cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bradán feasa
An Fhiannaíocht
Le linn a shaoil, bhí Fionn in ann leas a bhaint as an eolas úd, ach amháin dó greim a bhaint ar a ordóg. Thug an t-eolas cuidiú d'Fhionn éirí ina cheannaire na bhFiann.
Miotais ghaolmhara
I miotais na nGael, tá roinnt pearsana dúchasacha ann a sheasann do shean-aois agus eolas ársa, a deirtear gur ghlacadar riocht bradáin, is suntasaí san áireamh Fiontán mac Bóchra agus Tuan mac Cairill.
I miotaseolaíocht na hÍoslainne, feictear arís roinnt móitífeanna sa sága Volsunga Saga (13ú haois). Ar son a dhearthár Regin, maraíonn Sigurd Fafnir agus réitíonn sé a chroí. Is é Sigurd áfach an chéad duine a bhlaiseann an croí, agus dá bharr baineann sé eolas chaint na n-éan amach. Sa chaoi céanna, insítear i Saxo Grammaticus conas a bhaineann Eric deisbhéalaí agus gaois amach agus stobhach nathrach réitithe ag a leas-mháthair Kraka dá leasdeartháir Roller ite aige.
Is móitíf cáiliúil é seo i measc síscéalta na hEorpach agus iad ionann é agus cineál Aarne–Thompson 673, faighte go minic i lár agus Oirthear na hEorpach, ach i dteannta sin san Alba, in Éirinn, i gCríoch Lochlann, i dtíortha Bailteacha agus scaití lasmuigh den Eoraip. I nÉirinn and, tír gan nathair ar bith, is amhlaidh gur cuireadh bradán ann ina hionad.
Cultúr na ndaoine
Sa bhliain 1999, chun teacht ar ais na n-iasc chuig Abhainn an Lagáin a cheiliúradh, rinne cathair Bhéal Feirste dealbh a chruthú darb ainm The Salmon of Knowledge, ach ar a nglaoitear i measc na ndaoine The Big Fish. Ar gach lann, tá scéal as stair Bhéal Feirste. Más fíor an béaloideas, is féidir éirí eagnach ach an dealbh a phógadh.
Bertram Brockhouse
Fisicí a rugadh i Lethbridge, Alberta, Ceanada ab ea Bertram N. Brockhouse (15 Iúil 1918 – 13 Deireadh Fómhair 2003).
D'fhreastail sé ar Ollscoil McMaster i gCeanada.
Rinne sé taighde bunúsach ar speictreascópacht neodrón, agus roinn Duais Nobel san Fhisic le Clifford Shull sa bhliain 1994. Fuair sé bás in Hamilton, Ontario.
Patrick Power (Staraí Éireannach)
Staraí Éireannach agus sagart Caitliceach ab ea Cannon Patrick Power. Luaitear beirt deirfiúracha a bheith aige. Fuair sé bunoideachas i Scoil Náisiúnta an Chnoic Bhuí sular fhreastail sé ar Scoil Ollscoile Phort Láirge agus ar Choláiste Naomh Eoin. Oirníodh ina shagart é in 1885. D’fhoghlaim sé Gaeilge i gColáiste Naomh Eoin. Scríobh sé go fairsing faoi stair na hÉireann agus Phort Láirge. Is é ceann de na leabhair is cáiliúla aige ná ‘Place-names of the Decies’. Tá sé curtha i reilig Naomh Odhrán i mBaile na nDéiseach.
66
Básanna
60er
Nessa Ní Shéaghdha
Scoláire Léinn Cheiltigh ba ea  Nessa Ní Shéaghdha  (14ú Márta 1916 – 11ú Aibreán 1993).
mion|Nessa Ní Shéaghdha
Beatha
Rugadh Nessa Ní Shéaghdha ar an 14ú Marta 1916 ag 20 Bóthar Aran, Droim Conrach, Áth Cliath. Pádraig Ó Séaghdha agus Kitty Nic Caochlaoich ba ea a tuistí. Fear gnó agus náisiúnaí ba ea a hathair. Bhí deartháir agus ceathrar deirfiúracha ag Ní Shéaghdha Nessa.
D'fhreastail sí ar Scoil Bhríde agus Scoil Chaitríona stíle ndeachaigh sí go Coláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath sa bhliain 1936. Rinne sí staidéar faoi Osborn Bergin and Gearóid Ó Murchadha. Bhain sí bunchéim sa tSean-Ghaeilge amach, agus céim mháistir faoi stiúir Bhergin.
Chuaigh sí ann obair le Leabhair ó láimhsgríbhinigh, tionscadal a bunaíodh sa bhliain 1937 chun tascanna nua a chur ar fáil do léitheoirí na Gaeilge. Le hÓ Murchadha agus Máire Ní Mhuirgheasa, d'fhoilsigh Ní Shéaghdha na dara is tríú imleabhar den sraith Trí bruidhne, 1941. Chuir sí in eagar le Máirín Ní Mhuiríosa na teidil Bruidhean Chéise Corainn, Bruidhean Bheag na hAlmhaine agus Bruidhean Chaorthainn, an baint leas as lámhscríbhinní san National Library of Scotland. Sampla eile dá chuid is ea Tóraíacht Diarmada agus Ghráinne.
D'fhreastail Ní Shéaghdha ar an Scoil Léinn Cheiltigh ag Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath ón mbliain 1950 go dtí 1954. Chuaigh sí ar scor sa bhliain 1981 agus í ina scoláire agus taighdeoir. Lean sí léi ag cuir lámhscríbhinní Éireannacha i gcatalóg, ag tabhairt léachtaí agus ag feidhmiú mar scrúdaitheoir seachtrach.
Beatha pearsanta
Agus a chlann tógtha aici, dc obair sí ar bhonn páirtaimseartha, Fuair sí bás ar an 11ú Aibreán 1993. Adhlacadh í i nÁth na Sceire, Contae Chill Mhantáin.
Cnoc na Caillí
Is sráidbhaile é Cnoc na Caillí. Tá sé suite in Iorras, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Niamh Bhreathnach
Teachta Dála i nDún Laoghaire agus iarAire Oideachais ba ea Niamh Bhreathnach ó Pháirtí an Lucht Oibre (1 Meitheamh 1945 – 6 Feabhra 2023).
Gairm
Ceapadh Niamh Bhreathnach ina hAire Oideachais sa bhliain 1993 (tráth a raibh beirt bhan ina nAirí Rialtais – í féin agus Máire Geoghegan-Quinn a bhí ina hAire Dlí agus Cirt). Lena linn sa Roinn Oideachais, cuireadh táillí tríú leibhéal ar ceal; cuireadh le caiteachas an Stáit ar ghnóthaí oideachais; agus tugadh isteach clár nua le scoileanna i gceantair bhochta agus i gceantair tuaithe a thabhairt i gcrann (réamhtheachtaí an chláir DEIS).
Pearsanta
B'iníon í le Breandán Bhreathnach, an ceoltóir a scríobh an leabhar Ceol RInce na hÉireann.
Mhair a fear céile Tom Ferris, agus a gclann Clíodhna agus Macdara.
Majoidea
Is ollfhine de phortáin iad na Majoidea a chuimsíonn na crúbacha éagsúla.
Tacsanomaíocht
Tá cúig fhine sna Majoidea:
Crymych
51.9734°N, -4.6454°W
Majoidea
Tacsanomaíocht
Aicmiú de réir Chlár Domhanda na Speicis Mara (Béarla: World Register of Marine Species) :
Crymych
Baile i Sir Benfro, an Bhreatain Bheag, is ea Crymych, 115.2 km ó Caerdydd agus 315 ó Londain. Tá daonra 1,677 ann, agus tá 991 (59.1%) in ann Breatnais a labhairt.
Majoidea
Tacsanomaíocht
I measc na speiceas suntasach laistigh den ollfhine tá:
Tá fine iontaiseach amháin ann, Priscinachidae, arna léiriú ag speiceas amháin, Priscinachus elongatus, ó Cheineamánach na Fraince.
Chester A. Arthur
B'é Chester Alan Arthur (5 Deireadh Fómhair 1829 – 18 Samhain 1886) an 21ú uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá. Bhí sé i bhfeidhmeannas ón 20 Meán Fómhair 1881 go dtí an 3 Márta 1885. Ceapadh é mar Uachtarán i ndiaidh feallmharaithe James Garfield sa bhliain 1881.
Treehouse of Horror XVIII
Craoladh an cúigiú heipeasóid, "Treehouse of Horror XVIII", den naoú sraith déag The Simpsons ar an 4 Samhain 2007. Scríobh Marc Wilmore an eipeasóid seo. D'fhéach 11.7 milliún duine ar an eipeasóid.
Cheiliúradar an eipeasóid seo Oíche Shamhna, agus is an t-ochtú heipeasóid déag a cheiliúrtar Oíche Shamhna í.
Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá
Cogadh réabhlóid each (1775 - 1783) i Meiriceá Thuaidh idir Ríocht na Breataine Móire agus trí choilíneacht déag Bhriotanacha ba ea Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá, nó Cogadh Saoirse Mheiriceá, mar a thugtar air freisin.
Thosaigh an cogadh mar chonspóid faoi chearta na gcoilíneach mar Shasanaigh, conspóid a bhain le cúrsaí tráchtála agus riaracháin. Is gearr gur tháinig tuiscint nua ag na coilínigh orthu féin mar Mheiriceánaigh, agus as sin amach bhí siad ag iarraidh deireadh a chur le riail na Breataine.
thumb|left|Greanadóireacht le [[Paul Revere - an Sléacht i mBostún.]]
Daniel Ricciardo
Is tiománaí Foirmle a hAon ón Astráil é Daniel Joseph Ricciardo. Rugadh é in Perth, An Astráil Thiar ar an 1 Iúil, 1989. I 2021, ghlac sé páirt i gCraobh Dhomhanda Foirmle a hAon leis an bhfoireann McLaren. Thiomáin sé le Hispania, Torro Rosso, Red Bull agus Renault roimhe sin. Tugtar Honey Badger (Gaeilge: broc meala) air mar leasainm.
Rugadh a athair Guiseppe 'Joe' Ricciardo i bhFiacarra, ach d'aistrigh sé go dtí an Astrail lena theaghlach seacht mbliana d'aois. Rugadh mathair Ricciardo, Grace, san Astrail, ach bhí tuismitheoirí o cassignana o dhuchas aici. Ta deirfiúr ag Ricciardo freisin: Michelle.
Ag fás aníos i nDún na Creige, ba iad na cuimhní is luaithe a bhí ag Ricciardo ar chúrsaí mótair ná a athair ag rásaíocht ag Rásbhealach Barbagallo i Wanneroo in aice láimhe. Thosaigh sé ag cartadh in aois a naoi.
Is minic a thugtar 'an broc meala' air agus é ag tagairt dá stíl rásaíochta, ag miniu conas. '' Ta sé ceaptha a bheith ar an ainmhí is mó eagla i ríocht na n-ainmhithe. Nuair a fhéachann tú air, bíonn cuma gleoite air, ach chomh luath agus a thrasnaíonn duine éigin a chríoch ar bhealach nach maith leis, iompaíonn sé ina chorraí agus rachaidh sé i ndiaidh rud ar bith- tigers, pythons -casann sé go han-tapa, ach is fear maith é. '' Ag fás anios mar lucht leanuna de thiománaí Sraith Corn NASCAR Dale Earnhardt, ghlac Ricciardo imhit a tr mar a uimhir rásaíochta ina on oir do.
Feuillets d'Hypnos
Scrítear na Bileoga Hypnos (Feuillets d'Hypnos) idir 1943 agus 1944 - nuair a bhí an file i ngleic le Frithsheasmhacht na Fraince le linn an Dara Coghadh Domhanda, faoin ainm Captaen Alexander - ach ní raibhtear foilsithe go dtí go raibh thart ag an gCoghadh, in 1946. Á fhoilsiú ar leithligh ar dtús, bhí siad ansin comhtháite sa chnuasach Feall agus mistéir (Fureur et mystere) (1948), suite idir Iarsmaí aonair (Seules demeurent) agus Dán smeara (Poeme pulvarisé) (1947). Sna blianta 1943, thóg René Char, insan ceannaire don Ghníomh Seirbhise Paraisiúit don chrios 'Durance', an leasainm 'Hypnos', ag tagairt don fhear a choimeádann faire amach i rith na hoíche. Thug a leasainm inspioráid i bpáirt do theideal an tsaothair. Tiomnaithe d'Albert Camus, dlúthchara le René Char, tá an cnuasach ceangailte leis na smaointe a fhorbraítear in An fear éirithe (L'homme révolté).
Cwm
51.7397°N, -3.1804°W
Baile i Blaenau Gwent, an Bhreatain Bheag, is ea Cwm, 28.8 km ó Caerdydd agus 212 ó Londain. Tá daonra 4,136 ann, agus tá 342 (8.3%) in ann Breatnais a labhairt.
Maolruanaidh mac Taidhg
Ceathrú rí Mhagh Loirg ba ea '''Maolruanaidh mac Taidhg. ''' Bhí sé i gcoróin am éigin déanach san 11ú (agus b'fhéidir go luath sa 12ú) haois. Níl ach dáta amháin, 1080, nasctha lena réimeas.
École centrale de Lille
Is ollscoil í École centrale de Lille atá suite in Lille na Fraince. Bunaíodh sa bhliain 1854 í.
67
Básanna
60er
An Tábla
Tá an Tábla ar cheann de na réaltbhuíonta miona atá le feiceáil ar an leathsféar neamhaí theas. Ba é an tAb Nicolas Louis de Lacaille a chruthaigh sna blianta 1751-52 é. Mons Mensae (a chiallaíonn "sliabh an tábla") an t-ainm Laidine a thug sé ar dtús air, i gcuimhne Shliabh an Tábla san Afraic Theas, áit a ndearna sé a chuid oibre breathnaithí.
Is réaltbhuíon an-doiléir é an Tábla – an ceann is doiléire, déanta na fírinne – gan aon réaltaí geala i measc a chuid réaltaí, ach tá píosa de Scamall Mór Magellan le feiceáil air (agus an chuid eile ar réaltbhuíon an Cholgáin). Deirtear go bhfuil an Scamall neamhaí cosúil leis an "Éadach boird" mar a deirtear leis, sin le rá scamall bán a bhíonn le feiceáil anois is arís os cionn Shliabh an Tábla.
Tugtar Mensa mar ainm Laidine ar an Tábla sa lá atá inniu ann, rud a chiallaíonn "tábla".
Stair
Ba é an réalteolaí Francach an tAb Nicolas Louis de Lacaille a chruthaigh réaltbhuíon an Tábla. Chaith Lacaille na blianta 1751 agus 1752 san Afraic Theas agus é ag clárú réaltaí an leathsféir theas. Bhí beagnach 10,000 réalta agus 42 réada domhainspéire ar an léarscáil neamhaí a rinne sé ag an am sin. Tháinig amach an chéad eagrán sa bhliain 1756 ach ní raibh ann ach plánaisféar agus é sa teanga Fraincise. Níor foilsíodh an chatalóg iomlán agus eagrán deifnídeach an phlánaisféir go dtí an bhliain 1763, bliain amháin tar éis bhás Lacaille. Coelum Australe Stelliferum an t-ainm a thug Lacaille ar an leabhar seo. San eagrán seo, d'aistrigh sé na hainmneacha ón bhFraincis go dtí an Laidin, agus chuir sé trí réaltbhuíon na Cíle, na Seolta agus Dheireadh na Loinge in áit Argo Navis (nó Le Navire, mar a thug sé air sa chéad eagrán).
Le linn dó a bheith ag cur i gclár na réaltaí theas, chum Lacaille ceithre réaltbhuíon déag chun áiteanna éigin i ndeisceart na spéartha a líonadh nach raibh a lán réaltaí iontu – agus an Tábla ina measc (féach an bosca thíos). Sa lá atá inniu ann glacann an an tAontas Réalteolaíoch Idirnáisiúnta (ARI) le gach ceann de na réaltbhuíonta sin; agus glactar freisin leis na trí réaltbhuíon a rinne Lacaille as an Long.
Montagne de la Table ("Sliabh an Tábla") an t-ainm Fraincise a thug Lacaille ar an réaltbhuíon seo ar dtús. Mons Mensae ("Sliabh an Tábla") an t-ainm Laidine a tugadh uirthi ar an bplánaisféar a tháinig amach sa bhliain 1763, ach giorraíodh an t-ainm sin go Mensa idir sin is tráthas, agus is é seo an t-ainm Laidine a thugtar uirthi sa lá atá inniu ann.
Miotaseolaíocht
Ós rud é nár cruthaíodh réaltbhuíon an Tábla go dtí an 18ú haois, níl aon bhaint aici le miotaseolaíocht an tSeansaoil. Lena chois sin, ní bhaineann aon mhiotaseolaíocht leis an réaltbhuíon seo ós rud é gur scoir Lacaille den thraidisiún sin ar dá réir a d'ainmnítí na réaltbhuíonta as carachtair mhiotaseolaíocha; ina áit sin roghnaigh sé go formhór ainmneacha uirlisí a úsáidtear sna heolaíochtaí.
Eibhlís Uí Chróinín (amhránaí ar an sean-nós)
clé|mion|Bess Cronin sna [[1950idí]] Amhránaí ar an sean-nós agus bailitheoir amhrán ab ea Eibhlís Uí Chróinín nó Elizabeth "Bess" Cronin (30 Bealtaine 1879 i Ré na nDoirí – 22 Bealtaine 1956 i Maigh Chromtha). Bhí stór mór amhráin, seanchais agus scéalta aici. Bhronn Séamus Ennis "Banríon na n-Amhrán" uirthi.
Saol
clé|mion|[[Baile Mhic Íre (Ballymakeera)]]
Muintir
Máighreád Ní Thuama a máthair agus Seán ‘Máistir’ Ó hIarlaithe a hathair. Bhíodar beirt, agus pobal an cheantair, go mór fé thionchar ghluaiseacht Athbheochan na Gaeilge ag an am. Le bunú an ‘Oireachtas’ in 1897, spreag na comórtais amhránaithe agus scéalaithe na dúthaí chun gnímh. D’éirigh chomh maith leo gur baisteadh Príomhchathair na Gaeltachta ar ‘Bhaile Mhúirne’  sa bhliain 1900.
'Bess'
Saolaíodh  Bess Cronin i mBealtaine na bliana 1879 sna Foithrí i bparóiste Bhaile Bhuirne.
An chéad uair riamh a chan Bess Cronin go poiblí de réir dealraimh ná ag Feis i Maigh Chromtha in 1899 agus gan í ach deich mbliana d’aois.
Phós Bess Seán Ó Cróinín. Bhí cónaí orthu i gCarraig an Adhmaid i mBaile Mhic Íre. Bhí ceathrar mac acu agus aon iníon amháin.
Thug sí go fial agus go flaithiúil dá stór amhrán do bhailitheoirí i mBaile Mhúirneː Séamus Ennis, Diane Hamilton, Seán Mac Réamoinn, Alan Lomax, Jean Ritchie, Ciarán Mac Mathúna, srl.
D’éag Bess ar 22 Bealtaine 1956 agus d’fhág sí ina diaidh oidhreacht amhrán olmhór, idir Béarla agus Gaeilge. Cuireadh í i Reilig Ghobnatan i mBaile Bhuirne í, clé|mion|Cuireadh í i Reilig Ghobnatan i mBaile Bhuirne í
Oidhreacht
Tháinig bailiúchán amhrán sa bhliain 2021, i leabhar & dlúthdhioscaí athnuaite, a scríobh, cuid acu nár chualthas ó bhásaigh sí sa mbliain 1956. Sé a garmhac, an tOllamh Dáibhí Ó Cróinín eagarthóir an tsaothair. Tá cuid den saothar i gcartlann RTÉ agus BBC agus cuid de chomh maith i gcartlann ar Shaol na Tuaithe i Leabharlann Thithe na Comhdhála in Washington, DC.
Garnia di an t-amhránaí Iarla Ó Lionáird.
Maurice de Broglie
Fisicí a rugadh i bPáras ab ea Louis César Victor Maurice de Broglie (27 Aibreán 1875 – 14 Iúil 1960). Rinne sé taighde ceannródaíoch ar speictrim X-ghathacha.
Uraicecht Becc
Dréacht dlí Sean-Ghaeilge maidir le céimíocht is ea Uraicecht Becc (nó Bunleabhar Beag). Molann T.M. Charles-Edwards gurbh as an Mumhain é, toisc go maítear an ardcheannas rí Mumhan agus go ndéantar trácht ar mhainistreacha Imligh agus Chorcaí.
Teyrnas Gwynedd
Bhí Teyrnas Gwynedd  (Gaeilge:Ríocht Gwynedd) ar cheann de phríomhríochtaí na Breataine Bige sa Mheánaois. Bhí éagsúlacht ag baint lena theorainneacha, ag brath ar chomh cumhachtach is a bhí an rí nó an prionsa, ach chuimsigh sí i gcónaí Arfon, Eryri, agus Ynys Môn. Go traidisiúnta bhí Gwynedd roinnte ina dhá réigiún: " Gwynedd Uwch Conwy " agus " Gwynedd Is Conwy ", agus Abhainn Conwy mar an teorainn idir an dá chuid.
De réir Historia Brittonium (‘Stair na mBriotanach’, 9ú haois) bhí Cunedda Wledig agus a chlann mhac tar éis teacht anuas go dtí an Bhreatain Bheag Thiar Thuaidh ón Hen Ogledd,, atá mar chuid theas d’ Albain anois, d’fhonn ruaig a chur ar na Gaeil ó Ghwynedd, agus bhunaigh siad ríocht Gwynedd ina dhiaidh sin. Venedotia a seanainm sa Laidin. Tá díospóireacht ann maidir le cathain a tharla sé seo, leis na dátaí ag athrú ó dheireadh an 4ú haois go dtí tús an 5ú haois CR. De réir na staire, ainmníodh cuid de ríochtaí na Breataine Bige i ndiaidh na mac a tháinig in éineacht le Cunedda - mar shampla, tugadh ‘ Ceredigion ’ ar Ceredig agus ainmníodh Edeirnion agus Rhufoniog ar Edern agus Rhufawn.
Uraicecht Becc
Céimíocht
Tugtar sa Bhunleabhar sonraí maidir le stádas na bhFilí i measc na nGael. Faightear liosta de sheacht gcéim na bhFilí, agus san áireamh a gcuid airgead oinigh, agus céard is féidir leo a thuilleamh le haghaidh a gcuid meadarachta.
Sanasaíocht
Leagan is ea uraicecht den fhocal airaiccecht, air- (iar- réamh-) + aiccecht ((ai)ceacht, teagasc, múineadh), fréamhaithe ón Laidin acceptum, bunleabhar
Teyrnas Gwynedd
Ba é Deganwy na príomhchúirte i nGwynedd i ré Maelgwn Gwynedd, a bhí ina mhac garpháiste le Gunedda Wledig, agus a bhí i réim i Gwynedd sa 6ú haois. Níos déanaí bhog an phríomhchúirt go Aberffraw, agus cuirtear síos ar rialtóir Gwynedd mar "Prionsa Aberffraw" nó "Tiarna Aberffraw".
Tháinig forbairt ar ríocht Gwynedd sa tréimhse nuair a d’fhág na Rómhánaigh an Bhreatain, is é sin le rá sa 5ú haois, agus nuair a bhí an tír á coilíniú ag na hAngla-Shacsánaigh. Bunaithe in iarthuaisceart na Breataine Bige, tháinig rialtóirí Gwynedd ti gcumhacht agus aithníodh iad mar ‘Ríthe na mBreatnach’ sular chaill siad cumhacht mar gheall ar chogaíocht díothaithe cine. Timpeall na bliana 1039 bhí Gruffydd ap Llywelyn tar éis é féin a bhunú mar rialtóir ar Ghwynedd agus ar Phowys, agus faoi 1055 bhí Deheubarth curtha leis aige. Ghabh sé ar <a href="https://cy.wikipedia.org/wiki/Teyrnas_Morgannwg" rel="mw:ExtLink" title="Teyrnas Morgannwg" class="cx-link" data-linkid="196">Morgannwg</a>, agus mar thoradh air sin d'fhéadfadh sé a éileamh go raibh an Bhreatain Bheag faoin a gceannas faoi dheireadh na 1050idí. Tagraítear dó mar Brenin Gwynedd (Rí Gwynedd) agus na Breataine Bige, agus is é an t-aon rialtóir i stair na Breataine Bige a bhí in ann smacht a éileamh ar an mBreatain Bheag mar ríocht iomlán. Scriosadh a ríocht sa bhliain 1063 mar gheall ar ionradh a rinne na Sacsanaigh faoi cheannas Harold Godwinson, trí bliana sular thug na Normannaigh ionradh ar an mBreatain Bheag. Maraíodh Harold Godwinson, Rí Shasana agus oidhre Éadbhard an Choinfeasóra, nuair a lámhachadh sa tsúil é ag Cath Hastings i 1066 ag arm Normannach Uilliam an Choncúir.
Fortúatha
Ríochtaí áirithe in Éirinn na meánaoise ba ea Forthuatha (Sean-Ghaeilge Fortúatha) nach raibh faoi cheannas ard-ríocht an cheantair. Deirtear fosta gur daoine de phór nó mianach éagsúil ná taoisigh na gcríoch, ach a raibh scaití caidreamh suntasach acu leo.
Dreamanna Forthuath
Seo a leanas roinnt dreamanna ar a tugadh 'fortuath' orthu: Cálraí, Ciarraí, Corca Fhir Trí, Dealbhna, Déise, Gailenga, Grecraige, Luighne Connacht agus Masraí.
B'fhéidir é go raibh stádais éagsúla ag dream áirithe ag brath ar a áit chónaithe. Mar shampla, d'fhéadfadh é go raibh sé ina fhorthuath i gceantar amháin, ach ina aitheachthuath i gceantar eile. Lena chois sin sa Laigin, bhíodh fir Dhál Messin Corb agus a phríomhclanna Uí Gharrchon agus Uí Eineachghlais ina ríthe ruirí an chúige, ach níos deireanaí ina bhfortuath.
Daoine
Seo a leanas roinnt pearsana suntasacha de chuid forthuath:
Tagairtí
Category:Historical Celtic peoples Category:Gaelic-Irish nations and dynasties
68
Básanna
60er
Coill Salach
Is baile fearainn í Coill Salach. Tá sí suite in Iorras, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Tadhg Mór mac Maolruanaí
Cúigiú rí Mhagh Loirg ba ea ''' Tadhg Mór mac Maolruanaí. '''
Maximilian Kolbe
Tús a shaoil
Rugadh i Zduńska Wola san Pholainn é, ar an seachtú lá d’Eanáir 1894. Sráidbhaile bheag i ndúiche Lodz is ea Zduńska Wola. clé|mion|1941, is coßuil Ba é Réamonn a ainm baiste agus ba mhac é le Julius agus Marianne Kolbe, lánúin a bhí beo bocht ach a bhí dílis riamh dá dtír agus dá gcreideamh. Beirt dheartháir a bhí aige, Proinsias agus Seosamh.
Tadhg Mór mac Maolruanaí
Is é Tadhg Mór an chéad rí Mhagh Loirg a bhfuil dataí dearfa ann dó. Is dóigh go raibh réimeas gearr aige, murab ionann is a réamhtheachtaí, ach b'fhéidir go bhfuil botún an sna ríliostaí.
Maximilian Kolbe
Tús a shaoil
Chuaigh Réamonn isteach san Ord Proinsiasach i 1910 agus chaith sé roinnt blianta ag gabháil do staidéar diaganta sa Róimh. In ardchathair úd na hEaglaise a oirníodh é i 1918. Ghlac sé an t-ainm Maximilian, agus is faoin ainm sin a aithnítear é inniu. Chuaigh a bheirt dheartháir (Proinsias agus Seosamh) isteach sa Ord freisin ach ní fada a d’fhan Proinsias ann. Lean an deartháir eile ar aghaidh áfach agus oirníodh é faoin ainm Alfonse ar ball. mion|Créamatóiriam in Auschwitz|cléD’éag Julius, athair Maximilian i gcámpa géibhinn i 1914. Fiche naoi bliana ina dhiaidh sin, d’éag Proinsias i gcampa géibhinn de chuid na Naitsithe. D’éag Seosamh, an tAthair Alfonse, i 1930 agus gan ach 34 bliana slánaithe aige. D’éag an mháthair, Marianne, i 1946.
Scríbhinní
I Niepokalanov dó i 1935 chuir Kolbe tús le páipéar laethúil, “Maly Dziennik”, i. “An Páipéar Beag Laethúil”.
Conspóid
Le linn an ama seo, bhí an bráthair Proinsiasach ina bholscaire coimeádach is cosúil agus é ag cáineadh an caipitleachais, an Chumannachais, an Impiriúlachais agus an tSiónachais ina chuid scríbhinní. Tá an chuma ar an scéal, fiú, go raibh blas frith-Ghiúdachais ar chuid mhaith dár scríobh sé.
Ach nuair a d'ionsaigh na Naitsithe an Pholainn, áfach, d'iompaigh Kolbe amach ina chosantóir ag na Giúdaigh a bhí ag éalú ó na Naitsithe, agus é ag tairiscint fárais agus dídine do chuid mhaith acu, is cosúil.
Cogadh
Bhí Kolbe i mbun a chuid oibre i Mainistir Niepokalanov nuair a bhris an Cogadh amach. Ghabh na Gearmánaigh é ar 19 Meán Fómhair 1939.
Chaith sé cúpla mí in dhá champa géibhinn, Amtilz agus Ostrezeszow, sular tugadh cead a chinn dó ar an ochtú lá Nollag, 1939. Gabadh é arís, áfach, ar an seachtú lá déag d’Fheabhra, 1941. Seoladh é chuig Príosún Warsaw.
Bású
Ar an fiche hochtú lá de Bhealtaine 1941, haistríodh Kolbe go hAuschwitz. Tarraingt ar dheireadh mhí Iúil 1941, d’éalaigh duine de na príosúnaigh. Mar éiric air sin, chinn lucht stiúrtha an champa go gcuirfí deichniúr chun báis. Roghnaíodh an deichniúr mí-ámharach. Ina measc bhí Franciszek Gajowniczek, fear pósta a raibh clann óg aige. Ach ghlac Kolbe áit Gajowniczek, agus fuair sé bás ina ionad. Mar sin, thairg Kolbe é féin a íobairt thar cionn fear a bhí le cur chun báis.
Seoladh Kolbe agus an naonúr eile chuig bloc an bháis, áit ar fágadh iad gan bia. B’é rún na n-údarás ligean dóibh bás a fháil den ocras. Nuair a fuarthas amach go raibh Maximilian agus ceathrar eile fós beo i ndiaidh dhá sheachtain, tugadh instealladh nimhe dóibh go bhfuair siad bás. I measc na ndaoine a bhí i láthair nuair a d’éag Kolbe bhí Bruno Borgowiec, príosúnach Pólainneach ar cuireadh iallach air feidhmiú mar rúnaí agus mar aistritheoir sa champa. Scríobh Borgowiec: “D’éag na príosúnaigh, ina dhuine agus ina dhuine. Teacht na tríú seachtaine, níor fhan beo ach cúigear, an tAthair Kolbe ina measc. Mheas na húdaráis go raibh an gnó ag dul ar aghaidh rófhada. Theastaigh an cillín uathú i gcóir íobartach eile.”
Mar sin, lá amháin, an 14ú lá de Lúnasa, 1941, chuir siad fios ar stiúrthóir na hotharlainne, coirpeach Gearmánach darbh ainm dó Bock, gur thug sé instealladh d’aigéad nimhiúil dóibh uile. Thairg an tAthair Kolbe a ghéag don mbásaire, é ag gabháil do phaidreacha ag an am gcéanna. Níorbh fhéidir liom an méid dá bhfaca mé a sheasamh níos mó. Lig mé orm go raibh gnó agam san oifig agus d’imigh liom.
Trath a raibh na gardaí agus an básaire bailithe leo d’fhill mé ar an gcillín. Chonaic mé an tAthair Kolbe ina shuí, a dhroim le balla, a shúile ar oscailt agus a cheann caonta ar chlé, mar ba ghnách leis. Bhí cuma sámh, sciamhach soilseach ar a ghnúis.” Fuair Kolbe bás i sluachampa géibhinn Auschwitz ar 14 Lúnasa 1941.
Maidir leis an bhfear a shábháil sé, Franciszek Gajowniczek, mhair sé beo go dtí an bhliain 1995.
Anmníodh Kolbe mar dhuine de naoimh na hEaglaise Caitlicí ar 10 Deireadh Fómhair 1982. Is Kolbe naomhphátrún na bpríosún ach é.
Gaeilge
Tá beathaisnéis i nGaeilge faoi: ''Ridire Mhuire gan Smál. Beathaisnéis an Athar Maximilian Kolbe, O.F.M., Conv''. le Colmán Ó hUallacháin (Sáirséal agus Dill, 1951), faoi shaol, saothar agus íobairt Mhaximilian Kolbe.
D'fhoilsigh Desmond Forristal leabhar i mBéarla, Maximilian of Auschwitz, timpeall 1983.
Cwm Cadnant
53.2385°N, -4.1593°W
1829
Tarluithe
mion|12 Lúnasa 1829: Bunadh [[Perth, san Astráil, ag comlacht príobháideach]]
Cwm Cadnant
Baile i Môn, an Bhreatain Bheag, is ea Cwm Cadnant, 206.6 km ó Caerdydd agus 335 ó Londain. Tá daonra 2,192 ann, agus tá 1,261 (57.5%) in ann Breatnais a labhairt.
Cwm Clydach
51.6235°N, -3.4801°W
Louis de Broglie
Fisiceoir a rugadh i nDieppe na Fraince, de chlann uasal ab ea Louis Victor Pierre Raymond de Broglie (1892-1987). Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain 1929 as a thaighde ceannródaíoch ar nádúr tonnach an leictreoin (tonnta de Broglie).
John McCormack
Teanór Éireannach de chlú domhanda ba ea John McCormack (14 Meitheamh, 1884 - 16 Meán Fómhair, 1945),
Chuaigh a chuid amhránaíochta i gcion go mór ar an bpobal. Bhí cáil air mar gheall a ghuth láidir binn, a chuid foclaíocht a agus an smacht a bhí aige ar a anáil.
Saol
Rugadh John Francis McCormack in Áth Luain. Thosaigh sé ag canadh go gairmiúil i 1904. Rinne sé méid mór taifeadadh ó 1904 ar aghaidh. Ba mhó an díol a bhí ar an tsraith a rinne sé a thaifeadadh le Victor Talking Machine Company sna 1910idí agus na 1920í ná aon chinn eile. Cuireadh ar an raidió go rialta, freisin, é, agus bhí sé i roinnt scannán.
D´éirigh McCormack as an dtaifeadadh i 1944, agus cailleadh an bhliain dár gcionn i mBaile Átha Cliath é. Fuair sé bás ar 16 Meán Fómhair 1945 i mBaile an Bhóthair.
69
Básanna
60er
Husbands and Knives
Craoladh an seachtú heipeasóid, "Husbands and Knives", den naoú sraith déag The Simpsons ar an 18 Samhain 2007. Scríobh Matt Selman an eipeasóid seo. D'fhéach 10.5 milliún duine ar an eipeasóid.
Maolseachlann mac Taidhg Mhóir
Rí Mhagh Loirg ba ea ''' Maolseachlainn mac Taidhg Mhóir. '''
Bróidnéireacht
deas|250px|thumb|Bróidnéireacht Maisiú éadaí le fuáil, ealaín chomh seanda sin go bhfeictear sa phéintéireacht ar bhallaí tuamaí Éigipteacha í. Dhéantaí an fhuáil de láimh ar an mbunfhabraic, agus saothraíodh leibhéal ard ealaíne ar bhaill shaibhre éadaigh is feistis tí sa Mheánoirthear, an India is an Cianoirthear. San Eoraip rinneadh samplaí suntasacha ar éadaí sagart is brait altóra. Sampla cáiliúil is ea Taipéis Bayeux ón 11ú céad. Scil ab ea í a bhíodh riachtanach don ghnáthbhean i ndéanamh éadaí is feisteas. Maireann lámhbhróidnéireacht fós mar cheird, ach inniu déantar bróidnéireacht le meaisíní ríomhrialaithe den chuid is mó, atá in ann patrúin fhíorchoimpléascacha a dhéanamh.
Maolseachlann mac Taidhg Mhóir
Feictear Maolseachlainn san iontráil gearr a leanas as Annála na gCeithre Máistrí:
18 Samhain
Is é an 18 Samhain an 322ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 323ú lá i mbliain bhisigh. Tá 43 lá fágtha sa bhliain.
Cwm Garw
51.5959°N, -3.5789°W
Little Orphan Millie
Craoladh an séú heipeasóid, "Little Orphan Millie", den naoú sraith déag The Simpsons ar an 11 Samhain 2007. Scríobh Mick Kelly an eipeasóid seo. D'fhéach 10.57 milliún duine ar an eipeasóid.
George Porter
Ceimicí fisiciúil a rugadh i Stainforth Shasana ab ea George Porter (6 Nollaig 1920 - 31 Lúnasa 2002). Rinne sé taighde ar imoibrithe tapa i ngáis le teicníochtaí speictreascópacha is leictreonacha i gcomhar. Roinn sé Duais Nobel sa cheimic i 1967 le Ronald Norrish is Manfred Eigen.
Mick Moloney
Scoláire agus bailitheoir ceoil, eitnicheoleolaí, ceoltóir, agus Luimníoch ba ea Mick Moloney (15 Samhain 1947 - 27 Iúil 2022),
Cé gur i Luimneach a rugadh é i 1944, ba i Stáit Aontaithe Mheiriceá a chaith sé bunús a shaoil ó 1973, áit ar bhain sé cáil amach mar cheoltóir gairmiúil, saineolaí ceoil, béaloideasóir agus múinteoir. Bhí clú agus meas air chomh maith mar gheall ar an stór mór amhrán a bhí bailithe aige a chuireann síos ar stair agus ar chultúr na nÉireannach i Meiriceá. clé|mion|2006 i mBÁC
Beatha
An bainseó a bhí ar a ghlúin ag Mick agus gan é ach sé bliana déag d’aois i Luimneach.
Ina óige in Éirinn, sheinn sé leis an Emmet Folk Group agus chaith sé 5 bliana leis The Johnstons.
Na Stáit Aontaithe
clé|mion|Green Fields of America,  2017 Richmond Folk Festival, VA I ndiaidh céim dochtúireachta sa cheol a bhaint amach in Ollscoil Pennsylvania, tháinig sé faoi anáil cheol na ndaoine i Meiriceá. Chaith sé sealanna ag múineadh an cheoil in Ollscoileanna Georgetown, Villanova agus sa New York University. Bhí ardmheas air sa domhan eitnicheoleolaíochta i Meiriceá - an t-ábhar a theagasc sé do na sluaite de lucht ollscoile.
Bhunaigh Molney an grúpa, Green Fields of America.. Bhí féile ar siúl i West Virginia  a bhí eagraithe ag Mick Moloney, an Augusta Heritage Festival.
Léirigh sé agus thiomsaigh sé seancheol agus nuacheol le ceoltóirí móra Mheiriceá - cuid acu a chuaigh ar imirce as Éirinn agus chuir sé a stair siúd in eagar. Bhí sé ina chomhairleoir ag féilte agus imeachtaí móra ceoil agus bhí baint aige le bunú grúpaí mar 'Cherish the Ladies'.
Phós Moloney trí uair sna Stáit Aontaithe, Miriam Murphy, Philomena Murray agus Judy Sherman. Bhí mac amháin aige le Philomena Murray.
An Téalainn
Chuaigh Moloney chuig an Téalainn don chéad uair sna 1990idí. Cheannaigh sé arasán i mBangkok, agus mhair sé ann le Sangjan Chailungka. Ceapadh é ina léachtóir in eolaíocht pholaitiúil san ollscoil ann. Bhunaigh sé ceolfhoireann do pháistí sa Mercy Center in Khlong Toei, agus an sagart Joseph H. Maier i mbun.
Bás agus oidhreacht
D'éag Moloney ar 27 Iúil 2022, i nGreenwich Village, in aois 77 dó.
Bronnadh an iliomad gradam air i Meiriceá agus in Éirinn. Sa bhliain 2014, bronnadh Gradam Comaoine TG4 ar Mick Moloney,
Felicia Pearson
Ban-aisteoir, ceoltóir, agus scríbhneoir Meiriceánach is ea Felicia Pearson, a rugadh ar 18 Bealtaine 1980 in Baltimore, Maryland. Tá clú aici as a ról mar Snoop Pearson ar an gclár teilifíse úd The Wire. Scríobh sí an leabhar Grace After Midnight freisin.
Cwm Grwyne
51.9121°N, -3.1068°W
Baile i Powys, an Bhreatain Bheag, is ea Cwm Grwyne, 48.2 km ó Caerdydd agus 210 ó Londain. Tá daonra 712 ann, agus tá 67 (9.4%) in ann Breatnais a labhairt.
BBC Raidió Feabhail
Stáisiún raidió áitiúil is ea BBC Raidió Feabhail (BBC Radio Foyle), atá bunaithe i nDoire agus is cuid de BBC Thuaisceart Éireann é. Thosaigh sé ag craoladh ar 11 Meán Fómhair 1979.
Ríthe na hIarmhumhan
Seo a leanas ríthe na hIarmhumhan:
Corazon Aquino
Uachtarán ar Phoblacht na nOileán Filipíneach ab ea Maria Corazon "Cory" Sumulong Cojuangco Aquino (25 Eanáir, 1933 – 1 Lúnasa, 2009), idir na blianta 1986 agus 1992. Tugtar "Máthair an Daonlathais" uirthi, agus ba ise an chéad bhean a bhí ina huachtarán sa tír seo, nó in aon tír eile san Áise.
Saol
Chuaigh Aquino isteach sa pholaitíocht don chéad uair nuair a feallmharaíodh a fear céile, an Seanadóir Benigno Aquino, Jr. (1932–1983), agus é ag iarraidh deireadh a chur le ceannasaíocht uathlathach an Uachtaráin Ferdinand Marcos.
Toghchán 1986
Nuair a chaill Aquino an toghchán Uachtaránachta, bhí formhór mór na bhFilipíneach den tuairim go raibh torthaí na vótála cóirithe ag Marcos. D'éirigh cuid de na fórsaí armtha amach in aghaidh Marcos, agus fuair siad tacaíocht na sibhialtach, a chuaigh amach sna sráid eanna ag agóidíocht.
Sa deireadh thiar thall, b'éigean do Marcos an tír a fhágáil, agus gaireadh Uachtarán de Corazón Aquino. clé|mion|Insealbhú, 1986 Fógraíodh Marcos mar bhuaiteoir, ach tuairiscíodh go raibh calaois toghcháin ag baint leis, agus insealbhaíodh ina huachtarán í tar éis "réabhlóid" síochánta.
Fuair Aquino ainmniúchán do Duais Nobel na Síochána sa bhliain seo, agus roghnaíodh í mar "Bhean na Bliana" san iris Time. clé|mion|1986
Uachtaránacht
In huachtarán di, cuireadh an daonlathas ar ais i bpolaitíocht na tíre. Dréachtaíodh bunreacht nua a chuir srianta ar chumhachtaí an uachtaráin agus a chuir béim níos mó ar shaoirsí shibhialta. Ag an am céanna, chuir iarrachtaí ón airm éirí amach a dhéanamh go mór isteach ar a théarma mar uachtarán, rud a chuir stad le filleadh iomlán ar shocracht pholaitiúil agus ar fhorbairt gheilleagrach.
Bás
Bhí Aquino ag fulaingt le hailse le tamall fada, agus déag sí dá bharr ar an 1 Lúnasa, 2009. mion|2009
Rodney Robert Porter
Den chéad uair, thairg sé gur struchtúr 4 shlabhra siméadrach go déthaobhach a bhí ag na hantasubstaintí.
Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1972 le Gerald Edelman as an obair seo.
Cwm Gwaun
51.9718°N, -4.8941°W
Baile i Sir Benfro, an Bhreatain Bheag, is ea Cwm Gwaun, 130.4 km ó Caerdydd agus 332 ó Londain. Tá daonra 300 ann, agus tá 178 (59.3%) in ann Breatnais a labhairt.
Dolairít
deas|250px|thumb|Dolairít Carraig dhoigheartha bhunata mheánghráinníneach, dúghlas, déanta as iathchloch plagacláis is criostail pirixéine den chuid is mó. Is gnáthcharraig í i saileanna is dingeáin ar fud an Domhain.
Ochtán
Is hidreacarbón agus alcán é ochtán leis an bhfoirmle cheimiceach C8H18, agus an fhoirmle struchtúrach chomhdhlúite  CH3(CH2)6CH3. Tá go leor isiméirí struchtúracha ag ochtán atá éagsúil ó thaobh méid agus suíomh brainseála sa slabhra carbóin. Úsáidtear ceann de na isiméirí seo, 2,2,4-trímheitiolpinteán (ar a dtugtar iosochtán de ghnáth) mar cheann de na luachanna caighdeánacha sa grádú ochtáin breosla.
Is comhpháirt de ghásailín (peitril) é ochtán. Cosúil le gach hidreacarbóin íseal-mheáchan móilíneach, tá ochtán so-ghalaithe agus an-inadhainte.
Failbhe Flann mac Aodha Dhuibh
Rí na Mumhan den Eoghanacht Chaisil ba ea Failbhe Flann mac Aodha Dhuibh (Meán-Ghaeilge Faílbe Flann mac Áedo Duib) (bás 639 ). Tháinig sé i gcoróin i gcomharbacht ar Chathal mac Aodha Flainn Chathrach den Eoghanacht Ghleanndamhnach sa bhliain 628. Deartháir óg an iar-rí, Finghin mac Aodha Dhuibh (bás 618) ba ea é.
Beatha
Sa bhliain 629, throid Failbhe Cath Carn Fhearaígh (Contae Luimnigh) in éadan Ghuaire Aidhne mhic Cholmáin (bás 663) de chlann Uí Fiachrach Aidhne na gConnacht. Bhí Guaire i gceannas ag barr thionchar Uí Fhiachrach i ndeisceart na Connacht, agus rinne sé iarrachtaí críocha sa Tuadhmhumhain caillte acu. Bhuaigh Failbhe an cath agus cuireadh an ruaig ar Ghuaire. Maraíodh a chomhghuaillí Conall mac Maoil Dhuibh de chlann Uí Maine agus go leor tiarnaí na gConnacht. Molann Byrne gurbh as an gcath seo amach a thosaigh leathadh na nDéise i gContae an Chláir isteach.
Cath Átha Goan, troidte sa bhliain 636 ar mhaigh thiar na Life a bhí an t-imeachtaí tábhachtach eile a thalra i rith a réimse. Thug sé a thacaíocht d'Fhaolán mac Colmáin (bás 666) de chlann Uí Dúnlainge in éadan Chriomhthainn mhic Aodha de chlann Uí Mháil, rí na Laighean. Chuir Failbhe agus Faolán iad féin i bpáirt le Conall Guthbhinn mac Suibhne (bás 637) na na Mí. Bhuaigh siad agus maraíodh Criomhthann. De réir leabhráin Muimhneaigh, d'íoc Failbhe cáin na Laigean do mhuintir Uí Néill, ach diúltaíonn Byrne dó seo mar bholscaireacht Mhuimhneach, chun Leath Mhogha a mhaíomh.
Clann agus shliocht
Bhíodh aithne ar shliocht Fhailbhe mar Clann Failbhe den ghéag Chaisil. Níos deireanaí, thugtaí Mhic Cárthaigh orthu, i gceannas sa Deasmhumhain, chomh maith leis na barúntachtaí Cairbrigh, Tiarna Mhúscraí agus Dúiche Ealla.
Rí na Mumhan fosta ba ea a mhac Colgú mac Faílbe Flaind (bás 678).
Foinsí
Luaitear Failbhe Flann i leabhair éagsúla den sraith scéalta "Sister Fidelma Mysteries" le Peter Tremayne (Peter Berresford Ellis), mar athair an bhleachtaire eapainmnigh.
Porton Down
Ionad taighde i ndeisceart Shasana ina ndéantar taighde ar chogaíocht bhitheolaíoch is cheimiceach thar cheann rialtas na Breataine.
Phan Thị Kim Phúc
Is gníomhaí Vítneamach - Ceanadach í Phan Thị Kim Phúc a bhfuil aithne ar fud an domhain uirthi air mar chailín Chogadh Vítneam, a bhí le feiceáil i ngrianghraf cáiliúil a ghlac Nick Ut a a craoladh timpeall an phláinéid agus air a bhronnadh Duais Pulitzer.
An Triantán
Réaltbhuíon bheag thuaisceartach is ea an Triantán a gcomhdhéanann na trí réalta is gile dá chuid triantán comhchosach fadaithe. Tá an Triantán ar cheann de na 88 réaltbhuíon nua-aimseartha, agus tá sé chomh maith ar cheann de na 48 réaltbhuíon a bhí ar chatalóg Tholamaes.
Tugtar Triangulum mar ainm Laidine ar an réaltbhuíon seo, rud a chiallaíonn "triantán".
Broimfhéar
Féar ilbhliantúil neamhlonrach glas leis an iliomad riosóm dreaptha is ea broimfhéar. Dúchasach do na réigiúin mheasartha. Na spícíní suite faobhrach, le gas ar an spíce docht caoldíreach. Fiaile choinneálach atá an-deacair le stoitheadh.
Apeirogon
mion|Colum McCann Úrscéal de chuid Colum McCann, foilsithe sa bhliain 2020 is ea Apeirogon.
An scéal
Ficsean polaitiúil atá sa scéal seo, lonnaithe sa mhéanoirthear i bPalaistín/Iosrael. Tá an scéal bunaithe ar beirt fhir, Palastíneach agus Iosraelach.Eascráionn nasc láidir eatarthu de bharr bás a dhá hiníonacha, páiste amháin lámhaithe ag saighdiúir iosraelsach san Bhruach Thiar agus an chailín eile mairithe ag pléasc féinmharfach.
Tar éis seacht mbliana mar chéimigh agus bás a iníon chaitheann Bassam, an Palastíneach bliain i Sasana ag déanamh staidéar ar an uileloscadh agus in ainneoin chuile rud bíonn tuiscint aige do chás na hIosraelaithe. Ar an taobh eile, tá comhbhá ag Rami, an Iosraelach, do chás na bPalaistíneach. Bíonn tionchar mór ag a bhean chéile agus a athar cleamhnais ar tuairimí Rami. Taistlíonn an bheirt an domhan mór ag chuir a scéalta i láthair. Is ar an gcaidrimh seo ata an scéal bunaithe ach dar ndóigh tá scéal samhlaíoch, cruthaitheach agus fairsing tógtha ar na mbunchlocanna seo. Dár le chuid de na léirmheastóirí dfhéadfadh an scéal cruthaitheach seo tionchar a bheith aige ar todhchaí an Mheánoirthir.
Bróiméileach
Ball de chlann an anainn. Eipifítí de ghnáth, méith le duilleoga spíonacha, an-choiteann i gceannbhrat na foraoise trópaicí thar aon áit eile. Suntasach as an taiscumar uisce a bhailíonn siad i lár cupánchruthach chnota na nduilleog. Is féidir go mbeidh sé seo an-mhór, suas le 20 lítear, a ionsúnn an planda trí ribí ar na duilleoga. Soláthraíonn sé gnáthóg d'fhoirmeacha eile beatha (feithidí, débheathaigh is plandaí uisciúla, cuid acu nach maireann in áit ar bith eile) go minic i réigiúin nach mbíonn mórán uisce mhairbh iontu.
Funeral for a Fiend
Craoladh an t-ochtú heipeasóid, "Funeral for a Fiend", den naoú sraith déag The Simpsons ar an 25 Samhain 2007. Scríobh Michael Price an eipeasóid seo. D'fhéach 9.0 milliún duine ar an eipeasóid.
Cwm-bach
51.7051°N, -3.4125°W
Baile i Rhondda Cynon Taf, an Bhreatain Bheag, is ea Cwm-bach, 29.9 km ó Caerdydd agus 228 ó Londain. Tá daonra 4,229 ann, agus tá 448 (10.6%) in ann Breatnais a labhairt.
Piliúr
mion|240px|right|Piliúr Mála atá déanta d'éadach, leathar, srl agus atá fuaite ar gach taobh agus a mbaintear úsáid as mar thaca don chloigeann is ea piliúr. "Cúisín" a thugtar air a leithéid freisin.
Diarmaid mac Taidhg Mhóir
Seachtú rí Mhagh Loirg ba ea  Diarmaid mac Taidhg Mhóir.  Bhí sé i gcoróin ón mbliain 1124 go dtí 1159. Gaol agus faoi ghéillsine chlann Uí Chonchúir, ríthe na gConnacht, ba ea é. Sinsear ba ea é de chlann Mhic Dhiarmada, agus dá bharr freisin na géaga admháil úd Mhic Dhiarmada Rua, Mhic Dhonnchadha agus Uí Chruadhlaoich.
Dún Eicht
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Obar Dheathain é Dún Eicht.
Muirgheas mac Taidhg Mhóir
Ochtú rí Mhagh Loirg ba ea Muirgheas mac Taidhg Mhóir . Bhí sé i gcoróin ón mbliain 1159 go dtí 1187. An t-iar-rí Tadhg Mór mac Maolruanaí ba ea a dheartháir.
Ina thásc don bhliain 1187, deirtear i nAnnála na gCeithre Máistrí:
Fritz Bauer
Dlíodóir agus breitheamh Gearmánach ab ea Fritz Bauer (16 Iúil 1903 – 1 Iúil 1968).
Saol
Giúdach agus homaighnéasach gníomhach, chuaigh Bauer ar imirce sa Danmhairg sa bhliain 1936. Phós sé Anna Maria Petersen i gCóbanhávan i i gcaitheamh mhí an Mheithimh 1943, pósadh áisiúlachta D'éalaigh sé ó na Naitsithe i mí Dheireadh Fómhair 1943 agus theith sé go dtí an tSualainn.
D'fhill Bauer ar an nGearmáin i 1949. Rinneadh ionchúisitheoir de sa Phoblacht Chónaidhme. clé|mion|triail [[Adolf Eichmann]] Bhí ról mór ag Bauer i ngreim a fháil ar choirpigh chogaidh Naitsíocha, go háirithe sna trialacha Auschwitz i bhFrankfurt (1963-65) agus i gcomhoibriú leis na hIosrael aigh agus iad ag gabháil Adolf Eichmann (ar phríomheagraithe an Uileloscaidh), chun é a chur faoi thriail in Iarúsailéim.
Labhair Bauer go bríomhar ar bhealach teilifíse Gearmánach sa bhliain 1964 maidir leis an mbaol dianseasmhach do dhaonlathas naGearmáine ó antoiscigh den eite dheas agus maidir le ról an dlí mar chosaint ar an mbaol sin.
Tionchar
Déanann an Institiúid Fritz Bauer a shaothar saoil a chomóradh.
An tAntrasc
An tAntrasc ar na hAinmhithe
mion|clé|Bacillus anthracis
Tá a fhios ag an gcine daonna le fada go bhfuil a leithéid de ghalar agus antrasc ann agus gur dual do na caoirigh agus do na ba é a tholgadh. Creidtear gurbh é an t-antrasc an Séú Plá, a luaitear in Eaxodus sa Bhíobla (Eax. 9:8-12):
Dúirt an Tiarna le Maois agus le hÁrón: Tógaigí croibh súiche ón bhfoirnéis agus caitheadh Maois in airde san aer iad i radharc Fhorainn. Déanfar smúit mhín de os cionn talamh na hÉigipte go léir agus déanfar neascóidí de ag briseadh amach ar dhaoine agus ar ainmhithe ar fud chríocha na hÉigipte go léir. Thógadar súiche ón bhfoirnéis agus sheas os comhair Fhorainn. Chaith Maois in airde san aer é agus rinneadh neascóidí de ag sceith ina bpucháin ar dhuine agus ar ainmhí. Níor fhéad na draíodóirí aghaidh a thabhairt ar Mhaois de bharr na neascóidí mar bhí na neascóidí ar na draíodóirí mar a bhí ar na hÉigiptigh go léir. Ach chruaigh an Tiarna croí Fhorainn agus, mar a dúirt an Tiarna, níor thug sé cluas dóibh.
Ainmníonn Hóiméar an t-antrasc freisin san Iliad, agus tráchtann Vergilius air ina dhán teagascach faoi chúrsaí talmhaíochta, Georgica.
An tAntrasc sna Scamhóga
Is é an tolgadh tríd na scamhóga an cineál is dainséaraí. Go bunúsach, i ndiaidh don othar na spóir a análú isteach, mothóidh sé airíonna an ghnáthfhliú air féin ar dtús, ach i gceann cúpla lá, clisfidh a chóras riospráide air. Is dual do bhreis is naonúr in aghaidh an deichniúir de na hothair bás a fháil as an gcineál seo antraisc mura dtabharfar cógais dóibh, ach má thugtar féin, gheobhaidh duine as gach beirt bás.
An tAntrasc sa Chonair Ghastraistéigeach
An té a íosfaidh feoil thruaillithe, tolgfaidh sé an t-antrasc gastraistéigeach. Is iad na hairíonna is dual dó ná urlacan fola, buinneach, athlasadh géar sa chonair stéigeach, agus tormas ar bhia. Nuair a bheidh an córas gastraistéigeach ar fad truaillithe ag an bhfrídín, ionsóidh sé imshruthú na fola, agus tuilleadh tocsainí á tháirgeadh aige idir an dá linn. Is féidir an t-antrasc gastraistéigeach a leigheas le cógais, ach gheobhaidh 25 % - 60 % de na hothair bás mar sin féin, ag brath ar cé chomh luath is a thabharfar an phurgóid cheart don othar.
An tAntrasc sa Chraiceann
Is féidir an t-antrasc a tholgadh tríd an gcraiceann fosta. Aithneofar othras ar an áit ar tháinig na frídíní i dteagmháil leis an gcraiceann. Is ar éigean a gheofá bás leis an gcineál seo antraisc, ach is féidir leis an othras dul chun dainséir agus tocsaeime is seipseas a thabhairt don othar (is é sin, a imshruthú fola a thruailliú le tocsainí, nó nimheanna baictéaracha), mura leigheasfar an t-othar mar is cuí.
An tAntrasc sa Chogaíocht Bhitheolaíoch
Is féidir úsáid a bhaint as na spóir antraisc le cogadh bitheolaíoch a chur, ar chúiseanna éagsúla: bíonn na spóir fadsaolach, is furasta iad a tháirgeadh, agus thairis sin, is deacair an galar féin a aithint in am: ar dtús, is deacair an t-antrasc scamhógach a aithint thar ghnáthshlaghdán, agus ar an dóigh chéanna, is beag idir an t-antrasc gastraistéigeach agus rup rap den chineál neamhurchóideach, ó thaobh na n-airíonna de.
Sceimhlitheoireacht
Ar an 21 Deireadh Fómhair 2001, bhásaigh an tríú duine sna Stáit Aontaithe de bharr antrasc.
Aibell
I miotaseolaíocht na nGael, bandia coimhdeachta Dhál Chais ba ea Aoibheall (Meán-Ghaeilge Aibell). Bean sí as tuaisceart na Mumhan ba ea i, agus cistí uirthi ar Charraig Liath, cnoc suite os cionn na Sionainne tuairim is dhá mhíle taobh ó thuaidh de Chill Dalua. Bhí leannán ag Aoibheall darbh ainm Dubhlainn Ua hArtagáin. Bhí cláirseach dhraíochta aici, agus deirtí go bhfaighfí bás dá gcloisfí a chuid ceoil.
Sanas
D'fhéadfadh é go bhfuil an t-ainm fréamhaithe ón bhfocal aoibh(inn). De rogha ar sin, b'fhéidir go bhfuil sé fréamhaithe ón Prótai-Cheiltis *Oibel-ā, "tine ar lasadh", le ciall "díograis". Is dócha gurb ionann é *Oebla as Breatnais.
An Buachaill Caol Dubh
Sa dán An Buachaill Caol Dubh le Seán Ó Seanacháin song, taispeáineann Aoibheal í féin dó agus a dá chara, pótaire. Sa rann deireanach, geallann Aoibheall céad fear don chara dá bhfágfadh sé an file. Freagraíonn seisean nach dtréigfidh sé choíche a chairde. Admhaíonn Ó Seanacháin dá bharr nach mbainfidh sé choíche an lámh in uachtar ar a andúil.
Lady Gregory
Insíonn Lady Gregory scéal faoi Aoibheall in am Chath Chluain Tarbh. Tá sí ag iarraidh cosc a chur ar a leannán, Dubhlaing ua hArtagáin, dul ag troid ann i dteannta le Murchadh mac Briain Bóramha. In ainneoin sin, téann sé agus maraítear é.
Cúirt an Mheán Oíche
Feictear Aoibheall go suntasach sa dán grinn den 18ú haois, Cúirt An Mheán Oíche le Brian Mac Giolla Meidhre. Is ise an breitheamh i gcás an fhile. Tugann Aoibheall an breithiúnas gur gá gach fear tuata pósadh roimh 21 bliain d'aois.
Cwmafan
51.6141°N, -3.7628°W
Baile i Castell-nedd Port Talbot, an Bhreatain Bheag, is ea Cwmafan, 43.3 km ó Caerdydd agus 252 ó Londain. Tá daonra 5,445 ann, agus tá 914 (16.8%) in ann Breatnais a labhairt.
Limistéar Chuan San Francisco
Is réigiún é Limistéar Chuan San Francisco, are a dtugtar freisin Limistéar an Chuain (Béarla;The Bay Area), ina bhfuil go leor daoine ina gcónaí, mórthimpeall na na n-inbhear San Francisco, San Pablo, agus Suisun Bay i dTuaisceart California. Tá an limistéar sainithe ag an Association of Bay Area Governments agus cuimsíonn sé na naoi gcontae atá ag críochantacht leis na hinbhir thuasluaite: Alameda, Contra Costa, Marin, Napa, San Mateo, Santa Clara, Solano, Sonoma, agus San Francisco. D’fhéadfadh sainmhínithe eile a bheith níos lú nó níos mó, agus d’fhéadfadh go n-áireofaí leo contaetha comharsanachta nach bhfuil teorainn leis an chuan, mar shampla Santa Cruz agus San Benito (lena n-áirítear níos minice i réigiúin an Chósta Láir); nó San Joaquin, Merced, agus Stanislaus (a áirítear go minic sa Ghleann Láir). Is iad San Francisco, San Jose, agus Oakland príomhchathracha Limistéar an Chuain.