cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Trealamh cosanta pearsanta
Cuspóir
Tá ordlathas na rialuithe tábhachtach chun a admháil, cé go bhfuil fóntais iontach ag trealamh cosanta pearsanta, nach é an meicníocht rialaithe atá ag teastáil i dtéarmaí sábháilteachta oibrithe. alt=A man wearing a white lab coat reaches over a beaker containing white powder on a balance|mion| Oibrí ag caitheamh análaitheora, cóta saotharlainne, agus lámhainní agus é ag meá [[Nainfheadán carbóin|nana-tubáin charbóin ]] alt=A closeup of a person's arm requing into a bucket filled with a black material|mion| Is úsáid mhícheart í seo de threalamh cosanta pearsanta, toisc go nochtann an bhearna idir an lámhainn agus an cóta saotharlainne caol na láimhe d’ábhair ghuaiseacha.
Cumann Lúthchleas Gael na Breataine
Is cumann spóirt agus cultúrtha Éireannach é Cumann Lúthchleas Gael na Breataine (CLGB) (Béarla: British Gaelic Athletic Association), atá dírithe don chuid is mó ar na cluichí Gaelacha (iomáint, peil ghaelach, cluiche corr, liathróid láimhe) a chur chun cinn sa Bhreatain.
Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann
Páirtí polaitiúil liobrálach neamh-sheicteach i dTuaisceart Éireann é Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann (Alliance Party of Northern Ireland sa Bhéarla). Úsáidtear Páirtí na Comhghuaillíochta agus Páirtí an Chomhaontais go minic freisin. Is é an cúigiú páirtí is mó i dTuaisceart Éireann faoi láthair le hocht suíochan i dTionól Thuaisceart Éireann agus suíochán amháin i dTeach na dTeachtaí i Londain.
Bunaíodh an páirtí sa bhliain 1970 agus ar dtús ba páirtí aontachtach réasúnta neamh-sheicteach é. I rith na h-ama, go háirithe sna 1990í, bhog an páirtí go dtí seasamh neodrach ar cheist an Aontais idir Tuaisceart Éireann agus an Bhreatain. Seachnaíonn an páirtí na lipéid "Náisiúnach" agus "Aontachtach" i dTionól Thuaisceart Éireann - úsáidtear an lipéad "Eile" don pháirtí. Tá an páirtí in éadan na lipéid oifigiúla a úsáidtear san Tionól.
Bhuaigh an páirtí suíochán i dTeach na Teachtaí don chéad uair sa bhliain 2010 nuair a fuair Naomi Long an ceann is fearr ar Peter Robinson, ceannaire an DUP i ndáilcheantar Bhéal Feirste Thoir.
Terry Raymond
Is carachtar ficseanúil é Terry Raymond sa chlár teilifíse EastEnders. Ghlac Gavin Richards an pháirt mar Terry. Bhí Terry ar an gclár den chéad uair ar an 21 Deireadh Fómhair 1996 agus den uair dheireanach ar an 8 Márta 2002.
Coille an Dail
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Rinn Friù é Coille an Dail (Béarla: Howwood). Tá 1,502 duine ina gcónaí i gCoille an Dail.
Michael Meehan
Is peileadóir é Michael Meehan, a rugadh sa bhliain 1985. As an gCealtrach i gContae na Gaillimhe dó. Tosaí atá ann. Imríonn sé leis an gcumann peile áitiúil agus le foireann an chontae. Imríonn a dheartháir Declan le peileadóirí na Gaillimhe freisin.
Coille an Dail
deas|250px|thumb|Coille an Dail
Coimhlint Moro
deas|250px|thumb|Coimhlint Moro Ceannairc a throid as 1969 go dtí 2019 a tharla i Mindanao ab ea Coimhlint Moro.
The One After Vegas
Craoladh an chéad eipeasóid, "The One After Vegas", den séú sraith Friends ar an 23 Meán Fómhair, 1999. Scríobh Adam Chase an eipeasóid seo. D'fhéach 27.7 milliún duine ar an eipeasóid.
Peidisféar
Is éard is an Peidisféar ann (Sean-Ghréigis πέδον [pedon] ithir, cré + σφαίρα [sfaíra] sféar) ná an tsraith Domhanda is forimeallaí atá comhdhéanta d'ithreach agus faoi réir phróiseas fhoirmiú ithreacha. Bíonn sé ann ag comhéadan an litisféir, an atmaisféir, an hidrisféir agus an bithsféir.
An Lombaird
Is réigiún san Iodáil í an Lombaird (Iodáilis agus Lombairdis: Lombardia) atá suite i dtuaisceart na tíre. Is í Milano príomhchathair an réigiúin. Tá Lombardia ag críochantacht leis an Eilvéis, Emilia-Romagna, Trentino-Tirol Theas, Veneto agus Píodmant.
Cửu Long
Cúige ab ea Cửu Long, suite sa Mekong í Vítneam. Cruthaíodh Cửu Longí 1976 ó Cúige Víhn Long agus Cúige Víhn Bihn. I 1992, chuaigh Cửu Long isteach i gCúigí Víhn Long agus Víhn Bihn.
Sanasaíocht
Féach freisin ː Kowloon í Hong Cong.
Sliabh gCod
Sliabh i gContae Chill Mhantáin is ea Sliabh gCod (544 m).
00723 (Cód ZIP)
Is éard is 00723 ann ná Cód ZIP don bhardasacht Patillas, Pórtó Ríce.
Alex Healy (EastEnders)
Is carachtar ficseanúil é Alex Healy sa chlár teilifíse EastEnders. Ghlac Richard Driscoll an pháirt mar Alex. Chonacthas Alex ar an gclár den chéad uair ar an 31 Márta 1997 agus den uair dheireanach ar an 23 Lúnasa 1999.
Cúige Kon Tum
Tá Cúige Kon Tum súite san Ardchríocha Lár réigiún de Vítneam, ag roinnt teorainní leis Laos agus an Chambóid. Tá achar ó 9,934cm2 aige agus daonra ó timpeall 530,000. Tá an gaeilleagar talmhaíochta go príomha.
Ainm
Tagann an t-ainm Kon Tum ón an ainm sraidbhaille ó na grúpa eitneach Bahnar. Sa teanga Bahnar, cíallaionn kon "sradbhaill" agus cíallaionn Tum, "Lochan". Roimh an tabhairt isteach de an teanga Vítneamís, bhí an t-ainm rindreailté mar 崑嵩.
Rannáin riaracháin
mion|Kon Tum, i lár Vitneam
Geografaíocht
Tá na cúigí in aice láimhe é Quảng Nam go an túisceart, Quảng Ngãi go an oirtear agus Gia Lai go an deisceart. Is é Kon Tum an phríomhchathair, suite ar an abhainn Đăk Bla.
Déimeagrafaíochtí
I measc na ngrúpaí eitneacha í Cúige Kon Tum tá:an Viet, Ba Na, Brau, Giẻ Triêng, Jarai, Rơ Măm, agus Xo Dang.
Clocharnach
Sliabh i gContae Chill Mhantáin is ea Clocharnach (800 m).
Campobasso
Is í Campobasso príomhchathair réigiún Molise san Iodáil.
Cill Bhearchain
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Rinn Friù í Cill Bhearchain. Tá 3,622 duine ina gcónaí i gCill Bhearhain.
Joe Bergin
Is peileadóir é Joe Bergin (Seosamh Ó Beirgin), a rugadh ar 17 Feabhra 1982. Is é An Creagán-Maigh Locha i gContae na Gaillimhe a chlub. De ghnáth imríonn sé i lár na páirce nó mar thosaí. Imríonn sé leis an gcumann peile áitiúil agus le foireann an chontae. Bhí sé ina bhall den fhoireann a bhain Craobh na hÉireann amach sa bhliain 2001.
Nathair féir
Ainmhí feoiliteach is ea an nathair féir. Reiptíl atá ann.
00726 (Cód ZIP)
Is éard is 00726 ann ná Cód ZIP don bhardasacht Caguas, Pórtó Ríce.
Mindanao
deas|250px|thumb|Mindanao Is dara oileán is mó sna hOileáin Fhilipíneacha é Mindanao.
00725 (Cód ZIP)
Is éard is 00725 ann ná Cód ZIP don bhardasacht Caguas, Pórtó Ríce.
Lastall den Scáthán agus a bhFuair Eilís Ann Roimpi
Úrscéal do pháistí de chuid an údair Sasanach Charles Lutwidge Dodgson faoin ainm cleite Lewis Carroll is ea Lastall den Scáthán agus a bhFuair Eilís Ann Roimpi (bunteideal Through the Looking-Glass and What Alice Found There). Foilsíodh sa bhliain 1871 é.
Leanann an leabhar seo leabhar Carroll leabhar clúiteach, Eachtraí Eilíse i dTír na nIontas (bunteideal Alice's Adventures in Wonderland).
Dail Bhaile Dhealgaiche
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Rinn Friù é Dail Bhaile Dhealgaiche. Bhí 3,000 duine ina gcónaí i nDail Bhaile Dhealgaiche i 2008.
Lastall den Scáthán agus a bhFuair Eilís Ann Roimpi
Leagan Gaeilge
Scríobh Nicholas Williams aistriúchán eile a d'fhoilsigh Coiscéim agus Evertype a chéad eagrán in 2004; chuir Evertype an dara heagrán ar fáil in 2009 (ISBN 978-1-904808-29-9). 175px|thumb|clé|Clúdach an leabhair Lastall den Scáthán agus a bhFuair Eilís Ann Roimpi (2009)
Molise
Réigiún san Iodáil é Molise, atá suite i ndeisceart na tíre, ar an Muir Aidriad. Is é Campobasso príomhchathair an réigiúin agus Termoli an dara cathair is mó. Tá sé ar an dara réigiún is lú sa tír agus tá tuairim is 312,394 duine ina gcónaí ann.
Matthew Rose
Is carachtar ficseanúil é Matthew Rose sa chlár teilifíse EastEnders. Ghlac Joe Absolom an pháirt mar Matthew. Bhí Matthew ar an gclár den chéad uair ar an 26 Lúnasa 1997 agus den uair dheireanach ar an 3 Feabhra 2000.
El Cid
Fear uasal Caistíleach agus ceannaire míleata ab ea Rodrigo Díaz de Vivar (c. 1043 – 1099) san Spáinn mheánaoiseach. Thug na Múraigh El Cid air, a chiallaigh Tiarna (is dócha as an Araibis al-Sayyid, السیِّد), agus na Críostaithe, El Campeador.
Finian Hanley
Is peileadóir é Finian Hanley (Finnian Ó hÁinle). Is é Bóthar na Trá - Cnoc na Cathrach i gContae na Gaillimhe a chlub, agus tá craobh uile-Éireann amháin bainte aige leis an bhfoireann sein. De ghnáth imríonn sé mar chúlaí. Imríonn sé leis an gcumann peile áitiúil agus le foireann an chontae. Bhí sé ina bhall den fhoireann a bhain Craobh Faoi-21 na hÉireann sa bhliain 2005.
Cuan an Bhealaigh
Sliabh i gContae Chill Mhantáin is ea Cuan an Bhealaigh nó Ceann an Bhealaigh (734 m ar airde).
Grianaig
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Rinn Friù é Grianaig. Bhí 44,248 duine ina gcónaí i nGrianaig i 2011.
00727 (Cód ZIP)
Is éard is 00727 ann ná Cód ZIP don bhardasacht Caguas, Pórtó Ríce.
Alejandro González Iñárritu
Stiúrthóir Meicsiceach is ea Alejandro González Iñárritu a rugadh ar 15 Lúnasa 1963 i gCathair Mheicsiceo. Is é an chéad stiúrthóir Meicsiceach a ainmníodh mar stiúrthóir is fearr ag an Oscar agus Gild Stiúrthóirí Mheiriceá, an dara bua tar éis Alfonso Cuarón agus an chéad a bhuachan dhá cheann i ndiaidh a chéile. Is é freisin an chéad agus ach t-aon stiúrthóir Meicsiceach dár bhuaigh an duais don stiúrthóir is fearr ag Féile Scannán Cannes. I 2015 bhuaigh sé trí Ghradam an Acadaimh sna rannóga scannán is fearr, stiúrthóir is fearr agus is Script Bunaidh Scannáin is fearr do Birdman nó (An bhua gan choinne de aineolas). I 2016 an Revenant - ar Ais bhuaigh trí Golden Globe, dhá cheann acu (is fearr drámatúil ar an scannán agus stiúrthóir is fearr) ag teacht air, agus a bhí chomh maith leis sin ainmnithe do na Gradaim acadamh sa bhliain 2016 ar feadh 12 deilbhíní, a bhuaigh trí (caithfidh sé a bheith an ceann amháin le haghaidh stiúrthóir is fearr). Le chéile le John Ford agus Joseph L. Mankiewicz, tá an taifead de dhá Oscar as a stiúradh ar feadh dhá bhliain as a chéile.
Tá sé mór lena dhá chomhghleacaí Meicsiceacha mar stiúthóirí Guillermo del Toro and Alfonso Cuarón. "Trí Amigos an Chineama" a thugtar ar an triúr acu le chéile.
Saol príobháideach
Cónaíonn Alejandro Gonzalez Iñárritu in Los Angeles lena bhean chéile María Eladia Hagerman de González agus a mbeirt leanaí, María Eladia agus Eliseo.
The One with the Apothecary Table
Craoladh an t-aonú heipeasóid déag, "The One with the Apothecary Table", den séú sraith Friends ar an 6 Eanáir, 2000. Scríobh Zachary Rosenblatt an eipeasóid seo. D'fhéach 23.3 milliún duine ar an eipeasóid.
Deasún Breatnach
Scríbhneoir agus iriseoir Éireannach a bhí i bProinsias Xavier Deasún Breatnach a tháinig chun saoil i Ráth Maonais ar an 2 Nollaig 1921 agus a d'éag ar an 3 Deireadh Fómhair 2007.
Ba iad Caoimhín Breatnach agus Gertrude Ní Aindriasa a thuismitheoirí. Iníon le hiar-Phreispitéireach a chuaigh le Caitliceachas a bhí in Gertrude, agus dlíodóir ab ea an t-athair. Bhí traidisiún an náisiúnachais dhlíthiúil i ndúchas an athar, nó bhí a athair féin, Séamus, ag tacú le Charles Stewart Parnell lena linn féin, agus Caoimhín féin chaith sé blianta an Chéad Chogadh Domhanda i dtrinsí an chathéadain thiar, ag tabhart airde ar impí Sheáin Réamainn buille a bhualadh ar son shaoirse na náisiún beag leis an Rialtas Dúchais a bhaint amach d'Éirinn.
Fuair Caoimhín bás go tobann nuair nach raibh Deasún Breatnach ach dhá bhliain déag d'aois, rud a tharraing bochtanas agus anró anuas ar an teaghlach. Bhí Deasún Breatnach ag freastal ar Choláiste Belvedere go bás a athar, ach ina dhiaidh sin b'éigean dó aistriú go scoil eile. Scoil chónaithe a bhí sa scoil nua, agus í suite sa Droichead Nua.
Chaith Deasún seal san Fhórsa Chosanta Áitiúil roimh an Dara Cogadh Domhanda, agus nuair a thosaigh an Cogadh, nó Ré na Práinne, in Éirinn, chuaigh gairm shlógtha ar óglaigh den chineál sin, agus rinneadh dlúthchuid den Arm díobh. Mar sin, chuaigh Deasún sna saighdiúirí chomh maith le duine, agus chaith sé blianta Ré na Práinne ar fiannas. Bhain sé amach céim an Leifteanant sa deireadh.
Bhí sé ag tosú ar an iriseoireacht agus ar an scríbhneoireacht san am seo freisin. Bhí sé sna saighdiúirí i gcónaí nuair a chuaigh gné-alt leis faoi sheasamh neodrach na hÉireann sa chogadh i gcló ar an Herald Tribune i Nua-Eabhrac. Faoi ainm cleite a foilsíodh an ceann sin le nach dtarraingeofaí seantithe anuas air san Arm. Scríobh sé léirmheasanna d'Aiséirí, iris na heagraíochta úd Ailtirí na hAiséirí, sa bhliain 1945.
I ndiaidh an chogaidh shocraigh sé síos sa Spáinn agus thosaigh sé ar an iriseoireacht i ndáiríre. Bhí sé ag obair do bhord turasóireachta na Spáinne agus ag craoltóireacht do stáisiún raidió Meiriceánach. Phós sé bean Spáinneach, Luci Hellman Menchaca, sa bhliain 1947, agus saolaíodh seisear clainne dóibh i rith na mblianta.
Sa bhliain 1949 d'fhill sé go hÉirinn agus é ag scriobh altanna do nuachtáin mhóra na tíre go léir. I ndeireadh na gcaogaidí chaith sé tréimhse ag staidéar na Gaeilge faoi stiúir Mháirtín Uí Chadhain, Sheáin Beaumont, agus Dháithí Uí Uaithne, rud a chuir ag troid ar son na Gaeilge é. Scríobh sé roinnt leabhar do dhaoine óga sa teanga i rith na seascaidí, agus sa bhliain 1966 chuaigh sé ar céalacan le haird a tharraingt ar an dóigh ar fhág an Rialtas an Ghaeilge in áit na leathphingine. Ón mbliain 1964 ar aghaidh scríobhadh sé go tráthrialta ar irisí móra na Gaeilge, mar atá, Comhar agus Feasta, agus é ag foilsiú idir ghearrscéalta, dánta agus aistí ansin.
Bhí sé ina eagarthóir ar An Phoblacht, iris Shinn Féin, faoi dhó sna seachtóidí: sna blianta 1973-74 agus 1978-79. Go bunúsach, ní raibh sé ach ag déanamh ionadaíochta don ghnátheagarthóir a bhí sa phríosún fad an dá bhabhta seo.
Sa bhliain 1994 d'fhoilsigh sé tráchtas, Chugat an Púca, faoi choincheap an Phúca i mbéaloideas na hÉireann.
Bhí sé an-tugtha dá bhean chéile a fuair bás go gairid roimhesean. D'éag sé ar lá adhlactha Luci.
Luzon
deas|250px|thumb|Luzon Is oileán is mó sna hOileáin Fhilipíneacha é Luzon.
Lindsay Lohan
Is ban-aisteoir, amhránaí agus dearthóir luiteoga í Lindsay Lohan. Rugadh í ar 2 Iúil 1986 i gCathair Nua-Eabhrac. Bhain sí cáil amach mar pháiste sa scannán Disney The Parent Trap.
Tá dúil aici sa cheol freisin - d'eisigh sí a céad albam, darbh ainm Speak, i 2004 agus a dara halbam, A Little More Personal (Raw), an bhliain dár gcionn. Tá a tríú halbam, Spirit in the Dark, le teacht amach sa bhliain 2009.
Is pearsanta conspóideach í Lindsay i Hollywood de bharr a meáchan, coimhlint lena hathair, saol sóisialta fián, troideanna le daoine cáiliúla eile agus a caidreamh le Samantha Ronson, DJ Sasanach.
Earc coiteann
Ainmhí is ea an t-earc coiteann. Amfaibiach atá ann.
Giofnag
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Rinn Friù é Giofnag. Bhí 16,178 duine ina gcónaí i nGiofnag i 2001.
Robert Jenkinson, 2ú hIarla Learphoill
Ba pholaiteoir agus Phríomh-Aire na Ríochta Aontaithe é Robert Jenkinson, 2ú Iarla Learpholl, 1st Earl of Avon a rugadh ar an 7 Meitheamh 1770 – 4 Nollaig 1828.
00729 (Cód ZIP)
Is éard is 00729 ann ná Cód ZIP don bhardasacht Canóvanas, Pórtó Ríce.
Guireag
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Rinn Friù é Guireag.
00735 (Cód ZIP)
Is éard is 00735 ann ná Cód ZIP don bhardasacht Ceiba, Pórtó Ríce.
Carraig na Sliogán
Sliabh i gContae Chill Mhantáin is ea Carraig na Sliogán (794 m).
Conor Flaherty
Is carachtar ficseanúil é Conor Flaherty sa chlár teilifíse EastEnders. Ghlac Seán Gleeson an pháirt mar Conor. Bhí Conor ar an gclár den chéad uair ar an 22 Meán Fómhair 1997 agus den uair dheireanach ar an 22 Feabhra 1999.
Claudio Arrau
Ba phianódóir Sileach é Claudio Arrau León (Chillán, an tSile, 6 Feabhra, 1903 - Mürzzuschlag, an Ostair, 9 Meitheamh, 1991) a bhain cáil amach ar fud an domhain mar gheall ar a léirmhínithe domhain ar a repertoire ollmhór, a chuimsigh ceol Barócach go cumadóirí an fichiú haois.
Meastar é ar cheann de na phianódóirí is mó sa 20ú haois.
Mac léinn sárthréitheach ab ea Arrau a rinne staidéir faoin múinteoir cáiliúil Gearmánach Martin Krause, a dúirt faoin Sileach "Dieses Kind soll mein Meisterstück werden." (Gaeilge: Tá sé i gceist ag an an leanbh seo a bheith i mo shárshaothar.)
Svante Arrhenius
Eolaí a rugadh gar d'Uppsala na Sualainne ab ea Svante August Arrhenius (19 Feabhra 1859 – 2 Deireadh Fómhair 1927). Rinne sé taighde bunúsach ar rátaí imoibrithe ceimiceacha, agus shaothraigh sé teoiric an díthiomsúcháin leictrealaíoch. Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 1903 as an saothar seo. I 1905, bhí sé ina stiúrthóir ar an Institiúid Nobel, áit a d'fhan sé go dtí a bhás. .
Arrhenius an chéad duine a bhain úsáid as prionsabail na ceimice fisiciúla chun meastachán a dhéanamh ar a mhéid a bhíonn méaduithe ar an dé-ocsaíd charbóin atmaisféarach freagrach as teocht dromchla an Domhain ag méadú. Bhí ról tábhachtach ag a chuid oibre maidir le teacht chun cinn na heolaíochta aeráide nua-aimseartha. Sna 1960idí, léirigh Charles David Keeling gur leor méid na n-astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin isteach san aer de bharr an duine chun téamh domhanda a chruthú.
Ainmníodh 'cothromóid Arrhenius', 'aigéad Arrhenius', 'bonn Arrhenius', an cráitéar gealaí 'Arrhenius', an cráitéar Marsach 'Arrhenius', an sliabh 'Arrheniusfjellet', agus 'Saotharlanna Arrhenius' in Ollscoil Stócólm chun comóradh a dhéanamh ar a chuid ranníocaíochtaí leis an eolaíocht.
Bithsféar
Is é an bithsféar suim iomlán na n-éiceachórais. Tugtar freisin "crios na beatha Domhanda" air. Sa chiall is leithne den eolaíocht gheoifiseolaíoch, is é an bithsféar an t-éiceachóras domhanda a chomhtháthaíonn na beothaigh go léir agus a gcuid caidreamh, lena n-áirítear a n-idirghníomhaíocht le gnéithe den litisféar, hidrisféar, agus atmaisféar. Samhláitear gur fabhraigh an bithsféar trí phróiseas bithghinis nó bithphóiréise a tharla ar a laghad roinnt 3.5 billiún bliain ó shin.
Tagairtí
אקולוגיה
Friedrich Hayek
Eacnamaí agus fealsamh ab ea Friedrich August Hayek (8 Bealtaine 1899 - 23 Márta 1992), a rugadh san Ostair-Ungáir mar Friedrich August von Hayek agus is minic a dtugtar F.A. Hayek air. B'Ostarach é, ach ina dhiaidh sin d'iompaigh sé ina Bhriotanach, agus is fearr aithne air mar chosantóir an liobrálachais clasaicigh.
Sa bhliain 1974, bhain sé (agus Gunnar Myrdal), Duais Nobel san Eolaíocht Gheilleagrach amach, mar gheall ar a "obair cheannródaíoch i dteoiric an airgid agus luaineachtaí eacnamaíocha agus ... anailís threáiteach ar idirspleáchas na feiniméin eacnamaíocha, sóisialta agus institiúide".
Bhí Hayek ina eacnamaí mór le rá agus ina smaointeoir polaitiúil de chuid an fichiú haois. Meastar cuntas Hayek, ar an gcaoi a gcuireann athrú i bpraghasanna faisnéis in iúl, a chuireann ar chumas daoine aonair a gcuid pleananna a chomhordú, mar éacht tábhachtach san eacnamaíocht. Chuir sé chomh maith leis na réimsí a bhaineann le smaointeoireacht córais, dlí-eolaíocht, néareolaíocht agus stair na smaointe.
Innis Fhionghain
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Rinn Friù é Innis Fhionghain. Bhí 1,574 duine ina gcónaí in Innis Fhionghain i 1991.
The One with the Proposal
Craoladh an ceathrú agus an cúigiú heipeasóid is fiche, "The One with the Proposal", den séú sraith Friends ar an 18 Bealtaine, 2000. Scríobh Seth Kurland an eipeasóid seo. D'fhéach 30.7 milliún duine ar an eipeasóid.
Eoin Ó Conghaile
Is peileadóir é Eoin Ó Conghaile. Is as Conamara i gContae na Gaillimhe dó. Mar chúl báire a imríonn sé de ghnáth. Imríonn sé leis an gcumann peile áitiúil (CLG Naomh Anna, Leitir Móir). I 2009 bhain Naomh Anna craobh idirmheánach an chontae agus craobh idirmheánach Chúige Chonnacht. Fuair Baile an Chócaigh as Contae Thír Eoghain an lámh in uachtar orthu i gcluiche leathcheannais na hÉireann, 2-11 i gcoinne 1-10. Imríonn sé le foireann an chontae freisin.
Sléacht Nag Hammadi
Ár a rinneadh ar Chríostaithe Coptacha in Nag Hammadi na hÉigipte ab ea Sléacht Nag Hammadi. Tharla an t-ionsaí ar an 7 Eanáir 2010.
Geandáil ghasta
Is éard is geandáil ghasta (nó fíbíní cleamhnais) ann ná próiseas cleamhnais foirmeálta nó córas geandála le haghaidh daoine a spreagadh chun bualadh le líon mór daoine nua.
00742 (Cód ZIP)
Is éard is 00742 ann ná Cód ZIP don bhardasacht Ceiba, Pórtó Ríce.
Dioghais
Sliabh i gContae Chill Mhantáin is ea Dioghais (725 m).
Fiachra Breathnach
Is peileadóir é Fiachra Breathnach, a rugadh ar 21 Samhain 1986. As Conamara i gContae na Gaillimhe dó. Tosaí atá ann. Imríonn sé leis an gcumann peile áitiúil (CLG Naomh Anna, Leitir Móir) I 2009 bhain Naomh Anna craobh idirmheánach an chontae agus craobh idirmheánach Chúige Chonnacht. Fuair Baile an Chócaigh as Contae Thír Eoghain an lámh in uachtar orthu i gcluiche leathcheannais na hÉireann, 2-11 i gcoinne 1-10. Imríonn sé le foireann an chontae freisin. Bhí sé ina bhall den fhoireann a bhain Craobh Faoi-21 na hÉireann sa bhliain 2005.
Inbhir Chip
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Rinn Friù é Inbhir Chip. Bhí 1,598 duine ina gcónaí in Inbhir Chip i 2001.
An Cnoc Dubh (Cill Mhantáin)
Sliabh i gContae Chill Mhantáin is ea Cnoc Dubh (720 m).
00736 (Cód ZIP)
Is éard is 00736 ann ná Cód ZIP don bhardasacht Cayey, Pórtó Ríce.
Beppe di Marco
Is carachtar ficseanúil é Beppe di Marco sa chlár teilifíse EastEnders. Ghlac Michael Greco an pháirt mar Beppe. Bhí Beppe ar an gclár den chéad uair ar an 29 Eanáir 1998 agus den uair dheireanach ar an 4 Meitheamh 2002.
Peadar Chrysologus
deas|thumb|Peadar Chrysologus Naomh is ea Peadar Chrysologus, a rugadh i 349 san Imola agus a fuair bás ar an 31 Iúil 450, san Imola, Proibhinse Bologna.
Catherine Parr
An séú bean chéile Anraí VIII Shasana ab ea Catherine Parr a rugadh ar an 1512 agus a fuair bás ar an 7 Meán Fómhair 1548.
00737 (Cód ZIP)
Is éard is 00737 ann ná Cód ZIP don bhardasacht Cayey, Pórtó Ríce.
Loch Uinneach
Is baile suite i gComhairle Siorrachd Rinn Friù é Loch Uinneach. Bhí 2,628 duine ina gcónaí i Loch Uinneach i 2001.
Gianni di Marco
Is carachtar ficseanúil é Gianni di Marco sa chlár teilifíse EastEnders. Ghlac Marc Bannerman an pháirt mar Gianni. Bhí Gianni ar an gclár den chéad uair ar an 29 Eanáir 1998 agus den uair dheireanach ar an 3 Lúnasa 2000.
Puglia
Is réigiún san Iodáil é Puglia, atá suite in oirdheisceart na tíre. Tá tuairim is 4,045,949 duine ina gcónaí ann. Tá se ag críochantacht le Molise, Campania agus Basilicata. Is í Bari príomhchathair an réigiúin.
Punt steirling
250px|mion|clé|Punt steirling Is é an punt steirling (as Béarla: pound sterling,, siombail: £; cód ISO: GBP), a fhóroinntear i 100 pingin (as Béarla: penny, iolra: pence), airgeadra na Ríochta Aontaithe, na spleáchas Corónach d'Oileán Mhanann agus Oileáin Mhuir nIocht, agus na gCríoch Thar Lear Briotanach den Seoirsia Theas agus Oileáin Sandwich Theas agus Críoch Antartach na Breataine.
Is airgeadraí ar leith iad punt Giobráltar, punt Oileáin Fháclainne agus punt San Héilin, atá le rátaí malairte pionnáilte leis an steirling acu.
Tá an steirling ar an tríú airgeadra cúltaca is coitianta faoi láthair, i ndiaidh dollar na Stáit Aontaithe agus an euro. Is eisean an ceathrú airgeadra is trádálaithe sa mhargadh airgeadraí, i ndiaidh dollar SAM, an euro agus yen na Seapáine.
An Bóthar chun an tSeirfeachais
Leabhar scríofa idir 1940-1943 ag an eacnamaí agus fealsamh Friedrich von Hayek (1899-1992) is ea An Bóthar chun an tSeirfeachais (Gearmáinis: Der Weg zur Knechtschaft, Béarla: The Road to Serfdom). Sa leabhar seo tugann an t-údar "rabhadh ar bhaol na tíorántachta mar thoradh dosheachanta ar rialú rialtais ar chinnteoireacht eacnamaíochta, trí phleanáil lárnach, agus ina maíonn sé "go mbeidh de thoradh dosheachanta ar thréigean an t-indibhidiúlachais agus an liobrálachais clasaiceach ná caillteanas na saoirse, cruthú sochaí leatromach, tíorántacht an dheachtóra agus seirfeachas an duine aonair." Go suntasach, thug Hayek dúshlán don tuairim ghinearálta a bhí i measc lucht acadúil na Breataine, gur frithfhreagairt chaipitlíoch in aghaidh tsóisialachais é an faisisteachas, seachas, mar a d'áitigh sé, go raibh fréamhacha coitianta sa phleanáil eacnamaíoch lárnach agus cumhacht an stáit ar an duine aonair, san fhaisisteachas agus san sóisialachas araon
Apiaceae
Fine is ea Apiaceae nó Umbelliferae, den chuid is mó is plandaí bláthanna aramatacha iad, ar a dtugtar orthu de ghnáth soilire, cairéad nó peirsil. Tá an fhine, a bhfuil ainmnithe as a tíopafhine Apium, mór, le níos mó ná 3,700 speiceas scaipthe ar fud 434 genera; tá sé ar an 16ú fhine is mó de na plandaí bláthanna. San áireamh san fhine seo tá na plandaí aithnidiúla seo a leanas: gallfheabhrán, ainís, arracaicia, asafoetida, chearbhais, cairéad, soilire, Centella asiatica, costóg, lus áinleoige, lus an choire (cilantro), culantro, cuimín, lus mín, finéal, moing mhear, sunais, peirsil bhó, peirsil,meacan bán, pléascán, cuileann trá, feabhrán capaill agus planda Róisín (planda a bhfuil a fhéiniúlacht doiléir agus a d'fhéadfadh a bheith imithe in éag).
Muire Mháthair Sliabh Chairmeil
Is teideal a thugtar ar an Maighdean Mhuire ina ról mar bhanphátrún san Ord Cairmeileach é Muire Mháthair Sliabh Chairmeil. Ba díthreabhaigh an chéad Cairmóide a bhí ina gcónaí ar Sliabh Chairmeil sa Talamh Naofa ag deireadh an 12ú haois agus go luath go lár an 13ú haois. Ón 15ú haois i leith díríodh ar dhíriú ar shlinneán Muire Mhíon Sliabh Chairmeil.
Graibhéal
Sliabh i gContae Chill Mhantáin is ea Graibhéal nó Droibhéal (718 m).
Caisleán Dhún na gCorr
clé|250px|mion|Caisleán Dhún na gCorr Is caisleán suite i gContae an Chláir é Caisleán Dhún na gCorr.
00738 (Cód ZIP)
Is éard is 00738 ann ná Cód ZIP don bhardasacht Fajardo, Pórtó Ríce.
Betelgeuse
An naoú réalta is gile sa spéir san oíche, agus an dara réalta is gile i réaltbhuíon Oríon (nó an Bhodaigh) is ea Betelgeuse, ar a dtugtar freisin, de réir ainmniú Bayer, Alfa Orionis (α Orionis, α Ori). De ghnáth, ní bhíonn sé níos gile ná a chomharsa Rigel (Beta Orionis). Is réalta athraitheach leathrialta é agus athraíonn a mhéid idir 0.2 agus 1.2. Bíonn dath scothdhearg ar leighligh aige. Marcáileann an réalta an rinn uachtarach ar dheis sa Triantán Geimhridh agus lár an Heicseagáin Gheimhridh.
Bari
Is í Bari príomhchathair réigiún Puglia san Iodáil.
thumb|center|800px|Radharc i lár Bari
Pàislig
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Rinn Friù é Pàislig. Tá 74,170 duine ina gcónaí i bPàislig.
Ars nova
deas|200px|thumb|Ars nova Ceol an 14ú céad, a bhain leis an gcumadóir Guillaume de Machaut (c 1300-1377) agus an teoiricí Philippe de Vitry (1291-1361).
Asma
Is riocht an-choitianta é an t-asma (nó an múchadh nó an plúchadh), fadtéarmach go minic, a chuireann isteach ar na haerbhealaí – na feadáin bheaga a iompraíonn aer isteach sna scamhóga agus amach astu. Nuair a éiríonn an t-asma ina ghalar ainsealach, cúngaíonn na píobáin anála nó na broncais sna scamhóga. Mar thoradh air sin, bíonn an-deacracht ar an duine bheith ag análú, ach go háirithe le heispioráid (easanálú). mion|clé|Taom asma mion|clé|Cúiseanna mion|clé|CDC
Cur síos
mion|clé|[[análóirí.]]
D’fhéadfadh aerbhealaí atá mothálach agus athlasta a bheith ag leanaí agus daoine óga a bhfuil asma orthu. Is féidir le rudaí a spreagann tús leis an riocht seo cur isteach ar na haerbhealaí seo.
Fáisceann na matáin timpeall bhallaí na n-aerbhealaí agus éiríonn na haerbhealaí níos cúinge. Athlasann líneáil na n-aerbhealaí agus atann sí. Go minic bíonn múcas greamaitheach nó réama ann.
Tréithe
Tá éagsúlacht sa chineál asma a bhíonn ar dhaoine. Cé go bhféadfadh casacht nó cársán anois is arís, d’fhéadfadh siomptóim níos troime a bheith ag daoine eile. I gcásanna áirithe an t-aon siomptóm asma a d’fhéadfadh a bheith ann ná an chasacht.
Tá carsán ar cheann d'airíocha an asma. Éiríonn an traicé, na broincíní, na broincíní scamhógacha is na duchtanna ailbheolacha isteach sna hailbheolais féin, an-íogair. Laghdaíonn an trastomhas i gcás gach ceann de na píobáin sin. Is mar thoradh air sin a tharlaíonn an giorra anála is an anacair.
Is measa a bhíonn plúchadh san oíche ná sa lá, dála a lán breoiteachtaí, agus is measa sa gheimhreadh ná sa samhradh é ag na daoine go leanann sé orthu. Leanann seordán an múchadh.
An té a mbíonn asma air bíonn a anáil dá bhaint de uaireanta. mion|clé|Leitheadúlacht asma i SAM, 2011
Eipidéimeolaíocht
mion|clé|Eipidéimeolaíochtː tá ag méadú ar líon na gcásanna in Éirinn mion|1910 Ní raibh asma forleathan i 1900 (bhí an eitinn ann). Ach sa bhliain 2004, bhí an galar ag timpeall 150 milliún duine ar fud an domhain, agus faigheann timpeall 180,000 duine bás dá bharr sa domhan gach bliain.
I Meiriceá bhí sé ag 7.3% den phobal faoi 18 mbliain d'aois in 2008, agus 4.9% den phobal os a chionn sin. I 1980-1995 d'éirigh na céatadáin sin 3.8% is 2.6% faoi seach. Tá sé ag scaipeadh ina eipidéim, go mór mór i dtíortha forbartha an iarthair. Is mó an seans go mbeidh an plúchadh ag páiste bheirt tuismitheoirí a bhfuil an galar acu, ach ní leor é sin chun an méadú ar tharlú an ghalair a mhíniú.
Cúiseanna
mion|National Asthma Education Program [1991] Tá éagsúlacht sa chineál asma a bhíonn ar dhaoineː
Cóir leighis
Is deacair an gearán céanna a leigheas ar fad, ach is gnáthach go bhfaigheann daoine a saol leis. Ní gearán marfach é de ghnáth. Léiríonn an taighde go bhfuil an líon daoine a bhásaíonn mar gheall ar asma ag dul i méid.
Bíodh is gur casta an galar é agus cúiseanna éagsúla leis, tugann córacha leighis atá bunaithe ar stéaróidigh a ionanálaítear an-fhaoiseamh. Ach ní mór an chóir leighis chomh maith leis an ngléas ionanálaithe a bheith ag duine nuair a bhíonn gá leo.
Déanann aclaíocht agus gníomhaíocht choirp maitheas do gach duine, leanaí nó daoine fásta a bhfuil asma orthu.
Sláinte poiblí
Ceiliúrtar Lá Domhanda Feasachta ar Asma ar an chéad Máirt de mhí na Bealtaine.
Plúchadh in Éirinn
Tá ag méadú ar líon na gcásanna in Éirinn le déanaí. Áirítear go raibh 470,000 duine ag fulaingt le hasma in Éirinn sa bhliain 2018. I mBaile Átha Cliath, measadh go raibh gnéithe éigin den ghalar seo ag níos mó ná 20% de pháistí d'aois 13-14 sa bhliain 2009.
De ghnáth is féidir le daoine óga an t-asma a rialú go héifeachtach trí na rudaí aitheanta a spreagann tús leis an riocht a sheachaint agus tríd an leigheas oiriúnach a thógáil agus an teicníc cheart in úsáid. Ach léiríonn staidéar sa bhliain 2019, a bhí foilsithe ag Cumann Asma na hÉireann, nach raibh aon smacht ag formhór na ndaoine a raibh an plúchadh ag dul dóibh. Tá an Cumann ag iarraidh go leanfadh gach duine a bhfuil asma ag dul dóibh na treoracha atá eisithe le dul i ngleic le taomanna plúchta.
"Beating Breathlessness"
Is clár tacaíochta féinbhainistíochta sé seachtaine é Beating Breathlessness a sheachadtar trí théacs chomh maith le seirbhís teachtaireachtaí meandracha pearsantaithe faoi stiúir altra a sheachadtar tríd an ardán WhatsApp. Cuideoidh Beating Breathlessness le daoine a riocht a thuiscint agus a bhainistiú níos fearr.
An tOchtú Crosáid
clé|250px|mion|An tOchtú Crosáid Crosáid a thosaigh Louis IX na Fraince i gcoinne Túinis i 1270 an tOchtú Crosáid. Meastar an chrosáid cliseadh tar éis Louis fuair bás go gairid tar éis cladaigh an Túinéis a bhaineadh amach, lena airm lán le galair á scaipeadh ar ais go Eoraip go gairid ina dhiaidh sin.
Céidín
Sliabh i gContae Chill Mhantáin is ea Céidín (653 m).
Gobharnóir
Teideal a thugtar ar an bhfeimeannach atá i gceannas ar aonad fonáisiúnta mar chúige, stát nó choilíneacht is ea gobharnóir. I dtíortha ina bhfuil córais chónascacha bíonn gobharnóir i gceannas ar gach stát atá ina bhall den tír. Tá gobharnóir i gceannas ar gach ceann de na 50 stát i Stáit Aontaithe Mheiriceá agus ar gach ceann de na 31 stát de chuid Mheisiceo. Tá gobharnóirí freisin i gceannas ar chúigí i stáit láraithe mar an tSile agus an Tuirc (mar a dtugtar valí orthu).
Sléacht Kosheh
Bhí duine Coptaigh Críostaithe is fichid íospartaigh sa sléacht in el-Kosheh sráidbhaile in san Éigipt Uachtarach, suite 450 ciliméadair ó dheas de Chaireo, ar an Domhnach, 2 Eanáir 2000.
00740 (Cód ZIP)
Is éard is 00740 ann ná Cód ZIP don bhardasacht Fajardo, Pórtó Ríce.
Crios idirthaoideach
thumb|Crios idirthaoideach ag lag trá sa [[Côtes-d'Armor|Chôtes-d'Armor, an Fhrainc.]] Is é an crios idirthaoideach (ar a dtugtar an urthrá agus an cladach air freisin) an limistéar a bhíonn nochta d'aer ag lag trá agus faoin uisce ag lánmhara (mar shampla, an limistéar idir snáth lánmhara gnáth-thaoidí nó taoidí meadh-rabharta agus imeall dia-thrá na dtaoidí sin). Bíonn cineálacha éagsúla de ghnáthóga san áireamh sa limistéar seo, lena n-áirítear aillte carraigeacha géara, tránna gainimh, nó bogaigh (m.sh., réileáin láibe ollmhóra). Is féidir leis an limistéar bheith ina stiall chúng, mar atá sna hoileáin san Aigéan Ciúin, nach bhfuil acu ach raon cúng taoide, nó is féidir raon fairsing taoide a bheith i gceist.
Coláiste an Rísigh
Is coláiste suite i gContae an Chláir é Coláiste an Rísigh.
Conradh na Róimhe
Conradh a síníodh i gcathair na Róimhe ar an 25 Márta 1957 is ea an Conradh lena mbunaítear Comhphobal Eacnamaíochta na hEorpa (CEE), nó Conradh na Róimhe mar is fearr aithne air. Shínigh sé thír an conradh seo: an Bheilg, an Fhrainc, An Ghearmáin (Poblacht Chónaidhme na Gearmáine), an Ísiltír, an Iodáil agus Lucsamburg.
Nuair a tháinig an Conradh i bhfeidhm ar an 1 Eanáir 1958, chuir an CEE tús leis an Margadh aonair Eorpach agus leag sé bunphrionsabail an Chomhbheartais Talmhaíochta amach, comhbheartas a cuireadh i bhfeidhm sa bhliain 1962.
Athruithe ar Chonradh na Róimhe
clé|mion|Téacs agus síniú, [[Conradh na Róimhe‎]] Conradh na Róimhe an conradh is tábhachtaí, a cruthaigh Comhphobal Eacnamaíochta na hEorpa i 1957. Rinne go leor mionathruithe ar Chonradh na Róimhe sular athraíodh é go mór. Ó glacadh le Conradh na Róimhe, d'aontaigh agus daingnigh na Ballstáit cúig chonradh eile;
00739 (Cód ZIP)
Is éard is 00739 ann ná Cód ZIP don bhardasacht Cidra, Pórtó Ríce.
Cipiúr
Sliabh i gContae Chill Mhantáin is ea Cipiúr (757 m).
Billy Mitchell
Is carachtar ficseanúil é Billy Mitchell sa chlár teilifíse EastEnders. Glacann Perry Fenwick an pháirt mar Billy. Bhí Billy ar an gclár den chéad uair ar an 2 Samhain 1998.
Oileán an Choraintín
mion|clé|Oileán an Choraintín Oileán é Oileán an Choraintín (Béarla: Ellis Island) atá suite i mBá Uachtarach Nua-Eabhrac (Upper New York Bay) agus é ina lárionad inimirce sna blianta 1892-1954. I rith na mblianta sin tháinig dhá mhilliún déag d'inimircigh go Stáit Aontaithe Mheiriceá trí Oileán an Choraintín.
Stair
Sna 19ú haois ar dtús, ní raibh san oileán ach dún agus bunáit le haghaidh long a an chabhlaigh mhíleata.
Triomaíodh cuid mhór de grinneall na mara timpeall ar an oileán sna blianta 1892-1934, agus cuireadh na tailte nua leis an oileán.
Sa bhliain 1965 rinneadh séadchomhartha náisiún ta den oileán in éineacht le Dealbh na Saoirse.
Contae Howard, Arkansas
Is contae in Arkansas é Contae Howard. Is é Nashville príomhbhailte an chontae, agus an chathair is mó daonra. Sa bhliain 2016 bhí 13,377 duine ina gcónaí ann. Is contae tirim é.
Oileán an Choraintín
Stair
Sa bhliain 1998 d'fhoráil Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe gur le Stát New Jersey a bhaineann an chuid is mó den oileán. Ba é an tuiscint a bhí ag na daoine ar feadh na mblianta fada gur cuid de Stát Nua-Eabhrac a bhí san oileán.
00741 (Cód ZIP)
Is éard is 00741 ann ná Cód ZIP don bhardasacht Humacao, Pórtó Ríce.
Siondróm Pitt-Hopkins
Is éard is Siondróm Pitt-Hopkins ann ná siondróm a bhfuil moill forbartha, béal leathan, gnéithe sainniúla eile san aghaidh, hiopanálú uaineach a leantar ag an aipnia ag dul leis. Tá baint ag crómasóim 18 leis, an ghéin TCF4 go baileach.
Peadar Daimian
Naomh is ea Peadar Daimian. Rugadh e i 1007 sa Ravenna agus fuair sé bás ar an 22 Feabhra 1072 nó 1073, i bhFaenza.
Jamie Mitchell
Is carachtar ficseanúil é Jamie Mitchell sa chlár teilifíse EastEnders. Ghlac Jack Ryder an pháirt mar Jamie. Bhí Jamie ar an gclár den chéad uair ar an 9 Samhain 1998 agus den uair dheireanach ar an 25 Nollaig 2002.
Earc palmatach
Ainmhí is ea an t-earc palmatach. Amfaibiach atá ann.
An Colgán
Réaltbhuíon dheisceartach is ea an Colgán, ceann den dá réaltbhuíon déag a chruthaigh Pieter Dirkszoon Keyser agus Frederick de Houtman idir na blianta 1595 agus 1597 ar son an réalteolaí Phléimeannaigh Petrus Plancius. Thug an réalteolaí Gearmánach Johann Bayer isteach ina léarscáil neamhaí Uranometria é sa bhliain 1603.
Is é Dorado an t-ainm Laidine a thugtar ar an réaltbhuíon seo, cé nach focal Laidine go fíor é ar chor ar bith: focal Spáinnise is ea dorado, a chiallaíonn "órga" nó "óraithe" agus a thugtar go coitianta ar an dorád (Coryphaena hippurus), iasc a fhaightear i mara trópaiceacha is fothrópaiceacha ar fud an Domhain. Mahi-mahi a thugtar ar an dorád i measc lucht Haváí, agus dolphin-fish, dolphin nó dorado as Béarla. Is é Doradus an fhoirm ghineadach atá ar Dorado, cé nach bhfuil an fhoirm seo ar an ngnáthfhoirm ghineadach as Laidin.
As Béarla tugtar Dorado, The Swordfish nó The Goldfish ar an réaltbhuíon seo. Thug an t-eolaí Gearmánach Johannes Kepler Xiphias ("Claíomh") air ina Tabulae Rudolphinae sa bhliain 1627; sa bhliain 1758 bhain an tacsanomaí Sualainneach Carl von Linné úsáid as an focal Xiphias chun an colgán a chur in iúl. Is dócha gurb é sin an chúis a dtugtar an t-ainm seo go coitianta ar an réaltbhuíon.
Is é an tsaintréith is suntasaí de chuid na réaltbhuíne seo ná go bhfuil an chuid is mó de Scamall Mór Magellan le feiceáil air. (Tá an chuid eile ar réaltbhuíon an Tábla.) Tá Pol Theas an Éicliptigh ar an réaltbhuíon seo chomh maith.
Stair
Ba iad an bheirt mhairnéalach Ollannacha Pieter Dirkszoon Keyser agus Frederick de Houtman a chruthaigh réaltbhuíon an Cholgáin idir na blianta 1595 agus 1597. Ar an 2 Aibreán 1595 chuir ceithre long chun na farraige ó Texel san Ollainn; ba é sin an chéad loingeas Ollannach a thaistil ar na hIndiacha Thoir. Bhí Keyser mar ardmháta agus ardphíolóta ar bord na loinge Hollandia sa loingeas.
Roimhe sin, áfach, rinne an ministir Pléimeannach Petrus Plancius teagmháil leis. Bhí Plancius ar cheann de bhunaitheoirí Chomhlacht Dúitseach na hIndia Thoir, ach bhí sé ina réalteolaí agus a chartagrafaí chomh maith. Sa bhliain 1589 rinne sé cruinneog neamhaí, ach níorbh fhéidir leis réigiún an phoil neamhaí theas a líonadh toisc nach raibh mórán eolais ar fáil i dtaobh cheantar sin na spéire. Mar sin de, thug sé gléasra réalteolaíoch do Keyser agus mhúin sé é conas é a úsáid chun réaltléarscáil a tharraingt den leathsféar neamhaí theas.
Sa lá atá inniu ann, glacann an tAontas Réalteolaíoch Idirnáisiúnta le gach ceann de na réaltbhuíonta a chruthaigh Keyser agus de Houtman (féach an bosca thíos) – agus an Colgán san áireamh. Is é an t-ainm Ollainnise a thug an bheirt mhairnéalach ar an réaltbhuíon seo ná Den Dorado, ach d'aistrigh Plancius go Laidin é mar Dorado.
Miotaseolaíocht
Ós rud é gur réaltbhuíon nua-aimseartha í an Colgán, ní bhaineann aon mhiotaseolaíocht léi.
Réileán láibe
thumb|Réileáin láibe a fhorbairt laistigh de bhá, [[Nua-Shéalainn (Oileán Theas)]] Bogach cósta is ea réileán láibe (réileán taoid nó urthrá Láibe freisin) a chruthaítear nuair a sil-leagann taoidí nó aibhneacha láib. Bíonn siad le fáil i réigiúin faoi fhothain, i réimsí cosúil le bánna, bayouanna, murlaigh, agus inbhir. Is féidir breathnú ar réileáin láibe go geolaiciúil mar shraitheanna nochta de láib chuain, de thoradh sil-leagan sioltaí, créanna agus drámh ainmhithe na mara. Faightear an chuid is mó den dríodair sa réileán láibe laistigh den chrios idirthaoideach, agus dá bhrí sin tá an réileán faoi uisce agus nochtaithe beagnach faoi dhó sa ló.
Bridge of Weir
Is baile suite i gComhairle Siorrachd Rinn Friù é Bridge of Weir.
Arsainíd ghailliam
GaAs, ábhar leathsheoltóra a úsáidtear i dtrasraitheoirí, cealla gréine is léasair leathsheoltóra (ach nach n-úsáidtear in aon chor chomh minic le sileacan chuige seo). Cosúil le sileacan, agus déantar í a dhópáil chun a sheoltacht leictreach a mhodhnú mar is gá. Gluaiseann leictreoin i bhfad níos tapa ann ná i sileacan, agus is cinnte go mbainfear feidhm i bhfad níos mó aisti as seo amach. Buntáiste eile ag GaAs thar Si is ea go dtraiseolann sé solas, rud a bheidh an-tábhachtach sna slisní ina mbeidh fótóin mar iompróirí sonraí in ionad leictreon.
Comhairle Chathair Dhoire agus Cheantar an tSratha Báin
Is údarás áitiúil é Comhairle Chathair Dhoire agus Cheantar an tSratha Báin (Béarla: Derry City and Strabane District Council) a bunaíodh ar 1 Aibreán 2015. Bunaíodh sé tar éis chumasc Chomhairle Cathrach Dhoire agus Comhairle Ceantair an tSratha Báin. Bhí na chéad toghcháin don údarás ar an 22 Bealtaine 2014. Tá 40 suíochán sa comhairle. D'fhan an t-údarás i scáthfhoirm go dtí gur cruthaíodh an Ceantar go foirmiúil ar 1 Aibreán 2015. Tharla an tógchán deireanach ar 2 Bealtaine 2019.
Comhairleoirí
Do na toghcháin tá an chomhairle roinnte i seacht ceantair toghcháin áitiúla.
Dario Fo
Drámadóir, aisteoir, scríbhneoir, ealaíontóir, dearthóir seit agus gníomhaí polaitíochta Iodálach ab ea Dario Fo (a rugadh ar an 24 Márta 1926 i Sangiano na hIodáile agus a fuair bás ar an 13 Deireadh Fómhair 2016.
Bhí an-chlú agus cháil bainte amach ag Fo mar gheall ar a chuid drámaí. Bronnadh Duais Nobel na Litríochta air sa bhliain 1997. clé|mion|222x222px Mar dhrámadóir agus mar aisteoir, bhain sé úsáid as na gnásanna de Chommedia dell'arte na hIodáile.
Bhí gáire tógálach ag Fó féin; chuirfeadh a gháire fonn gáire ort féin.
00791 (Cód ZIP)
Is éard is 00791 ann ná Cód ZIP don bhardasacht Humacao, Pórtó Ríce.
Giolaspar
Sliabh i gContae Chill Mhantáin is ea Giolaspar (342 m).
Rinn Friù, baile
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Rinn Friù é Rinn Friù. Bhí 20,251 duine ina gcónaí i Rinn Friù i 2001.
Contae Independence, Arkansas
Is contae in Arkansas é Contae Independence. Is é Batesville príomhbhailte an chontae, agus an chathair is mó daonra. Sa bhliain 2016 bhí 37,168 duine ina gcónaí ann. Is contae tirim é.
Harold Wood
Is fo-bhaile é Harold Wood atá suite sa bhuirg Havering, Londain Thoir, ar imeall Mhór-cheantar Londan. Bhí 12,650 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2011.
Sophie Kinsella
Is údar Briotanach ficsin Sophie Kinsella (1969).
Earc cíorach mór
Ainmhí is ea an t-earc cíorach mór. Amfaibiach atá ann.
Coláiste Fhlannáin Naofa
Is coláiste suite i gContae an Chláir é Coláiste Fhlannáin Naofa (Béarla: Saint Flannan's College ).
Umbria
Is réigiún san Iodáil é Umbria, suite i lár na tíre. Is í Perugia príomhchathair an réigiúin.
Liam Butcher
Is carachtar ficseanúil é Liam Butcher sa chlár teilifíse EastEnders. Ghlac Sonny Bottomley (1998–1999), Jack & Tom Godolphin (1999 go 2000), Gavin & Mitchell Vaughan (2002), Nathaniel Gleed (2002 go 2004) agus James Forde (2008 go 2015) an pháirt mar Liam. Bhí Liam ar an gclár den chéad uair ar an 25 Nollaig 1998 agus den uair dheireanach ar an 17 Lúnasa 2015.
Log an Lá
Sliabh i gContae Chill Mhantáin is ea Log an Lá (595 m).
Rutúlaigh
Is grúpa eitneach Eorpach iad na Rutúlaigh. Is í an Rutúilis a bpríomhtheanga. Tá cónaí orthu sa Dagastáin agus san Asarbaiseáin. Líon iomlán de thart ar 55,000–60,000.
Pete Byrne
Rinne an Comhairleoir Pete Byrne ionadaíochta do Shliabh gCuillinn le 4 bliana anuas. Tá sé ina chónaí i gCrois Mhic Lionnáin lena fhear céile de 7 mbliana Trevor. Ritheann sé a ghnó teaghlaigh a tháirgeann clocha cinn as eibhear, atá sa 4ú glúin faoi láthair. Mar chéimí sa Mhatamaitic, is teagascóir matamaitice páirtaimseartha é freisin.
Próstatach
mionsamhail|clé
Pete Byrne
Maíonn Pete go bhfuil se paiseanta faoina phobal tuaithe in Ard Mhacha Theas agus tá baint aige le roinnt eagraíochtaí pobail. Tar éis dó a fhoireann sacair áitiúil Cartwheel United a bhainistiú go rathúil le 8 mbliana anuas, anois, glacann sé an taithí seo isteach chuig an chlub óige áitiúil ar a bhfuil sé ina Chathaoirleach nua tofa. Is guth láidir é Pete don Lucht Leispiach, Aerach, Déghnéasach agus Trasinscneach (LADT) ó thogh ina chomhairle é agus leanann sé ag iarraidh athrú chun athrú a bhrú ar aghaidh tríd an rialtas áitiúil.
Próstatach
Is comhfhaireog eisicríneach fidí-ailbheolach é an próstatach. Tagann an t-ainm 'próstatach' ón bhfocal προστάτης - prostates, go litriúil "an té a sheasann os comhair", "cosantóir", "garda" sa tSean-Ghréigis.
Pete Byrne
Roghnaigh an PSDLO an Comhairleoir Pete Byrne mar iarrthóir i dToghchán Ginearálta Westminster don Iúr agus Ard Mhacha i mbliana.
Próstatach
Luíonn sé taobh istigh den pheilbheas faoi bhun an lamhnáin, ag timpeallú cuid den úiréadra. Téann na duchtanna seadta tríthi roimh dhul isteach san úiréadra. Beag ag an mbreith, fásann sí go tapa le linn caithreachais, agus baineann méid an duine fhásta amach i rith bliana nó mar sin. Le linn spreagtha ghnéasaigh, cuireann sí sreabhán alcaileach trí dhuchtanna a osclaíonn isteach san úiréadra leis an seamhan (suas le trian dá thoirt), ag tabhairt a bholaidh shainiúil dó. Roinntear an fhaireog i maotháin: maothán matánach den chuid is mó chun tosaigh, maotháin chliathánacha ar an dá thaobh, maothán láir, agus maothán eile ar chúl (ionad ina dtarlaíonn ailse phrostátach, go minic). Tar éis 50 bliain d'aois, is féidir go seargfaidh an fhaireog. Ach is féidir freisin go méadóidh an maothán láir an iomarca, ag cur brú ar an úiréadra is an lamhnán, rud a chuirfidh isteach go dochrach ar fheidhmiú na nduán. Sa chás sin, is í an chóireáil is gá ná an fhaireog nó cuid di a bhaint trí mháinliacht.
Sa bhliain 2002, athainmníodh na faireoga paraúiréadracha baineanna, nó faireoga Skene go hoifigiúil mar an próstatach baineann, ag an gCoiste Cónaidhme Idirnáisiúnta um Théarmaíochta Anatamaíocha. (Béarla:Federative International Committee on Anatomical Terminology]].
Bíonn difríochtaí móra idir próstataigh na speiceas éagsúla i dtaca le hanatamaíocht, ceimic, agus fiseolaíocht.
Scannáin Iodálacha faoin Iarthar Fiáin
Glactar leis gur seánra ar leith i stair na scannánaíochta iad na scannáin Iodálacha faoin Iarthar Fiáin, seánra a tháinig ar an bhfód faoi lár na seascaidí. Spaghetti Western an téarma Béarla a chuaigh in úsáid ina lán teangacha eile chomh maith. Le bheith beacht barainneach, ní Iodálaigh amháin a bhí ag déanamh na scannán seo - ba mhinic a bhí comhlacht Spáinneach ag glacadh páirte san obair. As an Iodáil agus as an Spáinn a thagadh an fhoireann scannánaíochta, ach thagadh aisteoirí ó Hollywood freisin - aisteoirí nach raibh ag éirí leo a thuilleadh, nó aisteoirí nua a raibh taithí ag teastáil uathu. Ní rachadh na foirne go Meiriceá ar lorg radharcra - a mhalairt ar fad, bhainidís úsáid as timpeallachtaí i nDeisceart na hEorpa a bhí cosúil le Iar-Dheisceart na Stát Aontaithe, ar nós na hAndalúise sa Spáinn, na Sairdíne nó réigiún Abruzzo san Iodáil. Ó bhí aisteoirí breise ón Spáinn agus ón Iodáil ar fáil go saor, ba mhinic a roghnaítí téamaí a bhí oiriúnach do theanga is do chultúr na n-aisteoirí seo: réabhlóid Mheicsiceo, mar shampla, nó ionradh na mbligeard Meicsiceach thar teorainn.
Stíl na Scannánaíochta
Ar dtús, bhí Iodáilis á labhairt ar na scannáin seo (cé gur ghnách na scannáin a athghuthú - a dhubáil - as Béarla le haghaidh an mhargaidh idirnáisiúnta). Ní chaití mórán airgid leo, agus bhí "íostachas" ag baint leis an obair scannánaíochta go léir, mar a bheifí ag iarraidh loinnir an laochais a bhaint de choincheap an Iarthair Fhiáin go léir.
Tierra Brutal
Ba é Tierra Brutal - (Spáinnis: "An Tír Bhrúidiúil") - an chéad scannán den chineál seo a rinneadh, thiar sa bhliain 1961. Íorónta go leor ní raibh lámh ag Iodálach ar bith i ndéanamh an scannáin. Comhléiriú Sasanach-Spáinneach a bhí ann. Ba é an stiúrthóir Sasanach Michael Carreras a bhí i mbun na scannánaíochta, agus maidir leis na príomhpháirteanna, tháinig na haisteoirí fir as na Stáit Aontaithe (Richard Basehart agus Alex Nicol), agus ba amhránaithe tíre as an Spáinn an bheirt bhan (Paquita Rico agus María Granada).