cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Manuel Rivas
Is é Manuel Rivas, a rugadh ar an 24 Deireadh Fómhair 1957 in A Coruña, an scríbhneoir comhaimseartha is tábhachtaí a dhéanann a chuid oibre trí mheán na Gailísise. Scríobhann sé prós, filíocht, aistí agus gné-ailt, agus is í an Ghailísis príomhtheanga a chuid saothair, cé go bhfuil colún aige ar an nuachtán mór Spáinnise El País freisin. Is é an t-úrscéal úd O lapis do carpinteiro ("Peann luaidhe an chearpantóra") an saothar is cáiliúla dár scríobh sé, agus é aistrithe gona lán teangacha coimhthíocha, an Béarla ina measc. Tháinig sé i gcló sa bhunteanga an chéad uair sa bhliain 1998.'
Luimneach
Na hEalaíona
220px|thumb||Rae tithe brice deirge i Sráid Mhulgrave a thógadh ag deireadh an 19ú haois.
Tá an-chuid áiseanna ealaíona suite i Luimneach agus tá oidhreacht láidir ag an gcathair sa cheol agus sa litríocht. Cuidíonn na cúrsaí oideachais in Ollscoil Luimnigh agus i gColáiste Ealaíona Luimnigh le stádas an chathair mar ionad tábhachtach i ngach rannóg na n-ealaíona.
Is í Ionad Ealaíona an Bhelltable ar Shráid Uí Chonaill príomh-láthair drámaíochta na cathrach. Tá Gailearaí Ealaíona Cathrach Luimnigh suite i gCearnóg an Phoirigh an Gailearaí Náisiúnta Féin-Phortráid in Ollscoil Luimnigh.
Sé Halla Ceoil na hOllscoile príomhionad ceoil clasaiceach agus mór-seóanna ceol chomhaimseartha na cathrach, cloistear ghrúpaí nua in ionaid mar Dolan’s Warehouse ar Bhóthar na nDuganna agus is i dtithe tábhairne mar Nancy Blake’s ar Shráid na Danmhairge a chloistear seisiúin ceoil traidisiúnta.
Spórt
220px|thumb|right|Craobh Iomána Sóisir B Cathair [[CLG Coiste Luimneach|Luimnigh, Áth an Mhuilinn i gcoinne Tobar Phádraig sa chluiche leathcheannais, 28ú Lúnasa 2004]]
Tá an-suim sa spórt i Luimneach agus is minic a ghlaonn polaiteoirí agus cumainn áitiúil "Príomh-chathair Spóirt na hÉireann" uirthi. Cuimhníonn dealbh ós chomhair Banc Aontas Éireann i Sráid Uí Chonaill clú spórtúil na cathrach.
Is iad an iomáint, an pheil Ghaelach, an sacar agus an rugbaí na spóirt ina bhfuil an suim poiblí is mó ach tá tá clubanna rámhaíochta, lúthchleasaíochta, snámha, haca, rothaíochta, camógaíochta, peil na mban, cruicéid, leadóige agus liathróid láimhe le fáil sa chathair chomh maith.
Tá ocht ngalf-chúrsa laistigh de 20km ó lár na cathrach. Tá raon rásaíocht na gcon suite ar Bhóthar Mulgrave agus is i gCnoc Glas, 9km ó dheas ó lár na cathrach an an mbóthar i dTobar Phádraig atá ráschúrsa na gcapall
Ospidéil
Tá ospidéil amháin ginearálta laistigh de theorainn na cathrach, Ospidéal Eoin i gCearnóg an Ardeaglais. B'ospidéal ginearálta é Ospidéal Bharringtons ar Ché Sheoirse ach tharraing an Bord Sláinte siar de sa bhliain 1988 agus athosclaíodh mar mhionospidéal príobháideach é ina dhiaidh.
Is ar Bhóthar Mulgrave a bhfuil Ospidéal Meabhar-Ghalar Sheosaimh suite agus tá an Ospidéal Breithe Réigiúnach Mhainchín ar Bhóthar na hInse.
Is é Ospidéal Réigiúnach an Mheán-Iarthair promh-ospidéal na cathrach. Tá sé suite i mbruachbhaile Tuar an Dúill, tuairim is trí mhíle siar ó lár na cathrach.
Aeráid
Tá aeráid séimh ag Luimneach le meán-uasteocht an lae 20 °C (68 °F) i mí Iúil agus meán-íosteocht na h-oíche 4 °C (39 °F) i mí Eanáir. Is iad 31.6 °C (88.88 °F) an teocht is airde riamh sa chathair agus -11.2 °C (11.84 °F) an teocht is ísle ó thosach annalacha an aimsir.
Eisimirc as Luimneach
thumb|220px|right||Dealbh cuimhneacháin Pádraig Sáirséal i bPlás na hAirdeaglaise, Luimneach
I dteannta le gach áit eile in Éirinn, is mór é líon na ndaoine a d’fhág Luimneach i rith na h-aoise chun chur fúthu i dtíortha eile an domhain. Go minic, ní eisimirc toilteanach a bhí ann, go mór mór i ndiaidh ghorta nó chogaidh.
I mbeagnach gach bliain ó dheireadh na 17ú aoise go dtí deireadh na 20ú haoise, d’fhág níos mó daoine an chathair ná mar a tháinig isteach. Ach bhí tréimhsí ar leith ann ina raibh an eisimirc thar an ngnáth, go mór mór i ndiaidh Léigear Luimnigh, i lár na 18ú haoise, i ndiaidh an Ghorta Mhóir suas go dtí deireadh na 19ú haoise agus le linn cúlú eacnamaíochta blianta na 1950í agus blianta na 1980í.
Is i Sasana, Stáit Aontaithe Mheiriceá, Ceanada, An Astráil agus An Nua-Shéalainn ceann scríbe formhór na ndeoraithe.
Mic agus Iníní Cáiliula Luimnigh
I measc na ndaoine cáiliúla a rugadh sa chathair nó ar chaith seal mhaith dá shaol inti nó a bhfuil baint mhór acu léi, tá an liosta seo a leanas:
Polaiteoiri
thumb|220px|Droichead Sylvester Uí hAllmharáin, Margadh na bPráta
Contae DeKalb, Tennessee
Is contae i Tennessee é DeKalb. Is é Smithville príomhbhaile an chontae agus an chathair is mó sa chontae. Bhí 18,723 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010.
Luimneach
Luimneach Thar Lear
220px|thumb|right|Luimneach sa bhliain 1982 roimh ath-fhorbairt an Bhaile Gallda. Radharc thar Abhann na Mainistreach ar Séipéal Mhuire. Lean ainm Luimnigh eisimircigh ón gcathair go dtí Meiriceá Thuaidh agus an Astráil.
Tá ar a laghad naoi mbaile i Stáit Aontaithe Mheiriceá leis an ainm Limerick, ceann amháin araon sna stáit Georgia, Illinois, Mississippi, Nua-Eabhrac, Ohio, Pennsylvania agus Carolina Theas agus dhá cheann sa stát Maine. Tá ceantar darbh ainm dó Limerick i gcathair Louisville, Kentucky.
Tá ar a laghad dhá bhaile i gCeanada, Limerick ON (Ontario) agus Limerick SK (Saskatchewan). Tá baile amháin san Astráil, Limerick NSW (New South Wales), agus cnoc darbh ainm dó Limerick Hill i Sléibhte Hammersley in Iarthar na hAstráile.
Comhchathracha
Tá Luimneach nasctha le Kemper/Quimper i mBriotáin na Fraince, Spokane i Stát Washington i Stáit Aontaithe Mheiriceá agus Starograd Gdanñski i Réigiún Pomaráine Thoir na Pólainne.
Jenny Slate
Ban-aisteoir, aisteoir gutha agus fuirseoir ar a boinn Meiriceánach í Jennifer Sarah "Jenny" Slate a rugadh ar 25 Márta 1982.
Regis Philbin
Pearsa teilifíse Meiriceánach ab ea Regis Francis Xavier Philbin, a rugadh ar 25 Lúnasa 1931. Bhí fear a' tí ar chláracha cainte agus cluichí é. Fuair sé bás ar 24 Iúil 2020.
An tSlóvaic
Tír thalamhiata atá suite i lár na hEorpa is ea an tSlóvaic (Slóvaicis: Slovensko), nó, mar a thugtar uirthi go hoifigiúil, Poblacht na Slóvaice (Slóvaicis: Slovenská republika). Is í an Bhratasláiv an phríomhchathair agus an chathair is mó sa tír. Is iad Poblacht na Seice, an Ostair, an Ungáir, an Pholainn agus an Úcráin na tíortha a roinneann teorann léi. Tá daonra 5 milliún inti agus is é achar an stáit 49,000 km2. Tá an tír ina ball den AE, NATO, OECD, WTO, agus d'eagraíochtaí idirnáisiúnta eile chomh maith.
Tháinig na Slavaigh go dtí críocha na Slóvaice idir an 5ú haois agus an 6ú haois. Bhí ceantair éagsúla den tír mar chuid d'Impireacht Samo, den Mhór-Mhoráiv (céad aonad polaitíochta na Slavach), de Ríocht na hUngáire, d'Impireacht Hapsburg, agus den tSeicslóvaic ag amanna difriúla i stair na hEorpa. Bhain sí a neamhspleáchas amach ar an 1 Eanáir 1993, i ndiaidh dhíscaoileadh na Seicslóvaice.
Stair na Tíre
Ó thimpeall 450 RCh, bhí na Ceiltigh ina gcónaí sa cheantar agus thóg siad oppida cumhachtacha saBhratasláiv agus in Havránok. Is iad na Biatecs, boinn airgid a raibh ábhar scríofa in aibítir na Laidine greanta orthu, an chéad phíosa d'fhianaise den scríbhneoireacht sa tír. Le méadú Impireacht na Róimhe bhí urphoist na himpireachta suite timpeall Abhainn na Danóibe. Bhí Ríocht Vannius, ríocht treibheacha barbaracha ar bhunaigh an treibh Ghearmánach Quadi í, suite in oirthear agus i lár na tíre ó 20 go 50 AD.
Na Stáit Shlavacha
Bhí na Slavaigh ina gcónaí san áit faoin 5ú haois. Bhí oirthear na Slóvaice mar lár ar Impireacht Samo sa 7ú haois. D'fhás stát Slavach, darbh ainm Prionsacht Nitra, san 8ú haois, agus bhunaigh an chéad rialtóir Pribina an chéad séipéal Críostaí ann sa bhliain 828. Chomh maith leis an Mhoráiv, bhí an phrionsacht seo mar chroílár Impireacht Mhór na Moráive ó 833.
Grange Park, Enfield
Is baile é Grange Park atá suite sa bhuirg Enfield, Londain Thuaidh.
Baile Éamainn
Is ceantar i ndeisceart Bhaile Átha Cliath é Baile Éamainn (Béarla: Edmondstown).
2002 sa teilifís
Is liosta é seo d'eachtraí teilifíse sa bhliain 2002.
An tSlóvaic
An Ríocht Ostra-Ungárach
De bharr fhás na hImpireachta Otamánaí aistríodh lár Ríocht na hUngáire go dtí an Bhratasláiv, agus rinneadh í ina príomhchathair de Ríocht na hUngáire sa bhliain 1536. Lean léi mar phríomhchathair na tíre faoin monarcacht Habsburg go dtí 1848.
I rith réabhlóid 1848-49 thug na Slóvacaigh tacaíocht d'Impire na hOstaire toisc nach raibh siad ag iarraidh a bheith mar chuid den Ungáir. Theip orthu, agus cuireadh iad faoi chois rialtas na hUngáire le blianta ina dhiaidh.
Matamaitic fheidhmeach
Is brainse den mhatamaitic í an mhatamaitic fheidhmeach a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans.
An tSlóvaic
An 20ú haois
Sa bhliain 1918, chuaigh an tSlóvaic leis an mBoihéim agus an Moráiv chun tír nua, an tSeicslóvaic, a chruthú. D'ionsaigh rialtas sealadach na hUngáire an tír agus forghabhadh 1/3 den tír.
Agus an Dara Chogadh Domhanda ar na bacáin, briseadh suas an tír. Bhunaigh na Faisistigh faoina gceannaire, Jozef Tiso, an chéad phoblacht Slóvaicigh, agus d'fhorógair siad a neamhspleáchas ón tSeicslóvaic sa bhliain 1939. Ach ní raibh ann ach rialtas soip a bhí ar teaghrán ag na Naitsithe. Cuireadh tús le gluaiseacht fhíochmhar frithbheartaíocha in aghaidh na Naitsithe, Éirí Amach Náisiúnta na Slóvacach in 1944. Tháinig forghabháil fhuilteach, agus cogadh cathartha, sna sála air sin. Díbríodh cuid mhaith den phobal Giúdach as an tír agus ba mhar a shlogfadh an talamh iad an tslí inar imigh siad gan tásc ná tuairisc le linn aimsir an Uileloiscthe.
I ndiaidh an Dara Chogadh Domhanda, crochadh Jozef Tiso sa bhliain 1947 agus cruthaíodh an tSeicslóvaic den athuair. Diaidh ar ndiaidh, chuaigh an tAontas Sóivéadach i bhfeidhm ar an tír agus de réir a chéile rinneadh an tír ina cuid de chónaidhm na dtíortha Cumannacha uile.
Réigiúin na Tíre
Tá an tír roinnte in 8 kraje (nó réigiún). Ainmnítear iad as an bpríomhchathair atá sa réigiún. Tá roinnt mhaith áirithe féinrialuithe ag na limistéir seo ó bhí 2002 ann. Seo a leanas liosta de na limistéir:
Tá na "kraje" seo roinnte arís ina n-okresy nó tuathcheantair, a bhfuil 79 díobh san iomlán.
Maidir leis an eacnamaíocht agus an dífhostaíocht, tá na réigiúin oirthearacha níos saibhre ná na réigiúin iartharacha ach níl an difríocht seo róshuntasach i gcomparáid le difríochtaí réigiúnacha atá i dtíortha eile.
Leabhar Uí Mhaine
Stair
Glaodh Leabhar Uí Dubhagáin ar an lámhscríbhinn ar dtús, as Seán Mór Ó Dubhagáin, bás 1372, de chlann cáiliúil staraithe agus ceoltóirí as Oirthear na Gaillimhe. Bhí aitheanta uirthi níos deireanaí mar Leabhar Uí Cheallaigh, scríofa ar son Mhuirceartaigh Uí Cheallaigh (bás 1407), Easpag Chluain Fearta (1378–93) agus Ardeaspag Tuama (1393–1407). Bhí sí i seilbh na clainne úd go dtí 1757, nuair a díoladh í le William Betham. Sa bhliain 1814, dhíol Betham an lámhscríbhinn le Richard Grenville, agus dá bhliain 1883, bronnadh í ar Acadamh Ríoga na hÉireann, air a caomhnaítear anois í.
Ábhair
Caitear sciar maith den leabhar le bunúis agus ginealaigh chlann Uí Cheallaigh as Uí Maine, tugadh chun dáta ádh am a thiomsaithe. I dteannta sin, tá ceathrúna ag tabhairt ómóis don réimeas fada agus rath i gcónaí de chlann Uí Dhiarmada (.i., sliocht Dhiarmada Mhic an Bháird), agus ag moladh chlann Mhic an Bháird ina gcáilíocht mar thaoisigh Chinéal Reachta Soghán as lár-thoir Chontae na Gaillimhe.
Ábhar ar iarraidh
Scaradh daichead fóilió ad am lámhscríbhinn agus cailleadh iad, cé gur caomhnaítear trí fhóilió 17–19 in Egerton 90. Rinneadh catalóg d' ábhar na lámhscríbhinne sa seachtú haois déag fad is a bhí sí i seilbh Sir James Ware agus roimh cailleadh na bhfóilió úd, a chuir in iúl go raibh inti tráth téacsanna amhail is Leabhar Gabhála na hÉireann agus Agallamh na Seanórach.
Tharraing Dubhaltach Mac Firbhisigh ar chuid den ábhar caillte agus Leabhar na nGinealach á scríobh aige i nGaillimh sa bhlianta 1649-1650. I measc téacsanna a ghlac sé, tá Seanchas Síl Ír, agus b'fhéidir Clann Ollamhan Uaisle Eamhna. Tharraing sé ar ábhar freisin agus Coimre na nGinealach á scríobh sa bhliain in early to mid-1666. Thug Nollaig Ó Muraíle faoi ndeara gur an-dhílis iad trascríbhinní Mhic Fhirbhisgh.
Los Angeles (idirdhealú)
Thairis sin, is é "Los Angeles" an t-ainm Béarla ar na háiteanna agus ábhar eile seo leanas:
Réaltra Andraiméide
Réaltra bíseach is ea réaltra Andraiméide, agus é le feiceáil i réaltbhuíon Andraiméide. Tá an réaltra seo suite faoi 2.2 milliún solasbhliain dínn, agus is é an réaltra bíseach is gaire dúinn. Cé is moite de Bhealach na Bó Finne féin, is é an t-aon réaltra bíseach is féidir a aithint ar spéir na hoíche gan úsáid a bhaint as gléasra cianradhairc ar nós na ndéshúileach nó an teileascóip. Tá Scamall Mór Magellan agus Scamall Beag Magellan le feiceáil chomh maith, ach ní réaltraí bíseacha iad. Ceann de réaltraí an Ghrúpa Áitiúil é. Is é an teileascóp is fearr a thabharfaidh léargas air, sin nó priontaí de ghrianghraif fhadnochta.
Ken Thompson
Is ceannródaí in eolaíocht ríomhaireachta é Kenneth Lane Thompson (rugadh 4 Feabhra 1943), a dtugtar Ken Thompson de ghnáth air (nó Ken i measc na mbradaithe). Tá aithne air mar gheall ar an obair a rinne sé ar B, teanga ríomhchlárúcháin, agus ar an lámh mhór a bhí aige i bhforbairt na gcóras oibriúcháin UNIX agus Plan 9 from Bell Labs. Tá iomrá le Thompson as Unix a chruthú in éineacht le Dennis Ritchie.
Antaibheathach
Chum Selman Waksman an téarma "antaibheathach" sa bhliain 1942 le cur síos a dhéanamh ar aon ábhar a chruthaíonn miocrorgánach a chuireann i gcoinne fhás aon mhicrea-orgánaigh eile nuair a bhíonn caolúchán ard de ann. Níor chuir an sainmhíniú bunaidh substaintí arbh ann dóibh go nádúrtha is a mharaigh baictéir ach nár tháirg miocorgánaigh iad san áireamh(súlach gastrach agus sárocsaíd hidrigine mar shamplaí) agus níor chuir sé cumaisc shintéiseacha fhrithbhaictéaracha san áireamh ach oiread, leithéidí na sulfónaimídí. Is iomaí antaibheathach ar mhóilíní beaga iad a bhfuil meáchan móilíneach níos lú ná 2000 aonad maise admhaí acu. Agus Ceimic an Leighis ag feabhsú i gcónaí, tá an chuid is mó de na hantaibheathaigh anois ina cumaisc ar rinneadh modhnú ceimiceach leath-shintéiseach orthu, le hiad a athrú ó na bunábhair ar féidir teacht orthu go nádúrtha, is amhlaidh an cás leis na béite-lactaim(áirítear na penicilliní, a tháirgeann fungais de chuid na fine Penicillium, na ceifileaspóiriní agus na carbaipeineimí sa ghrúpa seo). Déantar roinnt antaibheathach a tháirgeadh is a aonrú ó orgánaigh bheo, ar nós na n-aimínighliocóisídí, agus cruthaíodh roinnt eile fós trí bhealaí iomlán sintéiseacha: na sulfónaimídí, na cuinealóin, agus na ocsasolaideanóin. Anuas ar rangú seo a dhéanann antaibheathaigh a roinnt idir cinn nádúrtha, cinn leathshintéiseacha is cinn atá go hiomlán sintéiseach, déantar iad a roinnt in dhá ghrúpa leathan ó thaobh na héifeachta a bhíonn acu ar mhicrea-orgánaigh; Iad siúd a mharíonn baictéir is oibreáin bhaictéiricídeacha iad, ach na cinn nach ndéanann ach fás na mbaictéar a chosc tugtar oibreáin bhaictéarastatacha orthu.
Stair na nAntaibheathach
Bhí an chuid is mó de chóireálacha leighis roimh thús an fhichiú chéid bunaithe ar an leigheas béaloideasúil. Bhí cóireálacha d'ionfhabhtaithe a raibh airí frithmhíocróbacha acu i mórán de phobail ársa an domhain, cinn ar rinneadh cur síos orthu breis is 2000 bliain ó shin. Bhain roinnt mhaith de na pobail seo, na hÉigiptigh ársa agus na Gréagaigh ársa, úsáid as caonaigh agus plandaí le cúram a thabhairt d'ionfabhtuithe. Tháinig fionnachtain na n-antaibheathach nádúrtha a tháirgeann miocrorgánaigh chun cinn tar éis obair a rinneadh roimhe sin ar antabóis idir miocrorgánaigh. D'aithin Louis Pasteur an tábhacht a bhain leis seo is dúirt "dá bhféadfaimis idirghabháil a dhéanamh san fhreasaitheacht a fheictear idir roinnt baictéar, go mbeadh sin mar an dóchas is mó ó thaobh na teiripice de"
Thosaigh ceimiteiripe na n-antaibheathach sintéiseacha mar eolaíocht agus forbairt na n-antaibheathach go ginearálta sa Ghearmáin le Paul Ehrlich, eolaí leighis as an nGearmáin san 1880dí déanacha. Cortha cinniúna i bhforbairt na n-antaibheathach ba ea an iarracht a rinneadh le tuiscint a fháil ar an eolaíocht ba bhun leis na galair, chomh maith le forbairt na ceimiteirpe antaibheathaí sintéisí, is aonrú na n-antaibheathach féin. Tugadh antabóis orthu ar dtús, ba dhrugaí iad a ghníomhaigh i gcoinne na mbaictéar. Ba é an baictéar-eolaí Francach Vuillemin a spreag úsáid an téarma seo: antabóis, a chiallaíonn 'i gcoinne na beatha', de bharr go ndearna seo cur síos ar fheiniméan marfach na ndrugaí seo. Rinneadh an chéad chur síos ar antabóis i mbaictéar sa bhliain 1877 nuair a d'aithin Louis Pasteur agus Robert Koch go bhféadfadh bachaillín aeriompartha fás an Bhachaillín Bacillus anthracis a chosc. Rineadh na drugaí seo a athainmniú mar antaibheathaigh ag Selman Waksman, micreabhitheolaí Meiriceánach sa bhliain 1942. Rinneadh cur síos ar fhreasaitheacht Penicillium spp. den chéad uair i Sasana ag John Tyndall sa bhliain 1875. Níor tuigeadh an tábhacht a bhain le fionnachtain na n-antaibheathach go dtí saothar Ehrlich ar cheimiteirpe antaibheathach sintéiseach, a bhí ina thús de réabhlóid na n-antaibheathach. Thug Erlich faoi deara go nascfadh roinnt ruaimeanna le cealla daonna, cealla ainmhithe, nó le cealla baictéire is go bhfágfaí a ndathanna orthu ach nach ndéanfadh roinn eile fós amhlaidh. Thóg sé ar an smaoineamh seo go m'fhéidir go mbeadh sé indéanta ruaimeanna nó ceimiceáin áirithe a dhéanamh a d'oibreodh mar philéar draíochta nó mar dhruga roghnach a nascfadh le agus a mharódh baictéir gan an t-óstach, sé sin an duine a ghortú. Tar éis an-chuid turgnamh is triaileacha, inar baineadh triail as na céadta ruaimeanna éagsúla, tháinig sé ar dhruga a bhí úsáideach ó thaobh an leighis de, an t-antaibheathach saorga Salvarsan.
Hadley Wood
Is baile é Hadley Wood atá suite sa bhuirg Enfield, Londain Thuaidh.
Inis Eoghain Thoir
Is barúntacht suite i gContae Dhún na nGall í Inis Eoghain Thoir.
Antasubstaint mhonaclónach
deas|200px|thumb|Antasubstaint mhonaclónach Antasubstaint íon a tháirgtear i dtoirt trí mheáin shaorga inniu. Baintear feidhm as a leithéid i gcóireáil galar ar leith (mar shampla, ailsí ar leith) agus taighde eolaíoch. Táirgtear í trí ainmhí a imdhíonú le hantaigin ar leith. Cruthaíonn limficítí an ainmhí antasubstaintí i gcoinne na hantaigine sin, agus táthaítear iad le cealla mialóma (siada B-limficíte) chun cealla hibrideacha a tháirgeadh. Iolraíonn na cealla seo go tapa agus táirgeann méid mór antashubstainte.
Aignéas na Róimhe
Naomh is ea Aignéas na Róimhe (291 – 304).
Antaibheathach
Stair na nAntaibheathach
Sa bhliain 1928 thug Alexander Fleming rud éigin tábhachtach faoi deara ó thaobh antaibithóis phenicilin. Thuairimigh Fleming go raibh an éifeacht faoi stiúir chumaisc éigin frithbheathach nár thangthas air fós ach a bhféadfaí úsáid a bhaint as.
Frithsheasmhacht in aghaidh Antaibheathach
Is éard is frithsheasmhacht i gcoinne antaibheathach ann ná an tslí gur féidir le baictéir agus miocróib cur i gcoinne éifeacht na n-antaibheatach. Táthar den tuairim go bhfuil bagairt ann nach mbeidh aon éifeacht ag cuid de na hantaibheathaigh amach anseo.
The Frying Game
Craoladh an t-aonú eipeasóid is fiche, "The Frying Game", den tríú sraith déag The Simpsons ar an 19 Bealtaine 2002. Scríobh John Swartzwelder an eipeasóid seo. D'fhéach 10.8 milliún duine ar an eipeasóid.
Antaibheathach
Frithbheathaigh anois ag cur le baol ó Bhaictéir?
Go dtí gur fionnadh an micreascóp san seachtú chéad déag, ní raibh aon eolas ná tuiscint ar cad ba bhun leis na galair thógálacha agus mar sin ní raibh córacha leighis cuí ar fáil dóibh. Leis an micreascóp bhí daoine in ann neacha beo micreascópacha a fheiceáil den chéad uair. Tar éis céad bliain eile d'fhás an tuiscint ar an gceangal idir na horgánaigh fhíorbheaga sin agus galair éagsúla, go mór mór tar éis don bhaictéireolaí Gearmánach Robert Koch, a thaispeáint i 1876 go raibh baictéir ar leith ciontach as an aicíd antrasc. Lean an dochtúir Sasanach Edward Jenner agus an ceimiceoir Francach Louis Pasteur leis an obair seo agus d'fhorbair siad córacha leighis i gcoinne aicídí baictéire a dtugtar vaicsíní orthu.
Faoi seo tá na mílte baictéar aitheanta ag eolaithe agus mar thoradh ar sin tá tuiscint mhaith ar a lán galar. Ag éirí as an tuiscint seo, tá drugaí ar leith - na frithbheathaigh, tá córais phoiblí shláinte, tá bealaí díonta - coraintín ina measc, tá modhanna steirilithe obráide agus tá modhanna chun bia a láimhseáil saothraithe chun smacht a chur agus a choimeád ar na galair bhaictéar.
Pól de Brún
Is iománaí é Pól de Brún, nó Paul Browne mar a thugtar air i mBéarla. Rugadh ar 21 Meán Fómhair 1989 sa Bhrú i gContae Luimnigh é. Imríonn sé lena chlub áitiúil, CLG Bhrú na Déise. Is ball é d'fhoireann sinsearach CLG Chontae Luimnigh ón mbliain 2009 i leith.
Antaibheathach
Na Baictéir
Is micrea-orgánaigh aoncheallacha, foirm bheatha mhicreascópach, gan núicléis eagraithe iontu na baictéir agus tugtar ginidíní nó frídíní galair orthu freisin.
Sa mhodh sómach atáirgthe a tharlaíonn i mbaictéir, roinneann na crómasóim ar dtús agus ansin atáirgtear DNA nua agus déantar macasamhail de na crómasóim go léir taobh istigh den chill. Ina dhiaidh sin scarann an dá mhacasamhail den DNA do dhá thaobh urchomhaireacha na cille agus diaidh ar ndiaidh cruthaítear scannán núicléis mórthimpeall an dá DNA seo agus roinntear an chill go léir ina dá leath. Briseann an cillscannán agus dúnann sé arís mórthimpeall an dá chill iníne. Is mar seo a tharlaíonn méadú baictéar - nuair a bhíonn dóthain chothaithe do na baictéir nua.
Maidir le baictéir thógálacha a chuireann tús le galair, is amhlaidh a bhaineann siad feidhm as fíocháin an duine nó an ainmhí mar chothú. Is mar seo a ghalraíonn siad an duine. Is iomaí galar a tharlaíonn de dheasca baictéar, mar atá luaite sa liosta codánach thíos.
Baictéar	    Galar acinetobacter	    nimhiú na fola nuair is lag an imdhíonacht campylobacter	    nimhiú na fola, dinnireacht enterococcus faecalis	    nimhiú na fola escherichia coli 	    ionfhabhtú na conaire úiríní haemophilus influenzae	    fliú, meiningíteas, ionfhabhtú cluaise heliobacter pylori	    othrais agus ailse sa ghoile myobacterium tuberculosis 	    eitinn neisseria gonorrhoeae	    gonoirith pseudomonas aeruginosa 	    nimhiú na fola, niúmóine salmonella	    dinnireacht, nimhiú na fola shigella dysenteria	    dinnireacht staphylococcus aureus 	    nimhiú na fola streptococcus pneumoniae 	    nimhiú na fola, niúmóine, meiningíteas
An Córas Imdhíonach agus Imoibriú na mBaictéar leis an gCorp
Déanann siad na hionraitheoirí ón taobh amuigh neamhurchóideach nó daingníonn iad go dtí do n-itheann na cealla bána iad amach is amach. Fanann na hantasubstaintí seo sa chorp le blianta tar éis ionradh baictéar, ionas go mbíonn an corp réidh b'fhéidir ar feadh saol an duine ina dhiaidh sin, tuilleadh antasubstaintí a chruthú chun cosaint i gcoinne an ghalair sin agus an galar sin a sheachaint ar an mbealach sin. Muna ndéanann an duine nó an t-ainmhí teagmháil le h-aintigin ní chruthaítear an chosaint seo sa chorp.
Cógais Leighis agus Gníomhairí i gCoinne Baictéar
=Frithbheathaigh=
Measadh ag an am a d’fhionn Alexander Fleming an chéad fhrithbheathach, peinicillin, agus ar feadh i bhfad ina dhiaidh sin maidir leis na fritbheathaigh, go raibh cógas lán-éifeachtach ag an gcine daonna chun na galair go léir a tharlaíonn de bharr baictéar a chloí. Cógais leighis mhíorúilteacha a bhí iontu. Nuair a thógfadh an duine nó an t-ainmhí dáileog, dhíreodh an frithbheathach isteach ar baictéir ar leith len iad a dhíothú agus mar sin an galar a bheadh ann de bharr an bhaictéir sin a leigheas - agus gan aon díobháil a dhéanamh do chealla nó d’orgáin eile an duine.
Réaltra Andraiméide
Tá réaltra Andraiméide ag druidim isteach chugainn agus luas 300 ciliméadar in aghaidh an tsoicind (186 míle/soic.) faoi. Mar sin, tá sé ar an mbeagán réaltraí gormaistrithe ar an spéir. Má chuirtear gluaiseacht ár ngrianchórais féin taobh istigh de Bhealach na Bó Finn san áireamh, gheofar an toradh go bhfuil ár réaltra féin ag dul i dtreo Andraiméide agus luas 100 go 140 ciliméadar in aghaidh an tsoicind faoi (62–87 míle/soic.). Más é an t-imbhualadh atá i ndán don dá réaltra, titfidh sé amach i gceann trí mhíle milliun (109) bliain. Sa chás sin, ceaptar go rachfaidh an dá réaltra le chéile le haon réaltra mór éilipseach amháin a dhéanamh. Is minic a tharlaíonn an cineál seo eachtraí idir réaltraí atá suite sa ghrúpa áitiúil chéanna le chéile.
Neodrónréalta
Is é is neodrónréalta ann ná réalta atá chomh trom téagartha tiubh is go bhfáisceann a himtharraingt leictreoin na n-adamh in aice leis an núicléas, go dtí go sáraíonn siad lucht leictreach na bprótón. Ansin, iompaíonn na prótóin ina neodróin, agus is é an rud a fhágtar ná brachán de neodróin agus é i bhfad níos dlúithe ná an damhna mar a aithnímid féin é.
thumb|220px|Neodrónréalta RX J185635-3754
Is iad na neodrónréaltaí an chéim dheireanach i bhforbairt réaltaí atá níos mó ná an Ghrian s'againn agus níos lú ná na fathaigh (ar dual dóibh iompú ina ndúphoill). Tá mais na neodrónréaltaí suite idir teorainn Chandrasekhar, nó timpeall 1.44 Grian, agus teorainn Tolman-Oppenheimer-Volkoff, nó timpeall 3-5 Ghrian. Ní bhíonn siad ach fiche éigin ciliméadar ar trastomhas, agus mais cúpla Grian comhchruinnithe i spás chomh beag sin. Ar ndóighe, tá imtharraingt mhillteanach acu, chomh maith le réimse láidir maighnéadach agus é ag astú radathonnta ina mbíoga. Ar na radathonnta seo a aithnítear na neodrónréaltaí, agus sin é an fáth go dtugtar pulsáir ar na neodrónréaltaí mar réada réalteolaíocha.
Stair na Fionnachtana
Sa bhliain 1932, d'aithin Sior James Chadwick an neodrón mar bhuncháithnín, fionnachtain a thabhaigh Duais Nobel na Fisice dó trí bliana ina dhiaidh sin.
Sa bhliain 1933, gan ach bliain amháin i ndiaidh do Chadwick fáil amach faoi na neodróin, rith an neodrónréalta le Walter Baade agus Fritz Zwicky mar choincheap teoiriciúil. Nuair a bhí siad ag iarraidh an t-ollnóva a mhíniú, thuairimigh siad gur réad í an neodrónréalt a thagann chun saoil mar thoradh nó mar iarsma i ndiaidh ollnóva. Is é is ollnóva ann ná réalta a lasann suas i dtoibinne, agus í ag soilsiú níos lonrúla ná réaltra iomlán ar feadh roinnt laethanta nó seachtainí.
Séamus Ó Riain
Is iománaí é Séamus Ó Riain, nó James Ryan mar a thugtar air i mBéarla. Is as Contae Luimnigh é.
An Baile Gaelach
Is ceantar i ndeisceart Bhaile Átha Cliath é An Baile Gaelach (Béarla: Irishtown).
Antaibheathach
Cógais Leighis agus Gníomhairí i gCoinne Baictéar
Shábháil na frithbheathaigh agus na h-antaibheathaigh na milliúin duine ón mbás i rith an leathchéid seo chaite. Ní haon ábhar iontais gur mhéadaigh táirgeadh na gceimiceán seo ar domhan faoi 25 ar a laghad, i rith an ama chéanna.
Ní hamháin go n-úsáidtear iad mar chógais leighis agus chun dromchlaí agus ábhair a ghlanadh agus a steiriliú, ach in an-chuid tíortha tugtar iad, agus iad measctha lena gcuid bhia, do bheithígh chun a bhfás a ghéarú. Chomh maith leis sin bíonn frithbheathaigh go minic sna ceimiceáin a dhéantar barra a spraeáil leo.
=Vacsaíniú=
Cóir leighis is ea an vaicsíniú a spreagann an corp chun antasubstaintí ar leith a chruthú, ionas go bhfeidhmeodh siad i gcoinne chúis an ghalair ar leith. Den chuid is mó is é a bhíonn i vacsaín ná dáileog éadrom de na bactéir (nó na víris) lagaithe nó mharbha den ghalar, a thugtar mar aintigin don duine. Tar éis an bhabhta éadroim sin den ghalar, fanann na hantasubstaintí sa chorp chun cosaint a sholáthar i gcoinne an ghalair sin aon am ina dhiaidh sin.
=Antashubstaintí monachlónacha=
Ach tá antasubstaintí ann, ar móilíní gabhlógacha próitéine iad, agus iad á ndearadh anois le ríomhairí agus á dtógáil ar bhealach a dtugtar innealtóireacht mhóilíneach air, chun go bhfuil seans maith ann gur féidir an cruth agus an méid is gá a sholáthar d'othar ar bith le galar baictéir ar bith.
=Steiriliú=
Thaispeáin Pasteur gur féidir baictéir a mharú ach a dteocht a ardú a dhóthain ar feadh tréimhse ama a bheadh fada go leor. Is próiseas é seo a dtugtar paistéaradh anois air.
Is féidir baictéir a mharú agus dromchlaí a steiriliú freisin le gámaradaíocht nó le solas ultraivialait. Bíonn réimsí áirithe dáileoga radaíochta i gceist san obair seo. Tomhaistear dáileog radaíochta in aonaid Gray (Gy), ar ionann Gray agus giúl fuinnimh radaíochta ionsúite in aghaidh cileagraim den ábhar atá á radú. Chun baictéir agus fungais a laghdú baintear feidhm as dáileoga idir 1 kGy agus 10 kGy. Déantar ábhair agus dromchlaí a steiriliú go hiomlán agus gach baictéar orthu a mharú le dáileoga os cionn 10 kGy.
=Innealtóireacht ghéiniteach=
Éamann Ó Braonáin
Is iománaí Éireannach é Éamann "Eddie" Ó Braonáin, nó Eddie Brennan mar a ghlaoitear air as Béarla (rugadh ar an 2 Deireadh Fómhair, 1978 é i mBaile Uí Challáin, Contae Chill Chainnigh).
Antaibheathach
Cógais Leighis agus Gníomhairí i gCoinne Baictéar
Tá taighde ar siúl ar fud an domhain chun ghéanóm gach baictéir a dhéanamh amach. Mar shampla le déanaí fógraíodh go raibh géanóm - 1,590 géin ina niomláine - i gcromasóm an bhaictéir heliobacter pylori ionannaithe agus ionad gach ceann acu sa tsraith aimsithe. Is maith an seans go bhféadfar cógais éifeachtacha nua a shaothrú leis an eolas seo chun smacht a choimeád ar an mbaictéar bagarthach seo. Is é seo an cúigiú baictéar a bhfuil a ghéanóim déanta amach go hiomlán agus na torthaí curtha ar fáil don saol ar an idirlíon.
Éamann Ó Braonáin
Imreoir rathúil é, leis an gclub An Ghrág/Baile Uí Challáin agus le foireann idirchontae Chill Chainnigh. Ball den Gharda Síochána é.
Antaibheathach
Galair Bhaictéar ag Teacht níos Bagarthaí le Blianta Anuas
Bíodh is go bhfuil tuiscint agus eolas an duine ar na baictéir ag forbairt an t-am ar fad, tá galair thógálacha bhaictéar ag teacht le bheith níos bagarthaí le himeacht na haimsire.
Contae Dickson, Tennessee
Is contae i Tennessee é Dickson. Is é Charlotte príomhbhaile an chontae. Is é Dickson an chathair is mó sa chontae. Bhí 51,487 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2015.
Antaibheathach
Galair Bhaictéar ag Teacht níos Bagarthaí le Blianta Anuas
=Meiningíteas baictéir=
Buaileann meiningíteas daoine óga de bharr galrú le víris nó le baictéir. Athlasadh marfach san inchinn is ea an meiningíteas. Tá na galar seo ag méadú de réir a chéile le fiche bliain anuas agus fuair thart ar 200 duine, páistí agus déagóirí den chuid is mó, bás ón ngalar an bhliain seo caite sa Bhreatain. Is marfach amach is amach an galrú le baictéir, agus bíonn baictéir éagsúla ciontach as an ngalar. Is galar trom é an meiningíteas sa tír seo freisin. Mhéadaigh an líon cásanna de mheiningíteas baictéir ó 131 i 1990, go dtí 241 i 1995 agus 380 i 1996. Bliain ó shin mar sin, bhí dhá oiread cásanna ann i gcomparáid leis an bhliain roimhe sin agus trí oiread cásanna i gcomparáid le 1990. Bhuail an galar 6.9 duine as gach 100,000 den daonra i gcomparáid le 3 i ngach 100,000 sa Bhreatain.
Is minic a tharlaíonn an meiningíteas ina bhraislí - go minic braislí mórthimpeall ar bhailte áirithe. Ní thuigtear cén fáth go dtarlaíonn sé seo. Ach tar éis taighde nua sa Bhreatain tá tuairim ann go bhfuil ceangal staitisticiúil idir imbhualadh an mheiningítis agus úsáid iomarcach frithbheathach sna bailte sin ina dtarlaíonn an galar.
Roimh fhionnadh na bhfrithbheathach, dhíothaigh an Galar Dubh nó an phlá bhúbónach, na mílte agus na milliúin duine ar bhonn rialta ar fud an domhain. Baictéir is bun leis an bplá agus is féidir iad a mhilleadh le frithbheathaigh. Thangthas le déanaí áfach ar bhuachaill i Madagascar a bhí buailte le cineál den bhaictéar búbónach a bhí frithbheartach maidir le gach aon fhrithbheathach. D’éirigh leis na dochtúirí an buachaill a shábháil ach bhreathnaigh siad gur scaip na baictéir a ngéinte athraithe go héasca isteach i mbaictéir eile ar mhias petri. B’fhéidir gur scaip na baictéir amuigh sa nádúr ar a ngnáthmhodh scaipthe, ar dreancaidí nó trí shraothartach, agus go bhfuil siad ann chun an Galar Dubh a thosú as an nua.
=Nimhiú trí bhia=
I mí na Samhna 1996, tharla ráig nimnithe trí bhia i Lanarc na hAlban a ghoill ar timpeall 400 duine agus a d’fhág 21 duine marbh. D’aimsíodh gur thosaigh an t-ionfhabhtú i siopa búistéara ansin agus ciontaíodh saghas amháin den bhaictéar coitianta neamhurchóideach, escherichia coli, E.coli E157:H7. Ní raibh aon eolas ná cleachtadh ar an saghas seo roimh na 1980í. Faoi seo tarlaíonn 1500 cás d’ionfhabhtuithe in aghaidh na bliana sa Bhreatain. Níos luaithe i mbliana tharla ráig de bharr an bhaictéir chéanna i mBaile Átha Cliath theas. Is fadhb í seo atá ag dul i méid agus i dtroime i saol an lae inniu.
=An eitinn ag leathnú an t-am ar fad i measc na mban=
I láthair na huaire is í an eitinn, ar ghalar baictéir é, an trúig bháis i gcás 9% de na mná idir 15 agus 44 bliain d’aois a bhfaigheann bás ar fud an domhain. I gcomparáid leis sin bíonn cogaí ciontach as 4%, agus galar croí agus an víreas easpa imdhíonachta dhaonna ciontach araon as 3% de na básanna céanna. Measann an Eagraíocht Dhomhanda Shláinte go bhfaighidh milliún de na mná sa raon seo aoiseanna bás ón eitinn an bhliain seo amháin. Is san Afraic, san Áis theas agus i Meiriceá theas atá an phaindéim seo ag tarlú.
Frithsheasmhacht na mBaictéar i gcoinne Frithbheathach
Bíodh is go raibh peinicillin lán-éifeachtach ar dtús i gcoinne na mbaictéar siúd a chuireann tús le galruithe i gconair an mhúin mar shampla, faoi seo tá suas le 50% de na baictéir sin lán-fhrithsheasmhach i gcoinne pheinicilline.
=Fás na frithsheasmhachta=
Ó fhionnachtain na bhfrithbheathach agus ó d’fhás muinín na ndochtúirí agus an ghnáthdhuine go raibh frithbheathach éigin ann chun baictéir agus na galair bhaictéar a chloí, tharla rud úafásach bliain ó shin a chuir sceon ar dochtúirí. Is amhlaidh a tharla i dtriúr othar a bhí scoite na céadta ciliméadar óna chéile, ionfhabhtuithe baictéir, staphylococcus aureus, agus níor fhreagair na baictéir ar chaoi ar bith don bhfrithbheathach vancamaisin, frithbheathach a raibh lánmhuinín as i gcoinne staphylococcus aureus go dtí sin. B’fhéidir go gcuirfidh sé seo sceon ar na mílte agus na milliúin gnáthduine amach anseo
=Éiceachóras na mbaictéar=
Ciallaíonn an téarma éiceachóras na himoibrithe idir orgánaigh bheo agus gach gné den chomhshaol mórthimpeall orthu. Gó minic nuair a bhíonn an-spleáchas idir orgánaigh in éiceachóras ar bith, is féidir go mbeadh sé cobhsaí ar feadh i bhfad. Ach athraíonn éiceachóras nuair a thugtar gnéithe nua isteach ann ar shlí ar bith.
Mar a léirigh Pasteur féin, is cuid nádúrtha agus fiú riachtanach den bheatha iad na baictéir. Cónaíonn siad ar dromchlaí neamhbheo, agus i gcás an duine, ar an gcraiceann, ar an scannán múcasach agus ar líneáil chonair an díleá. Den chuid is mó is chun tairbhe an duine nó an ainmhí a fheidhmíonn siad. Níl ach mionchuid díobh ar féidir leo méadú go hionsaitheach, fíocháin a ghortú agus tús a chur le galair. Is amhlaidh a choimeádann an mhórchuid bhaictéar neamhdhíobhálacha srian orthu siúd a d’fhéadfadh a bheith díobhálach de bhrí go mbíonn siad ag iomaíocht ina n-éiceachóras faoin mbia céanna agus faoin gcothú céanna.
Is doimhne éiceachóras na mbaictéar ná a n-iomaíocht maidir le bia. Tá an t-samhail ann maidir le baictéir go bhfuil siad go léir mar a bheadh orgánach amháin ilcheallach iontu, ar féidir géinte fiú, a idirmhalartú go héasca ann. Mar shampla tá struchtúir a dtugtar plasmaidí orthu i cíteaplasma baictéar. Is lúb bheag DNA atá i bplasmaid, a bhfuil géinte inti atá mar fharasbarr ar ghnáthghéinte an bhaictéir. Bíonn siad seo ina mhóilín ollmhór eile, a riarann atáirgeadh agus gnáthchothú an bhaictéir. Tuigtear gur féidir le plasmaid aistriú ó bhaictéar amháin chuig baictéar eile, agus mar sin tréithe nua a bhronnadh ar an dara baictéar. Mar shampla is féidir le víreas an phlasmaid a iompar ó bhaictéar go baictéar. Nuair a fhaigheann baictéar amháin bás scaoiltar a bhfuil ann don timpeallacht agus is féidir go n-athsúódh an dara baictéar an phlasmaid isteach. Chomh maith leis sin is éagsúil an meascán baictéar agus an chothromaíocht idir baictéir neamhdhíobhálacha agus baictéir dhíobhálacha i ngach ionad a d’fhéadfaí a mheabhrú.
=Feidhmiú frithbheathach ar bhaictéir=
Cuireann frithbheathach isteach ar fhás agus mhéadú na mbaictéar nó fiú maraíonn go díreach iad. Comhábhair nádúrtha agus ceimiceáin a tógadh go saorga chun na tréithe seo a bheith acu i bhíonn i bhfrithbheathaigh. Den chuid is mó téann siad isteach sna baictéir agus ar shlí amháin nó eile cuireann isteach ar mheitibileacht an bhaictéir. Mar shampla greamaíonn teitrichioglaín le ribeasóim agus laghdaíonn déanamh na bpróitéiní; cuireann peinicillin agus vancamaisin bac le déanamh cillscannán an bhaictéir.
Tá níos mó ná 100 frithbheathach in úsáid ag dochtúirí anois agus, maidir le gach baictéar ar leith, frithbheathach ar leith, nó meascán díobh, atá níos éifeachtaí ná na cinn eile, chun díriú air sin.
Nuair a h-úsáidtear dáileog fhrithbheathach ar líon éigin baictéar in áit ar bith, déanann sé slad ar bhaictéir áirithe, laghdaíonn sé cuid de na baictéir eile agus ní bhíonn aon éifeacht aige ar bhaictéir eile fós. Más iad baictéir ionsaitheacha dhíobhálacha iad siúd a dhíothaítear, is maith an toradh a bhíonn ar an dáileog sin. Is féidir an dáileog a mhéadú muna lánéifeachtach an bundáileog i ndíothú na mbaictéar díobhálacha. Rud eile a tharlaíonn is ea go n-athraítear an meascán baictéar san áit sin agus go minic ní féidir torthaí na cothromaíochta nua eiceolaíche a réamhinsint.
=Frithsheasmhacht baictéar=
Is eol anois go dtarlaíonn rud eile nuair a bhaintear feidhm as frithbheathach ar líon baictéar. Ó am go chéile i measc na mbaictéar íogaire, bíonn fochuid acu nach ndíothaíonn an frithbheathach iad, is cuma cén dáileog a úsáidtear. De bharr athraithe ghéinitigh éigin iontu, bíonn gnéithe ag na baictéir seo a fheidhmíonn i gcoinne an fhrithbheathaigh. Má tá baictéir fhrithsheasmhacha i measc na mbaictéar díobhálacha atá á n-ionsaí, is i méid a rachaidh na baictéir fhrithsheasmhacha dhíobhálacha, de bhrí nach mbeidh an oiread coimhlinte ina n-éiceachóras lena gcomhbhaictéir. Is mar seo a thuigtear go gchuireann frithbheathaigh le frithsheasmhacht agus b’fhéidir, le méadú an bhaoil ó ghalair bhaictéar.
=Cad is féidir a dhéanamh maidir le frithsheasmhacht na mbaictéar?=
Chun an phriacail seo a laghdú ní mór úsáid na bhfrithbheathach a laghdú as cuimse agus modhanna eile chun baictéir a chloí a shaothrú.
Ach ag an bpointe seo ba cheart do dhochtúirí gan frithbheathaigh a thabhairt do dhaoine nuair nach gá é sin, frithbheathaigh a úsáid atá dírithe ar na baictéir sin amháin atá ag cur as don duine, agus daoine le hionfhabhtuithe atá frithsheasmhach d’a lán frithbheathach a leithlisiú amach ó othair eile. Ag an am céanna ba cheart don duine féin aon fhrithbheathaigh a ordaítear dó a thógaint mar a ordaítear, torthaí agus glasraí úra a ní go hiomlán raoimh iad a ithe, gan uibheacha amha ná feoil chnagbhruite a ithe, agus gan ghallúnach nó ábhair eile le h-antabheathaigh iontu a úsáid ach nuair is gá le hothair lagaithe iad.
Dá ndéanfaí na rudaí seo laghdófaí ar a laghad an oiread baictéar frithsheasmhacha a chruthófaí, agus laghdófaí ar scaipeadh na mbaictéar frithsheasmhacha. Ach mar sin féin tá an baol ann go dtiocfaidh baictéir fhíor-ghabhálach fhíor-ionsaitheacha chun cinn amach anseo, a scaipfidh paindéim dhochloíte ar fud an domhain.
Achoimre
Is iontach iad na frithbheathaigh chun baictéir agus galair bhaictéar a chloí. Ach tá an dealramh ar an scéal go bhfuil mí-úsáid na bhfrithbheathach - a n-úsáid i mbia beithíoch agus iad a bheith mar thoradh i mbia na ndaoine, a bhfor-úsáid mar antabheathaigh, a n-úsáid i gcás galar éagsúla nach galair bhaictéar iad, agus eile - ag cur de réir a chéile le frithsheasmhacht baictéar ina gcoinne. Tá taighde le déanamh ar bhealaí eile chun galair bhaictéar a chloí - agus ar ámharaí an tsaoil, tá bealaí torthúla ar fáil. Ach idir an dá linn, ní mór smacht agus riaradh i bhfad níos fearr ná mar atá againn anois, a chur ar úsáid na bhfrithbheathach.
Tagairtí
D J Chadwick agus J Goode (Eag.), Antibiotic Resistance: Origins, Evolution, Selection and Spread, John Wiley & a Mhic, Nua-Eabhrac, 1997
S B Levy, The Antibiotic Paradox: How Miracle Drugs are Destroying the Miracle, Plenum, Nua-Eabhrac, 1992
B Deer, Germ Warfare, The Sunday Times Magazine, Londain, 17 Bealtaine 1998
An Abhainn
Tá an Abhainn (Eridanus as Laidin) ar an séú réaltbhuíon is mó de na 88 réaltbhuíon a nglacann an tAontas Réalteolaíoch Idirnáisiúnta leo. Bhí sé freisin ar cheann de na 48 réaltbhuíon ar chatalóg Tholamaes. Tá an réaltbhuíon seo suite ar an leathsféar neamhaí theas.
Miotaseolaíocht
Tá baint speisialta ag an Abhainn le dhá mhiotas na Gréige, agus is dócha go mbaineann an dá cheann acu le cruth na réaltbhuíne seo (.i. slí an-chasta). Uaireanta d'fheictí ar Eridanus mar abhainn a rith as uiscí an Uisceadóra; sa chás seo, caithfidh go samhlaítear an tUisceadóir agus é ag tabhairt a aghaidhe ar an Abhainn, rud nach féidir a dhéanamh gan dealramh an Uisceadóra a athchum i gcaoi go scairdeann an t-uisce amach ar an taobh céanna den Abhainn.
Go coitianta baineann réaltbhuíon na Abhann le miotas Faetón, mac Héilias (.i. na Gréine), a bhain triail as carbad a athar a thiomáint lá amháin, ach ní raibh an méid sin nirt aige na capaill a smachtú, agus sciurd an carbad i ngach treo. Deireadh an scéil ná gur tháinig an carbad ró-ghar don domhan; chlaochlaíodh ranna den domhain go gaineamhlach agus dódh craiceann na daoine a bhí ina gcónaí sna ranna úd (agus is é sin is cúis le craiceann gorm na nAetóipeach, de réir na seanghréagach). Chuir Séas isteach ag an bpointe seo; leag sé Faetón marbh le saighneán, agus thit sé isteach in abhainn Pó san Iodáil.
Ar dtús ionannaíodh an réaltbhuíon leis an slí a bhreac Faetón ar an spéir, ach ina dhiaidh sin chonacthas uirthi mar an abhainn ar thit Faetón isteach inti.
Alphonse de Lamartine
File, úrscéalaí, drámadóir agus fear polaitíochta Francach ab ea Alphonse Marie Louis de Prat de Lamartine, nó Alphonse de Lamartine mar is fearr aithne air. Do rugadh é ar an 21ú lá de Dheireadh Fómhair sa mbliain 1790, i Mâcon na Fraince, agus do fuair sé bás ar an 28ú lá d'Fheabhra sa mbliain 1869, i bPáras na Fraince.
An Baile Breac
thumb|deas|400px|Ag féachaint i dtreo Bhaile Breac ó [[Coill na Silíní|Choill na Silíní]] Is ceantar i ndeisceart Bhaile Átha Cliath é an Baile Breac (Béarla: Ballybrack). Bruachbhaile de chuid Bhaile Átha Cliath atá ann, atá suite sa chontae Dún Laoghaire–Ráth an Dúin, ó dheas ó Chill Iníon Léinín agus soir ó thuaidh ó Bhaile Uí Lachnáin
Baile réasúnta beag atá ann ar bhun an chnoic a éiríonn suas go Cill Iníon Léinín.
Is ann a rugadh agus a tógadh Seán Lemass, Taoiseach sna chaogaidí.
Andes (Antioquia)
Cathair bhardais san Cholóim is ea Andes, atá lonnaithe san fho-réigiún 'Suroeste Antioqueño' (Gaeilge: Antioquia Thiar Theas) den Roinn 'Antioquia'. Tá teorainn aici sa tuaisceart leis na bardais Betania, Hispania agus Pueblo Ríco, san oirthear leis na bardais Jardín agus Jerichó, sa deisceart leis an Roinn Risaralda agus san iarthar leis na Ranna Chocó agus Risaralda. Tá Andes suite 126 km ó chathair Mhedellin, príomhchathair na roinn Antioquia agus tá achar 444 ciliméadar cearnach aici. Tá cáil ar 'Andes' mar áit bhreithe Gonzalo Arango, a bhí ina an scríbhneoir, fealsúnaí agus iriseoir, agus bunaitheoir 'Nadaísmo', gluaiseacht liteartha Cholómach.
Fuadar Óir Chalifornia
220x220px|clé|Ar bord loinge chuig California ag tús an Fhudair Thosaigh Fuadar Óir Chalifornia ar an 24 Eanáir, 1848 le fionnachtain óir ag Muileann Sutter (Béarla: Sutter's Mills) i gColoma, California. Scaip an nuacht chuig gach cearn den tír agus thar sáile, agus mheall an scéal 300,000 duine go California ón chuid eile de SAM agus thar lear.
Forbhreathnú
thumb|Bealaí chuig California in 1849 thumb|Loingeas trádála ag líonadh duganna San Francisco i 1850 nó 1851. thumb|Ionsaí na mbunduchasaigh ar lonnaíocht mianadóirí
Chuireadh tús leis an bhFuadar Óir ag Muileann Sutter, gearr do Choloma. D'aimsigh James W. Marshall píosaí óir agus é i mbun oibre mar shaoiste, ag tógáil muileann sábhadóireachta, a obair don téisclimí John Sutter. Chonaic Marshall giotaí den mhiotail ag soilsiú ar bhruach Abhainn Mheiriceánach.
Gan a mhór a dhéanamh de, chuir Marshall agus Sutter na píosaí mhiotail faoi thriail, go príobháideach. Dearbhaíodh gur ór a bhí faighte acu. Cheap Sutter go mbeadh na sluaite ann ar thóir an óir agus ar an drochuair bhí an ceart aige.
Gan mórán moille, spréigh ráflaí amach faoin scéal. Dearbhaíodh scéal a d'fhoilsigh Samuel Brennan faoi, foilsitheoir nuachtáin i San Francisco, i Mí Márta 1848.
Daithí Mac Braoin
Is iománaí é Daithí Mac Braoin, nó David Breen mar a thugtar air i mBéarla. Rugadh é ar an 20 Meán Fómhair 1985. Is as Contae Luimnigh é.