cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Teoiric na faisnéise
Tugtar teoiric na faisnéise ar theoiric mhatamaiticiúil a díorthaíodh ó bhunsaothar na matamaiticeoirí ó na Stáit Aontaithe, Claude Shannon (1916-2001) is Warren Weaver (1894-1978), cuimsithe sa leabhar The Mathematical Theory of Communication (Teoiric Mhatamaiticiúil na Cumarsáide, 1949), agus ó theoiric na dóchúlachta. Baineann sí le sainmhíniú is tomhas an oiread eolais is atá i dteachtaireacht, le códú is díchódú eolais, agus le toilleadh tarchur cainéal cumarsáide. Is bunchoincheap gur mó an t-eolas atá i rud inréamhinste. Mar shampla is mó an t-eolas, sa Bhéarla, an z ná an e, agus níl eolas ar bith sa u i ndiaidh q atá lánréamhinste. Pléann an teoiric freisin le fadhb an torainn (trasnaíocht randamach) ar chainéal, a chuireann isteach ar ghlacadh is díchódú comhartha. Chun baol earráide a laghdú agus éifeacht an chórais a fheabhsú, ba cheart go mbeadh oiread éigin barraíochta sa chomhartha. Mar shampla, san uimhir a úsáidtear chun leabhar a ionannú, an ISBN, tugann an giotán deiridh eolas a ligeann do dhuine seiceáil an bhfuil an chuid eile den uimhir bailí. Bhí, agus tá, an teoiric seo tábhachtach i dtuiscint na gcórais cumarsáide a chur chun cinn agus dearadh na gcód i gcomhair tarchur eolais i ríomhairí. Ní bhaineann brí nó tábhacht an eolais i dteachtaireacht ar bith le hábhar in aon chor.
Mihi est
Is téarma Laidine é mihi-est (.i. 'agam-tá'), a dhéanann tagairt don dóigh a gcuirtear 'seilbh' nó úinéireacht in iúl sna teangacha Ceilteacha. I bhformhór na dteangacha Ind-Eorpacha, is le briathar a chuirtear seo in iúl, mar shampla:
ach
Baintear úsáid as seo san bhFionlainnis (minulla on kirja), sa Rúisis (у меня книга) ('у' an réamhfhocal), agus san Araibis (لي كتاب nó عندي كتاب) (réamhfhocal 'عند' nó '-ل'), ar a laghad.
Cathal mac Ruaidhrí
Rí Mhaigh Sheola/Iar Chonnacht ba ea Cathal mac Ruaidhrí (bás 1043).
Beatha
Fionnó Fhlaithbheartaigh mhic Eimhin, sinsear eapainmneach chlann Uí Fhlaithbertaigh, ba ea Cathal, agus dubh-dubhó great Mhurchadha mhic Mhaonaigh, sinsear Muintir Mhurchadha.
An bhliain i ndiaidh dó teacht i gcoróin, chuaigh Cathal ar an oilithreacht chuig Ard Mhacha. Fuair sé bás ann sa bhliain 1043. Tháinig a mhac, Amhalaidh, i gcomharbacht air.
Comhairle na h-Eaglaise Brice
Contae de chuid na hAlban is ea Comhairle na h-Eaglaise Brice.
Conghal Caoch
Rí na gCruithne den Dál nAraidi ba ea Congal Caoch (Sean-Ghaeilge Congal Cáech ), ó c. 626 go 637. Bhí sé ina rí na nUladh ó 627 go 637. De réir roinnt foinsí, Ard-Rí na hÉireann ba ea é fosta.
Bunúis
Tá seanstair na hÉireann lán d'ainmneacha daoine, a bhfuil beag fíoras ar eolas fúthu ach a sinsearacht, agus dáta agus caoi a mbáis. Ní caomhnaítear sinsearacht Chonghaile in aon luathfhoinse, ach de réir ábhair nua deireanaí, ba ea Scandal Sciathleathan a athair agus Fiachna mac Baotáin a sheanathair.
Sna 6ú agus 7th haoiseanna, príomhbhall chónaidhm na gCruithne ba ea an Dál nAraide, agus an príomhrítheaghlach na Uí Chaolbhadh bunaithe ar Mhaigh Line, taobh thoir de bhaile Aontroma. D'fhéadfadh é nár bhall den ghéag seo é Conghal agus dá bharr nárbh é Fiachna a sheanathair.
Spongebob - An Scannán: Spúinse as Uisce
Scannán beochana Meiriceánach is ea Spongebob - An Scannán: Spúinse as Uisce (The SpongeBob Movie: Sponge Out of Water) a rinneadh sa bhliain 2015.
Is é an chéad scannán as Gaeilge ó Hollywood. Tháinig Spongebob chuig TG4 sa bhliain 2000 agus ón am sin ba é an príomhchlár do pháistí as Gaeilge é.
Conghal Caoch
Bunúis
Sa scéal Fled Dúin na nGéd, garmhac Eochach Bhuí, Rí an Dáil Riada, is ea Conghal, rud nach   ndearbhaítear i bhfoinsí eile. Cé gur inchreidte é seo ó thaobh chroineolaíochta de, tá iomrall aimsire ann óir go bhfuair Eochaidh bás blianta roimh Chath Mhaigh Rath. B'fhéidir é mar sin gur mhac é Conghal de dheirfiúr Domhnaill Bhric, chomhghuaillí Eochach.
Rí Ulad
Meastar gur tháinig Conghal i gcoróin mar rí Dhál nAraidi sa bhliain 626, tar éis bhás Fhiachna mhic Bhaotáin, ach ní dócha go ndearnadh rí na Ulad go dtí bás Fhiachna mhic Dheamáin sa bhliain 627. Feictear é sin chéad uair sna hannála don bhliain 628, nuair a mharaigh sé Suibhne Meann den Chineál Eoghain, Ard-Rí na hÉireann mar dhea, ag Trá Bhréan ar bhruach Loch Súilí. Rinne an mharú seo a leas agus a ainleas do Conghal. D'éirigh sé a bhuí leis ina rí na nUlad, ach tháinig cinn fosta a neimisis, Domhnall mac Aodha den Chineál Chonaill. Bhí sé ina scliúchas idir Domhnall agus Suibhne níos luaite sa bhliain sin, agus d'fhéadfadh é go raibh Domhnall agus Conghal ag troid as lámh a chéile.
De réir an scéil Fled Dúin na nGéd, athair altrama Conghaile ba ea Domhnall. Insítear sa scéal céanna ámh gur fhulaing Conghal tarcaisne ag an bhfleadh, a d'iompaigh é is dócha in éadan Domhnaill. Sa bhliain 629, chloígh Domhnall Conghal ag Cath Dhún Ceithirn (gar de Chúil Raithin).
Sa bhliain 629, is amhlaidh gur chloígh an Dál nAraidi an Dál Riada ag Fid Eóin. Maraíodh rí Dhál Riada Connadh Cearr ann. Insítear ámh gurbh é the Maél Caích mac Scandail an buaiteoir (deartháir eile Chongaile, anaithnid seachas sin, atá i gceist b'fhéidir). Maraíodh fosta beirt gharmhic Aodháin mhic Gabhráin, agus an deoraí as Bernicia, Osric (mac Æthelfrith b'fhéidir).
D'fhéadfadh é gur chuir Conghal círín an Dáil Araí ar aghaidh chuig Maol Caích tar éis dó a ceapadh ina rí Ulad. Cuireadh i gcoinne Mhaoil ag Cruithne eile faoi cheannas Dícula mhic Echach,  a bhí ball desna Latharna, treibh eile den Dál nAraidi.
Rí Theamhrach
Bhí sé tar eís na bliana 629 is dócha a rinne Conghal a  bid  ar ríogacht na Teamhrach. Bhain comhghuaillthe Chongaile, Clann Cholmáin, roinnt caithréimeanna sa Laighin sa Mhí idir na blianta 633–634. D'fhéadfadh é go raibh Conghal ina Ard-Rí ag an am céanna. B'fhéidir fosta gur thug Conghal tacaíocht do Chineál Mhic Earca ina achrann le Cineál Fearadaigh, géag den Chineál Eoghain
De réir an dréacht dlí ársa ar beachaireacht, Bechbretha, scríofa laistigh de ghlúin amháin tar éis bhás Chonghaile, fuair sé a leasainm tar éis dó bheith dallta ag beacha a bhí le Domhnall mac Aodha. De bharr seo, dar leis an scéal, cuireadh as ríogacht na Teamhrach é, óir nach raibh sé gan ainimh. Insítear sa scéal Cath Maige Rath, ag lorg Bechbretha, gur mhaígh fir na nUlad mar chúiteamh súil ar shúil. D'fhéadfadh é gur bholscaireacht in aghaidh Chonghaile a bhí ann sna dréachtaí úd, agus naimhdeas roimhe ón Dál Fiatach agus príomhchlann an Dáil Araí, Uí Chóelbad. Níl Conghal le fáil mar Ard-rí in aon ríliosta eile níos deireanaí.
Sa tréimhse 635–636, is dóigh gur bhain comhghuaillthe Dhomhnaill mhic Aodha an lámh in uachtar ar chomhghuaillthe got the better of Chonghaile. Sa bhliain 635, chloígh Síol Aodha Sláine (comhghuaillthe Dhomhnaill) Clann Cholmáin (comhghuaillthe Chonghaile). B'fhéidir go raibh naimhdeas ag Domhnall fosta roimh Uí Chóelbad. Sa bhliain 636, maraíodh rí Ailigh den Chineál Fearadaigh, ach in ainneoin sin níor éirigh le Cineál mhic Earca, comhghuaillthe Chonghaile, an dream úd a dhíbirt.
Airgead (dath)
mion| Criostail [[Airgead (dúil)|airgid]] Is ton datha é airgead atá cosúil le liath a úsáidtear mar mhacasamhail ar dhath airgid shnasta a léiriú. alt=Silver ingot|mion|Tinne airgid Is é an mothúchán amhairc a bhaineann leis an airgead miotail de ghnáth ná a loinnir mhiotalach. Ní féidir é seo a athchruthú le dath soladach simplí, toisc go bhfuil an éifeacht lonrach mar gheall ar ghile an ábhair a bheith éagsúil le huillinn an dromchla go dtí an fhoinse solais. Ina theannta sin, níl aon mheicníocht ann chun dathanna miotalacha nó fluaraiseacha a thaispeáint ar ríomhaire gan dul i muinín bogearraí rindreála atá in ann gníomh an tsolais a insamhladh ar dhromchla lonrach. Dá bhrí sin, san ealaín agus san araltas is gnách go n-úsáidfeadh duine péint mhiotalach a lonraíonn cosúil le fíorairgead. D’fhéadfaí dath liath neamhlonrach a úsáid freisin chun airgead a léiriú.
Conghal Caoch
Maigh Rath
Bhí Domhnall mac Aodha i gceannas sna blianta i ndiaidh 636. Faoi dheireadh sa bhliain 637, thug Congal, i dteannta le Domhnall Breac, a dúshlán é i gCath Maige Rátha. Bhuaigh Domhnall mac Aodha agus maraíodh Congal cloíte. Insítear scéal an chatha seo in Buile Shuibhne agus sa téacs darb ainm ''Cath Maige Rátha.
Clú agus cáil
Feictear Congal mar phríomhphearsa sa scéal Fled Dúin na nGéd, agus fosta sa scéal Cath Maige Rátha (luaite thuas).
Scríobh an file Éireannach Sir Samuel Ferguson dán laochais fada ar Chongal, bunaithe go garbh ar Fleadh Dhúin na nGéad, faoin teideal Congal: A Poem in Five Books (1907).
Annála agus scéalta
Is teoranta iad na foinsí le haghaidh shaol agus ré Chonghaile, agus scríobhadh iad fad tar éis a bháis. Creidtear go bhfuil ábhair dá thréimhse, le fáil anois sna hannála Éireann atá ar marthain, bunaithe go formhór ar annála a caomhnaíodh ar Oileán Í, suíomh na mainistreach bunaithe ag Naomh Colm Cille i lár na 6ú haoise. Ní chaomhnaítear na hannála seo ach i gcóipeanna níos déanaí. Meastar go bhfuil Annála Uladh agus Annála Tiarnaigh na cinn is iontaofa. Ní fheictear Conghal in Vita sancti Columbae le Adhamhnán, luathfhoinse stair na hÉireann, ach feictear roinnt dá chomhaoisigh agus tugtar ann comhthéacs le haghaidh imeachtaí a shaoil. Luaitear é sa leabhrán an Fhéineachais,  Bechbretha (beachbhreithe, maidir le beachaireacht) scríofa go déanach sa 7ú haois, a chuireann leasainmneacha Chongail in iúl.
Feictear Conghal fosta i n-ábhair níos deireanaí agus níos lú iontaofa, amhail is rannta agus scéalta san áireamh Cath Maige Rátha agus Fled Dúin na nGéd, a théann siar go dtí an ré Mheán-Ghaeilge, 'sé sin na 10ú go 12ú haoiseanna. Is frithráiteach na ginealaigh ina bhfeictear Conghal.
Liga MX
Is é Liga MX, ar a dtugtar Primera División de México roimh shéasúr 2012–13, an sraithe peile is fearr i Meicsiceo.
Cosúil leis an gcuid is mó de na sraitheanna peile i Meiriceá Laidineach, roinneann Liga MX a shéasúr ina dhá chéim — Apertura agus Clausura (Spáinnis le haghaidh "oscailt" agus "dúnadh"), le curaidh éagsúla i ngach céim. Coinnítear an Apertura sa titim Leathsféar Thuaidh (san fhómhar), agus sa Clausura san earrach.
As na 56 foireann a bhí san iomaíocht sa tsraith, bhuaigh América an teideal 13 huaire, agus Guadalajara (12) ina dhiaidh sin, Toluca (10), Cruz Azul (8), León, Pumas UNAM agus Tigres UANL (7), agus Pachuca, agus Santos Laguna (6). Is iad na seaimpíní lraithe reatha Tigres, a bhuaigh comórtas Clausura 2019.
Primera División – Seaimpíní Córas Liguilla (1970–1996)
* Not official/recognized title ** Goal Difference.
Primera División – Seaimpíní na gComórtas Gearr (1996-Currently)
* Not official/recognized title ** Goal Difference.
An Bhanglaidéis
Is tír atá suite san Áise Theas í an Bhanglaidéis, nó Daonphoblacht na Bangladéise. Tá teorainn mhór aici leis an India, agus teorainn bheag le Maenmar san oirdheisceart. Tá Bá Bheangál sa deisceart.
Tá an tír suite sa réigiún Beangál. Is grúpa eitneach Áiseach iad na Beangálaigh. Is í an Bheangáilis a bpríomhtheanga.
An Réimeas Briotanach
Tugtar An Réimeas Briotanach (Béarla: The British Raj) (Hiondústáinis: राज, راج, rāj nó go litriúil "Réimeas") ar an dtréimhse ama ina raibh forlámhas coilíneach na Breataine i bhfeidhm ar fho-ilchríoch na hIndia idir 1858 agus 1947. Áirítear an réigiún ar a dtugtar go coitianta 'An India' in úsáid chomhaimseartha, na fearainn a bhí riartha go díreach ag an Ríocht Aontaithe, mar aon leis na stáit ríoga a rialaigh rialtóirí aonair faoi cheannasaíocht Corónach na Breataine.
Gorta
Bhí gorta sa Bheangáil sna 1940idí déanacha. Fuair na milliúin bás in oirthear na hIndia is an Bheangáil Thoir (an Bhanglaidéis anois) leis an seargadh ríse. Tá an galar sin annamh anois mar gur tugadh isteach saghsanna frithsheasmhach a.
1947
Cuireadh críochdheighilt i bhfeidhm ar an réigiúin sa bhliain 1947, nuair a tháinig deireadh leis an Réimeas Briotanach agus nuair a bunaíodh an Phacastáin agus an India, na tíortha chomharbais.
1952
Roghnaíodh an 21 Feabhra an Lá Idirnáisiúnta na Máthairtheangacha a cheiliúradh, in ómós na mac léinn a maraíodh agus iad ag agóidíocht ar son a dteanga dhúchais, Bangla, sa Bhanglaidéis i 1952.
Contae Otero, Colorado
Is contae Meiriceánach é Contae Otero atá suite i stát Colorado. Sa bhliain 2010, bhí daonra 18,831 duine ann. Is é La Junta a phríomhbhaile contae.
An Bhanglaidéis
Neamhspleáchas
Ar an 26 Márta 1971, thosaigh an oibríocht mhíleata "solas cuardaigh". D'ionsaigh an Phacastáin Thiar na náisiúnaithe sa Bhanglaidéis. Tharla cinedhíothú. Dúnmharaíodh go barbartha 300-500,000 (3 milliún a deir an rialtas inniu).
Albert Cuyp
deas|200px|thumb|Albert Cuyp Péintéir a rugadh i nDordrecht na hOllainne ab ea Albert Cuyp (1620-1691). Rinne sé a shárshaothair ar radhairc tíre le solas órga na Gréine, agus eallaigh is figiúir eile iontu.
Georges Cuvier
Anatamaí a saolaíodh i Montbéliard na Fraince ab ea Georges Léopold Chrétien Frédéric Dagobert Cuvier (23 Lúnasa 1769 – 13 Bealtaine 1832). Bhunaigh sé córas nádúrtha rangaithe na n-ainmhithe. Trína thaighde ar iontaisí ainmhithe is iasc, bhunaigh sé dhá eolaíocht nua, pailé-ointeolaíocht agus anatamaíocht chomparáideach. D'éag sé i bPáras.
Tairired na nDéssi
Insint Ghaelach na meánaoise de chuid Scéalaíocht na Ríthe is ea Tairshireadh na nDéis (Sean-Ghaeilge Tairired na nDéssi). Téann an scéal siar go dtí an 8ú haois, ach ní chaomhnaítear é ach i lámhscríbhinní i bhfad níos deireanaí. Insítear ann stair ficseanúil na nDéis, dream a bhí go stairiúil ina aitheachthuatha nó 'vasáilligh' de chuid treibheanna eile i nÉirinn luathmheánaoiseach, ach a raibh le déanaí cumhacht polaitiúil bainte amach acu. Is é chuid de chuspóir an téacs ná bunús uasal miotasach a chruthú do Ríthe na nDéis mar oidhrí ar rítheaghlach ar a cuireadh an ruaig orthu as Teamhraigh.
Caomhnaítear an scéal i ndá leagan Sean-Ghaeilge éagsúla, bunaithe ar an insint céanna a bheag nó a mhór, ach le sonraí suntasacha éagsúla sa bhreis, san áireamh sraitheanna fánacha, liostaí ainmneacha agus filíocht.
Tar éis dó a neacht a tharrtháil a as foghail mhac rí na Teamhrach, cuirtear Óengus Gaíbúaibthech agus a lucht leanúna as seilbh ag an rí agus téann stad ar deoraíocht ar fud na hÉireann. Fanann siad sa Laigin le tréimhse, ach cuirtear an ruaig orthu as an ríocht sin i ndeireadh na dála. Nuair a theipeann orthu le neart míleata, baineann siad le gliceas agus draíocht áit chónaithe amach dóibh féin in oirdheisceart na Mumhan agus na hOsraí thíos leis.
Maraon le luathliteartha Gaeilge, is rí-luachmhar iad ábhar ar seachrán idir ainmeolaíocht agus ginealaigh. Insítear in alt amháin ach go háirithe gur lonnaigh géag éigin na nDéis sa Bhreatain agus bhunaigh siad ríocht Dyfed, rud suntasach i gcomhthéacs luath-imirci Gaelacha chuig an mBreatain.
Leaganacha agus lámhscríbhinní
Caomhnaítear an scéal i ndá leaganacha idir níos sine agus níos óige, ar a thug Kuno Meyer "A" agus "B" orthu.
Téann an leagan "A" siar go dtí an 8ú haois, ach ní fhaightear é ach i lámhscríbhinní i bhfad níos deireanaí. Feictear é go hiomlán in Laud 610 agus Rawlinson B 502, agus i bhfoirm easpach i Leabhar Uí Mhaine agus Liber Flavus Fergusiorum. Tugann Meyer faoi ndeara go bhfuil níos lú botún sa téacs Rawlinson, ach go bhfuil litríocht níos ársa sa téacs Laud.
Caomhnaítear an leagan "B" i bhfoirm éigin i dtrí lámhscríbhinn. Tá an mír is sine le fáil i Leabhar na hUidhre. I dteannta leis an mír seo, tá ábhar comhlántach sna cóipeanna eile, le fáil sa Seanchas Mór (CTBÁC LS 1336, H. 3. 17) agus sa Leabhar Oiris (CTBÁC, MS 1296, H. 2. 5), agus is féidir dá bharr an téacs a athchruthú. Faightear sa bhreis sa Leabhar Oiris roinnt dánta ar leith.
Tugtar teidil éagsúla ar an scéal sna lámhscríbhinní. Sna lámhscríbhinní "B" uile, tá tagairt éigin don ghortú a imríodh ar Chormac mac Airt:
Sa Catalogue le Marie Henri d'Arbois de Jubainville, tá dhá theideal eile: Ní fios áfach, cén leagan, más ceactar acu, atá luaite.
Tosca
Bhíodh brí ar dtús leis an téarma 'Déise', mar iad léir ón bhfocal, ná aicme aitheachthuath neamhgaolmhar faoi cheannas agus faoi chíos treibheanna a raibh talamh acu. Insítear in Tairired na nDéssi scéal maidir leis dream amháin dá gcuid, mar atá Déise Mumhan, conas a chuaigh siad ar deoraíocht agus a lonnaigh siad i gcontaetha Port Láirge agus Thiobraid Árann an lae inniu, agus faoi cheannas na nEoghanacht. D'fhás chumacht na Déise Mumhan de réir a chéile, agus bhí ríocht áitiúil go sách luath acu.
Cé nach raibh gaol ar leith i idir na Déise, measadh in ainneoin sin a mhalairt faoi lár na 8th haois, lena dteacht i gcumhacht sa Mhumhain. Tugtar dóibh sa Tairired ginealach idir miotasach agus uasal. Measadh le tamall fada gur chur síos cruinn stairiúil a bhí ann sa Tairired, ach ní raibh scoláirí níos deireanaí amhail is John MacNeill, Patrick C. Power, T. F. O'Rahilly agus Séamus Pender, ar aon intinn leis an smaoineamh úd, agus mholl siad gur ficsean déanach atá ann.
Insint
Insítear an scéal faoi shinsir na nDéis agus Cormac mac Airt, rí na Teamhrach, i gcoróin. Tá an príomhinsint mar an gcéanna i ngach leagan, ach feictear iontu scéalta neamhghaolmhara faoina Déise agus a gcomhaoisigh.
Contae Ouray, Colorado
Is contae Meiriceánach é Contae Ouray atá suite i stát Colorado. Sa bhliain 2010, bhí daonra 4,436 duine ann. Is é Ouray a phríomhbhaile contae. mion|275px|Sléibhte San Juan in aice Ridgway i gContae Ouray, Colorado
Tairired na nDéssi
Leagan A
Bhí ceathrar mac Artchoirp i gceannas na nDéis: Breac (Brecc), Aonghas Gabhuaibhtheach (Óengus Gaíbúaibthech), Eochaidh Allmuir agus Foradh. Fuadaítear agus éignítear Forach mac Foraidh ag Conn (in áiteanna eile, Ceallach), mac "gan náire" Chormaic mhic Airt. Téann Aonghas i gceannas bhuíon caoga fear chuig Teamhraigh chun í a tharrtháil. Diúltaíonn Conn an cailín a scaoileadh saor, agus sánn Aonghas é lena "gha buaibh", ag caochadh nó dalladh Cormaic á dhéanamh. De réir dlí, ní gá d'ardrí lorg ar bith a bheith air, agus dá bharr, is éigean do Chormac éirí as a choróin agus téann sé ar scor go ráth éigin lasmuigh de Theamhraigh, agus tháinig a mhac Cairbre Lifechair i gcomharbacht air. Undeterred, cruinníonn Cormac a airm in éadan na nDéis agus cuireann sé an ruaig orthu as Teamhraigh.
Téann Aonghas, i dteannta le Ross agus Eoghan, mic a dhearthár, i ngleic leis an rí le seacht gcath. Tar éis dachad lá, tagann Aonghas i gcomharbacht ar Bhreac mar rí na nDéis, ach éiríonn sé as a choróin de bharr gearán faoina his consolidation of the chumhacht idir curadh agus rí. Diúltaíonn Cormac a sheasamh ar an bhfód in éadan na nDéisi, agus brúnn sé iad sa Laigin isteach, air a bhrúnn an rí áitiúil, Fiachu Bacceda, clann Uí Bhairrche as a gcuid tailte agus bronnadh sé iad ar na Déise. Fanann siad ann ar feadh tríocha bliain. I ndeireadh na dála, cuireann laoch Uí Bhairrche Eochu Guinech mac Óengusa an ruaig ar na Déise agus is éigean dóibh dul ar fánach i nArd Ladrann isteach, aitheanta as sin amach mar "Tús na nImircí".
In alt 8, insítear an scéal faoi Eithne Uathach ní Chriomhthainn mac Éanna (bás 483) rí Laigean agus in am trátha iníon altrama na nDéis. Ag uair a bheith, tugann draoi tuar go ngabhfaidh muintir Eithne a tír dhúchais faoina ceannas. Á chloisteáil seo, beartaíonn a tuistí feoil bhuachaillí óga di, go bhfása sí go tapaidh. Idir an dá linn, tá Cormac fós ag ciapadh Aonghas agus na Déise, ag cothú aighnis i measc a ngaiscíoch agus a gceannairí. Cuireann sé tairiscint síochána do Ross agus Eoghan, mic Bric, le maithiúnas agus tailte ar son dílseacht dó. Geallann Aonghas dóibh mar fhreagairt tuilleadh tailte fós agus tús áite roimh a chlann féin má fhanann siad.
Nuair a fhaigheann Chriomthann mac Éanna bás, iompaíonn a mhic i gcoinne na nDéis, á mbrú go hiomlán as na Laigin amach. Lonnaíonn siad le seal gairid i ríocht Osraí, ach dónn an rí ann a gcuid tithe, agus cuireann sé ar fánach arís iad siar sa Mumhain isteach. Tugann Aonghas mac Nadh Fhraoigh (bás 489), rí Mumhan, tacaíocht dóibh, agus déanann sé cleamhnas le hEithne Uathach atá ag taisteal leo. Geallann sé mar spré go mbronnfadh sé trí éileamh ar bith uirthi. Iarrann Eithne ar tailte do mhuintir a máthar, agus tháinig an tuar faoin tairngreacht. Iarrann sí fosta go raibh a muintir chomh saor is "trí hEoghanachta na Mumhan".
Déanann Aonghas mar a iarrann sí, ach ní féidir leis na Déise na háitritheoirí dúchais a chur as Osraí. Le tacaíocht ansin ó Lugaid Laigde Cosc, breitheamh Chorca Laidhe agus Caiseal, beartaíonn siad ar cleas. De réir tuair, cloífidh an chéad arm a ligfidh fuil, agus mar sin rinne draoithe na nDéis bó dhearg de dhuine acu. Maraíonn fir na nOsraí an bhó, a chuireann deireadh leo. Brúitear iad trasna across the an Loinneáin, as sin amach an teorainn idir na Déise agus na hOsraí. Roinneann na Déise a gcuid tailte. Sa chuid eile téacs feictear go formhór ach ainmneacha a muintir, idir pearsana agus clanna.
Leagan B
Feictear an bunscéal céanna sa leagan "B", le difríochtaí suntasacha. Eagraíodh é ag Meyer in Anecdd. I, agus TCD LS 1316 (olim H. 2.15a), ll. 67a-68b (H text) mar bhun, le leaganacha eile i bhfo-notaí as MS 1336 (olim H. 3.17), col. 720b-723a (h text).
Mar is ionann is leagan "A", tosaíonn an scéal le fuadach Fhoracha ag mac Chormaic (Ceallach anseo), ach sa leagan seo, tá Aonghas ró-ghnóthach ag baint díoltais amach as maslaí clanna chun í a tharrtháil. Ní he ach go dtugtar achasán dó de bhrí a braiteoireachta ag bean éigin, a mharaíonn sé í, go ndéanann sé amhlaidh. Leanann an scéal le díbirt na nDéis as Teamhraigh, a gcuairt sna Laigin, agus a lonnú sa Mhumhain tar éis phósadh Eithne agus Aonghais mhic Nadh Fhraoigh. Is í iníon uaibhreach an draoi Osraí a thugann an tuar, murab ionann an breitheamh sa leagan eile.
Sa lámhscríbhinn LS 1336 (olim H. 3.17), tugtar don scéal an teideal Caochadh Chormaic i Teamhraigh (Cóecad Cormaic i Temraig'). Sa téacs seo, maítear gurb ionann Criomhall (Crimall), ga ré Chormaic, agus Lúin Chealtchair agus ga Lugh.
Dyfed
In Alt 11 de leagan "A", insítear go ndeachaigh Eochaidh mac Artchoirp agus a mhuintir thar lear agus gur lonnaigh siad Demed (Demetia), aitheanta nua deireanaí mar Dyfed sa Bhreatain Bheag). Tugtar ginealach ríoga ó Eochaidh go "Tualodor mac Rígin" (Tudor map Regin).  Tá an-chuid cosúlachtaí idir an ginealach seo agus foinsí Breatnacha, mar atá na ginealaigh Harleian agus Jesus College LS 20.
Feictear sna taifid Harleian na hainmneacha céanna ó Thudor ar ais chuig Triphun (Triffyn Farfog), a deirtear sa Tairired gur fionnó Eochadha é. Tugtar ginealach sách difriúil do Thriphun féin áfach, á rianú ó impire na Róimhe, Constantine I. D'fhéadfadh é gur triail é seo ag scríbhneoirí níos deireanaí chun ginealach níos fearr a thabhairt do rítheaghlach Dyfed, nó b'fhéidir chun a mbunús Ghaelacha a cheilt, é sin nó gur níos cruinne é Harleian, agus Tairired an leagan truaillithe.
Pé scéal é, tá fianaise ann go raibh dreamanna Gaelacha lonnaithe in Dyfed agus áiteanna eile sa Bhreatain. Tá inscríbhinní Oghaim as Gaeilge Chianach le feiceáil in Pembrokeshire agus Carmarthenshire. I dteannta sin, tá láithreacht Ghael deisceartach sa Bhreatain á phlé i bhfoinsí liteartha níos deireanaí ar gach taobh an Mhuir Éireann. Mar shampla, feictear chlann Uí Liatháin in Historia Brittonum den 9ú haois, agus iad gníomhach in Dyfed sular chuir Cunedda agus a chlann (beo lár na 5ú haoise) an ruaig orthu. Insítear i Sanas Cormaic fosta faoi eachtraí chlann Uí Liatháin, ach deirtear go raibh dún acu i gCorn na Breataine seachas Dyfed. Is é Tairired amháin áfach a dhéanann trácht ar láithreach na nDéis Bhreatain Bheag. Molann Eoin Mac Néill, a chreideann gur stairiúil iad a bheag nó a mhór na scéalta liteartha, gur tuath na nDéis faoi cheannas lonnú níos mó Uí Liatháin in Dyfed a bhí ann. <!-- Tairired is the only direct source for this "event". The historicity of this particular passage of the epic apparently receives partial "confirmation" from a pedigree preserved in the late 10th-century Harleian genealogies, in which the contemporary kings of Dyfed claim descent from Triphun (beo 450), a great-grandson of Eochaid Allmuir, although the Harleian genealogy itself presents an entirely different version of Triphun's own ancestry in which he descends from a Roman imperial line traced back to St. Helena, whose alleged British origin the genealogist stresses. This manifest fiction apparently reflects a later attempt to fabricate a more illustrious and/or indigenous lineage for the Dyfed dynasty, especially as other Welsh genealogical material partially confirms the Irish descent of Triphun.
''If the relocation of some of the "Déisi" to Dyfed is indeed historical, it is unclear whether it entailed a large-scale tribal migration or merely a dynastic transfer, or both as part of a multi-phase population movement. However this movement is characterised, scholarship has demonstrated that it cannot have taken place as early as the date implied in The Expulsion of the Déisi (i.e. shortly after the blinding of Cormac mac Airt, traditionally dated AD 265), but must have begun during the second half of the 4th century at the earliest,    while commencement in the sub-Roman period in the early 5th century cannot be excluded. It is further entirely possible that the historians and genealogists of the Déisi Muman were guilty of lifting these "verified" ancestors, who could have originally belonged to another Irish kindred entirely. Genealogical feats of this kind were famously performed by the Déise Tuaiscirt nó Dál gCais.-->
Cass Gilbert
Ailtire Meiriceánach a rugadh i Zanesville, Ohio ab ea Cass Gilbert (24 Samhain 1859 – 17 Meitheamh 1934). Dhear sé an chéad ilstórach spéire, foirgneamh Woolworth i Nua-Eabhrac (1912), a raibh 60 urlár ann: an foirgneamh ab airde ar Domhan ag an am. mion|Foirgneamh Woolworth
Contae Park, Colorado
Is contae Meiriceánach é Contae Park atá suite i stát Colorado. Sa bhliain 2010, bhí daonra 16,206 duine ann. Is é Fairplay a phríomhbhaile contae.
Logainmneacha Mhaigh Eo
Foilsíodh Logainmneacha Mhaigh Eo, an saothar is mó dár foilsíodh riamh sa Ghaeilge, sa bhliain 2014.
Nathair eitilte
Nathair ó oirdheisceart na hÁise a théann ar foluain ó chrann go crann. Léimeann sí amach san aer, leacaíonn a colainn, agus déanann roinnt S-chuar ionas go mbíonn cuid mhaith codanna dá colainn dírithe go cliathánach i dtreo a eitilte, ag feidhmiú mar sciatháin. Is féidir léi eitilt thar 20 m mar sin.
Eric Gill
Snoíodóir, greanadóir is clóghrafadóir a rugadh i mBrighton Shasana ab ea Arthur Eric Rowton Gill (22 Feabhra 1882 - 17 Samhain 1940). Ceann dá shárshaothair is ea Prospero and Ariel (1931) i dTeach na Craoltóireachta i Londain.
William Gilbert
Lia is fisicí a rugadh i gColchester Shasana ab ea William Gilbert (1544-1603). Chruthaigh sé go raibh nádúr maighnéadach ag an Domhan, agus bhain úsáid as na téarmaí leictreachas, fórsa leictreach, is aomadh leictreach roimh éinne eile. Ainmnítear aonad SI an fhórsa mhaighnéadaghluaisnigh, an gilbirt, as.
Teoiric na gcluichí
Anailís mhatamataiciúil ar chúrsaí a mbíonn breith lárnach iontu. Sampla coitianta is ea anailís ar mhionshamhlacha teibí de choimhlint straitéiseach, mar a tharlaíonn i gcúrsaí cogaidh nó gnó, chun teacht ar an mbealach is fearr chun fadhbanna a réiteach. Baintear feidhm aisti i dtaighde ar oibríochtaí, pleanáil mhíleata is eacnamaíoch, clárú líneach, agus eile. An matamaiticeoir Francach Émile Borel (1871-1956) agus an matamaiticeoir Ungárach (a d'oibrigh sna Stáit Aontaithe) John von Neumann (1903-1957) is mó a chuir an brainse seo den mhatamaitic chun cinn.
Teoirim
mion|Teoirimː [[Iseamorfacht]] Tairiscint a chruthaítear trí dhéaduchtú loighciúil ó roinnt prionsabal a nglactar leo roimh ré is ea teoirim. Tá teoirimí geoiméadrach a ar eolas go forleathan, ach bíonn teoirimí i ngach réimse den mhatamaitic.
Tugtar léamh ar theoirim shimplí a chruthaítear is a úsáidtear ansin chun cruthú teoirime eile a fhorbairt.
Más teoirim í go gciallaíonn ráiteas p ráiteas q, is é coinbhéarta na teoirime go gciallaíonn ráiteas q ráiteas p.
Ní fíor an coinbhéarta i ngach cás. Mar shampla, má tá dhá thriantán iomchuí, bíonn a bhfairsingí cothrom le chéile, ach ní gá go mbeidh dhá thriantán le fairsingí cothroma iomchuí.
Contae Pitkin, Colorado
Is contae Meiriceánach é Contae Pitkin atá suite i stát Colorado. Sa bhliain 2010, bhí daonra 17,148 duine ann. Is é Aspen a phríomhbhaile contae.
H. P. Lovecraft
Scríbhneoir scéalta uafáis ab ea Howard Phillips Lovecraft (20 Lúnasa, 1890 – 15 Márta, 1937) a raibh an-tionchar aige ar fhorbairt na litríochta uafáis san fhichiú haois. Ba é an sceimhle cosmach an príomhthéama ina chuid scéalta, an scanradh a ghlacann an duine roimh a dhothuigthe agus a dhochuimsithe agus atá an ollchruinne. Cheap sé painteon iomlán de dhéithe cruálacha ar chuma leo faoi leas an chine dhaonna lena shaoldearcadh duairc a chur in iúl. Ba é Cuitiliú (bunleagan: Cthulhu) an dia ba thábhachtaí acu go léir.
A shaol
B'as Sasana Nua dó, agus pór na huasaicme Protastúnaí ann ó thaobh na dtaobhann. B'as Providence, Rhode Island do mháthair Lovecraft, Sarah Susan Phillips, ach is i mBostún a chuir an lánúin fúthu i ndiaidh a bpósta, agus an bhliain 1889 ag druidim chun deireanais. Tráchtálaí taistil ab ea an t-athair, Winfield Scott Lovecraft. Rugadh Howard Phillips Lovecraft sa bhliain 1890, ach ní raibh sé daite dó a chéad óige a chaitheamh faoi chúram a thuismitheoirí féin. Bhí sé ina thachrán i gcónaí, nuair a buaileadh Winfield Scott Lovecraft breoite le galar intinne, agus i ndiaidh dó cúpla bliain a chaitheamh i dteach na ngealt, fuair sé bás. Tá siad ann a chreideann nach galar intinne a bhí ann ar aon nós, ach an cineál lobhadh a thagann ar an inchinn de dheasca na sifilise atá fágtha gan leigheas i bhfad. Tá an dá b'fhéidir ann, áfach. Bhí galair ghnéis sách coitianta i Meiriceá san am, ach má bhí féin, ní chreideann ach cuid de na húdaráis sa teoiric seo. Ón taobh eile de, ba i dteach na ngealt a shíothlaigh Sarah Susan fosta, chomh maith lena fear céile roimpi. Bheadh sé ina mhíniú mhaith air seo glacadh leis go bhfuair an bhean chéile tolgadh na haicíde óna fear agus gurbh é meath na néaróg a bhaineann leis an tsifilis neamhleigheasta ba chúis leis na hairíonna síciatracha.
Idir an dá linn, áfach, chuaigh sí a chónaí go Providence, tigh a hathar, agus ba ansin a chaith Howard óg an chuid ab fhearr dá chéad óige. Bhí leabharlann mhór mhillteanach sa teach, agus is luath a thug an buachaill óg toil agus taitneamh don léitheoireacht agus don scríbhneoireacht. Nuair a bhí sé ina dhéagóir, agus fonn air lámh a chur ina bhás féin, cosúil le go leor buachaillí san aois sin, b'é a saint chun léitheoireachta a shábháil é. Sa deireadh thiar thall ní bhfaigheadh sé an saol seo a thréigean, ó nach raibh a dhóthain leabhar léite aige go fóill. thumb|left|Lovecraft ina bhuachaill óg (~1900)
Bhí saol sách sámh aige i dteach a athar mhóir go dtí an bhliain 1904, nuair a bhí Lovecraft ceithre bliana déag d'aois. B'ansin a cailleadh an seanfhear, agus ó nárbh acmhainn le Sarah Susan an teach mór a choinneáil, fuair sí riachtanach aistriú go háit ní ba lú. Bhain na himeachtaí seo stangach millteanach as an mbuachaill óg.
Fear féinteagasctha ab ea Lovecraft riamh. Níor cheadaigh a shíorbhreoiteacht dó ardteistiméireacht a bhaint amach ná staidéar a dhéanamh ar an ollscoil, agus caithfidh sé gur ghoill an bhris seo go mór air. Mar sin féin, d'éirigh leis é féin a fhódú ina mhionscríbhneoir, ina bhreacaire páipéir agus ina sclábhaí údair agus é sách óg i gcónaí. An chéad alt a tháinig i gcló óna pheann, b'é an Providence Journal a d'fhoilsigh é, agus bhí saoldearcadh an fhir óig - ní raibh sé ach sé bliana déag san am - múnlaithe go leor cheana féin, nó is é an rud a bhí ann ná ionsaí ar an astralaíocht agus ar na tuismeánna. Is deacair a leithéid a shamhlú le fear a scríobhadh scéalta uafáis faoi arrachtaigh neamhshaolta, ach is amhlaidh gur fear mór réasúnachais, sceipteachais agus ábharachais a bhí ann. Ní thabharfadh sé creidiúint ar bith d'aon sórt piseoga, ná fiú don reiligiún Chríostaí. Ós rud é gur fear de phór uasal a bhí ann a chaith an chuid ba mhó dá shaol i gcruatan - fear den chineál sin a bhí thíos le teacht na nua-aoiseanna - chaill sé an dearcadh dóchasach is dual don pháiste, agus fágadh ina dhuarcán dhúsmánta é nach gceadódh a ábharachas dian dó dul ar lorg an tsóláis sa reiligiún.
Bhí Lovecraft tugtha do litríocht Shasanach na hochtú haoise déag, agus cumha air i ndiaidh na laethanta a bhí agus nach bhfaca sé riamh lena shúile cinn féin. Bhí sé chomh doirte do gach cineál Sasanachais agus go dtiocfadh leat tréas a chur ina leith - tréas ar a thír dhúchais, Stáit Aontaithe Mheiriceá. Nó bhí sé den bharúil nach raibh i gceist le réabhlóid Mheiriceá agus cogadh fuascailte na tíre, thiar sna blianta 1776-1783, ach ceannairc mhídhílis agus feall ar Rí oirirc na Breataine. Aontachtóir nó fiú Dílseoir a dtabharfaí ar a leathbhreac i dTuaisceart Éireann inniu.
Is dócha nach raibh sa Sasanachas seo ach an cineál saobhmhórtas cine is dual do chlann na n-uasal agus iad i ndiaidh céim síos a fháil ón saol mór. Duine den chineál sin a bhí i Lovecraft, gan aon agó. Ba chuid de seo fosta an ciníochas atá le haithne ar shaothar áirithe le mo dhuine. Bhí eagla air roimh na Giúdaigh, na Gormaigh agus na Fionlannaigh, nó ba dóigh leis go raibh na ciníocha iasachta seo le cultúr a aicme féin a chur de dhroim an domhain ar fad.
Clúdach litreach
mion|220px|Clúdach litreach de dhéantús tipiciúil Clúid pháipéir nó d'ábhar tanaí eile ina gcuirtear litreacha, cártaí nó cáipéisí eile is ea clúdach litreach. De ghnáth cuirtear chuig duine sa phost é. Cuirtear postas agus seoladh an duine atá len é a fháil ar aghaidh an chlúdaigh. De ghnáth bíonn ainm agus seoladh an duine a chuireann sa phost é scríofa ar a aghaidh nó ar a chúl.
Tá saghsanna difriúla clúdach ann:
mion|Is gnách ciúmhais dhubh ar chlúdach bróin. Cuireadh an sampla seo ó [[San Héilin go dtí na Stáit Aontaithe sa bhliain 1967. Taispeánann an clúdach seo freisin an cros a chuirtear ar chlúdaigh go traidisiúnta i dtíortha Críostaí áirithe.]]
H. P. Lovecraft
A shaol
Giúdach mná a bhí i Sonia Greene, an bhean a phós Lovecraft, agus é cúig bliana déag is fiche d'aois. Fuair siad colscaradh cúig bliana ina dhiaidh sin, ach más amhlaidh féin, níorbh é ciníochas Lovecraft ba chúis leis, ach cúiseanna pearsanta eile ar fad. Ní raibh fear uasal de phór Phrovidence sásta bheith beo ar ioncam a mhná céile, ach ós rud é go raibh Sonia ag saothrú níos mó airgid ina húinéir siopa ná a fear ar a chuid scríbhinní, ní raibh de rogha aige ach seo nó dealú a fháil óna bhean chun an "náire" seo a sheachaint. Phós siad sa bhliain 1924, agus chaith Lovecraft cúpla bliain ina chónaí i mBrooklyn, ach i ndiaidh an cholscartha, d'fhill sé go Providence, nó níor éirigh leis fódú ceart a dhéanamh i Nua-Eabhrac riamh. Ar ais i bProvidence dó, chuaigh sé i mbun pinn arís, agus é ag scríobh go bisiúil blianta deireanacha a shaoil.
Sa bhliain 1936, diagnóisíodh ailse na drólainne air, agus níor mhair sé bliain ina dhiaidh sin. Shíothlaigh sé i bProvidence ar an 15 Márta, 1937. hAdhlacadh é in uaigh a mhuintire, ach sa bhliain 1977, thóg lucht adhartha a chuid scríbhneoireachta cloch chuimhneacháin ar leith dó, agus na focail "Is mise Providence" ("I am Providence") litrithe uirthi. Uaireanta, feictear graifíní scríofa ar an leacht cuimhneacháin - na focail seo a thagann as an ngearrscéal cáiliúil The Call of Cthulhu:
("An té atá in ann bheith ina shíorluí, níl sé marbh, agus in imeacht na gcianta aisteacha, is féidir leis an mbás féin bás a fháil.")
Lovecraft mar scríbhneoir
Bhí an scríbhneoireacht mar ghléas beatha ag Lovecraft óna óige i leith, nó ba sclábhaí údair é i mbreis ar a bheith ag foilsiú alt agus scéalta faoina ainm féin. Mar shampla, scríobh sé scéal eachtraíochta do Harry Houdini féin, a bhí thuas faoin am seo ag léiriú a chuid ealaíon ag seangú as na slabhraí ar stáitsí siamsaíochta Mheiriceá. An scéal a chum sé do Houdini, bhí sé inste as peirspictíocht an chéad phearsa - is é sin, bhí Houdini féin in ainm a bheith ag insint an scéil - ach bhí na himeachtaí suite i dtimpeallacht neamhshaolta den chineál a thabhaigh a chlú d'fhíorúdar an scéil. Is dócha gur faoi ainm Houdini a foilsíodh an scéal ar dtús, ach ní bhíonn sé doiligh inniu teacht trasna air i ndíolamaí de scéalta Lovecraft, agus a stíl so-aitheanta ar fad.
Ní hionann is a rá, ar ndóigh, nach bhfuair Lovecraft deacair, ó am go ham, a stíl agus a ghuth féin a fhorbairt mar scríbhneoir. Bhíodh sé féin barúlach go raibh an iomarca tionchair ag an Tiarna Dunsany agus ag Edgar Allan Poe air. Léitear Poe i gcónaí, ach maidir le Dunsany, níl sé mórán as bealach a rá go bhfuil bua beirthe ag Lovecraft ar a dhíol aithrise. B'ó Dhunsany a fuair Lovecraft an radharcra brionglóideach agus an gheograife shamhlaitheach den chineál atá le haithint, ach go háirithe, ar an ngearrúrscéal úd The Dream-Quest of Unknown Kadath.
Inniu, áfach, táimid in ann saintréithe Lovecraft a shonrú agus a léarscáiliú go cuimsitheach. Ós rud é gurb as scríbhneoireacht uafáis an Ghotachais a fáisceadh é, agus tionchar thar na bearta ag máistir na gné, Poe, air, is maith le Lovecraft aidiachtaí móra a tharraingt air, gan aon trácht a dhéanamh ar an ársaíocht teanga. Mar a chonaic muid, tháinig an ársaíocht seo leis go nádúrtha - b'í an teanga liteartha ba dual dó, ó bhí sé chomh doirte sin do litríocht Bhéarla na hochtú haoise déag ina óige - ach má tháinig, níl sé deacair a chreidiúint go bhfuair sé athneartú agus tacú dá chlaonadh chun Barócachais agus chun ársaíochta i scríbhinní leithéidí Phoe.
Cleas níos barrúla, níos úire a bhí ann go dtiocfadh le Lovecraft arrachtach nó neamh-mharbh a chur ag insint an scéil. Murab ionann agus ba ghnách i scéalta den chineál seo roimh lá Lovecraft, ní namhaid le díothú atá ins an neach seo ach, fiú, cineál laoch, agus i ndeireadh na dála, tá sé in ann sult nó sásamh a bhaint as saol seo an mharbháin. Fíor-nuáil a bhí i gceist leis an gcleas seo ag Lovecraft, agus bhí scríbhneoirí eile uafáis sách mall ag déanamh aithrise air. Mar shampla, is dócha gurbh í Anne Rice an chéad scríbhneoir a bhí sásta caitheamh leis na súmairí mar laochra a dtiocfadh leis an léitheoir a chomhionannú a dhéanamh agus bá a ghlacadh leofa.
Más féidir le Lovecraft dlúthpháirtíocht a léiriú leis na harrachtaigh féin, thig leis fosta craiceann inchreidte síceolaíochta a chur ar an gclaochlú ó dhuine go harrachtach: mar dheismireacht, is féidir The Shadow over Innsmouth a lua, scéal ina ndéantar neach neamhshaolta farraige d'fhear inste an scéil, nó taispeánann Lovecraft an dóigh a dtig an draíocht i leaba na heagla ar an duine seo, agus é ag dul i malairt clí i ndiaidh dó tolgadh an chlaochlaithe a thógáil.
Bhí saint ag Lovecraft i bhfoghlaim agus in eolas d'aon chineál riamh, agus é barúlach fosta go raibh sé riachtanach ag an scríbhneoir uafáis na himeachtaí neamhshaolta a shá isteach i bhfráma an léinn, na heolaíochta is na staire. Mar sin, ina chuid scéalta bhíodh sé ag tagairt d'fhíorphearsana agus d'fhíorimeachtaí staire mar fhoinsí is mar údaráis le lucht léite a chuid scríbhinní a bhréagadh chun creidiúint a thabhairt don scéal.
King Camp Gillette
Ceapadóir a rugadh i bhFond du Lac, Wisconsin ab ea King Camp Gillette (5 Eanáir 1855 – 9 Iúil 1932). Bhunaigh sé a chomhlacht déantúsaíochta lanna rásúr i 1903.
Gilín (iasc)
Iasc beag fionnuisce le colainn chaol chomhbhrúite is ea an gilín. An-choitianta in aibhneacha ar thalamh íseal san Eoraip. Suas le 15 cm ar fhad. Maireann sé i scoileanna, agus itheann crústaigh is feithidí ag an dromchla. Bhaintí feidhm as na criostail airgeadacha óna lanna le péarlaí saorga a dhéanamh tráth.
Daba
Leathóg Eorpach atá flúirseach ar ghrinnill ghainmheacha gar don chósta síos go dtí 150 m is ea an daba. Itheann sé crústaigh is inveirteabraigh eile. An dá shúil ar an taobh deas den cheann. Na lanna garbh. Suas le 40 cm ar fhad. Iasc tábhachtach bia, a ghabhtar le tráil agus líonta.
Teoirim na gceithre dhath
Tairiscint mhatamaiticiúil gur féidir gach léarscáil ar dhromchla plánach a dhathú, gan úsáid a bhaint ach as 4 dhath ar a mhéid. Is léir nach leor 3 dhath chun réigiúin le comhtheorainneacha a idirdhealú. Thairg Francis Guthrie (1831-1899) den chéad uair i 1852 conas a chruthú gur leor 4 dhath i gcomhair gach léarscála, is cuma cruthanna na réigiún. Ach níor cruthaíodh é seo go dtí 1976 nuair a bhain na matamaticeoirí Meiriceánacha Kenneth Appel (1932-2013) is Wolfgang Haken (1928-2022) feidhm as ríomhairí chun cruthú sásúil a thabhairt faoi dheireadh.
Amhalaidh mac Cathail
Rí Mhaigh Sheola agus Iar Chonnacht ba ea Amhalaidh mac Cathail (bás 1075).
Beatha
Tháinig Amhalaidh gcomharbacht ar a athair, Cathal mac Ruaidhrí, a fuair bás ar oilithreacht ag Ard Mhacha sa bhliain 1043.
Sa bhliain 1048, rinne Ó Conchúir, rí Chonnacht, slad ar Inis Loch Cime agus mhúr sé í.
Bhí Amhalaidh gafa i ngéibhinn le bliain nó níos mó ag Aodh Ua Conchúir. Dalladh Aodh é bhliain 1051, agus chuaigh Aodh ansin, agus ríthe Uí Chonchúir ina dhiaidh, chun cónaí air i Maigh Seóla. Cé go raibh tailte acu fosta ar bhruacha oirthear Loch Coirib, lonnaigh Muintir Mhurchadha de réir a chéile chuig Conmhaicne Mara.
Fuair Amhalaidh bás sa bhliain 1075.
D1 agus D2
deas|250px|thumb|D1 agus D2 Córais taifeadta fístéipe a úsáideann teicníochtaí digiteacha in ionad teicníochtaí analógacha. Thug comhlacht Sony formáid D1 isteach i 1987, le riain dhifriúla don chomhartha lonrais is an comhartha crómanais ar théip 19 mm ar leithead, a rith ag 28.69 cm sa soicind. Mar mhalairt, thug comhlacht Ampex formáid D2 isteach i 1988, le comhartha ilchodach ar théip 19 mm le páirteagail mhiotalacha uirthi, ach ag rith ag 13.17 cm sa soicind (dhá oiread níos coigiltí, ar a laghad). Táirgeadh caiséid a rithfeadh ar feadh 32, 94 is 208 nóiméad.
Gimide
An chuid íochtarach den cholún veirteabrach, ag foirmiú an eireabaill i gcuid mhaith ainmhithe. Sa duine, is struchtúr beag triantánach é a chuimsíonn 3, 4 nó 5 veirteabra buntúsach. Suite san eitre idir na mása.
Rechtaid Rígderg
I Miotaseolaíocht na nGael, Ardrí seanscéalach na hÉireann ba ea Reachtaidh Rídhearg (Sean-Ghaeilge Rechtaid Rígderg) mac Lugaid Laigdech.
Tháinig sé i gcoróin tar éis dó Macha Mong Ruad, iníon marfóir a athar Áed Rúad, a mharú. Bhí sé i réim ar feadh fiche, sular mharaigh Úgaine Mór, mac altrama Mhacha agus a bean chéile Cimbáeth, é.
Dá mba mhac Lugaid Loígde den 2a haois AD é, is amhlaidh go bhfuil Reachtaidh Rígderg curtha as ord de réir dáta ag análaithe níos déanaí na meánaoise.
Ailtireacht Luimnigh
280px|thumb||Léarscáil Luimnigh lena bruachbhailte 280px|thumb|Ardeaglais Mhuire (Eaglais na hÉireann) a bhunaíodh sa 11ú haois 280px|thumb|Tithe an Déirce, Sráid Nioclás sa bhliain 1982. Tógadh iad sa 17ú haois. 280px|thumb|Tithe Seoirseacha a thógadh ag deireadh an 18ú haois i Sráid Mháigh Eala, Luimneach 280px|thumb|Rae tithe beaga ón 19ú haois i bPlás Mhic Gearailt sa bhliain 1982. Leagadh iad ag tús na blianta 1990í 280px|thumb||Foirgnimh nua ar Ché an Easpaig a thógadh ag deireadh blianta na 1990í
Maraon le cathracha eile na hÉireann, tá oidhreacht ailtireachta ar leith ag Luimneach, an ceathrú cathair is mó sa tír agus an tríú ceann is mó sa Poblacht. Ach toisc ná fuil cáil turasóireacht uirthi, níl an aithne céanna ar radharcanna Luimnigh ná mar a bhfuil ar a leithéid i mBaile Átha Cliath, i gCorcaigh nó i nGaillimh.
Bunaíodh Luimneach mar ionad trasnú na Sionainne agus tá fócas na cathrach dírithe fós ar an abhann d’ainneoin gur chas sí a drom uirthi le blianta mar is gnáthach le formhór bailte na hÉireann. Ach ó blianta na 1980í, tá an bhéim tar éis teacht ar ais ar an abhann, go mór mór faoi thionchar Shéamuis Baróid (Jim Barrett as Béarla) a d’fhreastail mar ailtire an Bhárdais sna am agus chabhraigh tógáil Droichead na Sionainne idir Sráid Mháigh Eala agus Trá Mhic Fhlannchadha sa bhliain 1988 go mór le ath-lárú na cathrach.
Glaotar an Baile Nua (nó Baile Nua an Phoirigh) ar lár na cathrach atá anois ann ach ba ar Oileán an Rí a bhunaíodh ar dtús í. Glaodh an Baile Gallda ar an gcuid den tseanchathair atá suite ar an oileán agus an Baile Gaelach ar an gcuid de atá suite ar bhruach theas Abhann na Mainstreach.
Cé gurb faoin limistéar Seoirseach Bhaile Nua an Phoirigh is mó a bhfuil cáil ar ailtireacht na cathrach, tá foirgnimh fós le feiscint ó beagnach gach ré dá stair.
Ceiltigh
Níl aon iarsmaí fágtha sa chathair féin ón ré roimh theacht na Lochlannach i 814 ach i Mungairit, 5km siar ó dheas ón lár, tá iarsmaí mainistir Mhainchín Naofa, éirleamh Luimnigh, le fesicint. Tá ráthanna, ionaid cónaí Ceilteacha, fós le feiscint in Áth na Coite agus Móin a’Lín, 6km soir ó lár na cathrach.
Lochlannach agus Normannaigh
Is í Ardeaglais Mhuire an t-aon foirgneamh atá fágtha ó ré na Lochlannach ach cé gur bhunaigh Domhnall Mór Ó Briain í san 11ú haois, d'athraíodh go mór í sna blianta ina dhiaidh agus is ón 14ú agus ón 15ú haois an chuid is mó den eaglais atá ag seasamh anois ann.
Tosnaíodh tógáil falla na cathrach le teacht na Normannach agus tá na stráiceanna is faide de fós le feiscint idir Ospidéal Eoin agus Droichead de Bhál sa Bhaile Gaelach agus idir Sráid an Easpaig agus Bóthar an Oileáin sa Bhaile Gallda.
Sasanaigh, Tiúdair, Stíobhartaigh
D’fhan Luimneach laistigh dá fallaí ó aimsir na Normannach suas go dtí léigear 1691. Is beag foirgnimh atá fágtha ón réim sin mar, nuair a leathnaíodh í, tháinig lobhadh mór ar an mBaile Gallda agus ar an mBaile Gaelach. (Leis an bhfírinne a rá, lean an lobhadh sin gan stad go dtí deireadh an 20ú haois).
Is measc na hiarsmaí atá fós le feiscint ón ré sin, tá Tithe an Déirce ar Shráid Nioclás agus Pálás an Easpaigh ar Shráid an Chaisleáin.
Seoirsigh
Is iad sráideanna Seoirseacha Baile Nua an Phoirigh an radharc is sainiúla Luimnigh sa lá atá inniu ann. Ath-thógadh an chathair tar éis scrios léigear 1691 agus, go mór faoi thionchar chlann Arthur, pleanáladh baile nua-aimsearach ar struchtúr gréille ar riasc bruach theas na Sionainne. Úsáideadh brice dearg go forleathan í dtógail Sráid Sheoirse (a ath-aimníodh Sráid Uí Chonaill i indiaidh saoisre na tíre) agus na sráideanna mórthimpeall di agus tá na tithe agus na foirgnimh le feiscint ón ré sin fós le feiscint i dtimpeallacht an Chorráin.
Ainmníodh formhór sráideanna Bhaile Nua Phoirigh in onóir chlann Arthur. Ina measc, tá Sráid Phádraig, Sráid Liam, Sráid Chaitríona, Sráid Annraoi, Sráid Thomáis agus Cé Artúir.
Ath-thógadh formhór na sean-séipéil san am sin freisin ar nós Séipéil Eaglais na hÉireann Naomh Eoin i gCearnóg Eoin, Naomh Mhichíl i gCearnóg Poirigh agus Naomh Mhainchín ar Shráid an Easpaig.
D’fhás calafort Luimnigh go tapaigh san 18ú haois de bharr a thrácht le Meiriceá, le Sasana agus le Mor-Roinn na hEorpa agus tá an-chuid stórais fágtha ón ré suite gar don Sionainn i mBaile Nua Poirigh.