chaomhnú, sealúchas a chosaint agus caighdeáin sábháilteachta a fheabhsú.
Naisc sheachtracha
Leagan Gaeilge de shuíomh na Roinne
An Droichead Nua (Contae Chill Chainnigh)
Sráidbhaile i gContae Chill Chainnigh, in Éirinn é An Droichead Nua (Béarla: Goresbridge).
Abhainn an Lagáin
Is abhainn a théann trí Chontae an Dúin í Abhainn an Lagáin.
Cluain na nGamhan
Sráidbhaile i gContae Uíbh Fhailí in Éirinn is ea Cluain na nGamhan (Béarla: Clonygowan) atá suite ar an mbóthar réigiúnach R240 idir An Tulach Mhór agus Bóthar Chúil an tSúdaire.
Kate Winslet
Is ban-aisteoir Sasanach í Kate Elizabeth Winslet (5 Deireadh Fómhair 1975 a rugadh í).
Luainíocht
Ais rothlaithe an Domhain...
Níl ais rothlaithe an Domhain ingearach i gcomparáid le leibhéal an éicliptigh - tá sí ar uillinn trí chéim stua go leith agus fiche (23.5°, nó 23° 30') don ingearán. Is é sin, tá ais an Domhain an oiread sin ar leataobh. Is é an míniú is giorra ar an bhfeiniméan a dtugtar an luainíocht air ná go bhfuil an ais sin an oiread sin ar leataobh agus go bhfaigheann an Ghrian, an Ghealach agus na pláinéid greim - greim imtharraingthe - ar an ais agus iad ag cur na haise féin ag casadh timpeall uair amháin in aghaidh gach cúig mhíle fichead is ocht gcéad bliain (25 800 bliain).
...agus an spéir ag casadh dá réir
Go bunúsach, sin é an cineál luainíocht atá an Domhan féin a dhéanamh. Agus is é is toradh di ná go bhfuil suíomh na réaltaí ar an sféar neamhaí ag athrú go peiriadach, de réir tréimhse tráthrialta. In imeacht na mblianta, tá an dá phointe cónochta (na pointí ina dtrasnaíonn an t-éiclipteach agus an meánchiorcal neamhaí a chéile) ag bogadh siar, agus maidir leis an Réalta Pholach, ní bheidh sí ina Réalta Pholach a thuilleadh, i gceann cúpla míle bliain. Bhí an pháirt sin ag réaltaí eile roimhe seo - Kochab, Alderamin agus Thuban, cuir i gcás - agus thart ar an mbliain 4200, beidh Alrai níos cóngaraí don phol ná an Réalta Pholach s'againn féin. Beidh an lá ag Alfirk agus Alderamin ina dhiaidh sin, sa seachtú agus san ochtú mílaois i ndiaidh bhreith Chríost. Thart faoin mbliain 2800 roimh bhreith Chríost, bhí Thuban i bhfad níos cóngaraí do phol thuaidh na spéire ná a bhí ár Réalta Pholach féin riamh. Tabhair faoi deara nach iad na réaltaí féin atá ag gluaiseacht. Is í ais rothlaithe an Domhain atá ag athrú a treo i gcoibhneas leibhéal an éicliptigh, arb ionann é agus leibhéal na fithise atá an Domhan a leanúint timpeall na Gréine.
Cúiseanna na luainíochta
Is í imtharraingt na Gréine agus na Gealaí is cúis leis an gcuid is mó den luainíocht. Mar sin féin, tá tionchar na bpláinéad intomhaiste nó inchuntaiste fosta. Sin é an fáth gur gnách téarmaí cosúil le luainíocht ghinearálta (sin le rá, iomlán na luainíochta), luainíocht ghealaí is ghréine agus luainíocht phláinéadach a úsáid le codán na reann neimhe éagsúil den luainíocht a léiriú.
An nútú
Leis an scéal a dhéanamh níos casta ná sin, áfach, bíonn trasnaíocht rithimiúil ag cur isteach ar an luainíocht féin. D'fhéadfá a rá go bhfuil an luainíocht féin ag luainiú. Is amhlaidh go bhfuil nódphointí fithise na Gealaí ag dul timpeall an Domhain uair amháin in aghaidh gach ocht mbliana déag agus seacht míosa (a bheag nó a mhór), rud a chuireann ais an Domhain ag guagadh ar an dá thaobh, beagáinín beag bídeach. Ciallaíonn seo nach bhfuil dhá phol an sféir neamhaí ag déanamh a luainíochta de réir chiorcail chruinn, ach go bhfuil siad ag cur corthaí beaga díobh ar an turas seo - ag luainiú ar an dá thaobh ó líne a luainíochta. Is é an t-ainm atá baiste ag lucht na heolaíochta ar an "ath-luainíocht" seo ná nútú.
An Leamhain
Is abhainn a théann trí Chontae Chiarraí í an Leamhain.
Túr Scrabo
Suite lastoir de Bhaile Nua na hArda i gContae an Dúin i Tuaisceart Éireann atá Túr Scrabo. Is féidir an túr a fheiceáil ó chuid den Dún Thoir agus ó thuaisceart Bhéal Feirste chomh maith. Tógadh an túr mar chuimhneachán sa bhliain 1897 ar Charles Stewart. Bhí an teideal Marquis of Londonderry ar Stewart. Ba ghinearál é faoi Wellington i rith an chogaidh in aghaidh Napoleon.
Chuirfeadh áthas mór ar dhuine an radharc ón áit ar na cuanta, góilíní, is fo-bhailte timpeall Loch Cuan go dtí Muir Éireann agus, ar lá glan, ar chósta na hAlban.
Tógadh ar shuíomh dhúin ón Chré-Umhaois é. Is 41 méadar ar airde an túr féin. Bíonn cuairteoirí in ann 122 céim a dhreapadh chun mullach an túir, an áit a mbeadh radharc acu ar an tír ina thimpeall.
Áth Stúin
Baile beag i gContae Chill Chainnigh in Éirinn is ea Áth Stúin (Béarla: Stoneyford).
An Tigh Rua
Baile i gContae Chill Chainnigh in Éirinn is ea An Tigh Rua.
Aicíte Sheapánach
thumb|240px|Aicíte Sheapánach Madra as an tSeapáin í aicíte Sheapánach.
Baile an Phoill
Baile in Éirinn is ea Baile an Phoill, i gContae Chill Chainnigh.
Rayleigh, Essex
Is baile suite in Essex é Rayleigh.
The Beatles (albam)
Albam dúbailte ón bhanna The Beatles é The Beatles, a seoladh ar 22 Samhain 1968. Tugtar an t-ainm "An tAlbam Bán" (The White Album) air go minic, mar níl aon teideal eile ar an gclúdach bán. Ba é an 9ú halbam de chuid na Beatles é. Scríobhadh an chuid is mó de na hamhráin ar an albam le linn cúrsa machnaimh tharchéimnithigh i Márta agus Aibreán 1968 in Rishikesh, India.
Simone de Beauvoir
Scríbhneoir, fealsamh agus gníomhaí ar son chearta an duine ab ea Simone de Beauvoir (9 Eanáir 1908 – 14 Aibreán 1986). Bhí sí ina scríbhneoir bisiúil: cuimsíonn a cuid saothair úrscéalta, aistí ar chúrsaí fealsúnachta agus polaitíochta, beathaisnéisí agus dírbheathaisnéis.
The Beatles (albam)
Clár
mion|Rinneadh an chuid is mó de na demos don Albam Bán in Kinfauns, teach George Harrison.
Simone de Beauvoir
Tá clú agus cáil uirthi mar gheall ar a húrscéal ta meitifisiciúla agus a tráchtas Le Deuxième Sexe, anailís chuimsitheach ar ansmacht na mban, atá ina bhunchloch don fheimineachas comhaimseartha.
The Beatles (albam)
Taobh 4
Gach amhrán le Lennon/McCartney, ach amháin iad le nótaí.
Simone de Beauvoir
Óige
Fuineadh agus fáisceadh de Beauvoir i bPáras agus bhí scoth oideachais uirthi. Fágadh an teaghlach ar an ngannchuid nuair a breithníodh ina fhéimheach a seanathair máthar. clé|mion|Simone de Beauvoir|alt=Tháinig Simone agus a deirfiúr Hélène faoi anáil a n-athar agus é féin a thug grá na litríochta agus na drámaíochta dóibh. (Rinneadh ealaíontóir de Hélène dá bhrí sin). Bhí sé ag súil le mac ach dúirt sé le Simone go raibh “intinn fir” aici. Bhí dúil a anama san oideachas aige mar éalú as bochtaineacht an teaghlaigh. clé|mion|1939ː Sarthe agus de Beauvoir D’éirigh le Simone ina cuid léinn in aois linbh. Ina déaga a bhí sí nuair a shocraigh sí a bheith ina scríbhneoir iomráiteach. Rug sí an barr léi i gcúrsaí scoláireacht a ach bhí sí an-tógtha leis an bhfealsúnacht agus d’fhreastail sí ar École Normale Supérieure i bPáras chun staidéar a dhéanamh ar an ábhar sin.
Bhuail sí le Jean-Paul Sartre ansin agus agus bhí cairdeas agus comhar eatarthu ar feadh a saoil. Sa bhliain 1929, bronnadh an agrégation san fhealsúnacht ar de Beauvoir agus Sarthe ag an am céanna. Ba í de Beauvoir, nó Castor mar a tugadh uirthi toisc go raibh a sloinne cosúil leis an bhfocal “béabhar” as Béarla, an duine ab óige a fuair an duais seo riamh ag an am. thumb|Simone de Beauvoir (ar chlé) le [[Jean Paul Sartre agus Che Guevara (Cúba - 1960)|clé]]
Meánaosta
Sna 1940í, foilsíodh a céad úrscéal L’invitée (She came to stay): saothar meitifisiciúil a bhaineann leis na caidrimh chasta atá ar siúl i measc triúir agus atá bunaithe ar an ménage à trois idir de Beauvoir, Sartre agus bean óg darbh ainm Olga Kosakiewicz.
Le linn na tréimhse seo, chuir de Beauvoir amach scríbhinní ar eitic agus eiseachas. Deirtear go dtugtar léirmheas sothuigthe ar an eiseachas Francach sa leabhar Pour une Morale de L’Ambiguité (The Ethics of Ambiguity). Soiléirítear roinnt neamhréireachtaí sna príomhshaothair sa ghort, L'Être et le Néant (Being and Nothingness) le Sartre féin san áireamh. clé|mion|1955 Tar éis an Dara Cogadh Domhanda agus ar son chúis an eiseachais, bhunaigh sí an iris Les Temps Modernes in éineacht le Sartre, Maurice Merleau-Ponty agus baill eile de lucht intleachta na héite chlé. Dá dheasca sin, bhí sí in ann a cuid smaointe a chur chun cinn ar raon fairsing ábhar, an cumannachas agus an t-aindiachas, cuir i gcás.
Sa bhliain 1949 foilsíodh Le Deuxième Sexe agus leis sin ghnóthaigh Simone de Beauvoir cáil mar smaointeoir radacach.
D’eisigh sí an t-úrscéal Les Mandarins (The Mandarins) sa bhliain 1954, óna caidreamh paiseanta leis an scríbhneoir Meiriceánach Nelson Algren agus bhuaigh sí an Prix Goncourt, an duais litríochta is mó sa Fhrainc, dá thoradh sin.
Anonn sna blianta
Shiúil sí an domhan agus bhuail sí le ceannairí cumannacha ar nós Fidel Castro, Che Guevara agus Mao Tse-Tung. Bhí an-tóir ar a dialanna taistil. I rith na 1950idí agus na 1960idí, bhí de Beauvoir ina scríbhneoir rathúil, idir aistí agus ghearrscéalta á gcur amach aici. I ndeireadh na gcaogaidí a thosaigh sí céad imleabhar a dírbheathaisnéise ina bhfuil anailís ar a tógáil shrianta mheánaicmeach.
Bhí lámh bheo i saoirse na mban aici san am ba thréine an ghluaiseacht sa Fhrainc. Bhí sí páirteach san fheachtas ar son an ghinmhillte agus bhí an ginmhilleadh dleathach sa tír ó 1974.
Bás agus oidhreacht
Bhí sí ocht mbliana déag is trí scór d’aois nuair a fuair sí bás den niúmóine. Adhlacadh í in aice lena leathbhádóir ionúin Sartre sa Cimitière du Montparnasse i bPáras agus bíonn an-phlé faoin tionchar a bhí acu ar a chéile.
Tá meas mór ar de Beauvoir inniu mar intleachtach fadbhreathnaitheach agus scríbhneoir ildánach. Tugtar aitheantas di mar cheannródaí an fheimineachais sa 20ú haois. D’fhág sí oidhreacht thathagach ficsin agus neamhfhicsin ina diaidh.
Le Deuxième Sexe
Sa bhliain 1949 foilsíodh Le Deuxième Sexe. Tráchtas ar staid na mban atá i gceist a ndéantar cur síos an chos ar bolg sa tsochaí phatrarcach. Trí mhionchuntas a bhaineann le miotaseolaíocht, sibhialtacht, reiligiún, anatamaíocht agus traidisiún, taispeánann de Beauvoir idirdhealú i gcoinne na mban atá le fáil leis na cianta cairbreacha. Ba iad na gnéithe ba chonspóidí sa leabhar ná a cuid tuairimí faoi mháithreachas, ghinmhilleadh agus phósadh. (Déantar comparáid idir an ceann deireanach agus an striapachas). Dar leis an údar, meastar go bhfuil na mná ina gclaonadh sóisialta agus tá ar na mná féin an bhunbharúil seo a chur ar leataobh chun dul ar aghaidh. Is iad na coincheapa is tábhachtaí i bhfealsúnacht an eiseachais ná saor-rogha agus freagracht phearsanta.
Is minic a shamhlaítear “fulangacht” le banlaochra na scéalta béaloidis i gcoitinne, mar is léir ón chur síos a rinne Simone de Beauvoir ar iompar na mná i scéalta agus in amhráin: ‘the young man sets off to seek the woman; he fights against dragons, he combats giants; she is locked up in a tower, a palace, a garden, a cave, chained to a rock, captive, put to sleep: she is waiting’.
thumb|Uaigh - [[Reilig Montparnasse.|clé]]
An Mháigh
Is abhainn a théann trí Chontae Chorcaí í an Mháigh.
An Chóiré
An Chóiré (Cóiréis: (조선 nó 한국) is ainm don réigiún tíreolaíocht a agus iar-stát atá suite in oirthear na hÁise, ar Leithinis na Cóiré. Sibhialtacht ársa atá ann, ach tá sí roinnte ina dhá tír eile sa lá atá inniu ann - an Chóiré Thuaidh agus an Chóiré Theas. Tá teorainneacha aici le Daon-Phoblacht na Síne iarthuaidh agus Cónaidhm na Rúise oirthuaidh.
Stair
Tá fianaise sheandálaíocht go raibh daoine ina gcónaí ar an leithinis seo 700,000 bliain ó shin, agus thosaigh an ré Neoiliteach timpeall 6000 RC.
Gojoseon
clé|mion|Réamh-stair Sean-ríocht ab ea Gojoseon, a bhunaíodh sa bhliain 2333 RC, de réir an finscéal Dangun. Thugtaí an t-ainm Joseon uirthi ag an am, ach úsáidtear Gojoseon inniu ("Sean-Joseon") chun idirdhealú a dhéanamh ón Ríshliocht Joseon (1392-1910).
B'í Asadal, i ndeisceart Manchúr an céad príomhchathair, ach bogadh í níos déanaí go dtí an phríomhchathair nua-aimseartha Pyongyang (san Chóiré Thuaidh inniu). Tá déantáin cultúr tha ón ré seo le fáil fós ar fud na Cóiré agus an Manchúr.
D´fhás Gojoseon idir an 7ú haois RC agus an 4ú haois RC, agus fógraíodh ina ríocht féin í tar éis tamaill. Thit sí sa bhliain 108 RC, tar éis ionsaí ag an Ríshliocht Han na Síne.
Na Trí Ríocht
Cuireadh bun le trí ríocht nua tar éis Gojoseon - Goguryeo, Silla, agus Baekje, a bhí i gcomórtas le chéile i gcúrsaí airgeadais agus mhíleata. B'é an Búdachas an phríomh-reiligiún a bhí acu.
Bunaíodh Goguryeo sa bhliain 37 RC ag Jumong, nó Rí Dongmyeongseong. Bhí Buyeo, Okjeo, Dongye agus stáit eile aontaithe le chéile sa ríocht seo, agus cuireadh deireadh leis an réigiún Síneach deireanach i 313. Bhí an lámh in uachtar ag Goguryeo thar na ríochta eile, ach bhí sí ag troid i gcónaí in aghaidh na ríshliochta Síneach Sui agus Tang. Bhí Baekje bunaithe sa bhliain 18 RC ag Onjo, mac le Jumong, san áit ina bhfuil an chathair nua-aimseartha Súl suite. Bhí an taobh deisceartach an leithinis faoi smacht an ríocht seo i rith an tréimhse seo. B'é Bak Hyeokgeose a bhunaigh an ríocht Silla i 57 RC.
Silla Aontaithe agus Balhae
clé|mion|crúsca Silla ó Gyeongju. Rinne Silla ionsaí ar Baekje i 660 agus Goguryeo i 668, le cabhair ón Ríshliocht Tang ón tSín. Cruthaíodh ríocht nua le hainm Silla Aontaithe, a chlúdaigh an chuid is mó den leithinis ag an am. Mar thoradh, thóg an iar-ghinireál Goguryeo Dae Joyeong slua daoine chuig an réigiún Jilin i Manchúr, agus bhunaigh siad Balhae ina chomharba ar Ghoguryeo. Scriosadh Balhae ag na Khitanaigh sa bhliain 926. clé|mion|255x255px|Bratach ríoga, ríshliocht Goryeo sanggi (상기, hanja: 象旗). 960 ~ 1392 ?
Ríshliocht Goryeo
B'é Goryeo an ríshliocht ab láidir idir 918 agus 1392. Chuaigh a lán de na ceannairí ón mBalhae isteach ann, agus clúdaigh sé an leithinis go hiomlán agus roinnt talún atá suite sa tSín inniu. I rith an ré seo, tháinig seirbhís shibhialta isteach agus d'fhás an Búdachas go flúirseach.
Lean ionsaithe ó na treibheanna Jurchen agus Khitan ar aghaidh le linn an 10ú haois agus an 11ú haois, ar an teoreann tuaisceartach don chuid is mó. Bhí coimhlint idir na húdaráise shibhialta agus mhíleata ag méadú, agus tar éis tamall bhí éirí amach ag na húdaráis mhíleata. mion|365x365px|boghdóirí, Ríshliocht Joseon Rinne Impireacht na Mongóile ionradh sa bhliain 1238. Mhair an cogadh ar feadh tríocha bliana, agus síníodh conradh ag an deireadh.
Ríshliocht Joseon
Cuireadh tús leis an ríshliocht Joseon sa bhliain 1392, tar éis coup d’état a bhí eagraithe ag Yi Seong-gye. Bogadh an phríomhchathair go dtí Hanseong (an chathair Súl (Seoul) inniu), agus tógadh an pálás le hainm Gyeongbokgung sa bhliain 1394. Chruthaigh Rí Sejong Mór (1418-1450) Hangul (an aibítir Chóiréach), agus rinneadh a lán dul chun cinn i gcúrsaí cultúrtha agus teicneolaíochta i rith an ré seo.