cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Matteo Ricci
Ricci sa tSín
Fuair Ricci cuireadh ón Impire Wàn Lì dul ar cuairt. Ba é an chéad Eorpach chun dul isteach sa Chathair Thoirmiscthe i gcathair Bhéising, sa bhliain 1601. Bhí an tImpire ag lorg eolais uaidh, maidir le réalteolaíocht agus astralaíocht.
Naomh Abbáin Maigh Árnaí CLG
Tá club Naomh Abbáin Maigh Árnaí ar cheann de na 49 clubanna atá i Loch Garman. Is club cáiliúil é Maigh Árnaí agus tá stair agus rathúlacht ag baint leis. Tá trí pharóiste sa chlub, Maigh Árnaí, Babhún Nua agus Ráithín. Tá sé suite timpeall fiche nóiméad taobh amuigh de bhaile Loch Garman.
Matteo Ricci
Ricci sa tSín
clé|mion|267x267px|Luath-léiriú den 17ú haois de Ricci gléasta i bhfallaing na Síne.
Naomh Abbáin Maigh Árnaí CLG
Is iad na clubanna atá mórthimpeall air ná Teach Munna, Cloch Bán, Baile Uí Cheog, Baile Chúisín, Cluain Caoin agus Ráth na gCosarán. Glacann an club páirt sna comórtais san iománaíocht, sa pheil Ghaelach agus i bpeil Ghaelach na mban. Tá feidhmeanna sóisialta ag an gclub, mar shampla eagraíonn siad cistí coigiltis agus rannpháirtíocht sa chomórtas “Scór” do phobal an cheantair.
Matteo Ricci
Ricci sa tSín
Bhí Ricci ag iarraidh muintir na háite a thabhairt chun na Críostaíochta. D'iompaigh Ricci roinnt oifigeach de chuid na Síne, Xú Guāngqǐ an ceann is tábhachtaí díobh. Thug an fear seo lámh do Ricci chun an Stoicheia (leabhar a scríobh an matamaiticeoir Gréagach Eoiclídéas) a aistriú go Sínis. Agus d'aistrigh Ricci agus Xú Guāngqǐ téacsanna clasaiceach a Confúiceach go Laidin don chéad uair. mion|Léarscáil de Oirthear na hÁise ag Matteo Ricci sa bhliain 1602.
Tús a Shaoil
Rugadh Ricci ar 6 Deireadh Fómhair, 1552, i Macerata, a bhí ansin mar chuid de Stáit an Phápa, agus sa lá atá inniu ann, ina chathair i réigiún Mharche na hIodáile. Thug sé faoin léann clasaiceach ina bhaile dúchais agus rinne sé staidéar ar an dlí sa Róimh ar feadh dhá bhliain ina dhiaidh sin.
Naomh Abbáin Maigh Árnaí CLG
Stair
Tá go leor fianaise ann go raibh an iománaíocht agus an pheil Ghaelach á n-imirt san am atá caite i Maigh Árnaí – Babhún Nua, fiú roimh an mbliain a bunaíodh an club go hoifigiúil. Mar shampla, scríobhadh in alt nuachtáin in 1887 go raibh fír óga as an gceantar timpeall ar Charraig Uí Bhroin ag traenáil san iománaíocht agus lena thuilleadh cleachtadh go mbeidís chomh maith leis na himreoirí is fearr a bhí ann sa cheantar sna blianta roimhe sin.
Matteo Ricci
Tús a Shaoil
Chuaigh sé isteach sa Chumann Íosa i mí Aibreáin 1571 ag an gColáiste Rómhánach. Nuair a bhí sé ansin, chomh maith le fealsúnacht agus diagacht, rinne sé staidéar ar an mhatamaitic agus an réalteolaíocht faoi threoir an Athar Christopher Clavius. sa bhliain 1577, chuir sé isteach ar thuras taiscéalaíochta misinéara chuig an Cianoirthear.
Naomh Abbáin Maigh Árnaí CLG
Stair
Nuair a bhítear ag beartú stair an Chumann Lúthcleas Gael i Maigh Árnaí, Babhún Nua agus Ráithín a scríobh, caithfidh tagairt a dhéanamh do na bailte fearainn - Carraig Bhrain, Cúirt Héil, Seanchúirte, Baile Chleamac, Rathain Dubh agus Dún Eamhna mar bhí foirne éagsúla i ngach áit díobh seo roimh an am ar tháinig siad le chéile chun club amháin a chur ar bun.
Matteo Ricci
Tús a Shaoil
Chroch sé a sheolta i Liospóin, an Phortaingéil i Márta 1578 agus shroich sé Goa, coilíneacht Phortaingéilis, i Meán Fómhair. D'fhan Ricci ansin ag teagasc agus san mhinistreacht go dtí deireadh an Charghais, 1582, nuair glaodh air dul chuig Macau le bheith ullamh chun dul isteach sa tSín. Bhain Ricci Macau amach i dtús mhí Lúnasa.
Naomh Abbáin Maigh Árnaí CLG
Stair
Ghlac siad páirt sa chéad chraobh iománaíochta sa chontae, dar leis na tuarascálacha is luaithe faoi chluiche in aghaidh Buaile Mhaodóg. Ba fhoireann iomaíoch iad ina ndathanna bunaidh - glas agus bán.
Sa bhliain 1888 bhí Maigh Árnaí ranpháirteach ina gcéad craobhcómortas peile sa chontae, ag imirt i gcoinne cúpla foirne  ar nós hMaol gConáin. Sna blianta ina dhiaidh sin, d’imir siad i bhfad níos mó cluichí, agus a gcluiche cáiliúil i gcoinne foireann darbh ainm Na Gorma agus Bána as baile Loch Garman. Ba iad na Gorma agus Bána an fhoireann is fearr sa chontae ag an am sin. Le linn an chluiche, chaith an moltóir stop leis an gcluiche chun na himreoirí a áireamh. D’áirigh an moltóir 21 imreoirí ag imirt leis na Gorma agus Bána agus ba é sin méid ceart na n-imreoirí ag an am sin. Nuair a d’áirigh sé na himreoirí ag imirt le Maigh Árnaí thug sé faoi deara go raibh 22 imreoirí acu agus níor thosaigh sé an cluiche arís go dtí gur ghlac siad imreoir den pháirc. Bhuaigh na Gorma agus Bána an cluiche agus ba é an scór deireanach sa chluiche sin ná 0-08 go 0-00.
Shroich Maigh Árnaí a chéad chluiche ceannais iománaíochta sa chontae sa bhliain 1916. Mar thoradh ar Éirí amach na Cásca i 1916, níor imir siad an cluiche go dtí an cúigiú lá de Lúnasa 1917. Imríodh é in Inis Córtaidh. Chaill Maigh Árnaí in aghaidh Baile Uí Mhurúin agus ba é 4-0 go 0-2 an scór deireanach. Ba iad Jim Mcgrath agus Tom Foley na himreoirí is fearr ag Maigh Árnaí ag an lá sin.
Sa bhliain 1969, bhuail ionadaithe ó na paróistí Maigh Árnaí, Babhún Nua agus Ráithín le chéile ar chúpla ócáid agus tar éis go leor conspóide, sa deireadh d’aontaigh siad teacht le chéile chun imirt faoin mbratach céanna leis an ainm “Naomh Abbáin Maigh Árnaí”.
Ar an aistear, mhalgamaigh Maigh Árnaí le paróistí taobh amuigh Maigh Árnaí, Babhún Nua agus Ráithín. Sa bhliain 1913 mhalgamaigh siad le Cluain Caoin mar bhí na huimhreacha ró íseal. Le déanaí, bhí foirne coiste na n-óg i Maigh Árnaí ag tógáil páirt i cónascthaí, mar shampla i 2015 mhalgamaigh an fhoireann mionúir i Maigh Árnaí leis an bhfoireann mionúir i Ráth na gCosarán.
An aois órga
Chun tús a chur ar an n-aistear i dtreo  11 cluichí ceannais iománaíochta sa chontae a bhuachaint, chaith Maigh Árnaí cluiche ceannais na sóisear a bhuachaint agus bhuaigh siad é sa bhliain 1925 in aghaidh Muine Moling.
Bhuaigh an club an chéad chluiche ceannais iománaíochta sa chontae sa bhliain 1926. Bhí rath ar an gclub ina gcéad bhliain agus iad imirt i gcraobh an chontae san iománaíocht ar an leibhéal sinsearach. D’imir na buachaillí nua sa ghrád sinsearach i gcoinne Dhroichead an Chaisleáin. Bhuaigh Maigh Árnaí an lásin agus an scór a bhí ann ag deireadh an chluiche ná 8-2 go 4-0.
Níor bhuaigh Maigh Árnaí a dtríú cluiche ceannais go dtí 1931. Bhain Maigh Árnaí an bua amach  in aghaidh Dhroichead an Chaisleáin arís i gcluiche ceannais a mhaireann fós i gcuimhne na ndaoine sa cheantar. Bhuaigh siad le ceithre phointe. Tháinig scóir Mhaigh Árnaí ó Tomás ó Foghladh, Tomás de Butléir, Leo Tector, Séamus Mac Donnchadha, Ben Nugent agus Tom Furlong.
Bhí rath orthu arís sna blianta 1932 agus 1933. D’inis an phreas áitiúil dúinn gurbh é ceann de na ceanncluichí is fearr cluiche ceannais an tséasúir 1932 nuair a d’imir Maigh Árnaí i gcoinne Naomh Fiontán. D’fhreastail timpeall 4000 daoine ar an gcluiche i bpáirc Loch Garman ar an lá grianmhar sin an chéad seachtain i Bealtaine 1933. Bhuail Maigh Árnaí Naomh Fiontán le cúig phointí. Bhí Tomás ó Foghladh agus Ben Nugent ina réaltaí d’fhoireann Mhaigh Árnaí, áfách, bhain gortú mór do Nugent agus cuireadh imreoir eile ina ionad. Ciallaíonn an bua i séasúr 1933 gur bhain Maigh Árnaí an bua trí bliana as a chéile. D’imir siad a sean-iomaitheoirí, Droichead an Chaisleáin, nó na “Sally Beachers”. Bhuaigh siad ar bhealach compordach agus ba é an scór sa deireadh ná 4-4 go 1-1. Ba é Tom Furlong an t-imreoir is fearr ar an lá sin, scóráil sé dhá chúl agus bhí lámh aige i gcúl eile.
Sna blianta 1935, 1936 agus 1937 ghnóthaigh Maigh Árnaí trí bhua sna cluichí ceannais san iománaíocht sinsear i ndiaidh a chéile arís. D’imir siad in aghaidh Naomh Fiontán i 1935. Bhí an iománaíocht tapa agus corraitheach sa chluiche agus ba chúis dhíonmhar é an cluiche ach fuair Maigh Árnaí an bua. Bhí an cluiche ceannais i 1936 in aghaidh Naomh Fiontán arís. Chríochaigh an cluiche ar comhscór. D’éirigh le Maigh Árnaí san athimirt. Chuaigh siad san iomaíocht i gcoinne Naomh Fiontán i 1937 arís. Bhí an t-ádh ar Mhaigh Árnaí arís le Ben Nugent ag imirt i stíl dochreidte arís. Bhuaigh Maigh Árnaí an lá sin agus iad i bhfad chun tosaigh. Bhauigh Maigh Árnaí Naomh Abbáin CLG an trí as a chéile arís sna blianta 1940, 1941 agus 1942. Bhí siad ag imirt in aghaidh Fearna sa chluiche ceannais seo. Bhí an t-ádh ar Mhaigh Árnaí an cluiche sin a bhuachaint. Ba chluiche an-fisiciúil é agus bhuaigh Maigh Árnaí mar thóg siad a seansanna scórála.
Sna cluichí ceannais i 1941 agus 1942 tháinig Maigh Árnaí amach mar an fhoireann is fearr arís. D’imir sé Fearna sa chluiche ceannais i 1941. Bhí Maigh Árnaí róláidir dá freasúra agus chríochnaigh an cluiche le scór 5-2 go 1-2.
I 1942 bhí Rath an Iúir ina bhfreasúra. Ba iad an fhoireann a bhí ag teacht chun tosaigh  sna blianta sin le imreoirí mar Nicky Rackard, ceann de na himreoirí is fearr a mhair riamh. Mar a tharla, áfach,  ní raibh Ráth an Iúir ábalta stop a chur le Maigh Árnaí agus iad ar an slí chuig a dtríú trí as a chéile. Bhuaigh Maigh Árnaí agus iad 11 phointí chun tosaigh. Bhailigh cúl báire Maigh Árnaí, Dick Eustace, a  haonú bhonn contae déag.
Na blianta is déanaí
Sa bhliain 1995 bhuaigh Maigh Árnaí ceanncluiche peile sa chontae ar an leibhéal sóisearach agus bhuaigh siad an teideal peile idirmheánach sa bhliain ina dhiaidh sin. Rinne an club an rud céanna sna blianta 2010 agus 2011 ach b’shin san  iománaíocht.
Níl aon dabht go bhfuil fonn mór sa chlub chun níos mó rath a ghnóthú agus beidh  siad ag súil go dóchasach leis na teidil idirmheánacha sa  pheil Ghaelach agus san iománaíocht a bhuachaint.
Forbairt sa todhchaí
Ainneoin go bhfuil rath go leor orthu ón am a cuireadh an club ar bun, tá Naomh Abbáin Maigh Árnaí ar cheann de na haonaid club CLG sa chontae nach bhfuil a n-áiseannna féin acu. Tá pleananna ann chun áiseanna nua a forbairt ó cheannaigh an club talamh in aice leis an ionad pobail agus is ar an talamh seo atá sé beartaithe  ag an club lárionad spóirt den scoth a fhorbairt ina mbeidh páirc imeartha lánmhéide, tuilsoilse, balla iománaíochta, dromchla cleachtach oiriúnach do gach aimsir, páirc imeartha bhréagach agus clubtheach nua ina mbeidh seomraí gléasta. Chun é sin ar fad a dhéanamh, fuair Naomh Abbáin Maigh Árnaí CLG deontas mór suntasach ó Pháirc an Chrócaigh. Bhailigh an club airgead trína chistí airgid féin. Chuir an club crannchur mór le chéile agus bhailigh siad €140 000 ón raifil. Fuair an club go leor airgid óna n-eachtra “An Rós amhainseach” freisin. Sa chiste airgid seo, gléasann buachaillí suas mar chailíní agus déanann siad píosaí páirtí chomh maith le bheith ag canadh amhráin nó ag damhsa. Faigheann an club go leor airgid ón gclub lotto. Tá súil ag  baill an chlub go gcabhróidh an fhorbairt seo le cur leis an spéis atá ag daoine óga ón gceantar áiseanna i gcumann lúthcleas gael a mhéadú agus chun níos mó rath a gnóthú.
Sorastar
Glactar leis go coitianta gur pearsa stairiúil a bhí i Sorastar seachas laoch seanchais amháin, ach is ábhar conspóide é i gcónaí cén t-am a bhí sé beo. Is iomaí meastachán scolártha a shuigh é sna blianta timpeall ar 1200 r. Chr., ach is dóigh le scoláirí eile gur féidir go raibh sé ann in aon am idir an ochtú haois déag agus an séú haois r. Chr.
Breandán Ó Beacháin
Scríbhneoir Éireannach ab ea Breandán Ó Beacháin (Béarla: Brendan Behan) (9 Feabhra 1923 - 20 Márta 1964).
Naomh Abbáin Maigh Árnaí CLG
Scór
Is comórtas CLG é “Scór” a chuireadh na dathanna agus an iomaíocht atá ag baint le cluichí gaelacha le chéile leis an eilimint shóisialta agus leis an spraoi.
Breandán Ó Beacháin
Rugadh i mBaile Átha Cliath é sa bhliain 1923. Bhí sé ina phéintéir tithe agus é óg. Bhí baint aige leis an IRA óna óige agus gabhadh i Sasana é le linn feachtais bhuamála ag tús an Dara Cogadh Domhanda.
Naomh Abbáin Maigh Árnaí CLG
Scór
Bhí suim mhór i gcomórtas “Scór” i gclub Maigh Árnaí sna hochtaidí agus sa bhliain  sin cuireadh coiste ar a raibh an tAthair Patrick Cummins, Donal O’Neill, Seamus Bradley, Joe Cooper, Paddy Whitty agus Jimmy Mcdonald chun an taobh “Scór” den chlub a eagrú. Rinne go leor daoine as Maigh Árnaí ionadaíocht don chlub i gcomórtais scór sinsir agus scór na n-óg thar na blianta agus ghlac siad páirt sna hocht gcatagóirí dhifriúila, damhsa céilí, amhránaíocht aonair,grúpa balaidh, scéalaíocht, léiriú stáitse, ceoil ionstraime, rince seit agus tráth na gceist. Ba í ceann de na daoine is éiremiúla as Maigh Árnaí ná Lorna Halpin a  bhuaigh ceanncluiche Laighean sa  scéalaíocht. Bhí go leor rath ar Naomh Abbáin Maigh Árnaí  sa chomórtas ar leibhéal an chontae agus i Laighean. Tá cúpla teideal i gcraobh Laighean faoi na beilteanna ag Bill Murray, Ray Furlong, Dolly Roche agus Ann Moore mar thoradh ar a léiriú stáiste dochreidte agus d’ionadaigh Joe Cooper a club agus a chontae ar eachtraí “scór” ar cúpla ócáid agus é ag cánadh an amhrán “The Ballyshannon Lane”. Tá an fuinneamh seo fós beo sa chlub.
Breandán Ó Beacháin
Chaith sé cúpla bliain i ngéibheann ina dhiaidh sin, i Sasana is in Éirinn. Bhain sé ardchlú amach dó féin leis an dráma Quare Fellow agus ina dhiaidh sin leis an dráma 'The Hostage', bunaithe ar 'An Giall', a céad-scríobhadh i nGaeilge. Bhí clú idirnáisiúnta air ina dhiaidh sin. Chum sé filíocht agus aistí, i mBéarla is i nGaeilge. Bhí aithne air mar ragairne is bhí sé le feiscint i dtithe tábhairne timpeall Bhaile Átha Cliath le leithéidí Patrick Kavanagh, ach scar siad óna chéile ansin. clé|mion|1960
Naomh Abbáin Maigh Árnaí CLG
Imreoirí suntasacha
Michael Furlong – Is peileadóir do Loch Garman é.
Breandán Ó Beacháin
Saol
Rugadh Breandán Ó Beacháin i lár chathair Bhaile Átha Cliath ar an 9 Feabhra 1923. Bhí cónaí ar an teaghlach i dteach a sheanmháthar, bean a raibh roinnt tithe aici sa cheantar.clé|thumb|Breandán le [[Jackie Gleason, 1960]]Ba d'aicme an lucht oibre iad agus bhí a athair ina phéintéir tí. Bhí an-dúil sa léann acu, áfach, agus ba ghnách leis an athair scéalta clasaiceacha Béarla a léamh dá chlann ag am luí. Thógadh an mháthair a clann ar thurasanna litríochta ar fud na cathrach. Ba dheirfiúr í le Peadar Ó Céarnaigh, a chum Amhrán na bhFiann, agus ba chara pearsanta le Mícheál Ó Coileáin í.
D'fhág Breandán an scoil agus é trí bliana déag agus lean sé lorg a athar sa phéintéireacht. clé|mion|National Wax Museum, Dublin
Naomh Abbáin Maigh Árnaí CLG
Imreoirí suntasacha
Kevin Doyle -        Is sean-imreoir sacair gairmiúil é
James Breen -       Is sean-imreoir iománaíochta agus peile do Loch Garman é
Breandán Ó Beacháin
Gníomhaíocht phoblachtach
I 1937 bhog an teaghlach amach chun cónaí i scéim nua tithíochta de chuid an údaráis áitiúil i gCromghlinn, bruachbhaile de Bhaile Átha Cliath. Chuaigh Breandán isteach i bhFianna Éireann, eagraíocht aos óg an IRA agus foilsíodh filíocht agus prós dá chuid den chéad uair in iris na heagraíochta sin Fianna: the Voice of Young Ireland. Gabhadh Ó Beacháin i Learpholl i 1939 agus ábhar pléasctha le haghaidh fheachtas buamála an IRA ina sheilbh aige. Gearradh trí bliana i scoil cheartúcháin air agus níor fhill sé ar Éirinn go dtí 1941. Gearradh téarma príosúin ceithre bliana déag air i 1942 ar chúis go ndearna sé iarracht beirt bhleachtairí a dhúnmharú i mBaile Átha Cliath. I bPríosún Mhuinseo a bhí sé ar dtús ach aistríodh go campa géibhinn an Churraigh é níos déanaí. Ligeadh saor i 1946 é nuair a cuireadh pardún ginearálta do phríosúnaigh phoblachtacha i bhfeidhm. Chaith sé seal i bpríosún i Manchain i 1947 de bharr iarracht a dhéanamh comrádaí poblachtach leis a shaoradh ó phríosún. clé|mion|a theach i mBÁC
Naomh Abbáin Maigh Árnaí CLG
Imreoirí suntasacha
Eric Bradley-         Is sean-pheileadóir do Loch Garman é.
Jason Lawlor-        Is sean-imreoir iománaíochta agus peile do Loch Garman é.
Breandán Ó Beacháin
An scríbhneoir
D'imir a tharla dó sa phríosún an-tionchar ar scríbhneoireacht Uí Bheacháin. Scríobh sé a chéad dráma, The Landlady, i Muinseo agus thosaigh sé ag scríobh gearrscéalta agus próis eile ann freisin. Cuireadh cuid dá shaothar i gcló in The Bell príomhiris litríochta na hÉireann na linne sin. D'fhoghlaim sé Gaeilge sa phríosún agus, tar éis dó bheith scaoilte saor i 1946, chaith sé tamall i nGaeltachtaí na Gaillimhe agus Chiarraí, áit ar thosaigh sé ag scríobh filíochta i nGaeilge. Faoi thús na gcaogaidí bhí sé in ann teacht i dtír ar a scríbhneoireacht don raidió agus do na nuachtáin agus bhí cáil bainte amach aige mar fhear barrúil ar shráideanna Bhaile Átha Cliath agus i measc lucht litríochta.
Tháinig ardú mór ar a cháil i 1954 nuair a léiríodh dráma leis, The Quare Fella (béarlagair príosúin ar ‘duine daortha chun báis’), sa Pike Theatre i mBaile Átha Cliath. Mhair sé ar stáitse ar feadh sé mhí. I 1956 léiríodh sa West End i Londain agus ar Broadway i Nua-Eabhrac é agus bhain an Beachánach clú idirnáisiúnta amach dá bharr. I 1958 léiríodh dráma beag Gaeilge leis, An Giall (tháinig an leagan Béarla 'The Hostage' níos déanaí sa bhliain), in amharclann an Damer agus foilsíodh a úrscéal dírbheathaisnéise Borstal Boy. Bhí Breandán Ó Beacháin anois ar dhuine de phríomhscríbhneoirí Éireannacha na linne. I measc shaothair eile Uí Bheacháin tá dráma, Richard’s Cork Leg, agus roinnt drámaí don raidió chomh maith le roinnt leabhar. Chum sé dhá amhrán chlúiteacha freisin, The Auld Triangle agus The Captains and the Kings. clé|mion|An Chanáil Ríoga, BÁC
Naomh Abbáin Maigh Árnaí CLG
Imreoirí suntasacha
John Cooper -     Is sean-pheileadóir do Loch Garman é.
Pat Barden -        Is iarpheileadóir do Loch Garman é.
Breandán Ó Beacháin
Deireadh ré
D'ól Breandán Ó Beacháin go trom ar feadh na mblianta. Bualadh tinn é le diaibéiteas go luath sna seascaidí. Ina dhiaidh sin, ba mhinic é ar meisce go poiblí, ar an stáitse agus fiú ar teilifís i 1956. Bhí gach leabhar dá chuid a foilsíodh tar éis 1957 bunaithe ar thaifeadadh a rinneadh leis, nó a scríobhadh i bhfad roimhe sin iad.
Fuair sé bás in Ospidéal na Mí, Baile Átha Cliath i 1964 agus é bliain is daichead, agus cuireadh i Reilig Ghlas Naíon é. clé|mion
Altram Tige Dá Medar
Scéal de chuid na Scéalta Miotaseolaíochta is ea  Altram Tí Dhá Mheadar  (Meán-Ghaeilge  Altram Tige Dá Medar). Faightear an téacs i Leabhar Fhear Maí.
Seanmhiotas atá ann le hábhar Críostaí curtha isteach ann. Insítear conas a chuir Manannán mac Lir an ruaig ar na Tuatha Dé Danann sna síthe isteach, síthe amháin is Brú na Bóinne. Tarlaíonn fleadh sa bhrú eagraithe ag Elcmar agus tá ann agallamh idir Mhanannán agus Aonghas.
Tagann triúr ban áille ar altramas chuig Aonghas, Eithne ina measc. I ndeireadh na dála, baisteann Naomh Pádraig Eithne.
Caladair an Iar
Is baile suite i gComhairle Lodainn an Iar é Caladair an Iar.
Caroll Spinney
B'aisteoir Meiriceánach é Caroll Edwin Spinney(1933-2019).
Didiridiú
Trumpa bunúsach na mbundúchasach Astrálach is ea an didiridiú, déanta as géag chuasach na heoclaipte, timpeall 1.2-1.5 m ar fhad. Seinntear é ar bhealaí éagsúla mar thionlacan le canadh is damhsa.
mion|clé|Fear ag seinnt Digeridoo
Deirtear gur tháinig an t-ainm as na focail Ghaeilge 'dúdaire dubh', ach ní féidir a bheith cinnte faoi sin.
Túrcú
Is í Túrcú (Turku i bhFionlainnis agus Åbo i Sualainnis, an dara theanga sa tír) in iardheisceart na Fionlainne an cúigiú chathair is mó agus an chathair is sine agus is stairiúla sa tír sin. Bhí sí ina príomhchathair ar an bhFionlainn go dtí an bhliain 1812, nuair a bronnadh an chéimíocht sin ar Heilsincí. Chuaigh an Fhionlainn ó lámh na Sualannach go lámh na Rúise i ndiaidh Chogadh na Fionlainne sna blianta 1808-9, agus glactar leis go coitianta go raibh sé de rún ag Impire na Rúise an Fhionlainn a scaradh ón tSualainn tríd an bpríomhchathair a athrú go háit ba chóngaraí don mháthairthír. Na hoifigí Rialtais a fágadh i dTúrcú, haistríodh iad féin go Heilsincí i ndiaidh an dóiteáin mhóir a rinne an-damáiste ar an gcathair sa bhliain 1827.
Stair
D'fhás an t-áitreabh san 13ú haois timpeall ar Chnoc Unikankare, agus sa bhliain 1300, tógadh Ard-Eaglais ar an gcnoc. B'ansin a bhí lárionad an chreidimh agus na trádála san Fhionlainn le linn na Meánaoise. Bhí caisleán suite i gcóngar don Ard-Eaglais leis an áit a chosaint ar na foghlaithe iasachta, ach mar sin féin, chreach na Rúisigh ó Novgorod an chathair sa bhliain 1318, agus d'ionsaigh na Danmhargaigh í faoi dhó sa chéad leath den tséú haois déag.
Sa chéad leath den ochtú haois déag, chuir an tSualainn agus an Rúis dhá chogadh ar a chéile - Cogadh Mór an Tuaiscirt (1700-1720) agus Cogadh na Hataí (1742-1743). (Is éard atá i gceist leis na Hataí ná an páirtí frith-Rúiseach i bpolaitíocht na Sualainne san am - is é an leasainm a bhí ar an bpáirtí eile ná na Caipíní.) I rith an dá chogadh, shealbhaigh na Rúisigh an Fhionlainn ar feadh tréimhse, agus a fhad is a mhair an fhorghabháil, bhí rialtas míleata na Rúiseach suite i dTúrcú. Is é an t-ainm a thug na Fionlannaigh ar an dá thréimhse forghabhála ná "fearg" - "An Fhearg Mhór" sna blianta 1713-1721, agus "An Fhearg Bheag" sna blianta 1742-1743.
Sa dara leath den ochtú haois déag, bhí an saol ní ba síochánta arís, agus thosaigh fás ag teacht ar an tionsclaíocht sa chathair, cosúil leis an longcheártaíocht agus le tionsclaíocht an tobac. Tháinig an cultúr sna sála ag an eacnamaíocht, nó sa bhliain 1771, bunaíodh an chéad iris nó nuachtán sa chathair, Tidningar utgifne af et Sällskap i Åbo ("Scéalta á bhfoilsiú ag cumann áirithe i dTúrcú"), nó Åbo Tidningar ("Scéalta Thúrcú"). Bhí an iris á foilsiú go dtí an bhliain 1778 agus arís sna blianta 1782-85. Ba é Henrik Gabriel Porthan, a rinne an-taighde ar an mbéaloideas Fionlannach, a bhí ina phríomheagarthóir ar an iris. Go bunúsach, ba é Cumann Aurora, cumann liteartha agus tírghráúil, a bhí ag foilsiú na hirise, ach go praiticiúil, tháinig deireadh le hobair an chumainn i rith na mblianta, agus thit sé ar chrann Porthan an iris a choinneáil ag imeacht.
I ndiaidh chogadh na mblianta 1808-1809, thit an Fhionlainn ón tSualainn le hImpireacht na Rúise. Bhí an tImpire buartha faoi chomh cóngarach agus a bhí Túrcú do Stócólm, agus sa bhliain 1812, hathraíodh feidhmeanna na príomhchathrach soir go Heilsincí. Ar an 4 Meán Fómhair 1827, chuaigh Túrcú trí thine, nuair a bhí na tithe adhmaid triomaithe i ndiaidh an tsamhraidh the, agus na splancacha ag dul ó theach go teach go sciobtha. Fuair seachtar is fiche de dhaoine bás sa dóiteán, agus fágadh 11,000 duine gan teach gan dídean. Bhí an chathair léirscriosta chomh dona is gur chinn na húdaráis an chuid eile d'fheidhmeanna na príomhchathrach, go háirithe an tAcadamh, a aistriú go Heilsincí chomh maith. Fágadh Ard-Easpag Liútaránach na Fionlainne ag obair i dTúrcú, áfach, agus inniu féin, tá Túrcú ina príomhchathair reiligiúnach ar an bhFionlainn.
Geograife
Tá Túrcú ar an mbeagán cathracha san Fhionlainn a tháinig ar an bhfód go nádúrtha, gan aon ordú oifigiúil faoi bhunú na cathrach. Is é is cúis leis sin ná an gheograife, nó tá inbhear breá isteach go lár na cathrach, rud a fhágann gur dual di bheith ina háit mhór trádála.
Níl ach caolas farraige idir Túrcú agus Stócólm, agus na longa paisinéirí ag dul eatarthu go tiubh.
thumb|left|Ard-Eaglais Thúrcú (1814)
Daonra
Labhraíonn 89.4% de dhaonra Thúrcú Fionlainnis mar theanga dhúchais. Tá stádas oifigiúil ag an tSualainnis chomh maith agus 5.2% de na daoine á labhairt mar theanga dhúchais.
Oideachas
Bunaíodh an chéad scoil i dTúrcú, mar atá, Scoil na hArdeaglaise (Katedralskolan i Åbo), i ndeireadh na tríú haoise déag. Bunaíodh an chéad Ollscoil ("Acadamh Åbo") sa bhliain 1640, ach sa naoú haois déag, haistríodh go Heilsincí í chomh maith leis na hoifigí Rialtais. Tháinig dhá ollscoil nua ar an bhfód san fhichiú haois, mar atá, Åbo Akademi, an ollscoil Sualainnise, agus Turun Yliopisto, an ollscoil Fionlainnise.
Le Feiceáil
I ndiaidh an dóiteáin féin, maireann go leor iarsmaí den Mheánaois i dTúrcú, rud is annamh san Fhionlainn, ó tá cuma an-nua-aimseartha - ró-nua-aimseartha b'fhéidir - ar go leor den tír. Is í an Ard-Eaglais suaitheantas Thúrcú, ach thairis sin, tá an Caisleán ann, cé go ndearna na buamaí Sóivéadacha an-dochar dó i mblianta an Dara Cogadh Domhanda. Ritheann Abhainn Aura (Fionlainnis: Aurajoki, Sualainnis: Aura å) tríd an gcathair, agus cuid de shaol samhraidh na cathrach é an dóigh a mbíonn lucht na spaisteoireachta ag trasnú na habhann ar an mbád traidisiúnta farantóireachta, Föri, cé go bhfuil go leor droichid ann chomh maith.
Cath na Bóinne
Troideadh Cath na Bóinne sa bhliain 1690, agus tá sé ar na cathanna is mó a troideadh riamh in Éirinn.
Sa bhliain 1660 tháinig Rí Séarlas II Shasana i gcoróin, tar éis ré Chromail. Bhíothas i ndiaidh an chuid is mó d'Éirinn a chur i seilbh tiarnaí talún Protastúnacha faoin am seo. Tháinig an Rí Séamus II Shasana i réimeas i 1685, rí a raibh cáil an Chaitliceachais air, ach trí bliana dár gcionn tháinig Liam Oráiste i dtír i Sasana, tar éis dó cuireadh a fháil ón bParlaimint glacadh le coróin Shasana. I 1689 tháinig an Rí Séamus go hÉirinn.
Geopholaitíocht
D’fhéadfadh sé gurb é an cath seo an ceann is cáiliúla i stair na hÉireann ach ba é ba chúis leis ná dhá rud a tharla lasmuigh d’Éirinn.
Sa bhliain 1669, chuir Séamas an pharlaimint agus na huaisle ina aghaidh nuair a thiontaigh sé ina Chaitliceach agus nuair a dhearbhaigh sé cearta iomlánacha na monarcachta.
Sa bhliain 1672, rinne Rí Louis na Fraince ionradh ar Phalaitíneacht na Réine agus ar an Ísiltír. Tháinig Liam Oráiste chun cinn mar phearsa thábhachtach sa chomhghuaillíocht leathan a tháinig chun cinn in aghaidh na Fraince mar thoradh ar an ionradh sin.
Snaidhmeadh an dá shaincheist sin le chéile mar aon ábhar amháin nuair a tháinig Liam, ar nia agus cliamhain Shéamais é, go Sasana i mí na Samhna 1688 agus 15,000 saighdiúir in éineacht leis. Corónaíodh é féin agus a bhean chéile, Máire, iníon Shéamais, mar rí agus mar bhanríon.
Tháinig a mhac céile, Liam Oráiste (nó Liam III) agus a iníon Máire i gcomharbacht air nuair a cuireadh as cumhacht é i Sasana. clé|mion|le Jan van Huchtenburgh, 1733 sa Rijksmuseum
Feachtas in Éirinn
I ndiaidh an ratha i dtosach báire i nDroim Mór, thig leis na Seacaibítigh gabháil leo ó thuaidh agus Béal Feirste a chur faoina smacht. Ba ag Caisleán na Croma an 28 Iúil 1689, i ngar d‘Inis Ceithleann, a fuarthas an tréanlámh in uachtar ar na Seacaibítigh den chéad uair.
An cath
clé|mion Go deimhin, ba é cath na Bóinne, a raibh 36,000 saighdiúir ar thaobh Liam agus 25,000 saighdiúir ar thaobh Shéamais páirteach ann, an cath ba mhó a troideadh riamh roimhe sin ar thalamh na hÉireann.
Cath pan-Eorpach a bhí ann mar go raibh saighdiúirí as an Ísiltír, as an Danmhairg, as an nGearmáin, as an Iorua agus as an bPolainn páirteach ann, gan trácht ar na saighdiúirí as an mBreatain agus as Éirinn. clé|mion|an suíomh
Bhí Francaigh ag troid ar an dá thaobh, is é sin, roinnt Protastúnach Úgónach ag troid ar son Liam agus arm 6,500 saighdiúir a chuir Louis ar fáil chun tacú le Séamas.
Ar deireadh bhuail Liam fórsaí Shéamuis ag Cath na Bóinne, a troideadh ar an 1 Iúil nó – san fhéilire nua – ar an 12 Iúil 1690.
'Séamas an chaca' a tugadh ar an Rí Séamas II nuair a 'rith sé' as Cath na Bóinne. clé|mion|Donoreː lárionad inniu
Eaglais Mhachain
Is baile suite i Labhaidh Thiar í Eaglais Mhachain.
Cath na Bóinne
Iarmhairtí
Dá bhrí sin, ní raibh Cath na Bóinne cinntitheach: bhí Cath Eachroma, a tharla i mí Iúil 1691, i bhfad níos fuiltí agus bhí sé níos críochnaithí.
Dá ainneoin sin, ós rud é go raibh an dá rí i láthair, tugadh cumhacht mhiotasach do Chath na Bóinne agus, sa deireadh, ba é sin ba chúis le toradh an chatha a thiontú ina bhua Protastúnach. Chinntigh bua na nUilliamaíteach in Éirinn go mbeadh an lámh in uachtar ag an mBreatain agus ag Protastúnaigh ar Éirinn
clé|mion|Oldbridge House ː lárionad inniu Tar éis Chath na Bóinne, rinneadh plandáil in Ultaibh de thiarnaí talún agus de thionóntaí as Sasana agus as Albain.
clé|mion
Léirmhíniú
Bíonn máirseáil ar fud Chúige Uladh i mí Iúil, go háirithe ar an 12ú lá, ag an bpobal Aontachtach le comóradh a dhéanamh ar Chath na Bóinne.
Le deireanas, cheannaigh rialtas Phoblacht na hÉireann suíomh an chatha chun forbairt turasóireachta stairiúla a dhéanamh air, éacht a leanann as Comhaontú Aoine an Chéasta.
Rembrandt
Péintéir Ísiltíreach ab ea Rembrandt Harmenszoon van Rijn, a rugadh ar an 15 Iúil 1606 agus a fuair bás ar an 4 Deireadh Fómhair 1669. Bhí sé ar na healaíontóirí ba thábhachtaí i stair na hEorpa. Bhain ealaín na hOllainne (Protastúnach den chuid is mó) buaic an-ard amach sa 17ú céad. Ní raibh aon éileamh ar théamaí reiligiúnda, agus dhírigh na healaíontóirí Ollannacha ar phortráidí, radhairc tíre is ábhair neamhbheo.
Saolaíodh Rembrandt i Leiden na hÍsiltíre agus fuair sé bás in Amstardam.
Colga mac Domhnaill
Rí Ailigh de Chineál Eoghain, clann Uí Néill an Tuaiscirt, ba ea Colga mac Domhnaill (Sean-Ghaeilge Colcu mac Domnaill) (bás 580). Domhnall Ilchealgach (bás 566) ba ea a athair. Muircheartach mac Muireadhaigh (bás 534) ba ea a sheanathair, agus Eochaidh (bás 572) a dheartháir, ardríthe Éireann beirt. Bhí sé i gcoróin ón mbliain 572 go dtí 580.
Matt Vogel
Is puipéadóir Meiriceánach é Matthew J. "Matt" Vogel II, a rugadh sa bhliain 1970.
Comhaontú Aoine an Chéasta
Is é Comhaontú Aoine an Chéasta (a dtugtar Comhaontú Bhéal Feirste agus Comhaontú Stormont air freisin) an comhaontú a shínigh rialtais na hÉireann agus na Breataine ar an 10 Aibreán 1998 le todhchaí pholaitiúil Thuaisceart Éireann a shocrú agus le deireadh a chur leis na Trioblóidí.
Chuir muintir Phoblacht na hÉireann agus Thuaisceart Éireann a dtacaíocht in iúl in dhá reifreann ar an 23 Bealtaine, 1998.
1994ː An chéad sos comhraic
Ba é an chéad sos comhraic de chuid an IRA ar 31 Lúnasa 1994 a réitigh an bealach. Ba chor é nach raibh aon duine ag súil leis. Ba é faoi ndear sos na nDílseoirí a fógraíodh sé seachtaine ina dhiaidh sin, ar an 13 Deireadh Fómhair 1994.
Is chun an chéim chinniúnach sin sa bhliain 1994 a ghlacadh a rinneadh an obair mhór – le tiomantas Gerry Adams agus Martin McGuinness laistigh de ghluaiseacht na poblachta, ról John Hume ina chainteanna le Adams agus le rialtais na hÉireann, na Breataine agus Mheiriceá, chomh maith le diongbháilteacht Albert Reynolds. Lean scata ceannairí iad a raibh páirt mhór acu sa phróiseas polaitiúil ach ba é an chéad sos sin sa bhliain 1994 a réitigh an bealach.
Cé gur theip ar an dá shos cogaidh níos déanaí (sa bhliain 1996), chuir siad deireadh leis an bhforéigean mórscála sa Tuaisceart.
Ar 9 Nollaig 1994. tharla cainteanna foirmeálta idir Rialtas na Breataine agus Sinn Féin don chéad uair, i gCnoc an Anfa, Béal Feirste.
1996ː Buamaí i Sasana
Ní raibh dhá bhliain imithe ó shíniú an tSos Cogaidh, nuair a chuir an tIRA ar ceal é ar an 9 Feabhra 1996. Níos deireanaí ar an lá céanna, phléasc buama leath-thonna i gceantar Canary Wharf i Londain, buama a rinne damáiste 85 milliún punt do lárionad airgeadais na cathrach agus a mharaigh beirt dhaoine.
Bhí Sinn Féin den tuairim go raibh teipthe ar an sos cogaidh, toisc nach raibh Rialtas na Ríochta Aontaithe na comhchainteanna síochána a oscailt do na Poblachtánaigh sula ndíchoimisiúnódh an tIRA a chuid arm.
Tháinig tuilleadh buamálacha sna sála ag an gceann seo, go háirithe an ceann i Manchain a scrios limistéar mór i lár na cathrach ar an 15 Meitheamh 1996. B'é an t-ionsaí buamála ba mhó i stair na Breataine Móire i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda. Cé go rabhthas in ann líon na dtaismeach a íosmhéidiú, a bhuí is go raibh na seirbhísí éigeandála an-ghasta ag freagairt don réamhrabhadh teileafóin a tugadh don stáisiún áitiúil teilifíse, gortaíodh breis is dhá chéad duine mar sin féin. Bhí cuid acu taobh amuigh den teorainn slándála a cuireadh ar bun timpeall ar an áit dhainséarach.
1997ː An dara sos comhraic
mion|Martin McGuinness agus Ian Paisley ag obair le chéile
Ullmhucháin
Ar dtús, I mí Mheán Fómhair 1997, bhí an chuma ag teacht ar an scéal go bhfágfaí Sinn Féin taobh amuigh. Ach shínigh Sinn Féin Prionsabail Mitchell, agus fuair polaiteoirí an pháirtí cead isteach sna comhchainteanna. B'iad na prionsabail seo ná:
mion|comóradh 20 bliain: [[John Major agus Barry Andrews, Institute of International & European Affairs, 11 Nollaig 2018]]
Comhaontú
mion|"Man Shot Dead" (Belfast Telegraph, 2000) mion|Póstaer Ar taobh amháin, bhí David Trimble ina cheannaire ar an UUP idir 1995-2005, agus tuairimí an-docht aige i dtaobh an Aontachais.
Tháinig athrú ollmhór ar mheon Trimble le linn 1997-1998 nuair a chonaic sé go raibh an tIRA i ndáiríre dul ar aghaidh leis an bpróiseas síochána. Léirigh an Trimbleach “crógacht thar na bearta” le linn na gcainteanna síochána, agus easaontas agus aighneas ina pháirtí féin, an UUP.
Níos déanaí sa bhliain 1998, bronnadh Duais Nobel ar Trimble agus John Hume mar aitheantas ar an obair a rinne siad ar mhaithe le Comhaontú Aoine an Chéasta thabhairt ar an saol.
An téacs
Sa Chomhaontú, cuireadh rialtas dúchais ar bun don Tuaisceart in athuair, agus é bunaithe ar phrionsabal na cumhachtroinnte. Bunaíodh Feidhmeannas Comhchumhachta sa bhliain 1999, agus an ceithre pháirtí ba mhó páirteach ann, ina measc Sinn Féin.
Leasú eile ab ea bunú na seirbhíse nua poilíníachta, ar tugadh Seirbhís Póilíníochta Thuaisceart Éireann uirthi. Cuireadh de dhualgas ar an tseirbhís poilíníochta nua cuóta áirithe íosmhéide de Chaitlicigh a fhostú.
Ráigeanna trioblóide agus foréigin
Ní raibh na paraimíleataigh go léir sásta. Mar sin, scoilt grúpaí áirithe paraimíleata faoi cheist na síochána, agus tháinig dreamanna nua ar an bhfód a thosaigh ag cur a gcogaidh féin beag beann ar an gcomhaontú.
B'é Fórsa Óglaigh Uladh an chéad ghrúpa a thit as a chéile de dheasca an easaontais, nuair a bhunaigh na heasaontóirí drong úr, Fórsa na nÓglach Dílseach (LVF, Loyalist Volunteer Force) sa bhliain 1996.
I Mí na Nollag 1997, d'fheallmharaigh an tINLA Billy Wright, ceannaire na nÓglach Dílseach, agus mharaigh na Dílseoirí roinnt Chaitliceach le cor a thabhairt in aghaidh an chaim.
Thairis sin, chrom dhá ghrúpa easaontóirí de chuid an IRA, an tIRA Leanúnach (Continuity IRA) agus an Fíor-IRA (Real IRA) ar an mbuamáil, beag beann ar shos cogaidh na Sealadach.
I Mí Lúnasa 1998, mharaigh buama de chuid an Fhíor-IRA 29 sibhialtach san Ómaigh.
Matterhorn
Is ceann de na sléibhte is cáiliúla é Matterhorn (Matterhorn, Monte Cervino, Mont Cervin, Matterhorn). Tá sé suite ar an teorainn idir an Eilvéis agus an Iodáil ag 45°58′ Thuaidh, 7°39′ Thoir. Is 4,478 méadar ar airde í.
Comhaontú Aoine an Chéasta
Ráigeanna trioblóide agus foréigin
B'é seo an buama ba mheasa riamh ó thús na dTrioblóidí, agus is iomaí náisiúnaí Éireannach a ghlac col leis na heasaontóirí Poblachtánacha i ndiaidh an bhuama seo. Ghlac an tINLA féin leis an sos cogaidh i ndiaidh Chomhaontú Aoine an Chéasta sa bhliain 1998.
Matterhorn
Tá ceithre aghaidh aici, ag tabhairt aghaidhe ar cheithre hairde an chompáis.
Comhaontú Aoine an Chéasta
Ráigeanna trioblóide agus foréigin
Tharla uafás na hÓmaí i 1998 agus ionsaithe eile de chuid easaontóirí poblachtacha. Bhí an tIRA Sealadach agus na dílseoirí ón UVF, UDA agus RHC ciontach as eachtraí freisin.
Ní raibh na hÓglaigh Phoblachtánacha chomh sáite céanna san fhaicseanaíocht eatarthu féin. Ach glactar leis gur mharaigh an 'Fíor IRA' Donncha Mac Dónaill, duine a d'admhaigh go raibh sé ag spiaireacht don Rialtas Briotanach sna 1980idí agus sna 1990idí.
Cuireadh i leith na Sealadach freisin go raibh siad ag imeaglú daoine agus, fiú, á marú ar chúiseanna pearsanta. Mar shampla, maraíodh fear óg darbh ainm Robert McCartney sa bhliain 2005, i ndiaidh achrainn i dteach tábhairne le daoine a bhí ina mbaill den IRA Sealadach.
21 haoisː athmhuintearas agus seicteachas
Cé go bhfuil na sceimhlitheoirí éirithe as, a bheag nó a mhór, is iad na páirtithe is antoiscí a bhfuil ag éirí leo sna toghcháin ó síníodh an Comhaontú.
Cuireadh Feidhmeannas Thuaisceart Éireann agus Tionól Thuaisceart Éireann ar fionraí sa bhliain 2002, nuair a tháinig an scannal Stormontgate chun solais
Sa bhliain 2007, d'aontaigh Ian Paisley agus Gearóid Mac Ádhaimh rialtas comhchumhachta a chur ar bun.
Níos deireanaí, bhaileodh Sinn Féin neart, gheobhadh siad an ceann is fearr ar an SDLP agus dhíreodh an páirtí ar a fheachtas uile-Éireann le dúil cumhacht a bheith acu thuaidh agus theas.
Chuir an tIRA Sealadach in iúl go raibh an chuid ba mhó dá gcuid arm tine díchoimisiúnaithe ó Lúnasa-Meán Fómhair 2005, agus nach raibh siad ábalta a thuilleadh oibríochtaí mórscála a chur i gcrích.
Is é Sinn Féin an páirtí is mó ar an taobh Caitliceach inniu, agus tá Páirtí Aontachtach Uladh níos laige ná an DUP (Páirtí Aontachtach Daonlathach). Thairis sin, níor bhain blianta na síochána mórán den tseicteachas, agus tá críochdheighilt na gceantar idir na Protastúnaigh agus na Caitlicigh fós ann.
Tá ábhar dúshláin nár comhlíonadh fós i bprionsabail agus in aidhmeanna eile an Chomhaontaithe: comhpháirtíocht, comhurraim agus comhionannas do chearta sibhialta, polaitiúla agus cultúir, saoirse ó leithcheal, athmhuintearas, agus fógairt chearta mhuintir an Tuaiscirt a bheith aitheanta mar a roghnaíonn siad mar Éireannaigh nó mar Bhriotanaigh.
Bunscoil an Iúir
Is Gaelscoil í Bunscoil an Iúir (Bunaithe sa bhliain 1989) do bhuachaillí agus chailíní atá in aois a 4 go dtí a 11.
Bhí éiteas treasphobail ag an scoil tráth ach anois ar an drochuair níl mórán fágtha de. Tá an scoil istigh i gceantar Bhord Oideachais agus Leabharlann an Deiscirt (BOLD).
Naisc sheachtracha
thumb|300px|An príomhoide agus na daltaí i mbun carúil na Nollag sa Chór Creidmheasa i lár an bhaile Mí na Nollag 2006.
Tadhg Uí Dhiarmada
Stair
Ba bhall é Tadhg de Shíol Mhuireadhaigh, a bhí ina ríthe na gConnacht bunaithe i gContae Ros Comáin. Faoi lár na 10ú haoise, fuarthas iad leata siar ó dheas in oirthuaisceart Chontae na Gaillimhe. Ghabh géag den chlann roinnt tailte ann agus thugadar Uí Dhiarmada ar an áit, ainmnithe as Diarmaid Fionn mac Tomaltaigh, fionnó Indreachtaigh mhic Muireadhaigh (bás 723), rí Chonnacht.
Bás agus oidhreacht
Tharla Cath idir Murchadh Glún Iollar ua Flaithbheartaigh, rí Ailigh agus Cathal mac Taidhg, rí Chonnacht ag Ceis Corran sa bhliain 971. Cloíodh agus maraíodh Cathal agus líon mhór dá chomhghuaillithe, Tadhg ina measc.
Cé nach raibh Cú Ceannainn, mac Taidhg, ina rí féin, ghlac rítheaghlach Uí Dhiarmada an sloinne Ó Con Cheanainn.
Jerry Nelson
Ba puipéadóir Meiriceánach é Jerry L. Nelson, a rugadh sa bhliain 1934 agus a d'éag sa bhliain 2012.
Obar Chúirnidh
Is baile suite i gComhairle Lodainn an Iar é Obar Chúirnidh.
Dífhabhtán
Ábhar atá tocsaineach do bhaictéir. Ceann de na hábhair is luaithe a úsáideadh chuige seo ab ea feanól (aigéad carbólach), ach fuarthas go raibh sé tocsaineach is creimneach do dhaoine freisin. Úsáidtear díorthaigh feanóil fós i leithris cheimiceacha.
Otto Paul Hermann Diels
Ceimicí orgánach a rugadh i Hamburg na Gearmáine ab ea Otto Paul Hermann Diels (23 Eanáir 1876-7 Márta 1954). Le Kurt Alder, d'fhionn sé an t-imoibriú éasca idir olaifín ghníomhachtaithe is dí-éin chun struchtúr cioglach le steiréiceimic inréamhinste a tháirgeadh. Ainmnítear imoibriú Diels-Alder astu anois, a tháinig le bheith an-suntasach sa cheimic orgánach shintéiseach. Bhuaigh siad Duais Nobel na Ceimice i 1950 as.
Falas
Is baile suite i gComhairle Lodainn an Iar, in Albain, é Falas (Béarla: Fauldhouse). De réir na figiúirí daonáirimh An Ríocht Aontaithe 2011, tá daonra 4,843 ann. Tá sé suite timpeall leath bhealaigh idir Glaschú agus Dún Éideann. Is é Falas ceann de na bailte is airde i Lodainn an Iar, ina sheasamh 750 troithe os cionn leibhéal na mara. Bíonn an baile Falas ann ar a laghad ó Na Meánaoiseanna.
Poll Beithe
Is baile suite i gComhairle Lodainn an Iar é Poll Beithe.
Piongain impireach
Is í an phiongain impireach an phiongain is mó agus is troime, suas le 1.2 m ar airde. Ní thagann sé i dtír riamh. Áitríonn sé na farraigí mórthimpeall an Antartaigh. Is féidir leis tumadh chuig doimhneacht 268 m. Póraíonn sé ar oighearshlaod ag tús an gheimhridh. Gorann an t-aon ubh amháin ar chosa an fhireannaigh ar feadh 64 lá le linn an tsneachta shíobtha ghoimhiúil Mholaigh.
Piauí
Is stát de chuid na Brasaíle é Piauí. Tá an stát suite in oirthuaisceart na tíre, sa réigún tirim Sertão. Is é Piauí an stát is boichte sa Bhrasaíl.
Is í Teresina an phríomhchathair agus is é Wellington Dias an Gobharnóir. Tá 2,750,000 duine ina gcónaí sa stát.
Scríbhneoir
I measc na scríbhneoirí is cáiliúla as Éirinn tá Seamus Heaney, Máirtín Ó Cadhain, Liam Ó Flaitheartaigh agus na céadta eile.
Aerfort Cam Ranh
Aerfort idirnáisiúnta is ea Aerfort Cam Ranh. Tá sé suite i lár Cam Ranh, Vítneam. D'oscail sé mar Aerfort Camranh sna 1960idí. I 2011 bhain 1 milliún duine úsáid as an aerfort.
Xéinea-thrasphlandú
Is éard is xéinea-thrasphlandú (xenos - ón nGréigis a chiallaíonn "eachtrannach" nó "aisteach" ), nó trasphlandú heitrealógach, ná trasphlandú ceall beo, fíochán nó orgán ó speiceas amháin go speiceas eile. Tugtar xéineanódaithe nó xéinea-trasphlandaithe ar chealla, fíocháin nó orgáin den sórt sin. Tá sé i gcodarsnacht le halla-thrasphlandú (ó neach aonair go neach eile den speiceas céanna), trasphlandú singiniteach nó isea-thrasphlandú (nóduithe trasphlandaithe idir dhá neach aonair atá comhionann go géiniteach den speiceas céanna) agus uaththrasphlandú (ó chuid amháin den chorp go cuid eile sa duine céanna).
Tobar Adaidh
Is baile suite i gComhairle Lodainn an Iar é Tobar Adaidh.
Via Dolorosa (Iarúsailéim)
clé|mion|Via Dolorosa Ainm Laidine ar shráid laistigh de SheanChathair Iarúsailéim is ea Via Dolorosa. Shiúil Íosa ar an tsráid sin, ar a bhealach go dtí a bhás ar Chnoc Chalvaire.
1763
Tarluithe
Tháinig deireadh le Cogadh na Seacht mBliana (1756-1763)
Pioratram
Planda ilbhliantúil a fhásann 45 cm ar airde, dúchasach do leithinis na mBalcán ach saothraítear go forleathan é, in oirthear na hAfraice is Meiriceá Theas go háirithe. Na duilleoga roinnte airgeadach/liath; na bláthchinn aonarach, cosúil le nóinín; na bláthóga seachtracha leata bán. Ullmhaítear feithidicíd as ábhair a eastósctar ó na bláthchinn thriomaithe mheilte, agus bhí an fheithidicíd seo in úsáid sa tSín sa 2ú céad.
Ubhalaidh
Is baile suite i gComhairle Lodainn an Iar é Ubhalaidh.
Caipiteal airgid
mion|Scaireanna sa chomhlacht 'Solas Leictreach' sa Rúis, 1886 An t-infheistiú a dhéanann na húinéirí sa ghnólacht is ea caipiteal airgid go bunúsach. Is é caipiteal an ghnólachta an t-airgead a chuireann na húinéirí agus na hiasachtóirí ar fáil. Más comhlacht é an gnólacht, infheistíonn na húinéirí sa chaipiteal trí scaireanna a cheannach de ghnáth.
Is é atá sa chaipiteal in úsáid na sócmhainní seasta agus an caipiteal oibre le chéile.
Cineálacha difriúla caipitil
̈ Caipiteal tionscnaimh
̈ Caipiteal breise
̈ Caipiteal oibre ( = Sócmhainní reatha - Fiacha reatha)
The Middle (séasúr 9)
Craoladh an naoú sraith The Middle idir Deireadh Fómhair 3, 2016 agus Bealtaine 22, 2017 ag tosú le "Vive La Hecks".
Nepal Bhasa
Ceann de na teangacha móra i Neipeal is ea an teanga Nepal Bhasa. Ní mór í a aithint thar an Neipeailis, nach bhfuil gaolmhar léi ar aon nós. Ceann de na teangacha Tibéideach-Burmacha is ea an teanga Nepal Bhasa, agus í gaolmhar leis an Tibéidis agus, fiú, leis an tSínis.
Is í an t-aon teanga amháin de chuid an ghrúpa sin a scríobhtar síos leis na litreacha Deiveanágracha, nó is le teangacha Ind-Eorpacha na hIndia is mó a shamhlaítear an aibítir sin.
Ba í Nepal Bhasa teanga riaracháin Neipeal ón 14ú haois go dtí go déanach san 18ú haois. Ag tosnú ag tús an 20ú haois d'fhulaing an teanga géarleanúint oifigiúil Ón mbliain 1952 go 1991, thit céatadán na ndaoine i nGleann Kathmandu a labhair an teanga ó 75% to 44%, Tá bagairt ar chultúr agus teanga an phobal Newar. Liostálann UNESCO Nepal Bhasa mar theanga atá "i mbaol cinnte".
Ríomhphost
deas|200px|thumb|Ríomhphost - sampla. Is éard is ríomhphost ann ná seirbhís a chuirtear ar fáil thar an Idirlíon (is seirbhísí eile iad an Gréasán Domhanda, FTP, srl.). Is féidir teachtaireachtaí a sheoladh ó ríomhaire ar bith atá ceangailte leis an Idirlíon go dtí ríomhaire eile atá ceangailte leis.
Seoladh Ríomhphoist
Teastaíonn seoladh ríomhphoist ó dhuine má tá siad ag iarraidh teachtaireachtaí ríomhphoist a sheoladh agus a ghlacadh. Bíonn an chuma seo a leanas ar sheoladh ríomhphoist: Is féidir seoladh ríomhphoist a fháil ó Sholáthraí Seirbhísí Idirlín (ISP) má chruthaíonn tú cuntas leo, nó is féidir seoladh ríomhphoist a fháil ó sheirbhís ríomhphoist gréasáin ar nós Yahoo Mail, Hotmail nó Gmail.
Cliant Ríomhphoist
Is feidhmchlár é cliant ríomhphoist a húsáidtear le teachtaireachtaí ríomhphoist a chumadh, a sheoladh, a ghlacadh agus a bhainistiú. Seo a leanas roinnt samplaí de chliaint ríomhphoist: Microsoft Outlook Express, Microsoft Outlook, Eudora, Netscape Messenger. Bíonn gnéithe breise ag cuid de na cliaint seo a chuireann ar do chumas iad a úsáid mar eagraí pearsanta (m.sh. liosta teagmhálaithe, féilire, srl.).
Tórr Fhitheachan
deas|250px|thumb|Cnoic Thórr Fhitheachan Is baile atá suite i lár na hAlban, i gComhairle Lodainn an Iar, é Tórr Fhitheachan. Bhí 570 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2011.
Toghsgaig
Is sráidbhaile suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, Albain é Toghsgaig nó Toscaig.
Bogthaise choibhneasta
deas|150px|thumb|Bogthaise choibhneasta Áirítear an bhogthaise choibhneasta ina chéatadán mar seo: ((an dearbh-bhogthaise ag an teocht)/(an dearbh-bhogthaise ag an drúchtphointe ag an teocht chéanna)) × 100. Nuair a bhíonn an t-aer lánsáithithe le galuisce, deirtear go bhfuil luach 100% ag an taise choibhneasta. Má bhíonn toirt aeir lánsáithithe ag teocht íseal ar dtús is má théitear an t-aer sin, ní bhíonn sé chomh sáithithe céanna agus laghdaíonn an taise choibhneasta dá réir. Má bhíonn an taise choibhneasta ard in aimsir the, bíonn sé míchompordach do dhuine de bhrí nach ngalaítear an t-allas air is ní fhaigheann sé aon fhuarú.