cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wettingen
Cathair san Eilvéis is ea Wettingen.
40 (uimhir)
Is é 40 (daichead) an uimhir nádúrtha tar éis 39 agus roimh 41.
Achadh an Dabhaic
Is sráidbhaile beag é Achadh an Dabhaic in aice leis An Luirg, Cataibh, agus tá sé taobh istigh de Chomhairle na Gàidhealtachd.
Maigh gCabraí
Is baile suite i gContae Aontroma í Maigh gCabraí.
96 (uimhir)
Is é 96 an uimhir nádúrtha tar éis 95 agus roimh 97.
Féileacán
Is feithid é an féileacán. Ball d'ord na Lepidoptera atá ann. Tugtar Dealan-dè air i nGaeilge na hAlban. Is feithidí iad féileacáin sa chlád macrailepidopterach Rhopalocera ón ord Lepidoptera, a chuimsíonn leamhain freisin. Tá sciatháin mhóra, go minic daite geal, agus eitilt aerga acu. Cuimsíonn an grúpa an sárfhine Papilionoidea, ina bhfuil iar-ghrúpa amháin ar a laghad, na léimneoirí (an sárfhine "Hesperioidea" roimhe seo), agus tugann na hanailísí is déanaí le fios go bhfuil na féileacáin-leamhan ann freisin (an sárfhine "Hedyloidea" roimhe seo). Téann iontaisí féileacán siar go dtí an Sealadh Pailéicéineach, thart ar 56 milliún bliain ó shin.
Tá an saolré ceithre chéim thipiciúil ag féileacáin. Leagann féileacáin lánfhásta uibheacha ar an bplanda bia a n-íosfaidh a larbhaí, ar a dtugtar boilb. Leagann féileacáin sciathánacha fhásta uibheacha ar an mbiaphlanda ar a mbeidh a gcuid larbha, ar a dtugtar boilb, ag beathú. Fásann na boilb, go han-tapa uaireanta, agus nuair a bhíonn siad lánfhorbartha, pupaíonn siad ina gcrisilid. Nuair a bhíonn an mheiteamorfóis críochnaithe, scoilteann an craiceann pupach, dreapann an fheithid fhásta amach, agus tar éis dá sciatháin leathnú amach agus a thriomú, eitlíonn sé ar aghaidh.
Ag roinnt féileacán, go háirithe sna trópaicí, bíonn roinnt glúnta in aghaidh na bliana acu, cé go mbíonn glúin amháin ag cuid eile, agus d’fhéadfadh in áiteanna fuara, go dtógfadh sé roinnt blianta chun dul trína saolré iomlán.
Is minic a bhíonn féileacáin polamorfach, agus úsáideann go leor speiceas duaithníocht, aithris, agus '' aposematismus'' chun a gcreachadóirí a sheachaint. Imríonn cuid acu, cosúil leis an bleachtfhéileacán agus an t-áilleán, thar achair fhada. Déanann seadáin nó seadánóidigh ionsaí ar go leor féileacáin, lena n-áirítear foichí, prótasóin, cuileoga, agus inveirteabraigh eile, nó creachtar orthu ag orgánaigh eile. Is lotnaidí iad roinnt speiceas mar is féidir leo dochar a dhéanamh do bharra nó do chrainn intíre ina gcéimeanna larbha; is gníomhairí pailnithe roinnt plandaí iad speicis eile. Itheann larbhaí de roinnt féileacán (m.sh., buainteoirí) feithidí díobhálacha, agus is creachadóirí seangáin iad cuid acu, agus tá cinn eile ina gcónaí mar fhrithpháirtí i gcomhar le seangáin. Ó thaobh cultúir de, is móitíf choitianta sna hamharcealaíona agus liteartha iad féileacáin. tá féileacáin móitíf tóir sna healaíona amhairc agus liteartha.
Deir an Smithsonian Institution "butterflies are certainly one of the most appealing creatures in nature".''
Olonkinbyen
Is lonnaíocht atá suite ar oileán Ioruach Jan Mayen é Olonkinbyen. Níl ach 18 duine ina gcónaí sa lonnaíocht faoi láthair agus oibríonn siad sa stáisiún aimsire agus sa stáisiún raidió. Is príomhbhaile de facto an oileáin é Olonkinbyen. Faigheann muintir na lonnaíochta leictreachas as trí ghinneadóir atá suite sa bhaile.
Granada (cúige)
Tá Granada mar chúige i ndeisceart na Spáinne in Andalucía. Tá teorainn aici leis na cúigí Albacete, Murcia, Almería, Jaén, Córdoba, Málaga, agus an Mheánmhuir. Tá Granada mar an phríomhchathair.
Tá achar 12,635 km², le daonra 918,072 (tá cónaí ar 30% den daonra seo sa príomhchathair), tá 168 contaetha aici.
Tá an sliabh is airde i Leithinis na hIbéire, Mulhacén (3,481 méadar ar airde), suite i Granada.
Faigheann an réigiún turasóirí de bharr ailtireacht na Múraigh agus an Páláis, Alhambra. Sa gheimhreadh is féidir sciáil a dhéanamh san áit, is í an ait sciáil is faide ó dheas san Eoraip.
Carouge
Cathair san Eilvéis is ea Carouge.
Caistor
Is baile suite i Lincolnshire é Caistor. Bhí 2,601 duine ina gcónaí i gCaistor sa bhliain 2001.
97 (uimhir)
Is é 97 an uimhir nádúrtha tar éis 96 agus roimh 98.
50 (uimhir)
Is é 50 (caoga) an uimhir nádúrtha tar éis 49 agus roimh 51.
98 (uimhir)
Is é 98 an uimhir nádúrtha tar éis 97 agus roimh 99.
Córas forchlúideach
Ia éard is an Córas forchlúideach ann (Sanasaíocht - ón Laidin integumentum, tegere clúdaigh ) ná an córas orgáin a chosnaíonn an cholainn ó dhamáiste, a chuimsíonn an craiceann agus a ghéagáin (lena n-áirítear gruaig, gainní, cleití, agus ingne). Bíonn feidhmeanna éagsúla ag an gcóras forchlúideach; mar shampla, na fíocháin is doimhne a chosaint nó a uiscedhíon, a bheith ina chúisín caomhanta,, dramhaíl a eisfhearadh, teochta arialú, agus tá sé ina shuíomh astaithe le haghaidh ghabhdóirí céadfacha pian, mothaithe, brú agus teochta.Soláthraíonn an córas forchlúideach chomh maith sintéis vitimín D.
Fearthainn
250px|thumb|Fearthainn Tugtar fearthainn nó báisteach ar bhraonta uisce a thiteann anuas as na scamaill nuair a éiríonn siad ró-throm. Úsáidtear na focail uisge-adhair agus frasachd as Gaeilge na hAlban.
Cleethorpes
Is baile suite i Lincolnshire é Cleethorpes. Bhí 39,505 duine ina gcónaí i gCleethorpes sa bhliain 2011.
Renens
Cathair san Eilvéis is ea Renens.
Badajoz (cúige)
Is cúige í Badajoz in iarthair na Spáinne, i ndeisceart an chomhphpobal fhéinrialaithe Extremadura. Cruthaíodh an chúige sa bhliain 1833. Tá teoireann aici leis na gúigí Cáceres, Toledo, Ciudad Real, Córdoba, Sevilla, agus Huelva, chomh maith leis an bPortaingéil.
Tá achar 766 km². Tá sé mar an chúige is mó sa tír. Tá 662,808 (ó 2002) ina gcónaí ann agus is í Badajoz an phríomhchathair, chomh maith le sin tá Mérida, príomhchathair an comhphobail fhéinrialaithe.
Liosta de na iomaitheoirí The X Factor (sraith 7 an RA)
Is liosta é seo de na hiomaitheoirí ar an seachtú sraith The X Factor.
Machaire Morna
Is baile suite i gContae Aontroma é Machaire Morna.
Seasamh na dTréan
thumb|upright|Chum [[Herbert Spencer an frása 'Seasamh na dTréan' ]] Is frása é Seasamh na dTréan a úsáidtear go coitianta i gcomhthéacsanna nó chun críocha eile seachas a bhí ceaptha ag an bheirt a chéad mhol an téarma, an t-ileolaí agus fealsamh Herbert Spencer agus Charles Darwin. Ba é Herbert Spencer a chéad úsáid an téarma- tar éis dó an leabhair le Charles Darwin 'On the Origin of Species' i bPrionsabail na Bitheolaíochta (1864) a léamh. Cheap Spencer go raibh smaointe comhthreomhar aige ó thaobh na heacnamaíochta de agus teoiric na héabhlóide ag Charles Darwin. Scríobh Spencer:
Jacques Godbout
Scríbhneoir é Jacques Godbout a rugadh i Québec, Ceanada ar 27 Samhain, 1933.
Ghnóthaigh sé céim mháistir san Université de Montréal sa bhliain 1954 le tráchtas faoi Arthur Rimbaud, agus ceapadh é ina léachtóir fealsúnachta agus Fraincise in Ollscoil Addis Ababa na hAetóipe.
I measc na leabhar eile a scríobh sé tá L’isle au dragon (1976), Les Têtes à Papineau (1981), agus Une Histoire américaine (1986) faoi chultúr Mheiriceá agus an Fhraincis i Meiriceá Thuaidh tar éis reifreann 1980. Foilsíodh Le Temps des Galarneau (1993) agus Opération Rimbaud i 1999. Ag an am céanna bhí scannáin ficsin agus faisnéise á ndéanamh aige, ina measc Kid Sentiment (1968), IXE-13 (1971), Deux épisodes de la vie d'Hubert Aquin (1979), Comme en Californie (1983), Alias Will James (1988), Le Sort de l'Amérique (1996) agus Anne Hébert (2000).
Ghnóthaigh sé an Prix Duvernay, an prix Belgique-Canada agus Eurofipa onórach i 1997 ar son a chuid scannánaíochta. Bhí sé ina stiúrthóir agus ina bhunaitheoir ar L’Actualité agus bhunaigh sé Cumann Scríbhneoirí Québec (UNEQ) (1977–1978). Tá sé ina fhoilsitheoir agus ar bhord stiúrtha Éditions du Boréal ón mbliain 1987 i leith.
Mar iriseoir, bhí ábhar dá chuid i gcló sna hirisí seo leanas: Les Nouvelles Littéraires, Maclean's, Lettres françaises, L'Actualité, Le Jour, Cité libre, Parti pris, Vie des arts agus Le Devoir. Bhí sé ar bhunaitheoirí an ghluaiseacht Fhéinrialtais Mouvement Souveraineté-Association as ar tháinig an Parti québecois ina dhiaidh sin. Rinneadh clasaic de chuid litríocht Québec de Salut Galarneau! go mear tar éis a fhoilsithe, mar gheall ar a ghreann agus a léargas géar ar scitsifréine lucht Fraincise Cheanada, a bhí ag maireachtáil ar nós na Meiriceánach, ach a dteanga agus a gcultúr féin acu i gcónaí. Tá cónaí air i Montréal.
Gaeilge
I mí Mhárta 2012 chuir na foilsitheoirí Coiscéim leagan Gaeilge de Salut Galarneau! i gcló. Is é Iarla Mac Aodha Bhuí an t-aistritheoir.
Stóras tánaisteach
Úsáidtear an téarma stóras tánaisteach i réimse na ríomhaireachta le haghaidh stóras sonraí ar ghléasanna nach bhfuil ceangailte go díreach leis an láraonad próiseála (i gcodarsnacht le stóras príomhúil a bhíonn ceangailte go díreach leis an LAP).
70 (uimhir)
Is é 70 (seachtó) an uimhir nádúrtha tar éis 69 agus roimh 71.
111 (uimhir)
Is é 111 an uimhir nádúrtha tar éis 110 agus roimh 112.
Muine Glas
Is baile suite i gContae Aontroma é Muine Glas.
Richard O'Connell
Polaiteoir Éireannach ab ea Richard O'Connell (13 Márta, 1892 - 1 Deireadh Fómhair, 1964). Bhí sé ina bhall de Chumann na nGaedheal.
Aarau
Cathair san Eilvéis is ea Aarau. Bhí 20,185 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2013.
mion|clé|Aarau, lár na Seanchathrach
99 (uimhir)
Is é 99 an uimhir nádúrtha tar éis 98 agus roimh 100.
Thomas Aikenhead
Ba mhac léinn Albanach ó Dhún Éideann é Thomas Aikenhead (c. Márta 1676 - 8 Eanáir 1697). a ndearnadh é a ionchúiseamh agus a fhorghníomhú ag aois a 20 ar chúiseamh an diamhasla faoin na hAchtanna in aghaidh diamhasla 1661 agus 1695. Ba é an duine deireanach le bheith curtha chun báis sa Bhreatain Mhór le haghaidh diamhasla. Cuireadh chun báis é 85 bliain i ndiaidh marú Edward Wightman (1612), an duine deireanach le bheith loisceadh ag an stáca i Sasana.
Luathshaol
Ba mhac James Aikenhead agus a bhean chéile Helen Ramsey é Thomas Aikenhead. Buirgéiseach Dhún Éideann a athair, mar a bhí a sheanathair (darb ainm Thomas Aikenhead freisin). Iníon mhinistir ab ea a mháthair. Baisteadh é an 28 Bealtaine 1676, an ceathrú leanbh agus an chéad mhac den teaghlach. Bhí triúr deirfiúracha níos sine aige (Jonet, Katherine, agus Margaret), ach fuair duine amháin agus b'fhéidir beirt acu bás sular rugadh é.
Díotáil
Le linn dó a bheith ag staidéar in Ollscoil Dhún Éideann, bhí sé i mbun cainteanna maidir le reiligiún lena chairde agus dá bhrí sin bhí cuntais ó chúigear ar a laghad de na cairde sin mar bhonn díotála ..
Díotáladh Aikenhead i mí na Nollag 1696. Léigh an díotáil: "Go ndearna an príosúnach cothabháil arís agus arís eile, i gcomhrá, go That ... the prisoner had repeatedly maintained, in conversation, that theology was a rhapsody of ill-invented nonsense, patched up partly of the moral doctrines of philosophers, and partly of poetical fictions and extravagant chimeras: That he ridiculed the holy scriptures, calling the Old Testament Ezra's fables, in profane allusion to Esop's Fables; That he railed on Christ, saying, he had learned magick in Egypt, which enabled him to perform those pranks which were called miracles: That he called the New Testament the history of the imposter Christ; That he said Moses was the better artist and the better politician; and he preferred Muhammad to Christ: That the Holy Scriptures were stuffed with such madness, nonsense, and contradictions, that he admired the stupidity of the world in being so long deluded by them: That he rejected the mystery of the Trinity as unworthy of refutation; and scoffed at the incarnation of Christ."
Warfairín
Antaithéachtach a úsáidtear mar theiripe chun fuiltéachtáin a thuaslagadh. Sa rang cúmaireach de fhritéachtáin. Thángthas ar na cúmairíní sna 1920idí nuair a tugadh faoi deara go raibh claonadh in eallach a d'ith féar ar leith fuil a chur ar feadh i bhfad tar éis gortaithe, fiú chun fuilithe spontáinigh. Fuarthas go raibh déchúmaról sa bhféar sin. In úsáid mar nimh francach freisin: maraíonn sé an francach trí charnadh is, ar deireadh, fuiliú inmheánach. Déantar cóireáil ar nimhiú warfairín le vitimín K.
Thomas Aikenhead
Triail agus pianbhreith
Rinne an Morair Tagraidh, Sir James Stewart, an cás a ionchúiseamh agus d'éiligh sé go ngearrfaí pionós an bháis ar dhaoine eile a d'fhéadfadh a leithéid de thuairimí a chur in iúl sa todhchaí. An 24 Nollaig 1696 fuair an giúiré Aikenhead ciontach as a bheith ag eascainí  agus ag tabhairt amach in aghaidh Dé, ag séanadh an ionchollaithe agus na Tríonóide, agus ag déanamh beag is fiú  de na Scrioptúir.
Warfairín
Stereochemistry
Tá stereocenter ag Warfarin agus is éard atá i gceist le dhá enantiomers. Is cinemaite é seo, ie meascán 1: 1 de ( R ) - agus an ( S ) - foirm:
Thomas Aikenhead
Triail agus pianbhreith
Gearradh pionós an bháis air trí chrochadh. Pionós neamhghnách a bhí anseo, mar nár éiligh an reacht forghníomhú ach amháin ar an tríú ciontú sa chion seo; bhí ar ciontóirí den chéad uair sacéadach agus luaithreach a chaitheamh agus a bheith curtha i bpríosún.
De réir iontráil Aikenhead sa Dictionary of Unitarian and Universalist Biography (scríofa ag Andrew Hill): "Aikenhead petitioned the Privy Council to consider his 'deplorable circumstances and tender years'. Also, he had forgotten to mention that he was also a first time offender. Two ministers and two Privy Councillors pleaded on his behalf, but to no avail. On 7 January, after another petition, the Privy Council ruled that they would not grant a reprieve unless the church interceded for him. The Church of Scotland’s General Assembly, sitting in Edinburgh at the time, urged 'vigorous execution' to curb 'the abounding of impiety and profanity in this land'. Thus Aikenhead’s sentence was confirmed."
Forghníomhú
Ar maidin an 8 Eanáir 1697, scríobh Aikenhead chuig a chairde ;"it is a principle innate and co-natural to every man to have an insatiable inclination to the truth, and to seek for it as for hid treasure... So I proceeded until the more I thought thereon, the further I was from finding the verity I desired..." " B'fhéidir gur léigh Aikenhead anlitir seo amach taobh amuigh den Dolabhoth, sula ndéanfaidh sé an siúlóid fhada, faoi gharda, go dtí an chroch ar an mbóthar idir Dún Éideann agus Lite. Deirtear go bhfuair sé bás le Bíobla ina láimh aige, ""with all the Marks of a true Penitent".
Dúirt Thomas Babington Macaulay faoi bhás Aikenhead go raibh; "the preachers who were the poor boy's murderers crowded round him at the gallows, and... insulted heaven with prayers more blasphemous than anything he had uttered." Dúirt an tOllamh David S. Nash go raibh forghníomhú Aikenhead ina "a Calvinist providential moment".
Badajoz
Is cathair i gcomhphobal féinrialaithe Extremadura in iarthar na Spáinne í Badajoz agus í mar phríomhchathair chúige Badajoz. Tá sí suite ina aice teorainn na Portaingéile bruach clé na habhann Guadiana. Tá thart ar 152,270 daoine ina gcónaí ann agus mar sin tá sí níos mó ná Mérida, príomhchathair an réigiúin.
Ghabh na Múraigh í san 8ú haois, agus bhíodh Badajoz mar Ríocht Múrach; Taifa Badajoz. I ndiaidh athghábháil na Spáinne throid an Spáinne leis an bPortaingéil faoi úinéireacht na cathrach. D'athraigh úinéireacht na cathrach roinnt mhaith uaireanta i rith na cogaidh éagsúla i stair na Spáinne.
112 (uimhir)
Is é 112 an uimhir nádúrtha tar éis 111 agus roimh 113.
Allschwil
Cathair san Eilvéis is ea Allschwil.
Concas na Normannach ar Shasana
Tharla Concas na Normannach ar Shasana sa11ú haois agus an Diúc Liam II na Normainne, nó Liam Concar. mar a bhí aithne air, i mbun.
Bhí tionchar ollmhór ar Shasana ag cuid mhaith de na hathruithe a thug Liam Concar ar an saol tar éis dó teacht i gcoróin. Cruthaíodh uasaicme Normannach nua os cionn na Sacsanach dúchasach. Faoi 1086, bhí 80% de thalamh na ríochta faoi úinéireacht na Normannach.
Tugadh ísliú céime do na Sacsanaigh i gcúrsaí riaracháin, polaitiúla agus eaglasta chomh maith agus na Normannaigh ag glacadh na bpost ba thábhachtaí dóibh féin. Thairis sin, rinneadh teanga oifigiúil den Fhraincis, teanga dhúchais na Normannach agus fágadh teanga na Sacsanach, teanga an mhóraimh in áit na leathphingine, cé go ndearna Liam féin iarrachtaí é a fhoghlaim. Cheap Liam fear Iodálach darbh ainm Lanfranc, ina Ardeaspag ar Chanterbury, chun atheagrú a dhéanamh ar an eaglais i Sasana agus chun smacht na Normannach uirthi a chinntiú.
90 (uimhir)
Is é 90 (nócha) an uimhir nádúrtha tar éis 89 agus roimh 91.
Ileolaí
thumb|upright|Meastar [[Leonardo da Vinci mar "fear na hAthbheochana" agus tá sé ar cheann de na hIleolaithe is mó aitheanta.]] Is éard is ileolaí ann (Gréigis: πολυμαθής, polymathēs, "duine a bhfuil a lán foghlamtha aige") ná duine a bhfuil saineolas aige/aici a théann trasna líon suntasach de réimsí ábhair éagsúla. I dtéarmaí neamhfhoirmiúla, is éard is ileolaí ann (nó duine feasach) ná an té atá an-eolach ar fad. link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Loxley_house_key.jpg|clé|mion|[[Benjamin Franklin agus an turgnamh "eochair Loxley"]] Bheadh an chuid is mó d'eolaithe ársa, ina n-ileolaithe de réir chaighdeán an lae inniu.
An Dagastáin
thumb|250px|clé Poblacht chónaidhme de chuid na Rúise is ea an Dagastáin.
Philip Hammond
Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea Philip Anthony Hammond. Rugadh é in Epping, Essex ar an 4 Nollaig 1955.
113 (uimhir)
Is é 113 an uimhir nádúrtha tar éis 112 agus roimh 114.
Peadar Rís
Innealtóir struchtúr as Éirinn ab ea Peadar Rís, nó Peter Rice (16 Meitheamh 1935 – 25 Deireadh Fómhair 1992). Thóg sé Áras Ceoldrámaíochta Sydney, i measc mórshaothair éagsúla eile clé|mion|Thóg an Ríseach [[Áras Ceoldrámaíochta Sydney]]
Saol
Rugadh an Ríseach i nDún Dealgan agus chaith sé formhór a chuid óige idir bhaile Dhún Dealgan agus sráidbhailtí Cé Giles agus Inis Caoin. Fuair sé bunoideachas ó na Bráithre Críostaí ina bhaile dúchais. Chuaigh sé ar mheánscoil go Coláiste Dhroichead Nua. Bhain sé amach céim in Innealtóireacht Shibhialta in Ollscoil na Banríona, Béal Feirste. Chaith sé bliain ina dhiaidh sin ag staidéar in Imperial College, Londain.
Oibreacha
Ba é díon Áras Ceoldrámaíochta Sydney an chéad phíosa oibre a tugadh don Ríseach nuair a thosaigh sé le comhlacht innealtóireachta Ove Arup. Chaith sé seacht mbliana ar an tionscadal seo. Nuair a dhear an t-ailtire ar dtús é, cheap daoine go mbeadh sé ródheacair an foirgneamh a thógáil. Innealtóir as Éirinn, darb ainm Peter Rice, a d’oibrigh amach conas Áras Ceoldrámaíochta Sydney a thógáil. Ceapadh é mar phríomhinnealtóir i bhfeighil na hoibre in aois 28. Bhain sé cáil mhór amach dá bharr
D'obair an Ríseach ina dhiaidh sin ar mhórán foirgintí cáiliúla eile ar fud an domhain, mar shampla Centre Pompidou i bPáras, Aerfort Stansted sa Bhreatain agus Aerphort Kansai sa tSeapáin. clé|mion|Aerfort Stansted
Bás agus tionchar
I 1992 bronnadh ar an Ríseach an Bonn Óir Ríoga d'ailtireacht ag an Royal Insititute of British Architects – an dara Éireannach agus an dara innealtóir a bhuaigh sin.
Sa bhliain 1991, mhínigh saineolaithe leighis do Rice gur meall san inchinn ba chúis leis an tinneas a bhí air agus nach mairfeadh sé mórán le cúpla mí. Fuair an Ríseach bás i 1992 in aois 57 dó.
Cornelius Connolly
Polaiteoir Éireannach ab ea Cornelius Connolly. Bhí sé ina bhall de Chumann na nGaedheal.
Peadar Rís
Bás agus tionchar
Tá leacht cuimhneacháin curtha suas ar an dteach ina rugadh é, 52 Bóthar an Chaisleáin, Dún Dealgan. Tá duaiseanna innealtóireachta ainmnithe ina dhiaidh, mar shampla Peter Rice Prize in Harvard University Graduate School of Design. Ceann eile ná Peter Rice Trophy ag Údaráis Áitiúla Lú, a bhuaigh DkIT i 2006 don tuirbín gaoithe.
Foillseacháin Inis Gleoire
mion|1926 Comhlacht foilsitheoireachta Éireannach as Béal Feirste ab ea Foillseacháin Inis Gleoire a d'fhoilsigh leabhair Ghaeilge. D'fhoilsigh an comhlacht aistriúcháin ar shaothair de chuid James Joyce; Dubliners, "Cinmhíol an chuilb mar óganach" agus Uiliséas.
Préachán
Is éan é an préachán, nó an charóg. Éan an-éirimiúil atá ann. Is Corvidae iad na préacháin.
Sanasaíocht
Iasacht atá ann, mar a bheifí ag súil leis, ós rud é go dtosaíonn an focal seo leis an litir "p", nach raibh sa Ghaeilge Ársa ar chor ar bith. Tháinig "p" isteach sa Ghaeilge in éineacht le hiasachtaí ón Laidin, mar shampla "pobal" ("populus"), "póg" ("pacem"), agus "proinn" ("prandium"). Ar dtús "éan creiche" a bhí i gceist le "préchán": seabhac, fiach, srl. Meastar go bhfuil baint aige le "praesagus" na Laidine, focal atá le fáil sa téarma "(avis) praesaga" (éan míshéanmhar) i Laidin na Meánaoise.
13 (uimhir)
Is é 13 an uimhir nádúrtha tar éis 12 agus roimh 14. An focal Gaeilge atá ar 13 ná "trí déag". Is é "XIII" an uimhir Rómhánach ar 13.
Uimhir a cheanglaítear le mí-ádh. Tá an uimhir seo chomh láidir in aigne an domhain thiar nach bhfuil aon 13ú sraith ar eitleáin, agus is iomaí foirgneamh nach bhfuil an 13ú urlár ann.
Mas Saíde
Is baile suite i gContae Aontroma í Mas Saíde.
Horgen
Cathair san Eilvéis is ea Horgen.
Jean Parisot de la Valette
Ba Ard-Mháistir na Ord Mhálta Francach é Jean Parisot de la Valette, a rugadh ar an 4 Feabhra 1495 i bParisot, Tarn-et-Garonne agus a fuair bás ar an 21 Lúnasa 1568.
An Bhaisceartastáin
Tagairtí
mion|clé|250px
114 (uimhir)
Is é 114 an uimhir nádúrtha tar éis 113 agus roimh 115.
Napalm Death
Banna grindcore Sasanach is ea Napalm Death.
Liosta de na iomaitheoirí The X Factor (sraith 8 an RA)
Is liosta é seo de na hiomaitheoirí ar an ochtú sraith The X Factor.
Michael K. Noonan
Polaiteoir Éireannach ab ea Michael K. Noonan. Bhí sé ina bhall de Chumann na nGaedheal.
86 (uimhir)
Is é 86 an uimhir nádúrtha tar éis 85 agus roimh 87.
Nyon
Cathair san Eilvéis is ea Nyon.
115 (uimhir)
Is é 115 an uimhir nádúrtha tar éis 114 agus roimh 116.
Improbable (eipeasóid The X-Files)
Craoladh an tríú heipeasóid déag, "Improbable" den naoú sraith The X-Files ar an 7 Aibreán 2002. Scríobh Chris Carter an eipeasóid seo. D'fhéach 9.1 milliún duine ar an eipeasóid.
Léigear Mór Mhálta
Tharla Léigear Mór Mhálta i 1565 nuair a rinne iarracht Impireacht Otamánach ionradh ar an oileán Mhálta, cé go raibh Spidiléir greim daingean air. Ruaig na Spidiléirí na ionróirí.
Litríocht na Rúise
thumb|300px|Institiúid Litríochta na Rúise ar Oileán Vasilievsky i gCathair Pheadair.
Is í litríocht na Rúise litríocht na Rúise féin agus a cuid deoraithe, agus litríocht Rúisise na dtíortha a bhain leis an Rúis nó leis an Aontas Sóivéadach. Thosaigh sí sa ré mheánaoiseach, agus bhláthaigh sí i gceart ó thríochaidí na 19ú haois amach. Ba í an aois sin ré órga na litríochta Rúisí, litríocht a aithnítear inniu mar bhuaic i stair liteartha na hÉorpa. Cumadh a lán saothar suntasach eile i rith an fichiú haois.
Tús na litríochta
Scríobhadh a lán saothar i Sean-Rúisis (teanga nárbh ionann í agus Slavóinis na hEaglaise). Orthu sin bhí Scéal Fheachtas Igor (Слово о полку Игореве, Slovo o polku Igoreve) agus Guíodóireacht Dhainiail Mhúrtha (Моление Даниила Заточника, Molenie Daniila Zatochnika), saothair le húdair gan ainm. Bhí éileamh riamh ar bheathaí na naomh (жития святых, zhitiya svyatykh), agus bhí rian na Críostaíochta agus an Phágánachais araon ar Fhíannaíocht na Rúise. Ba chuid suntais iad Zadonschina (Задонщина), cuntas ar Chath Kolikova sa 14ú haois, agus Turas Lastall de na Trí Mhuir (Хожение за три моря, Khozheniye za tri morya), cuntas le ceannaí ar a thuras go dtí an India sa 15ú haois.
Bhain údair mheánaoiseacha feidhm as leagan de Shlavóinís na hEaglaise agus roinnt Slavaise deisceartaí measctha tríd. Ba é an chéad saothar sa Rúisis choiteann dírbheathaisnéis an ardsagairt Avvakum sa 17ú haois.
Ré Pheadair
left|thumb|100px|[[Gavrila Derzhavin]] right|thumb|100px|[[Nikolai Karamzin]] Thosaigh nuachóiriú na Rúise le linn Pheadair Mhóire agus Chaitríona II na Rúise. Rinneadh an aibítir a leasú agus bhain breis scríbhneoirí tairbhe as Rúisis na ndaoine. Sa chéad chuid den 18ú haois bhain Antiochus Kantemir, Vasily Trediakovsky, Mikhail Lomonosov agus eile úsáid as an ngnáth-theanga mar uirlis liteartha. Sa chéad ghlúin eile tháinig filí, drámadóirí agus prósóirí, agus deirtear gurb é Nikolay Karamzin a chum teanga liteartha nua-aimseartha na Rúisise.
Ré na gaisce
left|thumb|100px|[[Alexander Pushkin]] right|thumb|100px|[[Mikhail Lermontov]] Cumadh litríocht iontach i Ruisis sa 19ú haois. Vasily Zhukovsky agus a dhalta coimirce Alexander Pushkin, beirt fhilí, a tháinig chun tosaigh ar dtús. Deirtear gurb é Pushkin a rinne rud fíorghreanta den Rúisis i gcúrsaí litríochta, agus lean a lán filí eile é - Mikhail Lermontov, Yevgeny Baratynsky, Konstantin Batyushkov, Nikolay Nekrasov, Aleksey Konstantinovich Tolstoy, Fyodor Tyutchev agus Afanasy Fet.
right|thumb|100px|[[Ivan Turgenev]] left|thumb|100px|[[Nikolai Gogol]]
Bhláthaigh an prós freisin. Nikolaí Gogol, úrscéalaí greannmhar aorach, ba chuid suntais ar dtús, agus shaothraigh Nikolai Leskov, Ivan Turgenev agus Mikhail Saltykov-Shchedrin an t-úrscéal agus an gearrscéal ina dhiaidh. Tháinig clú ar leith ar thriúr eile - Ivan Goncharov. Leo Tolstoy agus Fyodor Dostoyevsky - agus sa dara cuid den 19ú haois rug Anton Chekhov an barr leis mar ghearrscéalaí agus mar dhrámadóir.
200 (uimhir)
Is é 200 (dhá chéad) an uimhir nádúrtha tar éis 199 agus roimh 201.
Litríocht na Rúise
Ré na gaisce
Bhí drámadóirí suimiúla eile ann ar nós Aleksandr Griboyedov and Aleksandr Ostrovsky, agus bhí éileamh ar shaothar Ivan Krylov, fabhalscéalaí. Scríobh Alexander Herzen, smaointeoir liobrálach, prós conspóideach, agus bhí Vissarion Belinsky ar dhuine de chriticeoirí móra na linne.
John Carl Warnecke
Ailtire Meiriceánach a dhear láithreán uaighe John F. Kennedy i Reilig Arlington i Washington ab ea John Carl Warnecke (24 Feabhra 1919 – 17 Aibreán 2010). D'athdhear sé Cearnóg Lafayette i Washington, agus dhear Caipeatól Stáit Haváí i Honolúlú. Rugadh agus tógadh i gCalifornia é agus ba ansin a d'éag sé. Ailtire a bhí ina athair freisin.
Litríocht na Rúise
Ré na gaisce
Bhí na fir faoi lánréim i litríocht na Rúise sa 19ú haois, rud a rinne neamhchosúil le litríochtaí na Breataine agus na Fraince í agus gan leithéidí mhuintir Brontë, George Elliot ná Georges Sand inti. Ba mhinic údair Rúiseacha ag scríobh go dáimhiúil faoi chás na mban, ach d'fhág an dearcadh fireann a rian ar an scéal. Áitítear, mar shampla, gur ciall uasal chlasaiceach a bhíonn le féinmharú na bhfear sa litríocht, murab ionann is féinmharú na mban agus gan de bhrí leis ach racht pearsanta.
John Carl Warnecke
clé|mion|Caipeatól Stáit [[Haváí, Honolúlú]] clé|mion|An chúirt taobh istigh de Chaipeatól Stáit Haváí
Litríocht na Rúise
Ré airgeata
As an 19ú haois a fáisceadh na filí úd ó cheart, agus bhí filí radacha ann a dhiúltaigh don traidisiún sin: Velimir Khlebnikov, David Burliuk, Aleksei Kruchenykh and Vladimir Mayakovsky.
Réigiún Eacnamaíochta na Sibéire Thoir
Ceann amháin de chuid na réigiúin eacnamaíochta is ea Réigiún Eacnamaíochta na Sibéire Thoir nó Восто́чно-Сиби́рский экономи́ческий райо́н as Rúisis. thumb|250px|right|Réigiún Eacnamaíochta na Sibéire Thoir sa [[Rúis]]
Litríocht na Rúise
Ré airgeata
Bhí údair eile ann arb í an prós is mó a luaitear leo: Aleksandr Kuprin, Ivan Bunin, Leonid Andreyev, Fedor Sologub, Aleksey Remizov, Yevgeny Zamyatin, Dmitry Merezhkovsky agus Andrei Bely.
An fichiú haois: Litríocht Shóivéadach agus litríocht na ndeoraithe
Tháinig borradh faoin méid grúpaí liteartha radacacha i dtús na ré Sóivéadaí. Bhí tábhacht ar leith le dream Oberiu agus baint ag Nikolay Zabolotsky, Alexander Vvedensky, Konstantin Vaginov agus Daniil Kharms, éigiallach cáiliúil, leo. Bhí Andrei Platonov agus Yuri Olesha, úscéalaithe, agus Isaak Babel agus Mikhail Zoshchenko, gearrscéalaithe, ar na scríbhneoirí a thug faoi shaothrú na teanga ar shlite nua.
Mhaolaigh ar an radachas liteartha sna tríochaidí nuair a tháinig an réalachas Sóivéadach i réim. Bhí fáilte roimh Maxim Gorky, Mikhail Sholokhov (a bhain Duais Nobel na Litríochta) agus Aleksey Nikolayevich Tolstoy. Ba dhocht iad na rialacha nua agus níor foilsíodh saothair nár chloígh leo, cé gur éirigh le Ilf and Petrov, aoraithe clúiteacha, úrscéalta a chur amach faoi chluanaí de bhithiúnach.
Lean scríbhneoirí éigin orthu ag scríobh sna tríochaidí agus ina dhiaidh sin agus gan súil acu go bhfoilseofaí ar chum siad. Orthu sin bhí Mikhail Bulgakov, údar An Máistir agus Máiréad (Мастер и Маргарита) agus Boris Pasternak, údar a bhain Duais Nobel na Litríochta le An Dochtúir Zhivago (Доктор Живаго). Bhí cuid eile ag scríobh agus iad ina ndeoraithe: Vyacheslav Ivanov, Georgy Ivanov agus Vladislav Khodasevich (filí), Gaito Gazdanov, Mark Aldanov agus Vladimir Nabokov (úrscéalaithe) agus Ivan Bunin, gearrscéalaí a bhain Duais Nobel na Litríochta.
Cead agus neamhchead
Chuaigh "Maolú Khrushchev" (i ndeireadh na gcaogaidí agus i dtús na seascaidí) ar sochar don litríocht sa mhéad gur cheadaigh sé saoirse éigin intinne agus cumadóireachta. Chruinníodh na sluaite chun filíocht a chloisteáil á léamh ag Yevgeny Yevtushenko, Andrei Voznesensky, Robert Rozhdestvensky agus Bella Akhmadulina.
thumb|100px|[[Aleksandr Solzhenitsyn]] D'éirigh le heasaontóirí ar nós Varlam Shalamov, Aleksandr Solzhenitsyn (a ghnóthaigh Duais Nobel na Litríochta) agus Vasily Grossman cuid dá saothar a fhoilsiú sna seascaidí, ach níor mhair an Maolú chomh fada leis na seachtóidí. Bhí ar a lán scríbhneoirí a dtír a fhágáil: D'imigh Solzhenitsyn, Joseph Brodsky (Duais Nobel na Litríochta), Vasily Aksyonov, Eduard Limonov, Sasha Sokolov agus Sergei Dovlatov. Bhí éileamh ar ar scríobh siad, áfach, i bhfoirm "féinfhoilseachán" (samizdat) a chuireadh léitheoirí amach de lámh.
Bhí dúil ag daoine i bhficsean bleachtaireachta agus spiaireachta sna seachtóidí agus é á sholáthar ag údair ar nós Arkady agus Georgy Vayner, beirt dearthár, agus Yulian Semyonov.
thumb|100px|Boris Strugatsky, an duine ab óige de dheartháireacha Strugatsky. thumb|left|100px|[[Kir Bulychev]]
Ficsean eolaíochta
Tháinig an t-uafás ficsean eolaíochta as an Aontacht Shóivéadach agus baint ag an gcuid ba dhéanaí de le clár spáis na tíre. Ach bhí údair sa seánra roimh na seascaidí, ar nós Alexander Belyayev, Grigory Adamov, Vladimir Obruchev, Aleksey Nikolayevich Tolstoy agus Alexander Kazantsev.
Tharraing an seánra cuma nua air féin sna seascaidí, agus rian na fealsúnachta, na heitice, na hútóipeachais agus an diostóipeachais air. Ar fhicsean eolaíochta sóisialta is mó a bhí tóir mar fhosheánra. Seánra eile is ea an fhantaisiocht spáis, cé nach mór an meas atá air.
An saol iar-Shóivéadach
thumb|100px|[[Vladimir Sorokin]]
thumb|left|100px|[[Boris Akunin]] thumb|100px|[[Sergey Lukyanenko]] Níor tharla an bláthú céanna i ndeireadh an 21ú haois is a tharla i dtús na haoise, ach bhí scríbhneoirí maithe ann. Bhí an-suim ag daoine i Victor Pelevin, gearscéalaí agus úrscéalaí, i Vladimir Sorokin, údar drámaí agus úrscéalta, agus i Dmitry Prigov, file.
Tá guth na mban le cloisteáil níos soiléire, agus gearrscéalaithe mná ar nós Tatyana Tolstaya agus Lyudmila Petrushevskaya ann, gan trácht ar Lyudmila Ulitskaya nó Dina Rubina, úrscéalaithe.
Tá tóir mhór i gcónaí ar scéinéirí agus ar scéalta bleachtaireachta. Bhí ráchairt an domhain ar shraithúrscéalta bleachtaireachta le Alexandra Marinina, Polina Dashkova agus Darya Dontsova sna nóchaidí, agus i dtús an 21ú haois bhí blas níos liteartha ar úrscéalta Boris Akunin faoi Erast Fandorin, bleachtaire de chuid an 19ú haois.
Níor tháinig aon laghdú ar an dúil atá ag léitheoirí i bhficsean litríochta agus i bhfantaisíocht, dúil atá á sásamh ag Sergey Lukyanenko, Nick Perumov agus Maria Semenova. Údair ón Úcraín a scríobhann cuid mhaith den fhicsean eolaíochta atá anois ann - H. L. Oldie, Alexander Zorich, Marina agus Sergey Dyachenko, Yuri Nikitin agus Andrey Valentinov. San Úcraín freisin atá cónaí ar Andrey Dashkov, máistir na scéalta uafáis.
Tá an t-úrscéal clasaiceach á shaothrú fós, a bhuíochas sin ar leithéidí Mikhail Shishkin agus Vasily Aksyonov.
Cecelia Ahern
Úrscealaí Éireannach í Cecilia Ahern. Is í an iníon níos óige den iar-Taoiseach Bertie Ahern.
Litríocht na Rúise
An saol iar-Shóivéadach
Tá Dmitry Vodennikov agus Andrey Rodionov ar na filí is fearr den ghlúin nua.
Thar lear
Le linn an Aontais Shóivéadaigh rinne údair ar nós Vasil Bykaŭ ón mBealarúis, Chinghiz Aitmatov ón gCirgeastáin agus Fazil Iskander ón Abcáisleabhair a scríobh i Rúisis. Tá údair ag scríobh i Rúisis in Iarthar Eorpa, i Meiriceá Thuaidh agus in Iosrael - úrscéalaithe ar nós Mikhail Shishkin, Rubén Gallego, Svetlana Martynchik agus Dina Rubina, agus filí ar nós Alexei Tsvetkov agus Bakhyt Kenjeev.
Franz Bopp
Ba theangeolaí Gearmánach é Franz Bopp (14 Meán Fómhair 1791 - 23 Deireadh Fómhair 1867). Tá clú agus cáil air mar gheall ar an obair a rinne sé ar theangeolaíocht chomparáideach na dteangacha Ind-Eorpacha.
Ray Romano
Is aisteoir Meiriceánach é Raymond Albert Romano a rugadh ar an 21 Nollaig, 1957.
Teresa Mullen
Beathaisnéis
Rugadh Mullen i mBaile Átha Cliath an 27 Aibreán 1938. Ba iníon í do James Kelly agus Lily Kelly (née Boles) de Bhóthar Ellenfield, Fionnbhrú, Baile Átha Cliath. D'fhreastail sí ar scoil i mBaile Átha Cliath, agus d'oibrigh sí mar mheaisínóir.
Phós sí Christopher John Mullen i 1961. Rugadh mac agus beirt iníonacha dóibh. Chónaigh siad ar dtús sa Trá Thuaidh agus ansin bhog siad go dtí an Chúlóg, Baile Átha Cliath.
Bhí Mullen sna tríochaidí nuair a thosaigh sí ag brath ar chathaoir rothaí, tar éis deacrachtaí a d'eascair as eipeadúrach. Thosaigh sí ag freastal ar ionad lae Chluain Tarbh de chuid Chumann Cathaoireacha Rothaí na hÉireann i lár na 1980idí, áit ar tugadh isteach babhlaí faiche í agus a raibh cumas nádúrtha aici ina leith.
Lúthchleasaíocht
Bhuaigh sí an teideal náisiúnta tosaitheoir i 1985 maidir le babhlaí, agus bhuaigh sí na teidil shinsearacha Éireannacha i 1986 agus 1987. Le seo bhí sí an céad babhlaí ó Phoblacht na hÉireann chun é sin a dhéanamh. Ghlac sí páirt i gCluichí Stoke Mandeville i 1986 agus 1987, agus bhuaigh sí cré-umha sna himeachtaí singil agus dúbailte. Fuair sí oiliúint i dTuaisceart Éireann mar ullmhúchán do na Cluichí Para-Oilimpeacha 1988 i Súl, sa Chóiré, ag traenáil i gcoinne na n-imreoirí ábalta is fearr agus iad a bhualadh go minic.
Díreach roimh na gcluichí 1988, rinneadh diagnóis ailse uirthi nach féidir a leigheas. Thaistil Mullen go dtí an Chóiré in aghaidh chomhairle a dochtúirí, ach tacaíodh a teaghlaigh agus maoirseacht leighis a sholáthair Comhairle Parailimpeach na hÉireann lei. Chaith Mullen a lán ama sa leaba i rith na gcluichí, ach ag imeacht chun bheith san iomaíocht. In ainneoin seo, bhuaigh sí an bonn óir i gcatagóir Singles Bowls na mBan. Fuair sí bás sa bhaile sa Chúlóg an 23 Lúnasa 1989, agus tá sí curtha i reilig Fhine Gall, Baile Ghrífín.
An Mhalagáisis
Teanga Mhalae-Pholainéiseach í an Mhalagáisis arb í an teanga is coitianta i Madagascar. Níl gaol ná lúb ghaoil aici leis na teangacha a labhraítear i mór-roinn na hAfraice, nó tháinig an teanga ó Bhoirneo ar dtús, agus is i mBoirneo a chloistear teangacha gaolmhara. Is í an teanga Ma'anyan chois Abhainn Barito i mBoirneo an teanga is cosúla leis an Malagáisis atá ann.
Satoshi Tomiie
Is cumadóir agus DJ ceoil Seapánaigh den seánra House é Satoshi Tomiie. Tá roinnt fuaimrianta cumtha aige, ina measc fuaimrian don Animatrix.
Spreag a thuistí é ó aois óg chun an pianó a sheinnt. Bhí baint aige le bannaí éasúla le linn dó freastal ar an iarbhunscoil. D'fhás a chuid suime sa cheol agus sa snagcheol ach go háirithe. Níos déanaí d'fhorbair sé spéis sa cheol hip hap agus DJ'áil. Chuireadh cheist air comhoibriú le Frankie Knuckles ar ceann dá seiteanna. Thug Frankie, DJ seanbhunaaithe agus taithíoch, poitéinseal Tomiee faoi ndara. Uaidh sin chumadh an sáramhrán House "Tears".
An Mhalagáisis
Tá an teanga ó dhúchas ag fiche milliún duine, a bheag nó a mhór, nó formhór mór mhuintir Mhadagascar.
Satoshi Tomiie
Bhog sé go Nua-Eabhrac nuair a bhfaca sé an deis a bhí ann dó. Ba léir dó go mbeadh sé deacair air dul chun chinn a déanamh ansin, cé go raibh clú air ar ais sa tSeapáin. Cheangail sé le Def Mix, áfach, agus d'fhás sé isteach ar ceann de na DJeanna is fearr ar domhain. Eisíodh a chéad dlúthdhiosca do Sony, "Full Lick" i 2000 a raibh rath mór leis, i Sasana ach go háirithe.
An Mhalagáisis
Fuair an Mhalagáisis a lán focal ar iasacht ón Araibis, ón bhFraincis agus ó na teangacha Afracacha, ach ní bhaineann siad den dúchas Pholainéiseach atá so-aitheanta ar an teanga i gcónaí. Nuair a tháinig na Francaigh go Madagascar, fuair siad rompu leagan den aibítir Arabach in úsáid ag na Malagásaigh, ach inniu, is í an aibítir Laidineach is mó a úsáidtear leis an teanga a scríobh. Ba é aistriúchán an Bhíobla an chéad leabhar a foilsíodh sa litriú seo, agus ba iad na misinéirí Sasanacha a d'aistrigh agus a chuir i gcló é, thiar sa bhliain 1835. Is léir, áfach, go raibh béal-litríocht, scéalaíocht, agus seanchas dá gcuid féin ag na Malagásaigh roimhe sin féin, go háirithe an laoi faoin laoch úd Ibonia, a cuireadh i gcló ina lán díolamaí litríochta ón Afraic.
Satoshi Tomiie
Tá dioscliosta agus liosta athmheascáin fada ag Tomiee. Tá roinnt meascáin DJ eisithe aige chomh maith, Nubreed 006 ar an lipéid Boxed, ina measc.
An Mhalagáisis
Scríobhtar an Mhalagáisis mar a fhuaimnítear í, cé go bhfuil sé de chlaonadh sna canúintí na siollaí nach bhfuil faoi bhéim a fhuaimniú go lag nó a ligean ar lár go hiomlán. Is mar [u] a fhuaimnítear an litir o, agus is mar oa nó mar ô a litrítear an fhuaim [o]. Fuaimnítear r aislúbtha (fuaim idir eatarthu idir s agus r) sna comhcheangail tr agus dr, agus is mar [dz] a fhuaimnítear an litir j.
Is é an t-ordú focal atá in úsáid sa Mhalagáisis ná VOS, nó Briathar-Cuspóir-Ainmní. Sa Ghaeilge, úsáidtear an t-ordú VSO, nó Briathar-Ainmní-Cuspóir, agus is é an t-ordú focal sa Bhéarla ná SVO, Ainmní-Briathar-Cuspóir. Féach na samplaí seo thíos:
Oidhreachtúlacht Mendel
Is éard is Oidhreachtúlacht Mendel (nó géineolaíocht Mendel nó Mendeleachas) ann ná sraith de phríomhthuairimí a bhaineann le tarchur saintréith oidhreachtúil ó máthair-orgánaigh go dtí a sleachta; leagann sí béim ar bhunús na géineolaíochta. Dhíorthaigh siad i dtús báire ó obair Ghregor Mendel a foilsíodh sa bhliain 1865 agus 1866 a bhí "athfhionnta" sa bhliain 1900, agus a bhí i dtús báire an-chonspóideach. Nuair a bhí siad comhtháite le teoiric chrómasómach na hoidhreachta ag Thomas Hunt Morgan sa bhliain i 1915, rinneadh croí na géineolaíochta clasaicí aisti.
Stair
Dhíorthaigh Gregor Mendel, sagart / manach de chuid na hOstaire, dlíthe na hoidhreachta sa 19ú haois le linn dó turgnaimh hibridiúchán ar phiseanna garraí (Pisum sativum) a stiúradh. Idir 1856 agus 1863, d’fhás sé agus thástáil sé roinnt 29,000 piseanna garraí. As na turgnaimh seo rianaigh sé dhá theoiric ghinearálta ar a dtugtar Oidhreachtúlacht Mendel. Rinne sé cur síos ar na prionsabail i bpáipéar a bhí scríofa in dhá chuid aige, Turgnaimh ar Hibridiú Phlandaí (Gearmáinis: Versuche über Pflanzen-Hybriden) a léigh sé amach ag cruinniú de chuid an Chumann Stair an Dúlra sa chathair Brno ar an 8ú Feabhra agus ar 8ú Márta, sa bhliain 1865, agus foilsíodh é ina dhiaidh san iris eolaíochta "Verhandlungen des naturforschenden Vereins Brünn" sa bhliain 1866.
Dlí an leithscartha (an Chéad Dlí)
Deir an dlí seo; ''nuair a bhíonn gaiméití á gcumadh, scairtear an dá ghéin den phéire ó chéile i dtreo is nach bhfaigheann gach ghaiméit ach cóip amháin dóibh. Ní théann ach géin amháin de gach péire isteach in aon ghaiméit.'' Fuarthas an cruthúnas díreach go raibh sé seo fíor tar éis gur breathnaigh beirt eolaithe neamhspleách ar próiseas na méóise, b’iad siúd an luibheolaí Gearmánach, Oscar Hertwig sa bhliain 1876, agus an zó-eolaí Beilgeach, Édouard Van Beneden sa bhliain 1883. Sa mhéóis, deighltear an crómasóim athartha agus bíonn na ailléilí le tréithe an charachtair leithscartha ina dhá ghaiméit éagsúil.
Dlí an Rangaithe Neamhspleáigh (an Dara Dlí)
Tugann Dlí an Rangaithe Neamhspleáigh le fios ar a dtugtar freisin " Dlí na Saorshórtála ", go rangaíonn ailléilí éagsúila neamhspleách ar a chéile i rith foirmithe gaiméite. Cé gur thug turgnaimh Mhendel i gcónaí an cóimheas 3:1 (Fig. 1) idir feinitíopaí ceannasacha agus cúlaitheacha, nuair a mheasc sé treith amháin ar a chéile, thaispeáin a chuid turgnamh le dhá tréith (crosáil dhéhibrideach) an cóimheas 9:3:3:1 (Fig. 2). Ach léiríonn an tábla 9:3:3:1 go rangaítear an dá phéire ghéinte neamhspleách ar a chéile le cóimheas feinitíopach 3:1. Mheas Mendel mar sin go bhfaightear tréithe éagsúla le hoidhreacht neamhspleách ar a chéile, agus mar sin nach bhfuil aon ghaol, mar shampla, idir dath chait agus fad a eireabaill. Tá sé seo fíor i ndáiríre ach amháin nuair nach bhfuil géinte nasctha le chéile.
Cúlra
Bíonn an chúis atá leis na dlíthe seo ar fáil sa nádúr i núicléas na cille. Tá sé comhdhéanta suas de roinnt crómasóm a iompraíonn na tréithe géiniteacha. I gnáth cill, bíonn dá chuid ag gach ceann de na crómasóim, na crómaitidí. Sa chill atáirgthe, a cruthaíodh i bpróiseas a dtugtar méóis air, ní bhíonn de ghnáth ach ceann amháin de na crómaitid de chuid gach crómasóim aici. Má chumascar dhá cheann de na cealla (de ghnáth ceann fireann agus ceann baineann), cuirtear an tacair athchóirithe iomlán ar ais arís agus measctar na géinte.
thumb|center|230px|Figiúr 1:''' Feinitíopaí ceannasacha agus cúlaitheacha. (1) Glúin na dtuismitheoirí. (2) GlúinF1. (3)Glúin F2. Amharcann feinitíopa ceannasach ( dearg ) agus cúlaitheach (bán) mar a gcéanna san F1 (céad) ghlúin agus bíonn cóimheas 3:1 acu i nglúin F2 (darad)
thumb|center|280px|Figiúr 2: Léiríonn feinitíopaí de dhá thréith neamhspleách cóimheas 9:3:3:1 sa ghlúin F2. Sa sampla seo, tá dath chóta léirithe ag B (donn, ceannasach) nó b (bán) cé go bhfuil fad eireabaill léirithe ag S (gearr, ceannasach) nó s (fada). Nuair a bhíonn tuismitheoirí homaisigeach do gach tréith (SSbb agus ssBB), bíonn a gcuid leanaí i nginiúint F1 heitrisigeach ag an dá lócas agus ní léiríonn siad ach feinitíopaí ceannasacha. Má chúplálann na leanaí le chéile, i nginiúint F2 tarlaíonn gach dath chóta agus fad eireabaill: bíonn 9 donn / gearr (boscaí corcra), 3 bán / ghearr (boscaí bándearg), 3 donn / boscaí fada (gorm) agus 1 bán / fada (bosca uaithne).
thumb|Tábla a léiríonn conas a mhalartíonn na géinte i gcomhréir le dlí na saorshórtála le linn [[méóise agus ar an gcaoi a aistríonn seo isteach chuig dlíthe Mhendel]]
Gregor Mendel
Vevey
Cathair san Eilvéis is ea Vevey.
Katy French
Ba mhainicín Éireannach í Katy Ellen French (31 Deireadh Fómhair 1983 – 6 Nollaig 2007) a bhí gníomhach i saol sóisialta Bhaile Átha Cliath ar feadh cúpla bliain ach a fuair bás go tragóideach de bharr ródháileog drugaí (cócaon).
Ba bhuille mór é an nuacht faoi bhás Katy French don saol i gcoitinne. Bean óg ceithre bliana is fiche d’aois ab ea í ar tháinig an bás aniar aduaidh uirthi agus í i mbláth na hóige agus í i mbarr a réime.
Saol
Rugadh Katy ar an 31 Deireadh Fómhair 1983 i mBasel san Eilvéis. Bhí ceathrar ina teaghlach: a máthair Janet, a hathair John agus a deirfiúr níb óige Jill. Bhog a muintir go hÉirinn nuair a bhí sí dhá bhliain d’aois. Bhí sí ina cónaí in Áth an Ghainimh ar feadh tamaill ghairid agus ina dhiaidh sin d’aistrigh an teaghlach go hÁth na Sceire i gCo. Chill Mhantáin.
Gairm
D’fhreastail Katy ar Choláiste Alexandra, scoil phríobháideach i ndeisceart Bhaile Átha Cliath, ó bhí sí seacht mbliana d’aois. Bhí síceolaíocht agus socheolaíocht ar bun aici in Ollscoil Bhaile Átha Cliath ar feadh tamaill sular thosaigh sí ag obair mar mhainicín go lánaimseartha don chomhlacht Assets Modelling agus í naoi mbliana déag d’aois. Rinne sí neart oibre leis na comhlachtaí móra Sony Ericsson agus Suzuki. D’éirigh thar barr léi i rith an ama sin. De réir mar a chuaigh cúrsaí ar aghaidh, tháinig ainm Katy French chun cinn ní bá mhó ná riamh.
Taobh istigh de dhá bhliain bhí sí aitheanta mar mhainicín cáiliúil i measc mhuintir na hÉireann. Chonacthas í ar chláir theilifíse ar nós The Podge and Rodge Show, The Late Late Show agus Celebrities Go wild. Ba chlár réaltachta é Celebrities Go wild. Ba í duine d’ochtar a roghnaíodh don chlár. Bhí ar an lucht féachana vótaí a chaitheamh ar son na ndaoine ar mhaith leo an bua a bheith acu. Bhí neart tascanna deacra le déanamh aici, rud a thaispeáin a dúil chun an lámh in uachtar a fháil. Faraor, chaill sí a vóta agus bhí uirthi imeacht.
Bhíodh sí mar aoi speisialta ar an gclár siamsaíochta Tubridy Tonight. Chomh maith leis sin, bhí sí ag obair ar chlár píolóta faoi mhainicíneacht lena cómhainicín Andrea Roche sula bhfuair sí bás. Craoladh an clár Diary of a model i ndiaidh a báis, rud a léirigh an sórt saoil a bhí ag mainicíní éagsúla ó gach cearn den tír, í féin ina measc.
Bhí sí le feiceáil go minic ag ócáidí móra ar fud chathair Bhaile Átha Cliath go háirithe. Cheiliúraigh sí a breithlá féin i gclub oíche darb ainm Krystal ar Shráid Fhearchair, áit a bhfuil clú agus cáil air i measc na n-iomráiteach mór le rá sa saol. Thaitin cultúr an iomráitigh go mór léi agus gach a bhain leis.
Chomh maith leis sin, scríobh sí ailt go rialta don iris Social and Personal Magazine. Sheol sí scéalta príobháideacha chuig na nuachtáin go rialta. Dúradh gurb é an laige ba mhó a bhí aici ná an grá agus an dúil a bhí aici sa cheamara. Ní raibh eagla ar bith uirthi roimh nuachtán nó iriseoir. Nocht sí a cuid tuairimí go poiblí cé gur cáineadh iad uaireanta. Labhair sí go hoscailte faoi chúrsaí gnéis agus faoi ghnéasadh. Dúirt sí gur chuid den ghlúin nua í. Nuair a cuireadh ceist uirthi faoi ghinmhilleadh, dúirt sí go mbeadh ginmhilleadh aici dá n-éireodh sí torrach agus í i mbarr a gairme.
Bhí sí le le feiceáil sna nuachtáin thablóideacha níos mó ná riamh nuair a bhris an caidreamh a bhí idir í agus Marcus Sweeney, fear a raibh bialann darb ainm ‘Il Pomo D’ór’ aige ag an am. Tharraing sé easaontas eatarthu nuair a cháin sé í faoi scannánú a dhéanamh in éadaí cnis don pháipéar Náisiúnta The Sunday Independent. Ba nuacht mhór é don saol de bharr go raibh siad le pósadh sa Róimh.
Ina theannta sin, tuairiscítear go raibh drugaí in úsáid aici ach sheán sí é go rialta. In agallamh a rinneadh léi i mí na Samhna 2007, mí roimh a bás, d’admhaigh sí gur ghlac sí cóicín tráth ach mhaígh sí gur stop sí ó shin. mion|Tháinig ar Katy i g[[Cill Mheasáin, Co na Mí]]
Bás
Fuair Katy bás ar an 6 Nollaig i 2007. Thit sí i laige ag teach carad i gCill Mheasáin, Co na Mí ar an 2 Nollaig agus bhí sí idir bás is beatha ar feadh cúpla lá ach d’imigh sí ar shlí na fírinne sa deireadh. Dúradh i ndiaidh scrúdú iarbháis gur fhulaing sí lot inchinne. Fuarthas rian den chócaon ina corp. Bhí fiosrúchán mór ar siúl ag na Gardaí de bharr go raibh fadhb chócaoin ag crá na tíre thart ar an ama sin. Cúpla lá ina dhiaidh sin fógraíodh go bhfuair beirt bhuachaillí óga bás de bharr ródháileog cóicín ag cóisir i bPort Láirge. Cuireadh í sa reilig in Áth na Sceire ar an 10 Nollaig. Bhí an Captaen Michael Tracey mar ionadaí an Taoisigh ag an tsochraid. Cáineadh é de bharr go bhfuair beirt fhear óga bás faoi na coinníollacha céanna agus nach raibh ionadaí ón rialtas le feiceáil ag sochraidí na mbuachaillí. Ceapadh nár chóir go mbeadh ionadaí ón rialtas ann de bharr gur ródháileog cóicín a bhí i gceist.