cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cath an Oileáin Fhada
Tharla an rud a b’uafásaí sa chogadh mar gheall ar an chath seo, áfach, mar chuir na Sasanaigh roinnt mílte príosúnach Meiriceánach i seanlong a lofa i mBá Wallabout sa chuan amach ó Bhrooklyn. Fuair níos mó Meiriceánach bás ón drochíde a bhfuair siad ansin ná mar a cailleadh i ngach cath eile sa chogadh curtha in éindí. clé|mion|ag cúlú as éadan D’fhan Brooklyn faoi riail na Briotanaigh go deireadh an chogaidh. Bhí an geilleagar agus an saol sóisialta in aimhréidh áirithe go dtí sin agus go ceann tamaill ina dhiaidh.
Néaróga cráiniacha
Is 12 péire de néaróga atá lonnaithe taobh istigh, den chuid is mó, de bhlaosc an duine, atá i gceist leis na Néaróga Cráiniacha. Smachtaíonn siad na céadfaí atá ag roinnt orgán atá gearr don bhlaosc; na súile, an teanga, matáin na haghaidhe, na cluasa agus an tsrón ina measc. Tagann 2 cheann ón gceirbream agus 10 gcinn ó stoc na hinchinne.
Ainm
Sa Laidin is nervus cranialis (iolra: nervi craniales) atá orthu.
500px|thumb|Leagan amach na néaróg, radharc ó bhun na hinchinne
Na néaróga cráiniacha
(Leagan foirmiúil agus gnáthleagan)
Cuimhneolaíocht
Sa Chuimhneolaíocht is ann do neamónach le cuimhniú ar na Néaróga Cráiniacha:
Bhí Oilibhéar Saghas Tapa, Deas, Agus Glórmhar, ′Dtí Go Lífeadh Clais Hamstair.
I - B, II - O, III - S, IV - T, V - D, VI - A, VII - G, VIII - D, IX - G, X - L, XI - C, XII - H
Caisleán na Croma
Tá Caisleán na Croma suite ar chladach Loch Éirne Uachtair, i gContae Fhear Manach, in Ultaibh, agus é suite laistigh d'eastát 1,900 acra (7.7 km2 Tá an caisleán tógtha de chlocha liath agus tá príomhchuid an fhoirgnimh agus na sciatháin os thar dhá urlár. Ag an mbealach isteach, tá túr a bhfuil forbhallaí air, le túir níos lú ar thaobh amháin. Tá gairdíní foirmiúla ag an gcaisleán a shíneann amach go dtí an eastát agus níos faide i gcéin. Tá fothracha Sheanchaisleáin Chrom le fáil laistigh den eastát cé nach bhfuil fágtha anois ach cuid de na ballaí bunaidh, dhá thúr agus saut de loup. Tá dhá cheann de na crainn iúir is sine in Éirinn taobh istigh de thailte an tSeanchaisleáin, a chreidtear a bheith os cionn 800 bliain d’aois.
Stair
Cosúil le go leor eastát tuaithe i gCúige Uladh, thóg Plandálaí Albanacha an chéad teach ag Crom ag tús an 17ú haois. Sa bhliain 1611, mar chuid de Phlandáil Uladh, thóg Michael Balfour, tiarna na dúiche mar Laird of Mountwhinney, teach ar an mórthír os cionn an oileáin Inishfendra. Ag teacht leis an ghnáthphatrún do chaisleán an Phlandála, tógadh an Seanchaisleán ag Crom de aol agus de chloch agus bhí sé bhí sé timpeallaithe le bhábhún. Sa bhliain 1689, tháinigh Seanchaisleán Crom slán tar éis dhá léig Seacaibíteach le linn Chogadh an Dá Rí in Éirinn. D'éirigh le muintir Crichton, faoin gCoirnéal Abraham Crichton, teacht slán, i gcoinne na Seacaibítigh go dtí gur tháinig trúpaí athneartaithe ó Inis Ceithleann. Chríochnaigh na himeachtaí áitiúla ag Cath Bhaile Nua an Bhuitléara nuair a ghabh agus mharaigh fórsa Rí Liam le lú ná 1500 trúpaí as Inis Ceithleann oiread agus 3000 de thrúpaí Shéamais II. Tharla an cath ag baile fearainn Kilgarrett 1 mhíle ó dheas ón Bhaile Nua.
Flyglobespan
B'aerlíne Bhriotanach é Flyglobespan atá i riaracháin faoi láthair. D'eitil siad ón Bhreatain agus Éire chuig Ceanada, Meiriceá agus cinn scríbe san Eoraip agus i dTuaisceart na hAfraice.
Ar an 16ú Nollaig chuaigh Flyglobespan isteach i riaracháin de bharr deacrachtaí airgeadais. Tá a gcuid eitiltí go léir tar éis a bheith curtha ar ceal de bharr seo. Is iad Pricewaterhousecoopers na riarthóirí don chomhlacht.
Cúrsaí (cianaistir)
D'oibrigh Flyglobespan na heitiltí cianaistir seo a leanas:
Bhí a na cúrsaí go léir thuasluaite mar chúrsaí séasúracha don samhradh. D'oibrigh Flyglobespan eitiltí carraeir sa Gheimhreadh.
Droim Achadh an Fhuaráin
Is láithreán seandálaíochta suite i gContae Fhear Manach é Droim Achadh an Fhuaráin.
Ailill Aulom
I Miotaseolaíocht na nGael, mac Mogha Nuadhad agus rí deisceart na hÉireann ab ea Ailill Ólom (Sean-Ghaeilge Oilill Olum). Phós Sadhbh iníon Choinn Chéadchathaigh Ailill ina dara pósta. Roinn sé a ríocht idir a mhic Eoghan Mór, Cormac Cas agus Cian. Sinsear na nEoghanacht ab ea Eoghan. D'éirigh mac Saidhbhe, agus mac altrama Ailealla, Lugaid mac Con, ina Ard-Rí na hÉireann.
Faightear sa Leabhar Laighneach dánta luaite le hAilill.
Curtha sa 3ú haois é sa saothair luath-nua-aimseartha, Leabhar na nGinealach. Tá ginealach na gclann Eoghanacht le fáil san Leabhar Muimhneach.
Seanscéal
Le linn réim Ailealla, rí na Mumhan, ní fhásfadh an féar ina chluainte. Gan féar, ní tréada; gan tréada, d'fhágfaí ocras ar a mhuintir. Dúirt Ferchess draoi leis dul go Cnoc Áine oíche Shamhna. Nuair a tháinig sé ann, thit leath-chodladh air. Bhí fís aige inar tháinig chuige Áine, bandia na torthúlachta. Tógtha le háilíos, bhrúigh sé é féin uirthi, ionsaí ar chuir Áine deireadh leis  trína chluas a bhaint de. Is dá bharr a leasainm Ó-lom, "cluas amháin". De réir dlí ársa na nGael, níorbh fhéidir ach le duine gan smál bheith ina rí. Rinne Áine neamhfhóirsteanach é le bheith ina rí tríd an íde a thug sí air - mar bandia an fhlaithis, d'fhéadfadh sí ceart rialaithe an duine a bhronnadh agus a bhaint.
Cath Maige Mucrama
Scéal de chuid Scéalaíocht na Ríthe é Cath Maighe Mucramha (Sean-Ghaeilge Cath Maige Mucrama) scríofa as Meán-Ghaeilge. Caomhnaítear an lámhscríbhinn is sine sa Leabhar Laighneach, a théann siar go dtí lár na 12ú haoise. De réir Wiley, téann an leagan sin den scéal siar go dtí an 9ú haois.
Achoimre
Faightear sa scéal roinnt príomhcharachtar as bréagstair na hÉireann, san áireamh Ailill Aulom, a mhac Eoghan Mór agus a mhac altrama, Lughaidh mac Con, i dteannta le rí na Teamhrach, Art mac Cuinn. I gCúige Chonnacht ab ea Maigh Mucrama, gar de Bhaile Átha an Rí, Contae na Gaillimhe. Tá dinnseanchas ann a deir gur ainmníodh an mhaigh de bharr na muca draíochta a bhí amhail inmhíolú ann, sular chuir Méabh na gConnacht an ruaig orthu.
Tháinig Mac Con, ar deoraíocht, ar ais go hÉirinn, le cabhair ó rí na Breataine, i dteannta le harm Briotanach agus Sachsanach, agus chloígh sé Éire chomh fada le cúige Connacht, áit a raibh sé ar intinn ag Eoghan troid le cabhair ó Art mac Cuinn. Am oíche roimh an gcath, luigh Eoghan agus Art le hiníonacha a n-óstaigh, ag giniúint na mac a rachadh i gcomharbacht orthu, Fiachu Muillethan agus Cormac mac Airt. Mar a bhí tuartha, fuair   Eoghan agus Art araon bás le linn chath Maigh Mucramha, agus tháinig Mac Con i gcoróin i Teamhraigh.
Thóg Mac Con Cormac mar mhac altrama, agus bhí sé i réim le seacht mbliana. Thug sé ansin breithiúnas bréige, rud a chuir le fios nár inniúil é mar rí. Thug Cormac áfach deabhreith. Tharla anachain ansin — "níor fhás féar sa chré, nó duilleog ar chrann, nó grán i n-arbhar" mar a deir sa scéal. Cuireadh Mac Con as a choróin agus tháinig Cormac i gcomharbacht air.
Chuaigh Mac Con chuig cúirt Ailealla court, áit a thug a mháthair altrama rabhadh dó go raibh baol roimhe. Nuair a rug Ailill barróg ar Mhac Con, bhain sé greim as lena fhiacail nimhe, á ghoin. Theith Mac Con, ach maraíodh é ag gaiscíoch Ailealla.
Tosca
Is amhlaidh gurb í feidhm pholaitiúil an scéil ná cinsealacht sliocht Airt (na Connachta agus na hEoghanachta) thar shliocht Mhic Con (Corca Laidhe) a mhíniú agus a dlisteanú. Bhíodh na Connachta agus a fomhuintir Uí Néill ina n-Ard-Ríthe na hÉireann agus Ríthe na gConnacht; na hEoghanachta ina Ríthe na Mumhan; ach ní raibh tionchar polaitiúil ag Corca Laoi tar éis na 7ú haoise. Sa mhéid sin, is cuid de seanscéalta bunúis de mhuintir Uí Néill agus na hEoghanachta.
Bhí na hEoghanachta de shliocht na  nDeirgtine. Bhí Mac Con de shliocht na nDáirine ársa, col ceathrair na nUladh.
Eagráin agus aistriúcháin
Aistríodh an scéal go Béarla le:
Ina theannta sin, d'fhoilsigh Peadar Ua Laoghaire leagan Nua-Ghaeilge sa bhliain 1917 faoin teideal Lughaidh Mac Con.
Acsalatal
Salamandar tearc Meicsiceach is ea acsalatal, dúchasach do Loch Xochimilco go hard sna sléibhte. Mílítheach le 3 phéire geolbhach clúmhach, eite mhór timpeall an eireabaill. Póraíonn sé de ghnáth sa bhfoirm shóisearach, agus ní fhágann an t-uisce. Tagann cuid de na hainmhithe fásta amach as an uisce le maireachtáil ar an tír.
Annála Gearra as Proibhinse Ard Macha
Annála Éireann is ea Annála Gearra as Proibhinse Ard Macha, caomhnaithe sa lámhscríbhinn Add MS 30512 den British Library, tiomsaithe c. na blianta 1460–75.
Tuairiscítear sna hAnnála Gearra imeachtaí as stair na hÉireann ó shaol Laoghaire mac Néill (bás c. 462) go dtí 1134. Scríobhadh an lámhscríbhinn ag Iollan Mac an Leagha, scríobhaí gairmiúil.
Cumann Gaelach Choláiste na Tríonóide
Is cumann mac léinn é Cumann Gaelach Choláiste na Tríonóide i gColáiste na Tríonóide in Éirinn a bunaíodh sa bhliain 1906.
Baldock
deas|250px|thumb|Baldock Is baile suite i Hertfordshire é Baldock. Bhí 9,900 duine ina gcónaí i mBaldock.
Seacláid the
Ba iad na Máigigh a chruthaigh an deoch seo tuarim is 2000 bliain ó shin. Bhí an-tóir air i measc na n-Astacach. Tar éis theacht na Spáinneach, scaip sí ó Mheicsiceo go dtí an Eoraip, agus ar fud an domhain.
Cosacaigh
Tugtar marcshluanna ar na dreamanna éagsúla de Chosacaigh, ar nós Marcshlua Zaporizhia, Marcshlua Don, Marcshlua Terek agus Marcshlua na hÚraile. Chuala muintir Iarthar na hEorpa an chéad iomrá ar na Cosacaigh i lár na seachtú haois déag, nuair a d'éirigh Cosacaigh Zaporizhia faoi cheannas Bogdan Chmielnicki amach in aghaidh chumhacht na Polainne agus na Liotuáine san Úcráin.
Chuir na Cosacaigh eagar míleata orthu féin, rud a chiallaigh nach raibh na stáit áitiúla - an Pholainn, an Rúis agus Cánacht na Crimé - ábalta greim a fháil orthu. Bhí siad ag maireachtáil sna machairí móra mar shluaite leath-neamhspleácha armtha. Uaireanta, bhí siad sásta comhoibriú leis na Polannaigh nó leis na Rúisigh, ach uaireanta eile, d'éirigh siad amach in aghaidh na dtiarnaí iasachta seo. I rith na naoú haoise déag, áfach, bhí na hImpirí Rúiseacha in ann a gcumhacht a chur i bhfeidhm ar na Cosacaigh, cé go bhfuair siad a lán pribhléidí ina éiric sin. Bhí siad díolmhaithe ón gcáin go hiomlán. Bhain na hImpirí úsáid astu mar scothaicme saighdiúirí agus le críocha nua a thabhairt chun míntíreachais, go háirithe sa tSibéir.
Chuaigh na Cosacaigh i líonmhaireacht go déanach sa Mheánaois, nuair a bhí na seirfigh Úcránacha agus Rúiseacha ag teitheadh óna dtiarnaí talún le triail a bhaint as saol an Chosacaigh. Sa deireadh thiar thall, áfach, d'iompaigh na Cosacaigh ina saighdiúirí in arm Impireacht na Rúise, agus iad ag coimheád teorainneacha na hImpireachta. Is mar ghardaí teorann agus mar shearbhóntaí de chuid an Impire anlathaigh sin is mó a aithníonn muintir an Iarthair na Cosacaigh, agus is le tíorántacht na hImpireachta a shamhlaítear iad – íomhá atá bun os cionn ar fad le clú na gCosacach sa Rúis féin.
Ghreamaigh íomhá rómánsúil na saoirse agus na heachtránaíochta de na Cosacaigh go dtí an lá inniu, rud atá le haithint ar litríocht na Rúise agus na hÚcráine. Tá iarsmaí na gCosacach i Rúis an lae inniu eagraithe ina marcshluaite arís, agus iad ag iarraidh páirt a ghlacadh i gcúrsaí polaitíochta, go háirithe ag tacaíocht le páirtithe agus dreamanna náisiúnaíocha. Níl údaráis na Rúise sásta stádas an ghrúpa eitnigh a bhronnadh ar na Cosacaigh go hoifigiúil, áfach.
Throid na Cosacaigh Rúiseacha in Arm na Rúise ina lán cogaí i rith na hochtú is na naoú haoise déag. Le linn Chogadh Cathartha na Rúise, bhí Cosacaigh ag troid ar an dá thaobh, san Arm Bán chomh maith leis an Arm Dearg. Bhí na Cosacaigh cois Don ar ceann de na dreamanna ba mhó a chuir in aghaidh na mBoilséavach. Mar sin féin, cuireadh reisimintí Cosacacha ar bun arís roimh an Dara Cogadh Domhanda.
Inniu, tá traidisiún na gCosacach á athbheochan i ndeisceart na Rúise. Faoi láthair, tá timpeall is 150,000 duine ar fiannas míleata in aonaid armtha na gCosacach, agus na milliúin duine ag dearcadh orthu féin mar Chosacaigh eitneacha.
Is iad na teangacha is mó a shamhlaítear leis na Cosacaigh ná an Rúisis agus an Úcráinis. Bhí canúint, téarmaí agus focail dá gcuid féin ag na Cosacaigh sa dá theanga, áfach. Na scríbhneoirí Rúisise a scríobh scéalta faoi na Cosacaigh, ar nós Mikhail Sholokhov agus Vasiliy Shukshin, d'fhéach siad le húsáid a bhaint as canúintí agus téarmaí Cosacacha ina gcuid saothar.
An Focal ”Cosacach”
Fuair an Ghaeilge an focal sin ”Cosacach” ón mBéarla. Tháinig sé go dtí an Béarla agus ón bhFraincis tríd an bPolainnis agus an Úcráinis, ach is focal Tuircise é ar dtús, qazaq, nó kazak i dTuircis an lae inniu. ”Eachtránaí” nó ”fear saor” is brí leis an bhfocal ó thús.
Stair
Níl a fhios ag aon duine cathain a thosaigh na treibheacha Slavacha ag cur fúthu san Úcráin agus i ndeisceart na Rúise cois na n-aibhneacha móra úd Don agus an Dnípir. Ní dócha gur tharla sé roimh an tríú haois déag, áfach. San am sin, chloígh na Mongólaigh cumhacht na gCúmánach agus na dtreibheacha Turcacha eile sna bólaí sin. Cibé scéal é, an sórt saol a bhíodh ag na Cosacaigh i ndeisceart na Rúise, ní rud é a rith leo féin, nó dealraíonn sé go raibh siad ag déanamh aithris ar nósanna na gCúmánach agus na Siorcásach.
Is dealraitheach gur tháinig na chéad ”phróta-Chosacaigh” ar an bhfód faoi lár na tríú haoise déag san áit a bhfuil an Úcráin inniu. Tráchtann na croinicí Rútaenacha sa bhliain 1261 ar dhornán de Shlavaigh a raibh cónaí orthu idir an Dnístir agus an Volga. Is deacair teacht ar eolas stairiúil faoi na Cosacaigh a bheadh ní ba sine ná an séú haois déag, áfach. Rud deimhin é gur thúg Cosacaigh Don pictiúr naofa den Mhaighdean Muire do Dmitry Donskoy sa bhliain 1380. An cineál sochaí a bhí ag na Cosacaigh sa chúigiú haois déag, deir na foinsí comhaimseartha gur cónaidhm scaipthe de phobail neamhspleácha a bhí ann. Ba mhinic a bhí na pobail seo á n-iompar mar a bheadh airm bheaga áitiúla iontu, agus iad beag beann ar fad ar na stáit ina dtimpeall, cosúil le Ard-Diúcacht Mhoscó, leis an bPolainn, nó le Cánacht na Crimé.
Le teacht na séú haois déag, chuaigh na pobail bheaga Chosacacha le chéile le dhá mhóreagraíocht neamhspleácha réigiúnda a chruthú. Fágadh dornáin bheaga de Chosacaigh neamhspleácha taobh amuigh de na móreagraíochtaí, áfach. B'iad an dá ghrúpa seo ná:
Níl an oiread sin iomrá ar na Cosacaigh Polannacha ná ar na Cosacaigh Thataracha, nó Nağaybäklär. "Cosacaigh" (Kozacy) a thugtaí ar mharcshlua éadrom de chineál ar leith in Aontas na Polainne is na Liotuáine.
Cosacaigh Zaporizhia
Bhí clú agus cáil ar Chosacaigh Zaporizhia. Bhí an-ról acu i ngeopholaitíocht na hEorpa Thoir, agus iad ag comhoibriú leis an stát Polannach-Liotuánach nó ag cur catha air, de réir mar ab áil leo. Bunaíodh an chéad Mharcshlua Cosacach i Zaporizhia sa bhliain 1552, nuair a thóg Dmytro Vyshnevetsky daingean in OileánKhortytsia in Íochtar na Dnípre. Faoi lár na seachtú haoise déag, d'éirigh Cosacaigh Zaporizhia amach in aghaidh na bPolannach faoi cheannas Bogdan Chmielnicki (nó Bohdan Khmelnytsky), agus de thoradh na ceannairce seo tháinig an chéad stát neamhspleách Cosacach ar an bhfód i Zaporizhia. Ina dhiaidh sin, d'iompaigh an stát seo ina heatmánacht fhéinrialaitheach, stát a thug urraim d'Impire na Rúise, agus é á rialú sách neamhthuilleamach ag an heatmán, is é sin, ceannasaí an mharcshlua. Sa dara leath den ochtú haois déag, scrios na húdaráis Rúiseacha marcshlua Zaporizhia, agus d'aistrigh iarsmaí an mharcshlua go réigiún na Danóibe agus ina dhiaidh sin go dtí an réigiún chois Mhuir Mheoid. I ndiaidh na bliana 1828 bhí an chuid ba mhó de Chosacaigh na Danóibe tar éis socrú síos i réigiúin Chosacacha Kuban agus Mhuir Mheoid. Inniu, ní bhíonn Cosacaigh Kuban admhálach gur Úcránaigh eitneacha iad, ach is féidir a mhaíomh gur canúint de chuid na hÚcráinise a labhraíonn siad, agus is féidir blas na hÚcráine a aithint ar a gcuid béaloidis.
Sa bhliain 1539 d'iarr an Sabhdán Otamánach ar Vasiliy a Trí, Ard-Phrionsa Mhoscó, bac éigin a chur ar fhoghlacha na gCosacach, ach is é an freagra a fuair sí ná: "Ní mhóidíonn na Cosacaigh mionna dílseachta domsa: a rogha saol a bhíonn acu." Sa bhliain 1549, d'fhreagair Ivan Uafásach, Sár na Rúise, impí den chineál chéanna ón Sabhdán mar seo: "Ní géillsinigh de mo chuid féin iad na Cosacaigh chois Abhainn Don, agus is i nganfhios dom féin a imíonn siad chun cogaidh agus a mhaireann siad sa tsíocháin." Chloisfeá caint den chineál seo go minic idir an Rúis, Comhlathas na Polainne agus na Liotuáine, agus an Tuirc Otamánach, agus gach ríocht acu ag iarraidh a leas féin a bhaint as Cosacaigh Zaporizhia in aghaidh an dá stát eile. Sa 16ú haois, agus an Comhlathas ag cur a ceannasaíochta i bhfeidhm ar thailte móra theas, ghlactaí leis go bunúsach gur géillsinigh Pholannach-Liotuánacha a bhí sna Cosacaigh. Go dtí an bhliain 1699, ba chuid d'Arm an Chomhlathais iad na "Cosacaigh Chláraithe", mar a thugtar orthu.
Timpeall ar dheireadh na 16ú haoise, thosaigh caidreamh an Chomhlathais agus na hImpireachta Otamánaí, nach raibh go rómhaith riamh, - thosaigh an caidreamh sin ag dul chun donais ar fad, agus na Cosacaigh ag ionsaí chríocha na nOtamánach. Ó lár na 16ú haoise ar aghaidh, bhí na Cosacaigh ag rith damhsa ar an taobh eile den teorainn, agus ní raibh an Comhlathas in ann iad a stopadh ón obair seo chomh neamhspleách is a bhí siad ina meon. Ós géillsinigh de chuid an Chomhlathais a bhí iontu, go prionsabálta ar a laghad, dhearc na hOtamánaigh ar an bhfoghlaíocht seo mar ionsaí ó thaobh an Chomhlathais. Mar chor in aghaidh an chaim thosaigh Tataraigh Otamánacha ag creachadh in oirdheisceart an Chomhlathais nach raibh mórán áitribh ann pé scéal é.
Berkhamsted
Is baile suite i Hertfordshire é Berkhamsted. Bhí 20,641 duine ina gcónaí i mBerkhamsted sa bhliain 2011.
Athlasadh
Is éard is athlasadh nó ainteas ann ná freagairt bhitheolaíoch fhíocháin na colainne ar spreagthaigh a ghortaíonn an cholainn.
Mark Haddon
Úrscéalaí Sasanach is ea Mark Haddon a rugadh ar 28 Deireadh Fómhair 1962 in Northampton. Bhain sé a chuid oideachais amach i scoil Uppingham agus i gColáiste Merton, Oxford.
I 2003, bhuaigh a leabhar The Curious Incident of the Dog in the Night-time Gradam Whitbread mar leabhar na bliana sin. Tugann an leabhar léargas fírinneach ar an saol atá ag duine a bhfuil an t-uathachas air. Dar le hagallamh leis an úrscéalaí ar Powells.com, ba é sin an chéad leabhar a scríobh sé a bhí dírithe d’aonghnó ar dhaoine fásta; bhí ionadh air nuair a mhol a fhoilsitheoir dó an leabhar a mhargú i measc aosach agus páistí.
Scríobh Haddon an script d‘athchóiriú teilifíse, ar BBC, de scéal Raymond Brigg, Fungus the Bogeyman, a taispeánadh ar BBC One i 2004.
Tá sé pósta leis an Dr Sos Eltis, comhalta de chuid Choláiste Brasenose, Oxford.
Ard-Mhúsaem na hÉireann
mion|clé|[[bróiste Roscrea (9ú haois) - ar taispeántas in Ard-Mhúsaem na hÉireann (c).]] Is iarsmalann é Ard-Mhúsaem na hÉireann atá suite in Éirinn. Coinníonn Ard-Mhúsaem na hÉireann a mbailiúcháin ar iontaobhas don náisiún. Tá freagracht ar leith orthu as cultúr ábhartha saibhir na hÉireann agus a pobal agus as stair nádúrtha ár n-oileáin.
Tá ceithre bhrainse de chuid an mhúsaeim i mBaile Átha Cliath agus ceann amháin lonnaithe i Maigh Eo. Tá saorchead isteach sa mhúsaem.
Stair
Tháinig Ard-Mhúsaem na hÉireann ar an bhfód le hachtú The Dublin Science and Art Museum Act, 1877. Bunaíodh an 'Músaem Eolaíochta agus Ealaíne, Baile Átha Cliath' ar an 14 Lúnasa 1877 faoi acht Parlaiminte. mion|[[Sráid Chill Dara]] Mar thoradh air seo, aistríodh foirgnimh agus bailiúcháin Chumann Ríoga Bhaile Átha Cliath (R.D.S.) go dtí úinéireacht an stáit. Cuireadh tuilleadh leo seo nuair a aistríodh bailiúcháin shuntasacha eile ó institiúidí ar nós Acadamh Ríoga na hÉireann agus Coláiste na Tríonóide. 'Músaem Eolaíochta agus Ealaíne Bhaile Átha Cliath' an t-ainm a bhíodh air. D'fhás na bailiúcháin agus fuarthas ábhar tríd iad a cheannach, ó thabhartas poiblí agus ó sciaranna de bhailiúcháin shuntasacha a fuair an stát agus a scaip na músaeim i Londain. mion|[[Sráid Chill Dara]] Dhear Thomas Newenham Deane sna 1880idí an foirgneamh ar Shráid Chill Dara agus baineadh úsáid as chun an ceardaíocht nua-aoiseach na hÉireann, na Breataine agus na Mór-Roinn e a thaispeáint sa tógáil. Ar 29 Lúnasa 1890, osclaíodh an iarsmalann agus an leabharlann nua ar Shráid Chill Dara, le seó agus le ceiliúradh nach bhfacthas roimhe.
Le rannpháirtíocht an stáit i reáchtáil an Mhúsaeim bhí maoiniú rialta ann agus bhí nasc le músaeim stáit eile i Londain agus i nDún Éideann a bhí mar thairbhe mhór. mion|[[Dún Uí Choileáin, Baile Átha Cliath]] Tugadh Ard-Mhúsaem na hÉireann air go luath san fhichiú haois.
Tar éis bhunú an tSaorstáit in 1922, roghnaíodh seanfhoirgnimh an RDS de Theach Laighean (a aistríodh chuig úinéireacht an stáit in éineacht le bailiúcháin na hinstitiúide sin in 1877) mar ionad na parlaiminte nua (Dáil). Bhí gá le spás a aimsiú d'fhoireann an Mhúsaeim a bhíodh i dTeach Laighean roimhe seo agus glacadh seilbh ar ghailearaithe taispeántais éagsúla i Sráid Chill Dara don aidhm seo.
Sa bhliain 2005, bunaíodh Ard-Mhúsaem na hÉireann mar ghníomhaireacht fhéinrialaitheach leathstáit faoina Bhord féin.
Eagraíocht
Cúig cinn de shuíomhanna músaeim astu féin atá in Ard-Mhúsaem na hÉireann sa lá atá inniu ann:
Tá sé mar phríomhfhreagracht ar an Músaem ag an leibhéal náisiúnta a chinntiú go ndéanfar nithe ar scáthán iad ar oidhreacht na hÉireann a choimeád slán. I ndáiríre, is éard atá i gceist leis seo bailiúcháin nithe den sórt sin a chnuasach agus iad a choimeád slán go buan. Is iad na taispeántais an bealach is mó a mbíonn teacht ag an bpobal ar na bailiúcháin.
Bíonn nithe ar fáil freisin chun gur féidir le baill foirne an Mhúsaeim nó taighdeoirí staidéar a dhéanamh orthu agus tarlaíonn sé go gcuirtear torthaí an taighde sin ar fáil i bhfoilseacháin, sna meáin chumarsáide nó i bpáipéir acadúla. mion|Na hEalaíona Maisiúla agus Stair, [[Dún Uí Choileáin]] mion|[[Dún Uí Choileáin, Baile Átha Cliath]]
Gaeilge
Is iad seo a leanas na seirbhísí a chuirtear ar fáil astu féin i nGaeilge:
srl.
Naisc sheachtracha
Téigh chuig an Ard-Mhúsaem ar líne  i gcomhair tuilleadh faisnéise.
The Ten Commandments Killer (American Horror Story)
Craoladh "The Ten Commandments Killer", an t-ochtú heipeasóid den chúigiú sraith de American Horror Story, ar an 2 Nollaig 2015. Scríobh Ryan Murphy an eipeasóid. D'fhéach 2.31 milliún duine uirthi.
Juan Pablo Duarte
Liobrálach, fear físe agus gníomhaí polaitiúil Doiminiceach ab ea Juan Pablo Duarte Díez (26 Eanáir 1813, Santo Domingo, - 15 Iúil 1876, Caracas, Veiniséala). Breathnaítear air mar dhuine de bhunaitheoirí na tíre ar a dtugtar an Phoblacht Dhoiminiceach inniu. Bhí sé ina cheannaire ar eagraíocht pholaitiúil agus mhíleata, La Trinitaria, a cruthaíodh le troid ar son na saoirse nuair a bhí forlámhas ag Háítí ar oileán uile na hEaspáinneola i Muir Chairib.
Mhair a smaointe daonlathacha fiú nuair a ghabh deachtóirí éagsúla ceannas sa tír.
Ard-Chúirt (Hong Cong)
thumb|中華人民共和國香港特別行政區高等法院 The High Court of Hong Kong S.A.R. of the People's Republic of China Tá an Ard-Chúirt (Sínis traidisiúnta: 高等法院) i Hong Cong comhdhéanta de Chúirte Achomhairc agus Chúirte Chéadchéime. Déileálann sí le cásanna coiriúla agus sibhialta a thagann ó na cúirteanna níos ísle. Ba í an Chúirt Uachtarach an t-ainm a bhí uirthi roimh 1997.
Foirgneamh na hArd-Chúirte
Tá 'Foirgneamh na hArd-Chúirte' suite ar 38 Slí na Banríona ( Béarla: Queensway nó i Sínis traidisiúnta:金鐘道). Tógadh an foirgneamh 20 stór sa bhliain 1985 mar bhaile Cúirte Uachtaraí Hong Cong, a athainmníodh sa bhliain 1997.
Liosta na mBreithiúna
Breithiúna Achomharc na hArd-Chúirte
Breithiúna de Chúirt Chéadchéime na hArd-Chúirte
Kimi Räikkönen
Is tiománaí Foirmle a hAon Fionlannach é Kimi Räikkönen. Rugadh é in Espoo, An Fhionlainn ar an 17 Deireadh Fómhair, 1979. Tugtar The Iceman (Gaeilge: An Fear Oighear) air mar leasainm. Chuaigh sé in iomaíocht i gCraobh Dhomhanda Foirmle a hAon ó 2001 go 2009 agus ó 2012 go 2021. Thiomáin sé le Sauber, McLaren, Ferrari, Lotus agus Alfa Romeo. Bhuaigh sé craobh an domhain F1 i 2007. Chuaigh sé sa Craobhchomórtas Railí an Domhain chomh maith ó 2009 go 2011. D'éirigh sé in 2021.
mion|Kimi Räikkönen sa bhliain [[2008.]]
Saol Pearsanta
Phós sé Jenni Dahlman ar 31 Iúil 2004. Scar siad i 2013 agus fuair siad colscaradh i 2014. Phós sé Minna-Mari "Minttu" Virtanen ar 7 Lúnasa 2016. Tá beirt pháistí acu.
Bishop's Stortford
Is baile suite i Hertfordshire é Bishop's Stortford. Bhí 38,202 duine ina gcónaí i mBishop's Stortford sa bhliain 2010.
Aalborg
mionsamhail|250px|Caoláire Limfjord le Aalborg i ndeisceart agus Nørresundby i dtuaisceart (grianghraif tógtha os cionn na cathrach ón spéir) mionsamhail|250px|Aalborg: Radharc na cathrach
Cathair sa Danmhairg is ea Aalborg nó Ålborg. Tá an chathair suite cois caoláire Limfjord i dtuaisceart na hIútlainne, leithinis mhór idir an Mhuir Bhailt agus an Mhuir Thuaidh. Tá tuairim is 105,000 duine ina gcónaí sa chathair féin (2012) agus breis is 126,000 duine má chuirtear fo-bhaile Nørresundby san áireamh. Is iad na cathracha Odense, Aarhus agus Cóbanhávan amháin atá níos mó ná Aalborg. Mar sin, is í Aarhus an ceathrú cathair is mó sa Danmhairg.
Tá calafort tábhachtach ann agus aerfort sách mór chomh maith. Iompraíonn lastlonga an comhlachta Royal Arctic Line lasta idir príomhchathair Nuuk sa Ghraonlainn agus calafort Aalborg sa Danmhairg. Is é Aalborg Lufthavn an tríú aerfort is mó sa Danmhairg atá suite i Lindholm in iarthuaisceart na cathrach. Is féidir eitilt ó Aalborg go hOileáin Fharó.
Chomh maith le sin tá dhá ollscoil suite sa chathair. Ollscoil Teicneolaíochta Aalborg (bunaithe sa bhliain 1974) agus Ardscoil Cheoil Tuaisceart na hIútlainne (Nordjysk Musikkonservatorium). Is féidir ceachtanna ceoil clasaiceach chomh maith le ceachtanna ceoil nua-aimseartha le freastail ar an gceolscoil.
Comhchathracha
Tá Aalborg nasctha le neart bailte nó cathrach ar fud na cruinne, ina measc
Astronár
Leabhar i nGaeilge le Piaras Béaslaí is ea Astronár, a foilsiódh an chéad uair sa bhliain 1928. Is úrscéal fáthchiallach é, atá suite i dtír shamhailteach in Oirthear na hEorpa, ‘Amora’, tír faoi dhaorsmacht ag muintir ‘Kratónia’.
Cúlra
Dar le Béaslai féin: “Ní rabhas ach sé bliadhna deug d’aois [.i. 1897] nuair do chuireas romham an sgeul so cheapadh agus nuair do thuas fén gceud agus an dara caibidil… Do chríochnuigheas “Astronár” san bhliadhain 1912.” Ag an am seo, bhí sé ina bhall de chuid Bhráithreachas na Poblachta, cumann ag troid ar son shaoirse na hÉireann. Sa chaoi céanna, tá fonn ar phríomhlaoich an leabhair (Astronár) Amora a shaoradh ón Kratónaigh.
Creidtear go raibh an chéad lámhscribhínn den leabhar seo scríofa i mBéarla ag an mBéaslaíoch, agus aistriódh í chun Gaeilge ina dhiaidh sin.
Stair an úrscéil
Ar dtús báire, cuireadh i gcló Astronár mar sraithscéal sa "Weekly Freeman" ó mhí an Mhárta, 1921, le linn Chogadh na Saoirse. Níos déanaí, sa bhliain 1928, d'fhoilsigh Muinntir C.S. Ó Fallamhain an t-úrscéal i mBaile Átha Cliath.
Long Live the Angels
Is é Long Live the Angels an dara halbam ó Emeli Sandé. Bhí sé scaoilte ar an 11 Samhain 2016.
Astronár
Stair an úrscéil
Dar le tuairisc ó rúnaí de chuid Roinn Oideachais chuig choiste na Dála, cuireadh 3,000 cóip i gcló ag an am sin, agus díoladh 1,700 cóip idir 1928 agus 1955.
Long Live the Angels
Traicliosta
Is iad seo na hamhráin:
Astronár
Stair an úrscéil
Scaoileadh an dara heagrán ag an nGúm sa bhliain 1991.
Luas-scátáil ag Cluichí Oilimpeacha 2018
Tá an Luas-scátáil ar cheann de na spóirt a bheidh ar siúl ag Cluichí Oilimpeacha an Gheimhridh 2018 i bPyeongchang. Beidh na comórtais ar siúl sa Gangneung Science Oval.
Is comórtas nua ar chlár na gCluichí seo an tús mór do na fir agus do na mná.
Borehamwood
Is baile suite i Hertfordshire é Borehamwood. Bhí 31,065 duine ina gcónaí i mBorehamwood sa bhliain 2011.
Imchlúdach víris
deas|mion|250x250px| Sceitse de Chíomeatóivíreas
Bíonn imchlúdaigh víris ag roinnt víreas (e.g. VEID agus go leor víris ainmhithe) a chlúdaíonn a gcuid caipsidí próitéine cosantacha. Is iondúil go bhfaightear na clúdaigh ó chodanna de na cillscannáin óstacha (fosfailipidí agus próitéiní), ach go gcuimsíonn siad roinnt gliceapróitéiní víreasacha. D'fhéadfadh siad cabhrú le víris córas imdhíonachta an óstaigh a sheachaint. Is féidir le gliceapróitéiní ar dhromchla an imchlúdaigh suíomhanna gabhdóra a aithint agus a cheangal ar scannán an óstaigh.Comhtháthaíonn an t-imchlúdach víris ansin le scannán an óstaigh, rud a ligeann don chaipsid agus an  géanóm víreasach  an t-óstach a iontráil agus a ionfhabhtú.
Ottmar Hitzfeld
Is traenálaí peile agus iarpheileadóir é Ottmar Hitzfeld, a rugadh i Lörrach na Gearmáine ar 12 Eanáir 1949. Bhí sé ina ionsaitheoir le Stuttgart agus Basel i measc foirne eile mar pheileadóir proifisiúnta.
Is é Ottmar Hitzfeld an traenálaí Gearmánach is rathúla agus 19 trófaí buaite aige, lena n-áirítear dhá Chorn na hEorpa a bhuaigh sé le Borussia Dortmund agus le Bayern München. Tá sé ina thraenálaí ar fhoireann náisiúnta na hEilvéise faoi láthair.
Cataipléis
Is galar é Cataipléis ina dtarlaíonn cailliúint thobann tón matánach, spreagtha ag mothúcháin láidre ar nós gáire, goil agus sceimhle, uaireanta. Is galar neamhchomónta atá ann agus tá sé ar níos lú ná 5 as gach 10,000 sa phobal.
Leigheas
Úsáidtear na drugaí imipramine, clomipramine agus protriptyline, cé go bhfuiltear bogtha i dtreo venlafaxine le deireanas le leigheas a chur air. Drugaí frithdhúlagrán iad seo.
James Gandolfini
Ba aisteoir Meiriceánach é James Joseph Gandolfini, Jr. (18 Meán Fómhair 1961 - 19 Meitheamh 2013).
Ríomhaireacht
Is éard atá i gceist le ríomhaireacht ná na feidhmeanna agus na húsáidí a bhaintear as innill agus córais ríomhaireachta. Áiríonn sé seo na próisis leictreacha a tharlaíonn laistigh de chomhpháirteanna na gcóras ríomhaireachta (crua-earraí) agus na sonraí agus na treoracha a bhíonn á bpróiseáil ag na córais seo (bogearraí). Áiríonn sé freisin na coincheapa teoirice a rialaíonn córais ríomhaireachta (ríomheolaíocht). B'fhiú breathnú ar an gcatagóir Catagóir:Ríomhaireacht le haghaidh briseadh síos ar na réimsí ríomhaireachta éagsúla.
Baile Conga
Is ceantar é Baile Conga. Tá sé suite i gContae Mhaigh Eo.
She Wants Revenge (American Horror Story)
Craoladh an naoú heipeasóid, "She Wants Revenge" den chúigiú sraith American Horror Story ar an 9 Nollaig 2015. Scríobh Brad Falchuk an eipeasóid seo. D'fhéach 2.14 milliún duine ar an eipeasóid.
Daonáireamh
mion|Taighde ag Edwin Chadwick, sa bhliain 1889 Cuntas oifigiúil ar a bhfuil de dhaoine i dtír, i gcathair srl. is ea daonáireamh (as an Laidin, census), chun faisnéis lánchuimsitheach a bhailiú.
Pleanáil agus taighde
Baintear an-úsáid as daonáireamh ar son taighde, chun ionadaíocht dhaonlathach a chinntiú, agus chun bearta eacnamaíocha agus sóisialta a phleanáil. Tá faisnéis ríthábhachtach ann a bhféadfar seirbhísí poiblí a bheartú dá réir.
De réir mholtaí na Náisiún Aontaithe, caithfidh na Ballstáit daonáireamh a reáchtáladh gach deich mbliana.
Stair
Tá sonraí faoin dhaonáireamh a rinneadh sa tSín sa bhliain 2AD ar fáil go fóill - áiríodh go raibh 59.6 milliún duine in Impireacht na Síne ag an am. Dar leis an mBíobla rinne Impire na Róimhe daonáireamh thart faoin am céanna, ach níl sonraí ar fáil.
Brendan Ryan
Sheas sé san Olltoghchán 2016 agus toghadh é le 10.0% de na vótaí céad rogha.
Innis an Ruighe
Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Innis an Ruighe.
Ho Chi Minh
clé|mion|1921 Ba cheannaire réabhlóideach Marxach-Leiníneach é Ho Chi Minh, a rugadh mar Nguyễn Sinh Cung (19 Bealtaine 1890 - 2 Meán Fómhair 1969). Tugtar Nguyễn Ai Quốc, nó "Bác Ho" nó Bác ("Uncail") air chomh maith.
Bhí sé ina Phríomh-aire (1945-1955) agus uachtarán (1945-1969) ar Phoblacht Dhaonlathach na Vítneam (Vítneam Thuaidh). Ba phearsa lárnach laistigh den rialtas le linn Chogadh Vítneam go dtí a bhás sa mbliain 1969.
Bhí ról an léadar aige i ngluaiseacht neamh-spleáchais na Việt Minh in 1941 agus amach ansan. Bhunaigh sé an Phoblacht Dhaonlathach in 1945, agus bhuaigh sé ar an bhFrainc in 1954 sa Chath Điện Biên Phủ. Tar éis Cogadh na Saoirse, cuirtear an t-ainm Cathair Hồ Chí Minh ar an seanSaigon. clé|mion|1957 link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:The Soviet Union 1990 CPA 6182 stamp (Birth Cent of Ho Chi Minh (Vietnamese leader)).jpg|mion|Ho Chi Minh, ceannaire an Tuaiscirt i rith na coimhlinte ([[stampa poist ón APSS)]]
An Baile Gaelach, Contae Mhaigh Eo
Is sráidbhaile é an Baile Gaelach. Tá sé suite i gContae Mhaigh Eo.
Inbhir Drùidh
Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Inbhir Drùidh.
French Open
Comórtas leadóige a bhíonn ar siúl gach bliain i bPáras, An Fhrainc is ea French Open. Is páirt den Grand Slam é an Franch Open
Stair
Imríodh an chéad chomórtas sa bhliain 1891. Comórtas d'imreoirí amaitéaracha ab ea é ag an am sin. Imríodh an chéad chomórtas san áit ina mbíonn sé ar siúl faoi láthair sa bhliain 1928. Thosaigh imreoirí gairmiúla isteach san iomaíocht sa bhliain 1968.
Joey King
Is ban-aisteoir Meiriceánach í Joey Lynn King (30 Iúil 1999).
Bréachmhaigh
Is sráidbhaile í Bréachmhaigh. Tá an baile suite i gContae Mhaigh Eo. Bhí 1,693 duine ina gcónaí i mBréachmhaigh sa bhliain 2006.
Jacob Grimm
Chuir Jacob Grimm go mór le litríocht an domhain, mar bhéaloideas aí, scéalaí, agus sár-fhocleolaí (4 Eanáir, 1785 in Hanau sa Hessen - 20 Meán Fómhair 1863). clé|mion|1840
Scéalaíocht
clé|mion|Na deartháireacha, 1855 Le cúnamh a dhearthár, Wilhelm Grimm, chnuasaigh sé agus d’fhoilsigh finscéalta meallacacha a thíre dúchais. Ar eolas i dtosach báire mar "Deutsche Sagen", bhí siad chomh taitneamhach i mbéal an phobail go ndearnadh nathán buan chlúiteach dá shloinne.
Tá eolas leathan ar shloinne Ghrimm agus tugtar ard-urraim dó ar fud an domhain inniu mar údar na bhfinscéal draíochtúil úd Plúirín sneachta, Hansel is Gretel, agus mar sin de.
Mar sin féin, níl iontu-siúd ach cuid bheag dá dheonú dearscnaithe ar litríocht an domhain.
Teangeolaíocht
Airítear a Deutsche Grammatik, a leabhar gramadaí Gearmáinise a foilsíodh i gceithre imleabhair, ar a phríomh-shaothar. B’ é an chead taighde stairiúil a rinneadh fé teangacha Gearmánacha, agus glactar leis fós mar an scoth dá chineál.
Ar ball, tar éis tuilleadh blianta diana staidéir, chum sé saothar scolártha eile fé Bunús Teanga. Thug sé fíor-shuntas dó mar dhuine de na scoláirí teangeolaíoch a dearscnaithe lena linn. Chuir an saothar mion chúiseach seo fé ealaín teanga tús le nua-raonta staidéir sa bhfocleolaíocht. Níl ach a laghad de shamhail Ghrimm sa raon staidéir seo, admhaítear.
Ar deireadh thiar, chaith sé a dhúthracht ar fhoclóir Gearmáinise cuimsitheach a chur le chéile – an Deutsche Worterbuch, mar a thug sé air. Bíodh gur shaothraigh sé gan stad gan staonadh go ceann aon bhliain déag, ní raibh sé críochnaithe aige nuair tháinig an bás air i 1863. Bhí sé 78 mbliana d’aois an t-am úd. Chríochnaigh scoláirí Gearmánacha é i rith 1961, ámh.
Inbhir Íonaid
Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Inbhir Íonaid.
Gina Miller
Is bean gnó Guánach é Gina Nadira Miller, a rugadh Gina Singh ar an 19 Aibreán 1965.
Ibn Battuta
Taiscéalaí, scoláire agus breitheamh Maracach ba ea ibn Baṭūṭah (Araibis: أبو عبد الله محمد بن عبد الله اللواتي الطنجي بن بطوطة‎), 24 Feabhra 1304 – 1368/1369 ((779 AH)). clé|mion|1325-1326
Saol
clé|mion|1332-1346 Rugadh Ibn Battuta (ابن بطوطة), nó Shams ad-Din, i Tangier, Maracó sa bhliain 1304. Ba Bheirbeirigh iad a mhuintir. D'éirigh sé ina scoláire Ioslamach.
D'fhág sé a thír dhúchais nuair nach raibh ach 21 bliain slánaithe aige. Duine a lean an madh'hab Maliki (atá i measc na ngluaiseachtaí Sunnaíoch maidir leis an dlí Ioslamach) chaith sé roinnt blianta ag staidéar i Meice. clé|mion|1349-1354 Chaith sé 30 bliain ag taisteal ar fud na dtíortha Moslamacha agus go críocha eile freisin (an Afraic Thuaidh, Rinn na hAfraice, Iarthar na hAfraice, Deisceart na hEorpa agus Oirthear na hEorpa, an Meánoirthear, an Áise Theas, Lár na hÁise, Oirdheisceart na hÁise agus an tSín) - breis is 120,000 km.
Cuimhnítear air mar gheall ar a shaothar Rihla (Na Taistil) a thugann scéal na dtríocha bliain beagnach a raibh sé ag taisteal i bpríomhthíortha Ioslam ag an am agus níos faide i gcéin ná sin, ag fágáil ceann de na cuntais is tábhachtaí ar na dálaí i gcodanna móra den Afraic agus den Áise sa tréimhse sin (fiú mura féidir iontaoibh a chur ann go hiomlán). I roinnt áiteanna, ar ar thug sé cuairt, bhí Ibn Battuta ina bhreitheamh agus is minic a bhaineann an insint leis na deacrachtaí rialacha an shari'a a chur i bhfeidhm ar imeall an domhain Ioslamaigh. clé|mion|cuntas Ibn Battuta de chuid Ibn Juzayy. Sa [[Leabharlann na Fraince inni.]] D'fhill sé ar Mharacó sa bhliain 1354. Bhí sé ina bhreitheamh ansin go dtí go bhfuair sé bás sa bhliain 1368 nó 1369 (779 AH).
Dúlagar
Is galar é an Dúlagar (nó an galar dubh, gruamacht, lionn dubh, ísle brí) ina mbíonn ísle brí agus easpa fuinnimh ar an othar. Is galar comónta atá ann.
Leigheas
Úsáidtear na drugaí imipramine, clomipramine, protriptyline, agus venlafaxine le deireanas le leigheas a chur air. Drugaí frithdhúlagrán iad seo.
The Beach Boys
Racghrúpa Meiriceánach é The Beach Boys. Bunaithe sa bhliain 1961, thuill siad cáil agus rath le dlútharmóiní agus liricí a rinne cur síos ar chultúr na n-óg i gCalifornia sna laethanta seo - tonnmharcaíocht, cailíní agus carranna.
Ar dtús, bhí an banna comhdhéanta de Brian Wilson (amhránaí, ceoltóir, cumadóir), a dheartháireacha Carl agus Dennis, a gcol ceathrair Mike Love agus cara leo Al Jardine. B'é an príomh-chúigréad seo, in éineacht le David Marks agus Bruce Johnston, a bhí glactha isteach sa Rock and Roll Hall of Fame sa bhliain 1988.
Colm Ó Cíosóig
Ceoltóir Éireannach as Baile Átha Cliath é Colm Ó Cíosóig (rugadh é ar an 31 Deireadh Fómhair 1964). Is drumadóir é Ó Cíosóig, a bhí ina bhunaitheoir ar an bhanna mór le rá Éireannach/Sasanach My Bloody Valentine, in éineacht leis a chara Kevin Shields. Chaith sé na blianta idir 1984 agus 1995 sa bhanna, agus b'eisean a chum an rian "Touched" ar a n-albam cáiliúil Loveless sa bhliain 1991. Nuair a cuireadh deireadh leis an mbanna, thosaigh sé scéim eile darbh ainm Hope Sandoval & the Warm Inventions, le Hope Sandoval ón ngrúpa Meiriceánach Mazzy Star.
I mí na Samhna 2007, tháinig My Bloody Valentine ar ais le chéile, agus tá Ó Cíosóig ag seinm leo fós.
Ailfrid Mór
Bhí Ailfrid nó Ælfred, ón Sean-Bhéarla Ælfrēd, a fhoghraítear mar [ˈælfreːd]) (t. 849 – 26 Deireadh Fómhair 899), ina rí ar ríocht dheisceartach na nAngla-Sacsanach i Wessex Shasana, ó 871 go dtí 899. Bhain sé cáil amach mar gheall ar a chosaint ar an ríocht sin ó na Lochlannaigh.
Carraig na Siúire
Baile i gContae Thiobraid Árann in Éirinn, is ea Carraig na Siúire atá (mar a léiríonn an t-ainm) suite ar Abhainn na Siúire. Bhí daonra de 5,906 sa bhaile dar le daonáireamh na bliana 2006.
Iompar
Osclaíodh stáisiún Traenach an bhaile ar an 15 Aibreán 1853, agus tá seirbhís traenach ann go fóill go Luimneach agus Port Láirge.
Stair
Tógadh Carraig na Siúire ar dtús ar oileán taobh ó thuaidh de Phort Láirge ach de réir a chéile cuireadh aibhneacha beaga ar atreo ionas go raibh talamh tirim timpeall an bhaile. Chuir teaghlach rachmasach Normannach fúthu sa cheantar go luath sa 14ú haois, na Buitléirigh, dream a raibh an-tionchar acu ar stair na hÉireann. Thóg siad caisleán láidir ar bhruach thuaidh na Siúire in aice leis an áit a bhfuil an phríomhshráid anois.
Ghabh fórsaí na Parlaiminte an baile le linn ghabháil Chromail sa bhliain 1649. Rinne saighdiúirí as Cúige Uladh iarracht an baile a athghabháil ach cuireadh an ruaig orthu agus cailleadh cúig chéad acu.
mion|250px|clé|An seandroichead i gCarraig na Siúire Bhunaigh na Buitléirigh tionscal olla sa bhaile sa bhliain 1670 agus bhí rath áirithe ar an mbaile ar feadh breis agus céad bliain mar gheall ar an olann agus tionscail eile - iascach, criadóireacht agus gnóthaí eile a bhain leis an abhainn. Bhí suas le 11,000 sa bhaile faoin mbliain 1799. Ach mar gheall ar dhleachta a ghearr Rialtas na Breataine ar an tionscal olla tháinig air, mhéadaigh an bhochtaineacht agus chuaigh na sluaite ar imirce. Thit an daonra go mór fosta mar gheall ar an Ghorta Mhór.
Bhí Carraig na Siúire i seilbh na bPoblachtánach ar feadh tamaill le linn an Chogadh Cathartha go dtí gur ghabh arm an tSaorstáit í sa bhliain 1922. Faoin am sin bhí tionscal cadáis bunaithe sa bhaile chomh maith le huachtarlann. Ach bhain níos mó tábhachta ó thaobh na heacnamaíochta leis an tionscal súdaireachta a cuireadh ar bun sna 1930í a chuir fostaíocht ar fáil do mhórán den chéad uair riamh. Lean an imirce ar aghaidh áfach agus chuaigh a lán de bhunadh an bhaile go Baile Átha Cliath, go Sasana agus níor faide ó bhaile.
Ba mhór an tubaiste don bhaile é nuair a dúnadh cuideachta súdaireachta Pollack & Plunder sa bhliain 1985 mar go raibh na mílte duine sa bhaile fostaithe acu nó ag brath ar dhuine de na fostaithe. Bhí lagtrá fada i gCarraig na Siúire go dtí gur bunaíodh monarcha SRAM agus roinnt ghnólachtaí eile sna 1990í. Thosaigh an daonra ag fás ansin den chéad uair le dhá chéad bliain. Níor mhair monarcha SRAM ach go dtí an bhliain 2006 ach tá an daonra ag fás i gcónaí, é anois ina bhaile suanleasa do Phort Láirge agus do Chluain Meala.
Cnocán na Líne
Is cuan ar chósta na hÉireann é Cnocán na Líne. nó Cuan an Inbhir Mhóir freisin. Tá sé suite in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo. Broadhaven Bay a thugtar air i mBéarla. Tá teach solais in iarthuaiscart an chuain.
Stair
Le linn ré Armáid na Spáinne sa 16ú haois, chuaigh roinnt de na longa Armada go tóin poill i Maigh Eo. Chuaigh an Santiago síos sa chuan agus tá deireadh tagtha le go leor long trí na blianta sna huiscí seo. Tá go leor scéalta faoi rath óir agus earraí luachmhara á scriosadh ag foghlaithe mara áitiúla tar éis dóibh longa trua a scriosadh a rinne iarracht foscadh a thógáil ón bhfarraige gharbh. Tá scéalta faoi ór á loit ó longa trua
Na Stacaí
Is grúpa de chúig oileán iad Na Stacaí in aice le An Bhinn Bhuí. I measc na n-oileán tá Teach Dónal Ó’Cléirigh, An Teach Mór, Teach Beag, Carraig na Faola, agus Ant-Oighean (78m). Éiríonn siad as an bhfarraige ag ardú go géar os cionn 100 méadar os cionn leibhéal na farraige. Bíonn puifín, Storm & Leach petrels ag pórú ar na hoileáin. Bhíodh caoirigh ag innilt ar feadh timpeall sé seachtaine gach samhradh go dtí na 1960idí.
Bearna Mhíl
Míchuma forbartha ó bhroinn sna beola is ea bearna mhíl a fhágann poll sa bheol. Bearna mhíl a thugtar air toisc go bhfuil cosúlacht idir é is an chuma a bheadh ar ghiorria. Tá leaganacha cosúla leis seo i dteangacha eile, mar shampla sa Bhéarla Hare lip a thugtar air (Cheiloschisis an t-ainm atá air chomh maith).
Inbhir Ruaidh
Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Inbhir Ruaidh.
Y Wladfa
Is é Y Wladfa (An Bhreatnais: [ə ˈwladva] "An Choilíneacht") an t-ainm atá ar na coilíneacht aí Breatnacha san Airgintín. Tháinig na chéad Breatnaigh sa bhliain 1865, agus tá siad lonnaithe ar chósta Chubut sa Phatagóin go háirithe. Meastar go raibh idir 1,500 agus 5,000 duine ann a raibh Breatnais acu sa bhliain 2012.
Tosú na coilíneachta (1865)
Bhí an smaoineamh chun coilíneacht Bhreathnach a chruthú ar dtús ag Michael D. Jones, fear mór Breathnach. Bhí eaglar air ag an am go raibh an Bhreatnais i mbaol sa mBreatain Bheag. Chuir sé seo isteach go mór ar an tUasal Jones, agus thosaigh sé ag smaoineamh ar Stát Breathnach. mion|Michael D. Jones (1822–98) Bhunadh Porth Madryn agus Rawson sa mbliain 1865.
Coilíniú (1866-1885)
Bhí córas uisciúcháin déanta ag na Breathnaigh go tapa agus bhí fómhair torthúla acu.
Sna hAindéis (1885-1902)
Chuaigh na Breathnaigh sna hAindéis agus bhunaigh siad Esquel agus Trefelín. Bhí 4,000 Breathnach ina gcónaí san Airgintín ag deireadh 19ú haois.
Fadhbanna in Chubut (1899-1915)
Sna blianta 1880 agus 1899 d'fhág na tuilte in Rawson agus bailte eile faoi uisce agus thosaigh an coinscríobh. Mar sin chuaigh thimpeall 500 Breathnaigh go dtí Saskatchewan sa Cheanada.
Na 1960í
Tógadh damba trasna an Chubut sa mbliain 1963 chun na tuilte a stopadh sa ngleann.
Sa mbliain 1965 bhí comóradh céad bliain acu sa Wladfa. Bhí daoine as an mBreatain Bheag ansan chun caidreamh maith a thógáil eatarthu.
21ú haois
Tá 50,000 duine ann in Chubut (10% den daonra) de shliocht Breatnach.
Ón mbliain 2005 amach, taispeántar dragan dearg na Breataine Bige ar bhratach Porth Madryn.
Ceiliúradh comóradh 150 bliain na coilíneachta sa mbliain 2015. Bhí Céad-Aire na Breataine Bige, Carwyn Jones, i láthair ann.
Amhrán Náisiúnta
mion|245x245px|Focail Gwlad Newydd y Cymry Is é Gwlad Newydd y Cymry le Lewis Evans an t-amhrán náisiúnta. Ciallaíonn sé "Tír Nua na mBreatnach" agus tá sé bunaithe ar thiúin Hen Wlad Fy Nhadau (SeanThír m'Aithreacha), amhrán náisiúnta na Breataine Bige.
Liosta úrscéalta Discworld
Is é seo liosta de na leabhair Discworld ag Terry Pratchett.
2000 - 2005
Discworld
Caolas
Sruth caol farraige idir dhá thalamh is ea caolas, mar shampla Caolas na Téaváine, nó caolas farraige (Béal Árann).
Salzburg
Is cathair san Ostair í Salzburg. Tá an chathair suite díreach in aice leis an teorainn leis an Bhaváir sa Ghearmáin. Is cathair mhór thurasóireachta í Salzburg de bharr áilleacht na cathrach, mar rugadh an cumadóir ceoil cáiliúil W. A. Mozart ann, agus mar rinneadh an scannán The Sound of Music ann. Tá a suíomh in aice na nAlpa áisiúil do sciálaithe, freisin.
The Simpsons (séasúr 6)
Craoladh an séú séasúr The Simpsons idir 4 Meán Fómhair 1994 agus 21 Bealtaine 1995 ag tosú le "Bart of Darkness".
Jonathan Winters
Ba aisteoir Meiriceánach é Jonathan Harshman Winters III (11 Nollaig, 1925–11 Aibreán, 2013), a rugadh sa bhliain 1925. Cailleadh é as cúiseanna nádúrtha i Montecito, California.
Eoghan Ó Tuairisc
File, drámadóir, úrscéalaí agus criticeoir nótáilte ab ea Eoghan Ó Tuairisc nó Eugene Rutherford Watters (3 Aibreán 1919 i m Béal Átha na Sluaighe - 24 Lúnasa 1982). Is iad an dá úrscéal stairiúla - L'Attaque, a thugann cur síos ar imeachtaí Bhliain na bhFrancach i Maigh Eo, agus Dé Luain, ina bpléitear Éirí Amach na Cásca - is mó a thuill cáil d'Eoghan Ó Tuairisc i measc lucht na Gaeilge.
Saol
Bhí a athair, Thomas Watters, sna Connaught Rangers. Gortaíodh ag an Somme é. Bhí gnó tacsaí aige i ndiaidh an chogaidh. Scéalaí maith ba ea é clé|mion|[[Coláiste Ghearrbhaile]] Fuair Eoghan Ó Tuairisc a chuid oideachais i gColáiste Ghearrbhaile i mBéal Átha na Sluaighe. Trí Ghaeilge a dhéantaí na scrúduithe go léir ann.
D'fhreastail sé ar Choláiste Phádraig i nDroim Conrach, ó 1939 go 1945, agus bhain sé amach dioplóma san oideachas. Bhí sé ina mhúinteoir i bhFionnghlas, ó 1940 go dtí 1960.
Bhí sé ina eagarthóir ar Feasta, iris Chonradh na Gaeilge, sna blianta 1962-1965.
Fuair sé bás tobann; bhuail taom croí é ar 24 Lúnasa 1982, in aois 63 dó.
Scríbhneoireacht
Scríobh sé lear mór ábhair, idir Bhéarla agus Ghaeilge: aistí, filíocht, drámaí agus úrscéalta. Anuas go 1960 b’fhéidir gurbh i mBéarla agus faoina ainm Eugene Watters is mó a bhíodh sé ag scríobh.