cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Piorra
Crann nó tom duillsilteach, spíonach de ghnáth, dúchasach don Eoraip is an Áise. Tugtar crann piorraí nó piorróg ar an gcrann, agus piorra ar thoradh an chrainn. Na duilleoga lansa-chruthach caol go dtí ubhchruthach leathan. Na bláthanna bán nó scothbhándearg, i gcrobhaingí le barra leata, a thagann amach roimh na duilleoga. Na torthaí cruinn, nó caisealchruthach piorrachruthach. Gráinníneacht shainiúil ar an gcomhdhéanamh mar gheall ar chloch-chealla i mbia an toraidh. Fástar go forleathan mar chrann úlloird is maisiúchán. clé|mion
Makhachkala
Cathair de chuid na Rúise is ea Makhachkala (Махачкала nó in Aváiris: МахӀачхъала, nó i Kumyk: Магьачкъала). Tá an chathair suite in iardheisceart na tíre sa Dhagastáin. Is í príomhchathair na Dagastáine í. Tá 572,076 duine ina gcónaí i Makhachkala (de réir daonáirimh 2010).
Aldous Huxley
Scríbhneoir Sasanach ab ea Aldous Leonard Huxley. Chaith sé deireadh a shaoil sna Stáit Aontaithe ina chónaí i Los Angeles ón mbliain 1937 go dtí a bhás sa bhliain 1963. Tá clú agus cáil aice de bharr a úrscéal Brave New World ach scríobh sé an-chuid aistí chomh maith. Bhí sé mar eagarthóir ar an irisleabhar Oxford Poetry, agus d'fhoilsigh sé gearrscéalta, dánta agus scripteanna.
Ba daonnachaí agus síochánaí é Huxley agus níos déanaí ina shaol bhí suim aige in ábhair spioradálta mar parasiceolaíocht agus misteachas fealsúnachta.
Orenburg
Cathair de chuid na Rúise is ea Orenburg (Оренбург). Tá an chathair suite i ndeisceart na tíre i gCúige Orenburg. Tá 548,331 duine ina gcónaí in Orenburg (daonáireamh 2010).
Cloch an Fhir Mhóir
Gallán agus Séadchomhartha Náisiúnta (474) i gContae Lú is ea Cloch an Fhir Mhóir, aitheanta fosta mar Cloch Chú Chulainn.
Stair
Creidtear gur cuireadh an gallán suas le linn na Cré-Umhaoise. Trí mhéadar in airde agus 4.3m fad faoi gcuairt atá sé. Glaotar An Bhrisleach Mhór ar an dúiche, agus Gort an Áir ar am ngort ina bhfuil an gallán ina sheasamh. I rith na 1920í, aimsíodh spearhead cré-umha sa ghort, rud a gcuirfí in iúl gur mhachaire catha ársa a raibh ann. Creidtear gur cuireadh an gallán ar uaigh seanghaiscígh mhóir.
Seanscéal
mion|clé|Bás [[Cú Chulainn|Chú Chulainn, léaráid le Stephen Reid (1904).]]
Tá an gallán gaolta go formhór le laoch na nUladh, Cú Chulainn. Bhí trí sleá déanta ag a namhaid, Lugaid mac Con Roí, agus insíodh tuar go marófaí rí by each of them. Leis an gcéad sleá, mharaigh sé carbadóir Chú Chulainn, Lao mac Rianghabhra; leis an dara, a chapall dílis, Liath Macha; agus le hurchar an tríú, bhuail sé Cú Chulainn. Éag-ghonta, cheangail Cú Chulainn é féin de ghallán, a chreidtear go tradisiúnta gur Cloch an Fhir Mhóir é.
Lean Cú Chulainn air ag troid a chuid naimhde, ach ba é amháin nuair a tháinig fiach dubh, gnáthriocht Mhór-Ríoghna, anuas ar a ghualainn gur chreid a naimhde gur mharbh a bhí sé. Tháinig Lughaidh chuige chun a cheann a bhaint de, ach é i mbun sin, dhóigh an "lúan láith" (solas gaiscígh) ar éadan Chú Chulainn, thit a chlaíomh dá láimh agus agus bhain lámh Lughaidhe de. D'imigh an solas nuair a bhainfeadh a lámh dheis dé Chú Chulainn.
Contae Gray, Texas
Is contae in iardheisceart Texas é Gray. Is é Pampa príomhbhaile an chontae agus an chathair is mó sa chontae. Bhí 22,535 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010, síos ó 22,744 duine sa bhliain 2000. Ba Bhéarla an phríomhtheanga ag 82.1% de na daoine sa bhliain 2010 agus ba Spáinnis an phríomhtheanga ag 16%.
Mark Twain
clé|mion|1883 Scríbhneoir Meiriceánach, óráidí poiblí, aorthóir, iriseoir, goineadóir agus fear mór nathadóireachta ab ea Samuel Langhorne Clemens, nó Mark Twain (30 Samhain 1835 - 21 Aibreán 1910). Ba iad na húrscéalta greannmhara The Adventures of Huckleberry Finn agus The Adventures of Tom Sawyer ba mhó a thabhaigh a chlú dó, ach le fírinne, ba scríbhneoir bisiúil agus iriseoir proifisiúnta é ar tháinig a lán eile as a pheann.
A Shaol
Saolaíodh Samuel Langhorne Clemens i bhFlorida i stát Missouri (is é sin, ní i stát Florida a rugadh é ach i sráidbhaile Florida i stát Missouri) ar an 30 Samhain 1835, ach d'aistrigh a mhuintir go Hannibal (stát Missouri) chois abhainn Mississippi nuair a bhí Sam ceithre bliana d'aois. Bhí St. Petersburg, baile dúchais Tom Sawyer agus Huck Finn in úrscéalta Mark Twain, bunaithe ar Hannibal.
Fuair athair Sam bás le niúmóine nuair a bhí an buachaill aon bhliain déag d'aois. Bliain ina dhiaidh sin fuair sé fostú ina phrintíseach clódóra. Sa bhliain 1851, thosaigh sé ag obair ina chlóchuradóir do nuachtán a dhearthár Orion Clemens, an Hannibal Journal, agus d'fhoilsigh sé ailt ar an nuachtán ó am go ham.
Nuair a shlánaigh sé ocht mbliana déag d'aois, d'fhág sé Hannibal le seal a chaitheamh ag clódóireacht in áiteanna eile, ar nós Nua-Eabhrac, Cincinnati, agus Philadelphia. Chaitheadh sé cuid mhór dá am saor sna leabharlanna poiblí ag tarraingt oideachais chuige féin. D'fhill sé abhaile nuair a bhí sé dhá bhliain is fiche d'aois. mion|1907|cléIna dhiaidh sin, chuaigh sé ag foghlaim cheird an phíolóta ar longa móra na habhann, agus bhain sé amach a chuid dintiúr sa bhliain 1859. Mheall sé a dheartháir, Henry, chuig an gceird chéanna, ach, ar mhí-ámharaí an tsaoil, fuair Henry bás nuair a phléasc an galinneall ar bhord a loinge, ar an 21 Meitheamh 1858. Bhí Mark Twain á mhilleánú féin faoi bhás a dhearthár go lá a bháis féin, ní nach ionadh.
Shaothraigh Sam óg a chuid ag píolótaíocht long go dtí gur thosaigh cogadh cathartha na Stát Aontaithe sa bhliain 1861. Ansin, cuireadh srianta leis an loingseoireacht abhann, agus b'éigean do mo dhuine éirí as an gceird. Ar dtús, chaith sé dhá sheachtain ina óglach ag troid ar son an Deiscirt mar dhea, ach ansin, thréig sé an feachtas sin agus lean sé a dheartháir go dtí Nevada, áit a raibh post faighte ag Orion ina rúnaí do ghobharnóir na críche (ní raibh Nevada ina stát go fóill). Chaith Sam agus Orion dhá sheachtain ag taisteal i gcóiste na litreach, agus spreag an turas fada seo Sam chun iriseoireachta. Tá na leabhair Roughing It agus The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County bunaithe ar eachtraí Sam sa tréimhse seo dá shaol. clé|mion|1907, [[Ollscoil Oxford, D.Litt]] Shocraigh Sam Clemens faoi i Virginia City, Nevada, agus bhain sé triail as saol an mhianadóra ansin. Ní raibh mórán maithe ann ag mianadóireacht, ach fuair sé post leis an nuachtán áitiúil, an Territorial Enterprise. Ansin a bhaist sé "Mark Twain" air féin freisin. Fuair sé an t-ainm seo ó theanga na loingseoireachta, nó is ionann mark twain agus marc a dó, is é sin, doimhneacht dhá fheá.
Sa bhliain 1864, chuaigh Mark Twain go San Francisco, agus casadh scríbhneoirí óga eile air ansin, ar nós Bret Harte nó Artemus Ward. Is féidir go raibh cumann grá éigin aige leis an mbanfhile óg Ina Coolbrith. Faoin am sin a bhain Twain amach an chéad chlú, nó foilsíodh an scéal The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County ar an 18 Samhain 1865 ar an New York Saturday Press. An bhliain ina dhiaidh sin, chuaigh sé go dtí Oileáin Sandwich (inniu, Haváí), agus scríobh sé scéalta taistil faoi na hoileáin a thabhaigh tuilleadh clú dó mar scríbhneoir.
Sa bhliain 1867, mhaoinigh nuachtán áitiúil cuairt ar thíortha na Meánmhara dó. Ar an turas seo a bhreac sé síos sraith de litreacha taistil a foilsíodh faoi chlúdach leabhair faoin teideal The Innocents Abroad. Ansin a fuair sé aithne ar Mheiriceánach óg darbh ainm Charles Langdon, agus nuair a thaispeáin Charles pictiúr a dheirféar Olivia (Livy) dó, thit Twain i ngrá leis an gcailín ar an toirt.
Rugadh mac do Twain agus Olivia nuair a bhí siad ag fanacht i mBuffalo, Langdon Clemens, ach ní raibh daite don tachrán oireadh is dhá bhliain a shlánú, nó cailleadh le diftéire é in aois a naoi míosa déag. Ina dhiaidh sin saolaíodh triúr iníonacha don lánúin: Olivia Susan Clemens, nó "Susy" (1872–1896), Clara Langhorne Clemens (1874–1962) agus Jane Lampton Clemens, nó "Jean" (1880–1909).
Charlton, Londain
Is baile é Charlton atá suite sa bhuirg Royal Borough of Greenwich, Londain Theas.
Vita tripartita Sancti Patricii
Scéal dhátheangach beatha Naoimh Phádraig is ea Vita tripartita Sancti Patricii (Sean-Ghaeilge: Bethu Phátraic, Gaeilge: Beatha Thrípháirteach Naoimh Phádraig), scríofa i ndeireadh na 9ú haois as (Sean-)Gaeilge agus as Laidin. Tugtar scaití mar údar Naomh Saint Mac Dhuibhín. Is é an eiseamláir is luaite as Gaeilge de bheathaisnéis naoimh. Ba chóir go léifí é ina thrí chuid le linn féile trí lá an naoimh.
Francach donn
Ainmhí is ea an francach donn.
Aman
Tír shamhailteach sa Mheán-Domhan is ea Aman.
In Aman a bhí cónaí ar na Valar, is é sin, ar na "miondéithe" nó na hardaingil a bhí cosúil le déithe na miotaseolaíochtaí Gréagacha, Rómhánacha agus Gearmánacha. Ós rud é gur Caitliceach cráifeach ab ea Tolkien, ba leasc leis ollchruinne mhiotasúil a chruthú nach mbeadh aon Dia amháin os a cionn, agus mar sin, chuir sé Eru Ilúvatar ag rialú Arda. Ón taobh eile de, bhí dúil aige riamh sna miotaseolaíochtaí réamh-Chríostaí agus ina gcuid déithe freisin, agus chruthaigh sé na Valar. B'as Aman ó dhúchas do na síóga, na hEldar, chomh maith.
Regionen und Orte in Tolkiens Welt Platser i Tolkiens värld
Silín
Is cineál toraidh é an silín.
An Ghraonlainn
Tháinig na hIonúitigh go dtí an Ghraonlainn timpeall ar chúig mhíle bliain ó shin. I dtús an dara mílaois i ndiaidh bhreith Chríost a shocraigh na chéad Lochlannaigh síos ar chóstaí an oileáin, ach ní raibh siad in ann a n-áitreabh a bhuanú san oileán. Tháinig grúpa nua Ionúiteach go dtí an Ghraonlainn sa 13ú haois, agus thréig sliocht na Lochlannach a n-áitreabh sa 15ú haois. I dtús na hochtú haoise déag, áfach, tháinig na Lochlannaigh ar ais go dtí an t-oileán, agus d'fhógair na Danmhargaigh gur leosan an Ghraonlainn.
Sa bhliain 1814, fuair an Ghraonlainn stádas coilíneachta. I mBunreacht na Danmhairge sa bhliain 1953 a leagadh amach an stádas atá ag an nGraonlainn inniu, is é sin, is ceann de na tíortha í ar comhpháirteanna iad de Chomhlathas na Ríochta, nó Rigsfællesskabet. Tá stádas cosúil ag Oileáin Fharó freisin. Sa bhliain 1979, bhronn an Danmhairg rialtas dúchais ar an nGraonlainn.
Is iad an Ghraonlainnis agus an Danmhairgis araon na teangacha oifigiúla. Le fírinne trí theanga Eiscimeacha a labhraítear sa Ghraonlainn - an leagan oifigiúil den Ghraonlainnis, an Ghraonlainnis Thoir, tunumiit oraasiat nó tunumiisut, agus an chanúint a bhaineann leis an gceantar timpeall ar Qaanaaq in iarthuaisceart an oileáin. Is í an chanúint oifigiúil atá ag formhór mór na nGraonlannach, agus níl ach míle nó cúpla míle cainteoir ag aon cheann den dá chanúint eile, ach san am chéanna, tá siad chomh difriúil leis an leagan oifigiúil is gur féidir a rá nach canúintí iad ach teangacha scartha. Maidir leis an Danmhairgis, tá sí ag 12 % de mhuintir an oileáin ó dhúchas. Ábhar riachtanach staidéir é an Béarla sna scoileanna, agus é go líofa ag go leor sa Ghraonlainn.
Lee Matthews
Is amhránaí agus ceoltóir Éireannach é Lee Matthews (Lee Mulhern - Lee.M). Rugadh é ar an Ómaigh, Contae Thír Eoghain, Tuaisceart Éireann, ar an 12 Meitheamh, 1988.
Albaim
Tracklist
Seán mac Cuinn Ó Néill
Ba thaoiseach Gaelach é Seán Ó Néill (c. 1529 - 2 Meitheamh 1567), i gcúige Uladh. Thug na Sasanaigh Shane O'Neill air agus cé go dtugtar "Seán an Díomais" (nó "Shane the Proud") go coitianta anois air, ní raibh an t-ainm sin air lena linn féin.
Theastaigh uaidh a bheith i gceannas ar Thír Eoghain, talamh dúchais a chine, agus fiú ar Chúige Uladh, mar go raibh a shinsir ina ríthe, dar leis, ar an gcúige ó thús na staire. Bhí Seán in iomaíocht le daoine eile a mhaígh gurb iad féin oidhrí a athar, Conn Bacach, agus leis na Sasanaigh a raibh comharba eile roghnaithe acu.
Faltanas Teaghlaigh
Thug na Sasanaigh teidil Shasanacha do thiarnaí Gaelacha chun iad a chur faoina smacht féin. Rinne siad Iarla Thír Eoghain de Chonn Bacach Ó Néill. De réir an dlí Sasanach, ba chóir go dtiocfadh a chéad mhac i gcomharbacht air, rud nár réitigh le nósanna na nGael. Ba é an Feardorcha an mac ba shine de chuid Choinn, ach chuaigh Seán chun cogaidh leis chun forlámhas a ghnóthú dó féin. Nuair a fuair an Feardorcha bás, ghlac na Sasanaigh chucu a mhac, Aodh Ó Néill, chun é a chosaint agus a ullmhú le bheith ina Iarla ar bhás Choinn.
Béar
Ainmhí feoiliteach is ea an béar, atá scaipthe go forleathan sa leathsféar thuaidh. Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na Ursidae é, san fho-ord Caniformia an ord Carnivora. Tá speicis beo na mbéar go leor ann (spéaclach, donn, dubh Meiriceánach, dubh Áiseach, Béar gréine, panda srl).
Seán mac Cuinn Ó Néill
Faltanas Teaghlaigh
Le cúnamh óna mhuintir altrama, muintir Dhonnaíle, ar dtús, agus ansin ó Chlann Dónaill Alban, d'éirigh le Seán gach duine a bhí ina choinne a mharú nó a chur faoi chois. Toghadh mar Ó Néill é, rud a bhí mídhleathach de réir dlí na Sasanach ach dlisteanach de réir dlí na nGael.
Béar
Tréithe
Tá coirp móra ag béir le cosa mhóra is tiubh. Níl ach eireaball an-ghearr acu.
Seán mac Cuinn Ó Néill
Caidreamh leis na Sasanaigh
Ba chúis imní do rialtas Shasana an ceangal dlúth a bhí idir theaghlaigh Ghaelacha in Éirinn agus in Albain, agus rinne siad iarracht scoilt a chruthú eatarthu. Sheas Seán Ó Néill an fód le Clann Dónaill na hAlban nuair a rinne na Sasanaigh iarracht iad a chur faoi chois. Nuair a chonaic banríon Eilís I Shasana an chumhacht a bhí ag Ó Néill rinne sí iarracht síocháin a dhéanamh leis agus é a aithint mar Iarla Thír Eoghain. Bhí an oiread sin geallúintí maidir lena shábháilteacht féin de dhíth ar Ó Néill áfach go ndearna na Sasanaigh iarracht é a chur faoi smacht agus duine eile a chur ina áit mar Iarla. clé|mion|[[Armas]] Spreag na Sasanaigh taoiseach Thír Chonaill chun troda le Seán Ó Néill, ach ghabh Ó Néill Calbhach Ó Dónaill agus rinne príosúnach de ar feadh trí bliana. Rinne an Tiarna Sussex slad ar thailte Uí Néill ach ní ghéillfeadh Seán. Le cabhair ó Iarla Chill Dara, col ceathar le Seán, thug Eilís cuireadh do Ó Néill teacht chun cainte léi i Sasana. Chuaigh sé anonn le cúpla taoiseach eile, agus buíon gallóglach leis mar gharda, agus ba léir do bhanríon Shasana a chumhacht. Thuig sí go bhféadfadh sé comhghuallaíocht a bhunú leis an Spáinn nó le naimhde Caitliceacha eile Shasana ar an Mhór-Roinn, agus ghéill sí dá chuid éileamh. Aithníodh é mar "Ó Néill".
Béar
Tréithe
Tá cúig chrúb ar gach aon cos acu a ní féidir leo a tharraing siar. Tá boladh agus éisteacht mhaith acu. Is féidir leo a bheith ina sheasamh ar a gcúl. Is féidir béir dreap agus snámh an-mhaith freisin.
Seán mac Cuinn Ó Néill
Cogadh i gCúige Uladh
A fhad is a bhí Seán gnaitheach i Londain rinne a thánaiste, Toirealach Luineach iarracht ceannas a ghabháil ina áit, ach ní raibh moill ar Sheán deireadh a chur lena iarracht nuair a shroich sé an baile. In ainneoin iarrachtaí Sussex chuaigh Seán chun cogaidh le Ó Dónaill arís agus le Clann Domhnaill Alban le ceannas a fháil ar Chúige Uladh. Chuir Eilís cúpla feachtas mileata isteach sa chúige ina choinne ach ba bheag toradh a bhí ar a n-iarrachtaí.
Béar
Saol
Bíonn béir uiliteach, a chiallaíonn go n-itheann siad plandaí agus feoil. Itheann siad caora, féir agus iasc. Tá béir bána eisceacht mar itheann siad feoil mórchuid na haimsire.
Seán mac Cuinn Ó Néill
Cogadh i gCúige Uladh
B'eol do Sheán go raibh iarrachtaí déanta ag Sussex é a mharú le nimh, agus rinne sé a ghearán faoi sin. Thoiligh Eilís conradh a dhéanamh leis agus ghéill sí don chuid ba mhó dá chuid éileamh.
Chuaigh Ó Néill chun cogaidh le Clann Domhnaill anois, ag maíomh go raibh toil na banríona á comhlíonadh aige: na hAlbanaigh a ruaigeadh as Éirinn. Ba bheag an toradh a bhí ar an gcath a throid sé ina gcoinne Chlann Dónaill in aice le Cúil Raithin i 1564, ach an bhliain dár gcionn rinne Seán ionradh ar na Glinnte, bhuail sé cath ar Chlann Dónaill i nGleann Seisc in aice le Baile an Chaistil, agus d'éirigh leis príosúnaigh a dhéanamh dá dtaoiseach, Séamas Íleach (a cailleadh go gairid ina dhiaidh sin) agus dá dheartháir siúd, Somhairle Buí.
Bhí Seán Ó Néill an-chumhachtach ag an bpointe sin, agus eagla ar na Sasanaigh roimhe. Rinneadh socraithe lena chur faoi chois, ach d'éirigh le Ó Néill an Pháil a shlad, agus d'iarr ar Iarla Deasmhumhan cuidiú leis. Rinne na Sasanaigh ionradh ar Thír Chonaill áfach, agus chuir siad Calbhach ar ais i gcumhacht ansin.
Díomua agus Bás
mion|[[Contae Aontroma]] clé|mion|Caisleán Cara, [[Bun Abhann Duinne]] Theastaigh ó Sheán Ó Néill conradh síochána a dhéanamh ansin, agus rinne sé iarracht cabhair a fháil ón Fhrainc. Bhuaigh Ó Dónaill cath ina choinne ag Fearsaid Súilí, in aice le Leitir Ceanainn, agus scriosadh a arm. Maraíodh a chomrádaí agus a dheartháir altrama, an Dualtach Ó Donnaíle, sa chath.
Theith Ó Néill go dtí na Glinntí, agus cúnamh á lorg aige ó Alastair Óg Mac Dónaill. Thug sé a phríosúnach, Somhairle Buí (deartháir Alastair Óig), leis agus slua beag gallóglach, agus chuaigh sé chun cainte le hAlastair Óg agus a mhuintir i mBun Abhainn Doinne.
Nuair a chlis ar na cainteanna idir é féin agus Clann Dónaill ar an 2 Meitheamh 1567, maraíodh Seán.
Cuireadh é i reilig na mainistreach in aice láimhe agus, ceithre lá ina dhiaidh sin tháinig buíon Sasanach faoin gcaptaen Piers ar an láthair, thugadar a chorp aníos, bhaineadar an ceann de, agus chuireadar go Baile Átha Cliath é lena chur ar taispeáint. clé|mion|[[Eilís I Shasana|Banríon Shasana, Eilís I]]
A phearsanacht
Tháinig Toirealach Luineach i gcomharbacht air mar thaoiseach. Rinne a chlann mac iarrachtaí éagsúla ceannas a ghlacadh i dTír Eoghain, ach níor éirigh leo.
Stair na Sairdíne
thumb|Tharros - Baile Féiníceach Is é is brí le stair na Sairdíne ná an t-eolas atá ar fáil sna foinsí liteartha faoi shaol na Sairdíne fadó agus faoi na himeachtaí a chuir cor i gcinniúint a muintire.
Coillidh Chlochair
Is baile suite i gContae Thír Eoghain é Coillidh Chlochair.
Stair na Sairdíne
Cuid de phoblacht na hIodáile is ea an tSairdín ach tá stair agus cultúr dá cuid féin aici.
Seo iad réanna stair an oileáin:
Ré na nuraghe
thumb|Galláin - Pranu Muttedu na Sairdíne Téann stair an oileáin siar go dtí an ré Neoiliteach. Tá iarsmaí ó chultúr ar leith a bhfuil lorg de le fáil sa tSairdín amháin, cultúr na nuraghe. Tá sé sin le feiceáil inniu i bhfoirm na dtúr cloiche arda atá ar fáil ar fud an oileáin. Níl mórán eolais cruinn againn faoi chultúr na nuraghe mar níor fhág siad aon taifead scríofa ina ndiaidh agus tá teoiricí difriúla ag na seandálaithe faoi na daoine a mhair ann. Ba 'thír an óir' í le linn 4000 bliain an ré Neoilitigh an tSairdín. Ba chrosbhóthar i lár na Meánmhara í an t-oileán go dtí ré na Rómhánach. Thagadh na chéad gaibhne go dtí an t-oileán agus iad ar a mbealach go dtí na mianaigh stáin Francacha. Tháinig na chéad Féinicigh go dtí an tSairdín timpeall na bliana 1000 R.Ch. Ba mháistrí loingseoireachta iad, ó chathracha sa Liobáin an lae inniu. Labhair siad Féinicis, teanga Seimiteach ar nós na hEabhraise, agus chruthaigh siad an chéad aibítir. Thóg siad ionaid ar na cóstaí agus chuaigh siad i mbun trádála leis na treibheanna áitiúla sna nuraghi.
Ghlac cathair Chartaige seilbh ar an Sairdín i 509 R.Ch. agus lean a smacht ar an oileán ar feadh beagnach trí chéad bliain go teacht na Rómhánach.
Ré na Rómhánach
Ghlac na Rómhánaigh seilbh ar an Sairdín i 238 R.Ch. agus bhí siad i gceannas ann ar feadh 700 bliain. Níor chuir siad an t-oileán go léir faoi chois riamh áfach agus d'fhan áiteanna sléibhtiúla ar nós an Gennargentu sna Barbagie saor ó thionchar na Róimhe.
Stair mheánaoiseach
Ar a slí ar ais ó ruathar ar Lazio ar leithinis na hIodáile i 456 AD ghlac na Vandail seilbh ar Caralis (Cagliari an lae inniu) agus cathracha eile ar chóstaí na Sairdíne. Faoin am sin bhí Impireacht na Róimhe ar an dé deiridh. Beagnach céad bliain ina dhiaidh sin, i 534, bhuaigh trúpaí Impire an Oirthir, Giustiniano, ar na Vandail i Tricamari, 30 km ó Chartaig i dtuaisceart na hAfraice, agus rinneadh cúige Biosántach den tSairdín. Roinneadh an t-oileán i gcúigí darb ainm merèie, le ceannaire faoin ainm judex a bhí i Caralis, le arm a bhí lonnaithe i Forum Traiani (Fordongianus an lae innu, suite in oirthear an oileáin) faoi cheannas dux. Chuaigh an Chríostaíocht agus tionchar an mhanachúlachais i bhfeidhm faoi na Biosántaigh, seachas sna Barbagie, áit ina raibh ríocht neamhspleách ag deireadh an séú haois lena traidisiúin reiligiúnacha agus tuata féin.
Idir 640 agus 732 ghlac na hÁrabaigh seilbh ar thuaisceart na hAfraice, an Spáinn agus ar chuid den bhFrainc. I 827 thosaigh siad ag ionsaí na Sicile. Fágadh an tSairdín ina h-aonar agus bhí uirthi í féin a chosaint. Mar sin, d'éirigh an judex provinciae ina cheannaire aonair le cumhachtaí míleata agus tuata. Mar gheall ar na ruathair leanúnacha ó na Beirbeirigh Ioslamacha ar an cóstaí, a thosaigh i 710 agus a d'éirigh ní ba mhinicí le himeacht aimsire, thréig an pobal na bailte cois mara.
Faoi Choróin na hAragóine
Ghlac arm Pheadar III na Catalóine (Pere el Cerimoniós as Catalóinis) seilbh ar L'Alguer i Lúnasa 1353. D'éirigh muintir na cathrach amach i gcoinne na gCatalónach ar an 22 Meitheamh 1354 is chuir arm Pheadair léig ar an gcathair. Ar deireadh na dála shínigh Peadar conradh le Maria d'Arborea, a bhí ag tabhairt cúnamh do chosantóirí na cathrach, agus ghlac Peadar seilbh ar an gcathair arís. Thosaigh stair Chatalónach na cathrach ansin agus tá canúint na Catalóinise, alguerés nó algherese as Iodáilis, á labhairt fós sa chathair. Ghlan Peadar muintir na cathrach amach is thóg sé lonnaitheoirí Catalónacha isteach ina n-áit. Cruthaíodh Coróin na Spáinne i 1479, 10 mbliain i ndiaidh phósadh Ferdinando II na hAragóine agus Isabel Castilla, na ríthe Caitliceacha. Mar thoradh ar sin, rinneadh cúíge Spáinneach den oileán freisin agus mar sin ba chuid de choróin na Spáinne í an tSairdín ó 1323 - 1720. Tá rian an ré seo le fáil i gcultúr an oileáin fós i bhféilte ar nós paráid san Efisio i Cagliari agus an cavalcata i Sassari.
Ríocht na Sairdíne
Ghlac na hOstairigh seilbh ar an oileán i 1708, mar thoradh ar Chogadh Chomharbas na Spáinne. Tar éis Chonradh Utrecht i 1714, a chuir deireadh leis an streachailt Eorpach sin, tugadh an tSairdín do dhiúic Savoia nó Savoy as Fraincis, a bhí i gceannas ar réigiún Piemonte agus chruthaigh siadsan rítheaghlach dá gcuid féin i Ríocht na Sairdíne. As sin amach tháinig tionchar na hIodáile i bhfeidhm ar an gcultúr áitiúil. I 1799 d'fhág an rítheaghlach príomhchathair na ríochta, Torino, mar gheall ar na cogaí Napoléon agus chuir siad fúthu i Cagliari ar feadh cúig bliana déag.
thumb|Learscáil leis na cúigí nua ó 2005
Aontú na hIodáile
I 1847 d'éirigh na Sairdigh as a gcuid féinrialtais as a stuaim féin agus tháinig siad faoi rialtas díreach ó Piemonte. An bhliain ina dhiaidh sin chuir an rí, Vittorio Emmanuele, tús le cogaí aontaithe na hIodáile, a lean ar aghaidh ar feadh trí bliana déag agus le deireadh an fheachtais sin i 1861, ba chuid den Iodáíl aontaithe í an tSairdín.
Stair chomhaimseartha
I ndiaidh chliseadh deachtóireacht Mhussolini sa Dara Cogadh Domhanda, agus ruaigeadh an rítheaghlach Savoia tar éis reifreann i 1946, tugadh féinrialtas don tSairdín i 1949 mar réigiún de chuid Phoblacht na hIodáile faoi bhunreacht nua na tíre. Ba chuid de mezzogiorno na hIodáile í an tSairdín, í bocht agus neamhfhobartha i gcomparáid le réigiúin tuaisceart na tíre. Rinne an rialtas náisiúnta iarrachtaí tionscail throm a fhorbairt ar nós an tionscail cheimicigh timpeall ar Porto Torres ar an gcósta thuaidh, chun dul i ngleic leis an dífhostaíocht. Tháinig forbairt ollmhór ar chóstaí Ghallura, ar a dtugtar an Costa Smeralda, san oirthuaisceart, nuair a cheannaigh an Aga Khan tailte ann tar éis dó an Consorzio Costa Smeralda a bhunadh i 1962. Tá tithe samhraidh ag daoine mór le rá ar nós Silvio Berlusconi ann agus bíonn an fharraige plódaithe le báid mhóra le linn an tseasúir saoire. Ó thaobh an rialtais áitiúla de, cuireadh 4 chúige nua - Ogliastra, Medio Campidano, Olbia-Tempio agus Carbonia-Iglesias - leis an 4 cinn a bhíodh ann roimhe sin - Cagliari, Sassari, Nuoro agus Oristano - i mBealtaine 2005.
Eltham
Is baile é Eltham atá suite sa bhuirg Royal Borough of Greenwich, Londain Theas.
Thomas Wall
Bhí Thomas Wall (1906–1985) ar dhuine de leabhareolaithe móra a linne. Tá cuntas air ag Bo Almqvist in The Irish Times, 28 Lúnasa 1985 (i gcló freisin in Old Kilkenny Review, 1985).
Luathshaol
I mBaile na mBodach i gceantar an Chloichín, Contae Thiobraid Árann, a rugadh é 4 Iúil 1906; feirmeoir san áit sin a athair Michael agus ba í Mary Scully a mháthair. Cuireadh bunoideachas air sa Ghráinseach; sa scoil sin a bhí Séamus Ó Maolchatha, údar An Gleann agus a raibh ann, 1963, ag múineadh idir 1904 agus 1948. D’fhreastail sé ar Choláiste Charraig an Tobair sula ndeachaigh sé go dtí Coláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath. De réir a chéile bhain sé amach céimeanna MA agus PhD agus bhí ag teagasc i meánscoileanna éagsúla; luaitear Cnoc Beag, Ceatharlach, go háirithe.
Saol gairmiúil
Gheofar tuairim den eolas fairsing a bhí aige ar chúrsaí leabhar agus foilsitheoireachta agus ar stair Bhaile Átha Cliath in 'At the Sign of Dr Hay’s Head. Being some account of the hazards and fortunes of Catholic printers and publishers in Dublin from the later penal times to the present day', 1958. Sraith luachmhar a scríobh sé is ea na hailt ar lucht scríofa na gcaiticeasmaí Gaeilge in Irish Ecclesiastical Record sna blianta 1943 agus 1944: Archdekin, Gearnon, Ó hEodhasa, Stapleton. . . In Reportorium Novum, 1955 bhí alt aige ar an Ardeaspag John Carpenter. Tá a dhéantús le feiceáil freisin in Capuchin Annual, County Kildare Archaeological Society Journal, County Louth Archaeological Society Journal, Béaloideas (alt ar Pheadar Ó Conaill), Irish Catholic Historical Committee Proceedings, Father Luke Wadding: commemorative volume, 1957. . .. Ba é a chuir amach an leabhar faoin Uaidíneach eile, A Pious Garland being the December letter and Christmas carols of Luke Wadding, Bishop of Ferns. . ., 1960.
Fear tostach a bhí ann agus ní thugadh sé eolas dá mbíodh ina thimpeall ar a chúrsaí féin. Deir Almqvist ina thaobh: "Personally, Dr Wall was a man of great modesty. Nothing was further removed from him than self-advertisement and display of learning. It was obvious to all who knew him, however, that there were few to surpass him in wide matters pertaining to his field. He was himself fond of quoting an epigram about the erudite 17th century Florentine librarian Magliabechi: “Some say that after all his learning is not great, / The learned allow him but librarian’s state, / And yet in sober truth it must be said: / All go to him for flour to make their bread” . . .. Dr Wall’s assistance is thankfully recognised by hundreds of leading folklorists, historians and other scholars in Ireland and from all imaginable corners of Europe, America and further afield. Those who have tapped his well of knowledge also include many poets, novelists and other creative artists."
Bás
D’éag sé 20 Lúnasa 1985. Bhí sé pósta ar an staraí Maureen Wall (nee McGeehan) a bhí imithe ar shlí na fírinne roimhe; ní raibh sliocht orthu.
Patrick Lindsay
Polaiteoir Éireannach ab ea Patrick Lindsay (18 Eanáir 1914 – 29 Meitheamh 1993). Bhí sé ina bhall d'Fhine Gael.
Yulara
Baile i gCríoch an Tuaiscirt, An Astráil, is ea Yulara.
Mido
Is imreoir sacair é Ahmed Hossan Hussein Adelhamid (أحمد حسام حسين عبد الحميد) (r.23 Feabhra, 1983 i Caireo, An Éigipt). Imríonn sé faoi láthair le Wigan Athletic sa Premier League.
Blianta imeartha
El-Zamalek sa hÉigipt an chéad chlub ar bhain sé leis. D'imir sé le K.A.A. Gent sa séasúr 2000 - 2001 agus chuir aon chúl déag. D'imir sé le Ajax san Ísiltír ó 2001 go 2003 agus chuir a lán cúl. D'imir sé le Marseille ó 2003 go 2004 agus bhí sé ag imirt le A.S. Roma ó 2004 go 2006.
Tottenham Hotspur
D'imir sé le Spurs ó Mhí Eanáir 2006 go dtí Samhradh 2007. Bhí ocht gcluiche is daichead aige agus chuir sé trí chúl déag, ach níor thaitin sé le Martin Jol sa bhliain 2007.
thumb|left|Mido ag imirt le Tottenham|150px
Beinn Udlamain
Is sliabh in Albain í Beinn Udlamain, atá suite i gComhairle na Gàidhealtachd.
Mido
Blianta imeartha
Middlesbrough
Wigan Athletic
Tá sé ar iasacht ag Wigan anois, agus chuir cúl sa chéad chluiche leis an chlub in aghaidh Liverpool i Eanáir, 2009.
Tagairtí
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Seicheamh Fibonacci
right|thumb|180px|Bís Fibonacci cruthaithe ag tarraingt stua ag nascadh cúinní urchomhaireachna na gcearnóg sa tíliú Fibonacci; úsáideann an ceann seo cearnóga de mhéideanna 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, agus 34; féach 'An Bís Órga'.
Sa mhatamaitic, is éard is Seicheamh Fibonacci ná na huibhreacha san ord seo a leanas:
De réir an tsainmhínithe, is iad '0' agus '1' an chéad phéire de Seicheamh Fibonacci, agus bíonn gach uimhir ina dhiaidh sin ina shuim den dhá uimhir roimhe. Fágann roinnt foinsí an '0' tosaigh ar lár, ag tosú ina ionad sin le '1' agus a '1'.
I dtéarmaí matamaiticiúla, sainmhínitear an tsraith Fn d'uimhreacha Fibonacci leis an choibhneas athchúrsach seo a leanas; leis na síol-luachanna Ainmníodh seicheamh Fibonacci i ndiaidh Leonardo de Pisa, a bhí aitheanta mar Fibonacci (giorrúchán ar filius Bonaccio, "mac Bhonaccio"). Thug leabhar Fibonacci, Liber Abaci isteach an seicheamh don chéad uair sa bhliain 1202 go dtí matamaiticeoirí Iarthar na hEorpa, cé go raibh cur síos roimhe seo ar an seicheamh sa mhatamaitic Indiach. Ba é Fibonacci a thug uimhreacha Araibise chuig an Iarthar, ag eascairt as a chuid taistil san Oirthear
Larry the Cable Guy
Is aisteoir agus fuirseoir Meiriceánach é Daniel Lawrence "Larry" Whitney, a rugadh ar 17ú Feabhra sa bhliain 1963. As Pawnee City, Nebraska dó. Is ball den Blue Collar Comedy Tour é.
Contae Grayson, Texas
Is contae in oirthuaisceart Texas é Grayson. Is é Sherman príomhbhaile an chontae agus an chathair is mó sa chontae. Bhí 120,877 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010, suas ó 110,595 duine sa bhliain 2000. Ba Bhéarla an phríomhtheanga ag 90.1% de na daoine sa bhliain 2010 agus ba Spáinnis an phríomhtheanga ag 8.2%.
The Magical Delights of Stevie Nicks (American Horror Story)
Craoladh an deichiú heipeasóid, "The Magical Delights of Stevie Nicks" den tríú sraith American Horror Story ar an 8 Eanáir 2014. Scríobh James Wong an eipeasóid seo. D'fhéach 3.49 milliún duine ar an eipeasóid.
Francach carraige láir
Ainmhí is ea an francach carraige láir.
Falconwood
Is baile é Falconwood atá suite sa bhuirg Royal Borough of Greenwich, Londain Theas.
Númenor
Oileán samhailteach sa Mheán-domhan is ea Númenor. Bhí an t-oileán úd Númenór suite san Fharraige Mhór - nó sna Farraigí Dealaitheacha, The Sundering Seas - idir Aman agus an Meán-Domhan. Bhronn na Valar ar na Daoine é, ó tháinig na Daoine chun fortachta do na hEilbh le linn Chogadh na Seod, cogadh a chuir na hEilbh ar Morgotħ, an Vala a d'iompaigh ina "dhiabhal". Mar sin, thug muintir Númenór Yôzâyan, nó Tír an Bhronntanais, ar Númenór ina dteanga féin, an teanga Adûnaic. Bhí teangacha na nEalbh, an teanga Sindarin agus an teanga Quenya, á labhairt is á staidéar go forleathan i Númenór.
Bhí déanamh na réalta ar Oileán Númenór, agus é roinnte ina shé réigiún: an cúig leithinis (Andustar, Hyarnustar, Hyarrostar, Orrostar agus Forostar) agus an séú réigiún i lár an oileáin (Mittalmar). I lár Mittalmar a bhí sliabh Meneltarma, agus ar mhullach an tsléibhe, thagadh slua mór de mhuintir an oileáin le chéile trí huaire in aghaidh na bliana, le hErukyermë (teacht an Earraigh), Erulaitalë (lár an tsamhraidh) agus Eruhantalë (altú an fhómhair) a cheiliúradh agus buíochas is urraim a thabhairt d'Eru Ilúvatar. B'é Armenelos príomhchathair Númenór, agus bhí an cuan úd Rómenna in oirthear an oileáin suite taobh istigh de chríocha Mittalmar, idir an dá leithinis úd Orrostar agus Hyarrostar.
D'iompaigh muintir Númenór ina seoltóirí agus ina mairnéalaigh mhóra, go háirithe faoi cheannas Vëantur, a bhí ina cheannasaí ar chabhlach an rí (tá cur síos air seo le léamh sa scéal Aldarion and Erendis, sa leabhar Unfinished Tales). Bhí sé de gheasa orthu, áfach, gan seoladh chomh fada siar leis an Ríocht Bheannaithe. I rith an ama, thosaigh an cosc seo ag cur isteach orthu, ó shíl siad go mbeadh neamhbhásmhaireacht agus saol síoraí suthain ar fáil sna Tailte Neamhbhásmhara. Sa deireadh, d'éirigh siad as Eru Ilúvatar a urramú agus teangacha na nEalbh a labhairt. Ansin, ghléas an rí Ar-Pharazôn fórsa sluaíochta de longa leis an Ríocht Bheannaithe a ionsaí agus an neamhbhásmhaireacht a bhaint amach do na Daoine le lámh láidir. Nuair a chuaigh an fórsa sluaíochta i dtír thiar in Aman, áfach, tháinig feirg ar Eru Ilúvatar, agus bhain sé an Bronntanas de na Daoine: chuir sé Númenór i dtóin phoill leis an gcuid is mó de mhuintir an oileáin.
Ar dtús, diosca mín leibhéalta ab ea Imbar. Nuair a chuaigh muintir Númenór in anuabhar air, áfach, chuir Eru Ilúvatar athrú cuma ar an domhan: bhain sé an Ríocht Bheannaithe de dhromchla an Domhain, agus rinne sé liathróid de: anois, má chuaigh longa na ndaoine ar lorg Aman, níor tháinig siad sa deireadh ach ar an áit ar imigh siad.
Regionen und Orte in Tolkiens Welt
Beacán léana
Is fungas é an beacán léana.
Am Bràigh Riabhach
Is sliabh in Albain í am Bráigh Riabhach, atá suite i gComhairle na Gàidhealtachd.
Máire Nic an Bhaird
Múinteoir meánscoile agus gníomhaí teangan ó Dhún Muirígh, Contae Aontroma, Cúige Uladh is ea Máire Nic an Bhaird, a fuarthas ciontach as iompar mí-ordúil agus a ghearradh fíneáil £100 uirthi ar 26 Feabhra 2007. D'eascair an cás as eachtra a tharla i mí na Bealtaine 2006 i ndeisceart Bhéal Feirste.
thumb|clé|Máire Nic an Bhaird
Contae Gregg, Texas
Is contae in oirthuaisceart Texas é Gregg. Is é Longview príomhbhaile an chontae agus an chathair is mó sa chontae. Bhí 121,730 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010, suas ó 111,379	 duine sa bhliain 2000. Ba Bhéarla an phríomhtheanga ag 85.1% de na daoine sa bhliain 2010 agus ba Spáinnis an phríomhtheanga ag 13.5%.
Lockhart, Texas
Is é Lockhart príomhbhaile Contae Caldwell, Texas. Bhí 12,698 ina gcónaí i Lockhart sa bhliain 2010.
Jim Carrey
Rugadh James Eugene "Jim" Carrey ar an 17 Eanáir 1962 i Newmarket, Ontario, Ceanada. Is fuirseoir, aisteoir, agus fear ghrinn é. Bhain sé cáil amach i Hollywood mar gheall ar an bpáirt a bhí aige i scannáin amhail Ace Ventura, The Mask, Dumb and Dumber, The Cable Guy, Liar Liar, How the Grinch Stole Christmas, The Truman Show, agus Eternal Sunshine of the Spotless Mind.
Saol
I Newmarket, Ontario a tháinig Carrey ar an saol sa bhliain 17 Eanáir 1962, agus bhí suim mhór aige san aisteoireacht ó aois óg. Ina óige, d'fhreastail sé ar an Blessed Trinity Holy School i North York ar feadh dhá bhliain, agus ina dhiaidh sin an Albershot High School nuair a bhí sé ina chónaí i mBurlington. Sa bhliain 1980, bhog sé go Los Angeles agus chuaigh sé i mbun oibre mar fhuirseoir ag an gclub cáiliúil The Comedy Store.
Sa bhliain 1983, bhuaigh Carry mion-pháirt sa scannán Rubberface, agus páirt eile sa scannán Copper Mountain níos déanaí sa bhliain chéanna. Bliain níos déanaí, fuair sé a chéad phríomhpháirt sa scannán Ace Ventura: Pet Detective.
Cath Poltava
mion|clé clé|mion|Poltava inniu Throid fórsaí na Rúise agus na Sualainne in aghaidh a chéile i gCath Poltava ar an 27 Meitheamh 1709 san Úcráin. Bhuaigh Peadar Mór na Rúise ar Karl XII sa chath seo. I ndiaidh an chatha, thit Impireacht na Sualainne as a chéile.
Jim Carrey
Saol
I measc na scannáin is mó atá déanta aige ná The Mask, Dumb And Dumber agus Bruce Almighty. Tá dhá ghradam Golden Globe buaite aige.
Tá cónaí air i mBurlington anois.
Terry Crews
Is aisteoir agus fuirseoir Meiriceánach é Terrence Alan "Terry" Crews. Glacann sé an ról mar Detective Sergeant Terry Jeffords sa chlár Brooklyn Nine-Nine.
Novokuznetsk
Cathair de chuid na Rúise is ea Novokuznetsk (Новокузнецк). Tá an chathair suite i ndeisceart na tíre i gCúige Kemerovo. Tá 547,904 duine ina gcónaí i Novokuznetsk (daonáireamh 2010).
Nikolai Rimsky-Korsakov
Cumadóir ceoil ab ea Nikolai Andreyevich Rimsky-Korsakov (Rúisis: Николай Андреевич Римский-Корсаков, Nikolaj Andreevič Rimskij-Korsakov, freisin Nikolay, Nicolai, agus Rimsky-Korsakoff, rugadh Tikhvin, in aice le Novgorod, 18 Márta 1844; d'éag Lybensk, in aice le St Petersburg, 21 Meitheamh 1908). Ba é duine de na cumadóirí ceoil ba chlúití lena linn agus bhí tionchar aige ar chuid mhaith cumadóirí. Bhain sé an chlú is mó amach dá chuid ceoldrámaí agus amhráin. Ba bhreá leis bheith ag scríobh ceol bunaithe ar an mbéaloideas agus seanscéalta a mhuintir. Bhí saol thar a bheith torthúil aige. Ag pointe amháin bhí sé mar mhúinteoir ag Sergei Prokofiev.
Ceann de na píosaí is cáiliúla dár scríobh sé ná Sheherazade, scéal an bhean úd i Míle Oíche agus Oíche. Píosa eile leis atá aitheanta go forleathan ná The Flight of the Bumble Bee (Eitilt na Beiche). ceoldrámaí
Ceoldrámaí
Cé go bhfuil aithne níos fearr ag Rimsky-Korsakov san Iarthar ar a chuid saothar ceolfhoirne, tá a chuid ceoldrámaí níos casta, ag tairiscint éagsúlacht níos leithne d’éifeachtaí ceolfhoirne ná mar atá ina shaothair uirlise agus a scríbhneoireacht ghutha bhreá.
Cath Mhorgarten
Tharla Cath Morgarten an 15 Samhain 1315, nuair a rinne fórsa 1,500 duine ó Chónaidhm na hEilvéise luíochán ar  arm de shaighdiúirí agus ridirí Hapsburgach ar bhruacha Loch Ägeri in aice le Bearnas Mhorgarten san Eilvéis. Chuir na hEilvéisigh, faoi cheannas Werner Stauffacher, ruaig ar na trúpaí Habsburgacha, a bhí faoi cheannas Leopold I, Diúc na hOstaire. Chomhdhlúthaigh bua na hEilvéise an Ewiger Bund der Drei Waldstätten (Gaeilge: Aontas síoraí na dtrí Cantón), (Gearmáinis:Bundesbrief von 1291) a bhí mar chroílár na hEilvéise nua-aimseartha.
Eilís I Shasana
Bhí Eilís I (7 Meán Fómhair 1533 – 24 Márta 1603) ina banríon ar Shasana agus ar Éirinn ón 17 Samhain 1558 go dtí lá a báis. B'ise an monarc deireanach de rítheaghlach na dTúdarach. Thugtaí Gloriana, nó Good Queen Bess, uirthi freisin. Tháinig sí i gcomharbacht ar a leath-deirfiúr Máire I. Ré casta i stair Shasana ba ea a réimeas. Tháinig Séamus I (Séamus IV na hAlban) i gcomharbas uirthi.
Saol luath
Rugadh Eilís do Áine Boleyn agus Anraí an Ochtú, Rí Shasana, ar an seachtú lá de Meán Fómhair i 1533. Bhí sí ainmnithe i gcomhair a seanmháthair Eilís de York, an Banríon do Anraí an Seachtú.Bhí Margaret de Buitléir (bean uasal na hÉireann) an seanmháthair de Áine agus bhí a dhá tuismitheoirí ó an líne ginealaigh de Aoife Ní Diarmait, Banphrionsa na Laighean (iníon de Diarmait MacMurchada, Rí na Laighean) agus an Normannach, Risteard FitzGilbert de Clare, 2ú hIarla Penfro (Strongbow). Chomh maith le seo bhí Tomás Dubh de Buitléir, an deichiú Iarla Urmhamhan, a col ceathrar.
I 1536, nuair a bhí sí trí blianna d'aois, chur a athair a máthair chun báis i gcomhair adhaltranas, draíocht agus gnéas incest lena dheartháir féin. Chur an staid seo Eilís i stádas bastaird leis a leath-deirfiúr Máire. Pós a athair ansin Jane Seymour, cé a thug mac dó; Éadbhard VI Shasana. Fuair Jane a báis ó tinneas dhá cheann déag lá tar éis é a rugadh. Bhí trí bean-chéile eile ag Anraí, a bhí siad Áine de Cleves (a raibh colsartha), Caitrín Howard (a raibh forghníomhú) agus Caitrín Parr (a bhí a baintreach tar éis a báis féin in 1547).
Denis Larkin
Polaiteoir Éireannach ab ea Denis Larkin (1908 – 2 Iúil 1987). Bhí sé ina bhall de Pháirtí an Lucht Oibre.
Caidhp dhubh ghiobach
Is fungas í an chaidhp dhubh ghiobach.
Francach uisce bréige
Ainmhí is ea an francach uisce bréige.
Phnom Penh
Is é Phnom Penh príomhchathair na Cambóide agus an chathair is mó sa tír. Tá Phnom Penh suite ar bhruacha aibhneacha an Tonlé Sap, an Mekong agus an Bessac san áit a dtagann na trí habhainn úd le chéile.
Ice Cube
Is aisteoir agus rapcheoltóir Meiriceánach é O'Shea "Ice Cube" Jackson.
Phnom Penh
Rinneadh príomhchathair de den chéad uair sa bhliain 1434. "Péarla h Áise" a thugtaí ar Phnom Penh nuair a bhí an Chambóid ina coilíneacht de chuid na Fraince. Meastar 370,000 duine a bheith ina gcónaí sa bhliain 1975 gan trácht ar na teifigh ag bhí ag plódú isteach mar gheall ar an gcogaíocht a bhí ar siúl sa tír san am úd. Chomh luath agus a ghlac an Khmer Rouge seilbh ar Phnom Penh, dhíbrigh siad an pobal ar fad ón gcathair agus ní raibh ann ar feadh roinnt blianta ina dhiaidh sin ach oifigigh, saighdiúirí agus a dteaghlaigh, chomh maith lena gcuid príosúnach. Bhí 32,000 duine ann sa bhliain 1978. Tháinig fás mór ar an gcathair i ndiaidh don Khmer Rouge a bheith díbeartha go gairid ina dhiaidh sin.
Denis J. O'Sullivan
Polaiteoir Éireannach ab ea Denis J. O'Sullivan (5 Márta 1918 – 20 Iúil 1987). Bhí sé ina bhall d'Fhine Gael.
The Simpsons (séasúr 26)
Bhí Nick Offerman, David Hyde Pierce, Jeff Ross, agus Matthew Sweet le feiceáil mar aíonna i rith an séasúr.
Beinn Dearg Mór
Is sliabh in Albain í Beinn Dearg Mór, atá suite i gComhairle na Gàidhealtachd.
Kidbrooke
Is baile é Kidbrooke atá suite sa bhuirg Royal Borough of Greenwich, Londain Theas.
Beinn Fhada
Is sliabh in Albain í Beinn Fhada, atá suite i gComhairle na Gàidhealtachd.
Beinn Fhionnlaidh
Is sliabh in Albain í Beinn Fhionnlaidh, atá suite i gComhairle na Gàidhealtachd.
Mórfhrancach na neide cipíní
Ainmhí is ea mórfhrancach na neide cipíní.
Cnapáin bhuí
Is fungas é an cnapáin bhuí.
An Cheapóg
Is baile suite i gContae Thír Eoghain é Ceapach Mhic Cuarta, nó An Cheapóg.
Stair
D'ionsaigh an UVF (nasctha leis an 'Drong Glenane' ag an am) Boyle's Bar sa Cheapóg ar 17 Eanáir 1974.
Ar 3 Márta 1991, lámhaigh Óglaigh Uladh (an UVF) ceathrar Caitliceach (triúr as an IRA) i mBoyle's Bar sa Cheapóg, Contae Thír Eoghain.
Concas na Spáinneach ar Impireacht na nInceach
Thosaigh concas na Spáinneach ar Impireacht na nInceach sna 1520í.
Teacht na Spáinneach
mion|clé|220px|Francisco Pizarro (t.1471/6 – 1541) Tháinig na Spáinnigh go Tawantinsuyu an chéad uair timpeall na bliana 1526. Ba léir dóibh ó thús gur tír shaibhir a bhí ann agus cuid mhór óir le creachadh ansin. I ndiaidh an chéad chuairt eile sa bhliain 1529, chuaigh Francisco Pizarro, a bhí i gceannas ar na taiscéalaithe seo, - chuaigh sé i bhfianaise Rí na Spáinne le tacaíocht oifigiúil a fháil don fheachtas mhíleata a bhí sé a phleanáil leis an réigiún a shealbhú don Spáinn.
Chuir Pizarro an chéad chath ar na hIncigh in Oileán Puná, in aice le Guayaquil an lae inniu in Eacuadór. B'ansin a bhunaigh sé cathair Piura i Mí Iúil sa bhliain 1532. Chuir sé Hernando de Soto ag déanamh taiscéalaíochta roimhe, agus tháinig de Soto ar ais le cuireadh ó Atahualpa. Bhí trúpaí Atahualpa díreach tar éis mílísteoirí Huascar a threascairt, ach mar sin féin, ní raibh an tír socraithe síos go fóill, agus bhí Atahualpa buartha go bhféadfadh Pizarro agus lucht a leanúna cuidiú le tacadóirí Huascar.
Gabháil Atahualpa
Bhí Atahualpa ag fanacht leis na Spáinnigh i gCajamarca lena chuid saighdiúirí. Nuair a chonaic na Spáinnigh go raibh na díormaí millteanacha sin timpeall, shil siad go raibh Atahualpa tar éis iad a mhealladh isteach i ngaiste. Mar sin, chinn siad ar é a ghabháil mar ghiall, nó ní leomhfadh na hIncigh a dhath a dhéanamh orthu a fhad is a bheadh Atahualpa ina phríosúnach acu. Bhí bráthair darbh ainm Vicente Valverde ag tionlacan Pizarro leis an gcreideamh Críostaí a chraobhscaoileadh i measc na nInceach. Nuair a thaispeáin sé leabhar naofa don Inceach agus é ag iarraidh an Chríostaíocht a mhíniú dó, chaith Atahualpa an leabhar uaidh, rud a bhain stangadh as Valverde. D'áitigh Valverde ar na Spáinnigh Atahualpa a chimiú mar phionós as an íde a thug sé don leabhar. D'éirigh idir na Spáinnigh agus na hIncigh, agus mharaigh na Spáinnigh na huaisle Inceacha a bhí ag iarraidh iad féin a iompú ina sciatha daonna idir an namhaid agus Atahualpa.
mion|clé|220px|Sochraid Atahualpa le Luis Montero (Los funerales de Atahualpa) Chimigh na Spáinnigh Atahualpa i ndiaidh an chatha seo, agus ansin, thosaigh siad ag éileamh luach mór fuascailte air. Gheall Atahualpa go mbeadh na hIncigh sásta an seomra ina raibh sé féin á choinneáil i mbraighdeanas a líonadh le hór agus a athlíonadh le hairgead geal le saoirse a bhaint amach dósan. Comhlíonadh an gealladh, ach níor scaoil na Spáinnigh saor é. A mhalairt ar fad, chinn siad ar é a mharú, cé go ndearna siad iarracht cuma an dlí is an chirt a chur ar an mbású. Chúisigh siad é faoi fheallmharú a dhearthára, Huascar, agus faoi choireanna eile. D'admhaigh Atahualpa gurbh é an plean a bhí aige, sula ndearna na Spáinnigh príosúnach de, ná iad a mharú - a íobairt do na déithe b'fhéidir - agus a úsáid féin a bhaint as na capaill ina chuid cogaíochta. Fear cliste a bhí ann agus ciall mhaith aige do chomh háisiúil a thiocfadh na capaill isteach aige féin.
Cuireadh Atahualpa chun báis i Mí Lúnasa 1533. Ina dhiaidh sin, chuir na Spáinnigh Manco Inca Yupanquí i gceannas ar an Impireacht mar impire soip. Ar dtús, bhí sé sásta comhoibriú leis na Spáinnigh, ach ansin, d'éirigh ina chogadh cathartha idir Pisarro agus duine de lucht a leanúna, Diego de Almagro. D'fhéach Manco Inca le buntáiste a ghlacadh ar an gcogadh cathartha seo le himpireacht na nInceach a shealbhú dó féin. D'éirigh le Manco Inca Cuzco a ghabháil sa bhliain 1536, ach ní raibh sé i ndán dó an phríomhchathair a choinneáil aige féin ach tamaillín. Chuir na Spáinnigh ruaigeadh air as an áit go gairid ina dhiaidh sin arís, agus chúlaigh seisean agus lucht a leanúna go Vilcabamba, an phríomhchathair nua a bhunaigh siad i sléibhte Antisuyu.
Vilcabamba
220px|mion|clé|Machu Picchu - cathair chaillte na nInceach. Inniu, creidtear go raibh Vilcabamba suite in aice le hEspíritu Pampa 130 ciliméadar siar ó Cuzco. Ar feadh i bhfad, áfach, chreidtí gurbh é an daingean i Machu Picchu an phríomhchathair cheilte seo. Ba é Hiram Bingham, an taiscéalaí Meiriceánach, a scaoil an scéal seo timpeall. Eisean ba thúisce a tháinig trasna ar Machu Picchu agus ar na hiarsmaí in Espíritu Pampa araon, ach ba é an tuairim a bhí aige féin ná gurbh é Machu Picchu an áit ba thábhachtaí den bheirt. Chuir sé a thuiscint do na cúrsaí seo os comhair an tsaoil mhóir ina leabhar clasaiceach Lost Cities of the Incas. An tuiscint atá againn inniu, áfach, tá sé bunaithe ar an leabhar suimiúil úd The Conquest of the Incas le John Hemming, a tháinig i gcló sa bhliain 1970.
Bhí na hIncigh ábalta a nImpireacht a choinneáil beo i Vilcabamba ar feadh breis is tríocha bliain eile. Idir an dá linn, bhídís ag ionsaí na Spáinneach agus ag saighdeadh faoi na daoine chun ceannairce. Sa bhliain 1572, áfach, chimigh na Spáinnigh Túpac Amaru, an Sapa Inca deireanach, agus cuireadh chun báis é go gairid ina dhiaidh sin.
Anthony Horowitz
Scríbhneoir Sasanach is ea Anthony Horowitz (a rugadh ar an 5 Aibreán 1956 i Londain Shasana).
Saol
Scríobhann sé leabhair do pháistí agus d'ógánaigh (50 díobh go nuige seo) chomh maith le scripteanna don teilifís. Ar an saothar sin tá Power of Five, script do Midsummer Murders (1997), agus an tsraith Alex Rider. Is é atá sa tsraith seo ná úrscéalta agus gearrscéalta faoi dhéagóir a dhéananns spiaireacht. Rinne MGM scannán de cheann de na húrscéalta seo, Stormbreaker, sa bhliain 2006.
Phós sé a bhean chéile sa bhliain 1988 in Hong Cong. Tá sé ina chónaí lena bhean i Londain Thuaidh faoi láthair. Tá beirt pháistí acu.
Port Lavaca, Texas
Is é Port Lavaca príomhbhaile Contae Calhoun, Texas. Bhí 12,248 ina gcónaí i bPort Lavaca sa bhliain 2010.