cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Athbheochan na Gaeilge
Conradh na Gaeilge
Thosaigh Conradh na Gaeilge ag eagrú ranganna teanga, á reáchtáil ag timirí, (múinteoirí taistil), ní hamháin i mBÁC ach, ar fud na tíre. D’fhoilsigh siad sliochtanna agus cuireadh tús le díospóireachtaí, léachtaí, ceoilchoirmeacha agus Damhsaí Gaelacha. Ghlacadar seilbh ar an ‘nGaelic Journal’ in 1894 nuair a éirigh O'Growney as mar eagarthóir, le Mac Néill ag dul ina hionad. In Eanáir 1898, thosaigh sé ag foilsiú nuachtán sheachtainiúil, ‘Fáinne an Lae’. I mí Mhárta an bhliain dár gcionn tar éis díospóide leis an úinéir, tháinig ‘An Claidheamh Soluis’ ina hionad. Sa bhliain 1901, cuireadh Eoghan Ó’ Neachtán ina eagarthóir ach aistríodh go Phádraig Mac Piarais é, sa bhliain 1903. Ón am sin bhí 600 brainse ag an gConradh.
Cuireadh féilte cultúrtha bhliantúla ar fáil, an tOireachtas, agus d’ainmníodh ‘Lá Fhéile Pádraig’, mar lá saoire náisiúnta. D’éirigh leo an Ghaeilge a chuimsiú sa churaclam do  bhunscoileanna agus do mheánscoileanna agus é a bheith éigeantach do mháithreánach in Ollscoil na hÉireann. Bhí baint ag an gConradh le ceol tíre na hÉireann agus páirt á ghlacadh acu i ngluaiseacht, as a d’eagraigh Annie Patterson, an ‘Feis Ceoil’ in 1894. clé|mion|150x150px|An Claidheamh Soluis|alt= Bhí caidreamh Conradh na Gaeilge le gluaiseachtaí cultúrtha comhaimseartha an ghéar agus uaireanta naimhdeach, in ainneoin go raibh cuid de cheannairí an Cumann, ar bhealach, cairdiúil leis na gluaiseachtaí sin. Bhreathnaigh go leor daoine, go raibh amhras ar an uile Cheilteach, mar gheall ar an dlúthbhaint ag a cheannairí, go háirithe an Tiarna, Castletown, leis an mbunaíocht Éireannach. Nuair a tugadh cuireadh do Dubhghlas de hÍde, chuig an Chomhdháil Pan-Cheilteach, mar thoscaire den chonradh, dhiúltaigh an Coiste Gnótha aon ionadaí a sheoladh, cé go bhféadfadh de hÍde freastal ina aonair dá theastaigh uaidh ach diúltaigh sé go drogallach.
Rinneadh séanadh ar ‘Athbheochan Liteartha na Gaeilge’ toisc go raibh a chuid saothair scríofa i mBéarla, ní i nGaeilge, agus dá bhrí sin, bhí siad ag dul i dtreo náisiúnaí Angla-Éireannach. Scríobh Eoin Mac Néill, "Let them write for the 'English-speaking world' or the 'English speaking race' if they will. But let them not vex our ears by calling their writings Irish and national. " Deir Pádraig Mac Piarais faoin ‘Irish Literary Theatre’, go mba cheart í a bheith, "strangled at birth". Cé gur theastaigh ó de hÍde, go bhfanfadh an Conradh ón bpolaitíocht, mheall an eagraíocht go leor náisiúnaithe. Ba bhall iad an chuid is mó de shínitheoirí forógra 1916, dearbhú Saoirse na hÉireann, le linn Éirí Amach na Cásca.
Cumann Lúthchleas Gael
clé|mion|200x200px|Mícheál Ó Cíosóig|alt= Ní hé an Ghaeilge an t-aon fhócas a bhí ag Athbheochan na Gaeilge. In 1884, bunaíoadh an Cumann Lúthchleas Gael, le spórt dúchais, iománaíochta agus Peil Gaelach a chur chun cinn. Ba fear darb ainm Mícheál Ó Cíosóig, as Co. an Chláir inar tháinig go leor den bhun-spreagadh chun an CLG a bhunú. Spreagadh daltaí ina Acadamh le páirt a ghlacadh i ngach cineál cleachtadh coirp, ach bhí imní ar Cusack faoin gcaighdeáin a bhí ag titim i gcluichí Gaeilge go sonrach. mion|150x150px|Camán agus sliotar|alt= mion|183x183px|Liathróid Peil Ghaelach|alt= Chun an scéal seo a leigheas, le seanchluichí tailteanna a athbhunú, mar chomórtas lúthchleasaíochta, le blas sainiúil Éireannach, agus iománaíocht a athbhunú mar chaitheamh aimsire náisiúnta, bhuail Cusack le roinnt díograiseoirí eile, ar Dé Sathairn, an chéad lá de mí na Samhna 1884, in Óstán Hayes, Durlas, Co. Thiobraid Árann. Ba iad, Ó Cíosóig,​ ​Maurice Davin​,​ ​John Wyse Power​, John McKay,​ ​J. K. Bracken​, Joseph O'Ryan, Thomas St. George McCarthy​ agus Frank Moloney, na seacht mball bunaitheoir.
Ag an am sin, bhí sacar, rugbaí agus craicéad ag teacht isteach i saol spóirt na hÉireann. Bhí meath ag teacht ar stíl dhúchasach peile agus iomána. Chuir an CLG cód agus rialacha i bhfeidhm dos na cluichí dúchasacha.
A bhuíochas le hiarrachtaí na mball suntasacha, cuireadh stop leis an meath agus ba iad na cluichí Gaelacha an spórt ba mhó a raibh tóír orthu in Éirinn. Chuaigh an CLG mar eagraíocht, i gcion go mór ar phobail tuaithe, agus tá tionchar mór aige fós, sa lá atá inniu ann. Thar na blianta atá romhainn, tháinig an CLG chun cinn níos mó. In 1886 bunaíodh coistí contae. Ba as seo iad na haonaid ionadaíochta don ‘’All Ireland Championships’ atá againn inniu.
Níos déanaí, dhréachtaigh an Cumann rialacha nua don peil ghaelach agus iománaíocht. Foilsíodh iad sa nuachtán, ‘United Irishman’. Sa bhliain 1887, reá chtáladh an chéad ‘All Ireland Championships’ sa dá chód spóirt. Chuaigh 15 chontae CLG den 32 in Éirinn isteach, cé nár ghlac ach cúigear páirt san iománaíocht agus ochtar sa pheil Ghaelach.
Athbheochan Liteartha na Gaeilge
clé|mion|150x150px|W.B. Yeats|alt= Is minic a smaoinigh Yeats gur chabhraigh sé le hÉirí Amach na Cásca, “Did that play of mine send out certain men the English shot?” a scríobh sé níos mó ná 20 bhliain tar éis na hócáide. Bhí sé ag smaoineamh ar a dhráma sa bhliain 1902, Cathleen Ni Houlihan, ina ndearna Maud Gonne ionadaíocht ar Éirinn mar seanbhean bhocht, a bheadh ina banríon álainn dá mbeadh fir óga sásta daoine a mharú agus fáil bás di. Cé go raibh Yeats beagáinín drámatúil, bhí ceist bailí curtha aige. Bhí ról-lárnach ag an bhfile Duais Nobel, i ngluaiseacht na hAthbheochana. mion|200x200px|George Russell|alt= Tháinig bláth ar litríocht na Gaeilge faoi dheireadh an 19ú agus tús an 20ú haois a raibh dlúthbhaint acu le náisiúnachas polaitiúil láidir agus spéis acu san Athbheochan. Ba é bród náisiúnach Athbheochan liteartha na Gaeilge, trí fhinscéalta a aithinsint i leabhartha ar nós, ‘The History of Ireland’ (1880) le Standish O’Grady agus, ‘A Literary History of Ireland’ (1899) le Dubhghlas de hÍde agus Conradh na Gaeilge. Cé gur chuir sé le bunú Amharclann na Mainistreacha, an chéad amharclann náisiúnta, níor scríobh sé ach cúpla dráma a bhí go hálainn ach deacrachtaí ag baint le iad a chur ar stáitse. Ba é príomh-comhghleacaí le Yeats í Lady Gregory. Ghlac sí páirt ceannasach i mbainistíocht na hAmharclanna agus í mar scríbhneoir dráma chomh maith. clé|mion|150x150px|Seán O'Casey|alt= D’éirigh thar barr leis an ‘Irish LItereary Theatre’, a tháinig chun cinn sa bhliain 1898 agus dráma tuathánach a chur ar fáil. Ba é John Millington Synge an drámadóir ba mhó a bhain leis an ngluaiseacht. Scríobh sé drámaí le háilleacht agus cumhacht mhóir acu i gcánúint thraidisiúnta na tuathánaigh. Níos déanaí, chuaigh an amharclainn i dtreo réalachais, réalachas tuaith don chuid is mó. Ba iad, fear aithne dá dráma polaitiúil, ‘The Lost Leader’ (1918) ab ea Lennox Robinson agus a ghreanndrámaíocht, ‘The Whiteheaded Boy’ (1916), agus T.C. Murray, údar, ‘The Briary Gap’ (1917), i measc na réalaitheoirí tosaigh. Mar fhreagairt ar an réalachas tuathánach, scríobh Seán O’Casey trí dhráma mhóra de na sluamaí i mBÁC: ‘The Shadow of a Gunman’ (1923), ‘Juno and the Paycock’ (1924), agus ‘The Plough and the Stars’ (1926).
Baile Uí Chonnmhaí
Is baile suite i gContae Loch Garman é Baile Uí Chonnmhaí.
Athbheochan na Gaeilge
Athbheochan Liteartha na Gaeilge
Sa bhfilíocht, in ainneoin le Yeats, chum George Russel (A.E), saothar spéisiúl. Filí tábhachtacha eile iad, Padraic Colum​, Austin Clarke​, Seumas O’Sullivan, F.R. Higgins, agus​ ​Oliver St. John Gogarty​. Bhí filí ar nós Pádraig Mac Piarais​, Tomás Mac Donnchadha agus Seosamh Pluincéad curtha chun báis i 1916 i ngluaiseacht phoblacht na hÉireann as a bpáirt a ghlacadh in Éirí Amach na Cásca. Airítear le ficsean suntasach na hAthbheochana, scéalta stairiúla le Emily Lawless, Anéislis Séamus Ó Grádaigh (Standish O’Grady) agus beagáinín siar dóíbh siúd, úrscéalta réalaíocha le George Moore. Scríobh James Stephens scéalta agus filíocht chomh maith.
An Athbheochan agus an Pholaitíocht
mion|150x150px|alt= D’fhás cumhacht Conradh na Gaeilge go neamhspleáchas na hÉireann in 1922. Bhí an Conradh agus an CLG araon ag éirí níos polaitiúla agus bhí tionchar mór ag ‘Bráithreachas Phoblacht na hÉireann’ orthu. Roimh 1921, bhí grúpaí náisiúnaithe cultúrtha, Conradh na Gaeilge san áireamh, go minic ag dul i gcoinne an stáit tríd neamhshuim sna haidhmeanna ach ag amanna eile, iad oscailte leo. I 1905, bhunaigh Art Ó Gríofa, ‘Sinn Féin’, páirtí polaitíochta náisiúnach a mheall baill den Cumann Lúthchleas Gael agus Conradh na Gaeilge agus eagraíochtaí dá samhail. clé|mion|150x150px|Cuimhneacháin Éirí Amach na Cásca 1916|alt= Bhí Athbheochan na Gaeilge tabhachtacht d’fhás Sinn Féin agus meon na náisiúnaithe ag tús an 20ú haois. Chonaic Piarais é i dtéarmaí i bhfad níos drámatúla ag scríobh, “The Gaelic League will be recognised in history as the most revolutionary influence that has ever come into Ireland.” Bhí dlúthbhaint ag ceannairí Éirí Amach na Cásca leis an Athbheochan. Is cinnte gur chonochthas é go raibh sé ina fheithicil iontach chun poblachtánaigh nua a earcú. Chaith a leifteanant, Seán Mac Diarmada, blianta ag tabhairt cuairte ar chlubanna Cumann Lúthchleas Gael agus ar chruinnithe Conradh na Gaeilge ar fud na hÉireann chun anamacha comhchineálacha a aimsiú.
Athrú suntasach amháin a bhí ar, ná an múinteoir scoile óg Tomás Mac Donnchadha. Chuaigh sé chuig imeacht le Conradh na Gaeilge ag súil le caitheamh as a dhéanamh dóibh ach, a mhalairt a tharla, “my baptism in nationalism”. I 1909, d’fhreagair Mac Donnchadha fógra nuachtáin ag lorg teagascóír Gaeilge. D’aimsigh sé anam-chara ina mhac léinn nua,Seosamh Pluincéad agus bhí siad araon ina mbaill, den Bráithreachas Phoblacht na hÉireann, Comhairle Míleata agus iad uamtha le Éamonn Ceannt níos déanaí, Gaeilgeoir paiseanta. mion|150x150px|Pádraig Mac Piarais|alt= Ní dhearna éinne, áfách, an nasc idir an náisiúnachas cultúrtha agus polaitíochta a léiriú níos fearr ná Mac Piarais féin. Thosaigh sé le Conradh na Gaeilge nuair a raibh sé 17 mbliana d’aois agus bhí sé ina eagarthóir ar an nuachtán seacht mbliana ina dhiaidh sin. “Tír gan teanga, Tír gan anam”, a scríobh sé. I searmanas bronnta duaiseanna, thug sé raidhfil do dhalta 12 bhliana d’aois a rá, “you will need this someday”. Ba é Séamus Ó Conghaile an t-aon Cheannaire de chuid Éirí Amach na Cásca a ghlac dearcadh an-difriúil. Rinne sé gearáin mar sóisialaí fuarcheannach, “You cannot teach starving men Gaelic”. Cé nach mbeadh Mac Piarais ag aontú leis, thosaigh sé ag scríobh i 1915 go raibh feidhm Conradh na Gaeilge bainte amach agus go raibh sé in am anois íobairt fola a phleanáil.
Maidir leis an Éirí Amach féin, maíonn roinnt staraithe, gur dearcadh é mar phíosa amharclainne sráide, chun samhlaíocht an phobail a ghabháil. Más fíor é sin, d’éirigh go hiontach leis, ná na chéad athbhreithnithe a mholadh. Ag úsáid W.B. Yeats mar shampla, b’fhéidir nach ndearna reibiliúinaithe 1916, banríon as Cathleen Ní Houlihan le meafar Yeats, ach is cinnte gur thug siad saol nua di.
Neamhspleáchas na hÉireann
mion|150x150px|Stampaí Rialtas na hÉireann|alt= Nuair a bhunaíodh Saorstát na hÉireann, chreid go leor de ball Conradh na Gaeilge gur bhaineadh amach Athbheochan na teanga chomh fada agus a d’fhéadfaidís agus anois, jeab an Rialtas ab ea é, an Ghaeilge nua a mhúscailt chuig an chéad leibhéal eile. Dá bhrí sin, chuir cuid mhór de na mbaill deireadh lena ngníomhachtaí le Conradh na Gaeilge. Tugadh faoi dheara freisin, nach bhféadfadh Conradh na Gaeilge an dí-ualú a dhéanamh ar an tí féin a thuilleadh agus go mbeadh an Rialtas ábalta an obair seo a dhéanamh go héifeachtach.
clé|mion|150x150px|Airgead Saorstát Éireann|alt= Sa ré réamh-chonartha, bhí polasaí beartas réasúnach agus córasach i bhfeidhm ag an Dáil i gcomhair le Conradh na Gaeilg e, léirithe i dTuarascáil na Dál a, ‘Aireacht na Gaedhilge’, nuair a dúirt Seán T. Ó Ceallaigh, “It is a great advantage and a great financial saving that the Gaelic League is cooperating actively in the work which is our main concern”. Chuir an comhchuibhreas dealraitheach seo, le caidreamh maith don todhchaí idir an Rialtas agus Conradh na Gaeilge.
Faoi dheireadh na 1920idí, bhí foighne Conradh na Gaeilg e le cur chuige Cumann na nGaedheal. Chinn an Conradh tacú le Fianna Fái l i 1929, ach ina dhiaidh sin, thit siad amach leo freisin ar roinnt saincheisteanna. Bhí lesice orthu é sin a dhéanamh chomh maith. Bhíodar i gcoinne seinm snagcheoil agus tionchar eachtracha eile ar an raidió. Bhí fahdbhanna airgeadais  agus easpa treoracha acu. Ba é an dúshlán ba mhó, an pobal a a athbheochan chun an Ghaeilge a athbheochan.
Athbheochan na Gaeilge sna Stáit Aontaithe
Thosaíodar an chéad mhór-fhoilseacháin den Ghaeilge ina cholún teanga in 1857. Bhí go leor alta Ghaeilge ós na 1800idí ar siúil ag, ‘The American Celt’ (St. Louis), ‘The Citizen’ (Chicago) agus ‘The Irish Echo’ (Bostún). Bunaíodh ranna Ceilteacha i bhformhór na nuachtán faoin mbliain 1800. In 1888, thug iris amháin liosta de 44 nuachtán, ar fud na tíre, a raibh baint acu le cur chun cinn na Gaeilge. clé|mion|211x211px|Mícheál Ó Lóchain|alt= Sa bhliain 1853, bhunaigh Patrick Tierney, fear de chuid an Chabhán, an chéad sochaí Ghaeilge sna Stáit Aontaithe. In 1861, bunaíodh brainse den Cumann Oisín  i Nua-Eabhrac, a d’fhoilsigh lámhscríbhinní i nGaeilge. Chuaigh an t-Athbheochan i bhfeidhm go mór nuair a tháinig Micheál Ó Lócháin, a rugadh i nGaillimh, “Pioneer of the Irish Language in America’. Bhí sé gníomhach i gcur chun cinn na Gaeilge óna theacht in 1870, agus bhunaigh agus rinne sé eagarthóireacht ar iris Athbheochana fheiceálach, go dtí go bhfuair sé bás sa bhliain 1894.
Spreag Ó Lóchain, eisimircigh a chur ag bunú cumann a chothódh agus a spreagfadh an Ghaeilge. Bhí mórfhreagairt ar phléadáil Ó Lóchain agus laistigh de thréimhse ghear eagraíodh an-chuid ranganna. Cuireadh tús leis an gcéad sochaí Philo-Cheilteach i mBostún in 1873. Bhí sé dírithe ar theanga litríocht ceol na hÉireann a chur chun cinn. Bhí na cumainn neamhspleách ar an chéile, cé gur choinnigh siad cumarsáid leanúnach trí comhfhreagras agus an Gaodhal, an t-orgán náisiúnta dos na cumainn go léir.
Agus Ó Lócháin ag tuairisciú ar Chruinniú Bliantúil Ginearálta Brooklyn, thug sé faoi deara go raibh deacrachtaí ann iarrthóirí oiriúnacha a roghnú do phoist oifigiúla, “as it has been a rule of the society that no one should be elected to them except those having a conversational knowledge of the Irish language”. Tugann sé seo le fios dúinn nach cainteoirí dúchais iad, ach cuid de Philo-Celts, Brooklyn iad. Ar an taobh eile, rinne triúir cainteoirí dúchais a tsochaí Philadelphia a bhunú in 1884 agus a gnólachtaí ar fad, trí mheán na Gaeilge.
Tugann tuairisc ó shochaí Nua-Eabhrac le fios freisin, gurb í an Ghaeilge an phríomhtheanga a úsáideach. Léiríonn cur síos ar fhéile bhliantúil 1884, gur bheag Béarla a úsáideadh. Da bhrí sin, is cosúil gur shocraigh comhdhéanmah na sochaí, méid na Gaeilge a cabhraítear. Bhí formhór na bhfoghlaimeoirí i gcumann áirithe ach i gcodanna eile, ba chainteoirí dúchais iad an chuid is mó den na mbaill agus mar sin, ba í an Ghaeilge an meán chumarsáide  a úsáideadh. Is cosúil gur mheall na cumainn daoine de gach aois. In a lán eagrán den Gaodhal, insíonn Ó Lócháin dúinn go raibh roinnt baill de shochaí Brooklyn ag tabhairt a gcuid leanaí chuig na cruinnithe.
An Gaodhal
mion|191x191px|Clúdach An Gaodhal|alt= Bhí an iris mhíosúil, dhátheangach, ‘An Gaodhal’ (1881-1904), a bhunaigh Ó Lócháin, ríthábhachtach don Athbheochan. Thug sé deis do scríbhneoirí, foilsiú i nGaeilge. D’fheidhmigh sé mar orgán aontaithe dos na ghníomhaithe ar fud na tíre. Sé leathanaigh déag a bhí ar an meán, le thart ar an líon céanna alt in nGaeilge mar a bhí i mBéarla. Bhí sé dírithe ar an nGaeilge a chaomhnú agus a chothú agus ar neamhspleáchas, go seasmhach, le 1000 cóip, “issued monthly for the first year, after which it began to increase gradually until now when the regular issue is 2,880”.
D’fhoilsigh an iris, dánta, amhráin, litreacha agus eagráin eagarthóireachta i nGaeilge. Ceann de na tionscadail a dhéanadh sa tréimhse seo, ná bailiúcháin béaloidis. Sheol go leor rannpháirtithe, scéalta coitianta, dánta tomhaiseanna agus paidreacha isteach, a bheadh ar eolas ag na Gaeilgeoirí ar fad de ghlan mheabhair. Ba fhoinse siamsaíochta luachmhar iad seo do chainteoirí dúchais a bhí in ann an Ghaeilge a léamh. Phriontáladh ceachtanna, ionas go bhféadfadh cainteoirí an teanga a léamh agus go bhféadfadh daoine nach gcainteoirí Gaeilge, í a fhoghlaim. Léiríonn cuid mhór litreacha a sheoladh chuig an Gaodhal dúinn, go raibh na ceactanna seo an-tábhachtach le cabhair a thabhairt do dhaoine a bhí ag iarraidh an teanga scríofa a mháistir.
Máire Ní Annracháin
Is Ollamh Sinsearach Emeritus le Nua-Ghaeilge sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath í Máire Ní Annracháin a bhfuil spéis ar leith aici sa teoiric liteartha i litríocht na Gaeilge, agus sna naisc liteartha idir an cultúr gaelach in Éirinn agus in Albain. Is ball d'Acadamh Ríoga na hÉireann í. Bhain sí PhD amach sa bhliain 1988, MA sa bhliain 1978 agus BA in 1975. Rugadh í sa bhliain 1955 i mBaile Átha Cliath. Tá sí pósta agus tá beirt chlainne uirthi.
Cúlra
Is ollamh í Máire Ní Annracháin ó 2009, agus roimhe sin chaith sí tréimhse ag léachtóireacht in Ollscoil Mhá Nuad. Tá spéis aici sa teoiric liteartha agus i nualitríocht Ghaeilge na hÉireann agus na hAlban araon. Ar fhilíocht Shomhairle MhicGill-Eain a bunaíodh a tráchtas dochtúireachta, a foilsíodh faoin teideal Aisling agus Tóir: an Slánú i bhfilíocht Shomhairle MhicGill-Eain (An Sagart, 1992). Tá os cionn leathchéad alt acadúil scríofa aici agus roinnt imleabhar curtha in eagar aici féin nó i gcomhar le comheagarthóirí. Baineann na hailt is deireanaí léi le leanúnachas an traidisiúin liteartha agus le teanga fhíortha fhilíocht na Gaeilge. Tá comhaltachtaí taighde gnóthaithe aici in Éirinn, in Albain agus i Sasana a thacaigh léi ina cuid taighde, agus tá tréimhsí taighde caite aici i bPáras, i nDún Éideann, ar an Eilean Sgitheanach agus i Londain. Chaith sí roinnt blianta ina cathaoirleach ar Glór na nGael, ina ball de choiste stiúrtha Shabhal Mòr Ostaig in Albain agus de Choimisiún na Logainmneacha.
Réimsí Taighde
Tá dhá phríomhréimse taighde aici: an teoiric liteartha faoi mar a forbraítear í go hidirnáisiúnta a chur in oiriúint do litríocht na Gaeilge, agus na naisc liteartha idir an cultúr gaelach in Éirinn agus in Albain. Le roinnt blianta anuas, dhírigh a cuid taighde ar an gcéad réimse díobh sin ar cheisteanna a bhaineann leis an stair liteartha freisin. Fréamhacha gaelacha na nualitríochta, agus an t-athchóiriú a dhéantar ar na fréamhacha sin, is cúram do shraith aistí ar scríbhneoirí móra na nualitríochta: Máirtín Ó Cadhain, Biddy Jenkinson, Somhairle MacGill-Eain agus Seán Ó Ríordáin. Ina theannta sin is spéis léi an teanga fhíortha ann féin, agus go háirithe an bhéim a leagtar i gcuid mhaith de litríocht na Gaeilge ar an meatonaime seachas ar an meafar. Maidir leis an dara réimse taighde, bhí sé de nós aici dhá thrá a fhreastal: plé le litríocht an dá Ghaeilge in éineacht nó ar bhonn comparáide, agus plé le sainiúlacht litríocht Ghaeilge na hAlban ar a son féin. Mar sin tá aistí scríofa le gairid aici ar an nuafhilíocht sa dá thír mar aonad, ar shaothar Shomhairle MhicGill-Eain agus ar fhorbairt na húrscéalaíochta i nGaeilge na hAlban. Féachann sí leis an taighde liteartha a chur chun cinn trí imeachtaí a eagrú a thugan tús áite don litríocht agus a chuimsíonn an dá chultúr ghaelacha. Tá páirt glactha aici i sraith seimineár ar an litríocht in Coláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath, agus comhdhálacha eagraithe aici ar an ábhar céanna, comhdháil do mhic léinn iarchéime i réimse na litríochta sa dá Ghaeilge i samhradh na bliana 2010, agus scoil samhraidh ar théama an cheangail idir an litríocht agus an stair i samhradh na bliana 2011.
Máire Ní Annracháin, sliocht as ‘Peann, Céachta: Cad is Fiú an litríocht a mhúineadh?’ in Ní Dhonnchadha, A. (eag.) Léachtaí Cholm Cille XLII, (An Sagart, 2012) -
"Ba dheacair an pholaitíocht a fhágáil go creidiúnach as an áireamh agus muid ag machnamh ar an bhfiúntas daonna. Is beag is fiú aon fhéiniúlacht nach ndearbhaítear go polaitiúil ar bhealach amháin nó a chéile. Ní hannamh ról lárnach ag an litríocht sa ghnó seo. Ceist bhunúsach a chuirtear nuair a bhíonn éileamh ag teanga nó canúint ar ardstádas, an bhfuil litríocht sa teanga nó sa chanúint sin. Ní raibh amhras ar lucht Athbheochan na Gaeilge ina thaobh, ná ar náisiúnaithe eile na hEorpa sa naoú haois déag. . . . Táthar ann i saol na Gaeilge a déarfadh go bhféadfaí an teanga agus an litríocht a scaradh ó chéile, agus an teanga a mhaolú ina stór focal scáinte, córas fuaimeanna an Bhéarla, deilbhíocht simplithe as éadan agus corr-iarsma comhréire. Lean an bóthar sin agus is gearr nach mbacfaidh muid leis an mbriathar a chur ag tús na habairte. Cad as an cúlú ó dhúchas na teanga? Ar an gcuid is fearr de, is léir gur le teann tiomantacht iarchoilíneach d’Éirinn nua a chuirtear ‘Gaeilge nua’ chun cinn, tiomantacht d’Éirinn nua-aimseartha, Éire nach bhfuil cuimhne aici ar an gcruach mhóna is ar an gcarn aoiligh ar bhog muid amach uathu fadó. Ach is tiomantacht í a bheas priaclach mura mbeidh sí sách cruthaitheach ina hagallamh leis an traidisiún."
Leabharliosta/Foilsitheoirí
Ní Annracháin (Máire): An gearrán a chaoin. Discusses the relationship of Colum Cille with nature.
Baile Átha Cliath: Coiscéim, 2003. xxv + 358 pp.
In Fil súil nglais [Fs. C. Ó Baoill] (2007), pp. 163–174.
In ECI 24 (2009), pp. 100–114.
Irish edition | by Maire Ni Annrachain and Briona Nic Dhiarmada, Maire Ni Annrachain, et al. | 1 Jan 1998
Brian Pádraig Ó Luineacháin
clé|mion Polaiteoir Éireannach ba ea Brian Ó Luineacháin (Béarla: Brian Lenihan) (17 Samhain, 1930 - 1 Samhain, 1995), a bhí ina bhall den pháirtí Fianna Fáil. Bhí gairm pholaitiúil fhada aige, ó 1964 go dtí a bhás i 1995. Bhí Ó Luineacháin ina sheanadóir faoi dhó, ina Thánaiste idir 1987 agus 1990, agus ina iarrthóir don thoghchán Uachtaráin na hÉireann i 1990. Fear éirimiúil, gealgháireach a raibh aithne mhaith ag an bpobal air ab ea é.
B'as teaghlach cáiliúil polaitiúil é Ó Luineacháin. Teachtaí Dála ab ea a athair Patrick Lenihan agus a dheirfiúr Máire Uí Ruairc. Tá beirt mhac aige a bhí sa rialtas go dtí gur briseadh ar Fianna Fáil agus na Glasaigh san olltoghcháin sa bhliain 2010, Brian Óg Ó Luineacháin agus Conor Ó Luineacháin.
Scannal
Ba é Brian Ó Luineacháin, an Tánaiste ag an am, an t-iarrthóir a bhí ag Fianna Fáil i dtoghchán na huachtaránachta. Bhíothas cinnte ag tús an fheachtais gur aige a bheadh an bua. Bhí Ó Luineacháin i bhfad chun cinn sna pobalbhreitheanna.
Ach ar 26 Deireadh Fómhair 1990, bhris an scannal "on mature recollection" amach. Ach thug na bréaga ó Brian Lenihan seans do Mháire Mhic Róibín (duine ón taobh amuigh ag an am). Sa deireadh, ba í Máire Mhic Róibín an chéad bhean agus an chéad iarrthóir ó Pháirtí an Lucht Oibre a bhain amach post na hUachtaránachta in Éirinn.
Coill a' Lao
Is baile suite i gContae Dhoire í Coill a' Lao.
Béal an Átha Buí (idirdhealú)
Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm Béal an Átha Buí air:
Luadar
Frithghníomh gluaisne nó treoshuite orgánaigh mar fhreagairt ar spreagadh. Is féidir go mbeidh ceimealuadar (freagairt ar spreagadh ceimice), fótaluadar (freagairt ar spreagadh solais), nó teirmealuadar (freagairt ar spreagadh teasa) i gceist. Nuair is gluaisne i dtreo an spreagtha a tharlaíonn, is luadar dearfach í, agus luadar diúltach nuair is gluaisne amach ón spreagadh a tharlaíonn. Más ainmhí a ghluaiseann i dtreo solais é, is ainmhí fótaluadrach dearfach é.
Síceolaíocht fhiseolaíoch
Staidéar ar na próisis fhiseolaíocha san inchinn is an cholainn a bhíonn mar bhun leis an iompar is an aireachtáil shíceolaíoch. Cuimsíonn sé seo fiseolaíocht na gcéadfaí, staidéar ar ghníomhaíocht leictreach is cheimiceach na hinchinne, iarmhairtí drugaí is hormón, na ceangail idir neamhoird fhiseolaíocha is shíceolaíocha, agus torthaí damáiste don inchinn.
Dartraí (Baile Átha Cliath)
Is bruachbhaile beag i mBaile Átha Cliath é Dartraí (Béarla: Dartraí) agus is minic a shamhlaítear gur cuid de cheantar Rath Maonais é. I measc na n-áiteanna atá i nDartraí tá Bóthar Dartraí, Bóthar an Teampaill, Páirc Orwell agus Páirc Bhaile Phámair. Tá lóistín do mhic léinn Choláiste na Tríonóide sa cheantar.
Chónaigh an t-údar Máirtín Ó Cadhain in 12 Garraithe na Gréine i nDartraí ar feadh tréimhse.
Dréimire
Is céimeanna atá tógtha go hingearach é an dréimire. Baintear feidhm as dréimire chun dreapadh suas chuig airde nach féidir a shroicheadh má tá duine ag seasamh ar an dtalamh nó an urlár. Déantar dréimirí d'adhmad nó de miotal. Is féidir iad a oscailt agus a dhúnadh chun iad a iompú chuig áit ina ngátar. Baineann an lucht dóiteáin feidhm as dréimirí chun fuinneoga a aimsiú agus chun daoine a thabhairt slán as foirgnimh atá trí thine.
Aigéad carbocsaileach
mion|clé|150px|Ian carbocsaileáit mion|clé|150px|An struchtúr 3-thoiseach den ghrúpa carbocsail
Aigéid orgánacha iad na haigéid charbocsaileacha. Is é is comhartha sóirt dóibh go léir ná an grúpa adamhach úd (an grúpa carbocsaile), is é sin, tá grúpa carbóinile -CO- ann agus grúpa hiodrocsaile -OH nasctha le adamh carbóin an ghrúpa carbóinile. (Úsáidtear na lúibíní ar na saolta seo lena chur in iúl nach bhfuil nasc ar bith idir an dá adamh ocsaigine, ach is minci a d'fheicfeá freisin.) Is aigéid iad na haigéid charbocsaileacha de réir theoiric Brønsted-Lowry, is é sin, is deontóirí prótóin iad - ó tharraingíonn an dá adamh ocsaigine sa ghrúpa carbocsaile na leictreoin chucu, tá sé de chlaonadh san ian hidrigine H+ sa ghrúpa carbocsaile an grúpa a thréigean le nasc a cheangal de leictreondís shaor i móilín éigin eile. Ní aigéid láidre iad de ghnáth.
Samplaí agus ainmníocht
Is gnách go n-aithnítear aigéid charbocsaileacha faoina mbeagainmneacha. Is minic a bhíonn an iarmhír aigéadach -each acu. Tá ainmneacha molta ag AIGCF ann freisin; sa chóras seo, tugtar an iarmhír aigéadach -óch ag aigéid charbocsaileacha. Mar shampla, tugtar an t-aigéad bútánóch ar an aigéad bútarach (C3H7CO2H) de réir threoirlínte AIGCF. Maidir le hainmníocht mhóilíní casta ina bhfuil aigéad carbocsaileach acu, is féidir an charbocsail a mheas mar mar a bheith sa chéad áit sa ionadach ar struchtúr tuismitheora eile, mar shampla 2-carboxyfuran.shlabhra fiú má tá ionadáin eile ann, amhail an t-aigéad 3-clóraphrópánóch. Mar mhalairt air sin, is féidir é a ainmniú mar "carbocsail" nó "aigéad carbocsaileach" ionadach ar mháthairstruchtúr eile, mar shampla 2-carboxyfuran. struchtúr tuismitheora eile, mar shampla 2-carboxyfuran. ar struchtúr tuismitheora eile, mar shampla 2-carbocsafúrán.
Baile Uí Scuillín
Is baile suite i gContae Dhoire é Baile Uí Scuillín.
Neil Gorsuch
Ball de Chúirt Uachtarach na Stát Aontaithe is ea Neil Gorsuch (a rugadh ar 29 Lúnasa 1967). clé|mion|agóid sa bhliain 2017
Saol
clé|mion|2019 Céimí de chuid Ollscoil Columbia (BA 1998), Scoil Dlí Harvard (JD 1991 cum laude) agus Ollscoil Áth na nDamh (DPhil 2004, faoi mhaoirseacht John Finnis) is ea é. Tá a leabhar The Future of Assisted Suicide and Euthanasia (Princeton University Press, 2006) bunaithe ar a thráchtas dochtúireachta. clé|mion|agóid sa bhliain 2017 Bhí Gorsuch ina hcléireach don Bhreitheamh Byron White agus don Bhreitheamh Antaine Ó Cinnéide (1993-94).
Bhí Gorsuch ina aturnae sa dlí-ghnólacht Kellogg, Hansen, Todd, Figel & Frederick PLLC i Washington DC ó 1995 go 2005 (agus ina chomhpháirtí ann ó 1998), ag díriú ar abhcóideacht trialacha tráchtála.
Creachadh
thumb|Foghail a dhéanamh ar an [[Hôtel de Castries le linn Réabhlóid na Fraince. (musée de la Révolution française)]]
Neil Gorsuch
Saol
Bhí sé ina Phríomh-Ionadaí don Ard-Aighne Comhlach i Roinn Dlí agus Cirt na Stát Aontaithe ó 2005 go 2006 sular ainmníodh do Chúirt Achomharc na Stát Aontaithe le haghaidh an Deichiú Cuaird é; is d'aon ghuth a deimhníodh é.
Tar éis dó a bheith ar an liosta d'ainmnithe féideartha don Chúirt Uachtarach a d'fhógair Donald J Trump i mí Mheán Fómhair 2016, i mí Eanáir 2017 d'ainmnigh an tUachtarán Trump é chun an folúntas i ndiaidh bhás Antonin Scalia a líonadh. Bhí Gorsuch ar an ainmniúchán is óige sa gcúirt is airde i Meiriceá le os cionn 25 bliain. clé|mion|Trump, Neil Gorsuch agus a bhean Dúirt Cumann Barra Mheiriceá go raibh sé cáilithe go maith, mhol Coiste Breithiúnachta an tSeanaid é (11-9 de réir línte páirtí) agus deimhníodh é 54-45 (tar éis do thriúr Daonlathaithe dul i gcomhar leis an Poblachtaigh). Agus é sin a dhéanamh acu, bhris na Poblachtaigh an nós gur féidir filibuster a dhéanamh maidir le hainmniúcháin bhreithiúnacha.
Creachadh
Dá réir sin, sonraíonn an nóisean seo gníomhartha sibhialta comhchosúla a d’fhéadfadh tarlú, ar scála níos lú, le linn tubaistí nádúrtha mar Hairicín Katrina, Cioclón Xynthia nó creathanna talún.
An creachadh de réir cineáil
Le linn tubaiste, uaireanta ní bhíonn na póilíní agus an t-arm deireadh a chur le creachadóireach nuair a bhíonn géarchéim dhaonnúil an chloch is mó ar a bpaidrín, nó nuair nach ní féidir iad a thoghairm mar gheall ar bhonneagar cumarsáide a ndearnadh damáiste dóibh. Go háirithe, le linn tubaistí nádúrtha, bíonn iallach ar dhaoine áirithe an rud nach leo féin a thógáil chun maireachtáil. Is minic gur aincheist do rialtais í conas freagairt dó seo, i gcás ina luíonn an líne idir "creachadh" neamhriachtanach agus "scroblachóireacht" riachtanach gar dá chéile. I gcásanna eile, d’fhéadfadh rialtais glacadh leis an chreachadh nó fiú é a spreagadh ar chúiseanna polaitiúla nó ar chúiseanna eile. Is é is dóichí go nglacfadh ropairí leas as daoine eile a rinne na creachtaí agus dá réir is dócha ná a mhalairt go mbeadh na contúirtí a bhaineann leis an ngníomh méadaithe.
Caisleán Ráth Fearnáin
Is caisleán suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Caisleán Ráth Fearnáin.
Nioclás Tóibín (scríbhneoir)
Scríbhneoir agus aistritheoir Gaeilge ó na Déise ab ea Nioclás Tóibín a saolaíodh i nGaeltacht na Rinne, Contae Phort Láirge, 28 Samhain, 1890 agus a d'éag ar an 21 Iúil, 1966. D'fhoghlaim sé léamh agus scríobh na teanga ó Phádraig Ó Cadhla, timire de chuid Chonradh na Gaeilge a bhí i gceannas ar dhream foghlaimeoirí a tháinig chun na Rinne nuair a bhí Nioclás timpeall ar dhá bhliain déag d'aois. Chuir sé saint i bhfoghlaim agus nuair a cuireadh Coláiste na Rinne ar bun, bhí Nioclás ar an gcéad duine a fuair meánoideachas ansin agus, b'fhéidir, ar an gcéad duine riamh a fuair meánoideachas nua-aimseartha as Gaeilge.
Ina fhear óg dó bhí sé ina oide cúnta i Mainistir Fhear Maí. Ina dhiaidh sin bhain sé amach dintiúirí an mhúinteora ó choláiste i mBaile Átha Cliath. Níor chaith sé ach bliain ag múineadh scoile, agus ina dhiaidh sin chuaigh sé ag timireacht don Chonradh. Sa bhliain 1922 phós sé a bhean, Siobhán Jennings, agus rinne sé iarracht post múinteora a fháil arís. B'éigean dó dul i mbunn pinn go lánaimseartha nuair nach bhfuair sé an post a bhí geallta dó. Bhí sé ar na daoine ba bhisiúla ag scríbhneoireacht i nGaeilge agus ag aistritheoireacht go Gaeilge, agus cuireadh an locht air go raibh sé róbhisiúil le bheith in ann dea-Ghaeilge a sholáthar.
Is é an bunleabhar is tábhachtaí dár tháinig óna pheann ná an t-úrscéal úd An Rábaire Bán. Maidir leis na haistriúcháin, chuir sé Gaeilge ar shaothar le scríbhneoirí ó Arthur Conan Doyle (Cú na mBaskerville) go Louisa May Alcott (Mná Beaga). Bhí sé ina cheoltóir agus ina bhailitheoir amhrán fosta. Na hamhráin a bhreac sé síos ó fhonnadóirí a fhód dúchais tháinig siad i gcló faoin teideal Duanaire Déiseach dhá bhliain déag i ndiaidh a bháis.
Ba nia dó an t-amhránaí sean-nóis Nioclás Tóibín.
Nioclás Tóibín (amhránaí)
Amhránaí sean-nóis ab ea Nioclás Tóibín a saolaíodh i mBaile an Raghallaigh, Gaeltacht na Rinne, Contae Phort Láirge ar an 5 Feabhra, 1928 agus a fuair bás ar an 19 Meán Fómhair, 1994. Nuair a bhí sé ina fhear óg b'éigean dó aghaidh a thabhairt ar an mBreatain Mhór ar thóir oibre, ach i ndiaidh filleadh abhaile dó sa bhliain 1960 chuaigh sé le ceoltóireacht agus le hamhránaíocht mar shlí bheatha. Bhí sé ina veidhleadóir freisin.
Ba iad na múinteoirí i mBunscoil na Rinne, Pilib Ó Foghludha agus Úna Parks, a mhúscail suim Niocláis óig sa cheol. Uncail dó ab ea an scríbhneoir Nioclás Tóibín, agus ba mhinic a chanadh sé na ceolta céanna a foilsíodh sa Duanaire Déiseach, leabhar iarbháis leis an uncail.
Pinanga
Géineas de phlanda bláthanna den fhine phailme san fhothréibh Arecinae is ea Pinanga. Tá sé dúchasach d'oirthear agus deisceart na hÁise ( An India, an tSín, an Ind-tSín, an Mhalaeisia ) trasna go dtí an Nua-Ghuine.
Speicis
Speicis a nglactar leo:
Sveriges Riksbank
Is é Sveriges riksbank banc ceannais na Sualainne. Is é an banc ceannais is sine ar domhan.
Is ball den Chóras Eorpach Banc Ceannais é. Bhunaigh sé duais san eacnamaíocht sa bhliain 1969, a dtugtar Duais Sveriges Riksbank na nEolaíochtaí Eacnamaíochta i gCuimhne ar Alfred Nobel air.
Eodacsas as Cniodas
clé|mion|Eodocsasː dlí fórsa agus gluaisne Réalteolaí is matamaiticeoir Gréagach ab ea Eodacsas as Cniodas (c 408-c 355 RC). Áireamh fhad na bliana grianda leagtha air. Chuir sé leis an ngeoiméadracht Eoiclídéach freisin. Mac léinn de chuid Phlatón a bhí ann. Tá a chuid saothar ar fad caillte anois, cé go bhfuil míreanna de caomhnaithe i ngluais Hipparcos ar dán de chuid Aratos faoin réalteolaíocht. Is féidir go bhfuil príomhshaothar de chuid Theodóisios Bhitinia, Sféiric, bunaithe ar shaothar a scríobh Eodacsas.
Saol
Is é "onórtha" nó "a bhfuil dea-ainm air" an chiall atá lena ainm (Sean-Ghréigis: εὔδοξος, as eu "dea-" agus doxa "tuairim, creideamh, cáil"). Tá sé inchurtha leis an ainm úd sa Laidin Benedictus.
Bhaineadh athair Eodocsas, Aeschines as Cniodas, taitneamh as a bheith ag breathnú ar na réaltaí san oíche. Agus é ina ógfhear, thug Eodocsas aghaidh ar Taranto, san Iodáil chun staidéar a dhéanamh faoi Archytas agus d'fhoghlaim sé an mhatamaitic uaidh. Thug sé cuairt ar an tSicil freisin, mar a ndearna sé staidéar ar an leigheas faoi Philistion.
Thart ar 387 RC, in aois a 23 bliana, thaistil sé leis an lia Theomedon, a cheap roinnt daoine a bheith ina leannán aige dar le Diogenes Laërtius, go dtí an Aithin chun staidéar a dhéanamh le lucht leanúna Socraitéas. Sa deireadh d'fhreastail sé ar léachtaí Phlatón agus fealsaimh eile ar feadh roinnt míonna. Tar éis tamaill, áfach d'éirigh idir Eodocsas agus Theomedon. D'fhág sin Eodocsas ar an mblár folamh.
Jeffrey Donaldson
Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é Jeffrey Mark Donaldson (a rugadh ar an 7 Nollaig 1962). Is é ceannaire an Páirtí Aontachtach Daonlathach é. Luaitear Donaldson le heite mheasartha an pháirtí (an eite lenar bhain Arlene Foster chomh maith).
Saol
As Cill Chaoil i gcontae an Dúin é Donaldson.
Ba chol ceathrar leis, Samuel Donaldson, an chéad phóilín a maraíodh i bpléasc de chuid an IRA le linn na dTrioblóidí. Labhair sé féin cheana faoin tubaiste sin agus dúirt gurbh é an marú sin a spreag é le dul leis an bpolaitíocht.
Sé bliana déag a bhí sé nuair a lean nós a mhuintire agus ghlac ballraíocht san Ord Oráisteach agus ina dhiaidh sin chuaigh sé isteach i Reisimint Chosanta Uladh (UDR), mar a rinne a athair roimhe.
Bhí Donaldson ina ghníomhaire toghlaigh ag an bhfeisire Enoch Powell ó 1983 go 1985.
Polaiteoir
Chuaigh Donaldson isteach le Páirtí Aontachtach Uladh (UUP) agus é ina fhear óg. Ní raibh sé ach 22 bliain d’aois nuair a toghadh é i bhfothoghchán chun an Tionóil in Stormont i 1985, an duine ab óige riamh a fuair suíochán ansin.
Dúirt Donaldson go bhfuil seisean beo inniu, a bhuíochas do ghníomhaire (Donald Donaldson b'fhéidir) a thug foláireamh dó faoi ionsaí a bhí beartaithe air.
I mí Bealtaine 1997, bhí sé tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte (Westminster) do Gleann an Lagáin.
Bhí aighneas idir é féin agus ceannaire a pháirtí, David Trimble faoi Chomhaontú Aoine an Chéasta i 1998 agus shiúil sé amach ó chainteanna na síochána mar nár aontaigh sé gur cheart príosúnaigh phoblachtacha agus aontachtacha a shaoradh sula raibh a dtéarma príosúin déanta acu.
In 2003, d’fhág Donaldson, Arlene Foster agus Norah Beare an UUP agus ghlac sé ballraíocht san DUP in Eanáir 2004.
Rinne Banríon Eilís Shasana ridire de Donaldson in 2016 mar aitheantas ar a chuid oibre i saol na polaitíochta. Bhí sé ina phríomhaoire agus ina urlabhraí ar an gcosaint agus ar chúrsaí gnó ag an DUP in Westminster.
I mí an Mheithimh 2021, bhí Donaldson ceaptha ina cheannaire ar an DUP. Ceapadh é gan toghchán mar nach raibh aon iarrthóir eile ann. Tháinig Donaldson i gcomharbacht ar Edwin Poots a d'éirigh as mar cheannaire an DUP. Bhí rún ag Donaldson éirí as a shuíochán in Westminster le bheith ina cheannaire ar an DUP in Stormont.
Gaeilge
In 2019 dúirt Donaldson nach bhfuil rud ar bith i gcoinne na Gaeilge ag an DUP. Dúirt sé gur choinnigh Preispitéirigh an teanga beo nuair a bhí sí i mbaol báis. Ach mhaígh Donaldson sa bhliain 2019 go mbeadh veto ag an DUP maidir leis na seirbhísí trí Ghaeilge a chuirfí ar fáil don phobal faoi aon reachtaíocht teanga a thabharfaí isteach mar chuid de mhargadh Stormont.
Breatimeacht
Dúirt Donaldson i mí an Mheithimh 2021 gurb é an prótacal faoi Mhuir Éireann an bhagairt is mó ag an am do Thuaisceart Éireann.
Inspeirm
deas|377x377px Is éard is inspeirm ann ná an fíochán a tháirgtear taobh istigh den chuid is mó de shíolta na bplandaí bláthanna, tar éis toirchithe. Timpeallaíonn sí an suth agus soláthraíonn sí cothaithe i bhfoirm stáirse, cé gur féidir go mbeadh olaí agus próitéin ann freisin. Is féidir inspeirm a bheith ina foinse cothaithe in aiste bia an duine. Mar shampla, meiltear inspeirm na cruithneachta ina plúr chun aráin (tá an chuid eile den ghráin san áireamh chomh maith i bplúr lánchruithneachta), agus ag an am céanna, tá inspeirm na heorna ina foinse is mó i gcomhair siúcraí le haghaidh beorach a tháirgeadh. Samplaí eile de inspeirm a fhoirmíonn an chuid is mó den chuid inite is ea "feoil" chnónna cócó agus "uisce" chnóanna cócó, agus arbhar. Tá easpa inspeirme i gcuid síolta roinnt plandaí, mar shampla magairlíní,
Síceolaíocht fhóiréinseach
Feidhmeanna síceolaíochta sa dlí. I measc na gceisteanna a bhíonn idir camáin, tá folláine intinne cosantóirí is daoine eile a bhaineann le cásanna dlí, cúram leanaí is seandaoine, sláinte intinne phríosúnach, agus cosaint an phobail ar choirpigh atá ar mire.
Fuinneamh comhleá
Ar 5 Nollaig 2022, dúirt eolaithe in California go raibh "mórfhionnachtain" déanta acu ab fhéidir an bealach a réiteach don fhuinneamh glan san am atá romhainn. Tar éis leathchéad bliain de thaighde ar chomhleá núicléach, maítear gur scaoileadh ní bá mhó fuinnimh ná a cuireadh isteach den chéad uair, feiniméan ar a dtugtar adhaint nó méadú fuinnimh. Chuir eolaithe ar fud an domhain fáilte roimh an fhionnachtain seo, ach tá a lán le déanamh sula mbeidh fuinneamh comhleá glan ann.
Diablo Velasco
Iomrascálaí proifisiúnta agus traenálaí iomrascála proifisiúnta Meicsiceach ab ea Cuahutémoc Velasco Vargas (28 Aibreán 1919- 13 Méitheamh 1999) mar is fearr aithne air faoina ainm fáinne Diablo Velasco. Chuir Velasco oiliúint ar go leor iomrascálaithe mór le rá, Gory Guerrero, Perro Aguayo, Essa Rios, Mil Máscaras, Raul Armas agus Los Hermanos Crucero san aíreamh. In 2001, ionduchtaíodh Velasco i Halla na Laochra Wrestling Observer mar aitheantas ar a gairm mar iomrascálaí agus a thionchar ar Lucha Libre mar thoradh ar oiliúint a chur ar go leor dá phríomh lúthchleasaithe.
Gairm iomrascála proifisiúnta
Chuir Velasco tús lena ghairm iomrascála í 1937 tar éis dó oiliúint a fháil ar feadh dhá bhliain faoi theagasc Raúl Romero, agus an t-ainm "Telmo Velazco" á úsáid aige. Mar gheall ar a stádas réasúnta gearr, níor tháinig sé chun bheith ina príomhoirfideach riamh, ach measadh go raibh sé mar oibrí teicniúil a bhféadfaí brath air chun cluiche iontach lárchárta a chur ar siúl. I 1942, tar éis cúig bliana san iomaíocht faoi bhun an priomhimeacht, D'éirigh sé as ag iomaíocht chun bheith ina thraenálaí iomrascála. I 1959, bheag sé go dtí an Aréine Coliseo de Guadalajara, ceann de na scoileanna iomrascála is mó sa tír, le bheith mar phríomh-trainálai.
Le linn a shlí bheatha mar oiliúnóir, chuir sé oiliúint ar go leor lúthchleasaithe a rachadh ar aghaidh chun bheith ina n-ainmneacha tí i Lucha Libre, Gory Guerrero, patriarch den Teaghlach iomrascála Guerrero san áireamh. Measadh oiliúnaithe Vargas go bhfuil ionchais maith le haghaidh a ngairmeacha beatha iomaíoch agus Vargas tógtha cáil ar a bheith ina thraenálaí premier. Tar éis gortú cromáin, chuir Vargas deireadh le hoiliúint phraiticiúil léi mhic léinn, ach lean sí ag gníomhú mar mheantóir agus chóitseálaí.
Reáchtáil Vargas a scoil iomaíochta go dtí gur scoir sé den tionscal sa deireadh i 1997, ag c.78 bliain d’aois.
Bás
Fuair Vargas bás ar 13 Meitheamh 1999, ag 80 bliana d'aois, dhá bliana tar éis a scor.
An tSínis
Is teanga nó grúpa teangacha í an tSínis (汉语/漢語, Pinyin: Hànyǔ; 华语/華語, Huáyǔ; nó 中文, Zhōngwén).
Tá b'fhéidir 1.5 billiún cainteoirí san Iomlán. Seans go bhfuil leagan nó canúint éigin den teanga ó dhúchas ag gach cúigiú duine ar domhan.
Is ceann de shé theanga oifigiúla na Náisiún Aontaithe í an tSínis. Ceiliúrtar Lá na Sínise sna Náisiúin Aontaithe ar an 20 Aibreán gach bliain.
Is í an Mhandairínis an fhoirm chaighdeánach den teanga a úsáidtear i nDaon-Phoblacht na Síne, áit a bhfuil sí ina teanga oifigiúil.
mion|obair bhaile
Scríbhneoireacht na Sínise
Is é an córas scríbhneoireachta an chuid is suntasaí den tSínis. Is iad na hiarsmaí is sine de scríbhneoireacht na Sínise na cnámha oracail, a bhí in úsáid i ré Rítheaghlach Shang, timpeall ar 1400-1000 RC (níl sé soiléir cén t-am go cruinn a bhí an rítheaghlach seo ann). Bhaintí úsáid as na cnámha seo le geasróga a leagan, i ndeasghnátha a bhí dírithe ar an todhchaí a thairngreacht. Na comharthaí atá le léamh ar na cnámha seo, is féidir a aithint orthu go bhfuil gaol acu le comharthaí hanzi an lae inniu, ach tá siad i bhfad níos íocónaí.
Stair na Sínise
Is í an chéad ré i stair na Sínise ná an tSean-Sínis, is é sin an cineál Sínise a bhí in úsáid sna blianta 1122-256 RC, is é sin, i dtús agus faoi lár na ré a ainmnítear as Rítheaghlach Zhou. Na téacsanna atá ar fáil ón ré seo, is inscríbhinní ar dhéantúsáin chré-umha iad chomh maith leis an díolaim sheanfhilíochta Shījīng, an díolaim seandoiciméad Shūjīng, agus cuid den díolaim rúndiamhrachtaí Yìjīng (I Ching) ("Leabhar na nAthruithe").
Tá cuid mhór leideanna san ábhar seo don dóigh a bhfuaimníti an teanga san am sin, agus is féidir a lán eolais a bhaint as na focail iasachta i dteangacha an réigiúin, ar nós na Vítnimise agus na Seapáinise. Mar sin is féidir leis na saineolaithe a lán a rá i dtaobh an chineál Sínise a labhraítí san am. Inniu, is leis an tSínis is mó a shamhlaítear an tonúlacht sna teangacha, is é sin, na tuineanna éagsúla a chuirtear leis na siollaí. Dealraíonn sé áfach nach raibh siad ach ag tosú ag forbairt san am sin. Is dócha freisin go raibh míreanna gramadúla sa tSean-Sínis go fóill.
Ba í an Mheán-Sínis an cineál Sínise a bhí á cleachtadh sna blianta ón séú go dtí an deichiú haois AD (is é sin, timpeall ar ré na Sean-Ghaeilge). Is féidir idirdhealú a dhéanamh idir an Mheán-Sínis Mhoch (atá le fáil sa leabhar rímeanna Qiēyùn (601 AD)) agus an Mheán-Sínis Dheireanach (atá le fáil sa leabhar rímeanna Guǎngyùn ón deichiú haois). Mura bhfuil na teangeolaithe ach ag tuairimíocht faoi fhuaimeanna na Sean-Sínise, tá siad níos eolaí ar an Meán-Sínis. Na leideanna atá acu tagann siad ó fhoinsí éagsúla: na canúintí comhaimseartha, na foclóirí rímeanna, na traslitrithe a rinne daoine ón gcoigríoch, na táblaí rímeanna a chuir sean-fhocleolaithe na Síne féin i dtoll le chéile le hachoimre a thabhairt ar chóras fuaimeanna na teanga, agus aistriúcháin fuaimbhunaithe na bhfocal coimhthíoch. Mar sin féin, níl in iarrachtaí na dteangeolaithe ach tuairimí agus teoiricí. Tá sé ráite ag scoláirí áirithe nach bhféadfaí fuaimchóras na Cantainise a atógáil ach ar éigean, mura mbeadh d'fhianaise ach na rímeanna ón bpopcheol Cantainise, nó an Cantopop. mion Scéal casta é forbairt na gcanúintí labhartha ó thús ama go dtí an lá inniu. An chuid is mó de na Sínigh ó oirthuaisceart (an Mhanchúir) go hiardheisceart (Yunnan) na tíre, cineálacha Mandairínise a labhraíonn siad sa bhaile. Is iad machairí móra an Tuaiscirt a rinne canúint chomh fairsing den Mhandairínis. I ndeisceart agus i lár na Síne áfach tá an tír stróicthe as a chéile ag sliabhraonta agus ag abhainneacha rud a fhágann go raibh na canúintí in ann dul in an-éagsúlacht ansin.
Roimh lár na fichiú haoise ní bhíodh mórán cur amach ag lucht labhartha na gcanúintí Deisceartacha ach ar an gcineál Sínise a bhí acu féin ó dhúchas. Ba í Nanjing príomhchathair na Síne i luathbhlianta Rítheaghlach Ming, agus mar sin ba í Mandairínis Nanjing a chuaigh i bhfairsinge mar theanga ardchéime agus níor tháinig athrú air sin roimh bhlianta deireanacha Rítheaghlach Qing. Ón tseachtú haois déag ar aghaidh, áfach, thosaigh Rítheaghlach Qing scoileanna ceartfhuaimnithe (正音书院／正音書院; Zhèngyīn Shūyuàn) lena chinntiú go mbeadh fuaimniú na teanga oifigiúla ag cloí le fuaimeanna chanúint Beijing, arbh í an phríomhchathair í anois. Ní raibh an fuaimniú caighdeánaithe ag dul chun cinn ach i measc na státseirbhíse, áfach, nó chloígh na sluaite síoraí lena gcanúintí féin.
Níor athraigh na cúrsaí ach timpeall ar lár na fichiú haoise. Ansin, chuir an dá Shín - an Daonphoblacht, is é sin an tSín Chumannach, agus Poblacht na Síne, mar atá, an Téaváin - córas náisiúnta scoileanna ar bun le Mandairínis a theagasc don chosmhuintir. Is é is toradh dó seo ná go bhfuil Mandairínis chaighdeánach ag uasal agus ag íseal ar fud an dá Shín: ní bhíonn ach seandaoine i dtuilleamaí a gcanúna féin. Maidir le Hong Cong, ba í an Chantainis caint na ndaoine ansin riamh, agus inniu féin tá stádas láidir aici san oideachas, ach sa bhliain 1997 chuaigh an áit ó lámh na Breataine Móire go lámh na Daonphoblachta, agus ó shin i leith tá tábhacht na Mandairínise ag dul i méadaíocht. mion|Hanyu Ba í an tSínis Chlasaiceach francbhéarla (teanga na comhchumarsáide) i dtíortha an réigiún - an tSeapáin, an Chóiré agus Vítneam - go dtí gur tháinig ré na gcumhachtaí coilíneacha Eorpacha sa naoú haois déag. Ba í an tSínis teanga na dtaifead oifigiúil i Vítneam go dtí gur shealbhaigh na Francaigh an tír lena dteanga féin a chur in áit an údaráis.