cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
An Cogadh Céad Bliain
Tríd a mháthar, Isabella na Fraince (Fraincis: Isabelle de France), ba ua é Éadbhard III Shasana (Béarla:Edward III), d'Philib IV na Fraince (Fraincis:Philippe IV) agus nia Shéarlas IV na Fraince (Fraincis:Charles IV), an rí deireanach ar an líne sinsearach de Theaglach na gCapeteach. don rí do chailleadh, agus ón uair nár éirigh, d'fhan sé le hionú cóir le cogadh a chur ar an té so bhuaidh air.le leis d'fhan Isabella in ann ríchathaoir na Fraince a éileamh di féin, ach d'éiligh sí é ar son a mic. Diúltaíodh an t-éileamh, na Francaigh ag maíomh nach bhféadfaí Isabella ceart nach raibh aici a tharchur. Ar feadh thart ar naoi mbliana (1328-1337), ghlac na Sasanaigh le chomharbas de Valois chun na ríchathaoireach. Ach, toisc an cur isteach a rinne rí na Fraince, Pilib VI, ar chogadh Edward III i gcoinne na hAlban faoi stiúir Éadbhard III, d'athfhógair Éadbhard a éileamh ar ríchathaoir na Fraince. D'ardaigh roinnt mórbhuanna na Sasanach sa chogadh - go háirithe ag Crécy, Poitiers, agus Agincourt- an dóchúlacht go mbeadh an bua sa deiridh acu. Mar sin féin, os rud é go raibh níos mó acmhainní ag na Francaigh, bhí siad in ann cosc a chur ar bhua iomlán na Sasanach. Ón bhliain 1429 ar aghaidh, bhain na Francaigh mórbhuanna cinntitheacha amach ag Patay, Formigny, agus Castillon agus cuireadh leis an chogadh i bhfabhar na Fraince, agus chaill Sasana go buan an chuid is mó dá sealúchais mhóra ar an mór-roinn.
Is minic, a roinneann staraithe an cogadh i dtrí chéim,  deighilte de réir sosanna cogaidh :
I measc na gcoinbhleachtaí comhaimseartha sna gceantair máguaird, a bhí bainteach go díreach leis an choimhlint, bhí Cogadh Chomharbas na Briotáine (1341-1364), Cogadh Cathartha na Caistíle (1366-1369), Cogadh an Dá Pheadar (1356-1375)  san Aragón, agus Géarchéim na mblianta 1383-1385 sa Phortaingéil. Níos déanaí, chum staraithe an téarma "Cogadh Céad Bliain '" mar tréimhsiú d’fhonn go gcuimseofar gach ceann de na himeachtaí seo, agus dá réir sin, tógadh an choimhlint míleata is faide sa stair.
Tá tábhacht stairiúil an chogaidh le brath ar tosca éagsúla. Faoi dheireadh an chogaidh, bhí trúpaí gairmiúla in ionad arm feodach den chuid is mó, agus cuireadh daonlathú ar bun ar acmhainní daonna agus uirlisí troda an airm, in áir smachta na huasaicme. Cé go raibh an choimhlint, go príomha ríoraíoch, spreag sí smaointe an náisiúnachais sa Fhrainc agus Sasana. Tháinig iomaíocht armála agus teaicticí chun cinn in ionad marcshlua trom, a bhí i dtreis go dtí sin. Sháigh an choinbhleacht bunú, na n-arm seasta in Iarthar na hEorpa, den chéad uair, ó aimsir Impireacht Iartharacht na Róimhe, comhdhéanta den chuid is mó den chosmhuintir agus dá bhrí bhain na tuathánaigh ról níos tábhachtaí amach sa chogaíocht. Le himeacht na mblianta, chuir fórsaí polaitiúla Shasana gcoinne an fhiontar chostasaigh. I measc na gnéithe suntasacha a spreag Cogadh na Rósanna (1455-1487), bhí míshástacht na n-uaisle Sasanacha, faoin a gcuid gabháltas ilchríochach a chailleadh. Sa Fhrainc, laghdaigh cogaí sibhialta, eipidéimí, gortaí srl, an daonra go suntasach.
D’uireasa gabháltas san Eoraip, fágadh na Sasanaigh leis an tuiscint gur náisiún oileánda iad, tuiscint a chuaigh i bhfeidhm go mór orthu sna blianta a bhí le teacht, le níos mó ná 500 bliain.
Bunús na coimhlinte
Is féidir bunchúiseanna na coimhlinte a aimsiú san ghéarchéim déimeagrafach, eacnamaíocht agus sóisialta sa 14ú haois san Eoraip. Spreag an t-ardú teannais idir Ríthe na Fraince agus Sasana, faoi Guyenne, Flanders agus Albain, briseadh amach an chogaidh. Ba í an cheist ríoraíoch í, a tháinig chun cinn de bharr briseadh an líne chomharbais dhíreach Chapetach, an chúis oifigiúil.
Suaitheadh ríoraíoch sa Fhrainc: 1314-1328
De réir gaol gairid na fola, ba é an fear coibhneasta is gaire do Séarlas IV ná a nia Éadbhard III Shasana. Mac Isabella deirfiúr iar-rí na Fraince ab ea Éadbhard, ach d'éirigh an cheist an raibh sí in ann ceart chun oidhreachta a tharchur nach raibh aici féin. Ina theannta sin, bhí doicheall roimh riail na Sasanach ag uaisle na Fraince. Ag tionóil na mbarún agus na bpréalád Francach agus ag Ollscoil Pháras socraíodh gur chóir fir a bhain a gceart oidhreachta tríd a máthair a eisiamh. Dá bhrí sin, cinneadh ar Philib, Cunta de Valois, col ceathrar Shéarlais IV, a ba chóir bheith ina rí, mar Philip VI Fraincis: Charles IV). Sa bhliain 1340 dhearbhaigh an phápacht ag Avignon, nár chóir faoi dhlí Saileach, fir a bheith in ann oidhreacht a bhaint amach tríd a gcuid máithreacha. Faoi dheireadh, go drogallach, d'aithin Edward III Philip VI agus d'íoc sé ómós as a chuid fíofaí sa Fhrainc. Rinne sé lamháltais i nGuyenne, ach choimeád sé an ceart chun na críocha a bhí choigiste go treallach a éileamh ar ais. Tar éis sin, bhí sé ag súil a bheith fágtha gan cur isteach le linn dó cogadh a fhógair ar Albain.
Contae Merced, California
Is contae i California é Merced. Is é Merced príomhbhaile an chontae. Bhí 255,793 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010.
An Cogadh Céad Bliain
An díospóid faoi Ghuyenne: fadhb an fhlaithiúnais
thumb| [[Éadbhard I Shasana (ar a ghlúine) roimh Philippe IV na Fraince (ina shuí), 1286. Mar Diúc na hAcatáine, bhí Edward ina vasáilleach chomh maith do Rí na Fraince.]]
Cuireadh deireadh le ríora na hAngla-Normannaigh a rialaigh Sasana ó choncas na Normannach sa bhliain 1066, nuair a corónaíodh Anraí (Fraincis: Henri II ), mac Geoffrey V d'Anjou agus an Bhanimpire Matilda agus mac garpháiste Liam I Shasana (nó Liam Concar), ina chéad cheann de ríthe Ainsivíneach ar Shasana sa bhliain 1154 mar Anraí II Shasana. Rialaigh na ríthe Ainsivíneacha go díreach os cionn níos mó críochs ná ríthe na Fraince féin. Mar sin féin, bhí orthu urraim a thabhairt do rí na Fraince. Ón 11ú haois ar aghaidh, bhí neamhspleáchas ag na hAinsivínigh dá réimsí féin sa Fhraince, ag neodrúgo go héifeachtach na ceiste seo.
Fágadh na fearainn Ainsivíneacha ag Eoin Shasana le hoidhreacht ó Richard I. Mar sin féin, ghníomhaigh Pilib II go diongbháilte chun leas a bhaint as laigí Eoin, go dlíthiúil agus go míleata araon, agus faoi 1204 d'éirigh leis smacht a ghlacadh ar an chuid is mó de na sealúchais ilchríochacha Ainsivíneacha. I ndiaidh Eoin bheith i réim, an chatha Bouvines (1214), an chogaidh Saintonge (1242), agus ar deireadh Cogadh Saint-Sardos (1324), bhí sealúchas rí Shasana ar an mór-roinn, mar Diúc na hAcatáine (Guyenne) teoranta, go cúigí sa Ghascongne.
Tá an t-aighneas faoi Guyenne níos tábhachtaí fós ná an cheist dynastach agus briseadh an chogaidh amach a mhíniú. Chruthaigh Guyenne fadhb shuntasach do ríthe na Fraince agus Shasana: vasáilleach de chuid Philippe VI na Fraince ab ea Éadbhard III mar gheall ar a ghabháltais sa Fhrainc agus bhí air ardtiarnas Rí na Fraince orthu a aithint. I dtéarmaí praiticiúla, d’fhéadfadh breithiúnas i nGuyenne a bheith faoi réir achomhairc chuig cúirt ríoga na Fraince. Bhí sé de chumhacht ag Rí na Fraince gach cinneadh dlí a rinne Rí Shasana san Acatáinin a chúlghairm, rud nach raibh inghlactha ag na Sasanaigh. Dá bhrí sin, bhí coimhlint fholaigh idir an dá monarcacht a bhí i gceannas ar Ghuyenne ar feadh roinnt glúnta.
Le linn Chogadh Saint-Sardos, thug Charles of Valois, thug athair Philippe VI, faoi ionradh ar an Acatáinin thar ceann Charles IV agus rinne sé an duchtacht a cheansú tar éis éirí amach áitiúil, a chreid na Francaigh a ghríosaigh Éadbhard II Shasana. D’aontaigh Charles IV go drogallach an chríoch seo a thabhairt ar ais, sa bhliain 1325. Chun a dhiúcacht a aisghabháil, b’éigean d'Éadbhard II comhréiteach a dhéanamh: mar chomhartha ómóis sheol sé a mhac, Éadbhard (Éadbhard III amach anseo), le hómós a thabhairt.
D'aontaigh Rí na Fraince Guyenne, lúide Agenais, a athbhunú. Ach chuir na Francaigh moill ar na dtailte a tabhair ar ais, rud a chabhraigh le Philippe VI. Ar 6 Meitheamh 1329, thug Éadbhard III ómós do Rí na Fraince sa deireadh. Ag an searmanas, áfach, thaifead Philippe VI nár bhain an t-ómós i dtaobh na bhfeod a bhain Charles IV (go háirithe Agenais) ó dhiúcacht Guyenne. Maidir le hÉadbhard, níor thug an t-ómós le tuiscint gur tréigeadh a éileamh ar na tailte a bhí bainte ag Charles IV.
An Ghascogne faoi Rí Shasana
San 11ú haois, corpraíodh an Ghascogne in iardheisceart na Fraince isteach san Acatáinin (ar a dtugtar Guyenne nó Guienne freisin) agus cruthaíodh an cúige Guyenne-et-Gascogne. Rinneadh Diúcanna na hAcatáine de ríthe hAinsivíneacha Shasana tar éis do Anraí II iar-Bhanríon na Fraince, Aliénor na hAcatáine, a phósadh sa bhliain 1152, agus as sin coinníodh na tailte i vasáilleacht go Coróin na Fraince. Faoin 13ú haois bhí na téarmaí Aquitaine, Guyenne agus Gascogne beagnach comhchiallach. Ar an 1 Feabhra 1327, le linn d'Éadbhard bheith ina rí ba í Diúcacht na Gascogne an t-aon chuid den Acatáinin a d’fhan ina lámha. Baineadh úsáid as an téarma Gascogne don chríoch a bhí i seilbh Ríthe hAinsivíneacha Shasana (Teaghlach na bPlantaigíneach) in iardheisceart na Fraince, cé gur úsáid siad an teideal Diúc na hAcatáine fós.
Don chéad 10 mbliana de réimeas Éadbhaird III, bhí an Ghascogne ina údar achrainn. D'áitigh na Sasanaigh, toisc nár ghníomhaigh Charles IV ar bhealach ceart i dtreo a thionónta, gur cheart go mbeadh Éadbhard in ann an duchtacht a choinneáil saor ó aon ardcheannas Francach. Dhiúltaigh na Francaigh an argóint seo, mar sin sa bhliain 1329, thug Éadbhard III, a bhí 17 mbliana d’aois, ómós do Philippe VI. D'éiligh an traidisiún go rachadh vasáilleach chuig a thiarna feodach neamharmtha agus ceann-nochta. Rinne Éadbhard agóid trí fhreastal ar an searmanas agus é ag caitheamh a choróin agus a chlaíomh. Fiú amháin tar éis an ghealltanais ómóis seo, lean na Francaigh ag cur brú ar riarachán Shasana.
Níorbh é an Ghascogne an t-aon fhadhb leanúnach. Ba é Robert III de Artois ina chomhairleoir a raibh an-tionchar aige ar Éadbhard. Ag an am seo bhí Robert ar deoraíocht ó chúirt na Fraince, tar éis dó titim amach le Philippe VI faoi éileamh oidhreachta. D'áitigh sé ar Éadbhard cogadh a thionscain leis an Fhrainc a fháil ar ais, agus bhí sé in ann faisnéis fhairsing a sholáthar dó faoi chúirt na Fraince. {{sfn|Prestwich|2007|p=306} }
An chomhghuaillíocht Fhranc-Albanach
Bhí an Fhrainc ina comhghuaillí de Ríocht na hAlban le linn ríthe Shasana ag tabhairt faoi an tír a chur faoi smacht le tamall. Sa bhliain 1295, síníodh conradh (An Seann-chaidreachas) idir an Fhrainc agus Albain le linn réimeas Philippe IV (Fhraincis:Philippe IV le Bel). Rinne Charles IV an conradh a athnuachan go foirmiúil sa bhliain 1326,(Traité de Corbeil (1326)) ag gealladh d’Albain go dtacódh an Fhrainc leis na hAlbanaigh dá ndéanfadh Sasana ionradh ar a dtír. Ar an gcaoi chéanna, bheadh ​​tacaíocht na hAlban ag an bhFrainc dá ndéanfaí ionsaí ar a ríocht féin. Ní fhéadfadh rath a bheith ar phleananna Éadbhaird in Albain dá bhféadfadh na hAlbanaigh brath ar thacaíocht na Fraince. Bhí cabhlach mór curtha i gceann a chéile ag Philippe VI amach ó Mharseille mar chuid de phlean uaillmhianach le haghaidh crosáide chun na Talún Naofa. Caitheadh an plean i dtraipisí, áfach, agus bhog an cabhlach, lena n-áirítear gnéithe de chabhlach na hAlban, go dtí an Mhuir nIocht le hais an Normainn sa bhliain 1336, ag bagairt ar Shasana. Chun déileáil leis an ngéarchéim seo, mhol Éadbhaird go n-ullmhódh na Sasanaigh dhá arm, ceann chun déileáil leis na hAlbanaigh "ag am oiriúnach", an ceann eile le dul ar aghaidh láithreach chuig Gascogne. Ag an am céanna, bhí ambasadóirí le bhí seolta chun na Fraince i gcomhair conartha síochána a mholadh do rí na Fraince.
Deireadh le hómós
Ag deireadh mhí Aibreáin 1337, tugadh cuireadh do Philippe na Fraince bualadh leis an toscaireacht as Sasana ach dhiúltaigh sé. Fógraíodh an arrière-ban (gairm chatha), ar fud na Fraince ag tosú an 30 Aibreán 1337. Ansin, i mBealtaine 1337, bhuail Philippe lena Chomhairle Mhór i bPáras. Aontaíodh gur chóir Diúcacht na hAcatáine, go bunúsach an Ghascogne, a thabhairt ar ais i lámha an rí ar an mbonn go raibh Éadbhard III ag sárú a chuid oibleagáidí mar vasáilleach agus go ndearna sé foscadh do ‘deargnamhaid’ an rí Robert d’Artois. Thug Edward freagra ar choigistiú na hAcatáine trí dhúshlán a thabhairt do cheart Philippe ar ríchathaoir na Fraince. Nuair a d’éag Charles IV, bhí éileamh déanta ag Éadbhard ar chomharbas ríchathaoir na Fraince, trí cheart a mháthair Isabella (deirfiúr Charles IV), iníon le Philippe IV. Measadh go raibh aon éileamh neamhbhailí mar gheall ar ómós Éadbhaird do Philippe VI sa bhliain 1329. Rinne Éadbhard a éileamh a athbheochan agus sa bhliain 1340 ghlac sé go foirmiúil leis an teideal ‘Rí na Fraince agus Armas Ríoga na Fraince’.
An 26 Eanáir 1340, fuair Éadbhard III ómós go foirmiúil ó Ghuy, leathdheartháir de chuid Chunta Fhlóndras. D’fhógair údaráis chathartha Ghent, Ypres agus Bruges Éadbhard Rí na Fraince. Ba é cuspóir Éadbhaird a chomhghuaillíochtaí leis na Tíortha faoi Thoinn a neartú. Bheadh ​​a lucht tacaíochta in ann a éileamh go raibh siad dílis d'fhíor Rí na Fraince agus nár reibiliúnaithe iad i gcoinne Philippe. I mí Feabhra 1340, d’fhill Éadbhard ar ais go Sasana chun iarracht a dhéanamh níos mó airgid a bhailiú agus chun déileáil le deacrachtaí polaitiúla freisin.
Bhí an caidreamh le Flóndras ceangailte le trádáil olann Shasana freisin, mar bhí príomhchathracha Fhlóndras ag brath go mór ar tháirgeadh teicstíle agus chuir Sasana cuid mhaith den amhábhar a bhí ag teastáil uathu ar fáil. D'ordaigh Éadbhard III go suífeadh a sheansailéir ar an mála olla sa chomhairle mar shiombail de cheannródaíocht na trádála olann. Ag an am bhí thart ar 110,000 caora i Sussex amháin. Tháirg mainistreacha móra meánaoiseacha Shasana barrachais mhóra olann a díoladh le mórthír na hEorpa. Bhí rialtais i ndiaidh a chéile in ann suimeanna móra airgid a dhéanamh trí cháin a ghearradh air. Mar thoradh ar chumhacht farraige na Fraince cuireadh isteach ar gheilleagar Shasana, ag laghdú trádáil na n-olann go Flóndras agus trádáil an fhíona ón Ghascogne.
Damhán garraí
Is araicnid é an damhán garraí. Is ball d'ord na n-Araneae é.
An Cheathrú Mhór, Cill Mheáin
Is sráidbhaile í an Cheathrú Mhór. Tá sí suite i gCill Mheáin, i gContae Mhaigh Eo.
Alga buíghlas
Alga leis na líocha fótaisintéiseacha clóraifill a is clóraifill c, agus caraitéanóidigh éagsúla a dhéanann na clóraplaist buíghlas. Ina gcealla aonaracha agus ina ribí. Tálann sé spóir inghluaiste le lascnaid ghruagach chun tosaigh is lascnaid mhaol ar chúl.
Diarmuid O'Sullivan
Is ainm athbhríoch é Diarmuid O'Sullivan (nó Diarmuid Ó Súilleabháin). Is féidir leis baint:
Britain's Got Talent (sraith 7)
B'iad Simon Cowell, Amanda Holden, Alesha Dixon agus David Walliams na breithiúna don sraith seo. Bhuaigh Attraction an tsraith le 27.0% de na vótaí agus tháinig Jack Carroll sa dara háit.
Coill Madra
Is sráidbhaile í Coill Madra. Tá sí suite i gCill Mheáin, i gContae Mhaigh Eo.
Emer Higgins
Is polaiteoir Éireannach í Emer Higgins. Tá sí ina ball d'Fhine Gael. Toghadh mar Theachta Dála í sa bhliain 2020.
Zhores Ivanovitch Alferov
Fisicí ab ea Zhores Ivanovitch Alferov, a rugadh i Vitebsk na Béalarúise ar 15 Márta 1930 agus a fuair bás i gCathair Pheadair ar 1 Márta 2019. Roinn sé Duais Nobel sa bhfisic le Jack Kilby is Herbert Kroemer i 2000 as a shaothar i bhforbairt struchtúir ilchineálacha leathsheoltóra le húsáid sa leictreonaic ardluais is an optaileictreonaic, forbairtí atá bunúsach do theicneolaíocht faisnéise is teileachumarsáide.
Ba bhall den Duma, sa Rúis, é ón mbliain 1991 go 2019.
Simpson Tide
Craoladh an naoú eipeasóid déag, "Simpson Tide", den naoú sraith The Simpsons ar an 29 Márta 1998. Scríobh Joshua Sternin agus Jennifer Ventimilia an eipeasóid seo. D'fhéach 9.0 milliún duine ar an eipeasóid.
Lacha iascán
Is éan í an lacha iascán. Is baill d'fhine na Anatidae iad.
Enya
Is ceoltóir as Gaoth Dobhair, Tír Chonaill í Eithne Ní Bhraonáin nó Enya (rugadh 17 Bealtaine 1961). Tá clú domhanda uirthi mar gheall ar an bhfuaim neamh-ghnáth atá ina cuid ceoil agus tá beagnach 80 milliúin ceirníní díolta aici ar fud na cruinne.
Beathaisnéis
Ba as Gaoth Dobhair agus Contae Shligigh dá muintir. Bhí clú agus cáil ar bhaill eile den teaghlach agus iad sa ghrúpa Clannad. Chaith Enya seal gearr ina ball den ghrúpa, agus bhí an-chion ag an lucht éisteachta uirthi i gcoirmeacha ceoil, agus chuaigh sí leo ar chúpla camchuairt san Eoraip. D'éirigh sí Clannad chun gairm a dhéanamh di féin san amhránaíocht chlasaiceach.
Bíonn sí ag obair le Nicky Ryan agus an scríbhneoir amhrán Roma Ryan. Bhí Nicky ina bhainisteoir ar Clannad sular chaill sé a phost i ndiaidh troid a thoiseacht, mar adúirt sé féin ar Good Morning America, seans mhór faoi thaisme.
I 2005 tháinig albam de chuid Enya amach, Amarantine. Albam den chéad scoth a bhí ann, agus díoladh 7 milliún cóip de agus tá ag éirí go maith le albam nua s'aici And Winter Came....
Morrissey
Is ceoltóir Sasanach é Steven Patrick Morrissey (Morrissey ar a dtugtar de ghnáth) a rugadh i nDavyhulme, Manchain ar an 22 Bealtaine 1959, mac le tuismitheoirí Éireannacha. Tháinig sé ar mbéal an phobail sna hochtóidí, nuair a bhí sé ina phríomhscríbhneoir agus amhránaí don ghrúpa rac malartach The Smiths. Bhí an-rath ar an ngrúpa i Sasana ach bhris siad suas i 1987 agus lean Morrissey ar aghaidh gan iad. Deirtear go rialta go raibh sé cheann de na daoine is tábhachtaí i bhforbairt an rac malartach ag an am seo. Is duine follasach é chomh maith agus bíonn a thuairimí conspóideach go minic maidir le cearta ainmhí agus ciníochas, i measc nithe eile.
I 2008, sheol Morrissey a cheirnín Greatest Hits.
Tús a shaoil
Rugadh agus tógadh Morrissey i Manchain. Is as Baile Átha Cliath iad a thuismitheoirí, Peter Morrissey agus Elizabeth Dwyer. Chuaigh siad ar imirce sular rugadh Steven i 1959.
Nuair a bhí sé óg, thosaigh Morrissey ag éisteacht le hamhránaithe baineann cosúil le Dusty Springfield, Sandie Shaw, Marianne Faithfull and Timi Yuro. Chomh maith leis sin, bhí suim aige i sraithscéal teilifíse 'kitchen sink', scannáin réalaíoch, an t-aisteoir James Dean agus na scríbhneoirí Oscar Wilde and Shelagh Delaney. Chomh maith leis sin, tharla na "Moors Murders" ag an tráth seo: ghoid, bhraith gnéasach agus mharaigh Ian Brady and Myra Hindley thriúr páistí agus beirt déagóirí ó Manchain idir mí Iúil 1963 agus Deireadh Fómhair 1965. Mar sin, tháinig tráma mhór ar an Morrissey óg ag an am seo toisc go raibh eagla air.
Nuair a bhí sé ina dhéagóir, bhí sé láidir agus ní chuir na buachaillí dána Morrissey ar a thóin. É sin ráite, bhí uaigneas agus dúlagar air agus thug na dochtúirí leigheas speisialta dó. Lean sé caitheamh aimsire seo ar aghaidh i rith a shaoil faraor. D'fhreastail sé St. Mary's Secondary Modern School agus Stretford Technical School, agus fuair sé torthaí de na trí "O-Levels" (Béarla Litríocht san áireamh). Ina dhiaidh sin, d'oibrigh sé le Oifig na gCoimisinéirí Ioncaim ar feadh tamall ach ní aontaítear leis an post seo leis agus chuaigh sé ar an "dole".
Dúirt Morrissey le déanaí go raibh dada aige le linn a óige ach popcheoil: bhí sé fite fuaite leis. Scríobhadh sé litreacha chuig na irisí ceoil (NME, Melody Maker agus araile) go rialta agus labhair sé a intinn i gcónaí. Chuaigh sé chuig na ceolchoirmeacha freisin, T-Rex ag an gcéad dul síos i 1972.
Cloch Oghaim Bhéal an Churraigh Bháin
Séadchomhartha Náisiúnta (426) is ea Cloch Oghaim Bhéal an Churraigh Bháin (CIIC 66), suite i gContae Chorcaí, Éire.
Suíomh
Tá Cloch Oghaim Bhéal an Churraigh Bháin ina seasamh i ngort i bhFánchoill agus Na Coillte, 4.3 km ó dheas soir ó dheas de Dhá Dhrom, os cionn Ceann Mara, ag 51.71306°N, -9.94417°W.
Cur síos
Is gallán ard é Cloch Oghaim Bhéal an Churraigh Bháin le tomhas 470 × 102 × 32 cm, agus tá dhá inscríbhinn Oghaim ar dhá imeall air. Ar imeall amháin tá:
Lafayette, Alabama
Is é Lafayette an príomhbhaile i gContae Chambers, Alabama, Stáit Aontaithe Mheiriceá (is Valley, Alabama an chathair is mó daonra ann). Bunaíodh sa bhliain 1833 é. Ainmníodh an bhaile i gcuimhne ar Marquis de Lafayette. Measadh 2,968 duine a bheith ina gcónaí sa chathair sa bhliain 2016.
Contae Mono, California
Is contae i California é Mono. Is é Bridgeport príomhbhaile an chontae agus is é Mammoth Lakes an chathair is mó daonra. Bhí 14,202 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010.
Eite-chosach
Ainmhí is ea an eite-chosach.
Algaí dearga
Grúpa ilchineálach mór plandaí, cosúil le halgaí agus foirmeacha ó chealla aonaracha go dtí coirp mhóra idirdhealaithe. Tagann an dath scothdhearg ón meascán de líocha fótaisintéiseacha, clóraifill a, ficibileaphróitéiní is cairitéineóidigh taobh istigh de na cealla. Tarlaíonn atáirgeadh trí chruthú orgáin ar leith atá gabhálach ar an ngaiméit fhireann taobh istigh den ubh.
Baile a' Chnuic
Is sráidbhaile suite i gCataibh, Comhairle na Gàidhealtachd, é Baile a' Chnuic.
Contae Monterey, California
Is contae i California é Monterey. Is é Salinas príomhbhaile an chontae agus an chathair is mó daonra. Bhí 415,057 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010.
Cáiliú Corn FIFA an Domhain 2018 – Grúpa E UEFA
Ba é Cáiliú Corn FIFA an Domhain 2018 Grúpa E UEFA ceann de naoi ngrúpa UEFA don Cháiliú Corn FIFA an Domhain 2018. Bhí n Pholainn, An Danmhairg, Montainéagró, An Rómáin, An Airméin agus An Chasacstáin sa ghrúpa.
Rón eilifintiúil
Ainmhí is ea an rón eilifintiúil.
Studs Terkel
Iriseoir clúiteach Meiriceánach ab ea Louis "Studs" Terkel (16 Bealtaine 1912 – 31 Deireadh Fómhair, 2008) a bhí ina aisteoir, ina staraí, agus ina chraoltóir ar feadh na mblianta fada i Siceagó.
Bhí suim ar leith aige i stair béil SAM agus stairsheanchas an náisiúin. Bhain sé clú amach ar son a chuid agallamh le gnáthmhuintir na tíre. Bhí sé in ann an scéal aonair a shuíomh mar chuid de scéal an phobail i gcoitinne agus a chur in iúl le stíl phaiteanta, shimplí. Cheil an tsimplíocht sin cé chomh snasta is a bhí.
thumb|Studs Terkel sa bhliain 2007|cléGníomhaí ar son chearta an duine ab é chomh maith agus bhí cáil ar a sheasamh neamhbhalbh ar son cearta daonna.
Fuaidireacht
right|thumb|[[John Everett Millais "An Cailín Dall": ceoltóirí fánacha]]Fuaidire is ea duine bocht, a theann ag fánaíocht ó áit go háit gan baile nó gan fostaíocht rialta nó ioncam. Cuireann go leor bailte sa Domhan Forbartha dídean ar fáil i gcomhair fuaidirí. I dtéarmaí an dlí, níl duine le foinse ioncaim ina fhuaidire, fiú má tá sé / sí gan dídean.
Contae Napa, California
Is contae i California é Napa. Is é Napa príomhbhaile an chontae. Bhí 136,484 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010.
Oileán
mion|Éire Is éard atá i gceist le hoileán ná tírghné (nach mór-roinn í) atá timpeallaithe le huisce. Is í an Ghraonlainn an t-oileán is mó ar domhan. Tá a hachar cothrom le thart ar 2,175,000  ciliméadar cearnaithe. Is é Iáva an t-oileán is mó daonra dá bhfuil ann, le daonra níos airde ná 145 milliún. Oileánra a thugtar ar ghrúpa oileán.
Garrán an Fhrinsigh
Is sráidbhaile é Garrán an Fhrinsigh. Tá sé suite i gCill Mheáin, i gContae Mhaigh Eo.
Baile na Cill
Is sráidbhaile suite i gCataibh, Comhairle na Gàidhealtachd, é Baile na Cill.
The Trouble with Trillions
Craoladh an fichiú eipeasóid, "The Trouble with Trillions", den naoú sraith The Simpsons ar an 5 Aibreán 1998. Scríobh Ian Maxtone-Graham an eipeasóid seo. D'fhéach 7.4 milliún duine ar an eipeasóid.
Baile Uí Dhálaigh
Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm Baile Uí Dhálaigh air:
Baile Mhaí
Is baile fearainn é Baile Mhaí (nó Baile Mhuighe Móire) i gContae Laoise. Tá sé suite idir an tsráidbhaile Buiríos Mór Osraí agus Maighean Rátha i lár an chontae. Níl ach cúpla céad daoine ina gcónaí ann.
Bhí oifig an phoist ann tráth ach anois níl ach séipéal agus bunscoil ann. Tá an baile fearainn seo suite ag bun na sléibhte Sliabh Bladhma. Tá radharcanna áille le feiceáil timpeall an bhaile fearainn seo. Anois, áfach tá ainm níos comhaimseartha agus níos giorra ar an mbaile fearainn seo darbh ainm 'An Paidhc'.
Space Patrol (clár teilifíse Briotanach)
Sraithscéal puipéad teilifíse Briotanach é Space Patrol, a croaladh ar ITV sna 1960í. Ficsean eolaíochta i mBéarla do pháistí a bhí ann. Bhain sé le heachtraí chriú spásloinge sa bhliain 2100. Sna Stáit Aontaithe, tugadh an teideal Planet Patrol air, de bhrí go raibh sraith eile darbh ainm Space Patrol sa tír sin sna 1950í.
Roberta Leigh a dhear agus a scríobh an sraithscéal. Scríobh Leigh na sraithscéalta puipéad The Adventures of Twizzle agus Torchy the Battery Boy do Gerry Anderson sna 1950í, sular bhunaigh sí agus Arthur Provis a gcomhlacht teilifíse féin, Wonderama. Scannánaíodh Space Patrol i rith 1962, agus taispeánadh an chéad eipeasóid ar 7 Aibreán 1963 ar ABC. 39 n-eipeasóid dhubh agus bhán a bhí ann san iomlán.
Spuaic shlaghdáin
Is clog athlasta istigh nó i ngar den béal é spuaic shlaghdáin. Galar víreasach é herpes simplex (Gréigis Ársa: ἕρπης - herpes, go liteartha. "téaltú") is cúis leo. Cruthaíonn an dá chineál víreas; víreas herpes simplex 1 (VHS-1) agus víreas herpes simplex 2 (VHS-2)spuaic.
Space Patrol (clár teilifíse Briotanach)
Plota
Sa bhliain 2100, tá an Domhan in a bhall den Eagraíocht Réaltrach Aontaithe (Béarla: United Galactic Organization). Is cosúil gur eagraíocht idirphláinéadach ar nós na Náisiún Aontaithe atá san ERA. Is é Space Patrol cabhlach spáis na hEagraíochta. Tugtar Galaspheres ar spáslonga Space Patrol agus bíonn triúr ball ar chriú gach Galasphere .i. duine amháin ón Domhan, Mars agus Véineas. Ba iad eachtraí chriú Galasphere 347 ab ábhar don tsraith.
Spuaic shlaghdáin
Tugtar 'Mún Luchóige' uirthi freisin.
Space Patrol (clár teilifíse Briotanach)
Eipeasóidí
Ní fios céard é ord ceart na n-eipeasóidí, ach is cosúil gurb é The Swamps of Jupiter an eipeasóid phíolótach. Tá an liosta seo san ord ar craoladh na heipeasóidí ar Associated Rediffusion i réigiún Londan.
Stádas cartlainne
deas|mion|100px|Clúdach DVD Space Patrol — The Complete series.Tar éis craoladh na sraithe, scriosadh gach cóip de gach eipeasóid a bhí sna cartlanna, mar ba gháthpholasaí i dtionscal na teilifíse ag an am. Creideadh go raibh an tsraith caillte go deo go dtí go bhfuarthas dearbhchlónna 16mm de gach eipeasóid sna 1990í, chomh maith le dearbhchlónna 35mm de dhá eipeasóid. D'eisigh Network Video an tsraith iomlán ar VHS i 1998 agus ar DVD ina dhiaidh sin.
CLG Áth an Mhuilinn (Luimneach)
220px|thumb|right|Páirceanna inar imríodh cluichí Gaelacha i bParóistí Mhóin a’Lín agus Áth an Mhuilinn ó bhlianta na 1880í. Is club Cumann Lúthchleas Gael i gContae Luimnigh é CLG Áth an Mhuilinn.
Suíomh
Tá an club bunaithe i bparóiste Mhuire Cúnamh na gCríostaithe timpeall Ollscoil Luimnigh i mbruachbhailte Caladh Uí Threoigh agus Áth na Coite ar thaobh thoir Cathair Luimnigh idir abhainn na Grúdan, na Sionainne agus na Maoilchéirne agus Bóthar Bhaile Átha Cliath. Toisc ná fuil ach daonra beag áitiúil sa pharóiste anois, tagann an-chuid dá imreoirí as contaetha eile.
Cluichí
Bhí traidisiun na hiomána níos láidre sa cheantar ó bhunú CLG suas go dtí blianta na 1970í nuair a leathnaigh bruachbhailte na cathrach amach chuig Calaidh Uí Threoigh. Imrítear peil agus iomáint ach tá an pheil níos láidre sa chlub.
Stair
Tá tagairtí ann faoi chluiche iomána a imríodh sa pharóiste i bpáirc in aice Crosbhóthar Chill Mhuire (san áit a bhfuil an Kilmurry Lodge Hotel suite anois) sa bhliain 1887 idir Máigh Rua agus Béal Átha Shiomóin. Bhí club ar leith darbh ainm Cill Mhuire sa cheantar le linn blianta tosaigh CLG agus bhí club eile as Áth na Coite ag imirt faoin ainm Craobh Emmet san am chéanna. Tá tuairiscí ann i nuachtáin an tráth sin faoi na sluaite móra a tháinig chun féachaint ar chomórtaisí peile agus iomána a d'eagar Cill Mhuire le linn blianta na 1890í.
Maraon lena lán clubanna eile sa chontae, thit an dá chlub as a chéile le linn an an Chéad Chogaidh Dhomhanda agus blianta na dTrioblóidí. Is é cluiche iomána a imríodh sa bhliain 1909 an tagairt deireanach a bhfuil ann anois do Chill Mhuire agus níl aon tuairisc faoi Chroabh Emmet níos déanaí ná comórtas iomána sóisear inar ghlacadar páirt i Mí Meán Fómhair na bliana 1919.
Le linn an tréimhse ò bhlianta na 1920í suas go dtí an bhliain 1957 nuair athbhunaíodh Móin a' Lín, d'imir iománaithe agus peileadóirí na háite le Átháin nó le Naomh Pádraig
Ós rud é nár scoilt paróiste Mhuire Cúnamh na gCríostaithe ó pharóiste Mhóin a' Lín go dtí an bhliain 1980, is é Áth an Mhuilinn an club is óige sa chontae faoi láthair. Cuireadh tús le foirne na n-óg sa bhliain 1999 agus le foirne sinsear sa pheil sa bhliain 2002 agus san iomáint sa bhliain 2004. Sular bhunaíodh an club, d'imir formhór iománaithe agus peileadóirí an pharóiste le Móin a' Lín.
Páirc Imeartha
D'imir an club ar dtús in Ollscoil Luimnigh ach tá a bpáirc féin, Faiche na Rós, ar chíos acu ar bhruach na Sionainne i bPáirc Teicneolaíochta Plassey ón mbliain 2003. Ceaptar gur imríodh na céad cluichí Gaelacha sa cheantar ar an suíomh céanna ag deireadh an 19ú haois.
Am Bláran Odhar
Is sráidbhaile suite i gCataibh, Comhairle na Gàidhealtachd, é am Bláran Odhar.
Gort an Churraigh
Is sráidbhaile é Gort an Churraigh. Tá sé suite i gCill Mheáin, i gContae Mhaigh Eo.
Phaeophyceae
Grúpa mórfheamainní muirí, den chuid is mó, le líocha fótaisintéiseacha sainiúla, clóraifill a, clóraifill c, béite-charaitéin is fúcaxaintin. An t-atáirgeadh gnéasach le speirm le dhá lascnaid tiomána, de ghnáth. Níos mó ná 1,500 speiceas ar eolas. Ón gcrios idirthaoideach is an crios fo-chladach, den chuid is mó. Foirmeacha colainne ó fhiliméadchruthach go lannchruthach.
An Fhrainc sna Meánaoiseanna
Clúdaíonn an Fhrainc sna Meánaoiseanna achar a bhí beagnach comhfhreagrach leis an Fhrainc mar atá sí sa lá atá inniu ann, ó bhás Lughaidh Cráifeach sa bhliain 840 go lár an 15ú haois. Bhí stair na Meánaoiseanna sa bhFrainc marcáilte le:
Tíreolaíocht
Ó na Meánaoiseanna ar aghaidh chreid rialtóirí na Fraince go raibh teorainneacha nádúrtha ag a ríochtaí: na Piréiní, na hAlpa agus an Réin. Baineadh úsáid as an dearcadh seo mar leithscéal le haghaidh polasaithe ionsaitheacha agus ionraí leantacha. Ní raibh bunús réaltacht ag baint leis an mheom seo, áfach, mar nach raibh gach ceann de na críocha ina gcuid den Ríocht agus bheadh údarás na Rí laistigh dá ríocht athraitheach ​​go leor. Léirigh na tailte sa Ríocht éagsúlacht gheografach mhór, bhí an aeráide measartha taitneamhach sna codanna thuaidh agus lárnach ach bhí deisceart na ríochta níos gaire don aeráid Mheánmharach.
Bíonn plé ar mhéid na Fraince sna Mheánaoiseanna casta go leor, mar caithfidh idirdhealú a bheith déanta idir tailte i seilbh pearsanta an rí (an "domaine royal") agus na tailte eile i seilbh faoi umhlóid ag na tiarní. Ní raibh an coincheap res publica, a bhí faighte ó oidhreacht ón chúige Rómhánach an Ghaill (An Laidin: Gallia), á chothabháil go hiomlán ag Ríocht na bhFranc nó ag Impireacht na gCairlínseach, agus fiú sna mblianta tosaigh ag na ríthe Capetacha. Is féidir a rá nach raibh i 'Ríocht na Fraince' níos mó ná finscéal.
Escherichia coli O104:H4
Is tréithchineál eintrea-fhuilreatha annamh, den bhaictéar Escherichia coli, é an baictéar Escherichia coli EHEC O104:H4, agus is cúis leis an ráig Escherichia coli O104:H4 na bliana 2011. Aithníonn an "O" san aicmiú séireolaíocha antaigin lipea-pholaisiúicríd na cillbhalla, agus aithníonn an "H" antigen lascnaideach.
Thug seicheamhú géanómaíocht ag BGI Shenzhen le fios go mbaineann an baictéar le "tréithchineál an-thocsaineach nua", hibrid a bhfuair cumas an-nimhreach éigin de chuid na nE. coli eintrea-chomhchruinneacha trí geintraschuir cothrománach.
Roimh thús na ráige, sa bhliain 2011, ní raibh ach cur síos ar chás amháin de O104 :H4 ann san litríocht, agus bhain an cás seo le bean sa Chóiré sa bhliain 2005. Is dócha go raibh O104:H21, tréithchineál idirghaol eile, bainteach le cás de dhrólainníteas fuilreatha a bhris amach i Montana sa bhliain 1994.
Damháin alla na hAstráile
Seo liosta na ndamhán Astrálach is coitianta, agus baint acu leis na hoird Araneae agus Opiliones. deas|150px|thumb|[[Damhán seilge.]]
Ord - Araneae
150px|thumb|Eriophora pustulosa (damhán an lín chruinneogaigh) ag ithe ciaróige. Fine - Actinopodidae
Fine - Agelenidae
Fine - Araneidae
Fine - Archaeidae
Fine- Barychelidae
Fine - Clubionidae
Fine - Corinnidae
Fine - Deinopidae
Fine - Desidae 150px|thumb|damhán dubh tí [[Badumna insignis (Desidae)]]
Fine - Dipluridae
Am Blár Mór
Is sráidbhaile suite i gCataibh, Comhairle na Gàidhealtachd, é am Blár Mór.
Damháin alla na hAstráile
Ord - Araneae
Fine - Gnaphosidae
Fine - Hersiliidae Fine - Hexathelidae Fine - Idiopidae
Fine - Lamponidae
Fine Lycosidae
Fine - Micropholcommatidae
Fine -Mimetidae
Fine - Miturgidae
Fine - Nemesiidae
Fine Nicodamidae Family Oecobiidae
Fine – Pholcidae
Fine Pisauridae
Fine - Salticidae Family Scytodidae
Fine - Sicariidae
Fine – Sparassidae
Fine - Stiphidiidae
Fine - Tetragnathidae
Fine - Theraphosidae
Fine - Theridiidae
Fine - Thomisidae
Fine -Uloboridae
Ord - Opiliones
Fine - Gagrellidae
Fine - Phalangiidae Fine - Triaenychidae
Naisc
Ainmneacha Gaeilge Fhásra na hAstráile
Rón glas
Ainmhí is ea an rón glas (Halichoerus grypus). Tá sé ina chónaí ar dhá bhruach an Aigéin Atlantaigh Thuaidh. Séala mór de theaghlach Phocidae atá ann.
Bhíodh an-thrácht ar ola róin ach go háirithe mar leigheas ar phianta cnámha agus matáin, agus mar bhreosla tine agus mar sholas. 'Ronnach, rotha agus rón na trí héisc is mó siúl sa bhfarraige,' a deir an seanfhocal.
Pairlement Chloinne Tomáis
Aoir ghéar ghreannmhar ar oibrithe tuaithe i gcúige Mhumhan is ea Pairlement Chloinne Tomáis bunaithe ar dhá phairlement shamhalta i gcontae Chiarraí sa bhliain 1632 agus 1645.
Cloch Oghaim Airghleanna
Séadchomhartha Náisiúnta (221.01) is ea Cloch Oghaim Airghleanna nó an Gallán, suite in Airghleann i gContae Chiarraí, Éire.
mion|Cloch Oghaim Airghleanna
Suíomh
Tá Cloch Oghaim Airghleanna suite i ndiallait idir Cnoc Bréanainn agus Más an Tiompáin, ag 52.2589°N, -10.249°W.
Stair
Cuireadh an chloch suas mar leac uaighe, le hinscríbhinn as Gaeilge Chianach, tuairim is AD 550–600.
Cur síos
Is cloch ghainimh í, le tomhas 191 × 38 × 20 cm. Is í an inscríbhinn ná: Tá cros chiorclaithe uirthi.
Girly Edition
Craoladh an t-aonú eipeasóid is fiche, "Girly Edition", den naoú sraith The Simpsons ar an 19 Aibreán 1998. Scríobh Larry Doyle an eipeasóid seo. D'fhéach 8.5 milliún duine ar an eipeasóid.
Contae Nevada, California
Is contae i California é Nevada. Is é Nevada City príomhbhaile an chontae agus is é Truckee an chathair is mó daonra. Bhí 98,764 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010.
Lios na Maothaile
Is sráidbhaile é Lios na Maothaile. Tá sé suite i gCill Mheáin, i gContae Mhaigh Eo.
Borghaidh
Is sráidbhaile suite i gCataibh, Comhairle na Gàidhealtachd, é Borghaidh.
Rón fionnaidh Guadeloupe
Ainmhí is ea an rón fionnaidh Guadeloupe.
Jeff Goldblum
Is aisteoir Meiriceánach é Jeffrey Lynn "Jeff" Goldblum, a rugadh ar an 22 Deireadh Fómhair 1952.
Contae Orange, California
Is contae i California é Orange. Is é Santa Ana príomhbhaile an chontae agus is é Anaheim an chathair is mó daonra. Bhí 3,010,232 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010.
Bráigh Thunga
Is sráidbhaile suite i gCataibh, Comhairle na Gàidhealtachd, é Bráigh Thunga.
Leadóg
mion|Cúirt leadóige Cineál spóirt í an leadóg ina bhfuil beirt imreoirí nó dhá fhoireann (beirt imreoirí ar aon fhoireann amháin) ag bualadh na liathróide thar líon taobh istigh den chúirt imeartha.
Na comórtais
Bíonn ceithre phríomh-chomórtas leadóige, (comórtais Grand Slam) ar siúl gach bliain - an Australian Open san Astráil (cúirteanna crua), an Tournoi de Roland-Garros sa Fhrainc (cúirteanna cré), The Championships, Wimbledon i Londain, Sasana (cúirteanna féir), agus an US Open i Meiriceá (cúirteanna crua).
Is spórt Oilimpeach í an leadóg freisin.
Comórtas Wimbledon
Tá cáil mhór ar an gcomórtas leadóige a imrítear ar chúirt Wimbledon chuile Shamhradh. Téann na himreoirí móra cáiliúla ar fad go Sasana le páirt a ghlacadh sa gcomórtas seo agus is éacht ann féin é an chraobh a thabhairt leat i Wimbledon. Is iomaí imreoir clúiteach a cuireadh dá gcos sa gcomórtas agus is minic go mbíonn sé fíor-dheacair breithiúnas a thabhairt ar an mbuaiteoir. Téann maithe agus móruaisle chuig na comórtais. Caitear na milliúin ar chúltaca galánta, hataí péacógacha agus spéaclaí gréine. Itear neart sú talún agus uachtar. Má theastaíonn uait freastal ar an ócáid mhór seo ní mhór duit do dheis a thapú go luath agus ticéad a chur in áirithe, ach glac leis go mbeidh lán ladhair le hioc agat ar an ticéad. Craoltar an ócáid ar TG4 agus BBC chuile bhliain.
Stair
Is seanspórt í an fíor-leadóg, a bhí á himirt san Eoraip i rith na Meánaoise, ach ba iad na Sasanaigh a chuir tús leis an gcluiche nua-aimseartha sa naoú haois déag. Sa bhliain 1877 a cuireadh tús le craobh Wimbledon. Thosaigh an National Lawn Tennis Championship (US Open) i Newport, Rhode Island, sa bhliain 1881, craobh Roland Garros sa bhliain 1891 agus an Australian Open sa bhliain 1905.
Köln
Is cathair i dTuaisceart na Réine agus an Viostfáil í. Is í an ceathrú cathair is mó sa Ghearmáin tar éis Beirlín, Hamburg agus München agus tá sí ar an gcathair is mó in Nordrhein-Westfalen.
Tá Köln suite cois na Réine, agus í ina príomhchathair eacnamaíochta agus chultúrtha ar cheantar na Réine.
Stair
Bunaíodh Köln agus daingnithe é i bhfearann na hUbii, sa chéad céad AD mar Colonia Claudia Ara Agrippinensium, as a fhaigheann sé a hainm. Is é "Cologne" an leagan Fraincise ar ainm na cathrach; is é an t-ainm caighdeánach i mBéarla chomh maith. D’fheidhmigh an chathair mar phríomhchathair an chúige Rómhánach de Germania Inferior agus mar cheanncheathrú an mhíleata Rómhánach sa réigiún go dtí go raibh sé sealbhaithe ag na Franks sa bhliain 462. Le linn na Meánaoiseanna bhí rath agus bláth agus rathúnas ar cheann de na bealaí trádála is mór-thábhachtach idir soir agus siar san Eoraip. Bhí Köln ar cheann de na príomhbhaillí an Hanseatic League, agus ceann de na cathracha is mó ó thuaidh de na hAlpa.
Köln Rómhánach
Ba é an chéad lonnaíocht uirbeach ar tailte nua-aimseartha Köln, Oppidum Ubiorum, bunaithe ag an Ubii sa bhliain 38 RC; is é Cisrhenian Germanic tribe a bhí ann. Sa bhliain 50 RC bhunaigh na Rómhánaigh an chathair Colonia ar an Réin[3] agus a tháinig chun bheith príomhchathair an chúige de Germania Inferior sa bhliain 85 AD.[5] Ara Agrippinensium" sa bhliain 50 RC.[5] Ainmníodh an chathair "Colonia Claudia Ara Agrippinensium" sa bhliain 50 RC. Is féidir le hiarsmaí Rómhánacha fiúnteacha a fháil sa lá atá inniu ann I Köln, go háirithe in aice le réigiún an ché, áit go raibh fionnachtain sonrach déanta le haghaidh bád 1900-blianta d'aois go déanach sa bhliain 2007. Ón bhliain 260 go dtí 271 a bhí Köln mar phríomhchathair an Impireacht Gailleach faoi Postumus, Marius, agus Victorinus. Sa bhliain 310 RC, tógadh droichead thar na Réine ag Köln faoi réimeas Constantine. Chónaigh na gobharnóirí impiriúil Rómhánach sa chathair agus taghtha chun bheith é ar cheann de na hionaid trádála agus táirgeadh is tábhachtaí in san Impireacht Rómhánach ó thuaidh de na Sliabh Alpa. Ba é Maternus, a bhí toghha mar easpag sa bhliain 313, a bhí an chéad easpag aitheanta de Köln. Ba é an chathair an phríomhchathair de chúige Rómhánach go dtí go raibh sé sealbhaithe ag na Ripuarian Franks sa bhliain 462. Is iad cuideanna de na séaracha Rómhánach bunaidh atá caomhnithe faoi an chathair, leis an córas séarachas nua a bhí oscailte sa bhliain 1890.
Meánaoiseanna
Is é Köln luathmheánaoiseach a bhí mar chuid d'Austrasia laistigh d’Impireacht Francach. Bhí Köln cathaoir an easpaig ón tréimhse Rómhánach; faoi Charlemagne, sa bhliain 795, curtha ar aghaidh easpaig Hildebold go hairdeaspaig.[3] Sa bhliain 843 tháinig Köln a bheith ina chathair, laistigh den Conradh “Verdun-cruthaíthe” Francia Thoir. Sa bhliain 953, is iad ardeaspaig Köln a fuarthas den chéad uair cumhacht tuata suntasach, nuair a ceapadh easpag Bruno mar dhiúc ag a dheartháir Otto I, Rí na Gearmáine. Chun an uaisleacht tuata a lagú, a thug bagairt dá chumhacht, bhronn Otto ar Bhruno agus ar a chomharbaí ar an chathaoir easpag na pribhléidí a bhí ag prionsaí tuata. Ar an mbealach seo bhunaigh sé an Toghlach Köln, déanta ag na sealúchais teamparálta an ardeaspagóideacht, agus san áireamh sa deireadh, stiall an fhearann faram an Bhanc clé den Réine soir ó Jülich, chomh maith leis an Duchy of Westphalia ar an taobh eile den Réine, taobh thall de Berg agus Mark. Faoi dheireadh an 12ú haois, bhí Ardeaspag Köln ar cheann de sheacht dtoghthóir an Impire Rómhánaigh Naofa. Chomh maith leis a bheith “prionsa toghdóir”, ba é Ard-Seansailéir na hIodáil chomh maith, go teicniúil ó 1238 agus go buan ó 1263 go dtí 1803.
I ndiaidh Cath Worringen sa bhliain 1288, fuarthas Köln a neamhspleáchas ó na hardeaspaig agus a bhí tagatha chun bheith Cathair Saor. Cuireadh iachall ar Ardeaspag Sigfried II von Westerburg a bheith ar deoraíocht i mBonn.[7] Ina dhiaidh sin choinnigh an t-airdeaspog fós féin, an ceart maidir le pionós báis. Dá bhrí sin, bhí an chomhairle chathrach i gcleithiúnas ar an airdeaspog (cé go raibh freasúra polaitiúil dian i gcoinne an airdeaspog) maidir le gach ábhar a bhaineann le ceartas coiriúil. Bhí céasadh san áireamh. Bhí a leithéid de phianbhreith ceadaithe ach amháin ag an mbreitheamh Easpaig, mar a thugtar "Greve". Is é an staid dhlíthiúil a mhair go dtí gabháltas francach an Köln.[citation needed]
Chomh maith leis a thábhacht eacnamaíoch agus polaitiúil, tháinig Köln freisin a bheith ina lárionad tábhachtach le haghaidh oilithreacht meánaoiseach, nuair a thug Rainald na Dassel, Ardeaspag Köln, iarsmaí na dTrí bhFear na hAigne chun ardeaglais Köln sa bhliain 1164 (i ndiaidh, i ndáiríre a bhí siad gafa ó Milan). Chomh maith le hiarsmaí na dTrí bhFear na hAigne, caomhnaíonn Köln iarsmaí Naoimh Ursula agus Albertus Magnus.[8] Is é suíomh Köln ar abhainn na Réine, curtha ag crosbhealach na bealaí trádála móra, idir soir agus siar, chomh maith leis an príomh-bealach trádálach Iarthar na hEorpa: Ó dheas–Ó thuaidh, Tuaisceart na hIodáile-Flanders. mion|412x412px|Cologne circa 1411Ba iad an dá bealaí trádála seo mar dúshraith an fhás Köln. Faoi 1300 bhí daonra na cathrach 50,000-55,000.[9]
Sa bhliain 1475, bhí Köln ina bhall den Chonradh Hainseatach, nuair a dhearbhaigh Frederick III, láithreacht impiriúil na cathrach.[3]
Stair nua-aimseartha
Is iad na struchtúirí eacnamaíochta na Köln, meánaoiseach agus nua-aimseartha, a bhí, de réir stádais na cathrach, mar príomhchuan agus ceartláriompair mór na Réine. Is é an ceardaíocht a bhí eagraithe ag ceardchuallachtaí féin-rialú, cuid acu a bhí eisiach do mhná. Mar chathair saor, ba é Köln stát ceannasach san Impireacht Naofa Rómhánach agus mar sin bhí an ceart (agus oibleagáid) aige a chuid fórsa mhíleata féin a choinnigh. Mar a chaith siad éide dearg, tugtar an t-ainm Rote Funken (Spréachaí Dearg) ar na trúpaí. Bhí na saighdiúirí seo mar chuid den Arm na Rómhánach Impireacht Naofa ("Reichskontingent") agus throid siad sna cogaí sna blianta 17ú agus 18ú haois, lena n-áirítear na cogaí in éadan an Fhrainc réabhlóideach, nuair a bhí an fórsa beag seo díothaithe, beagnach go hiomlán, sa chomhrac. Is é an traidisiún de na trúpaí seo, a bheith cuimhnithe mar “persiflage míleata” (is sé míniú “persiflage” neamhthabhachtach) ag an cumann feisteach dearscnaitheach is mó sa Köln, an Funken Rote.[10]
Ní mór dúinn an chathair saor Köln a mheascadh leis an Ardeaspagóideacht Köln a bhí mar stát dá chuid féin laistigh den Impireacht Naofa Rómhánach. Ó shin i leith, an dara leath den 16ú aois, tarraingíodh na h-ardeaspaig ón ríora Bavaria Wittelsbach. Ní raibh cead ag na hardeaspaig, de ghnáth, chun dul isteach sa chathair. Dá bhrí sin thóg siad chun cónaí i mBonn agus níos déanaí i mBrühl ar an Réine. Mar bhaill de theaghlach ceannasach agus cumhachtach, agus le tacaíocht ó stádas gan íoc mar thoghthóirí, thug ardeaspaig Köln dúshlán, arís agus arís eile, agus bagairtí a dhéanamh maidir le stádas saor an Köln le linn an 17ú agus 18ú haois, le toradh gnóthaí achrannach, a bhí láimhsithe go haclaí trí mheán taidhleoireachta agus bolscaireacht, chomh maith leis na cúirteanna uachtaracha na h-Impireacht Rómhánach Naofa.
Ón 19ú haois go dtí an Dara Cogadh Domhanda
Chaill Köln a stádas mar chathair saor le linn na tréimhse Francach. Dar leis Conradh Síochána na Lunéville (1801). Is iad críocha uile na hImpireacht Rómhánach Naofa ar bhruach clé na Réine a bhí comhshnaidhmthe go hoifigiúil i bPoblacht na Fraince, (a shealbhaigh Köln cheana féin sa bhliain 1794). Mar sin, rinneadh an réigiún seo, níos déanaí, mar chuid d'Impireach Napoleon. Bhí Köln mar chuid den Département Roer Francach, le hAachen (Fraincis: Aix-la-Chapelle) mar chaipiteal. Is iad na Francaigh a chuir cruth na haimsire seo ar an saol phoiblí, mar shampla, ag tabhairt isteach an cód Napoleon, agus a bhaint na sean scotha ó chumhacht. Bhí an Cód Napoleon in úsáid, ar bhruach clé na Réine go dtí 1900, nuair a thugadh isteach an cód shibhialta aontaithe (an Gesetzbuch Bügerliches) san Impireacht na Gearmáine. Sa bhliain 1815 (Waterloo) ag Comhdháil Vín, bhí Köln curtha isteach mar chuid den Ríocht na Prúise, den chéad uair sa chúige Jülich-Cleves-Berg agus ansin sa chúige Réine.