cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Agóidí i Srí Lanca, 2022
Ceapadh Príomh-Aire na tíre Ranil Wickremesinghe ina Uachtarán eatramhach. Ach ar 13 Iúil, thug léirsitheoirí ruathar faoi oifig an Phríomh-aire i bpríomhchathair Shrí Lanca, Colombo. Bhí na léirsitheoirí ag éileamh go n-éireodh Ranil Wickremesinghe as. De réir na léirsitheoirí, bhí Wickremesinghe, Rajapaksa agus a theaghlach éillitheach agus forlámhach. Bhí na léirsitheoirí ag iarraidh ruaig a chur ar Wickremesinghe freisin. Is tír dheighilte í Srí Lanca go hiondúil ach dúirt tráchtairí go bhfuil daoine ag teacht le chéile in aghaidh a naimhde coiteanna.
Ar 20 Iúil, thogh an Pharlaimint  Ranil Wickremesinghe mar Uachtarán.
Droichead Seán Heuston
Is droichead suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Droichead Seán Heuston.
Baile na Mainistreach (idirdhealú)
Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm Baile na Mainistreach air:
Pen-y-lan
51.4979°N, -3.1549°W
Baile i Caerdydd, an Bhreatain Bheag, is ea Pen-y-lan, 2.4 km ó Caerdydd agus 210 ó Londain. Tá daonra 12,219 ann, agus tá 1,548 (12.7%) in ann Breatnais a labhairt.
Wilhelmina Geddes
Ba ealaíontóir fuinneoga daite Éireannach í Wilhelmina Geddes (25 Bealtaine 1887 i gContae Liatroim - 10 Lúnasa 1955  i Londain).
Bhí ról tábhachtach ag Geddes i ngluaiseacht aistí agus ealaíona na hÉireann agus athbheochan fuinneoga daite sa Bhreatain le linn an fhichiú haois.
Fuair Geddes bás i Londain ar 10 Lúnasa 1955.
Saol Luath
Rug Wilhemina i gcontae Liatroim, iníon chuig Eliza Jane Stafford agus William Geddes. Bhí Wilhelmina mar an páiste is sine as chlann de ceithre páistí. Bhog chlann s'aici chuig mBéal Feirste nuair a bhí sí dhá bhliain d'aois, ansin a tógadh agus a cuireadh oideachas uirthi.
Ó an t-am a bhí sí in ann cuimhniú bhí sí ag tarraingt, tharraing sí potraidí agus scríobh sí scéalta faoi brionglóidí s'aici. Ag an aois de 16 thosaigh sí ag freastal ar 'Scoil Ealaíonta Béal Feirste', d'fhan sí ansin ar feadh ocht mbliana eile ag staidear an ealaín. Bhain sí amach roinnt gaisce éagsúla le linn an am a chaith sí ansin i roinnt topaicí de ealaín éagsúla cosúil le péintéireacht, léaráid leabhair, dearadh, deantús priontáíl agus tarraingt saol.
Roimh a d'fhág sí i 1910, tharraing sí aird ar Sarah Purser, ealaíontóir céimiúl, le a chuid learáidí geal agus dathúil. Thug Sarah cuireadh chuici beidh mar ball de comharchumann gloine dhaite ceannródaíoch a bhunaigh sí i mBaile Átha Cliath mar pairt de Athbheochan Cheilteach na hÉireann. Lean seo go dtí a céad dearadh gloine smálaithe, chuirtear 'Tíreolas' air.
I 1911 ghlac sí ballraíocht i grúpa beag d'ealaintóirí a bhailigh Sarah Purser i dTúr Gloine a rinne a chuid traenáil faoi Alfred Child. Bhí sí íocta £1 in aghaidh an seachtain.
An Fhairche (idirdhealú)
Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm An Fhairche air:
Béal Feirste Theas (Toghcheantar Tionóil)
Is toghcheantar tionóil é Béal Feirste Theas ar Thionól Thuaisceart Éireann (Béarla: Belfast South ).
Pen-y-waun
51.7327°N, -3.4862°W
Tais-scópacht
Is éard is tais-scópacht ann ná móilíní uisce a aomadh agus a choinneáil trí ionsúite nó asúite ón timpeallacht máguaird, a bhíonn de ghnáth ag teocht chaighdeánach nó ag teocht an tseomra. Má chuirtear móilíní uisce ar fuaidreamh i measc mhóilíní na substainte, féadfar substaintí asúite a athrú go fisiciúil, m.sh., ag athrú i méid, fiuchphointe, slaodacht nó tréith nó maoin fhisiceach éigin eile den tsubstaint
Béal Feirste Theas (Toghcheantar Tionóil)
D'úsáideadh an suíochán den chéad uair i dtoghchán do Thuaisceart Éireann amháin, d’Fhóram Thuaisceart Éireann i 1996. Ó 1998, tá baill tofa aige don Tionól reatha.
Tais-scópacht
deas|mion| Gaireas chun tais-scópachta leasacháin a chinneadh, Fixed Nitrogen Research Laboratory, ca. 1930
Pen-y-waun
Baile i Rhondda Cynon Taf, an Bhreatain Bheag, is ea Pen-y-waun, 35.3 km ó Caerdydd agus 233 ó Londain. Tá daonra 2,913 ann, agus tá 305 (10.5%) in ann Breatnais a labhairt.
Ámós
Ba fháidh agus naomh é Ámós. Luaitear é sa Sean-Tiomna.
An Nuachabháil (idirdhealú)
Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm An Nuachabháil air:
149 RC
Eachtraí
Cuireadh tús leis an Tríú Cogadh Púnach (149 RC - 146 RC) le Cath na Cartaige. thumb|Iarsmaí na Cartaige
Feis (leabhar)
Seo leabhar leis an bhfile Éireannach Nuala Ní Dhomhnaill. Cnuasach filíochta atá ann. D'fhoilsigh An Sagart é sa bhliain 1991. I measc na saothar atá ann tá Tusa (Dán) agus Aubade (Dán). Dúirt scríbhneoir de chuid www.beo.ie, Éamonn Ó Dónaill:
Buabhall rinne
Ball de chlann na n-eallach, dúchasach d'oirthear is deisceart na hAfraice is ea an buabhall rinne (nó buabhall Afracach) ("Syncerus caffer"). A cholainn trom, dubh nó donn, adharca tiubha ina luí mar chlogad trasna a chinn is na foircinn cuartha suas, a chluasa mór crochta. Tugtar buabhall na rinne air freisin. Ní hionann leis na heallaigh eile níor ceansaíodh riamh é.
An Dealg Droighin
Seo leabhar leis an bhfile Éireannach Nuala Ní Dhomhnaill. Cnuasach filíochta atá ann. D'fhoilsigh Mercier é sa bhliain 1981, tar éis di filleadh ar Éirinn ón Tuirc. Seo an chéad chnuasach ó pheann Ní Dhomhnaill a foilsíodh.
Riobós
C5H10O5, peantós nó siúcra le 5 charbón, a fhaightear i struchtúr na n-aigéad ribeanúicléasach (RNA). Bíonn dhá cheann dá adaimh (OH, HO) nasctha le grúpaí fosfáite san RNA.
Gabriel Boric
Is polaiteoir Sileach de chuid na heite clé é Gabriel Boric Font (Punta Arenas, an tSile ; 11 Feabhra, 1986). Tá sé ag feidhmiú faoi láthair mar ionadaí na Poblachta a dhéanann ionadaíocht ar Región de Magallanes y de la Antártica Chilena. Is é uachtarán tofa na Sile é, post a nglacfaidh sé leis an 11 Márta 2022. clé|mion
Gairmréim
clé|mion|4 Iúil 2021 clé|mion|Maipu, 2021 Mar mhac léinn den Facultad de Derecho de la Universidad de Chile (Gaeilge: Dámh Dlí Ollscoil na Sile), bhí sé ina uachtarán den Federación de Estudiantes (Gaeilge:Cónaidhm na Mac Léinn)  le linn na tréimhse 2011-2012 agus  ceann de phríomhcheannairí agus ceann de phríomhcheannairí ghluaiseacht na mac léinn sa bhliain 2011
Uachtaránacht
Ar 19 Nollaig 2021, fuair Boric an bua i dtoghchán uachtaránachta na Sile. Sa toghchán réitigh, fuair sé an ceann is fearr ar José Antonio Kast, fear a raibh a athair ina Naitsí sa Ghearmáin sna daichidí agus a bhfuil naisc láidre aige le daoine atá i bhfad amach ar an eite dheis. Gheall Boric go n-aontódh sé an tSile, go rachadh sé i ngleic le bochtanas agus go gcuirfeadh sé deireadh leis an nualiobrálachas sa tír.
Penalun
51.6586°N, -4.7221°W
Baile i Sir Benfro, an Bhreatain Bheag, is ea Penalun, 108.8 km ó Caerdydd agus 318 ó Londain. Tá daonra 827 ann, agus tá 114 (13.8%) in ann Breatnais a labhairt.
Lola Montez (Eliza Gilbert, damhsóir)
Óige
Rugadh 'Lola' i gContae Shligigh ar 17 Feabhra 1821 (dúirt Lola níos déanaí go raibh sí as Luimneach ó dhúchas). B’iníon le Edward Gilbert í, saighdiúir de chuid na Breataine a bhí lonnaithe i gcúige Mumhan ar feadh tamaill agus Eliza Oliver, iníon neamhdhlisteanach le Charles de Silver Oliver, feisire i bparlaimint Shasana tráth den saol.
D’aistrigh an teaghlach chun na hIndia i 1823. Bhuail an calar Edward Gilbert sa bhliain chéanna.
Cuireadh Lola chuig scoil chónaithe i Montrose na hAlban agus í fós an-óg. Cuireadh críoch lena cuid scolaíochta blianta níos faide anonn i scoileanna ardnósacha eile, i Monkwearmouth agus i mBath, i ndeisceart Shasana.
Ar ais ón scoil, mheall sí an Lieutenant Thomas James chun na leapa léi. Leannán a máthar ba ea an saighdiúir, a dúradh. D'éalaigh Lola agus Thomas le chéile agus phós siad... in aois 16 bliain do Lola. Scair siad óna chéile san India sa bhliain 1843. clé|mion|203x203px|foilsithe sa bhliain 1858
Rinceoir
In amharclann in Haymarket, Londain, i mí an Mheithimh 1843, in aois 22 bliain di, a chonacthas “Lola Montez” an chéad uair riamh, ainm stáitse a bhain idir iomrá agus mhíchlú nach beag amach ar fud an domhain níos déanaí. Bhí na taispeántais stáitse risqué Lola i mbéal an phobail. Dúradh go raibh iompar stáitse Lola salach agus mímhorálta. Chuir daoine aithne uirthi mar 'Mrs James' agus b’éigean di imeacht chun na Mór-Roinne.
Tháinig cáil dhomhanda uirthi mar rinceoir agus bean scléipe i bPáras. Dúradh go raibh liosta fada leannán aici, an scríbhneoir Alexandre Dumas ina measc.
An Ghearmáin
Nuair a bhí Franz Liszt i bPáras, thit sé i ngrá le 'Lola'. Lean sí Liszt go Bonn na Gearmáine. Dúradh gur mheall sí ansin Rí na Baváire, Ludwig I, chun na leapa léi, cé go mba sheanfhear feosaí é faoin am sin (níos sine na 60 bliain). Is mar chéile leapa an rí a d’fhógair sí í féin go poiblí as sin amach.
Rinneadh 'comtesse de Landsfeld' di ar a breithlá sa bhliain 1847 (ar 17 Lúnasa, dáta bréagach). D’éirigh uasaicme na Baváire bréan de gheáitsí Lola agus tharla círéib ina coinne in Eanáir, 1848 (1848, bliain na na réabhlóidí ar fud na hEorpa). B'éigean do Ludwig coróin na Baváire a tugadh suas. Agus chuir Ludwig féin an ruaig ar Lola ar Lá ’le Pádraig na bliana sin.
SAM agus an Astráil
Chruthaigh Lola íomhá phoiblí nua di féin agus shocraigh sí ar shaol úr a bhaint amach di féin, i Meiriceá dá mb’fhéidir é sa bhliain 1851. Bhí an rath uirthi i Meiriceá agus bhain stádas an cheiliúráin amach lena taispeántais stáitse agus a geáitsí poiblí gan náire.
Chuir Lola seónna stáitse ar bun san Astráil sa bhliain 1855,
Chuir sí í féin chun tosaigh chomh maith mar léachtóir agus 'scríbhneoir' (bhí scáthscríbhneoir ann, b'fhéidir). Tháinig dhá leabhar amach sa bhliain 1958, "Lectures of Lola Montez" agus "The Arts of Beauty; Or, Secrets of a Lady's Toilet - With Hints to Gentlemen on the Art of Fascinating". Rinne camchuairt Mheiriceá sa bhliain 1857/1858. D’fhill Lola ar Éirinn i mí na Samhna 1858 agus reáchtáladh cruinnithe poiblí i Luimneach agus i gCorcaigh.
Bás
Sna 1850idí, tholg 'Lola' tinneas a bháis, an ghallbholgach (sifilis). D'éag sí ar 17 Eanáir 1861, in aois 39 bliain di. Tá Lola curtha i Reilig Greenwood, Nua-Eabhrac.
Droichead Sheáin Uí Chathasaigh
Droichead thar an Life i gcroílár Bhaile Átha Cliath is ea Droichead Sheáin Uí Chathasaigh. Déanann an droichead nasc idir Cé Theach an Chustaim ó thuaidh agus Cé na Cathrach ó dheas.
Droichead lúdrach coisithe atá ann.
Michael Aspel
Is láithreoir teilifíse Sasanach é Michael Terence Aspel, a rugadh i mBattersea, Londain ar an 12 Eanáir 1933.
Baile Uí Lachnáin (idirdhealú)
Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm Baile Uí Lachnáin air:
Séamus Diolún
Polaiteoir Éireannach ab ea Séamus Maitiú Diolún (Béarla: James Matthew Dillon) (16 Meán Fómhair, 1902 - 10 Feabhra, 1986). Mac le Seán Diolún a bhí ann. Bhí sé ina cheannaire ar Fine Gael idir na blianta 1959 agus 1965, cé gur caitheadh amach ón pháirtí é sa bhliain 1942. D'fhan sé ina Theachta Dála sa Dháil suas go dtí an bhliain 1969, nuair a d'éirigh sé as an phost.
An Léigiún Muire
Is cumann idirnáisiúnta den Eaglais Chaitliceach Rómhánach Léigiún Mhuire (Laidin: Legio Mariae, L.O.M.). Bhunaigh an státseirbhíseach Frank Duff é i mBaile Átha Cliath.
An Mullach Bán (idirdhealú)
Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm An Mullach Bán air:
Dorothy Cross
Ealaíontóir Éireannach is ea Dorothy Cross. Sa lá atá inniu ann, tá cónaí ar Dorothy i mBaile Átha Cliath.
Bunús
Rugadh i gCorcaigh sa bhliain 1956.
Óige agus Oideachas
D’fhreastail Cross ar Scoil Ealaíne Bardasach Crawford i gCorcaigh sular thosaigh sí faoi staidéar céime ag Polytechnic Leicester, Sasana, ar feadh trí bliana idir 1974 agus 1977.Chuaigh a deartháir níos sine Tom ar aghaidh le bheith ina zó-eolaí agus ina ollamh i gColáiste na hOllscoile.Snámhaí iomaíoch a bhí in Cross í féin agus í ina déaga, agus í ina curaidh Uile-Éireann sa bhabhta brollaigh 100 méadar ag 15 bliana d’aois agus ag dul ar aghaidh chun boinn eile a bhuachan sna blianta beaga amach romhainn.
Pósadh agus Teaghlach
Seans go raibh an bhean pósta, nó go bhfuil sí fós. Seans freisin go raibh leanaí aici. Scríobh faoi sin.
Ré thábhachtach dá saol
B’fhéidir go raibh tréimhse eile ann ina ndearna an bhean go leor rudaí tábhachtacha nó ina raibh taithí acu uirthi.
Gairm
Cúiseanna a bhfuil clú uirthi; tábhacht nó tionchar ag baint léi.
Saol déanach agus bás
Nuair atá sé sin indéanta, scríobhaimid faoin bhean, cén chuma a bhí ar dheireadh a saoil agus cén dóigh a bhfuair sí bás. B’fhéidir go raibh sí tinn nó go bhfuair sí bás le seanaois.
Droichead Uí Mhaoilíosa
Is droichead suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Droichead Uí Mhaoilíosa.
Iongúisaigh
deas|250px|thumb|Iongúisaigh Is grúpa eitneach Eorpach iad na Iongúisaigh. Is í an Iongúisais a bpríomhtheanga.
Shelly-Ann Fraser-Pryce
Is rábálaí raoin agus faiche Iamácach í Shelly-Ann Fraser-Pryce. Rugadh í ar an 27 Nollaig 1986.
Ag na Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2012 i mBeijing, An tSín, bhuaigh Fraser-Pryce bonn ór sa rás 100m. Sna Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2012 i Londain, An Bhrasaíl, bhuaigh sí bonn ór sa rás 100m agus bonn airgid sna rásaí 200m agus sa rás sealaíochta 4×100 m. Ag na Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2016 i Rio de Janeiro, An Bhrasaíl, bhuaigh sí bonn airgid sa rás sealaíochta 4×100 m agus bonn cré-umha sa rás 100m.
Melvin Calvin
Ceimicí a saolaíodh i St Paul, Minnesota ab ea Melvin Calvin (1911-1997). Cáil ar leith air as a thaighde ar ról na clóraifille sa bhfótaisintéis. Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 1961 as.
Richard Kirwan
Ceimicí a rugadh i gCloch an Bhaile Mhóir, Contae na Gaillimhe, ab ea Richard Kirwan (1 Lúnasa 1733 – 22 Meitheamh 1812). Chuaigh sé le sagartóireacht ar dtús, ach d'athraigh go luath don cheimic. I Londain (1777-1787) chuidigh sé le bunú na steiréiceimice is na ceimice cainníochtúla. Rinne sé taighde ar fhiníocht cheimiceach, imoibrithe ceimiceacha, agus ceimic iarainn trí thíotraiméadracht. Scríobh sé an chéad saothar cuimsitheach ar an mianreolaíocht sa Bhéarla, Elements of Mineralogy (Uraiceacht na Mianreolaíochta, 1784), An Essay on the Analysis of Mineral Waters (Aiste ar Anailís Uiscí Mianracha, 1799), An Essay on Phlogiston and the Constitution of Acids (Aiste ar Fhlógastón agus Comhdhéanamh Aigéad, 1787), ag cosaint coincheap an fhlógastóin, agus cuid mhaith eile. Rinne sé obair shuntasach ar an meitéareolaíocht trí chlár teochtaí ag domhanleithid idir an meánchiorcal is na Moil a thógáil. Thug sé an mhianreolaíocht isteach den chéad uair in Éirinn.
Pharaoh's Daughter
Seo leabhar a foilsíodh sa bhliain 1990 ina raibh roinnt dánta nua le Nuala Ní Dhomhnaill móide aistriúcháin le daoine éagsúla. Cnuasach filíochta atá ann. D'fhoilsigh Gallery Press é sa bhliain 1990.
Edmund Campion
deas|thumb|Edmund Campion Naomh Caitliceach is ea Edmund Campion. Rugadh é ar an 24 Eanáir 1540 i Londain. Cuireadh chun báis é ar an 1 Nollaig 1581, i dTyburn, Londain.
Kithara
mion|clé|Kithara á sheinm ag Apollo Musagetes Is éard is kithara ann ná gléas ceoil ársa, cosúil le lir ach níos mó. Bhí athshonadóir adhmaid (dronuilleogach de ghnáth) mar bhun, dhá ghéag chuasacha ag teacht suas uaidh is iad ceangailte le trasnán ag a mbarra. Bhí 3-11 téad ag rith ón trasnán síos go bun an athshonadóra. Bhaintí na téada le figín. Bhíodh athshonadóir na líre déanta as blaosc toirtíse.
École supérieure de physique et de chimie industrielles de la ville de Paris
Is ollscoil í École supérieure de physique et de chimie industrielles de la ville de Paris atá suite i bPáras na Fraince. Bunaíodh í sa bhliain 1882.
The Water Horse
Seo leabhar a foilsíodh sa bhliain 1980 ina raibh roinnt dánta nua le Nuala Ní Dhomhnaill aistrithe ag Medbh McGuckian agus Eilean Ní Chuilleanáin. D'fhoilsigh Gallery Press é sa bhliain 1999.
Genzebe Dibaba
Is reathaí raoin agus faiche Aetópach í Genzebe Dibaba Keneni. Rugadh í ar an 8 Feabhra 1991.
Ag na Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2016 i Rio de Janeiro, An Bhrasaíl, bhuaigh sí bonn airgid sa rás 1500 m.
Conchúr mac Neasa
Rí ar Chúige Uladh ba ea Conchúr mac Neasa. De réir traidisiúin, bhí sé ar dhuine de na ríthe ba chumasaí sa tír, ach níl aon fhianaise stairiúil ann faoi toisc gur mhair sé sa tréimhse réamh-Chríostaí. Tugtar An Rúraíocht mar ainm ar an tsraith scéalta a chuireann síos ar a réim.
Ba í Eamhain Mhacha a phríomhchathair, agus An Chraobh Rua a tugadh ar na saighdiúirí a bhí aige.
Cathbhadh a bhí ina dhraoi aige, agus tráth ar rugadh leanbh, thuar an draoi go mbeadh sí níos áille ná bean ar bith eile in Éirinn, go bpósfadh Conchúir í, agus go mbeadh brón agus ár ann dá bharr. Dá bhrí sin, thug sé Deirdre (brón) mar ainm uirthi. Insítear a scéal in Oidheadh Chlainne Uisnigh.
Ba le linn Chonchúir a tháinig Cú Chulainn chun cinn agus tá a chuid eachtraí agus eachtraí eile le fáil sa Táin.
Bás Chonchúir mhic Neasa
De réir an tseanchais, fuair Conchúr bás ar an gcéad Aoine Chéasta de bharr na feirge a tháinig air nuair a insíodh dó go raibh Mac Dé tar éis a bheith curtha chun báis. Bhí Conchúr tinn an uair sin de bharr liathróid chatha a bhí sáinnithe ina cheann. Bhí an liathróid sin déanta as inchinn Mheas Geaghra, a meascadh le beagán aoil chun liathróid bheag chrua a dhéanamh. Is é Conall Cearnach a mharaigh Meas Geaghra agus a rinne an liathróid inchinne, cé gur Cead mac Mághach a scaoil an liathróid le Conchúr agus cath ar siúl idir na Connachta agus na hUlaidh. Chuaigh an liathróid i sáinn i gcloigeann Chonchúir mhic Neasa agus dúirt na lianna leis gur baol go bhfaigheadh sé bás dá mbainfí an liathróid as a chloigeann. Thairis sin, bheadh ar an rí gach strus, stró, agus brú a sheachaint mar d'fhéadfadh an liathróid léim óna chloigeann de bharr an iomarca struis.
Tá cur síos cruinn simplí as Gaeilge ar na heachtraí seo déanta ag Séamas Ó Searcaigh ina leabhar Laochas (1945).
Penarlâg
53.1845°N, -3.0244°W
Corn Uí Rinn 2005
B'é Corn Uí Rinn 2005 an chéad eagrán den Corn Uí Rinn 2005 ó bunaíodh an comórtas in 2005. Thosaigh an corn ar an 4 Meitheamh 2005 agus chríochnaigh sé ar an 14 Lúnasa 2005.
Melanie Klein
Sícainilísí páistí ón Ostair ab ea Melanie Klein (30 Márta 1882 – 22 Meán Fómhair 1960). Rinne sí staidéar le Sigmund Freud. Rinne sí saothar ceannródaíoch ar úsáid a bhaint as ábhar is stíl imeartha na bpáistí chun léargas a fháil ar a bpróisis mheabhracha.
The Astrakhan Cloak
Seo leabhar a foilsíodh sa bhliain 1980 ina raibh roinnt dánta nua le Nuala Ní Dhomhnaill móide aistriúcháin le Paul Muldoon. Cnuasach filíochta atá ann. D'fhoilsigh Gallery Press é sa bhliain 1992.
Béal Feirste Thiar (Toghcheantar Tionóil)
Is toghcheantar tionóil é Béal Feirste Thiar ar Thionól Thuaisceart Éireann (Béarla: Belfast West ).
D'úsáideadh an suíochán den chéad uair i dtoghchán do Thuaisceart Éireann amháin, d’Fhóram Thuaisceart Éireann i 1996. Ó 1998, tá baill tofa aige don Tionól reatha.
Penarth
51.4389°N, -3.1748°W
Baile i Bro Morgannwg, an Bhreatain Bheag, is ea Penarth, 4.6 km ó Caerdydd agus 211 ó Londain. Tá daonra 21,398 ann, agus tá 2,401 (11.2%) in ann Breatnais a labhairt.
Páirc Smaragaide
Is páirc siamsa agus zú í Páirc Smaragaide (Béarla: Emerald Park), suite i mbaile fearainn Cill Bhrú, i gContae na Mí.
Bhí buntús Tayto leis, branda Éireannach nuair a d'oscail an pháirc i mí na Samhna 2010, agus tugadh Páirc Tayto uirthi go dtí 2022.
Is í an séú díol spéise íoctha is mó éilimh in Éirinn, le 750,000 cuairteoir sa bhliain 2015. .
250px|mion|clé|Cóstóir Cú Chulainn agus an Slí Amach le linn an paindéim COVID-19 i 2020.
Qandeel Baloch
Réalt na meán sóisialta agus tionchaire sa Phacastáin ab ea Qandeel Baloch nó Fouzia Azeem (1 Márta 1990 – 15 Iúil 2016),
David Icke
Is teoiricí comhcheilge Sasanach é David Vaughan Icke, a rugadh i Leicester ar an 29 Aibreán, 1952.
Qandeel Baloch
Dúnmharaíodh í in Multan ar 15 Iúil 2016. Thacht a deartháir, Muhammad Waseem, í, “Marú onóra” de bharr "mhí-iompar" a dheirféar.
Bhí a shaol millte ag saol drabhlásach a dheirféar, a dúirt Waseem le linn a thrialach. Gearradh príosúnacht saoil air sa bhliain 2019.
Rinne Waseem achomharc in aghaidh an chinnidh. Thug a thuistí pardún dó. Níor chuir an Stát i gcoinne an achomhairc agus scaoileadh saor é i mí Feabhra 2022.
Lloyd Austin
Ginearál ceithre réalta de chuid Arm na Stát Aontaithe is ea Lloyd James Austin III (a rugadh ar an 8 Lúnasa, 1953) agus é ar scor ó ceapadh é ar an 22 Eanáir, 2021, d'fhreastail sé mar 28ú Rúnaí Cosanta na Stát Aontaithe. Is é an chéad Meiriceánach Afracach é a d’oibrigh mar Rúnaí Cosanta na Stát Aontaithe. Roimhe seo bhí Austin ina 12ú ceannasaí ar United States Central Command (CENTCOM) ó 2013 go 2016.
Ba é Austin an 33ú leas-cheannaire ar fhoireann an Airm ó Eanáir 2012 go Márta 2013, agus ba é an ginearál ceannais deireanach de chuid Fhórsaí na Stát Aontaithe – Oibríocht na hIaráice New Dawn, a chríochnaigh i mí na Nollag 2011. In 2013, cheap an tUachtarán Barack Obama Austin mar an chéad cheannasaí gorm ar CENTCOM. D’éirigh sé as na seirbhísí armtha in 2016 agus chuaigh sé isteach ar bhoird Raytheon Technologies, Nucor, Tenet Healthcare, agus Ollscoil Auburn. An 7 Nollaig, 2020, d’ainmnigh an tUachtarán tofa Joe Biden é mar rúnaí cosanta. Dheimhnigh Seanad na Stát Aontaithe é an 22 Eanáir, 2021, le vóta 93–2.
Luathshaol agus oideachas
Rugadh Austin ar 8 Lúnasa, 1953, i Mobile, Alabama ; tógadh é i Thomasville, Georgia. Bhain sé céim Bhaitsiléara Eolaíochta amach ó Acadamh Míleata na Stát Aontaithe ag West Point i 1975, áit a raibh sé ina cheannasaí ar G-1 (Cuideachta G, 1ú Reisimint). Ghnóthaigh sé céim Máistir Ealaíon níos déanaí in oideachas comhairleoirí ó Choláiste Oideachais Ollscoil Auburn i 1986, agus Máistreacht i Riarachán Gnó i mbainistíocht gnó ó Ollscoil Webster i 1989. Is céimí é de Chúrsaí Bunúsacha agus Ardchúrsaí na nOifigeach Coisithe, den <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/United_States_Army_Command_and_General_Staff_College" rel="mw:ExtLink" title="United States Army Command and General Staff College" class="cx-link" data-linkid="306">Army Command and General Staff College</a>,, agus an Army War College..
Gairm mhíleata
clé|mion|222x222px| Coirnéal Lloyd Austin i 1998 Coimisiúnaíodh Austin mar dhara leifteanant tar éis dó céim a bhaint amach as West Point. Ba chuig an 3ú Rannán Coisithe (Meicnithe) sa Ghearmáin a chéad oibríocht sannacháin.
Tar éis an taisc seo agus freastal ar Ardchúrsa na nOifigeach Coisithe, sannadh é don U.S. 82nd Airborne Division ag Fort Bragg, Carolina Thuaidh, áit a raibh sé i gceannas ar an gCuideachta Tacaíochta Comhraic, 2ú Cathlán (Aeriompar), 508ú Coisithe agus d’fhreastail sé mar Chúntóir S-3 (Oibríochtaí) don 1ú Briogáid. clé|mion|278x278px| Ginearálta Austin i 2016 Sa bhliain 1981, sannadh Austin go Indianapolis, Indiana, áit a raibh sé ina oifigeach oibríochtaí do Cheannasaíocht Earcaíochta Cheantar Indianapolis an Airm, agus ina dhiaidh sin bhí sé i gceannas ar chomplacht i gCathlán Earcaíochta an Airm. Nuair a chríochnaigh sé an tasc seo, d'fhreastail sé ar Ollscoil Auburn, áit ar chríochnaigh sé staidéir le haghaidh Máistreachta san oideachas. D'fhill sé ansin ar an West Point mar oifigeach oirbheartaíochta cuideachta do E-1.
Tar éis deireadh a chur le Ceannasaíocht an Airm agus Coláiste Foirne Ginearálta, Fort Leavenworth, Kansas, sannadh é chuig an 10ú Rannán Sléibhe (Coisithe Éadrom), Fort Drum, Nua Eabhrac, áit a raibh sé ina oifigeach feidhmiúcháin S-3 (Oibríochtaí) agus ina dhiaidh sin. don 2ú Cathlán, 22ú Coisithe. D’fhóin sé ina dhiaidh sin mar Oifigeach Feidhmiúcháin don 1ú Briogáid, don 10ú Mountain, agus níos déanaí ina Stiúrthóir ar Phleananna, Oiliúna, Slógadh agus Slándála do Fort Drum.
Camchéachta
deas|225px|thumb|Camchéachta Patrún aithnidiúil céachta de 7 réalta sa Bhéar Mór atá le feiscint sa leathsféar thuaidh. Tugtar Féan Séarlais air freisin, agus i Meiriceá an Liach Mhór. An dá réalta is faide ó chrann an chéachta, Merak is Dubhe, a dtugtar na Réaltaí Treoracha orthu, síneann siad beagnach díreach i dtreo Polaris, an Réalta Thuaidh.
An Iarannaois
Séard atá i gceist leis an Iarannaois ná an staid i bhforbairt aon dreama a d’úsáideadh an-chuid uirlisí agus arm arbh é an t-iarann an phríomh-chomhchuid iontu. Is í an Iarannaois an tréimhse tar éis na Clochaoise agus na Cré-umhaoise i gcóras Christian Thornsen. I réigiúin áirithe, mar shampla oileáin an Aigéin Chiúin Theas, tháinig an Iarannaois i ndiaidh na Clochaoise gan aon Chré-umhaois eatarthu. Is minic a tharla go leor athruithe eile sa tsochaí i gcomhthráth le hiarann a bheith á glacadh mar ábhar déanta uirlisí, lena n-áirítear athruithe ar chleachtais talmhaíochta, ar chreidimh reiligiúnda agus ar stíleanna ealaíne. Tháinig an aibitir ar an bhfód san Iarannaois. Bíonn uirlisí agus airm iarainn níos fearr ná cinn chré-umha mar go bhfuil an miotal níos crua agus go bhfanann faobhar orthu níos faide. Tá sé níos saoire freisin iarann a chruthú mar go bhfuil an iarnmhian ar fáil go héasca (mar iarnmhian phortaigh anseo in Éirinn).
Thart ar 800 R.C., leath grúpa treabh, ar a dtugaimid na Ceiltigh, óna n-áiteanna dúchais sna hAlpa, trasna ar lár agus ar iarthar na hEorpa. Bhí an-bhaint ag a gcuid arm iarainn lena bhforleathnú. Chas na Rómhánaigh orthu nuair a rinne siad ionradh ar an nGaill (an Fhrainc) agus ar dheisceart na Breataine. Creidtear go forleathan go ndearna na Ceiltigh ionradh ar Éirinn thart ar 500 R.C., ach níl fianaise fhoirfe air sin. Is ar éigin go bhfuil aon cheann de na séadchomharthaí ná na déantúsáin a bhain go tipiciúil leis na Ceiltigh ar fáil in Éirinn.
Is é an dún cnoic an príomhshéadchomhartha atá bainteach leis an Iarannaois. Aimsíodh thart ar 70 sampla díobh in Éirinn. Is imfháluithe móra iad suite ar bharr cnoic. Nuair a rinne Caesar ionradh ar an nGaill (an Fhrainc) agus ar dheisceart na Breataine, bhí na Ceiltigh ina gcónaí sna dúnta daingnithe seo. Cé nach ndearnadh tochailt ach ar fíorbheagán dún cnoic anseo in Éirinn, taispeánann an fhianaise a fuarthas nárbh iad ionróirí a bhí ina gcónaí iontu, acu sliocht mhuintir dhúchasach na Cré-umhaoise. Ní áit soicheallach í barr cnoic. Tá Cathair Conraoi, ar leithinis Daingin i gCo. Chiarraí, ar bharr sléibhe atá an-ghéar. Scoitheann balla cloiche (é 5 m ar leithead agus níos mó ná 100 m ar fad) teanga bheag talún atá níos mó ná 700 m os cionn na farraige. De réir seanscéil, choimeád Cú Raoi Bláthnaid, leannán Chú Chulainn, ansin nuair a d’fhuadaigh sé í.
Fás eacnamaíoch
D‘eascair an Luath-Iarannaois as deireadh Chré-umhaois na hÉireann ar bhealach nach mór do-airithe. Ní fios mórán faoin tréimhse sin agus tugtar 'Ré Dhorcha na hÉireann‘ uirthi dá bharr. Tá an dealramh air, agus aird ar an méid fianaise arb ann di go dtí seo, gur tugadh úsáid iarainn isteach in Éirinn de réir a chéile, cé go raibh leas fós á bhaint as uirlisí cré-umha le haghaidh nithe laethúla agus le haghaidh maisiú. Is nithe ar a raibh maisiú den stíl 'La Tène‘ iad go leor de na hiarsmaí a fuarthas ó thréimhse na hIarannaoise, ar nós an toirc a fuarthas i mBrú Íochtar, i gContae Dhoire. Is dealraitheach go raibh an saol in Éirinn le linn na hIarannaoise geall leis an saol le linn trátha ní ba luaithe, sa dóigh is go raibh cónaí ar fheirmeoirí i lonnaíochtaí beaga cosanta nó thart orthu, agus gur úsáideadh dúnta cnoic agus imfháluithe barr cnoic ón gCré-umhaois Dhéanach ar fud na haimsire.
Tugadh gránbharra nua isteach go hÉirinn i rith na hIarannaoise - seagal agus coirce ina measc. Tugadh isteach an céachta coltair freisin – bhí sé in úsáid cheana féin i mBreatain na Róimhe. Bhí feirmeoirí in ann leathnú amach go ceantair ina raibh an ithir trom deacair, m.sh. áiteanna i gCo. Mhuineacháin, Co. an Chabháin agus Co. Liatroma.
Ní raibh Eire rathúil i rith na hIarannaoise. Insíonn an taifead pailine dúinn go raibh athghiniúint mhór choillearnaí ar siúl ag an am, rud a thaispeánann go raibh cúlú i gcúrsaí talmhaíochta. Tacaíonn easpa séadchomharthaí agus déantúsán ón tréimhse seo leis an teoiric sin. Ach tháinig borradh ar chúrsaí eacnamaíochta thart ar 200 A.D. agus faoin mbliain 400 A.D. bhí Éire ar imeall an Dara hAois Órga. Bhí gné ar leith ag baint leis an tréimhse nua seo: teacht na Críostaíochta.
Riochtú
Próiseas bunúsach foghlama comhluadraí a fheictear in an-chuid inveirteabrach is veirteabrach. Faightear dhá chineál. I riochtú clasaiceach freagróra Pavlov, tugtar spreagadh éigin go barántúil ar dtús don ainmhí gan aon suntas bitheolaíoch, agus ina dhiaidh spreagadh eile le suntas bitheolaíoch (mar shampla, bia nó pian) a dhúisíonn freagairt neamhriochtaithe san ainmhí. Déantar an rud céanna arís is arís eile, agus de réir a chéile faightear freagairt cosúil leis an bhfreagairt neamhriochtaithe dhíreach mar thoradh ar an gcéad spreagadh (fiú gan an dara spreagadh ar chor ar bith). Is í seo an fhreagairt riochtaithe. Mar shampla, tarlaíonn seiliú, a dhúisítear de ghnáth le blaiseadh an bhia, nuair a fheiceann an t-ainmhí an bia nó a chloiseann sé na fuaimeanna ullmhaithe, fiú. I riochtú ionstraimeach nó oibríoch, déantar athrú sa ghníomh spreagtha go barántúil le suntas bitheolaíoch don ainmhí. Más gníomh é a mhéadaíonn toradh dearfach (mar shampla, bia) nó a laghdaíonn toradh diúltach (mar shampla, pian), déantar an gníomh sin níos minice ná roimhe. Más gníomh é a thugann toradh den saghas urchomhaireach, déantar an gníomh níos annaimhe. Mar shampla, fanann an taighdeoir ar cholúr go roghnaíonn an colúr réad ar dhath ar leith ó ghrúpa réada, agus ansin tugann duais bia dó as an roghnú randamach sin. Déantar an turgnamh céanna arís is arís eile, agus de réir a chéile roghnaíonn an colúr an dath fabhrach níos minice ná aon cheann eile.
Droichead Uí Chonaill
Droichead thar an Life i gcroílár Bhaile Átha Cliath is ea Droichead Uí Chonaill. Déanann an droichead nasc idir Sráid Uí Chonaill ó thuaidh agus Sráid D’Olier, Sráid Westmoreland agus na céanna ó dheas.
Droichead Carlisle a bhíodh air roimh 1882.
Opisthoproctidae
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/55/Winteria_telescopa.png/255px-Winteria_telescopa.png|deas|mion|255x255px| Tá difríocht bheag idir súile Winteria telescopa agus súile na nOpisthoproctid eile mar gheall ar a radharc níos dírithe chun cinn. Fine d'éisc bheaga Osmeriform is ea na hOpisthoproctidae a mhaireann san duibheagán, agus a fhaightear in uiscí trópaiceacha agus measartha an Atlantaigh, an Aigéin Chiúin agus an Aigéin Indiach. Tá gné aisteach acu, sé sin go bhfuil súile ollmhóra cruinchruthacha feadánacha acu, suite i lár a gcloigne trédhearcacha agus tugtar taibhsí orthu go coitianta.
Cur síos
Athraíonn moirfeolaíocht na nOpisthoproctidae idir trí phríomhfhoirmeacha: na súile láidre bairilleacha domhaincholainne de na géinis Opisthoproctus agus Macropinna, na púca-éisc, thar a bheith caol agus fadaithe, de na géinis Dolichopteryx agus Bathylychnops, agus púca-éisc fhearsaideacha idirmheánacha de na géinis Rhyncho agus Rhyncho.
Tá súile móra teileascópacha ag gach speiceas, a bhfuil an-tionchar acu ar an gceann agus a bhíonn ag gobadh amach as, ach tá siad faoi iamh laistigh de chruinneachán mór trédhearcach d'fhíochán bog. De ghnáth breathnaíonn na súile seo aníos, ach is féidir iad a threorú chun tosaigh freisin. Tá lionsa mór agus reitine ag an tsúil opisthoproctid le líon an-ard de shlatchealla agus dlús ard deródoipsin (an lí "corcra amhairc ");le comhlánú fíor-ard de chealla slat agus ard-dlús de rhodopsin (an lí "purpal amhairc"); níl aon cóncheall i láthair. Chun freastal níos fearr ar a radharc, tá cinn móra, cruinneachán-chruthacha, trédhearcacha ag Opisthoproctidae; is dócha go gceadaíonn sé seo do na súile fiú níos mó solais ionsaithigh a bhailiú agus is dócha go gcosnaíonn sé na súile íogair ó néimiticistí (cealla marfacha) de chuid na Siphonophorae, as a gcreidtear go ghoideann an hOpisthoproctidae bia. D'fhéadfadh sé a bheith mar lionsa cúlpháirtí freisin (modhnaithe ag matáin intreacha nó forimeallach), nó solas a hathraonadh le hinnéacs an-ghar d'uisce na farraige. Is é Dolichopteryx longipes an t-aon veirteabrach atá ar eolas a úsáideann scáthán (chomh maith le lionsa) ina shúile chun íomhánna a dhíriú.
An Turlach Mór
Tá dhá stáisiún peitril agus trí theach tábhairne sa sráidbhaile, in éineacht le bunáit busanna. Tá sé suite ar an N63, bóthar náisiúnta den dara grád.
Is iad na ceantair máguaird Baile Átha an Rí, an Carn Mór (Baile Chláir na Gaillimhe), Muine Mheá (Mainistir Chnoc Muaidhe) agus Cora Fine.
Tá iomrá leis an Turlach i ngeall ar an iománaíocht agus ocht dteideal gnóthaithe ag an gclub áitiúil. Bhí cáil ar an bparóiste tráth de bharr aonach mór capall (agus de bharr círéibeanna faicsin san 19ú haois). Ar imeall chathair na Gaillimhe atá sé anois, agus méadú ag teacht ar an daonra agus ar an bhfostaíocht le timpeall deich mbliana anuas.
In aice leis an Turlach Mór a tharla Cath Chnoc Tua, troid fhuilteach a thit amach sa bhliain 1504. Deir Annála Ríochta Éireann go ndearna Uilleag de Búrca trí chaisleán de chuid Mhaoilseachlainn Uí Cheallaigh (Garbhdhoire, Muine an Mheá agus Gallach) a bhriseadh. Rinne an Ceallach gearán le Gearóid Mór Mac Gearailt, Iarla Chill Dara agus Fear Ionaid an Rí. Chuaigh fórsaí an Iarla agus arm Mhic Uilleam Clainne Riocaird (páirtí Bhúrcaigh an iarthair) i gcath ag Cnoc Tua, agus deirtear gur fágadh an áit ina cosair chró le hiliomad "na sciath arna scoilteadh, na gclaimhte catha arna mbloghadh, na gcolann ciorraithe crosbhuailte", go háirithe láimh le hAbhainn an Chláir i mbaile fearainn Bhaile Uí Bhróin. An Gearailteach agus a chairde a bhain an cath úd.
Penbryn
Baile i Ceredigion, an Bhreatain Bheag, is ea Penbryn, 116.4 km ó Caerdydd agus 308 ó Londain. Tá daonra 1,246 ann, agus tá 619 (49.7%) in ann Breatnais a labhairt.
Teanga ríomhaireachta
Is téarma níos ginearálta é teanga ríomhaireachta ná an téarma coitianta teanga ríomhchlárúcháin. Is fo-thacar iad na teangacha ríomhchlárúcháin de na teangacha ríomhaireachta, cosúil le saghsanna eile teangacha.
Mar shampla, is teanga mharcála é HTML agus teanga ríomhaireachta, ach ní bhreathnaítear air go traidisiúnta mar theanga ríomhchlárúcháin.
Roinntear na teangacha ríomhaireachta go bunúsach in dhá ghrúpa: teanga ardleibhéil agus teanga íseal-leibhéil.
Stair
Tá 4 ghlúin de theangacha ríomhaireachta ann:
Le haghaidh stair agus tacsanomaíocht féach ar Chicipléid na dTeangacha Ríomhchlárúcháin.
Anna van der Breggen
Is rothaí rásaíochta don Ísiltír í Anna van der Breggen, a rugadh ar an 18 Aibreán 1990 i Zwolle san Ísiltír.
Evie Hone
Deirtear gur réadóir luath í den chiúbachas ach bhí clú agus cáil uirthi mar gheall ar a saothair gloine. is é an saothar ealaíne is cáiliúla atá déanta aici ná My Four Green Fields atá anois suite sna foirgnimh rialtais i mBaile Átha Cliath.
Saol
Rugadh Evie Hone i nDomhnach Broc, i mBaile Átha Cliath ar an 22ú Aibreán 1894. Ba í Evie an iníon is óige de Joseph Hone agus Eva Eleanor Robinson, iníon Sir Henry Robinson agus fuair sí bás díreach tar éis bhreith Hone.
Bhí Clann Hone lonnaithe sa cheantair Bhaile Átha Cliath ar feadh na blianta. Bhí go leor daoine gaolta leo a bhí mór le rá ag an am, mar shampla péintéir portráid darbh ainm Nathaniel Hone, RA (1718-1784). Tá líne leanúnach ann d'ealaíontóirí sa chlann.
Cúpla seachtaine roimh breithlá s'aici (12 bhliain d'aois), d'fhulaing sí le póilió.
Logainmníocht na Breataine Bige
mion| An caisleán ag [[Caernarfon (a chiallaíonn sa Bhreatnais "an daingean in Arfon") a bhíodh i mBéarla mar "Carnarvon" nó "Caernarvon". Tagraíonn an t-ainm "Arfon" don cheantar "os comhair Ynys Môn.]] Tagann logainmneacha na Breataine Bige ón mBreatnais i bhformhór na gcásanna, ach bhí tionchar acu freisin ar theagmháil teanga leis na Rómhánaigh, na Gaeil, na hAngla-Shacsanaigh, na Lochlannaigh, na hAngla-Normannaigh agus Sasanaigh na linne seo. Nochtann logainmníocht na Breataine Bige gnéithe suntasacha de stair agus de thíreolaíocht na tíre, chomh maith le forbairt na Breatnaise. Cuireann Cymdeithas Enwau Lleoedd Cymru (Gaeilge: Cumann Logainmneacha na Breataine Bige) a staidéar siúd chun cinn.
Stair
Le linn an 4ú go dtí an 11ú haois, fad is a shocraigh an hAngla-Shacsanaigh agus na himircigh eile ón Eoraip síos sna limistéir buailte ar an Bhreatain, d'fhorbair an Bhreatain Bheag ina haonán sainiúil, ag forbairt a teanga, a cultúir, a cód dlí agus a struchtúir pholaitiúla. Ina gheábhanna, idir an 11ú haois agus an 16ú haois, cuireadh an Bhreatain Bheag faoi smacht, faoi chois, agus faoi dheireadh glacadh í isteach i Ríocht Shasana, ach d'ainneoin sin, coinnigh sí go leor gnéithe cultúrtha ar leith, go háirithe a teanga. Ó shin i leith, tá meascán cultúir sa Bhreatain Bheag, leis an mBéarla in uachtar i gcúrsaí tionscail agus tráchtála, ach leis an mBreatnais fós mar theanga bheo, go háirithe ina daingean, i "dtír na Breatnaise" y Fro Gymraeg san iarthuaisceart, i lár, agus in iarthar na Breataine Bige. Tá cultúr na Breataine Bige agus a neamhspleáchas polaitiúil á n-athdhearbhú níos mó ó lár an 19ú haois.
Tréithe teanga
Is teanga Bhriotainic de chuid an Iarthair í an Bhreatnais a shíolraigh ón mBriotainic Choiteann a bhí á labhairt ar fud na Breataine Bige sna céadta bliain roimh na hionraí Angla-Shacsanacha agus Lochlannacha, a ba chúis le cruthú Shasana. Tagann go leor logainmneacha sa Bhreatain, go háirithe gnéithe nádúrtha ar nós aibhneacha agus cnoic, go díreach ón mBriotainic Choiteann. I measc na samplaí soiléire de logainmneacha de bhunadh na Briotainice tá Penrith ("cinn tíre taobh leis an áth") agus an iliomad aibhneacha dar teideal Afon (Gaeilge: abhainn).
Faightear logainmneacha ón Hen Ogledd (Gaeilge: Sean-Thuaisceart áit ina raibh teanga Bhriotainic de chuid an Iarthaira á labhairt, i gCumbria agus i nGalldachd na h-Alba. Ina measc tá an t-ainm Dún Éideann, ón gCumbric Din Eidin "Dún Eidin".
Is teanga Bhriotáineach de chuid an Iardheiscirt í an Choirnis agus tá bunús comhchosúil le hainmneacha i gCorn na Breataine agus go pointe níos lú i nDevon, Somerset agus Dorset leis an Bhreatain Bheag, a leithéid agus an River Avon, Devon. Tá an t-ainm lonnaíochta Tre- comhionann leis an gceann a úsáidtear sa Bhreatnais agus tá sé ar cheann de na gnéithe logainm is coitianta sa Bhreatain Bheag agus i gCorn na Breataine arb ionann é agus -ton sa Bhéarla, taobh le Lan- arb ionann é agus an Bhreatnais Llan- in éineacht le hainm Naomh. I nDevon léiríonn úsáid choitianta -combe go bhfuair an Béarla cwm ón Choirnis/Bhreatnais go luath sa stair.
Is teanga bheo fós í an Bhreatnais, á labhairt ag breis is 20% de dhaonra na tíre. Cosúil le gach teanga, tá sí athraithe le himeacht ama agus leanann sí ag déanamh amhlaidh, mar shampla trí ghlacadh le focail iasachta ó theangacha eile ar nós Laidin agus Béarla. Tá go leor tréithe ag an mBreatnais féin nach bhfuil cur amach acu ar fhormhór na gcainteoirí Béarla, rud a fhágann gur deacair a logainmneacha a thuiscint. Mar shampla, úsáideann sí roinnt athruithe tosaigh ar chonsain (ar a dtugtar "athruithe") i gcúinsí gramadaí éagsúla. Maidir le logainmneacha, ciallaíonn sé seo, mar shampla, paróiste (llan) atá tiomnaithe do cheann de na naoimh. m.sh. Muire (Mair) déantar Llanfair as – athraíonn an m tosaigh Mair go f (fuaimnithe /v/) ar chúiseanna gramadaí. Féadfaidh athruithe eile a bheith i bhfeidhm ar ghutaí inmheánacha.
Tá difríochtaí freisin idir caighdeáin litrithe na Breatnaise agus an Bhéarla, a chuaigh i bhfeidhm ar an gcaoi a litrítear logainmneacha sa dá theanga. Mar shampla, fuaimnítear /v/ (nó tostach) fad is a fhuaimnítear ff /f/; mar sin, fuaimnítear an focal Breatnaise ar abhainn, afon, le fuaim-v agus mar sin is minic a litrítear mar "Avon" é nuair a bhíonn sé le feiceáil i logainmneacha Béarla agus in aibhneacha..
Forbairt logainmneacha sa Bhreatain Bheag
In áiteanna eile, fuair go leor sráidbhailte agus bailte níos déanaí a n-ainmneacha ó ghnéithe nádúrtha. Mar shampla, tagraíonn Abergele do "béal [na habhann] Gele", Harlech a chiallaíonn "carraig fhionn", Rhuddlan "bruach dearg", agus Porthcawl "caladh le praiseach thrá". Ciallaíonn Aberystwyth "béal an Ystwyth", abhainn míle nó mar sin ar shiúl ó lár an bhaile, agus de réir dealraimh tugadh an t-ainm sin uirthi mar gheall ar an mearbhall a bhí ag na Sasanaigh ar na caisleáin éagsúla sa cheantar.
Thóg go leor áiteanna eile a n-ainm ó lonnaíochtaí reiligiúnacha agus clasau (mainistreacha) a bunaíodh ón gcúigiú haois ar aghaidh. Is gnách go n-úsáideann siad seo an réimír llan, atá comhionann go garbh le "paróiste". Tá an chuid is mó acu tiomnaithe dá mbunaitheoirí, arbh as ríshleachta áitiúla iad agus ar tugadh urraim dóibh mar naomhphátrúin. I measc na samplaí tá Llandudno ("Paróiste Tudno"), Llanelli ("Paróiste Elli"), agus Llantwit ("Paróiste Illtud"). Tar éis ionradh na Normannach ar an mBreatain Bheag, rinneadh cuid acu a thiomnú do naoimh níos cineálaí: Llanilar ("Paróiste Ilar"), Llanfoist ("Paróiste Ffwysth"). Cuimsíonn cuid acu — trí dhearmad go hiondúil—eilimintí eile nó ceann ar bith: Llan, Powys, Llanharry, Llangefni ("Paróiste Afon Cefni ").[3] I measc logainmneacha reiligiúnacha eile tá merthyr ("mairtíreach") agus eglwys ("eaglais").
Thar na gcéadta bliain, chuaigh athruithe sóisialta agus eacnamaíocha na tíre i bhfeidhm ar logainmneacha Breatnaise ar bhealaí éagsúla. Sa Réabhlóid Thionsclaíoch forbraíodh go leor bailte agus sráidbhailte nua, go háirithe i ndeisceart na Breataine Bige. Bhain cuid acu seo úsáid as logainmneacha a bhí ann cheana féin, agus fuair cuid eile ainmneacha nua. Mar shampla, ghlac na bailte Port Talbot agus Tredegar ainmneacha a bpríomhúinéirí talún agus forbróirí. I dtuaisceart na Breataine Bige, thug an forbróir William Madocks “Portmadoc” ar an logainm Phorthmadog a bhí ann ar dtús, chun a ainm féin agus ainm an mairnéalaigh (b’fhéidir miotasach) Madoc a chomóradh. Sampla luath de bheart bolscaireachta a chonaic sráidbhaile Llanfairpwllgwyngyll ("Eaglais Mhuire in aice leis an log le coill bhána") é féin a athainmniú sna 1860í le teideal níos faide fós, mar iarracht a stáisiún traenach a choinneáil ar oscailt.
Áirítear ar ghnéithe coitianta de logainmneacha Breatnaise mar sin focail do ghnéithe topagrafacha agus focail a léiríonn tionchar an duine. Léirítear cuid de na gnéithe logainmneacha is minicí sa Bhreatain Bheag sa tábla thíos. Is é an leagan Breatnaise a thaispeántar an bhunfhoirm thagartha, gan athrú.
Beartas oifigiúil ar logainmneacha sa Bhreatain Bheag
Is féidir le hainmniú áiteanna sa Bhreatain Bheag a bheith ina ábhar aighnis agus éiginnteachta. I gcásanna áirithe tá ceist ann ar cheart na hainmneacha Breatnaise agus Béarla a úsáid le chéile, nó logainm amháin, agus cé acu ar cheart tús áite a thabhairt dóibh. I gcásanna eile is é is cúis leis gur tháinig athrú ar an úsáid agus ar an stíl le himeacht na mblianta, agus go bhfuil díospóireacht ann maidir le cén fhoirm nó litriú ar cheart den logainm a úsáid. Tá polasaithe ag Rialtas na Breataine Bige agus ag an tSuirbhéireacht Ordanáis maidir le logainmneacha a chaighdeánú, ag tarraingt ar chomhairle ó Choimisinéir na Breatnaise agus ón Ionad Taighde Logainmneacha in Ollscoil na Breataine Bige, Bangor.
Tá polasaí Rialtas na Breataine Bige maidir le logainmneacha mar atá léirithe ar chomharthaí bóthair laistigh dá dhlínse leagtha amach ina Scéim Breatnaise. Deir sé seo: “Beidh na comharthaí a bhfuilimid freagrach astu (comharthaí mótarbhealaigh agus mórbhóithre den chuid is mó) dátheangach. Beidh comharthaí atá i mBéarla amháin faoi láthair, dátheangach nuair a athrófar iad.. Nuair a bheidh an dá theanga san áireamh ar comhartha amháin le teanga amháin os cionn an chinn eile, leanfaidh an t-ord ina bhfeicfear na teangacha an cleachtas atá glactha ag an údarás áitiúil ina bhfuil an comhartha suite.” Tá feidhm ag an gcoinníoll deiridh toisc go bhfuil discréid ag údaráis áitiúla ar na foirmeacha a úsáidtear ar comharthaí bóthair áitiúla. I gceantair na Breataine Bige ina labhraítear Breatnais go príomha, is gnách foirm Bhreatnaise an ainm a thabhairt ar dtús; i réimsí eile, is gnách an t-ainm Béarla a thabhairt ar dtús.
Deir an treoir freisin: "Beidh na leaganacha Breatnaise agus Béarla den ainm ar chomharthaí ina bhfuil na logainmneacha bainteach le Sasana....". Mar thoradh ar an gcoinníoll seo tá comharthaí nua mótarbhealaigh i ndeisceart na Breataine Bige a thaispeánann na hainmneacha Llundain agus Bryste chomh maith lena n-ainmneacha Béarla, London and Bristol.
Ainmneacha Breatnaise ar áiteanna eile sa Bhreatain Mhór agus in Éirinn
Tá ainmneacha sa Bhreatnais nua-aimseartha ar go leor bailte agus gnéithe tíreolaíocha eile ar fud na Breataine Móire agus na hÉireann. I gcásanna áirithe, díorthaíonn siad seo ó na hainmneacha Briotainice a d'úsáideadh le linn nó roimh fhorghabháil na Róimhe: mar shampla, Londain (Londain), Cernyw (Corn na Breataine), Dyfnaint (Devon), agus Ebrauc/Efrog (Eabhrac).
Tá ainmneacha Breatnaise freisin ar go leor bailte contae Sasanacha, a bunaíodh mar chastra Rómhánach agus a bhfuil an iarmhír Béarla "-c(h)ester" orthu anois, ag baint úsáide as an réimír Caer- i bhformhór na gcásanna. I measc na samplaí tá Caer nó Caerlleon (do Chester), Caerloyw (Gloucester), Caerwrangon (Worcester), Caergrawnt (Cambridge, ó Grantchester), agus Caerwynt (Winchester). I gcásanna áirithe eile, is aistriúcháin Breatnaise ar an ainm Béarla iad, a mbíonn tionchar ag traidisiún fileata na Breataine Bige orthu go minic – mar shampla, Oxford (go litriúil, “áth na ndamh”) do Oxford, agus Gwlad-yr-haf ("tír an tsamhraidh"). do Somerset. Tá roinnt "aistriúcháin" earráideacha ann ar nós Rhydwely do Bhedford, a thagann ó ainm pearsanta Béarla Beda, agus ní ón ainmfhocal "bed" (Breatnais (g)wely leaba). Tá foirmeacha Breatnaise dá n-ainmneacha Béarla forbartha ag roinnt cathracha Sasanacha a d’fhorbair le déanaí, ach a raibh naisc tráchtála ag muintir na Breatnaise leo trí thrádáil nó trí cheangail eacnamaíocha eile ar nós imirce daonra. Samplaí is ea Bryste (Bristol) agus Lerpwl (Learpholl), cé go maíonn cuid acu go bhfuil díorthú Breatnaise féideartha ag Learpholl ó "Y Llif", ainm don Aigéan Atlantach agus a chiallaíonn "an tuile" mar aon le "pwll" a léiríonn an focal Pool i logainmneacha Béarla agus glactar leis go ginearálta gur de bhunadh Briotainice é.. Tá a leithéid d’ainm dodhéanta sa Bhreatnais, áfach, agus is cinnte nach bhféadfaí “Liverpool” a thabhairt air, a bhfuil a bhunús soiléir Sean-Bhéarla aige.