cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nasc ceimiceach
Stair
Sa bhliain 1819, ar shála aireagán an chairn voltaigh, d’fhorbair Jöns Jakob Berzelius teoiric maidir le cuingir cheimiceach ag cur béime ar charachtair leictridhiúltacha agus leictridheimhneacha na n-adamh cuingreach. Faoi lár an 19ú haois, ag tógáil ar theoiric na bhfréamhacha, teoiric an fhiúis, ar a tugadh "combining power" sa Bhéarla ar dtús, d’fhorbair Edward Frankland, F.A. Kekulé, A.S. Couper, Alexander Butlerov, agus Hermann Kolbe, teoiric an fhiúis, ar a tugadh “cumhacht chomhcheangailte” ar dtús, inar cuireadh comhdhúile le chéile mar gheall ar aomadh na bpol dearfach agus diúltach. Sa bhliain 1904, mhol Richard Abegg a riail gur minic a bhíonn an difríocht idir úasfhiúsanna agus íostfhiúsanna dúile a hocht. Le linn na tréimhse seo, bhí fiús fós ina uimhir eimpíreach bunaithe ar airíonna ceimiceacha amháin.
Tháinig nádúr an adaimh níos soiléire, áfach, nuair a d'aimsigh Ernest Rutherford i 1911 núicléas adamhach timpeallaithe ag leictreoin, agus samhail Niels Bohr i 1913 d'fhithisí leictreon. Thug sé seo le tuiscint go gcinneann leictreoin iompar ceimiceach. Sa bhliain 1916, d’fhorbair an poitigéir Gilbert N. Lewis coincheap na leictreondíse, inar féidir le dhá adamh leictreoin amháin go sé a roinnt, agus ar an gcaoi sin an nasc leictreon aonair, nasc singil, nasc dúbailte, nó triarach a chruthú; i bhfocail Lewis féin, "An electron may form a part of the shell of two different atoms and cannot be said to belong to either one exclusively." (Gaeilge: "Féadfaidh leictreon a bheith ina chuid de sceall dhá adamh éagsúil agus ní féidir a rá go mbaineann sé le ceachtar amháin go heisiach.")
Sa bhliain 1916 freisin, chuir Walther Kossel teoiric chun cinn cosúil leis an tsamhail a bhí ag Lewis, ach amháin gur ghlac samhail Kossel go raibh aistrithe iomlána leictreon idir adamh, agus mar sin de nascadh ianach í. Rinne Lewis agus Kossel araon a gcuid samhlacha nasctha a struchtúrú de réir riail Abegg (1904).
Mhol Niels Bohr samhail den nasc ceimiceach sa bhliain 1913. De réir a shamhail do mhóilín dé-adamhach, cruthaíonn leictreoin adamh an mhóilín fáinne rothlach a bhfuil a phlána ingearach le hais an mhóilín agus ar comhfhad ó na núicléis adamhacha. Baintear cothromaíocht dhinimiciúil an chórais mhóilíneach amach trí chothromaíocht na bhfórsaí idir fórsaí aomtha na núicléas go plána fháinne na leictreon agus fórsaí éartha na núicléas. Chuir an t-samhail Bohr den nasc ceimiceach san áireamh éaradh Coulomb - tá na leictreoin sa bhfáinne ag an bhfad is faide óna chéile.
Sa bhliain 1927, dhíorthaigh fisiceoir Danmhargach Øyvind Burrau an chéad tuairisc chandamach iomlán matamaiticiúil ar nasc ceimiceach simplí, .i. an ceann a dtáirgtear le leictreon amháin san ian móilíneach hidrigine, H2+. Léirigh an obair seo go bhféadfadh an cur chuige chandamach i leith nasc ceimiceach a bheith ceart go bunúsach agus ó thaobh na cainníochta de, ach ní fhéadfaí na modhanna matamaitice a úsáidtear a leathnú chuig móilíní a bhfuil níos mó ná leictreon amháin iontu. Chuir Walter Heitler agus Fritz London cur chuige níos praiticiúla, cé nach raibh sé chomh cainníochtúil, chun tosaigh sa bhliain chéanna. Is é an modh Heitler-London bunús teoiric an fhiúsnaisc. I 1929, thug Sir John Lennard-Jones an garmheastachán ar a dtugtar cuingir líneach d' fhithiseáin adamhacha (CLFA) isteach, a mhol freisin modhanna chun struchtúir leictreonacha de mhóilíní F2 (fluairín) agus O2 (ocsaigin) a dhíorthú, ó bhunphrionsabail chandamach.
Léirigh teoiric na bhfithiseán móilíneach seo nasc comhfhiúsach mar fhithiseán a cruthaíodh trí na fithiseáin adamhacha meicniúla chandamach Schrödinger, a bhí tuairimithe do leictreoin in adamh aonair. Ní fhéadfaí na cothromóidí le haghaidh leictreon nascach in adamh il-leictreoin a réiteach chun foirfeachta matamaitice (.i., go hanailíseach), ach thug garmheastacháin dóibh go leor tuartha agus torthaí cáilíochtúla maithe fós. Úsáideann an chuid is mó de na ríomhanna cainníochtúla sa cheimic chandamach na linne seo fiúsnaisc nó teoiric na bhfithiseán móilíneach mar túsphointe, cé go bhfuil an tríú cur chuige, teoiric na feidhme dlúis, ag éirí níos coitianta le blianta beaga anuas.
Sa bhliain 1933, rinne HH James agus AS Coolidge áireamh ar an mhóilín dé-hidrigin, murab ionann agus gach áireamh roimhe seo a d'úsáid feidhmeanna amháin d'achar an leictreon ón núicléas adamhach, d'úsáid siad feidhmeanna a chuir go go follasach leis an bhfad idir an dá leictreon. Le suas le 13 pharaiméadar inathraithe, fuair siad toradh an-ghar don toradh turgnamhach don fhuinneamh díthiomsaithe. D'úsáid breisithe níos déanaí suas le 54 paraiméadar agus bhí siad ag teacht leis leis na turgnaimh roimhe sin. Chuir an t-aireamh seo ina luí ar an bpobal eolaíoch go bhféadfadh teoiric chandamach dearbhú a thabhairt do na turgnamh. Mar sin féin níl aon cheann de na pictiúir fhisiciúla ag an gcur chuige seo den bhfiúsnasc agus de teoiricí na bhfithiseán móilíneach agus tá sé deacair é a leathnú go móilíní níos mó.
Naisc i bhfoirmlí ceimiceacha
Toisc go bhfuil adaimh agus móilíní tríthoiseach, tá sé deacair modh amháin a úsáid chun fithiseáin agus naisc a chur in iúl. I bhfoirmlí móilíneacha léirítear na naisc cheimiceacha (nascadh na bhfithiseán) idir adamh ar bhealaí éagsúla ag brath ar an gcineál díospóireachta. Uaireanta, déantar faillí ar roinnt sonraí. Mar shampla, sa cheimic orgánach ní bhaineann duine ach le feidhmghrúpa an mhóilín. Mar sin, féadfar foirmle mhóilíneach eatánóil a scríobh i bhfoirm chomhfhoirmiúil, i bhfoirm thríthoiseach, i bhfoirm iomlán dhéthoiseach (ag léiriú gach nasc gan treoracha tríthoiseacha ar bith), i bhfoirm dhéthoiseach chomhbhrúite (CH3–CH2–OH), trí an grúpa feidhmiúil a scaradh ó chuid eile den mhóilín (C2H5OH), nó ag a chomhábhair adamhacha (C2H6O), de réir an méid a phléitear. Uaireanta, déantar fiú na fiúsleictreoin neamhnascacha (leis na neas-threoracha déthoiseacha) a mharcáil, .i. le haghaidh carbóin eilimintigh .'C'. Féadfaidh roinnt poitigéirí na fithiseáin faoi seach a mharcáil, i.e. an eitéin hipitéisí - (\/C=C/\ −4) a léiríonn féidearthacht fhoirmiú na nasc.
Wollaton
Is baile suite i Nottingham é Wollaton.
Nasc ceimiceach
Naisc láidre ceimiceacha
Is éard is naisc láidre ceimiceacha ná na fórsaí ionmóilíneacha a choinníonn adaimh le chéile i móilíní. Cruthaítear nasc láidir ceimiceach ó aistriú nó roinnt leictreon idir ionaid adamhacha agus braitheann sé ar an aomadh leictreastatach idir na prótóin i núicléis agus na leictreoin sna fithiseáin.
Tá difríochtaí idir na cineálacha nasc láidir mar gheall ar an difríocht i leictridhiúltacht na gcomhchodanna. Mar thoradh ar dhifríocht mhór san leictridhiúltacht tá carachtar níos polaí (ianach) sa nasc.
Nasc ianach
Is éard is nasc ianach ann ná an fórsa aomtha i gcomhdhúil idir iain le luchtanna urchomhaireacha. Níl aon luach beacht ann a dhéanann idirdhealú idir nascadh ianach agus nascadh chomhfhiúsach, ach is dóigh go mbeidh difríocht leictridhiúltachta os cionn 1.7 ianach agus is dóigh go mbeidh difríocht níos lú ná 1.7 comhfhiúsach. Bíonn iain dearfacha agus diúltacha ar leithligh mar thoradh ar nascadh ianach. Is gnách go mbíonn luchtanna ianacha idir −3e go + 3e. Is gnách go mbíonn nascadh ianach i gceist i salainn mhiotail mar chlóiríd sóidiam (salann mín). Gné tipiciúil de naisc ianacha is ea go bhfoirmíonn na hábhair ina chriostail ianacha, agus sa chás sin níl aon ian péireáilte go sonrach le haon ian amháin eile i nasc treorach ar leith. Ina ionad sin, tá gach cineál iain timpeallaithe le hiain den lucht urchomhaireach, agus tá an spásáil idir é agus gach ceann de na hiain atá luchtaithe go urchomhaireach gar dó, mar an gcéanna do gach adamh mórthimpeall den chineál céanna. Ní hionann an cás seo agus cás na gcriostal comhfhiúsach, áit a bhfuil naisc chomhfhiúsacha idir adamh ar leith fós le haithint ó na hachair is giorra eatarthu, arna dtomhas trí theicnící mar díraonadh x-ghathach.
D’fhéadfadh go mbeadh meascán de speicis chomhfhiúsacha agus ianacha i gcriostail ianacha, mar shampla salainn d'aigéid chasta mar chiainíd sóidiam, NaCN. Taispeánann díraonadh X-gha go bhfuil na naisc idir caitiain shóidiam (Na+) agus ainiain chiainíd (CN−) ianach i NaCN, mar shampla, agus nach bhfuil aon ian sóidiam bainteach le ciainíd ar leith. Mar sin féin, tá na naisc idir adamh C agus N i gciainíd den chineál comhfhiúsach, ionas go mbeidh gach carbón ceangailte go láidir le nítrigin amháin, a bhfuil sé i bhfad níos gaire go fisiciúil dó ná mar atá sé do charbóin nó nítriginí eile i gcriostal ciainíd sóidiam.
Nuair a leáítear criostail den sórt sin go leachtanna, bristear na naisc ianacha ar dtús toisc go bhfuil siad neamhthreorach agus tugann siad deis do na speicis luchtaithe gluaiseacht go saor. Ar an gcaoi chéanna, nuair a thuaslagann salainn den sórt sin in uisce, is gnách go ndéantar na naisc ianacha a bhriseadh tríd an idirghníomhú le huisce, ach leanann na naisc comhfhiúsacha de bheith i seilbh. Mar shampla, i dtuaslagán, bogann na hiain chiainíde, atá fós nasctha le chéile mar iain CN−, go neamhspleách tríd an tuaslagán, mar a dhéanann iain sóidiam, mar Na+. In uisce, bogann iain luchtaithe óna chéile toisc go mbíonn gach ceann acu aomtha níos láidre do roinnt móilíní uisce ná dá chéile. Tá an t-aomadh idir iain agus móilíní uisce, i dtuaslagáin den sórt sin, mar gheall ar chineál nasc ceimiceach lag dépholach. I gcomhdhúile ianacha leáite, leanann na hiain bheith aomtha dá chéile, ach ní ar bhealach ordaithe ná criostalach ar bith.
Nasc comhfhiúsach
thumb|left|160px|Naisc chomhfhiúsacha neamhpholacha i [[meatán (CH 4). Taispeánann an struchtúr Lewis leictreoin arna roinnt idir adamh C agus H.]] Is éard is nasc comhfhiúsach ann ná nasc atá déanta de leictreoin riarthe. Is cineál nasctha coitianta é nascadh comhfhiúsach ina roinneann dhá adamh nó níos mó fiúsleictreoin a bheag nó a mhór go cothrom. Is é an cineál is simplí agus is coitianta ná nasc singil ina roinneann dhá adamh dhá leictreon. I measc na gcineálacha eile tá an nasc dúbailte, an nasc triarach, naisc aon- agus trí-leictreon, an Nasc trí ionad agus dhá leictreon agus nasc ceithre-lár trí-leictreon.
I nascanna comhfhiúsacha neamhpholacha, is beag an difríocht leictridhiúltachta idir na hadaimh nasctha, 0 go 0.3 de ghnáth. Déantar cur síos ar nascanna i bhformhór na gcomhdhúl orgánach mar nascanna comhfhiúsacha. Taispeánann an íomhá an meatán (CH4), ina ina mbíonn gach ceann de na hadaimh H nasctha leis an adamh lárnach carbóin trí nasc singil comhfhiúsach sa chaoi go mbíonn na hadaimh H uile chomh fada ó chéile agus is féidir. Féach σ naisc agus π naisc le haghaidh tuairiscí faoi chuingir líneach d'fhithiseáin adamhacha nó (CLFA) ar an nascadh sin.
Is nasc comhfhiúsach é nasc comhfhiúsach polarach a bhfuil carachtar carachtar ianach suntasach aige. Ciallaíonn sé seo go bhfuil an dá leictreon comhroinnte níos gaire do cheann de na hadaimh ná an ceann eile, ag cruthú éagothroime luchtaithe. Tarlaíonn naisc den sórt sin idir dhá adamh a bhfuil leictridhiúltacht measartha difriúil acu agus is cúis le idirghníomhaithe déphol-déphol. Is é 0.3 go 1.7 an difríocht leictridhiúltachta idir an dá adamh sna naisc seo.
Naisc shingile agus iolracha
Fabhraítear; nasc singil nuair a riartar aon phéire leictreon, nasc dúbhailte nuair a riartar dhá phéire leictreon, agus nasc triarach nuair a riartar trí phéire leictreon.
Tá fiúsleictreon amháin ag an adamh hidrigine (H). Ansin is féidir le dhá adamh hidrigine móilín a chruthú, á gcoinneáil le chéile ag an bpéire leictreon comhroinnte. Anois tá cumraíocht an thrithgháis héiliam ag gach adamh H anois. Cruthaíonn an dís leictreon nasc singil comhfhiúsach. Méadaíonn dlús leictreon an dá leictreon nasctha seo sa réigiún idir an dá adamh ó dhlús dhá adamh H neamh-idirghníomhach. thumb|right|Dhá phí-fhithiseán a chruthaíonn pí-nasc.
Nasc comhfhiúsach comhordanáideach(nasc dépholach)
Is éard is Nasc comhfhiúsach comhordanáideach ann ná cineál naisc chomhfhiúsaigh dé-ionad, déleictreon a dhíorthaíonn an dá leictreon ón adamh céanna. Mar shampla, cruthaíonn trífhluairíd bhóróin (BF3) agus amóinia (NH3) aduct nó coimpléasc comhordúcháin] ] F3B ← NH3 le nasc B-N ina roinntear péire aonair leictreon ar N le [[fithiseán adamhach folamh ar B. Déantar cur síos ar BF3 le fithiseán folamh mar ghlacóir leictreondíse nó aigéad Lewis, nuair is féidir deontóir leictreondíse nó bun Lewis a thabhairt ar NH3 le dís aonair gur féidir a bheith roinnte. Roinntear na leictreoin a bheag nó a mhór  go cothrom idir na hadaimh i gcodarsnacht le nascadh ianach. Taispeántar nascadh den sórt sin le saighead atá dírithe ar aigéad Lewis.
De ghnáth bíonn coimpléisc mhiotail trasdultach ceangailte ag naisc chomhfhiúsacha chomhordaithe. Mar shampla, imoibríonn an t-ian Ag+ mar aigéad Lewis le dhá mhóilín de bhun Lewis NH3 chun an ianchoimpléasc Ag(NH3)2+ a dhéanamh, a bhfuil dhá nasc comhfhiúsach Ag ← N acu.
Nascadh miotalach
I nascadh miotalach, bíonn na leictreoin nasctha dílogánaithe thar laitíse adamh. I gcodarsnacht leis sin, i gcomhdhúile ianacha, bíonn suíomhanna na leictreon nasctha agus a luchtanna statach. Mar thoradh ar shaorghluaiseacht nó dílogánú na leictreon nasctha bíonn airíonna miotalacha clasaiceacha ar nós loinnreach (frithchaiteacht solais dhromchla), seoltacht leictreach agus teirmeach, insínteacht, agus neart teanntachta ard.
Nascadh idirmhóilíneach
Is féidir ceithre chineál nasc bunúsach a fhoirmiú idir dhá mhóilín nó níos mó (ach ab é sin neamhcheangailte) iain nó adaimh. Is cúis le fórsaí idirmhóilíneacha ina gcúis le móilíní a bheith aomtha nó éartha óna chéile. Go minic, sainmhíníonn siad seo cuid de na tréithe fisiciúla (amhail an leáphointe) na substainte. luchtaithe ann i gcónaí. Spreagfaidh an lucht beag seo dépholl comhfhreagrach luchta i móilín in aice láimhe, rud a fhágfaidh go mbeidh aomadh idir an dá cheann. Ansin bogann an leictreon go dtí cuid eile den néal leictreon agus bristear an aomadh.
Teoiricí maidir le nascadh ceimiceach
Tuigtear fiúsnaisc níos fearr trí teoiric an fhiúsnaisc (TFN) nó trí theoiric na bhfithiseán móilíneach (TFM). Is féidir airíonna na n-adamh atá i gceist a thuiscint trí choincheapa ar nós na huimhreach ocsaídiúcháin, an luchta fhoirmiúil, agus na leictridhiúltachta a úsáid. Ní shanntar dlús leictreon laistigh de naisc d'adamh aonair, ach ina ionad sin déantar é a dhílogánú idir adaimh. I dteoiric an fhiúsnaisc, samhlaítear ar nascsadh mar phéirí a roinntear na leictreoin a riartar idir dhá adamh agus fabhraíonn dis riartha nasc idir an dá adamh agus dáiltear an lucht go cothrom eatarthu. Méadaíonn na coincheapa hibridithe fhithisigh agus athshondais an nóisean bunúsach seo den nasc leictreondíse. I dteoiric na bhfithiseán móilíneach, breathnaítear ar nascadh a bheith dílogánta agus cionroinnte i bhfithiseáin a shíneann ar fud an mhóilín agus a chuirtear in oiriúint dá airíonna siméadrachta, go hiondúil trí chuingir líneach de fhithiseáin adamhacha (CLFA) a mheas.
Murab ionann agus na fórsaí Coulomb atá siméadrach go sféarúil i naisc ianacha íona, is gnách go mbíonn naisc chomhfhiúsacha treoch agus ainiseatrópach. Is minic a dhéantar iad seo a aicmiú bunaithe ar a siméadracht maidir le plána móilíneach mar sigme-naisc agus pí-naisc. Go ginearálta, cruthaíonn adaimh naisc atá idirmheánach idir ianach agus comhfhiúsach, ag brath ar leictridhiúltacht choibhneasta na n-adamh atá i gceist. Tugtar naisc chomhfhiúsacha pholacha ar naisc den chineál seo.
Marcus Daly
Boc mór sa mhianadóireacht chopair i mButte, Montana, a rugadh i mBaile Shéamais Dhuibh ab ea Marcus Daly (5 Nollaig 1841 - 12 Samhain 1900). Chuaigh sé ar imirce go Nua-Eabhrac i 1856. Faoi 1861 bhí sé ag obair i mianach óir i gCalifornia, agus ansin ina mhaor oibre i mianach óir i Virginia, Nevada (1862-1868). Chaith sé roinnt blianta mar bhainisteoir ar mhianaigh airgid i Utah. I 1880 cheannaigh sé mianach airgid Anaconda a raibh méid ollmhór copair ann. Tháinig forbairt ar an leictreachas chun cinn is gá le sreanga copair, agus d'fhás mianach Anaconda iontach tapa. Bhunaigh sé comhlacht Anaconda Copper Mining i 1895. Bhruithnigh sé copar, airgead is ór freisin, agus bhí an cheárta bruithnithe is mó ar Domhan i mbaile nua Anaconda.
MTV Rocks (RA & Éire)
Is stáisiún teilifíse é MTV Rocks atá mar chuid de Viacom International Media Networks Europe. Craoladh an chéad chlár ar an Deireadh Fómhair 1998.
Karen Byrne
Is damhsóir Éireannach í Karen Byrne. Rugadh í ar an 30 Bealtaine 1992. Is duine de na damhsóirí ar an leagan Éireannach de Dancing with the Stars í.
Rik Mayall
B'aisteoir Sasanach é Richard Michael "Rik" Mayall (a rugadh ar an 7 Márta 1958). Múinteoirí drámaíochta ab iad a thuismitheoirí agus bhí páirt ag Mayall ina gcuid drámaí. Rinne Mayall staidéar ar an drámaíocht ag Ollscoil Mhanchain. Fuair Mayall bás i Londain in aois 56 ar an 9 Meitheamh 2014. Chuaigh sé ag bogshodar ar an lá sin i Richmond-upon-Thames agus thit sé fuar marbh de thoradh taom croí. clé|mion|236x236px
Giotaran
Gléas ceoil meánaoiseach, cosúil le liúit ach le muineál níos giorra a chuar go mín isteach i gcolainn an ghléis. Bhíodh 3 nó 4 raon sreang ann, a sheinntí le figín.
Comhdhúil ianach
mion| Criostalstruchtúr de chlóiríd sóidiam, NaCl, comhdhúil ianach tipiciúil. Léiríonn na sféar corcra  caitiain sóidiam, Na +, agus is ionann na sféir ghlasa agus ainiain clóiríd, Cl−. Sa cheimic, is comhdhúil cheimiceach í comhdhúil ianach atá comhdhéanta d'iain atá á gcoinneáil le chéile ag fórsaí leictreastatacha ar a dtugtar nascadh ianach. Tá an chomhdhúil neodrach ar an iomlán, ach tá sí comhdhéanta d'iain luchtaithe go dearfach ar a dtugtar caitiain agus iain luchtaithe go diúltach ar a dtugtar ainiain. Is féidir iad seo a bheith ina hiain shimplí mar an sóidiam (Na +) agus clóiríd (Cl−) i gclóiríd sóidiam, nó ina speiceas iladamhach mar na hiain amóiniam (NH + 4) agus carbónáit (CO2− 3) i gcarbónáit amóiniam. De ghnáth bíonn iliomad comharsana is gaire ag iain aonair laistigh de chomhdhúil ianach, mar sin ní mheastar gur cuid de mhóilíní iad, ach ina ionad sin is cuid iad de líonra leanúnach tríthoiseach, de ghnáth i struchtúr criostalach.
Aicmítear comhdhúile ianacha ina bhfuil iain bhunúsacha hiodrocsaíd (OH−) nó ocsaíd (O2−) mar bhoinn. Tugtar salainn ar chomhdhúile ianacha gan na hiain seo freisin agus is féidir iad a fhoirmiú trí imoibrithe aigéad-bun. Is féidir comhdhúile ianacha a tháirgeadh freisin óna chomhiain trí a dtuaslagóirí a ghalú, a dheascadh, a reo, trí itrí imoibriúcháin sholadstaide, nó imoibriúcháin aistrithe leictreon idir mhiotail imoibríocha le neamh-mhiotail imoibríocha, amhail gáis halaigine.
De ghnáth bíonn leáphointe agus fiuchphointe ard ag comhdhúile ianacha, agus bíonn siad crua agus sobhriste. Mar sholaid, beagnach i gcónaí, bíonn siad inslithe go leictreach, ach nuair a leáítear nó a tuaslagfar iad bíonn siad an-seoltach, toisc go bhfuil na hiain soghluaiste.
Stair na fionnachtana
Tagann an focal ian ón Ghréigis ἰόν, ian, "ag dul". Thug an fisiceoir agus poitigéir Sasanach Michael Faraday an téarma seo isteach sa bhliain 1834 do na speicis nach raibh ar eolas an uair sin a théann ó leictreoid amháin go ceann eile trí mheán uiscí. mion| Speictriméadar X-gha arna fhorbairt ag Bragg
Pat Jennings
Is iarimreoir sacair Éireannach Tuaisceartach é Pat Jennings (Gaeilge:Pádraig Mac Sheóinín). Rugadh é 12 Meitheamh 1945 in Iúr Cinn Trá. Ba cúl báire é agus d'imir sé le Newry Town, Watford, Tottenham Hotspur, Arsenal agus Everton. D'imir sé d'fhoireann náisiúnta Thuaisceart Éireann.
Saol Pearsanta
Tá sé pósta le Eleanor. Tá ceathrar páistí acu.
Páirtí na bPantar Dubh
clé|250px|thumb|Páirtí Pantar dubh Eagraíocht pholaitiúil shóisialach réabhlóideach ab ea Páirtí na bPantar Dubh (Béarla Black Panther Party) a bhunaigh mic léinn ollscoile de chuid Marx, Bobby Seale (cathaoirleach) agus Huey Newton ("Aire Cosanta') i nDeireadh Fómhair 1966 in Oakland, California.
Duine ar bith a bhfuil cur amach acu ar chúrsaí polaitíochta na ndaoine gorma sna Stáit Aontaithe agus Páirtí na bPantar Dubh, beidh ainm Angela Davis ar eolas acu, gníomhaí ar son chearta an duine.
VH1 (RA & Éire)
Is stáisiún teilifíse é VH1 atá mar chuid de Viacom International Media Networks Europe. Craoladh an chéad chlár ar an 10 Deireadh Fómhair 1994.
Livearmóiriam
Is dúil cheimiceach shintéiseach é an livearmóiriam. Is í an uimhir adamhach atá aige ná 116 agus is í an tsiombail a sheasann dó sna foirmlí ceimiceacha ná Lv. Sa bhliain 2000 a shintéisigh na heolaithe an chéad adamh livearmóiriam in Dubna in aice le Moscó sa Rúis. Ní bhfuair an dúil a hainm ach sa bhliain 2012. Tagairt atá ann do shaotharlann Lawrence Livermore i Livermore, stát California, sna Stáit Aontaithe. Bhí fisiceoirí ó Livermore ag comhoibriú leis na Rúisigh in Dubna nuair a d'éirigh leo siúd teacht ar an dúil.
Cosúil leis na dúile troma trasúránacha go léir, tá an livearmóiriam chomh radaighníomhach is gur deacair mórán a fháil amach faoina shaintréithe ceimiceacha. Is é livearmóiriam a 293 an t-iseatóp is cobhsaí, agus níl sé féin ach 57 milleasoicind ar leathré. Mar sin féin, creidtear go bhfuil an livearmóiriam suite in oileán na cobhsaíochta, is é sin an réigiún i dtábla peiriadach na ndúl ina bhfuil na dúile níos cobhsaí ná mar a shílfeá de réir an ghnáthchlaonta.
Néarahormón
Teachtaire ceimiceach a thálann néarchealla is a iompraíonn imshruthú na fola chuig na cealla targaide, mar a gcuireann sé a fheidhm i ngníomh. Mar shampla, tálann an néaraihipifis (bailiúchán néaraitheirminéal) sa bhfaireog phiotútach dhá cheann: an hormón antafhualach a chuireann asú uisce sna duáin ar aghaidh, agus ocsatóicin a chabhraíonn chun an bainne a chur amach as na cíocha.
Damhna idirphláinéadach
deas|250px|thumb|Damhna idirphláinéadachn Ábhar sa Ghrianchóras seachas an Ghrian, na pláinéid is a gcuid gealacha. Cuimsíonn sé na sreabhthaí cáithníní luchtaithe sa ghrianghaoth, deannach, dreigítí, agus cóiméid.
Giosta
Is miocrorgánaigh eocarótacha aoncheallacha iad na giostaí atá rangaithe mar bhaill de Ríocht na bhFungas. Tháinig an chéad giosta i láthair na céadta milliún bliain ó shin, agus aithnítear ar a laghad 1,500 speiceas faoi láthair. Meastar gurb ionann iad agus 1% de na speicis fhungacha go léir a bhfuil cur síos orthu.
Éabhlóid
De réir sonraí móilíneacha agus bithéagsúlachta, d'fhás giostaí ó shinsear ilcheallacha go háirithe toisc go mbaineann siad leis na hAscomycota agus na Basidiomycota ina bhfuil an chuid is mó de na fungais ilcheallach nó démhorfach agus toisc go n-áitíonn siad suíomhanna mar aon le fungais níos casta i bhformhór na n-anailísí móilíneacha.
D’fhéadfadh gur fungais fhiliméadacha a bhí i sinsir an ghiosta nach raibh chomh ilcheallach de bharr seadánachas, nó fungais dhémorphic a d’oiriúnaigh chun cónaí i staid aoncheallach den chuid is mó. Ní grúpa monai-fileach iad giostaí, mar sin tharla na próisis seo arís agus arís eile i línte éagsúla Ascomycota agus Basidiomycota.
Abhatár
mion|Deich avatár de [[Visniú (Matsya, Kurma, Varaha, Vamana, Krishna, Kalki, Búda, Parshurama, Rama & Narasimha). Péinteáil ó Jaipur, anois san Iarsmalann Victoria agus Albert]] San Hiondúchas, séard is abhatár ann, (Hiondústáinis: ón Sanskrit अवतार avatāra "tuirlingt") ná tuirlingt diachta d'aon ghnó chun talaimh, nó tuairlingt na hArd-Beithe (m.sh., Visniú do na  Visnivítí), agus is féidir brí an fhocail 'abhatár' a bheith aistrithe go Gaeilge mar "ionchollú", nó b'fhéidir, le bheith níos cruinne, mar "dealramh" nó "léiriú".
Woodthorpe, Nottinghamshire
Is baile suite i Nottingham é Woodthorpe.
Kia ora
Beannacht choitianta sa Mhaorais is ea Kia ora (Maorais: [kiˈaɔɾa]) atá tar éis teacht isteach i mBéarla na Nua-Shéalainne freisin. An bhrí atá leis an bhfocal ora mar ainmfhocal ná “beatha, sláinte, beogacht”, agus mar sin, is bealach é beatha agus sláinte a ghuí ar dhuine. Úsáidtear kia ora ó lá go lá mar bheannacht neamhfhoirmiúil ar nós “dia dhuit”, nó chun slán a chur le duine, nó fiú chun “go raibh maith agat” a rá.
Imeachtaí
In 1984, tugadh treoir don oibreoir teileafóin Auckland Naida Glavish stop a chur leis an bhfrása kia ora a úsáid tar éis gearáin. Dhiúltaigh sí déanamh amhlaidh, rud a tharraing aird an phobail. Tharla eachtra den chineál céanna in 2014 nuair a cuireadh cosc ​​ar fhostaithe KiwiYo i Whangarei an abairt a úsáid.
Neamhthorthúlacht
Éagumas coimpeartha, rud a chuireann isteach ar timpeall 10% de lánúnacha, de bharr an-chuid riochtaí a fhéadfaidh baint le ceachtar díobh. Sa bhaineannach cliseann an t-ubhsceitheadh go minic, agus sa chás sin is féidir na hubhagáin a spreagadh chun na hubháin a thál le hormóin ghónadatrófacha nó drugaí a fheidhmíonn ar an dóigh chéanna sa cholainn. Is féidir go gcuirfidh ionfhabhtú don cheirbheacs, bac sna feadáin útaracha (fallópacha) nó mínormáltachtaí sa bhroinn le cliseadh ubhsceite freisin. I measc na bhfachtóirí sa bhfireannach a chuireann isteach ar choimpeart, tá easpa nó táirgeadh easpach speirmeacha, agus gleanúint na speirmeacha de bharr a soghluaiseacht a bheith lagaithe go mór ag antasubstaintí frithspeirmeacha i séiream an fhireannaigh.
Leithinis na Cóiré
Is leithinis in oirthear na hÁise é Leithinis na Cóiré, atá ina luí ó mhórthír na hÁise go dtí an tAigéan Ciúin. Tá sé beagnach 1,100km ar leithead.
Tugtar an Chóiré ar an leithneas go minic, agus tá sé roinnte ina dhá stát, an Chóiré Thuaidh agus an Chóiré Theas. Tír amháin a bhí ann suas go dtí an bhliain 1945. Tá go leor sléibhte ísle ann.
Robert Rowiński
Is damhsóir Polannach é Robert Rowiński. Rugadh é ar an 19 Bealtaine 1985. Is duine de na damhsóirí ar an leagan Éireannach de Dancing with the Stars é agus bhí sé ar an leagan Polannach de Dancing with the Stars.
Highfields Park, Nottingham
Is baile suite i Nottingham é Highfields Park.
The Arboretum, Nottingham
Is baile suite i Nottingham é The Arboretum.
Damba
mion|clé|Damba [[Ard na Croise, An Clár]] Bac is ea damba, déanta as clocha, cré, coincréit, chun srian a choimeád ar uisce. De ghnáth déanann sé gnó eile freisin, mar shampla, cumhacht do ghineadóir hidrileictreach, uisciú, tuilte a smachtú.
Más damba carraigeacha is cré é, ní mór an dromchla in aghaidh an tsrutha a dhéanamh díonach ar uisce. mion|clé|Damba [[Poll an Phúca|Poll an Phúca, Cill Mhantáin]]
Cineálacha éagsúla dambaí
Is féidir le damba coincréite a bheith ina dhamba domhantarraingthe (seasann brú an uisce lena mheáchan amháin) nó ina dhamba aonstuach nó ilstuach.
mion|Damba [[Inis Cara|Inis Cara, Corcaigh]]
Tubaistí
mion|Polladh an damba Mohne, An Ghearmáin ar an [[17 Bealtaine 1943 ]]
Viva (RA & Éire)
Ba stáisiún teilifíse é Viva atá mar chuid de Viacom International Media Networks Europe. Craoladh an chéad chlár ar an 26 Deireadh Fómhair 2009 agus chríochnaigh sé ar an 31 Eanáir 2018.
Damhna idir-réaltrach
deas|250px|thumb|Damhna idir-réaltrach Ábhar amuigh sa spás atá scoite amach ó na réaltraí is ea damhna idir-réaltrach. De réir theoiric na hOllphléisce tá an-chuid damhna ann, taobh amuigh de na réaltraí inbhraite, nár braitheadh fós, i bhfad níos mó ná méid na réaltraí go léir le chéile.
Ryan McShane
Is damhsóir as Tuaisceart Éireann é Aliona Valeriya Kavanagh. Rugadh é ar an 22 Eanáir 1985. Is duine de na damhsóirí ar an leagan Éireannach de Dancing with the Stars é.
Carbón-12
Is é Carbón-12 ( 12 C) an ceann is flúirsí de dhá iseatóp chobhsaí an charbóin (is é carbón-13 an ceann eile), arb ionann é agus 98.93% den dúil carbón; a raidhse mar gheall ar an bpróiseas trí-alfa trína gcruthaítear sna réaltaí é. Tá tábhacht ar leith ag Carbón-12, toisc gur úsáidtear mar chaighdeán é óna dtomhaistear maiseanna adamhacha na núiclídí go léir : is ionann mais aon núicléis amháin den chineál seo agus dhá dhaltún déag (is é an daltún aonad na maise adamhaí). Tá adamh an iseatóip seo comhdhéanta as sé phrótón, sé neodrón agus sé leictreon.
Stair
Roimh 1959, d’úsáid Aontas Idirnáisiúnta na Glancheimice agus na Ceimice Feidhmí (AIGCF) agus Aontas Idirnáisiúnta na Glanfhisice agus na Fisice Feidhmí (AIGFF) ocsaigin chun an mhóil a shainmhíniú; bhí an mól sainithe ag na ceimiceoirí mar líon na n-adamh ocsaigine a raibh mais 16 g acu, na fisiceoirí ag úsáid sainmhínithe comhchosúla ach leis an iseatóp ocsaigin-16 amháin. Chomhaontaigh an dá eagraíocht i 1959/60 an mól a shainiú mar a leanas. ''
Joseph Dunford
Is é Ginearálta de na Stáit Aontaithe Mheiriceá 'Joseph Francis Dunford Jr.'  (* 14 Bealtaine 1955 in Boston, Massachusetts) Cathaoirleach na Foirne Ginearálta Aontaithe de na Fórsaí Armtha na Stát Aontaithe (Béarla "Cathaoirleach na gComhcheann Foirne", do gearr: CJCS). Ba é Dunford an 19ú cathaoirleach ar an JCS ó bunaíodh é i 1949.
Carbón-12
Stair
Is é an mól méid na substainte i gcóras ina bhfuil an oiread aonad bunúsach agus atá in dhá ghram déag de charbóin-12; Is é an tsiombail cheimiceach atá aige ná "mól".
Joseph Dunford
Roimhe seo bhí Dunford mar Cheannasaí Cúnta an Chór Mara den USMC ó Dheireadh Fómhair 2010 go Nollaig 2012, agus ón 10 Feabhra 2013 go dtí an 26 Lúnasa, 2014, bhí sé Ceannasaí den Cúnamh Slándála Idirnáisiúnta Fórsa (ISAF) agus Stáit Aontaithe Mheiriceá Fórsaí na hAfganastáine '' (USFOR-A), ón 17 Deireadh Fómhair 2014 ansin ar deireadh Ceannasaí an USMC.
Bilborough
Is baile suite i Nottingham é Bilborough.
Joseph Dunford
Oideachas agus gairme
D’fhás Dunford aníos i Quincy in aice le Bostún i dteaghlach  Caitliceach Éireannach; tar éis High School d'fhreastail sé  Coláiste Naomh Mícheál i  Colchester, ar bhain sé céim amach ann i 1977. An bhliain chéanna chuaigh sé isteach sa Marine Corps, áit a raibh poist éagsúla aige go dtí 1981, lena n-áirítear mar cheannaire Platoon, ansin ar feadh bliana mar Aidiúnach den III. Imlonnaíodh Marine Expeditionary Force. Idir 1988 agus ’91, bhí Dunford ina theagascóir i gColáiste na Croise Naofa agus i Scoil na nOifigeach ag Marine Corps Base Quantico, agus i 1992 ceapadh arís é mar aidiúvach ar an bhFoireann Ghinearálta leathnaithe] de Cheannasaí an Chór Mara ag an am, [ [Carl Epting Mundy, Jr. | Carl Mundy]]. Lean an úsáid seo le poist i reisimintí éagsúla den Chór Mara ó 1995.
Cuimsíonn ard-oiliúint Dunford céim Máistreacht sa Rialtas ó Ollscoil Georgetown, Washington, DC, agus sa Chaidreamh Idirnáisiúnta ó Scoil Fletcher sa Dlí agus Taidhleoireacht i Medford, Massachusetts; cúrsaí oiliúna éagsúla freisin ag institiúidí míleata ábhartha mar  U.S. Coláiste Cogaidh an Airm.
Timthriall na beatha
An tsraith iomlán staideanna a dtéann orgánach tríothu, ó chruthú orgánaigh aonair trí thoirchiú gaiméití atá táirgthe ag an ngéin roimhe sin, trí aibiú is táirgeadh gaiméití ag an orgánach sin, agus faoi dheireadh a bhás. I veirteabraigh, bíonn timthriall beatha simplí de ghnáth ó thoirchiú go bás, ach in ainmhithe níos ísle agus plandaí, bíonn an timthriall beatha casta go leor go minic, le hailtéarnú idir atáirgeadh gnéasach is neamhghnéasach, agus géinte leanúnacha a fhéadfaidh a bheith cosúil nó éagsúil le chéile.
Carbón-12
Stair
'' Ghlac an CIMT (An Coiste Idirnáisiúnta um Meáchain agus um Thomhais) leis seo i 1967, agus i 1971, ghlac an 14ú CGMT (Comhdháil Ghinearálta um Meáchain agus um Thomhais) leis.
Sa bhliain 1961, roghnaíodh an t-iseatóp carbón-12 chun teacht in áit na hocsaigine mar an caighdeán lena ndéantar meáchain adamhacha na ndúl eile go léir a thomhas.
Sa bhliain 1980, shoiléirigh an CIMT an sainmhíniú thuas, ag sainiú go bhfuil na hadaimh charbóin-12 neamhcheangailte agus ina mbunstaid.
Sa bhliain 2081, shonraigh AIGCF an mól mar 6.022 140 76 × 1023 “aonáin bhunaidh”. Ón uair sin, b'ábhar cinnidh thurgnamhaigh, líon na mól i 12 ghram de charbóin-12
Staid Hoyle
Is staid fhlosctha, neamhghuairneach, athshondach de charbón-12 é Staid Hoyle. Táirgtear é tríd an bpróiseas trí-alfa, thuar Fred Hoyle a beithsine sa bhliain 1954. Tá staid athshondais 7.7 MeV Hoyle riachtanach do núicléisintéis charbóin i bhfathachréaltaí dearga héiliamdhó, agus tuarann sé méid táirgeachta carbóin i dtimpeallacht réaltach a bhíonn ag teacht le grinnithe. Deimhníodh go turgnamhach go bhfuil staid Hoyle ann, ach tá a airíonna beachta fós á n-imscrúdú.
Bíonn staid Hoyle pobalaithe nuair a thagann núicléas héiliam-4 agus núicléas beirilliam-8 le chéile, i dtimpeallacht ardteochta (108 K) le héiliam dlúthtiubhaithe (105 g/cm3). Caithfidh an próiseas seo tarlú laistigh de 10−16 soicind mar thoradh ar leathré ghearr 8Be. Is athshondas gearr-saoil é staid Hoyle freisin le leathré 2.4 × 10−16 soicind; meathann sé ar ais go príomha ina thrí chomhábhar alfa-cháithnín, cé go dtarlaíonn 0.0413 (11)% den mheatha trí thiontuithe inmheánach go an bunstaid 12C.
Sa bhliain 2011, fuair ríomh ab initio de staideanna ísle charbóin-12 (i dteannta leis an bhunstaid agus an staid flosctha guairne-2) le fios go raibh athshondas bainteach le hairíonna uile na staide Hoyle.
Bakersfield, Nottingham
Is baile suite i Nottingham é Bakersfield.
Neuroptera
Is ord feithidí bunúsacha sciathánacha iad na Neuroptera. De réir cineáil, dhá phéire sciathán le féitheacha cosúil le lása, agus dá bharr seo, tugtar lásóga orthu go coitianta (Béarla: lacewings). Na béil simplí is oiriúnach chun greim a thógáil. Itheann na feithidí fásta is na larbhaí feithidí a shúnn súlach.
Aodhán mac Gabhráin
Rí Dhál Riada ó c. 574 go dtí c. 609 ba ea Aodhán mac Gabhráin (Sean-Ghaeilge Áedán mac Gabráin). Bhí an ríocht seo lonnaithe in Earra-Ghàidheal in iarthar na hAlban, agus i gcuid de Chontae Aontroma an lae inniu in Éirinn. De réir na nginealach, ba mhac an rí Gabrán mac Domangairt é.
right|thumb|upright|Íomhá satailíte de thuaisceart na Breataine agus na hÉireann, le ríocht Dhál Riata léirithe go garbh (scáthaithe)
Bhí Aodhán ar chomhaois le Colm Cille, agus insítear cuid mhaith dá shaol agus gairm i naomhsheanchas amhail is Beatha Cholm Chille le Adhamhnán. Feictear é fosta i scéalta agus dánta Sean- agus Meán-Ghaeilge, roinnt acu anois caillte.
Faightear i nannála Éireann iontrála maidir le feachtais Aodhán in éadan a chomharsana, in Éirinn agus i dtuaisceart na Breataine, ina measca turais go dtí Inse Orc, Oileán Mhanann agus cósta thoir na hAlban. Mar a deir Bede, buadh glan ar Aodhán ag Æthelfrith Bernicia i gCath Dheagsastan (c. 603). D'fhéadfadh é gur cuireadh Aodhán as coróin, nó gur éirigh sé as, i ndeireadh an chliste seo. Rinneadh taifead ar a bhás i bhfoinse amháin mar 17ú Aibreán 609.
Gaelach
I measc foinsí le haghaidh saol Aodháin, tá:
Faightear sa lámhscríbhinn Rawlinson B 502, a théann siar go dtí c. 1130, scéal darb ainm Gein Branduib maic Echach ocus Aedáin maic Gabráin. Sa scéal úd, is leathchúpla é Aodhán de Bhrandubh mac Eachach, Rí Laighean Uí Chinnsealaigh. Rinneadh Aodhán a malartú ag a bheith ar leathchúpla deirféar Gabhráin, a rugadh ar an oíche chéanna, ionad go raibh mac ag gach clann. De réir an dáin Fáistine Bhearcháin furasta, tá gaol idir Aodhán agus na Laighin.
Bhí John Bannerman den tuairim nach raibh aon fhianaise ann ar aon na nósanna úd. Mhol Francis John Byrne gur scríobhadh an scéal ag file de chuid cúirt Dhiarmada mhic Mhaoil na mBó, sliochtach Bhranduibh den 11ú haois, scrios chun comhaontas a bhuanú idir Diarmaid Maol Colm mac Donnchadha ("Malcolm III") na hAlban, a mhaígh gur de shliocht Aodháin é.
Faightear scéal caillte, Echtra Áedáin mac Gabráin, i liosta saothar, ach ní fios a ábhar. Is pearsa e Aodhán san eipic Scéla Cano meic Gartnáin, ach is dóigh é gurbh i lár na 7ú haoise a tharla na himeachtaí a spreag an scéal. Feictear é fosta sa scéal Coimpeart Mhongáin.
Breatnach
Feictear Aodhán fosta i roinnt foinsí Breathnaigh, agus é ar an mbeagán daoine nach Briotanaigh iad sa nós sin. Glaoitear Aedan Bradawc air as Breatnais, le ciall "bradach" nó "fealltach". D'fhéadfadh é gur thuill sé a leasainm tar éis chliseadh chomhaontais le Rhydderch Hael, rí Alt Clut. Cuimhnítear namhaideas eatarthu sna Tréanna Breathnacha agus saothair eile.
Insítear i dTré eile gurbh ar cheann de "Trí Bhuíon Dhílis Oileán na Breataine", ag dul ar muir ar son a dTiarna. B'fhéidir gur lua é seo d'Aodhán ar fheachtas mara, amhail is chuig Inse Orc nó Oileán Mhanann.
Tugtar roinnt saothair Bhreatnacha ginealach Briotanach i dtaobh Aodháin. De réir Bonedd Gwŷr y Gogledd, de shliocht Dyfnwal Hen é, cé gur mearaithe é an ginealach (tugtar Gauran mar mhac in ionad athar). Mhaíonn De Situ Brecheniauc agus Cognacio Brychan'' gurbh í a mháthair í Luan iníon Brychan as Brycheiniog. Cé gur mearaithe agus amhrasach iad na ginealaigh seo, is suntasach é an dlúthnasc idir Aodhán agus na Breatnaigh a ndíríonn siad aird air.
Comharsana
Ard-rí an Dáil Riada ba ea Aodhán.
Ní chaomhnaítear sonraí maidir le fo-ranna polaitiúla an Dáil Riada le linn ré Aodháin. Sa Seanchas Fear Alban, faightear sonraí don 7ú agus 8ú haoiseanna, nuair a bhí an Dál Riada roinnte ina thrí, faoi cheannas clainne ainmnithe as a bunaitheoir eapainmneach, mar a bhí:
Ainmnítear freisin fo-ranna nó treibheanna níos lú sa Seanchas. Ní chomh soiléir iad sonraí maidir leis an gcuid Ghaelach den ríocht.
Ba iad comharsana an Dáil Riada ná na Cruithnigh lastoir, agus ó dheas Yr Hen Ogledd (An Seantuaisceart), na críocha Briotainicé suite i n deisceart Ísealchríocha Alban agus dtuaisceart na Sasana mar atá inniu ann. Ba é Alt Clut (níos deireanaí Srath Chluaidh agus Cumbria), an ríocht is cumhachtaí sa cheantar. Agus Aodhán sean, tháinig an ríocht Angla-Sacsanach Bernicia chun cinn sa cheantari gceannas i dtuaisceart na Breataine.
''In Éirinn, ba bhall é an Dál Riada den Ulaid, faoi cheannas Bhaotáin mhic Cairill den Dál Fiatach. Ba iad treibheanna easaontaithe na gCruithne, aitheanta níos deireanaí mar an Dál nAraidi, an mórdhream eile ann. Ba é Fiachna mac Baotáin a rí is tábhachtaí le linn saol Aodháin.
Lasmuigh de ríocht na nUlad, agus go formhór ina n-éadan, fuarthas roinnt ríochtaí agus treibheanna de mhuintir Uí Néill agus a gcomhghuaillithe. Ba é Aodh mac Ainmuireach den Chineál Chonaill, col cúigear Cholm Cille, a rí is tábhachtaí le linn saol Aodháin.
Réimse
Daichead bliain d'aois a bhí Aodhán nuair a tháinig sé i gcoróin sa bhliain 574 tar éis bás a uncail, Conall mac Comgaill. D'fhéadfadh é go ndeachthas in iomaíocht le haghaidh na ríogachta. Deir Adhamhnán gur thug Colm Cille tacaíocht d'Eoghanán, dheartháir Aodháin. Sa deireadh, deir Adhamhnán gur oirnigh Colm Cille Aodhán, don chéad uair riamh a tharla a leithéid in Éirinn nó sa Bhreatain.
Sa bhliain 574, in éineacht leis an iontráil ag taifeadadh bás  Chonaill, insítear i nAnnála Tiarnaigh gur tharla cath i gCinn Tíre, ar a glaoitear Cath Delgon,    agus inar thit "Dúnchad mac of Conaill mhic Comhghaill agus mórán eile de chomhghuaillithe mac Ghabhráin."
Don bhliain 575 i nAnnála Uladh, tuairiscítear gur eagraíodh "Magna contio Droma Ceta, in qua erant Colum Cille ocus Aedh mc. Ainmirech" (Aodh mac Ainmireach), gar de Léim an Mhadaidh. De réir Adhamhnáin, bhí Aodhán i láthair ag an tionól. Ní fios go cruinn céard a bhí cuspóir an tionóil, rinne Aodhán agus Aodh comhaontú go serve cabhlach Dhál Riada ríocht Uí Néill, ach nach n-íocfar cáin, agus nach soláthrófaí gaiscígh ach as tailte Dhál Riada in Éirinn.
Meastar go ndearnadh an comhaontú seo de bharr na bagartha a chuir Baotán mac Cairill ar Aodhán agus ar Artist fosta. Deirtear gur chuir Baotán iachall ar rí Dhál Riada urraim a thabhairt dó, ag Ros na Rí ar Oileán Mhic Aodha. Moltar gurbh é Aodhán an rí faoi thrácht, agus insítear i bhfoinsí Uladh gur ghlac Baotán cáin ó Albain. Tar éis bás Bhaotáin sa bhliain 581, thréig na hUlaid Oileán Mhanann of Man, fada le linn réimse in Bhaotáin, an ruaig curtha orthu b'fhéidir ag Aodháin, a bhí ann ag tríd a deirtear sa bhliain 583. Níos luaite, c. 580, deirtear go ndéana Aodhán ruathar ar Inse Orc, a bhí tráth amháin faoi cheannas Bridei mac Maelchon, Rí na gCruithneach.
Meascadh scaití feachtais Aodháin ar Oileán Mhanann le cath in éadan na Miathi luaite ag Adhamhnán. Is dócha gurbh na Maeatae iad na Miathi úd i ndáiríre, treibh lonnaithe ar bhruach uachtar na hAbhann Duibhe. D'éirigh le hAodán san fheachtas seo, ach de réir Adhamhnán, maraíodh mic Aodháin, Artúr agus Eochaidh Fionn i mbun chatha. Tharla an cath seo b'fhéidir sa bhliain c. 590, taifeadadh mar Chath Leithreid.
Insítear in Fáistine Bhearcháin faoi Aodhán: "[Troidfidh sé] ar feadh trí bliana déag (bliain ar bhliain) in éadan agus na gCruithneach (fionn an mionn)." Tharla is dóigh an t-aon chath amháin idir Aodháin agus na Cruithnigh ag Circinn, sa bhliain 599 nó ina diaidh, inár cloíodh Aodhán. Insítear sna hannála gur maraíodh a mhic anseo. Moltar gur meascadh an cath seo le "Cath Asreth", a troideadh i gCircinn c. 584, agus inar maraíodh Bridei. Deirtear gur troideadh an cath "idir na Cruithnigh féin".
Tá roinnt nósanna Breatnacha ann a chuireann in iúl go raibh cogadh idir Aodhán agus Rí Rhydderch Hael, Alt Clut. Molann Hector Munro Chadwick agus staraithe ina dhiaidh go raibh comhaontas eatarthu ar dtús. Deir Adhamhnán gur chuir Rhydderch manach darbh ainm Luigbe go dtí Oileán Í chun a d'fhiafraigh de Cholm Cille "an maródh a naimhde é nó nach maródh". Tá Tré Breathnach ann a deir go ndearna Aodháin creach ar Alt Clut, ar cheann den "trí chreach doshrianta ar an mBreatain". Sa dán Peiryan Vaban, insítear faoi chath idir Aodhán agus Rhydderch. Meastar de ghnáth go n-insíonn an eipic Ghaeilge, Orgain Sratha Cluada, scéal maidir le ruathar ar Alt Clut sa bhliain 870 ag Lochlannaigh, ach molann MacQuarrie go luann sé b'fhéidir ruathar a rinne Aodhán ar Rhydderch.
Degsastan agus ina dhiaidh
Chuir Æthelfrith, rí Bernicia, an ruaig ar Aodhán ag Cath Degsastan. Ní fios fós cén áit go díreach a bhí an cath, ach de réir Bede, bhí sé laistigh de Northumbria
Maidir le chúis na coimhlinte, deir Bede ach amháin go raibh imní ar Aodhán roimh ghluaiseacht chun tosaigh Æthelfrith. Mar thoradh an chatha, dar le Bede, "as sin amach, ní raibh de mhisneach ag aon rí Gaelach sa Bhreatain dul i ngleic leis na Sacsanaigh." Cé gur bhuaigh sé, buaileadh go dona ar Æthelfrita, óir gur maraíodh a dheartháir Theodbald i dteannta lena bhuíon. I bhfoinsí Éireannacha, is dóigh go nglaoitear Eanfrith ar Theodbald, agus deirtear go raibh Máel Umai mac Báetáin, mac an ard-rí Báetán mac Ninnedo, a mharfóir.
Insítear sa dán Gaeilge Coimpeart Mhongáin gur thug rí Uladh Fiachna mac Baotáin den Dál nAraidi, cabhair d'Aodhán in aghaidh na Sacsanach, b'fhéidir ag Degsastan. Sa Chroinic Angla-Sacsanach, deirtear go raibh Hering, mac rí Hussa Bernicia, i láthair ann, is amhlaidh ag troid ar son Aodháin.
Is amhlaidh go raibh cathanna eile idir Aodhán agus na Bernicigh roimh Degsastan. Déanann Adhamhnán teacht ar bhás a mhic, Domhanghart, i Sasana, agus meastar go bhfuair Bran bás sa chath céanna.
Tar éis na cliste ag Degsastan, ní fheictear Aodhán go dtí a bhás sé bliana níos deireanaí, b'fhéidir ar 17ú Aibreán 609, mar a deirtear i Féilire Thamhlachta scríofa c. 800. Deirtear i nAnnála Tiarnaigh go raibh sé 74 bliain d'aois. Deirtear in Fáistine Bhearcháin go bhfaigheadh sé bás i gCinn Tíre agus nach mbeadh sé ina rí ag uair a bháis, agus maíonn Acta Sancti Lasriani den 12ú haois gur cuireadh an ruaig agus as an ríogacht. Chreid John of Fordun agus é ag scríobh sa 14ú haois gur adhlacadh Aodhán ag Ceann Loch Chille Chiarain i gCinn Tíre.
Teaghlach agus clann
De réir Adhamhnán, Seanchas Fear Alban agus annála Éireann, mac Gabráin mhic Dhomhanghairt (bás c. 555–560) ba ea Aodháin. Déanann Adhamhnán tagairt ar Eoghanán deartháir Aodháin, a fuair bás sa bhliain c. 597. Faightear sa Seanchas triúr mac Gabhráin eile Cuildeach, Domhnall agus Domhanghart. Níl tada ar eolas faoi nó Cuildeach nó Domhanghart nó a gcuid clann. Cé go ndéanann Adomnán trácht ar Ioan éigin mac Conaill mhic Dhomhnaill, "ball de rítheaghlach Cineál Gabráin", ach meastar go gciallaíonn seo ach amháin gur bhall den chineál é, agus nárbh ionann a sheanathair agus deartháir Aodháin.
Tháinig Eochaidh Buí mac Aodháin i gcomharbacht ar a athair. Déanann Adhamhnán cur síos ar thairngreacht Cholm Cille, go bhfaigheadh deartháireacha níos sine Eochach (ainmnithe mar Artúr, Eochaid Find agus Domangart) bás roimh an-athair. Ainmnítear i Seanchas Fear Alban mic eile Aodháin mar Eochaid Find, Tuathal, Bran, Baithéne, Conaing agus Gartnait. De réir Adhamhnáin, bhí beirt mhac eile ann, Artúr (mac Chonainge sa Seanchas) agus Domangart (b'fhéidir mac Chonainge fosta). De shliocht Eochach Bhuí ba ea formhór ríthe Cineáil Ghabhráin, trína mhac Domnall Brecc, ach d'éirigh sliochtaigh Chonainge ina ríthe chomh maith ar feadh na 7ú haoise agus fosta san 8ú haois.
Moladh gurbh ionann Gartnait mac Aodháin agus Gartnait mac Domelch, rí na gCruithneach, a deirtear go bhfuair sé bás sa bhliain 601. Bunaithe ar máthairlíneachas na gCruithneach is é an smaoineamh seo, ámh. Moladh níos amhrasaí fós gur gharmhac Ghartnait é a chomharba mar rí na gCruithneach Nechtan, agus dá bharr fionnó Aodháin.
Níl a lán ar eolas faoi iníonacha Aodháin. Phós Maithgemm (freisin Gemma) prionsa an Dáil Fhiatach darbh ainm Caireall. Níl trácht ar ainmneacha mhná chéile Aodháin, ach deirtear gur Bhriotanach duine ansin acu, agus d'fhéadfadh é gur bhean Chruithneach darb ainm Domelch í dúinne eile acu, más fíor é gurbh ionann Gartnait mac Domelch agus Gartnait mac Aodháin. Luaitear iníon darb ainm Concheann i roinnt scéalta déanacha.
Wentworth
Baile i New South Wales na Astráile is ea Wentworth. Tá daonra thart ar 1,430 ann. Tagann na haibhneacha Murray agus Darling (an dá abhainn is mó san Astráil) le chéile in aice le Wentworth.
Néarailge
Pian a éiríonn i néaróg chéadfach is a mhothaítear ar fud na coda de dhromchla na colainne a bhaineann leis an néaróg. Sa saghas is coitinne, daitheacha cinn, tarlaíonn pianta diana ina míthaomanna ar fud an chlár éadain, na haghaidhe, nó an ghéill, a bhfreastalaíonn brainsí den 5ú néaróg chráiniach ar na réimsí seo den chraiceann. Ní fios conas ná cén fáth a dtarlaíonn sé seo, ach tá seans go spreagann urlabhra, ithe nó gluaisní eile na haghaidhe é. Tá néarailge iarheirpéach ann a tharlaíonn tar éis ionfhabhtú heirpéis (an deir), agus néarailge bhracach a bhaineann le néaróga an bhacán láimhe (an mogalra bracach) is a léiríonn mar chráphian is pian thar na guaillí is síos na géaga. Éiríonn sí go minic as brú mínormálta ar néaróga dromlaigh sa mhuineál.
Vitali Kozmin
Is damhsóir Eastónach é Vitali Kozmin. Rugadh é ar an 14 Meitheamh 1986. Is duine de na damhsóirí ar an leagan Éireannach de Dancing with the Stars é agus bhí sé ar an leagan na Tuirce de Dancing with the Stars.
Néaraisíceolaíocht
Staidéar ar fheiniméin shíceolaíocha i gcomhthéacs a bhfuil ar eolas mar gheall ar eagrú is feidhmiú na hinchinne. Bíonn othair le dochar inchinne mar chúram ar an néaraisíceolaí go minic, agus bíonn siad ag iarraidh míchumais an othair sin a aithint i gceart, bealaí athshlánaithe a aimsiú, is ón eolas seo conclúidí áisiúla a dhéanamh ar fheidhmiú na hinchinne is na hintinne.
Damhsa an bháis
deas|350px|thumb|Damhsa an bháis Téama coiteann in ealaín na Meánaoise déanaí, damhsa nó mórshiúl agus daoine beo is daoine marbha ag glacadh páirte ann le chéile. Rinne Holbein Óg sraith iomráiteach greanadóireacht adhmaid ar an téama (1538).
Forest Fields
Is baile suite i Nottingham é Forest Fields.