cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Santa Catarina
Tíreolaíocht
Tá a lán tránna, oileáin, bánna agus góilíní ar an gcósta Atlantach.
Stair
Dhátaigh an stát ó 1542 nuair a raibh lonnaíocht Spáinneach ar Oileán Santa Catarina. Bhí an stát faoi cheannas na Portaingéile ó 1675. Tháinig a lán inimircigh ón Eoraip, go háirithe ón Ghearmáin sa 19ú haois, tháinaig inimircigh ón Iodáil, Pholainn agus Rúis níos déanaí.
Ollscoil Notre Dame
mion|299x299px|Lár Ollscoil Notre Dame, nó an "God Quad" Ollscoil taighde Chaitliceach is ea Ollscoil Notre Dame du Lac, nó Ollscoil Notre Dame mar is fearr aithne uirthi. Ar phrionsabail na Críostaíochta atá an ollscoil bunaithe.
Tá an choláiste ar an ollscoil chaitliceach is clúití agus is rathúla sna Stáit. Ollscoil í ina bhfuil tábhacht nach beag leis an stair agus leis an chreideamh chaitliceach.
Tá sí suite lámh le South Bend in Indiana, sna Stáit Aontaithe.
Bhí 8,448 fochéimí ag déanamh staidéir inti agus 3,731 iarchéimí sa bhliain 2004. clé|mion|Suaitheantas Ollscoil Notre Dame, ó 1931
Stair
Bunaíodh ionad oideachasúil in aice le South Bend Indiana i 1840. Osclaíodh Notre Dame ar 26 Samhain 1842. Bhunaigh an tAthair Edward Sorin CSC an ollscoil; eisean an chéad uachtarán ar an scoil.
Institiúid chaitliceach a bhí inti le linn tréimhse nuair nach raibh mórán measa ag an bhunaíocht sna stáit ar inimircigh chaitliceacha, ba lú a meas ar mhuintir na hÉireann a phlódaigh isteach chun na Stát Aontaithe i ndiaidh an Ghorta Mhóir ina dtír féin. Ní raibh sé i bhfad go raibh cuid mhór Éireannach ag freastal ar Notre Dame.
Tá traidisiún fada cogaíochta ag baint leis an ollscoil ón chogadh cathartha sa naoi céad déag go dtí na cogaí domhanda agus go dtí an lá inniu. clé|mion|288x288px|Foirgneamh DlíChaith an tAthair urramach Theodore (Ted) Hesburgh 35 bliain mar Uachtarán ar Notre Dame (1952–1987). Rinne sé institiúid mhór Mheiriceánach den ollscoil é féin. D’fhóin an tAthair Hesburgh ar go leor Coimisiúin Uachtaránachta de chuid SAM. Laoch an-mhór cearta sibhialta a bhí san Athair Hesburgh chomh maith.
Triaslann
Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Triaslann.
Ollscoil Notre Dame
Léann na hÉireann
Freastalaíonn seacht gcéad scoláire uirthi as gach páirt de na Stáit Aontaithe i láthair na huaire (2014).mion|290x290px|[[Ronald W. Reagan|Ronald Reagan agus na "Fighting Irish", foireann peile Notre Dame, 1988]]
Chelyabinsk
Cathair de chuid na Rúise is ea Chelyabinsk (Челябинск ). Tá an chathair suite ar an teorainn idir an Áise agus an Eoraip i gCúige Chelyabinsk. Bhí 1,130,132 duine ina gcónaí in Chelyabinsk (daonáireamh 2010). clé|mion
Seán Casey
Polaiteoir Éireannach ab ea Seán Casey (9 Bealtaine 1922 – 29 Aibreán 1967). Bhí sé ina bhall de Pháirtí an Lucht Oibre.
Ollscoil Notre Dame
Gaeilge
Rud a dhealaíonn an Léann Éireannach i Notre Dame ó ollscoileanna eile a dhéanann staidéar Éireannach na an bhéim a chuireann siad ar an Ghaeilge agus ar shaíocht sainiúil na hÉireann.
Chaith an t-ollamh Breandán Ó Buachalla seal in Ollscoil Notre Dame. Bhí sé ina ollamh (ar an gcéad duine ag freastal ar Ollúnacht Thomáis J. agus Chaitlín Uí Dhónaill leis an Teanga Ghaeilge agus le Litríocht na Gaeilge) i Roinn na Gaeilge agus na Litríochta Gaeilge in Ollscoil Notre Dame ó 2003 ar aghaidh. clé|mion|255x255px|Níl an bua i gcónaí ar Na hÉireannaigh Trodacha. Cluiche in aghaidh an US Navy, 2007 Tá an t-údar Brian Ó Conchubhair ina stiúrthóir ar Ionad na dTeangacha agus na gCultúr in Ollscoil Notre Dame agus ina Ollamh Comhlach i Roinn Theanga agus Litríocht na Gaeilge (2017).
Hioracsach carraige
Ainmhí is ea an hioracsach carraige.
Sìleas na Ceapaich
Ba í Sìleas na Ceapaich nó Sìleas NicDhòmhnaill (c. 1660 - 1729) iníon Ghilleasbuig, Mhic 'ic Raghnaill, an 15ú taoiseach de Dhòmhnallaich na Ceapaich.
Amhráin
Léiríonn a lán d’amhráin Shìleas claonadh láidir Seaicibíteach. Ina measc sin tá:
Bhí creideamh láidir Caitliceach aice, rud a chuireann sí in iúl i gcuid de na hamhráin, ar nós:
Taispeánann a cuid filíochta mórtas a cine, na Dòmhnallaich, agus mórtas a teaghlaigh féin, go háirithe sna píosaí seo:
Is léir ó íomhánna agus ó mheadaireacht fhilíocht Shìleas go raibh sí, mar iníon taoisigh, oilte i bhfilíocht na Gàidhlig. Tugann a cuid filíochta léargas dúinn freisin ar ghnóthaí na mban, ag tabhairt comhairle d’iníon faoi chora an tsaoil, faoi chúrsaí cúrsaí pósta agus creidimh agus faoi bhás clainne, agus ina theannta sin ag léiriú an dearcaidh a bhí ag daoine i leith imeachtaí móra na linne. Féach “Òran do Alasdair Ghlinnne Garadh”:
Tríoslaig
Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Tríoslaig.
Clochar, Contae Thír Eoghain
Is baile suite i gContae Thír Eoghain é Clochar.
United Party for National Development
Is páirtí páirtí polaitíochta liobrálach sa tSaimbia é an Páirtí Aontaithe um Fhorbairt Náisiúnta (United Party for National Development) (UPND), atá faoi cheannas Hakainde Hichilema. Is ball breathnóra den Líonra Liobrálach na hAfraice é.
Stair
Bunaíodh an UPND i mí na Nollag 1998 agus b'é Anderson Mazoka a bhí i gceannas air i ar dtús i ndiaidh do an Ghluaiseacht don Daonlathas Ilpháirtí (MMD) a fhágáil go gairid roimh ré. B'é Mazoka iarrthóir uachtaránachta an pháirtí san olltoghchán 2001 agus bhain sé an dara háit amach le 27% den vóta, níos lú ná 2% den vóta taobh thiar den bhuaiteoir Levy Mwanawasa as an MMD. I dtoghcháin an Tionóil Náisiúnta bhain an UPND 49 suíochán, agus bhí siad ar an dara páirtí is mó i ndiaidh an MMD.
Jeremy Renner
Is aisteoir Meiriceánach é Jeremy Lee Renner a rugadh ar 7 Eanáir 1971 i Modesto, California.
United Party for National Development
Stair
I mí an Mhárta 2006 chuaigh an páirtí isteach sa Chomhghuaillíocht Dhaonlathach Aontaithe (UDA), a bhunaigh an trí pháirtí freasúra is mó le dul san iomaíocht in olltoghcháin na bliana sin. I ndiaidh bhás Mazoka i mBealtaine 2006, rinneadh ceannaire de Hakainde Hichilema, agus ba iarrthóir uachtaránachta an chomhghuaillíochta é. Áfach, char bhain sé ach an tríú háit amach, taobh thiar de Mwanawasa agus Michael Sata, le 25% den vóta. Níor bhain an UDA ach 26 suíochán sa Tionól Náisiúnta, síos ón 74 suíochán a bhain trí pháirtí i 2001.
B'é Hichilema an t-iarrthóir UPND d’fhothoghchán uachtaránachta 2008, agus bhain sé an tríú háit amach le 20% den vóta. Bhain sé an tríú háit amach arís in olltoghcháin 2011 le 18% den vóta, agus bhain an UPND 28 suíochán sa Tionól Náisiúnta, agus iad ar an tríú páirtí is mó.
Roghnaíodh Hichilema mar iarrthóir an pháirtí d’ fhothoghchán uachtaránachta 2015. B'é Hichilema an príomhfhreasúra in éadan iarrthóra an Fhronta Tírghrách (PF) Edgar Lungu i ndiaidh dó tacaíocht a fháil ó roinnt baill parlaiminte de chuid an MMD. Bhain Hichilema an dara háit amach le 47% den vóta ach toghadh Lungu le 48% den vóta.
Ionadaíocht Óige
Tá léig óige ag an UPND, Léig Óige an UPND a bunaíodh le dul i ngleic le rudai a bhainnean leis an aois óg. Déanann sé ionadaíocht ar dhaoine óga ó gach cearn den tSaimbia.
Al-Ándalus
Al Andalus (Araibis: الأندلس) - San 8ú haois bhí chuid mhaith de Leithinis na hIbéire (711-718) cloíte ag na Múraigh ón Afraic Thuaidh. Bhí na gabháil seo mar chuid den forleathnú Impireacht Moslamach Umayyad. Bhí cheantair ó thuaidh a d'fhan neamhspleách, go ginearálta bhí siad sa réigiún Asturias, Navarra agus An Aragóin.
D'aithin riail Ioslai, Chríostaí agus Giúdaigh mar "daoine an leabhar", agus bhí cead acu a chleachtadh, ach bhí pionóis áirithe de bharr stádas. Bhí méid na daoine a thiontaigh reiligiún ag dul i méid.
Bhí Córdoba, mar phríomhchathair an cailifeacht, agus ba í an chathair is mó, is saibhris, agus is sofaisticiúil in iarthair Eorpach Meánaoiseach. Bhí caidreamh iontach idir scoláire muslamach agus Giúdach leis an Eoraip de bharr an ghabháil seo, ach faoi am an 11ú haois scair an cailifeacht i ríocht beaga, agus bhí na stáit Críostaíodh in ann talamh a ghabháil dó féin agus a gcui chumhacht a daingnigh. Tháinig Moslamaigh eile, na Almoravigh agus na Almohadaigh, a rinne athaontú ar an ríocht Moslamach ach ní raibh siad in ann stop a chuir le chumhacht agus láidreacht na stáit chríostaíodh.
Críost an Slánaitheoir (dealbh)
clé|250px|thumb|Críost an Slánaitheoir Is dealbh mhór i Rio de Janeiro, san Bhrasaíl, é Críost an Slánaitheoir nó Cristo Redentor sa Phortaingéilis ([ˈkɾistu ʁedẽˈtoʁ], canúint Rio: [ˈkɾiʃtu ɦedẽjˈtoɦ]). Tógadh í idir 1922 agus 1931. Tá an dealbh féin 30 méadar ar airde, agus tá an seastán ar a bhfuil sí suite 8 méadar. Tá sí déanta de choncréit threisithe agus de chloch ghallúnaí. An dealbh is mó ar Domhan sa stíl Art Deco í.
Ramsay MacDonald
Bhí Ramsay MacDonald (a rugadh ar an 12 Deireadh Fómhair 1866 agus a fuair bás ar an 9 Samhain 1937) ar an chéad Phríomh-Aire a tháinig ó Pháirtí an Lucht Oibre. Bhí sé ina Phríomh-Aire sa bhliain 1924, ach níor éirigh leis an post sin a choinneáil go dtí deireadh na bliana céanna. Bhí sé ina Phríomh-Aire arís sna blianta 1929-1935. Chuir sé le chéile an Rialtas Náisiúnta in éineacht leis na Coimeádaigh sa bhliain 1931 le linn an Spealta Mhóir agus mar chúis bhí sé curtha amach as Páirtí an Lucht Oibre. Lean sé ar aghaidh mar phríomh-aire leis na Coimeádaigh, áfach, go dtí 1935.
Donald Rumsfeld
Polaiteoir Meiriceánach, thar a bheith conspóideach, ba ea Donald Henry Rumsfeld (a rugadh in Evanston, Illinois ar 9 Iúil 1932 - 29 Meitheamh 2021). clé|mion|Rumsfeld sa [[An Peinteagán|Phentagon i mí Aibreáin 2005 ag tabhairt faoi fheachtas,  "America Supports You" in éineacht le Spiderman agus Captain America|300x300px]]
Saol
Ba é Rumsfeld an 13ú Rúnaí Cosanta i rialtas Gerald R. Ford, idir 1975 agus 1977.
Gríosóir cogaidh
Sna 1990idí, bhi Freedom House, meitheal mhachnaimh, gafa ag na nua-choimeádaigh, gafa Donald Rumsfeld san áireamh. Bhí siad ag pleanáil an ionraidh mhídhleathaigh ar an Iaráic, ó 1998 ar aghaidh ar a laghad, chun "saoirse" agus "daonlathas" a thabhairt chun na tíre sin.
I 1998, scríobh baill den 'Project for the New American Century', Donald Rumsfeld ina measc, chuig an Uachtarán Clinton ag moladh dó deireadh a chur le réimeas an Uachtaráin Saddam Hussein san Iaráic. Scríobh William Kristol sa *Weekly Standard* ba riachtanas é fórsaí Mheiriceá a chur ar an talamh sa Meánoirthear, fiú in éagmais Saddam, chun srian a chur ar Iaráin.
21ú Rúnaí Cosanta SAM
Ar 20 Eanáir 2001, ghlac Rumsfeld post i rialtas George W. Bush mar 21ú Rúnaí Cosanta Stáit Aontaithe Mheiriceá.
Chuir 'Rummy' amach go raibh airm ollscriosta san Iaráic sa bhliain 2002-2003, rud nach raibh fíor, ach scaip na ráflaí ina loscadh sléibhe. Ba leor an neamhaird a thug Saddam Hussein ar chigirí airm na Náisiún Aontaithe, a úsáid mar leithscéal don ionradh sa bhliain 2003.. clé|mion|Rumsfeld ag tabhairt cuairt ar Abu Ghraib sa bhliain 2004
Cogadh na hIaráice
clé|mion|agóid in aghaidh Rumsfeld (ar scor ag an am) agus rialtas Bush sa bhliain 2008 i SAM Ba iad George W. Bush (leasainm Dubya), Dick Cheney agus Donnie Rumsfeld a fuair ‘faisnéis’ go raibh airm ollscriosta san Iaráic, rud a shaothraigh leithscéal dóibh ionradh a dhéanamh ar an tír sin, Saddam Hussein a mharú agus na mílte mílte eile de bhunadh na tíre sin a shíobadh chun na síoraíochta.
Bhí an ‘fhaisnéis’ a bhí ag Rumsfeld chomh lochtach le Emmental, agus fuarthas amach nach raibh aon airm ollscriosta san Iaráic.
Ba é plean an Rúnaí Cosanta seilbh a ghlacadh ar an Iaráic go tapaidh, an tír a chur ar ais ar a bonnaí le hairgead ola, agus síol an daonlathais a chur i lár gharraí an Mheánoirthir. Ach ní raibh Rumsfeld ag súil le cogadh cathartha, gan go leor trúpaí aige chun smacht a choinneáil ar an tír.
clé|mion|Meamram de chuid Rumsfeld
Céasadh
Chreid Rumsefeld go raibh sé inghlactha daoine a chéasadh, rud a tharla sa Phríosún Abu Ghraib san Iaráic, Guantanamo agus áiteanna eile.
Iarradh ar Rumsfeld éirí as oifig sa bhliain 2004 is cosúil, tar éis fhoilsiú phictiúir Phríosún Abu Ghraib. clé|mion|Fealsúnacht Rumsfeld
Fealsúnacht Rumsfeld
Dúirt Rumsfeld féin go raibh iomarca rudaí ag baint leis nach eol dúinn ag an am, faoi mar a deirtear, na 'unknown unknowns'; níl ár ndóthain ar eolas againn faoi, nó "'go leor rudaí i gceist i gcásanna mar seo, rudaí is eol dúinn iad agus gur eol dúinn gur eol dúinn iad, rudaí is eol dúinn nach eol dúinn iad agus rudaí nach eol dúinn agus nach eol dúinn nach eol dúinn iad'."
'Generals' Revolt'
D'éirigh Rumsfeld as an post (ar iarratas ón uachtarán is cosúil) ar 8 Samhain 2006. Ruaigeadh as oifig é, is cosúil agus na Ginearáil san airm thar a bheith míshásta le Rumsfeld ('the Generals' Revolt'). Tháinig Robert Gates isteach ina áit.
Pearsanta
Phós Rumsfeld Joyce Pierson i 1954.
Gleann na hUidhre
Is barúntacht suite i gContae Phort Láirge é Gleann na hUidhre.
An Ghailltír
Is barúntacht suite i gContae Phort Láirge í an Ghailltír.
Mandurah
Cathair san Astráil Thiar is ea Mandurah, atá suite 72 km ó dheas phríomhchathair an stáit, Perth.
Ufa
Cathair de chuid na Rúise is ea Ufa (Уфа nó i mBaiscíris: Өфө). Tá an chathair suite sa Bhaisceartastáin agus tá sí ina príomhchathair. Tá 1,062,319 duine ina gcónaí in Ufa (daonáireamh 2010).
Phelim Calleary
Polaiteoir Éireannach ab ea Phelim Calleary (3 Deireadh Fómhair 1895 – 4 Eanáir 1974). Bhí sé ina bhall d'Fhianna Fáil.
Hioracsach crainn deisceartach
Ainmhí is ea an hioracsach crainn deisceartach.
Uachdar Thìre
Sráidbhaile i nGarbhchríocha na hAlban is ea Uachdar Thìre agus é suite leathmhíle slí ó bhruach thuaidh Loch Aillse, láimh le Caol Loch Aillse. Is cuid de limistéar Chomhairle na nGarbhchríoch é.
Tá Bunscoil Uachdar Thìre ag freastal ar an gceantar, agus ar Acha Mòr, Baile Rath agus An Dòrnaidh chomh maith.
Khatgal (Khövsgöl)
Is sráidbhaile é Khatgal (Mongóilis: Хатгал) atá suite sa Mhongóil. Tá an sráidbhaile seo ar bhruach theas Loch Khövsgöl. Tá aerstráice agus port beag in Khatgal, chomh maith le scoil agus oifig poist / teileachumarsáide.
Stair
Bunaíodh Khatgal sa bhliain 1727 mar champa de chuid chóras cuaille faire na Mongóile. Faoin mbliain 1910, bhí áit lonnaithe bheag tar éis forbartha ann, go formhór mar gheall ar trádáil leis an Rúis. Sa bhliain 1914, bunaíodh ceangal teileagraif a ritheadh ón mbaile Rúiseach Mondy go dtí Uliastai via Khatgal, agus sa bhliain 1921 bhí timpeall 150 lonnaitheoirí ina gcónaí ann.
Sa bhliain chéanna, bhí Khatgal mar lárionad riaracháin sa réigiún. Sa bhliain 1931 bhí Khatgal mar lárionad ar an Aimag (Cúige) nua a bhí bunaithe, Khövsgöl, ach sar i bhfad, sa bhliain 1933, bogadh an rialtas riaracháin go Mörön.
Bhí timpeall 7.000 áitritheoir, chomh maith le gléasra cumhachta sa bhaile sa bhliain 1990, ach tá méadú tar éis tagtha ar an ráta imirce de dheasca dhúnadh bhealaigh iompair agus mhonarcha olla áitiúil. Mar sin, sa bhliain 1994 bhí 3.756 áitritheoirí sa bhaile agus dar leis an daonáireamh a rinneadh sa bhliain 2000, ní raibh ach 2.498 áitritheoirí ina gcónaí sa bhaile. Dar leis an meastachán oifigiúil is déanaí, tá 2.796 duine ina gcónaí in Khatgal (31 Mí na Nollag, 2006 ). Chaill Khatgal a stádas mar bhaile, leis, agus sa lá atá inniu ann tá sé mar chuid de Sum Alag-Erdene ó thaobh riaracháin. Sa bhliain 2007, nascadh Khatgal le láreangach cumhachta na Mongóile agus le seirbhísí fóin phóca.
Rugadh Teachta Parlaiminte Mongólach agus iar-Aire Sláinte, Lamjavyn Gündalai, in Khatgal.
Geilleagar
Ó tharla go bhfuil Khatgal suite in áit oiriúnach do na campaí ger a bhfuil timpeall chósta thiar Loch Khövsgöl, is í turasóireacht ceann de phríomhbhrainsí an gheilleagair áitiúil. Cuireadh foirgneamh aerfoirt nua i gcrích sa bhliain 2007. Tá an sráidbhaile liostaithe i sceideal baile MIAT Mongolian Airlines.
Barry Kirwan
Is amhránaí agus ceoltóir é Barry Kirwan. Rugadh é san Ómaigh i gContae Thír Eoghain i dTuaisceart Éireann ar an 14 Feabhra 1986.
Bryan, Texas
Is é Bryan príomhbhaile Contae Brazos. Bhí 76,201 ina gcónaí i mBryan sa bhliain 2010.
Port Reanna
Is sráidbhaile é Port Reanna (Béarla: Portrun / Portrunny) atá suite ar bhruach Loch Rí ar Abhainn na Sionainne i gContae Ros Comáin.
Tá áiseanna do bháideanna ann, áit súgartha do leanaí, boird phicnic agus suíomh campála ann; agus téann a lán daoine ann le linn an tSamhraidh.
Tá tobar Naomh Ciarán suite anseo agus deirtear gur mhinic a stop sé i bPort Reanna ar a bhealach go dtí Inis Cloithreann — áit a bhfuil fothraigh seacht séipéal le feiceáil inniu.
Entrée
Is éard is brí le entrée (mar /ˈɑːntreɪ/ án-tré a fhuaimítear é, ón bhFraincis "teacht/bealach isteach" a thagann sé) ná ceann de chúrsaí i seirbhís an bhéile fhoirmiúil sa domhan iartharach, cúrsa níos lú roimh an bpríomhchúrsa go sonrach. Baintear úsáid éagsúil as seo i Meiriceá Thuaidh, áit a gciallaíonn an téarma an príomhchúrsa féin, de bharr gur imigh príomhchúrsa mór a roinnfí i measc an bhoird ar fad (feoil rósta mar shampla) ag tús an 20ú céad. Sa chás sin tugtar an chéad chúrsa (first course), appetizer nó "tosaitheoir" (starter) ar an rud a dtabharfaí entrée air murach sin.
South Bend, Indiana
Trádálaithe fionnaidh na chéad Eorpaigh a tháinig chuig an áit, iad ag baint úsáid as an abhainn lena gcuid gnó a chur i bhfeidhm. Bunaíodh Ollscoil Notre Dame lámh leis an áit sa bhliain 1842. Rinneadh cathair den bhaile sa bhliain 1865. Cathair thionsclaíoch a bhí ann; an Studebaker Corp. an tionscal ba mhó i South Bend. Sa bhliain 1960 bhí 132,445 duine ina gcónaí ann. Thosaigh meath ag teacht ar thionscail na cathrach, áfach, mar a tharla ina lán de chathracha na tíre, san Midwest go háirithe. Is iad seirbhísí sláinte agus oideachas na hearnálacha is mó i ngeilleagar na cathrach inniu.
Perm
Cathair de chuid na Rúise is ea Perm (Пермь). Tá an chathair suite i lár na tíre i gCríoch Pherm. Tá 991,162 duine ina gcónaí i bPerm (daonáireamh 2010).
Fearful Pranks Ensue (American Horror Story)
Craoladh an ceathrú heipeasóid, "Fearful Pranks Ensue" den tríú sraith American Horror Story ar an 30 Deireadh Fómhair 2013. Scríobh Jennifer Salt an eipeasóid seo. D'fhéach 3.71 milliún duine ar an eipeasóid.
Cairbre mac Eithne
I Miotaseolaíocht na nGael, file ab ea Cairbre mac Eithne (Sean-Ghaeilge Coirpre mac Étaíne).
Seanscéal
I leagan amháin dá sheanscéal, mac Bóinne agus Neachtain, file na dTúath Dé Danann, ab ea Cairbre. I leagan eile, ba é Oghma a athair. Toisc gur leathdeartháireacha Oghma iad Lugh agus Daghdha, ba é Cairbre a nia. Ba é Dían Cécht, lia, a sheanathair ar thaobh na máthar.
Bhí Cairbre ar cuairt le Breas, an Fomhórach a bhí ina rí na dTuath Dé. Chaith Breas go holc leis ámh, agus dá bharr chum sé glámh dícheann, le toradh ná gur chaill an rí a éileamh ar an gcoróin.
Ba é seo an chéad mallacht inste in Éirinn. Chuaigh Cairbre ansin go i gcomhrac, agus thug an lá leis, i dteannta leis na Túatha Dé in éadan na bhFomhórach sa Dara Cath Maighe Tuireadh.
Maamme
Is é Maamme, nó Vårt land sa bhunteanga, amhrán náisiúnta na Fionlainne. B'é Johan Ludvig Runeberg a chum na focail, agus chuir Fredrik Pacius an fonn leo. As Sualainnis a scríobh Runeberg an dán, ach ansin, chuir Paavo Cajander Fionlainnis air. Chualathas an t-amhrán go poiblí an chéad uair ar Mhachaire Gumtäkt (i gceantar Kumpula i Heilsincí an lae inniu), ar an tríú lá déag de Mhí na Bealtaine sa bhliain 1848. Tá aon cheathrú déag sa dán, ach is iad an chéad cheann agus an ceann deireanach an t-amhrán náisiúnta oifigiúil.
An Téacs Fionlainnise
an ceithre líne seo thíos le rá faoi dhó:
le rá faoi dhó:
An Téacs Sualainnise
le rá faoi dhó:
An Caighdeán Oifigiúil
mion|Clúdach an leabhair Graiméar na Gaedhilge leis na [[Bráithre Críostaí (1906), i bhfad roimh an Caighdeán Oifigiúil. Leagan inniu ]] Is é an Caighdeán Oifigiúil an caighdeán scríbhneoireacht a, cló, ceartlitrithe agus gramadaí a cuireadh ar bun don Nua-Ghaeilge de réir a chéile i rith na 20ú haoise.
Conspóid
Forbairt fhadaraíonach ab ea caighdeánú na Gaeilge comhaimseartha, agus is iomaí locht a fuarthas ar ghnéithe éagsúla an chaighdeáin nuair a tháinig sé ar an bhfód. Bítear ag cáineadh an chaighdeáin go rialta ó foilsíodh é den chéad uair. Is é an gearán is mó a bhíonn le clos ná nach dtugann an Caighdeán urraim do gach ceann de na canúintí.
Tábhacht an chaighdeáin
Nuair a tháinig deireadh le cumhacht na nGall sa chuid is mó d'Éirinn, ní raibh taithí nó cleachtadh ag aon duine ar an nGaeilge mar theanga oifigiúil i gcúrsaí polaitíochta nó riaracháin. An cineál Gaeilge a bhí á saothrú, bhí focail agus téarmaíocht de dhíth uirthi, agus na daoine idir dhá chomhairle faoin gceartlitriú agus faoi cheart na Gaeilge ó thaobh na gramadaí de. Mar sin féin, bhí gradam nua le tabhairt don Ghaeilge agus í le hardú ar aon leibhéal le teangacha nua-aimseartha na hEorpa, cosúil leis an dóigh a raibh Éire le hardú ar aon leibhéal le tíortha neamhspleácha an domhain.
Bhí an Ghaeilge le hathbheochan mar shiombail lárnach do mhuintir na hÉireann agus do náisiúntacht na hÉireann. Cuid thábhachtach den athbheochan seo ab ea an Ghaeilge a shruthlíniú agus a chur in oiriúint do shaol an lae inniu - í a iompú ina gléas nua-aimseartha cumarsáide. Ós rud é, áfach, go raibh sí ina siombail chomh tábhachtach, is iomaí Gaeilgeoir a fuair riachtanach cur in aghaidh gach sórt athruithe a dhéanfaí ar an teanga, nó bhí eagla orthu nach mbeadh údaracht ag baint leis an nGaeilge leasaithe a thuilleadh. Sin é an tuige go raibh an caighdeánú chomh mall ag teacht i gcrann agus a bhí.
I dtús athbheochan na Gaeilge, bhítí, fiú, den bharúil nár chóir tarraingt ar thobar na teanga labhartha ar aon nós, ach gurbh í an t-aon Ghaeilge mhaith amháin an Ghaeilge a shaothraíodh Seathrún Céitinn i ndeireadh ré na Gaeilge Clasaicí. Cé nach scinnfeadh an Céitinneach ó chaighdeán na teanga Clasaicí (an Ceart, mar a thugtar air), bhíodh sé ag scríobh stíl a bhí soiléir soléite i gcomparáid le scríbhneoirí eile na linne, go háirithe leis na staraithe - nó bhí sé de nós ag scríbhneoirí na leabhar staire teanga a scríobh a bhí doléite ar fad ag lucht na comhaimsire féin.
Bhí luath-Ghaeilgeoirí ar nós Risteard de Hindeberg den tuairim gurbh í Gaeilge an Chéitinnigh an comhréiteach ab fhearr idir an Ghaeilge Chlasaiceach agus caint na ndaoine. Nuair a thaispeáin saothar Pheadair Uí Laoghaire, go háirithe Séadna, go raibh i bhfad níos mó sracadh sa teanga chomhaimseartha, caitheadh an Céitinneachas i dtraipisí agus tháinig Caint na nDaoine ina áit mar threoir d'fhorbairt na Gaeilge liteartha. Ós rud é, áfach, go raibh caint na ndaoine scoilte ina canúintí éagsúla, bhí sé deacair an teanga a chaighdeánú.
Ba iad na haistritheoirí agus na múinteoirí ba mhó a mhothaigh uathu an caighdeán. Go háirithe sa Ghalltacht, ní rabhthas ar aon tuairim faoin gcineál Gaeilge ba chóir a mhúineadh do na páistí. Má bhí canúint éigin á labhairt i gcóngar don áit, ní raibh an cinneadh sin chomh deacair céanna, nó d'fhéadfaí aithris a dhéanamh ar an gcanúint sin.
Sin é an fáth go mbítear go traidisiúnta ag múineadh Ghaeilge na Mumhan i gCorcaigh, Gaeilge Chonnacht i nGaillimh agus Gaeilge Thír Chonaill i nDoire nó i mBéal Feirste. In áiteanna cosúil le Baile Átha Cliath, áfach, níor tháinig sé go nádúrtha ag na múinteoirí aon chanúint ar leith a roghnú thar na cinn eile.
Ba é an chéad chéim a glacadh i dtreo na teanga caighdeánaí ná bunú Rannóg an Aistriúcháin le buanordú i Mí Mheán Fómhair 1922 le freastal ar riachtanaisí aistriúcháin na Dála. Bhí an Rannóg le páirt mhór a dhéanamh i gcaighdeánú na teanga.
Cath an dá chló
Bhí scéal an Chló Ghaelaigh fite fuaite le scéal an Chaighdeáin, nó go ginearálta, ba iad na daoine céanna a roghnaíodh an seanchló agus an seanlitriú.
Le fírinne, ní cló Gaelach é an cló Gaelach, nó b'fhearr an cló Éilíseach a thabhairt air. Nuair a bhí aistriúchán Gaeilge den Bhíobla agus litríocht Chríostaí Phrotastúnach eile le scaipeadh sa Ghaeltacht, chinn an Bhanríon Éilís a hAon ar chlófhoireann ar leith a ghearradh don Ghaeilge le go mbeifí ábalta ábhar clóbhuailte a chur ar fáil a bheadh ag breathnú cosúil le Gaeilge scríofa na lámhscríbhinní. An duine a bheadh i dtaithí na lámhscríbhinní sin, ní bheadh sé i bhfad ag baint céille as an teanga chlóbhuailte, mar sin.
Ar an 6 Feabhra 1923, d'ardaigh an Roinn Tionscail agus Tráchtála ceist an dá chló an chéad uair agus d'iarr ar an Ard-Chomhairle í a phlé, ach níor tháinig an Ard-Chomhairle ar aon chinneadh. Shuaith siad an cheist in athuair ar an 29 Iúil 1924, agus is é an tátal a bhain siad as an scéal gur chóir an cló Rómhánach a chur in úsáid feasta i scríbhinní na Státseirbhíse, le taobhshúil ar an gcostas a bhí ag baint leis an gcló Gaelach.
Ba í an t-aon eisceacht a cheadaigh siad ná na páipéir scrúdúcháin, nó bhí an chuid ba mhó de na leabhair scoile sa chló Gaelach, agus ní bheadh cothrom Féinne ann dá gcuirfí an cló contráilte os comhair daltaí scoile nach raibh ina thaithí. Ba é an cuspóir fadtéarmach, ar ndóigh, an cló Rómhánach a chur i bhfeidhm ar na leabhair scoile fosta an lá ab fhaide anonn.
I mí Lúnasa 1924, leasaigh an Ard-Chomhairle an cinneadh sin beagáinín, nó chuir siad in iúl nach dianchosc a bhí ann leis an gcló Gaelach. Is é sin, dá mbeadh clóscríobhán Gaelach faighte agat cheana féin, bheadh sé ceart go leor é a úsáid, agus ní bheadh sé toirmiscthe ort ach an oiread úsáid a bhaint as an gcló Gaelach le haghaidh maisiúcháin.
Ní raibh sé chomh furasta, áfach, fáil réitithe den chló Ghaelach. Bhí an chuid ba mhó de na scoileanna ag baint úsáide as, agus ba é an cló ba choitianta sna leabhair Ghaeilge a bhí foilsithe. Thairis sin, tháinig an pholaitíocht isteach chomh maith. Go bunúsach, ba é rialtas Chumann na nGaedheal a bhí ag fabhrú don chló Rómhánach, agus Fianna Fáil ag cur ina aghaidh.
Ar an 5 Aibreán 1927, chinn an Ard-Chomhairle ar an gcló Rómhánach a thabhairt isteach i rith an chéad bhliain eile. Ba é Earnán de Blaghd a mhol an t-athrú thar aon duine eile, nó bhí sé inbharúla nach raibh ach piseog agus seafóid i gceist leis an ngrá a bhí daoine áirithe a thabhairt don tseanchló.
An Aragóinis
Is teanga í an Aragóinis a labhraítear san Aragóin. Tá Spáinnis ag cách san Aragóin féin, ach thairis sin, chloisfeá an Aragóinis fós i ngleannta áirithe sna Piréiní i dtuaisceart na hAragóine. Is teanga Rómánsach í, is é sin, is teanga de bhunadh na Laidine í. clé|mion|Teangacha san Aragóin: an Spáinnis, an Chatalóinis agus an Aragóinis. Níl an Aragóinis beo ach i dtuaisceart na hAragóine.
Ainm na Teanga
Is é an t-ainm is minice a thugtar ar an teanga seo ná Aragóinis, ach ó bhí canúint ghaolmhar á labhairt i gcúige Navarra fadó, is gnách leis na teangeolaithe uaireanta Navarrais-Aragóinis a thabhairt uirthi. Iad síúd a bhfuil canúint Aragóinise éigin ó dhúchas acu bíonn a n-ainmneacha féin acu ar na canúintí, ar nós cheso nó belsetán. (Belsetán an chanúint a labhraítear timpeall ar Bielsa, in oirthear na gcríoch ina bhfuil Aragóinis le cloisteáil.
An Caighdeán Oifigiúil
Cath an dá chló
Dealraíonn sé go raibh rialtas Chumann na nGaedheal an-mheáite ar éirí as an seanchló, ach nuair a ghnóthaigh Eamon de Valera agus Fianna Fáil na toghcháin sa bhliain 1932, d'athraigh an port ar an toirt. Go bunúsach, héiríodh as an bhfeachtas leis an gcló Gaelach a ruaigeadh as an Státseirbhís, ach ní dhearna Fianna Fáil iarracht ar bith leis an gcló Gaelach a bhrú anuas orthu siúd a bhí ag úsáid an chló Rómhánaigh cheana féin.
Seacht mbliana ina dhiaidh sin (1939), d'ardaigh Seán Mac an tSaoi, an tAire Airgeadais, an cheist faoi chló na Gaeilge arís. Cosúil leo siúd a chardáil an cheist seo roimhe, bhí sé barúlach go raibh an cló Gaelach ag cosaint an iomarca airgid, agus go raibh costas an chló ag déanamh dochair d'athbheochan na teanga féin. Phléigh coiste éigin an cheist an uair sin, ach níor thángthas ar aon chinneadh ar leith.
Cosúil le Seán Mac an tSaoi, bhí an chéad Aire Airgeadais eile, Tomás Ó Deirg, den tuairim gur chóir an cló Rómhánach a thabhairt isteach. San am céanna, bhí a fhios aige go gcuirfeadh sé fearg ar na múinteoirí scoile, agus mar sin, bhí sé den bharúil gur chóir don Rialtas iomlán freagracht as an athrú a ghlacadh orthu féin. Tháinig an Rialtas le chéile ar an 14ú Feabhra 1939, ach ní raibh de mhisneach orthu cinneadh deifnídeach a ghlacadh faoi cheist an chló. Chinn siad ar fhoclóir nua téarmaíochta a fhoilsiú sa chló Rómhánach, áfach.
I rith na ndaichidí, tháinig an caighdeán nua ceartlitrithe go mór mór chun tosaigh, ach ní féidir a rá go gcuirfeadh sé mórán luais le hathrú an chló. Ar an 21ú Márta 1950, dúirt an Ginearál Risteard Ó Maolchatha, a bhí ina Aire Oideachais san am, nár theastaigh uaidhsean an cló Rómhánach a thabhairt in úsáid sna leabhair scoile, ó bhí an oiread sin deacrachtaí ag na páistí cheana féin an litriú nua caighdeánach a fhoghlaim. Ba é a thuairim freisin nach raibh fonn ar leith ar aon duine in earnáil an oideachais an cló Rómhánach a chur in áit an chló Ghaelaigh. Freagra ab ea na tuairimí seo an Ghinearáil ar cheist ón Teachta Dála Seán Ó Duinn, a bhí den bharúil go raibh sé de chlaonadh sna hiriseoirí an cló Rómhánach a roghnú thar an gcló Gaelach, agus é ag fiafraí den Aire Oideachais, nár mhithid an rud céanna a dhéanamh sna scoileanna freisin.
Bhí an chuma ag teacht ar an scéal, áfach, nach bhféadfaí an cló Gaelach a choinneáil beo mórán eile, agus nach raibh an Roinn Oideachais ach ag iarraidh an rud dosheachanta a choinneáil siar. Ar an 10ú Feabhra 1954, fuair an tAire Oideachais Seán Ó Maoláin ceist den chineál chéanna le freagairt ón Teachta Dála Breandán Mac Fheorais. Is é an rud a dúirt sé ná nach raibh sé de rún ag an Roinn Oideachais an cló Rómhánach a chur i bhfeidhm ar na leabhair scoile go léir, nó ní raibh na múinteoirí ródhoirte don smaoineamh, a d'áitigh sé.
Thit sé ar chrann Phádraig Uí Irghile, Aire Oideachais de chuid Fhianna Fáil, an cló nua a thabhairt isteach. Sa bhliain 1963, d'ordaigh sé go gcuirfí deireadh le húsáid an tseanchló sa chóras oideachais, agus go raibh an cló Rómhánach le tabhairt isteach de réir a chéile, bliain i ndiaidh bliana.
Caighdeánú an litrithe
Bhí luí ag an Roinn Airgeadais leis an litriú nua agus leis an gcló Rómhánach. Sa bhliain 1931, d'eisigh an Roinn imlitir inar chuir siad leasuithe na Rannóige Aistriúcháin in aithne don Státseirbhís, i gcruth is go mbeifí ullamh ciall a bhaint as an nGaeilge a bheadh litrithe de réir chóras na Rannóige.
Bhí an chuid ba mhó de na scoláirí seo ag tacú leis na leasuithe seo, ach ba leasc le Tórna a dhath a athrú i litriú na Gaeilge, ó bhí sé buartha faoin éagóir a dhéanfaí do lucht labhartha na canúna seo nó siúd dá gcuirfí litriú os a gcomhair nach bhféadfaidís fuaimniú a gcainte dúchasaí féin a bhaint as. Ón taobh eile de, bhí daoine de na scoláirí fabhrach do leasuithe ní ba radacaí ná na cinn a bhí á moladh ag an Rannóg ("bóhar" a dhéanamh de "bóthar", cuir i gcás).
Cuireadh tuairimí na scoláirí in iúl don Dáil ar an 5ú Meitheamh 1939, ach thóg sé bliain eile sula bhfuarthas freagra ar bith. Cuid mhaith de na leasuithe, thug an Dáil faomhadh dóibh, agus foilsíodh i meamram ar leith iad i bhfómhar na bliana 1940.
Ar an 27ú Márta 1941 a thug Scoil an Léinn Cheiltigh a thuairisc féin. Bhí fochoiste ceaptha ag an Scoil leis na cúrsaí seo a phlé, agus ní hamháin go raibh an fochoiste ag tacú le leasuithe na Rannóige, bhí siad, fiú, ag moladh tuilleadh athruithe.
Maidir leis an Rannóg féin, chuir siadsan a mbarúil ar pár ar an 20ú Bealtaine 1941, agus iad ag moladh measarthacht sna cúrsaí seo. Roimh aon rud eile, ba chóir féachaint chuige go bhféadfadh gach duine an litriú a fhuaimniú de réir a chanúna féin.
Ní raibh gluaiseacht na Gaeilge róshásta leis na hathruithe a bhí á moladh. Ar an 19ú Meitheamh 1941, d'fhógair Comhaltas Uladh de Chonradh na Gaeilge nach dtréigfidís litriú an Duinnínigh choíche. Fuair siad tacaíocht ó Choiste Gnó an Chomhchaidrimh, a dúirt go raibh sé ró-mhoch aon cheartlitriú caighdeánach amháin a fhorbairt don Ghaeilge. Thairis sin, bhí an Coiste Gnó ag cáineadh an Chaighdeáin toisc nár thug sé aon urraim cheart do thraidisiún liteartha na Gaeilge ná do chanúintí Chonnacht agus Uladh.
Ar an 11ú Samhain 1941 bunaíodh an Coiste Litrithe leis an litriú a ghiorrú is a shimpliú, ionas go mbeadh an Ghaeilge oiriúnach mar ghléas don chumarsáid chomhchoiteann. Ba é Tomás Ó Rahile an Cathaoirleach, agus Séamus Mac Úgo ó fhoireann aistriúcháin na Dála ina rúnaí don choiste. Ba iad na baill eile ná Proinsias Ó Tighearnaigh ón Roinn Oideachais, Liam Ó Rinn agus Sean Ó Cathasaigh ó Rannóg an Aistriúcháin, Domhnall Mac Grianna ó Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath agus Máirtín Ó Flaithbheartaigh ó Roinn na nGnóthaí Eachtracha. Bhí Comhaltas Uladh míshásta le roghnú na mball, ó nach raibh Ultach ar bith ina measc.
Bhí Tomás Ó Rahile den bharúil nach mbeadh gá le haon fhoirm inghlactha amháin a bheith ag gach aon fhocal. D'fhéadfaí glacadh le "madadh" chomh maith le "madra", nó bhí dúblóga den tsaghas sin coitianta go leor sna teangacha cultúrtha, dar leis. Ba é an rud ba thábhachtaí ná féachaint chuige go mbeadh an litriú nua ag teacht leis féin agus ag leanúint prionsabail agus rialacha loighciúla, ionas nach rachadh an phraiseach tuilleadh chun donais.
Níor éirigh leis an gCoiste, áfach, teacht ar aon chineál aontais. Bhí cuid de bhaill an choiste go fíochmhar in éadan gach sórt iarrachtaí leis an litriú a shimpliú, agus duine acu ag bagairt go dtarraingeodh sé na seantithe anuas ar an gcoiste go poiblí dá nglacfaí le haon leasú nach dtaitneodh leis féin.
Is é an tátal a bhain Eamon de Valera as obair an choiste gurbh fhearr gan an iomarca daoine a tharraingt isteach sa ghnó, agus ar an 20ú hAibreán 1942, d'fhág sé faoi Liam Ó Rinn ina aonar é. Bhí Liam Ó Rinn ina phríomhaistritheoir don Dáil, rud a chiallaigh, dar le de Valera, go mbeadh sé ábalta an tasc a chur i gcrích le neart a thaithí oibre féin. Chaithfeadh Tomás Ó Rahile ó Scoil an Léinn Cheiltigh spléachadh ar thorthaí obair Uí Rinn ina dhiaidh sin.
Chuir Liam Ó Rinn a chuid moltaí faoi bhráid an Rathailligh ar an 15ú hEanáir 1943. Bhí an moladh ní ba radacaí ná an dóigh a scríobhaimid an Ghaeilge inniu, nó, mar shampla, bhí an focal eile le scríobh mar ele. Cuid de na moltaí seo, áfach, chuaigh siad in úsáid idir an dá linn. Ar an 22 hAibreán 1943, d'fhógair de Valera go raibh sé measartha sásta leis na moltaí, ach san am céanna, chuir sé féin mionleasuithe leo, agus glacadh leis an gcuid ba mhó acu. Chuaigh de Valera i dteagmháil phearsanta le Liam Ó Rinn ar an 30 hIúil 1943, agus thosaigh an cruth deifnídeach ag teacht ar an litriú.
Ina dhiaidh sin, d'iarr de Valera ar fhoireann aistriúcháin na Dála a mbreithiúnas féin a thabhairt ar mholtaí Uí Rinn, agus ar an 19ú Meán Fómhair 1943, fuair Rúnaí an Rialtais moltaí na n-aistritheoirí. Bhí Tomás Page, a bhí le teacht i gcomharbas ar Liam Ó Rinn mar phríomhaistritheoir ar an Rannóg i ndiaidh a bháis siúd, barúlach gur chóir srónaíl an ghuta i bhfocail cosúil le comhalta, comhar, comhairle agus romham a chur in iúl ar bhealach éigin, agus ba é an moladh a bhí aige ná an cuairín (accente circonflexe na Fraincise). Mar sin, litreofaí na focail thuasluaite mar côlta, côr, côirle, agus rôm. Bhí an chuid ba mhó de na haistritheoirí ina aghaidh, áfach, agus iad ag moladh cólta, cór, cóirle, róm. Ar an 5ú Meitheamh 1944, shocraigh de Valera an scéal. Bheadh sé ródheacair comhartha nua a thabhairt isteach i litriú na Gaeilge, dar leis, ach ba chóir an tsrónaíl a chur in iúl ar bhealach éigin, agus roghnaigh sé an seanlitriú a choinneáil i bhfeidhm i bhfocail den tsórt seo. (Uaireanta, áfach, úsáidtear an cuairín i bhfoilseacháin bhéaloidis ina bhfuiltear ag iarraidh cur síos cruinn a thabhairt ar fhuaimeanna na canúna. Sampla maith de sin is ea an leabhar Seanachas ó Chairbre 1, a d'fhoilsigh Donncha Ó Cróinín sa bhliain 1985.)
Ar an 14ú Meitheamh 1944, d'fhógair de Valera go raibh sé sásta leis an gcomhréiteach a bhí sroichte, agus chuaigh an litriú nua in úsáid an chéad uair sa leagan Gaeilge de bhunreacht na bliana 1945. Sa bhliain chéanna, foilsíodh an chéad eagrán de Litriú na Gaeilge: an Caighdeán Oifigiúil. Dhá bhliain ina dhiaidh sin, tháinig eagrán leasaithe, Litriú na Gaeilge, Lámhleabhar an Chaighdeáin Oifigiúil, i gcló, agus i bhFeabhra na bliana a bhí chugainn, d'eisigh an tAire Oideachais Risteard Ó Maolchatha imlitir faoi úsáid an litrithe nua in obair na scoileanna. Bhí an litriú caighdeánaithe le tabhairt isteach sna scoileanna de réir amchlár céimnithe, ionas go n-éireofaí as an seanlitriú go hiomlán sa bhliain 1952.
Caighdeánú na gramadaí
Nuair a bhí de Valera ag labhairt leis an gCoiste Liteartha agus, ina dhiaidh sin, le Liam Ó Rinn agus leis an Rathailleach faoi chúrsaí an litrithe, ní dhearna sé dearmad trácht ar an riachtanas a bhí le gramadach chaighdeánaithe chomh maith. Níor lig na deacrachtaí praiticiúla tús ceart a chur leis an obair seo i gceart roimh mhí Iúil 1953, nuair a foilsíodh Gramadach na Gaeilge: Caighdeán Rannóg an Aistriúcháin. Ní raibh ann ach moladh, ar dtús.
Phléigh an Dáil an ghramadach seo ar an 10ú Feabhra 1954. B'fhollasach nach bhféadfaí an caighdeán deifnídeach a chruthú thar oíche, agus bhí na Teachtaí Dála den bharúil gurbh fhearr gan aon driopás a dhéanamh, ionas go bhféadfadh an chosmhuintir dul i dtaithí na moltaí agus a mbreithiúnas féin a thabhairt orthu.
I mí Iúil 1958, foilsíodh an ghramadach chaighdeánaithe agus an litriú nua faoi chlúdach aon leabhair amháin, Gramadach na Gaeilge agus Litriú na Gaeilge: An Caighdeán Oifigiúil. Ba é sin an chéad "Caighdeán" mar is aithin dúinn inniu é. Cé gur deineadh leasú ar an gCaighdeán go rialta, ní raibh ach leasuithe beaga i gceist go dtí gur foilsíodh An Caighdeán Athbhreithnithe sa bhliain 2012. Thug an Caighdeán Athbhreithnithe aitheantas d'fhoirmeacha nár cuireadh san áireamh sa chéad Caighdeán - m.sh., foirmeacha táite den bhriathar as a mbaintear úsáid i gcanúint na Mumhan (m.sh. dhúnas, mholadar, táid) agus an fhoirm scartha den chéad pearsa iolra (.i. dhún muid, mhol muid, tá muid) ata in úsáid i gcanúint Uladh, chomh maith leis an mír dhiúltach cha a úsáidtear i gcanúint Uladh in áit ní. Níor ceadaíodh an mhír dhiúltach ná atá in úsáid i gcanúint na Mumhan in áit ní, áfach.
Ba sa bhliain 2016 a foilsíodh an leagan is déanaí den Chaighdeán Oifigiúil. Mar a tharla roimhe seo, deineadh cáineadh ar an leagan seo den Chaighdeán de bharr easpa cothroime ó thaobh an roghnachais a cheadaíonn sé agus an roghnachais nach gceadaíonn sé de. Is é an ceann a foilsíodh sa bhliain 2016 atá i bhfeidhm faoi láthair.
Tháinig cúpla athrú suntasach ar an gCaighdeán idir fhoilsiú an leagain ar a dtugtar An Caighdeán Athbhreithnithe agus fhoilsiú an chinn is déanaí. Baineann formhór de na hathruithe seo leis na bunuimhreacha agus leis an gcóras briathra ach go háirithe: Ó thaobh na mbunuimhreacha de, aithníonn an Caighdeán a foilsíodh sa bhliain 2016 dá chóras maidir leis na bunuimhreacha os cionn 20. Ó thaobh an chórais bhriathartha de, ní thugann an Caighdeán nua aitheantas do na foirmeacha táite a bhí ceadaithe de réir an Caighdeáin Athbhreithnithe (táid, dhúnas, mholadar, srl.) - tá an fhoirm scartha den chéad pearsa iolra ceadaithe fós, áfach. Níl an mhír dhiúltach cha ceadaithe a thuilleadh ach oiread.
Na foirmeacha caighdeánacha
Ba iad na príomhrialacha a bhí ag lucht pleanála an Chaighdeán ná foirmeacha a roghnú a mbeadh údarás maith acu i gcaint bheo na Gaeltachta, fabhrú do na leaganacha ba choitianta sa Ghaeltacht, cuimhneamh ar an traidisiún liteartha agus stairiúil, agus an teanga a dhéanamh chomh rialta agus chomh simplí agus ab fhéidir. Ar ndóigh, ba mhinic a chaithfí comhréiteach a lorg idir na prionsabail seo, ó nach bhféadfaí iad uile a shásamh san am céanna.
Na hainmfhocail
Maidir leis na hainmfhocail a chríochnaíonn ar -úir/úr, -éir/éar, -aeir/aer, ba í an bhunriail lenar chloígh ligeadóirí agus casadóirí an Chaighdeáin ná an focal a chur sa tríú díochlaonadh más ainm ar chineál éigin duine a bhí i gceist (abair, táilliúir, ginideach táilliúra; siúinéir, ginideach siúinéara, druncaeir, ginideach druncaera). Muna raibh an focal ag tagairt do dhuine, cuireadh sa chéad díochlaonadh é (dintiúr, séasúr, rásúr, nádúr agus araile). Eisceacht é an focal gasúr, ar ndóigh - is dócha nach raibh an leagan *gasúir ar fáil go forleathan i gcaint na Gaeltachta.
Uaireanta, glacadh le foirm stairiúil an tuisil ainmnigh, i gcás roinnt ainmfhocal bainiscneach, mar fhoirm oifigiúil an tuisil ainmnigh; mar shampla, bos, bróg, cíor, cluas, cnámh, cos, croch, fréamh, lámh, leac, mias, chomh maith leis na focail uile dar críoch -óg, -eog: fuinneog, mar shampla. Uaireanta eile, glacadh le foirm stairiúil an tuisil tabharthaigh, i gcás roinnt ainmfhocal bainiscneach den dara díochlaonadh, mar fhoirm oifigiúil an tuisil ainmnigh; mar shampla, aimsir in áit aimsear [sic], binn in áit beann, cill in áit ceall, creig in áit creag, deoir in áit deor, maidin in áit maidean, muintir in áit muintear. Is é is cúis leis an neamhréir seo i roghnú foirme ná meascán foirmeacha bheith i n-úsáid insna canúintí éagsúla. Glacadh leis an meascán seo mar chuid den Chaighdeán Oifigiúil seachas glacadh leis an bhfoirm stairiúil i ngach aon chás.
Ainmfhocail áirithe a chríochnaíonn ar ghuta sa teanga Chlasaiceach, agus iad aicmithe sa chúigiú díochlaonach (nach bhfuil ann ach cineál buicéad truflaise do na hainmfhocail neamhrialta), cuireadh sa dara díochlaonadh iad, agus foirm stairiúil an tuisil thabharthaigh mar fhoirm an tuisil ainmnigh acu: bachlainn, gin. bachlainne (in áit bachla, tabh. bachlainn, gin. bachlann), ealaín, gin. ealaíne (in áit ealadha, tabh. ealadhain, gin. ealadhan), gualainn, gin. guaille (seanlitriú guailne; in áit guala, tabh. gualainn, gin. gualann), uillinn, gin. uillinne (in áit uille, tabh. uillinn, gin. uilleann, ach coinnigh cuimhne ar an mbuanteilgean cainte feadóga uilleann, cuir i gcás), ursain, gin. ursaine (in áit ursa, tabh. ursain, gin. ursan).
In uimhir iolra an chéad díochlaonadh, ba rogha le lucht pleanála an Chaighdeáin an ceann de na foirmeacha iolra a roghnú a chríochnaíonn ar chonsan caol (lagiolraí), is é sin, ba rogha leo boinn in áit bonnaí, bonnaíocha nó bonnúchaí a bhí le cloisteáil sna canúintí (mar iolraí don ainmfhocal bonn), capaill in áit caiple atá forleathan go maith sna canúintí (capall), cuntais in áit cuntaisí (cuntas), páipéir in áit páipéirí, tairbh in áit taraí (tarbh; ach féach nach raibh de rogha acu ach glacadh le leanaí mar iolra don fhocal leanbh).
Nuair nach raibh aon bhealach éalaithe eile ar fáil, áfach, glacadh leis an tréaniolra: ceolta (ón ainmfhocal ceol), bealaí (ón ainmfhocal bealach), cuirí (cuireadh), cásanna (cás), bóithre (bóthar), cineálacha (cineál), ollúna (ollamh). Cé go mbíonn sé de nós sna canúintí dhá iarmhír iolra, nó níos mó fós, a chur leis na hainmfhocail leis an iolra a dhéanamh chomh soiléir neamhdhébhríoch agus is féidir (bealtaí, cásannaí, cuiríochaí, paróistíochaí, léintíochaí agus a leithéid), níor tugadh aitheantas ar bith sa Chaighdeán don nós seo.
An aimsir láithreach
Maidir leis na briathra, ní thugann an Caighdeán Oifigiúil aitheantas do na foirmeacha táite ach i gcuid de na cásanna. Is iad foirmeacha caighdeánacha na haimsire láithrí ná:
I nGaeilge na Mumhan, is í an fhoirm tháite dúnaid, osclaíd, péinteálaid (nó fiú dúnaid siad, osclaíd siad, péinteálaid siad, a bhfuil idir fhoirceann agus fhorainm iontu), a chloistear go minic in áit an fhoirm scartha dúnann siad, osclaíonn siad, péinteálann siad. Ní ghlacann an Caighdeán leis an bhfoirm tháite sa tríú pearsa iolra áfach.
Ní hí sin an t-aon leagan amháin den fhoirm tháite atá beo sa chaint san Aimsir Láithreach agus nach bhfuil ceadaithe de réir an Caighdeáin áfach. Ní thugann an Caighdeán aitheantas don fhoirm tháite den dara pearsa uatha (m.sh. dúnair, osclaír, péinteálair in áit dúnann tú, osclaíonn tú, péinteálann tú) ach oiread, cé go bhfuil sí an-choiteann i scríbhinní ó phinn Mhuimhneacha.
Go stairiúil, bhí foirm tháite den dara pearsa iolra (m.sh. dúntaoi in áit dúnann sibh), chuaigh an fhoirm seo in éag sa chaint bheo le fada an lá áfach - ní fheictear i litríocht an lae inniu í, fiú - agus ní thugann an Caighdeán aon aitheantas di dá bhrí sin.
Ina lán briathra neamhrialta, déantar idirdhealú idir foirmeacha spleácha agus foirmeacha neamhspleácha an bhriathair - is iad na foirmeacha spleácha na foirmeacha nach n-úsáidtear ach ar lorg na míreanna ní, nach, go, an agus a leithéid. Uaireanta, feictear an t-idirdhealú seo an chorruair ag na briathra rialta féin sa litríocht: dúnaidh sé, osclaídh sé, péinteálaidh sé (an fhoirm neamhspleách) in áit dúnann sé, osclaíonn sé, péinteálann sé, mura bhfuil mír ar bith ag teacht roimhe (ach má tá, níl ach na foirmeacha ar -ann ceadaithe). Ní thugann an Caighdeán aitheantas ar bith do dúnaidh sé ná a leithéid, agus is léir go bhfuil na foirmeacha seo dulta in éag sa ghnáthchaint.
Bhí "na ligeadóirí agus na casadóirí" doicheallach go leor roimh fhoirmeacha neamhspleácha na mbriathar neamhrialta chomh maith, sa chuid is mó de na cásanna. Mar shampla, ní cheadaítear ach feiceann sa Chaighdeán, cé go ndéanann Gaeilge Uladh idirdhealú idir tchí nó chí (leagan stairiúil: do-chí), arb é an fhoirm neamhspleách é, agus feiceann, arb é an fhoirm spleách é (ní fheiceann, go bhfeiceann, nach bhfeiceann, an bhfeiceann). Ón taobh eile de, rinneadh ginearálú ar an bhfoirm neamhspleách chí i nGaeilge na Mumhan, ionas go n-úsáidtear go gcíonn, ní chíonn, ná cíonn, an gcíonn ansin. Ní thugtar aitheantas oifigiúil don fhorbairt seo ach an oiread. Is don úsáid Chonnachtach is cóngaraí atá an Caighdeán sa phointe seo.
Cosúil leis sin, is é faigheann an t-aon fhoirm chaighdeánach amháin, spleách nó neamhspleách. Aithníonn Gaeilge Uladh an t-idirdhealú idir fhoirm neamhspleách (gheibh) agus foirm spleách (an bhfaigheann, ní fhaigheann, nach bhfaigheann), ach cé go bhfuil an t-idirdhealú ceart ó thaobh stair na teanga de, ní ghlactar leis sa Chaighdeán. Ón taobh eile de, chuir muintir na Mumhan an t-ann leis an bhfoirm neamhspleách agus ghinearálaigh siad í: an ngeibheann, ná geibheann, go ngeibheann, ní gheibheann. Ní thugtar aitheantas don fhorbairt seo sa Chaighdeán, ar ndóigh.