cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Óglaigh na hÉireann (Fórsaí Cosanta na hÉireann)
Is é misean na nÓglach na slándáil an stáit a chinntiú don trí chríocha na tíre a chosaint faoi stiúir Rialtas na hÉireann. Príomhchuspóirí na nÓglach ná:
Arm
mion|clé|Saighdiúirí - Arm na hÉireann
Is é Arm na hÉireann an brainse is mó de na hÓglaigh, agus ocht míle go léir de shaighdiúirí ar fiannas ansin. Tá trí bhriogáid cos-slua ann faoi láthair, is é sin,
Cabhlach
mion|clé|Mairnéalaigh - Seirbhís Chabhlaigh na hÉireann
Tá ceanncheathrú na Seirbhíse Cabhlaigh suite in Inis Sionnach i gCuan Chorcaí. Tá 1,144 mairnéalach ar fiannas sa tSeirbhís Chabhlaigh, agus ocht long ann ar fad. Is iad na longa ná LÉ Emer (P21), LÉ Aoife (P22), LÉ Aisling (P23), LÉ Eithne (P31), LÉ Orla (P41), LÉ Ciara (P42), LÉ Niamh (P52), agus LÉ Róisín (P51).
Aerchór
Is é Aerchór na hÉireann aerfhórsa Bhuan-Óglaigh na hÉireann, agus é lonnaithe in Aerfort Mhic Easmainn, i gContae Átha Cliath. Tá thart ar 850 duine ar fiannas san Aerchór i láthair na huaire.
An Iodáil i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
Ghlac An Iodáil páirt i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse don chéad uair sa bhliain 1956.
Iomaitheoirí
alt=|mion|287x287px|Il Volo ag cur i láthair i [[Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2015|2015]]
Buje
Is baile í Buje san Istria Crótach in iarthar an Chróit. I 2011 bhí 5,127 ina gcónaí sa bhaile.
Dunnstown, Victoria
Baile beag de chuid Victoria na hAstráile is ea Dunnstown. Tá sé suite i Sír Moorabool in aice le Ballarat agus tá foraois ina chóngar. Bhíodh gasraí de na Wathaurong, pobal Bundúchasach, ina gcónaí ann, agus ina dhiaidh sin d'fhág na hÉireannaigh a rian air.
Buje
Teangacha
I 2011 bhí Cróitis an teanga is coitianta (53.76%, 2,786), agus Iodáilis an dara teanga (46%, 2,396).
Dunnstown, Victoria
De réir dhaonáireamh Astrálach na bliana 2011, bhí 262 duine ina gcónaí i nDunnstown agus sa cheantar máguaird. Níor de shliocht Bundúchasach aon duine acu.
Stair
Bhain timpeall 5,500 Éireannach Port Phillip amach idir na blianta 1846 agus 1851. Thaitin Dunnstown lena lán acu toisc go raibh sé i ngar do Bhallarat agus go raibh fáil ar obair, go háirithe nuair a tháinig an bóthar iarainn sna 1870í. Chomh maith leis sin, bhí Dunnstown in aice leis an mbóthar idir Ballarat agus Melbourne. Bhí talamh á dhíol ina mhíreanna beaga ann, rud eile a mheall na hÉireannaigh.
Ar dtús bhí an ceantar go léir faoi chrainn. Bhí dhá mhuileann sábhadóireachta in aice le Dunnstown i gcaogaidí an 19ú haois, iad ag soláthar adhmaid do na mianadóirí óir timpeall Ballarat, agus búistéirí agus siopaí ann chun freastal ar na hoibrithe foraoise. Dhún na muilinn sna seascaidí agus cuid mhaith den talamh glanta acu, rud a chuaigh ar sochar don fheirmeoireacht agus an ithir chomh méith sin. Sholáthraíodh na feirmeoirí eorna don drioglann nó gur dhún sí. Ní raibh cruithneacht oiriúnach don cheantar ach d'éirigh thar barr leis na prátaí de bharr na báistí, na hithreach bolcánaí agus fhionnuartas na háite. Tá seanmhianach caoilín le fáil timpeall 500 méadar soir ón sráidbhaile. Is furasta d'eibhear na háite mionbhruar a dhéanamh de bharr a bhfuil d'iathchloch ann, agus de sin a thagann an caoilín.
Rinneadh "Éire bheag" den cheantar agus na hÉireannaigh ag maireachtáil ar scáth a chéile ann. Bhí Gaeilge ag cuid mhór de na seandaoine. Bhí na nósanna céanna agus an creideamh céanna ag na hÉireannaigh uile, agus de réir a chéile d'fhág na Sasanaigh agus hAlbannaigh an ceantar. Tógadh scoil Chaitlicigh ann a raibh Siúracha Naomh Iósaf ag múineadh inti, agus iad ag freastal ar sheandaoine agus ar dhaoine tinne chomh maith. Tá an scoil ann fós.
D'oscail oifig an phoist ar 21 Samhain 1864, agus i gceann tamaill cuireadh malartán guthán ar bun inti. Dhún sí sa bhliain 1980.
Sliabh Warrenheip
Seanbholcánach atá os cionn Dunnstown is ea Sliabh Warrenheip, agus ciallaíonn an t-ainm "cleití éimiú". Na Wathaurong, pobal Bundúchasach na háite, a thug an t-ainm sin air agus iad ag cuimhneamh ar a raibh de raithneach ann. Tá sé 741 méadar faoi gcuairt agus 170 méadar ar airde.
Fia borra Kuhl
Ainmhí is ea an fia borra Kuhl.
Aodh Sláine
Ard-Rí na hÉireann de réir roinnt foinsí ba ea Aodh mac Diarmada (Sean-Ghaeilge Áed mac Diarmato) (bás 604), ar a glaodh Aodh Sláine (Áed Sláine) air. Diarmaid mac Cearbhaill ba ea a athair. Tá seanscéalta ann maidir le breith Aodha. Deirtear go ndearna Naomh Colm Cille tuar faoina bhás. Bhí Síol Aodha Sláine suntasach in Éirinn sa 7ú agus luath-8ú haoiseanna.
Coffeeville, Alabama
Is sráidbhaile i gContae Clarke, Alabama, Stáit Aontaithe Mheiriceá é Coffeeville. Bhí 334 duine a bheith ina gcónaí sa tsráidbhaile sa bhliain 2016.
Aodh Sláine
Breith Aodha
Insítear gur mháthair Aodha í Mugain Mór, bandia eoihéimireach Muimhneach an fhlaithis. Iníon Chonchradha mhic Dhuach, rí Osraí ba ea í, a deirtear. Bean aimrid a bhí Mugain go dtí gur thug Naomh Finnian Mhaigh Bhile uisce coisricthe dí le hól. I ndiaidh sin, rugadh uan, ansin bradán di, agus i ndeireadh na dála thug sí Aodh ar an saol.
Dunnstown, Victoria
Sliabh Warrenheip
Bhíodh Sliabh Warrenheip faoi chrainn ar fad nó gur leagadh cuid mhaith acu i lár an 19ú haois le haghaidh mianach, tithe agus páipéir. Nuair a tháinig deireadh leis an lománaíocht d'fhas na crainn arís, agus is dócha go bhfuil a oiread crann anois ann is a bhí riamh.
Baile Leithearr
Is baile fearainn suite i gContae Dhoire é Baile Leithearr.
Dunnstown, Victoria
Sliabh Warrenheip
Tá Kryal Castle, cóip de chaisleán meánaoiseach, le fáil faoi bhun an tsléibhe. Tá tarraingt turasóirí ar an áit, agus tá giústáil, siamsa agus aíocht le fáil ann.
An drioglann
Cuireadh an drioglann ar bun sa bhliain 1862. Ba le R. Dunn í agus as-san a ainmníodh an ceantar. Bhí an drioglann 299 troigh ar fad agus sé bhothán ina aice léi don scór fear a bhí ar fostú ann. Bhí a lán feirmeoirí ag obair go páirtaimseartha ann agus iad ag déanamh sealaíochta chun cúpla punt sa bhreis a thuilleamh. Tháinig meath éigin ar an ngnó agus sa bhliain 1878 cheannaigh Henry Brind é. Idir na blianta 1864 agus 1927 bhí uisce beatha, rum, branda, biotáille Ghinéive agus pórtfhíon den scoth á ndéanamh ann.
Aodh Sláine
Muintir Dhiarmada
Bhí dhá rítheaghlach móra Uí Néill an Deiscirt ann: Síol Aodha Shláine, ríthe Bhreá san oirthear; agus Clann Cholmáin Móir sa Mhí. Bhí Síol Aodha níos suntasaí le linn na 7ú haoise, ach i ndiaidh bhás Cináed mhic Írgalaig sa bhliain 728,  ríthe ruireach uile Uí Néill an Deiscirt come from  Clann Cholmáin, ach amháin le tréimhse gearr ó 944 go 956, nuair a rinneadh rí ruireach de Chongalach Cnobha.
Dunnstown, Victoria
An drioglann
Chuireadh an drioglann eorna chun drioglainne eile in Corio, in aice le Geelong. Sa bhliain 1927 d'aistrigh an gnó go léir go dtí Corio, agus níl sa tseandrioglann anois ach teach fásaigh.
Teach Mór Chill Airne
Teach galánta trí hurlár is ea "Kilarney Mansion" agus é tógtha ag an toicí Thomas O'Loughlin sa bhliain 1853. Athmhianadóir ba ea an Lochlannach, agus fuair sé slám maith airgid óna uncail Máirtín Mór le hoidhreacht.
Aodh Sláine
Muintir Dhiarmada
Thug Naomh Finnian tuar go "sáróidh Aodh a bhráithre agus ginfidh a mhuintir níos mó ríthe ná muintir eile". Téann an tairngreacht seo siar roimh c. 730, nuair a bhí Síol Aodha fós i gceannas. Pearsa shinsearach fosta ba ea tríú deartháir Aodha, Colmán Beag, ach de dhream níos lú tábhachtach, Caílle Follamain.
Beatha Aodha
Le taobh a athar agus a mhac, insítear sách beag faoi Aodh, nó sna hannála Éireann nó i bhfoinsí eile amhail is naomhsheanchais nó dánta laochais.
Dunnstown, Victoria
Teach Mór Chill Airne
Bhí an Lochlannach ina Chaitliceach díograiseach, agus thug sé airgead mór don Eaglais chun scoil agus séipéal a thógáil. Rinne an Pápa cunta de de bharr a fhéile, agus luaití go coitianta leis mar "Count O'Loughlin".
Aodh Sláine
Beatha Aodha
Ina shaothar Vita Columbae, insíonn Adhamhnán tuar Cholm Cille go mbeadh Aodh ina rí mór cosúil lena athair (Ard-Rí, dar le hAdhamhnán), ach amháin dá séanfadh sé fionaíolach. Muna séanfadh, ní bheadh sé ach rí a mhuintir féin, agus ach ar feadh tamaill ghearr.
Dunnstown, Victoria
Spórt
Tá foireann peile ag Dunnstown agus í páirteach sa Central Highlands Football League.
Pádraig Ó Rathaille (Paddy Reilly)
Duine de na ceoltóirí agus amhránaithe is mó le rá i gceol traidisiúnta na hÉireann é Patrick 'Paddy' Reilly a rugadh i mBaile Átha Cliath ar an 18 Deireadh Fómhair sa bhliain 1939. Tar éis na blianta caite aige mar amhránaí aonair rathúil, le clú agus cáil tuilte aige, tháinig sé isteach mar bhall den bhanna iomráiteach The Dubliners sa bhliain 1996, in áit Ronnie Drew. D'fhan sé ag seinm leis na mBleá Cliathaigh ar feadh naoi mbliana go dtí gur bhog sé go Nua-Eabhrac sa bhliain 2005, agus b'é Patsy Watchorn a ghlac a áit an uair seo.
Aodh Sláine
Beatha Aodha
De réir roinnt ríliostaí níos deireanaí, Ard-Rí Éireann ba ea Aodh i gcomhréim le Colmán Ríomhaí de Chineál Eoghain, tar éis bhás Aodha mhic Ainmhireach sa bhliain 598, a mharaigh le linn catha gar de Bhealach Conglais, ag troid in éadan Bhranduibh mhic Eachach, Rí na Laighean.
Easna
Is sraith cnáimh cuartha sa chorp í easna. Cosnaíonn siad an croí agus na scamhóga.
Aodh Sláine
Beatha Aodha
Ní fhaightear Aodh i roinnt ríliostaí, san áireamh an ceann is luaite Buile Choinn, dréacht bolscaireachta tiomsaithe le linn réimeas gharmhac Aodha, Fínsnechta Fledach. Moltar gur fágadh ar lár é de dheasca bhotún tras-scríbhinne, agus gur rí-dhócha é gurbh Ard-Rí é.
Pádraig Ó Rathaille (Paddy Reilly)
Aithnítear Paddy Reilly mar bhailéadóir tábhachtach i gceol na hÉireann inniu, agus is eisean a déanann an leagan is cáiliúlí de na hamhráin The Fields of Athenry agus The Town I Loved So Well.
Grožnjan
Is bardas san Istria Crótach in iarthar na Cróite é Grožnjan. Is é an t-aon bhardas sa Chróit le tromlach eitneach Iodálach. Tá an Iodáilis agus an Chróitis oifigiúil sa bhardas.
Teangacha
Is í Iodáilis an teanga dhúchais do 66.11%, agus is í Cróitis an teanga dhúchais do 29.17%. Is í Slóivéinis an teanga dhúchais do 3.57%.
Aodh Sláine
Beatha Aodha
Sa bhliain 600, rinneadh Aodh a nia Suibhne mac Colmáin Mhóir, do mharú, "go fealltach" dá le hAdhamhnán. De réir Marianus Scotus, ba é Suibhne an fíor ard-rí, agus ní Aodh agus Colmán Ríomhaí. Sa bhliain 604, déag idir Aodh agus Cholmán Ríomhaí go foréigneach. Maraíodh Colmán ag gaol leis, agus maraíodh Aodh ag Conall Guthbinn mac Suibhne. B'fhéidir gur tharla bás bás Aodha le linn chatha. Tháinig Aodh Fuariodhnach i gcomharbacht ar Aodh agus Colmán Ríomhaí.
Pádraig Ó Rathaille (Paddy Reilly)
Fear gnó atá ann inniu chomh maith, le cúpla teach tábhairne faoi úinéireacht aige i gCathair Nua-Eabhrac.
Patrick Boyle
Is imreoir sacair é Patrick Boyle a rugadh 20 Márta 1987, atá ag imirt faoi láthair do Dumbarton. D'imir sé cheana le Everton F.C.
Aodh Sláine
Beatha Aodha
Bhí ar laghad seisear mac agus iníon amháin ag Aodh, san áireamh Diarmaid, Blathmac agus Rontud. Ina gharchlann, bhí san áireamh Fínsneachta Fleadach, Seachnassach agus Ceann Faoladh. Eithne ba ea a bhean chéile.
Carál Ní Chuilín
Is polaiteoir Éireannach de chuid Shinn Féin í Carál Ní Chuilín, atá lonnaithe sa Lóistín Nua, i dtuaisceart Bhéal Feirste. Tháinig sí i gcomharbas ar Nelson McCausland mar Aire Cultúir, Ealaíon agus Fóillíochta i dTionól Stormont sa bhliain 2011.
Beathaisnéis
Rugadh Carál Ní Chuilín sa Lóistín Nua i dtuaisceart Bhéal Feirste, áit a bhfuil cónaí uirthi go fóill. Gearradh príosún naoi mbliana uirthi sa bhliain 1989 as a bheith páirteach i bplean chun baill den RUC a mharú le tréanphléascáin, as bhallraíocht den IRA agus as pléascáin a bheith ina seilbh aici.
Chaith sí ceithre bliana faoi ghlas sular scaoileadh saor í. Ar theacht amach ón phríosún di, bhain sí céim bhaitsiléara amach i Staidéar Sóisialta agus lean sí uirthi ina dhiaidh sin chun céim mháistir a dhéanamh sa bhainistíocht. I gcaitheamh a gairm bheatha go dtí seo, bhí sí ina comhordaitheoir ar an eagraíocht "Tar Anall", a dhéanann freastal ar theaghlaigh agus ar iarchimí poblachtanacha, agus ina comhchathaoirleach ar Bhord Comhpháirtíochta Bhéal Feirste Thuaidh. Anuas air sin, is í Carál Ní Chuilín príomhaoire Shinn Féin i dTionól Stormont.
Toghadh í ina comhairleoir cathrach do cheantar na Seanpháirce i dtuaisceart Bhéal Feirste sa bhliain 2005 agus d'fhan sí sa phost sin ar feadh dhá bhliain. Ina dhiaidh sin, d'oibrigh sí mar Chomhalta den Tionól Reachtach don toghcheantar Béal Feirste Thuaidh. Sa bhliain 2011, i ndiaidh di bheith tofa mar CTR den dara huair as a chéile, ceapadh í mar Aire Cultúir, Ealaíon agus Fóillíochta.
Tréimhse mar Aire Cultúir, Ealaíon agus Fóillíochta
Tharraing an tAire Ní Chuilín aird na meán nuair a d'fhreastail sí ar chluiche sacair fhoireann Thuaisceart Éireann i bPáirc Windsor, rud nach ndearna ball sinsearach den pháirtí riamh go dtí sin. Chomh maith leis sin, mhol sí iarrachtaí Chumann Sacair na hÉireann dul i ngleic le seicteachas, ag rá go raibh tréaniarracht ar bun ag na húdaráis leis an fhadhb sin a laghdú.
Líofa 2015
Tá suim ar leith ag Carál Ní Chuilín sa Ghaeilge, cé nach bhfuil an teanga ar a toil aici agus sheol sí an feachtas Líofa 2015 i mí Mheán Fómhair na bliana 2011. Is é is cuspóir le Líofa 2015 ná daoine san earnáil poiblí ó thuaidh a spreagadh le Gaeilge a fhoghlaim, agus le líofacht na Gaeilge a bhaint amach faoin spriocdháta sa bhliain 2015.
Tá an feachtas dírithe go mórmhór ar bhaill de na seirbhísí slándála agus ar réalta spóirt agus tá sé ráite ag Carál Ní Chuilín go bhfuil sí ag iarraidh cur ina luí ar dhaoine nár chóir go mbeadh fochialla polaitiúla ag baint le teanga ar bith, an Ghaeilge san áireamh. clé|mion Tuairiscíodh ar lá seolta an fheachtais, is é sin an 5. Meán Fómhair 2015, go raibh tuairim is 150 ball de Sheirbhís Phóilíneachta Thuaisceart Éireann, an Leasardchonstábla Judith Gillespie ina measc, i ndiaidh glacadh le dúshlán an Aire Ní Chuilín le líofacht a bhaint amach faoin bhliain 2015. Chuir roinnt polaiteoirí aontachtacha, cosúil le Basil McCrea, fear de bhoic mhóra an UUP, fáilte roimh an tionscnamh fosta.
Acadaigh
deas|250px|thumb|Acadaigh Is grúpa eitneach Meiriceánach iad na Acadaigh. Is í an Fhraincis a bpríomhtheanga.
Borðoy
Is oileán Faróch é Borðoy.
Aifric Mac Aodha
Is file Éireannach í Aifric Mac Aodha.
Saol
Sa bhliain 1979 a rugadh Aifric Mac Aodha. D’fhoilsigh An Sagart an chéad chnuasach filíochta léi, Gabháil Syrinx, sa bhliain 2010 agus is é Foreign News an cnuasach is déanaí léi (The Gallery Press, 2017). Chaith sí seal ina heagarthóir ar Comhar agus, le tamall de bhlianta, tá sí ag obair ina heagarthóir Gaeilge ar The Stinging Fly agus ar Trumpet, iris de chuid Éigse Éireann. Foilsíodh a saothar ar irisí go leor, anseo agus thar lear. Bhronn An Chomhairle Ealaíon mórchuid sparánachtaí uirthi. Tá sí ag obair ina heagarthóir cúnta leis an nGúm.
Am Faigh a' Ghàidhlig Bàs? (Dán)
Is dán é Am Faigh a' Ghàidhlig Bàs?. Niall MacLeòid a chum tuairim is céad bliain ó shin. Rugadh Niall MacLeòid sa Ghleann Dail, An t-Eilean Sgiathanach, sa bhliain 1843. Bhí a athair, Dhòmhnaill MacLeòid, ina cheannaí. Bhí sé freisin ina bhárd aithnidiúil agus d'fhoilsigh sé leabhar filíochta sa bhliain 1811.
Scríobhadh dán MhicLeòid faoin am a ghnóthaigh J.S.Blackie aitheantas acadúil méadaithe do Nua-Ghaeilge na hAlban (seachas An tSean-Ghaeilge agus Mheán-Ghaeilge na bhFiann agus Chú Chulainn) in Ollscoileanna na hAlban, agus mar sin an tagairt dó sa chéad véarsa. (is a dh' aindeoin buaidh Mhic-Ille-Dhuibh)
Droim Leathan
clé|mion Is baile suite i gContae an Chabháin é Droim Leathan (nó Drumlane). clé|mion clé|mion
Stair
Ba shuíomh tábhachtach séipéil é Droim Leathan agus baint aige le Naomh Aodhán nó Maedhóg, a raibh baint freisin aige le Fearna, Co. Loch Garman. Le linn an 12ú haois, tháinig sé chun a bheith ina theach do chanónaigh Agaistíneacha. clé|mion I measc na struchtúr atá fós ina seasamh tá cloigtheach agus séipéal meánaoiseach. Is ó dheireadh an 11ú haois nó tús an 12ú haois an cloigtheach.
Tá an méid atá fágtha de 11.5m ar airde agus tá sé tógtha le dhá chineál éagsúil saoirseacht chloiche. Tógadh an bonn go maith le bloic chearnógacha, ach tógadh an chuid eile de le spallaí.
B'fhéidir nach raibh anseo ach iarracht chun airgead a shábháil thar ceann na dtógálaithe tar éis breathnú ar chostas an bhoinn.
Tógadh foirgneamh mór meánaoiseach ar an suíomh ar a mbíodh séipéal níos luaithe agus níor fágadh aon rian den séipéal sin. Is ón 13ú haois an doras thiar, ach atógadh é sa 15ú haois nuair a cuireadh cloigeann snoite d'easpag leis. Tá cloigeann snoite eile os cionn an dorais ó dheas, agus trí cinn eile os cionn na fuinneoige thoir taobh amuigh.
Ba áit adhlactha do na tiarnaí áitiúla Gaelacha, muintir Uí Raghallaigh, a bhíodh i nDroim Leathan ag deireadh na meánaoise. Is ón tréimhse seo fothraigh na n-almóirí tuama sa séipéal.
Áth na Cloiche
Is baile fearainn suite i gContae an Dúin é Áth na Cloiche.
Fia Oileáin Calamia
Ainmhí is ea an fia Oileáin Calamia.
Adaigéigh
Is grúpa eitneach Áiseach iad na Adaigéigh. Is í an Adaigéis a bpríomhtheanga.
Steven Pienaar
Is peileadóir sacair é Stephen Pienaar. Imríonn sé faoi láthair le Everton F.C..
Alan Ball
Fear spóirt Sasanach a bhí in Alan James Ball Jr. (12 Bealtaine, 1945 - 25 Aibreán, 2007), a bhí ina imreoir agus bainisteoir sacair idir na 1960idí agus na 1990idí. Chaith sé a laethanta imeartha leis na clubanna Blackpool, Everton, Arsenal, Southampton (1976 go 1978 agus arís 1981 go 1983) agus Bristol Rovers.
Eamon Rice
Polaiteoir Éireannach ab ea Eamon Rice (26 Aibreán 1873 – 7 Samhain 1937). Bhí sé ina bhall d'Fhianna Fáil.
Alan Ball
Lean sé ar aghaidh sa spórt mar bhainisteoir ina dhiaidh sin, agus é i gceannas ar sé chlub - Blackpool (mar imreoir-bainisteoir), Portsmouth, Stoke City, Exeter City, Southampton agus Manchester City.
Fuair Alan bás ar an 25 Aibreán 2007 ag bliain amháin agus trí scór d'aois.
Gleann Loch
deas|250px|thumb|Gleann Loch Is taiscumar suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, é Gleann Loch.
Gleann Dubh
deas|250px|thumb|Gleann Dubh Is taiscumar suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, é Gleann Dubh.
Eysturoy
Is oileán Faróch é Eysturoy.
Fulton, Alabama
Is sráidbhaile i gContae Clarke, Alabama, Stáit Aontaithe Mheiriceá é Fulton. Bhí 258 duine a bheith ina gcónaí sa tsráidbhaile sa bhliain 2016.
Caoilfhionn Nic Pháidín
Tá M.A. agus Ph.D bainte amach aici ó UCD. D'oibrigh sí mar eagarthóir agus taighdeoir sa Ghúm, i gComhar, sa Roinn Oideachais, san Irish Times agus in Acadamh Ríoga na hÉireann. Bhí sí ina stiúrthóir in Fiontar & Scoil na Gaeilge in DCU idir 1996 agus 2006 agus mar léachthóir sinsearach ann go dtí 2015. Ón mbliain 1985 is í comhairleoir na Gaeilge don Oxford English Dictionary í. Is iad na hábhair thaighde atá aici ná forbairt na Gaeltachta in Éirinn, forbairt chomhaimseartha na Gaeilge agus na meán cló san fhichiú haois. Is eagarthóir í den tsraith mhonagraf Lúb ar Phár.
Leabharliosta
Mar eagarthóir:
Darú (Contae Laoise)
Is baile beag é Darú, ar a dtugtaí Darmhagh Ua nDuach tráth. Tá sé suite i ndeisceart Chontae Laoise i gCúige Laighean in Éirinn, ar bhóthar an R639 cois Uircín (craobhabhainn de chuid na Feoire).
Stair
Deirtear gur chuir Colm Cille mainistir ar bun san áit sa bhliain 546 A.D, ach is i gContae Uíbh Fhaili atá sé suite. Sa bhliain 1155 dhóigh slua Uí Lochlainn an eaglais i nDarmhagh-Ua-nDuach. Cuireadh baile de chuid na Normannach ar bun sa 13ú haois. Sa bhliain 1245 thug rí Shasana cead do Geoffrey de Turville, easpag Osraí ó 1244 go 1250, féile a chur ar bun sa tríú seachtan i mí Iúil, agus gach Déardaoin. thumb|left|Darú
Sa bhliain 1659 bhí 105 teaghlach sa cheantar, a bhí faoi smacht muintir Urmhumhan. Tá eaglais Chaitliceach agus eaglais Phrotastúnach le fáil i mapa de chuid Sir William Petty ón mbliain 1685. Tugadh Darú do Chontae Chiill Chainnigh, ach sa bhliain 1846 thug Parlaimint na Breataine an ceantair do Chontae Laoise.
Bhí an-tionchar ag an MP William Flower Viscount of Ashbrook ar chruth an tsráídbhaile sa lá atá inniu ann. Thug diúc Urmhumhan an ceantar do “William Flower and his heirs, forever” ar an 19 Feabhra 1708.
Sa bhliain 1831 bhí 2911 duine ina gcónaí sa cheantar, agus 2977 sa bhliain 1841, de réir an daonáirimh. Bhí sé scoil sa sráidbhaile agus luaitear mar ‘small market and post village’ é.
Sa lá atá inniu ann oibríonn formhór mhuintir na háite i mbailte móra mar Chill Chainnigh agus Phort Laoise.
Sáisiún aimsire
Tá stáisiún aimsire lonnaithe i nDarú. Bunaíodh i mí na Bealtaine 2008 é. Davis ProVantage 2 Station atá ann.
thumb|Droichead ar imeall Dharú
Spórt
Tá club de chuid CLG, Na Cláirsigh, sa cheantar, chomh maith le clubanna sacair agus iascaireachta.
Joan Collins (polaiteoir)
Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála do cheantar Bhaile Átha Cliath Theas-Láir í Joan Collins (Gaeilge: Sinéad Ní Choileáin) (a rugadh ar 14 Meitheamh 1961). Bhí sí ina ball de Pobal Roimh Bhrabús ó 2007 go dtí 2013, agus ina TD ó bhí Feabhra 2011 ann.
Darú (Contae Laoise)
Daoine
Chónaigh William Carrigan sa cheantar. Canónach agus staraí a bhí ann
Joan Collins (polaiteoir)
Sheas sí in Olltoghchán na bliana 2016 mar bhall de Neamhspleáigh ar son an Athraithe agus toghadh í le 14.5% de na vótaí céad rogha.
I mí Bealtaine 2020, d'fhág sí Neamhspleáigh ar son an Athraithe agus bhunnaigh sí an páirtí Right to Change.
Final Fantasy
250px|thumb| Is saincheadúnas é Final Fantasy (ファイナルファンタジー, Fainaru Fantajī), gnó comhchruinnithe i gcluichí físeáin agus scannáin.
Scannáin
thumb|Póstaer poiblíochta le [[Final Fantasy: The Spirits Within]]
John Paul Kissock
Is peileadóir sacair é John Paul Kissock. Tá sé gan club faoi láthair, d'imir sé cheana do Everton F.C., Hamilton Academical an club deireanach a bhí aige.
Afracánaigh
deas|250px|thumb|Afracánaigh
Is grúpa eitneach ón Afraic Theas iad na hAfracánaigh (Afracáinis: [afriˈkɑːnərs]) de shliocht lonnaitheoirí Ollannacha a tháinig go Rinn an Dóchais go luath sa 17ú agus san 18ú haois. Go traidisiúnta, bhí siad chun tosaigh ar pholaitíocht na hAfraice Theas agus ar earnáil talmhaíochta tráchtála roimh 1994. Is í an Afracáinis a bpríomhtheanga.
Ámácaigh
Is grúpa eitneach Áiseach iad na Ámácaigh. Is í Peirsis a bpríomhtheanga.
Tuathal Maolgharbh
Ard-Rí na hÉireann ba ea Tuathal mac Cormaic (Sean-Ghaeilge Túathal mac Cormaic), aitheanta Tuathal Maolgharbh (Túathal Máelgarb) (bás 544) agus garmhac Cairbre mac Néill a mheastar. Sna scéalta is luaite, is amhlaidh gurbh eisean a rinne concas na dtailte a n-éireodh ina ríocht Bhreá, ar son mhuintir Niall Naoighiallach.
Cé go n-ainmníonn na ginealaigh é Tuathal mac Cormaic Chaoch mhic Cairbre mhic Néill Naoighiallaigh, níl siúd ar aon intinn leis an gcur síos sa Bheatha Naomh Pádraig den 7ú haois le Tíreachán, a mhaíonn gur chuir Pádraig mallacht ar Chairbre agus a shliochtaigh ná raibh duine acu ina rí Theamhrach. Um an neamhréir seo a réiteach, d'fhág naomhsheanchais níos deireanaí Tuathal amach ón mallacht.
Ó thaobh na n-annál de, níl ach aon iontráil suntasach amháin maidir le Tuathal. Is tuairisc é seo faoi bhua a bhain sé amach in éadan na gCiannacht: "Cath Luachra eiter da Inber", timpeall na bliana in 535. Logainm coitianta is ea Luachair, agus ní fios go cruinn cén inbhir atá i gceist. '' Creidtear gur bhunaigh an bua seo ceannas Uí Néill ar na Ciannachta agus ar Mhaigh Bhreá. Cé nach taifid chomhaosaigh iad na hiontrálacha seo sna hannála Éireann, molann an teanga iontu gur an-luath iad, ag dul siar b'fhéidir ó dheireadh na 6ú haoise.
Deirtear gur maraíodh Tuathal sna 540í. Faightear tuilleadh eolais a bhuí le gluaiseanna níos deireanaí ar na hannála, agus le scéalta faoi Dhiarmaid mac Cearbhaill agus Naomh Ciarán Cluain Mhic Nóis, ach is dócha gur nósanna i bhfad níos déanaí iad. Insítear iontu go raibh, Túathal ag iarraidh an ruaig a chur ar Dhiarmaid, ach ina ionad sin maraíodh Túathal ag leasdeartháir Dhiarmada ar thaobh a mháthar — nó a ghaol uchtála, de réir eile — Máel Mordha Ua Machí’' nó Máel Mór mac Argadaín''. Maraíodh Maol Mordha féin ar an dtoirt.
Loch A' Bharain
deas|250px|thumb|Loch A' Bharain Is taiscumar suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, é Loch A' Bharain.
Ashton Shepherd
Is ea amhránaí ceoil tíre agus cumadóir ceoil Ashton Shepherd (16 Lúnasa 1986, Coffeeville, Alabama, Stáit Aontaithe).
Murakami Haruki
Scríbhneoir Seapánach atá in  Murakami Haruki (Seapáinis:村上 春樹 - Murakami Haruki) (rugadh 12 Eanáir 1949).
Beathaisnéis
Rugadh Murakami in Kyoto. Bhí a athair agus a mháthair ag múineadh litríocht Sheapánach, agus chuaigh Murakami le drámaíocht. Bhí fonn air scripteanna scannáin a scríobh agus gan aon chuimhneamh fós aige ar úrscéalaíocht.
Tar éis dó céim a fháil ó Ollscoil Waseda i dTóiceo reáchtáil sé féin agus Yoko, a bhean chéile, beár snagcheoil ar feadh ocht mbliana i gceantar Kokubunji, beár ar tugadh Peter Cat air. Bhí an-luí aige riamh leis na cait, agus tá siad le fáil i gcónaí ina shaothar.
D'fhág an chuid sin dá shaol a rian ar Éist le Glór na Gaoithe, an chéad úrscéal aige. Foilsíodh é sa bhliain 1979 agus ghnóthaigh duais Gunzo.
Nuair a tharraing roinnt úrscéalta eile clú air rinne sé cónaí thar lear: san Iodáil agus sa Ghréig ar dtús, agus ansin i Stáit Aontaithe Mheiriceá, áit a múineann sé litríocht na Seapáine in Ollscoil Princeton.
Éanfháidheacht
alt=Sean-íomhá de dhuine gléasta mar rómhánach, ag díriú méar ar dhá éan atá ag eitilt sa spéir|mion|[[Rómhánach ag déanamh éanfháidheacht]]
Murakami Haruki
Beathaisnéis
D'fhill sé abhaile sa bhliain 1995, nuair a tharla crith talún Kobe agus a scaoil seict Aum sarain, gás marfach, in iarnród faoi thalamh Thóiceo. Uaidh seo a d'eascair I nDiaidh an Chreatha Talún, díolaim gearrscéalta.
Rinne Murakami a lán saothar a aistriú ó Bhéarla, agus leabhair le Scott Fitzgerald, John Irving agus Raymond Carver ina measc. Tá meas ar leith aige ar shaothar Carver.
Tá an-eolas ag Murakami ar an snagcheol agus an-lé aige leis, rud atá le haithint ar a chuid scéalta.
A shaothar
Is minic blas na fantaisíochta ar a shaothar, é ag cloí leis an ngnáthshaol ar dtús agus ag scaradh leis de réir a chéile. Chaith sé tamall maith san Iarthar agus tháinig faona anáil, rud a dhéanann údar idirnáisiúnta de, tagairt á déanamh aige go minic don chultúr coiteann domhanda agus dearcadh fíor-Sheapánach aige fós i leith a chuid pearsana.
Tá osréalachas neamhchoitianta ag baint lena shaothar agus é fáiscthe as leimhe dhubhach an ghnáthshaoil. Bhaineann sé tairbhe as an nasc atá idir na neacha agus na rudaí uile de réir theagasc an Bhúdachais agus an tSinteochais. Spreagann gach beart frithbheart indíreach ar an bpointe sa saol seo nó i saol eile a nochtann Murakami go healaíonta é. Tugann sé an léitheoir leis trí aigne rúnda an duine, fiú más saol craiceáilte atá i gceist.
Chuirfeadh dubhachas a shaothair agus a chuntas neamhbhorb ar an saol roinnt scríbhneoirí Seapánacha eile ar nós Natsume Sóseki i gcuimhne duit. Nochtann sé dúinn machnamh daoine atá i ngreim an dá bhruach, iad ar lorg sainiúlachta agus imní orthu uaireanta roimh an mbeatha.
Foilseacháin
Níor cuireadh Gaeilge ar aon leabhar le Murakami go fóill.
Diarmaid mac Cearbhaill
Rí na Teamhrach nó Ard-Rí na hÉireann ba ea Diarmaid mac Cearbhaill (Sean-Ghaeilge Diarmait Derg mac Fergusa Cerbaill Uí Néill) (bás c. 565). De réir seannósanna, an tArd-Rí deireanach ba ea é a insealbhaíodh faoi réir deasghnáth págánach, an ban-feis (bainis), nó pósadh le bandia na tíre.
mion|200px|Radharc ar aghaidh thoir de Chrois na Scrioptúr, [[Cluain Mhic Nóis. Léiríonn na fíoracha is amhlaidh Naomh Ciarán agus Diarmaid mac Cearbhaill, agus Cluain Mhic Nóis á bhunú acu ]]
Cé go n-insítear go leor scéalta níos déanaí faoi Dhiarmaid, taoiseach stairiúil ba ea é, agus bhí an-tionchar ag a mhuintir in Éirinn na meánaoise. Ní gá é a mheascadh le Diarmait mac Cerbaill (rí Osraí), mac an rí, Cearbhaill mac Dúnlainge.
Arthur Conan Doyle
Ba iad a chuid scéalta faoi Sherlock Holmes, an bleachtaire réasúnach, a thabhaigh clú dó ar fud an domhain, agus cuireadh teangacha móra an domhain ar na scéalta seo (an Ghaeilge san áireamh). Chuir Sherlock Holmes cuma nua ar an seánra go léir. Ba scríbhneoir bisiúil é Doyle, áfach, agus bhreac sé síos a lán scéalta eile, cosúil leis na cinn faoin Ollamh Challenger. Ba scéalta ficsin eolaíochta iad go bunúsach, agus is féidir gurbh é Challenger a chuir bun le clísé an "ollaimh ar mire" sa litríocht éadrom.
Saol
Rugadh Arthur Conan Doyle ar an 22 Bealtaine 1859 i 11 Plás Picardy, Dún Éideann, Albain. Sasanach de bhunadh Éireannach ab ea a athair, Charles Altamont Doyle, agus Éireannach ab ea a mháthair, Mary née Foley. Phós siad sa bhliain 1855, ach thit an teaghlach as a chéile sa bhliain 1864 chomh tugtha is a bhí an t-athair don bhiotáille. Fuarthas lóistín sealadach do na páistí ar fud na cathrach. Sa bhliain 1867 tháinig an teaghlach le chéile arís agus shocraigh siad síos i dtionóntán suarach ag 3 Plás Sciennes.
Tugtar "Conan Doyle" ar mo dhuine inniu, mar a bheadh sloinne dúbailte ann, ach níltear cinnte cén fáth. Cuireadh a bhaiste i rollaí Ardeaglais Mhuire i nDún Éideann, agus ansin cláraíodh "Arthur Ignatius Conan" mar ainmneacha baiste gan de shloinne ar an leanbh ach "Doyle". Ainmníonn na rollaí Michael Conan mar chara Críost. clé|mion|"The Crime of the Congo" le Arthur Conan Doyle, 1909
Fugloy
Is oileán Faróch é Fugloy.
Caisleán na Cnapóige
Caisleán de chuid an 15ú haois atá suite i gContae an Chláir in Éirinn is ea Caisleán na Cnapóige. Tógadh é do Sheán Mac Con Mara sa bhliain 1467. Tá athchóiriú nua-aimseartha déanta air agus úsáidtear é sa lá atá inniu ann chun féastaí meánaoiseacha a chur i láthair do thurasóirí.
Stair
Dhíol Proinsias Mac Con Mara an caisleán le muintir Scott i rith 1800 agus chaith siadsan cuid mhaith airgid ag déanamh athchóiriú air. Cheannaigh Theobold Fitzwalter Butler, 14ú hIarla Dhún Búinne, é sa bhliain 1855 agus lean sé den obair athchóirithe a thosaigh muintir Scott, chomh maith le príomháit chónaithe theaghlach Dhún Búinne a dhéanamh de. Bhíodh Comhairle Contae an Chláir á tionól ansin i rith Chogadh na Saoirse agus d'úsáid An Ginearál Michael Brennan, oifigeach ceannaireachta an cholúin reatha áitiúil, an foirgneamh mar cheanncheathrú i rith na tréimhse céanna.
June's Diary
Popghrúpa Meiriceánach é June's Diary. Formaíodh Kelly Rowland agus stiúrthóir Frank Gatson an ghrúpa ar an gclár Meiriceánach Chasing Destiny sa bhliain 2016. Is iad Ashly Williams, Brienna DeVlugt, Gabrielle Carreiro, Kristal Lyndriette agus Shyann Roberts baill den ghrúpa.
Ar an 24 Meitheamh 2016 scaoileadh a gcéad singil "L.A.N.C.E." go iTunes.
2016–: Céad singil
Ar an 7 Meitheamh 2016, scaoil an ghrúpa a gcéad singil "All of Us". Tá an cúigréad shínithe go lipéad L.A. Reid Epic. Ar an 23 Meitheamh 2016, d'fhógair siad a n-ainm oifigiúil mar June's Diary. Scaoil an ghrúpa a gcéad singil "L.A.N.C.E" ar iTunes ar an 24 Meitheamh 2016 agus ar an 26 Meitheamh, tháinig an físeán do "L.A.N.C.E" i rith an imeacht cairpéad dearg don BET Awards 2016.
Ashly Williams
Rugadh Ashly Breshé Williams i gCompton, California ar an 15 Eanáir, 1989.
Thriail sí don tríú shéasúr The X Factor i Los Angeles ag canadh I Will Always Love You le Whitney Houston. Ag an 4 chair challenge chan sí I Don't Wanna Miss a Thing le Aerosmith. Fuair sí ceann de na cathaoireacha ach malartaíodh í le Rion Paige.
Kristal Lyndriette-Smith
Rugadh Lyndriette-Smith, pósta i Charlotte, Carolina Thuaidh ar an 28 Iúil, 1987. Bhíodh sí ina ball den ghrúpa R&G RichGirl ó 2007-2011. Tar éis ag imeacht as an ngrúpa scaoil sí SL leis an ainm Proclamation. I 2013 shínigh sí le lepéad Tyrese Gibson Voltron agus scaoileadh a céad singil "Silhouette". Bhí sí ar chamchuairt Usher UR experience mar cheann de na amhránaithe taca.
Gabrielle "Gabby" Carreiro
Rugadh Gabrielle "Gabby" Carreiro i nGlendale, California ar an 20 Bealtaine, 1997.
Shyann Roberts
Rugadh Shyann Roberts ar an 31 Lúnasa, 1996. As St. Petersburg, Florida í.
Edward Moane
Polaiteoir Éireannach ab ea Edward Moane (2 Lúnasa 1890 – 11 Iúil 1973). Bhí sé ina bhall d'Fhianna Fáil.
Altáígh
deas|250px|thumb|Altaígh Is grúpa eitneach Áiseach iad na hAltáígh. Is í an Altáís a bpríomhtheanga.
Loch A' Chaorainn
deas|250px|thumb|Loch A' Chaorainn Is taiscumar suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, é Loch A' Chaorainn.
Dílseachas
deas|200px|thumb|Bratach an Aontais Is é brí le dílseachas i gcomhthéacs na hÉireann ná Aontachtóir antoisceach atá sásta breith ar an arm le forlámhas na bProtastúnach sa Tuaisceart Éireann agus le stádas bunreachtúil an stáitín mar chuid den Ríocht Aontaithe a chosaint is a choinneáil i bhfeidhm. .
Aontachtóirí nó Dílseoirí?
Is minic nach n-aithníonn na meáin chumarsáide na h-"Aontachtóirí" agus na "Dílseoirí" thar a chéile. Mar sin féin, bíonn sé níos coitianta an téarma úd "Dílseoir" a úsáid le tagairt a dhéanamh do lucht antoisceachais atá sásta droichead a dhéanamh den dlí is den cheart leis an status quo a choinneáil i bhfeidhm sa Tuaisceart nó a bhfuil a ndearcadh ar na cúrsaí neamhghéilliúlach as an ngnáth. An chuid is mó de na hAontachtóirí, ní thabharfaidís "Dílseoirí" orthu féin. Go bunúsach, cuimsíonn an téarma "Aontachtóir" gach duine a dteastaíonn uaidh an Ríocht Aontaithe, agus an chuma atá uirthi inniu, a choinneáil aontaithe. Mar sin, is féidir an dá chiall a bhaint as an bhfocal "dílseoir": dílseacht don Aontacht, nó dílseacht do Choróin na Breataine Móire.
Com Caoin
Is baile fearainn suite i gContae Chorcaí é Com Caoin.
Dobharfhia Síneach
Fia atá dúchasach don tSín is an Chóiré, ach tugtha isteach don Eoraip. An t-aon fhíorfhia gan bheanna. Déanann na géaráin sa bhfireannach starrfhiacla fada atá dírithe síos. Áitríonn sé corcacha, agus itheann plandaí uisciúla. Tugtar an fia uisce Síneach air freisin.
1873
Tarluithe
mion|Díospóireacht an Seikanron i rialtas na [[An tSeapáin|Seapáine inar pléadh ar chóir ionraic a dhéanamh ar an gCóiré. Na leasatheoirí nua-aimseartha ina choinne, lucht an airm ar a shon.]]
Final Fantasy: The Spirits Within
Scannán Meiriceánach ón bhliain 2001 is ea Final Fantasy: The Spirits Within.
Port-adhair Thiriodh
deas|250px|thumb|Port-adhair Thiriodh Is aerfort suite i dTiriodh, Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, é Port-adhair Thiriodh.
Hestur
Is oileán Faróch é Hestur.
Jack Rodwell
Is imreoir sacair Sasanach é Jack Rodwell, a rugadh ar 11 Márta 1991 in Southport. Imríonn sé faoi láthair le Blackburn Rovers F.C.. D'imir sé le hEverton F.C., Manchester City, agus Sunderland roimhe sin. Ghlac sé pháirt i dtrí chluiche leis an bhfoireann náisiúnta Sasanach.
Beirbeirigh
Is grúpa eitneach Tuaidh-Afracach iad na Beirbeirigh. Is iad teangacha na mBeirbeireach a bpríomhtheangacha.
Margadh airgeadraí
mion Margadh comhdhéanta de bhainc agus institiúidí airgeadais eile is ea margadh airgeadraí (margadh FX nó FOREX), a dhéanann freastal orthu siúd ar mian leo airgeadraí éagsúla a dhíol nó a cheannach.
Mairéad Ní Mhaonaigh
Is amhránaí agus fidléir í Mairéad Ní Mhaonaigh (a rugadh sa bhliain 1962) as Gaoth Dobhair, Dún na nGall, Éire. Tá clú agus cáil ar Mhairéad mar cheoltóir aonair agus mar bhall ar an grúpa Altan.
Beathaisnéis
Tógadh í féin, a deartháir Gearóid agus a deirfiúr Anna i gCois Claidí i nGaoth Dobhair, agus d'fhreastail sí ar Phobalscoil Ghaoth Dobhair.
D'fhoghlaim sí a cuid amhrán agus ceoil óna hathair Proinsias (Francie) Ó Maonaigh agus a máthair Cití Ní Ghallchóir. Múinteoir agus príomhoide bunscoile ba ea a hathair i scoil an Luinnigh. Bhí cáil air mar fhidléir agus mar dhrámadóir (scríobh sé geamaireachtaí d'Amharclann Ghaoth Dobhair ar feadh na mblianta) agus mar chumadóir an amhráin 'Gleantán Glas Ghaoth Dobhair.
D'fhoghlaim Mairéad an ceol óna hathair agus ón fhidléir cáiliúil Dinny McLaughlinn (a raibh an grúpa traidisiúnta Aileach aige).
Casadh an ceoltóir Frankie Kennedy uirthi nuair a bhí sí cúig bliana déag d'aois agus chuaigh siad beirt le bunmhúinteoireacht i mBaile Átha Cliath. Chaith siad cúpla bliain ag seinm le chéile agus phós siad sa bhliain 1981.
Tar éis tamall de bhlianta d'éirigh siad as an mhúinteoireacht agus thosaigh ag seinm go lánaimseartha lena ngrúpa Altan. Fuair Frankie bás go hóg sa bhliain 1994. Ach lean Mairéad agus an grúpa ar aghaidh agus bhain cáil agus gradam idirnáisiúnta amach.
Sa bhliain 2008, tháinig Imeall  amach,  a céad albam aonarach.
Tá iníon ag Mairéad, Nia Byrne, fidléir agus amhránaí den scoth chomh maith. mion|Cambridge Festival, 2003
Albaim Aonaracha
mion|Canúintí Ceoil ar TG4, 2010
Le Frankie Kennedy
mion|2010ː Altan in [[Minneapolis, Minnesota|Minneapolis, MN Cedar Cultural Center;  Ciarán Curran, Ciarán Tourish, Mairéad Ní Mhaonaigh, Dermot Byrne agus Dáithí Sproule]]
Mary Ryan
Polaiteoir Éireannach ab ea Mary Ryan (31 Eanáir 1898 – 8 Feabhra 1981). Bhí sí ina ball d'Fhianna Fáil.
Bundúchasaigh na Tasmáine
thumb|250px|right|An ceathrar Bundúchasach dheireanacha den “fhíorphór”, c. na 1860í.
Fia earrbhán Guatamalach
Ainmhí is ea an fia earrbhán Guatamalach.
thumb|left|thumbtime=4
Bundúchasaigh na Tasmáine
Ba iad Bundúchasaigh na Tasmáine bunmhuintir na Tasmáine (Van Diemens’s Land), oileán atá laisteas de mhórthír na hAstráile. B’fhéidir go raibh 15,000 duine acu ann sular tháinig lonnaitheoirí Briotanacha sa bhliain 1803. Luaitear galracha Eorpacha mar an rud is mó ba chúis le scrios an phobail lán-Bhundúchasaigh.
Faoin mbliain 1833, agus le cabhair ón Leifteanant-Ghobharnóir George Arthur, bhí George Augustus Robinson in ann áitiú ar thimpeall 200 Bundúchasach géilleadh agus é á rá leo go gcosnófaí iad agus go bhfaighidís a dtailte ar ais i ndeireadh na dála. Aistríodh iad go dtí Wybalenna Aboriginal Establishment ar Oileán Flinders, áit ar mharaigh galracha mórán acu. Sa bhliain 1847 aistríodh an seacht nduine is daichead díobh a bhí beo fós go dtí Cuainín na nOisrí (Oyster Cove), laisteas de Hobart. Deirtear go minic gurbh iad Trugernanner (1812–1876) agus Fanny Cochrane Smith (1834–1905) na daoine deireanacha de shliocht lán-Bhundúchasach.
Ní mhaireann aon teanga Thasmánach, cé go bhfuil daoine éigin ag iarraidh teanga nua a dhéanamh de na focail atá le fáil i gcáipéisí agus sa chaint.
Sa lá atá inniu ann tá roinnt mílte de shliocht Tasmánach Bundúchasach mar thoradh ar phóstaí measctha.
Roimh theacht na nEorpach
thumb|300px|right|Cósta na Tasmáine agus Victoria timpeall 14,000 bliain ó shin nuair a bhí leibhéal na farraige ag éirí. Meastar gur tháinig daoine go dtí an Tasmáin timpeall 40,000 bliain ó shin thar dhroichead talún ó mhór-roinn na hAstráile i rith na hoighearthréimhse deireanaí. Nuair a d’éirigh an fharraige agus líonadh Caolas Bass fágadh na daoine leo féin ar feadh timpeall 8,000 bliain go dtí teacht na nEorpach i ndeireadh an 18ú haois.
Sa bhliain 1990 tháinig seandálaithe ar ábhar in Uaimh Warreen i ngleann Abhainn Maxwell san iardheisceart a thaispeáin go raibh Bundúchasaigh ann chomh luath le 34,000 bliain ó shin. Sa bhliain 2010, sular tógadh droichead thar Abhainn Jordan, rinne seandálaithe tochailt ar stráice 600 méadar den bhruach agus tháinig ar neart uirlisí cloiche. Chuir an chéad dátú in iúl go raibh daoine ina gcónaí ann ó 40,000 bliain ó shin go dtí 28,000 bliain ó shin.
Áitíonn scoláirí áirithe nach raibh fáil ag Bundúchasaigh na Tasmáine ar áiseanna de chuid na mór-roinne, ar nós sleánna friofraic, uirlisí cnáimhe, búmarang, duán, fuála agus adhaint tine. Deirtear nach mbíodh acu ach aibhleoga a thugadh na fir leo ó áit go háit. Ach tá a mhalairt de thuairim ag scoláirí eile, agus tá cuntas ar adhaint tine ag na Tasmánaigh i gcáipéis de chuid na bliana 1887. Deirtear freisin go raibh an oiread sin bia ann nach raibh gá ag na Tasmánaigh le teicneolaíocht chasta: bhíodh uirlisí cnáimhe acu ach d’imigh na huirlisí sin as úsáid nuair ba mhó stró a ndéanta ná an tairbhe a bhainfí astu.
Cuirtear le fios gur stad Bundúchasaigh na Tasmáine de mhórán éisc a ithe timpeall 4,000 bliain ó shin agus thosaigh ag ithe níos mó pasam, cangarúnna agus valbaithe. Stad siad de bheith ag úsáid uirlisí cnáimhe agus bhain feidhm as uirlisí cloiche ina n-áit. Tá an cheist seo pléite go géar. Déarfadh scoláirí éigin gur pobal mí-oiriúnaithe a bhí ann, ach deir scoláirí eile go raibh féarach á dhéanamh de scrobarnach ina lán áiteanna agus go raibh níos mó bia ann dá bharr. Is mó an t-éileamh a bhí ar oisrí agus ar rónta ná ar iasc, agus bh’fhéidir nárbh fhiú dul ag iascaireacht. Cuireann an fhianaise sheandálaíochta in iúl go raibh na treibheanna ag leathnú a gcríoch ag an am agus go raibh sé sin ar siúl go fóill nuair a tháinig na hEorpaigh.
Treibheanna Bundúchasacha na Tasmáine
Thagaidís na Bundúchasaigh le chéile i dtrí shlí: mar theaghlaigh, mar dhronganna a mbeadh timpeall daichead duine iontu agus a ainm féin ar gach drong, agus mar threibheanna i ndúichí. Cé gur leis na treibheanna na dúichí úd théadh dronganna ó áiteanna eile siar is aniar tríothu ar lorg bia.
De réir meastachán difriúil bhí idir 3,000 agus 15,000 Bundúchasach sa Tasmáin. Cuireann staidéir ghéiniteacha in iúl go raibh an figiúir i bhfad níos airde, ach b’fhéidir go ndearna galracha Eorpacha slad ar an bpobal roimh an mbliain 1803 de bharr teagmháil le sealgairí rónta. Shíl Stockton (I983:68) go raibh 3,000 duine ann ar a laghad, ach bhí fánaíocht ghéiniteach íseal go leor, agus b’fhéidir go raibh an figiúr chomh hard le 100,000, gan buíochas don fhianaise seandálaíochta. Tá fianaise ann gur mó d’acmhainní a bhí ag le fáil sa Tasmáin ná sa mhórthír.
Na chéad Eorpaigh
Sa bhliain 1772 thug longa Francacha faoi cheannas Marion Dufresne cuairt ar an Tasmáin. Ar dtús d’fhailtigh na Bundúchasaigh rompu, ach tháinig eagla orthu nuair a chonaic siad bád eile chucu. Dúradh gur caitheadh sleánna agus clocha: scaoil na Francaigh muscaeid leis na Bundúchasaigh: maraíodh duine acu siúd ar a laghad agus gortaíodh cuid eile. Bhí fáilte roimh dhá chabhlach Fhrancacha faoi cheannas Bruni d'Entrecasteaux sna blianta 1792 agus 1793 agus faoi cheannas Nicolas Baudin sa bhliain 1802. Bhuail an Captaen James Cook go síochánta le Bundúchasaigh ar Oileán Bruny sa bhliain 1777. Ba é an scéal céanna ag an gCaptaen William Bligh é sa bhliain 1788.
Thosaigh sealgairí rónta ón mBreatain agus ó Mheiriceá ag tabhairt cuairte ar oileáin Chaolas Bass agus ar chósta an tuaiscirt agus oirthir ón gcuid deiridh den 18ú haois amach. Thart faoin mbliain 1800 bhí sealgairí ag cur fúthu ar oileáin gan chónaí, rud a chuir ar a gcumas dul i dteagmháil le Bundúchasaigh sa Tasmáin féin.
Port-adhair Cheann Loch Chille Chiarain
deas|250px|thumb|Port-adhair Cheann Loch Chille Chiarain Is aerfort suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, é Port-adhair Cheann Loch Chille Chiarain.
Bundúchasaigh na Tasmáine
Na chéad Eorpaigh
Thosaigh sealgairí agus Bundúchasaigh ag trádáil lena chéile. Ba bhréa leis na Bundúchasaigh madraí seilge, agus plúr, tae agus tobac, agus thabharfaidís craicinn changarúnna mar mhalairt orthu. Bhíodh mná Bundúchasacha á malartú freisin. Bhí a lán acu go han-mhaith chun rónta agus éin mhara a sheilg, agus chuirfí a scileanna siúd ar fáil, agus scileanna na bhfear uaireanta, ar feadh séasúr seilge na rónta. Uaireanta dhíolfaí mná, agus b’fhéidir go mbronnfaí cuid acu ar na hEorpaigh chun iad siúd a thabhairt isteach sa treibh. Chomh maith leis sin, dhéanadh na hEorpaigh mná a fhuadach, agus fiú i ndiaidh na bliana 1810, nuair a bhí formhór an sealgairí imithe de bharr ídiú na rónta, bhí timpeall caoga seanmhairnéalach agus athdhaoránach ar oileáin Chaolas Bass fós, agus teaghlaigh curtha ar bun acu le Bundúchasaigh mná.
Chuaigh cuid de na mná leis na sealgairí rónta go toilteanach. Ní fios an arbh é sin cás Tarerenorerer (Eng:Walyer), bean a raibh iomrá léi mar cheannairceach. Bhain sí leis na Punnilerpanner, ach nuair a d’éalaigh sí ó na sealgairí chuaigh sí leis na Plairhekehillerplue. Bhí sí i gceannas orthu agus iad ag ionsaí fostaithe den Van Diemen's Land Company. Ba é seo an chéad uair a bhain Bundúchasaigh feidhm as muscaeid. Gabhadh í ach dhiúltaigh sí dul ag obair agus cuireadh go dtí Oileán na bPiongainí (Penguin Island) í. Ina dhiaidh sin coinníodh í ar Oileán na nEalaí agus thug sí iarracht ar éirí amach a chur ar bun. Ní raibh de nós ag Bundúchasaigh mná dul i mbun cogaidh riamh, ach anois bhí a lán acu ag ionsaí Eorpach.
Tháinig laghdú tapa ar líon na mban i dtuaisceart na Tasmáine, agus faoin mbliain 1830 ní raibh ach triúr ban in oirthuaisceart na Tasmáine i measc 72 fear. Ach maíonn mórán Bundúchasach Tasmánach gur de shliocht mhuintir na sealgaireachta iad.
Tar éis theacht na nEorpach
thumb|deas|Robert Dowling: Group of Natives of Tasmania, 1859.
Idir na blianta 1803 agus 1823 bhí dhá thréimhse achrainn idir Bundúcahsaigh agus coilínigh. Idir na blianta 1803 agus 1823 bhí achrann ann faoi bhia ar nós oisrí agus cangarúnna. Idir na blianta 1808 agus 1823 bhí feirmeoirí, sealgairí rónta agus sealgairí míolta móra ag fáil Bundúchasaigh mná le trádáil nó le fuadach toisc a laghad sin ban bán a bheith ann. Bhíodh achrann faoi mhná idir na treibheanna dá bharr agus tháinig laghdú ar an daonra Bundúchasaigh. Bhí ceithre Bhundúchasach is seachtó(ar mhná a bhformhór mór) ina gcónaí le sealgairí ar oileáin Chaolas Bass anuas go dtí 1835.
Faoin mbliain 1816 bhí mórán páistí Bundúchasacha á bhfuadach mar sclábhaithe. Sa bhliain 1814 chuir an Gobaharnóir Thomas Davey fógra amach á rá gur chuir an fuadach seo fearg air, agus sa bhliain 1819 chuir an Gobharnóir William Sorell an fógra amach arís agus d’ordaigh go gcuirfí páistí fuadaithe chun Hobart mar a gcothódh an rialtas iad. Bhí a lán leanaí Bundúchasacha ina gcónaí le lonnaitheoirí. Thóg sealgaire Éireannach dar shloinne Ó Briain buachaill óg ar mhór an cúnamh dó é, ach bhí míghnaoi ag a mhuintir féin air mar go raibh gráin aige orthu de bharr a chuid oiliúna Eorpaí. Taispeánann tuairiscí baiste gur tugadh sé leanbh is fiche isteach i dtithe lonnaitheoirí, agus cuireadh roinnt páistí Bundúchasacha chun Scoil na nDílleachtaí in Hobart. Bhí ocht mBundúchasach is caoga idir óg agus fhásta ina gcónaí le lonnaitheoirí sa Tasmáin anuas go dtí an bhliain 1835.