cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
The Man Who Grew Too Much
Craoladh an tríú heipeasóid déag, "The Man Who Grew Too Much", den cúigiú sraith is fiche The Simpsons ar an 9 Márta 2014. Scríobh Jeff Westbrook an eipeasóid seo. D'fhéach 3.75 milliún duine ar an eipeasóid.
Alex Jones
Láithreoir clár raidió agus teoiricí comhcheilge Meiriceánach is ea Alexander Emric Jones a rugadh i nDallas, Texas ar an 11 Feabhra, 1974.
Manafon
52.612°N, -3.3106°W
Baile i Powys, an Bhreatain Bheag, is ea Manafon, 126.2 km ó Caerdydd agus 250 ó Londain. Tá daonra 294 ann, agus tá 54 (18.4%) in ann Breatnais a labhairt.
Substaintí sár- agus polafhluarailcile
mion|Tá SSPFA le fáil i rudaí coitianta,mar shampla ar chóta atá uiscefhriotaíoch Is comhdhúile ceimiceacha sintéiseacha orgánafluairín iad  substaintí sár- agus polafhluarailcile (SSPFA) (Béarla: Per- and polyfluoroalkyl substances (PFAS nó PFASs)) a bhfuil adaimh iolracha fluairín acu ceangailte le slabhra ailcile. Mar sin, tá ar a laghad earra sárfhluarailcile amháin iontu,–C n F 2n –. De réir na hEagraíochta um Chomhar agus Fhorbairt Eacnamaíochta (ECFE): "PFASs are defined as fluorinated substances that contain at least one fully fluorinated methyl or methylene carbon atom (without any H/Cl/Br/I atom attached to it), i.e. with a few noted exceptions, any chemical with at least a perfluorinated methyl group (–CF3) or a perfluorinated methylene group (–CF2–) is a PFAS."
Truailliú
Is substaint thocsaineach iad na SSPA, agus ag éirí uileláithreach.
Lus buí Bealtaine
Planda ilbhliantúil a fhásann in áiteanna fliucha riascacha ar fud an leathsféir thuaidh is ea an lus buí Bealtaine (Caltha palustris). Tugtar riascbhláth órga air freisin. Na duilleoga snasta duánchruthach, na bláthanna cupánchruthach órga/buí, suas le 5 cm ar leithead.
Penn
Is ceantar suite i Wolverhampton é Penn.
Cearnóg Dartmouth
Is cearnóg suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Cearnóg Dartmouth.
Jon Voight
Is aisteoir Meiriceánach é Jonathan Vincent Voight a rugadh ar an 29 Nollaig, 1938.
Teoiric Kaluza-Klein
Teoiric chúigthoiseach, athraitheach ar an gcoibhneasacht ghinearálta, a dhéanann iarracht imtharraingt is leictreamaighnéadas a chomhaontú. Ainmnithe as an bhfisiceoir Polannach Theodor Kaluza is an fisicí Sualannach Oskar Klein a chuir an teoiric le chéile (i 1921 is 1926 faoi seach). Cuireadh fuinneamh sa teoiric arís sna 1980idí nuair a cuireadh toisí breise léi chun na himoibrithe núicléacha a chlúdach. Níl aon tacaíocht thrialach fós léi.
Máthair Treasa
Bean rialta Chaitliceach ba ea Máthair Treasa nó Agnesë Gonxhe Bojaxhiu (26 Lúnasa 1910 – 5 Meán Fómhair 1997). Chaith an Mháthair Treasa a saol ag cabhrú leis na bochtáin, i gCalcúta ar dtús, agus ansin in áiteanna eile ar fud an domhain.
Bhunaigh sí Misinéirí na Catharnachta i gCalcúta na hIndia sa bhliain 1950. Faoi am na 1970idí bhí clú agus cáil uirthi, ach go háirithe nuair a craoladh clár faisnéise agus a foilsíodh leabhar, Something Beautiful for God le Malcolm Muggeridge.
Is é “Naomh na mBocht” an leasainm atá uirthi. Tá a cuid oibre á leanúint ar aghaidh i 87 tír ar fud an domhain.
Tús a saoil
Rugadh an Mháthair Treasa i mbaile Skopje sa Mhacadóin 27ú Lúnasa 1910. Is é Agnes Gonxha Bojaxhiu an t-ainm a bhí uirthi ar dtús. Ba as an Albáin an teaghlach s’aici. Bhí siopa ag a hathair agus bhí a beirt tuismitheoirí iontach dílis don chreideamh Chaitliceach.
Nuair a bhí sí dhá bhliain déag thuig sí go raibh gairm ó Dhia aici. Bhí sí ag iarraidh a bheith ag ina misinéir san India.
Tréimhse in Éirinn
i 1928, nuair a bhí sí 18 mbliana d’aois, chuaigh Agnesë Bojaxhiu isteach in ord rialta. D’fhág sí Scóipé (Skopje) agus chuaigh sí ag obair le hord cráifeach darb ainm Siúracha Loreto. Ord Éireannach a bhí ann, agus bhí na mná rialta ag déanamh cuid mhór oibre san India.
Tháinig ansin an bhean óg ón Macadóin go hÉirinn chun dhá mhí a chaitheamh leis na siúracha Loreto i Ráth Fearnáin, Baile Athá Cliath.
Tháinig sí go hÉirinn chun Béarla a fhoghlaim. Chaith sí tamall de mhíonna ag traenáil agus ag foghlaim Béarla, agus d'éirigh sí go maith as.
Ansin cuireadh í anonn chun na hIndia. Ghlac sí a céad mhóideanna mar bhean rialta sa bhliain 1931. clé|mion|Sandro Pertini agus Teresa in 1976
Loreto in India
Idir 1931 agus 1948, bhí sí ag teagasc in Ardscoil Naomh Muire i gCalcúta. Is ag an am seo a ghlac sí an t-ainm Treasa uirthi féin. Roghnaigh sí an t-ainm sin in onóir do naomh Francach Naomh Therèse Lisieux.
Ba le linn di a bheith ag obair i gCalcúta a thuig sí méid an léin agus na bochtaineachta a bhí sa chathair. Níor cuireadh oideachas ar bith ar a lán de na leanaí i slumaí Chalcúta.
I 1946 d’éirigh sí tinn, agus bhí cuma air go raibh eitinn uirthi. Cuireadh í chuig baile darb ainm Darjeeling le biseach a fháil. Ach ar a bealach ann ar an traein tharla rud iontach. Chuala sí guth Dé ag rá léi gach rud a fhágáil ina diaidh agus dul a chuidiú le daoine bochta an tsaoil. clé|mion I 1948 fuair sí cead an scoil a fhágáil agus obair a dhéanamh i measc na ndaoine bochta ar na sráideanna. Tar éis cead a fháil an post a bhí aici ina hord rialta a fhágáil, chuaigh sí faoi oiliúint san ospidéal "Holy Familyːi bPatna ionas go bhféadfadh sí cabhrú leis na bochtáin ar bhealach praiticiúil. mion|An Máthair Treasa agus [[Ronald Reagan sa bliain 1985.|clé]]
Misinéirí na Carthanachta
clé|mion|An Mháthair Treasa sa bhliain 1986 Sa bhliain 1950 fuair Máthair Treasa cead ón Vatacáin ord rialta dá cuid féin a chur ar bun, chun obair a dhéanamh i measc an léin agus chun freastal ar na bochtáin ba bhoichte. . Ansin d’fhág sí Ord Loreto agus bhunaigh sí ord rialta nua ,"Misinéirí na Carthanachta".
Chuir an Mháthair Treasa áras ar bun do na daoine a bhí ag fáil bháis agus gan aon duine ann le cúram a thabhairt dóibh. Tugadh daoine go dtí an t-áras seo ionas go bhféadfaí cúram a dhéanamh díobh agus go bhfaighidís bás le dínit.
D’oscail an Mháthair Treasa áras chomh maith do leanaí tréigthe a aimsíodh sna sráid eanna. Roimh i bhfad thug na páistí an t-ainm an Mháthair Treasa uirthi. Bhí sé deacair aici ar dtús mar ní raibh airgead ar bith aici. Ach de réir a chéile tháinig daoine eile a chuidiú léi agus thosaigh daoine a thabhairt airgid di. Chiallaigh seo go dtiocfadh léi a cuid oibre a leathnú amach.
D’oscail sí teach altranais ar áit a raibh teampall Hiondúch. agus shocraigh sí go rachadh clinicí taistil go dtí áiteanna áirithe i gCalcúta ionas go bhfaigheadh lobhair cóir leighis. Ansin d’oscail sí áit chónaí ar son páistí gan tuismitheoirí agus áit chónaí ar son daoine a raibh lobhra orthu.
Chaith Máthair Treasa cúig bliana is daichead ag obair ann agus ag cur le fás Mhisinéirí na Catharnachta ar fud na tíre agus an domhain.
Cáil
I 1970 rinne an t-iriseoir clúiteach Malcolm Muggeridge scannán fúithi. Is é seo an chéad uair a chuala tíortha an Iarthair faoina cuid oibre. Níor chreid Muggeridge i nDia ar chor ar bith ag an am. Ach sula raibh an scannán réidh thiontaigh sé ina Chaitliceach.
Bás
Sna blianta deireanacha dá saol, d’fhulaing sí an-drochshláinte. Sa bhliain 1990 dúirt Máthair Treasa go raibh sí ag dul a éirí as a bheith i gceann an oird. Bhí toghchán ann, ach vótáil gach duine gurb ise ba cheart a bheith ina a ceannaire. Níor vótáil ach duine amháin ina héadán – í féin. Bhí sí ina ceannaire go tús 1997, ach fuair sí bás níos déanaí an bhliain sin, ar 5 Meán Fómhair 1997.
De réir cosúlachta, níor fhág sí rud ar bith ina diaidh ach mála agus sáraí, comhartha is dócha, ar an saol simplí a bhí aici.
Duaiseanna
Bronnadh Duais Nobel na Síochána ar Mháthair Treasa ar 10 Nollaig 1979. Tugadh an duais di in ainm na ndaoine bochta “nach raibh daoine á n-iarraidh agus a bhí gan ghrá agus gan chúram”.
Bhuaigh sí an gradam is cáiliúla san India, an Bharat Ratna, sa bhliain 1980. Bhain sí duaiseanna eile mar Dhuais Síochána an Phápa Eoin Pól XXIII agus Duais Nehru as a bheith ag cur chun cinn na síochána agus na comhthuisceana ar fud an domhain.
Ar an Domhnach, 4 Meán Fómhair 2016, naoi mbliana déag i ndiaidh a báis, d’fhógair an pápa gur naomh í.
Cáineadh
Bhí an Mháthair Treasa go dubh in éadan rudaí mar ghinmhilleadh agus breithrialú. Chuir sin olc ar chuid mhór daoine.
Chomh maith leis na moltaí agus gradaim idirnáisiúnta ó rialtais, eagraíochtaí agus daoine éagsúla, bhí daoine áirithe á cáineadh ag an am céanna. Níor aontaigh siad lena tuairim ar an nginmhilleadh, ar an spioradáltacht ar mhaitheas an bochtanais 'srl., an scríbhneoir clúiteach Germaine Greer ina measc. Bhí Greer go láidir ar son chearta na mban agus dúirt sí go raibh an Mháthair Treasa ag déanamh leatroim ar dhaoine lena creideamh.
Cháin daoine eile í as baint a bheith aici le deachtóirí mar theaghlach Duvalier in Haiti, agus Enver Hoxha san Albáin. Ach dar leis an Mháthair Treasa, is é an rud is tábhachtaí ná tacaíocht a thabhairt do na bochta agus is cuma cá as a dtagann an tacaíocht sin.
Féach freisin
clé|mion|[[tuama inniu]]
Skeerey Stondane
Paróiste (Manainnis: skeerey) in Oileán Mhanann is ea Skeerey Stondane nó Skylley Stondane (Béarla: Santon Parish nó Santan Parish). Tá sé suite idir Purt Soderick agus Strooan Stondane sa sheadin Medall i ndeisceart an oileáin. Tá paróistí Braddan ar an taobh thoir de, Marooney ar an taobh thuaidh, agus Malew ar an taobh thiar. Is é Muir Éireann teorainn dheisceart an pharóiste. Is é Balley Noa (Baile Nua) an sráidbhaile is mó sa bparóiste.
Tuama pasáiste
Is cineál séadchomhartha meigiliteach ón tréimhse Neoiliteach atá sa tuama pasáiste. Tá samplaí mórthaibhseacha i Sí an Bhrú, agus Tuama Pasáiste an Chnoic Rua. Is é Sí an Bhrú, i gContae na Mí an tuama pasáiste is cáiliúla in Éirinn. Tógadh é thart ar 3,000 R.C. Tá na tuamaí pasáiste ag Sí an Bhrú, Cnóbha agus Dubhadh mar chuid de Bhrú na Bóinne, reilig de thuamaí pasáiste ar Abhainn na Bóinne.
Manordeifi
52.0579°N, -4.5856°W
Baile i Sir Benfro, an Bhreatain Bheag, is ea Manordeifi, 116.4 km ó Caerdydd agus 313 ó Londain. Tá daonra 529 ann, agus tá 253 (47.8%) in ann Breatnais a labhairt.
Caitheamh tobac
deas|200px|thumb|Caitheamh tobac Cleachtadh ina n-ionanálaítear deatach dóite duilleoga tobac, ag baint úsáid de ghnáth as toitíní, todóga nó píopaí, a tugadh isteach san Eoraip ó Mheiriceá ag taiscéalaithe luatha. Is cleachtadh andúile é, agus is eol go gcuireann sé tús, agus/nó go ngéaraíonn sé, le cuid mhaith galar, ailse scamhóg, ailse scornaí, galar corónach croí, is riochtaí riospráide cosúil le broincíteas is eimfiséime go háirithe. Méadaíonn an priacal de réir mar a mhéadaíonn an líon toitíní a chaitear. I gcuid mhaith tíortha tá feachtais fógraíochta ina choinne, toirmeasc reachtúil ar fhógraíocht tobac, agus fógraí ar phriacail an tobac ar phaicéid toitíní. Le blianta anois tá toirmeasc sa tír seo ar chaitheamh tobac in ionaid oibre, agus in Albain, an Astráil, Ceanada, Cúba, an Iodáil, an Iorua, an Ollainn, stáit ar leith de na Stáit Aontaithe, is Sasana, mar shampla. Ó 2005 tá conradh rialaithe tobac i bhfeidhm is é faofa ag 57 rialtas, cuid de chlár chun an líon daoine ar Domhan a chaitheann tobac a laghdú go leanúnach.
Cuachma chon
Is moileasc í an chuachma chon (Nucella lapillus). Tugtar faocha chapaill agus faocha choirn air freisin. Seilide mara atá i gceist. Dúchasach do chóstaí na hEorpa agus iarthuaisceart Mheiriceá Thuaidh. Itheann sé diúilicíní agus garbháin carraige.
Rinne Séamus Mac an Iomaire cur síos ar an bhfaocha chapaill ina leabhar Cladaí Chonamara: Seo cineál atá cosúil le miongáin. Timpeall le leath­ thrá a bhíos siad tirim. Níl aon mhaith mhór iontu le n-ithe; fásann siad ar chlocha go hiondúil i locháin agus nuair a éiríos an lán mara bíonn siad ag máinneáil thart ag soláthar ruainne le n-ithe. Níl siad rófhairsing ar chladaí fiáine. Is maith leo an foscadh, ní bhíonn mórán acu le feiceáil sa dúluachair mar déanann siad imirce go háit eicínt eile. Is mar sin atá an scéal ag aon chineál i dtrá ná i gcladach.
Poblacht Fhéinrialaitheach Nakhichevan
Is eachtarchríoch thalamhiata de chuid na hAsarbaiseáine í Poblacht Fhéinrialaitheach Nakhichevan (Asarbaiseáinis: Naxçıvan Muxtar Respublikası). Tá teorainneacha ag an gcríoch leis an Airméin san oirthear agus sa tuaisceart, leis an Iaráin san iarthar agus sa deisceart, agus leis an Tuirc san iarthuaisceart. Is í Cathair Nakhchivan an phríomhchathair.
Féinphortráid le Moncaithe
Thaitin sé le Kahlo a bheith ag déanamh cur síos uirthi féin agus mhínigh sí go raibh seo amhlaidh mar gur chaith sí an oiread sin ama ina haonar agus go raibh aithne níos fearr aici uirthi féin ná ar dhuine ar bith eile.
Cearnóg Parnell
deas|200px|thumb|Cearnóg Parnell Is cearnóg i lár Bhaile Átha Cliath í Cearnóg Parnell. Cearnóg Sheoirseach atá inti agus í suite taobh thuaidh de Shráid Uí Chonaill agus taobh thiar de Chearnóg Mhuinseo.
Féinphortráid le Moncaithe
Baintear feidhm as an mhoncaí i mbéaloideas Mheicseiceó mar chomhartha drúise (ar nós an choinín abhus faoi bhualadh craicinn, b’fhéidir), ach léiríonn sí mar ainmhithe boga, cosantacha iad.
Cheannaigh Madonna leagan eile, a rinneadh i 1940.
Scotlands
Is ceantar suite i Wolverhampton é Scotlands.
Gotland
Is oileán suite amach ó chósta na Sualainne é Gotland.
Domhnall mac Murchadha (uathimdhealú)
Luann Domhnall mac Murchada (Sean-Ghaeilge/Meán-Ghaeilge Domnall mac Murchada) b'fhéidir le:
Marchwiail
53.0236°N, -2.9597°W
Caitheamh fulangach
deas|200px|thumb|Caitheamh tobac éighníomhach Is éard is caitheamh fulangach tobac ann ná nuair a ionanálaíonn duine (nach gcaitheann tobac) isteach deatach duine atá ag caitheamh tobac.
Méadaíonn sé an priacal go dtolgfaidh neamhchaiteoirí ailse scamhóg is galar corónach croí. Déanann an deatach seo, 'caitheamh fulangach', an dochar céanna dúinn agus a dhéanann sé don duine atá ag caitheamh an tobac. clé|mion|"Please Don't Make Me Smoke! Facts about Second-hand Smoke and Smoking during Pregnancy", Alaska Native Health Board, 1994 Ar 29 Márta 2004, chuir rialtas na hÉireann cosc ar thobac a chaitheamh in áiteanna oibre. Cinneadh ceannródaíoch a bhí ann ag an am … Ba í Éire an chéad tír ar domhan chun a leithéid a dhéanamh. Tháinig riail isteach a chur cosc ar dhaoine tobac a chaitheamh sa chuid is mó d’áiteanna poiblí i dtíortha eile chomh maith.
Aladdin (scannán 1992)
Scannán beochana fantaisíochta ceolmhar Meiriceánach de chuid Disney ón bhliain 1992 is ea Aladdin. Tá an scannán bunaithe ar an scéal Arabach faoi Aladdin sa leabhar úd Oíche is Míle. Leaid bocht na sráideanna é Aladdin a thagann i seilbh ar bhuidéal ina gcónaíonn ginid draíochta. Bronann an ghinid achainí ar bith a iarann úinéir an bhuidéil, agus le gach feisteas na n-uasal aige déanann Aladdin iarracht le cead pósta iníon an tsultáin a fháil. Ron Clements agus John Musker ab ea na stiúrthóirí. Ghlac Scott Weinger, Robin Williams, Jonathan Freeman, Linda Larkin, Frank Welker, Gilbert Gottfried, agus Douglas Seale páirt ann. D'éirigh go seoigh le Aladdin. I measc na táirgí a tháinig ón scannán, bhí The Return of Jafar (1994) agus Aladdin and the King of Thieves (1996) a bhí ar na chéad scannáin "díreach go físeán". Rinneadh leagan aicsin bheo den scannán beochana seo sa bhliain 2019.
Heike Kammerlingh Onnes
Fisicí a rugadh i nGroningen na hOllainne ab ea Heike Kammerlingh Onnes (21 Meán Fómhair 1853 - 21 Feabhra 1926). An chéad duine a d'ullmhaigh héiliam leachtaithe agus a rinne taighde ar a airíonna. Bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic i 1913 as. D'fhionn sé forsheoltacht leictreach freisin.
Maeve Higgins
Fuirseoir agus aisteoir Éireannach í Maeve Higgins a rugadh ar 24 Márta 1981) sa Chóbh. Bhain sí clú agus cáil amach mar fhuirseoir ar an gclár úd de chuid Raidió Teilifís Éireann Naked Camera sa bhliain 2005.
The Winter of His Content
Craoladh an ceathrú heipeasóid déag, "The Winter of His Content", den cúigiú sraith is fiche The Simpsons ar an 16 Márta 2014. Scríobh Kevin Curran an eipeasóid seo. D'fhéach 4.02 milliún duine ar an eipeasóid.
Coinbhinsiún i dtaobh Stádas Dídeanaithe (1951)
mion|Campa dídeanaithe, Za'atri sa [[An Iordáin|Iordáin. Is mór an náire an bhail atá ar na teifigh sna campaí seo.]] Síníodh an Coinbhinsiún i dtaobh Stádas Dídeanaithe ar 28 Iúil 1951 sa Ghinéiv, nó go hiondúil, Coinbhinsiún na Ginéive (1951) agus Prótacal na Ginéive (1967). mion|Teifigh sa [[Poblacht Dhaonlathach an Chongó|Phoblacht Dhaonlathach an Chongó i rith an Cogadh Kivu, 2008. Bhí níos mó ná sé milliún teifeach san Afraic ag an am.]] mion|An Choinbhinsiún i dtaobh Stádas Dídeanaithe
Dídeanaí
De réir an Choinbhinsiúin, is duine é dídeanaí, "“mar gheall ar eagla ghéarleanúna a bhfuil bunús maith faoi ar chúiseanna a bhaineann le, reiligiún, náisiúntacht, comhaltas de ghrúpa sóisialta ar leith nó tuairimí polaitiúla, go bhfuil sé lasmuigh de thír a náisiúntachta agus nach bhfuil ar a chumas, nó nach bhfuil sé toilteanach, i ngeall ar an eagla sin, leas a bhaint as cosaint na tíre sin”"(Airteagal 1(A)(2), den Choinbhinsiún).
Feidhmiú san Aontas Eorpach
Leis an gComhchóras Eorpach Tearmainn, ní mór urraim a thabhairt d’oibleagáidí na mBallstát faoi Choinbhinsiún 1951 a ghabhann le Coinbhinsiún na Ginéive agus faoi chonarthaí ábhartha eile, amhail an Coinbhinsiún um Chearta an Linbh. Ní mór prionsabal an non-refoulement atá in Airteagal 33 den Choinbhinsiún i dtaobh Dídeanaithe, a chomhlíonadh leis an gComhchóras freisin.
Ina theannta sin, ní mór do Bhallstáit Chomhairle na hEorpa a ráthú go mbeidh ag an uile dhuine laistigh dá ndlínse féin, lena n-áirítear imircigh, na cearta a chumhdaítear sa Choinbhinsiún Eorpach um Chearta an Duine.
Eachtraí
An 6 Meitheamh 2017, d’eisigh an Chónaidhm Idirnáisiúnta um Chearta an Duine (CICD) ráiteas inar cáineadh an refoulement ar náisiúnaigh Turcacha ag na húdaráis Ghréagacha. De réir na faisnéise a bhí ar fáil do CICD, rinne na póilíní Gréagacha grúpa de náisiúnaigh Turcacha, a raibh sé mar aidhm acu cosaint idirnáisiúnta sa Ghréig a iarraidh chun éalú ó ghéarleanúint sa Tuirc, a thabhairt ar láimh chuig aonad d’fhir armtha agus masctha ar an 2 Meitheamh 2017 in Ervos chun go seolfaí ar ais chuig an Tuirc iad.
Ardenna
Is géineas éan mara é Ardenna san fhine Procellariidae. Bhí na speicis fhionnuisce meánmhéide seo sa ghéineas Puffinus roimhe seo.
Speicis
Tá na seacht speiceas beo seo sa ghéineas:
Comhghuaillithe
I rith an Chéid Chogaidh Dhomhanda, throid an Bheilg, an tSín, an Ghréig, an tSeapáin, Montainéagró, an Phortaingéil, an Rómáin agus an tSeirbia in aghaidh na Cumachtaí Láir chomh maith. Bhí an Iorua ar son na comhghuaillithe chomh maith, cé nach raibh siad sa cogadh go díreach.
I rith an Dara Cogaidh Domhanda, throid a lán daoine sa cogadh ó na tíortha a shealbhaigh an Ghearmáin, an Fhrainc Shaor mar shampla. Throid daoine ó coilíneachtaí na Fraince, na Breataine agus na hÍsiltíre chomh maith, fiú nuair a bhí a dtíortha féin sealbhaithe.
Lofoten
Is oileánra suite amach ó chósta na hIorua iad Lofoten.
Scamall Mór Magellan
Scamall Mór Magellan (an seacht míle déag dhá chéad fiche tríú réad ar Phríomh-Chatalóg na Réaltraí, mar atá, PGC17223): ceann de dhá réaltra bheaga ar déanamh neamhrialta a dtugtar Scamaill Magellan orthu, agus é le feiceáil i réaltbhuíonta an Cholgáin agus an Tábla. Scamall Beag Magellan atá ar an gceann eile. Is réaltbhuíonta iad seo nach bhfeictear ach ar an leath theas den sféar neamhaí, sách cóngarach don phol theas fiú, agus mar sin, ní raibh aithne ag muintir na hEorpa ar na scamaill seo roimh na turasanna móra farraige a nocht cosúlacht agus déanamh an Domhain féin dár sinsir. Ní díol iontais é ar aon nós gurb as Fernão de Magalhães (nó Ferdinand Magellan, mar a thugtar air ina lán teangacha, an Béarla san áireamh), an taistealaí farraige a thaispeáin gur sféar é an Domhan, a hainmníodh iad.
Kanban
Córas déantúsaíochta a d'fhorbair comhlacht Toyota i ndiaidh an dara cogadh domhanda. Ciallaíonn an focal ‘clár eolais’, agus tugtar an córas díreach in am air freisin. Is í a aidhm ná déantúsaíocht chomh héifeachtach agus is féidir a bhaint amach gan stóir mhóra comhpháirteanna. Déanann fotháirgeoirí páirteanna ar leith, á soláthar don líne táirgthe díreach in am. Bíonn bosca páirteanna gar don chuid oiriúnach den líne táirgthe agus clár eolais air chun cur in iúl do na fotháirgeoirí gur gá páirteanna breise a sholáthar. D'éirigh go maith leis, agus leath sé ar fud an iarthair freisin.
Scamall Mór Magellan
Chreideadh na réalteolaithe go dtí le déanaí go raibh an Scamall Mór ar an réaltra ba ghaire do Bhealach na Bó Finne, ach, le déanaí, thángthas trasna ar réaltra beag atá níos cóngaraí fós, mar atá, Abhacréaltra Éilipseach an tSaighdeora.
Tá Scamall Mór Magellan chomh gar dúinn is go dtig le lucht na dteileascóp cuid mhaith réaltbhraislí agus fiú réaltaí aonair a aithint ansin. Díol suntais iad na réaltbhraislí gorma ilréaltacha nach bhfuil a leithéidí le fáil sa réaltra s'againn féin. Thairis sin, chonacthas ollnóva i Scamall Mór Magellan sa bhliain 1987.
Ceann de na réada is feiceálaí i Scamall Mór Magellan é Réaltnéal an Tarantúla (arb é an dá mhíle seachtóidiú réad é ar an Nua-Chatalóg Ghinearálta, is é sin, NGC2070). Néal hidrigine ianaithe atá ann, agus é á shoilsiú ag dornáin tiubha de réaltaí móra óga teo bána nó bánghorma, réaltaí a mbíonn an t-ollnóva i ndán dá leithéidí i ndeireadh na dála. Is ar imeall an Tarantúla a bhladhm ollnóva na bliana 1987 fosta.
Tá réad tábhachtach eile suite i Scamall Mór Magellan, mar atá, S Doradus, an ollfhathachréalta ghorm athraitheach lonrúil. Tá cineál iomlán réaltaí ainmnithe as an gcránaí mór millteanach seo de réalta.
Tá Scamall Mór Magellan suite faoi chéad agus ceithre scór míle solasbhliain dínn, agus é fiche míle solasbhliain ar trastomhas.
Pat Ingoldsby
Is file Éireannach agus láithreoir teilifíse é Pat Ingoldsby (25 Lúnasa 1942) Rugadh i Mullach Íde, Baile Átha Cliath é. Sna 1980í, bhí sé ina óstach ar chláracha teilifíse do pháistí, scríobh sé drámaí don stáitse agus don raidió, d’fhoilsigh sé leabhair ghearrscéalta agus bhí sé ina cholúnaí nuachtáin. Ó lár na 1990idí, d’éirigh sé as na meáin chumarsáide agus is mó aithne air as a chuid bailiúcháin filíochta, agus iad á ndíol ar shráideanna Bhaile Átha Cliath (ar Sráid Westmoreland nó Faiche an Choláiste de ghnáth).
I mí an Mhárta 2022, d’óstáil Ard-Mhúsaem Litríocht Éireann (MoLI) taispeántas físe chun eisiúint an díolama is déanaí de chuid Ingoldsby, In Dublin They Really Tell You Things — Pat Ingoldsby, Selected Poems 1986 – 2021, a cheiliúradh.
Do pháistí
Scríobh Ingoldsby roinnt eipeasóid de Wanderly Wagon freisin
Scotlands Estate
Is ceantar suite i Wolverhampton é Scotlands Estate.
Caithne
Tom nó crann beag síorghlas is ea an chaithne. Tá timpeall is 12 speiceas di ann, iad go léir sa ghéineas Arbutus i bhfine na nEricaceae. Tá sí dúchasach do réigiún na Meánmhara is iarthar na hEorpa, chomh fada ó thuaidh le hÉirinn. Na duilleoga scothdhearg, na bláthanna bán clogchruthach i gcrobhaingí crochta, na torthaí dearg sféarúil agus clúdaithe le faithní.
Sic
Go ginearálta cuirtear é taobh istigh de lúibíní cearnacha le léiriú nach cuid den sliocht athfhriotail é.
Uaireanta, úsáidtear sic ar bhealach searbhasach nó fonóideach, chun aird a dhíriú ar bhotúin litrithe nó ar loighic lochtach an bhunscríbhneora.
18 Bealtaine
Is é an 18 Bealtaine an 138ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 139ú lá i mbliain bhisigh. Tá 227 lá fágtha sa bhliain.
Liosta scríbhneoirí na Fraincise de réir dáta a mbreithe
Seo thíos liosta scríbhneoirí na Fraincise de réir dáta a mbreithe. Tá na scríbhneoirí a rugadh an am céanna – bíodh lá, mí, nó bliain i gceist – in ord aibítre.
Sedgley
Is ceantar suite i Wolverhampton, Midlands Thiar é Sedgley.
Jan Mayen
Is oileán suite amach ó chósta an Iorua, san tAigéan Atlantach é Jan Mayen.
Margam
51.5727°N, -3.7562°W
Baile i Castell-nedd Port Talbot, an Bhreatain Bheag, is ea Margam, 41.5 km ó Caerdydd agus 251 ó Londain. Tá daonra 2,908 ann, agus tá 295 (10.1%) in ann Breatnais a labhairt.
Foclóir
thumb|Foclóir Laidine Egidio Forcellini mion|An taobh istigh d'fhoclóir le léaráidí: Petit Larousse, foclóir Fraincise Is cnuasach focal é foclóir atá leagtha amach de réir na haibítre le mínithe, sanasaíocht, fuaimniú, foghraíocht, gramadach agus eolas eile curtha ar fáil.
Brí eile ar fhoclóir ná aistriúchán ar fhocail i dteanga amháin go dtí teanga eile. Is leabhair thagartha iad foclóirí atá fíorthábhachtach don litríocht.
Go stairiúil ba leabhair iad foclóirí. Ach le tamall anois is féidir foclóir a fháil ar dhioscaí nó ar an nGréasán Domhanda.
Martletwy
51.7605°N, -4.8467°W
Baile i Sir Benfro, an Bhreatain Bheag, is ea Martletwy, 119.6 km ó Caerdydd agus 327 ó Londain. Tá daonra 555 ann, agus tá 81 (14.6%) in ann Breatnais a labhairt.
Ribe róibéis maintise
Crústach, cosúil le ribe róibéis, a fhaightear go flúirseach i bhfarraigí tanaí trópaiceacha. Timpeall 350 speiceas díobh, iad uile ina gcreachadóirí fíochmhara greamaitheacha. De réir cineáil áitríonn sí poill nó scoilteanna, agus tagann amach astu chun an chreach a shá nó a bhriseadh lena hingne cumasacha.
Czesław Śpiewa
Is amhránaí é Czesław Śpiewa (Czesław Stefan Mozil; rugadh é sa bhliain 1979 i Zabrze na Polainne).
Grian
Sroicheann an teocht ar dhromchla na Gréine tuairim is cúig mhíle céim Celsius, ach sa chroílár, áit a bhfuil an t-imoibreoir comhleá ag obair, tá sé i bhfad níos teo fós, mar atá, timpeall ar chúig mhilliún déag de chéimeanna Celsius.
Tá níos mó ná 99 % de mhais an Ghrianchórais comhchruinnithe sa Ghrian, agus is í an Ghrian a choinníonn an saol agus an bheatha ag imeacht ar dhroim an Domhain. Tugann an Ghrian an fuinneamh a chuireann na gaotha ag séideadh agus an aimsir ag athrú. Tríd is tríd, ní bheadh an domhan ann mar is eol dúinn é, ach go bé go bhfuil an Ghrian ann.
Stowheath
Is ceantar suite i Wolverhampton é Stowheath.
Grian
Cé go bhfuil an Ghrian i bhfad rógheal le go n-aithneodh súile an duine aon difríochtaí gile uirthi, is féidir le lucht eolaíochta spotaí a fheiceáil ar a dromchla nach bhfuil chomh geal lena dtimpeallacht. Tugtar grianspotaí ar na smáil seo. Tá baint acu le maighnéadas na Gréine, agus iad ag dul i bhflúirse agus i ngainne arís, de réir tréimhse aon bhliain déag.
Ní mór cuimhne a choinneáil air go bhfuil sé an-dainséarach do na súile breathnuithe a dhéanamh ar an nGrian, agus go bhfuil modhanna oibre ar leith ag teastáil leis na dainséir a sheachaint.
Léargas achomair
Tá an Ghrian ag timpeallú lárphointe Bhealach na Bó Finne, faoi 25,000—28,000 solasbhliain de, agus críochnaíonn sí imrothlú amháin in aghaidh 225 - 250 milliún bliain. Ar an bhfithis seo, tá an Ghrian ag cur 217 gciliméadar di in aghaidh uair an chloig, is é sin, aonad réalteolaíoch in aghaidh ocht lá, agus solasbhliain amháin gach míle ceithre chéad bliain.
Réalta den tríú glúine is ea an Ghrian, agus creidtear gur tonn turrainge ó ollnóva éigin a chuir an chéad tús léi mar réalta. Tá an grianchóras ar fad cuíosach saibhir i ndúile troma, mar ór agus úráiniam. Creideann na saineolaithe go gcruthaítear núicléis na ndúl trom i gcroílár na réaltaí móra a bhfuil i ndán dóibh pléascadh ina n-ollnóvaí, agus gurb iad na hollnóvaí a scaipeann na dúile seo ar fud an spáis.
Díol suime é an tionchar a imríonn solas na Gréine ar na neacha beo. An solas ultraivialaite, mar shampla, maraíonn sé miocrorgánaigh mar a bheadh frithsheipteán ann, agus mar sin, is féidir úsáid a bhaint as leis na baictéir a bhaint de na huirlisí saotharlainne. Tá an solas ultraivialaite in ann, fosta, griandó a fhágáil ar an duine agus, fiú, luas a chur le forbairt na hailse craicinn. Ón taobh eile de, cuidíonn sé le táirgeacht an vitimín D san orgánach daonna. Baineann atmaisféar an Domhain go mór mór den tsolas ultravialaite, rud a chiallaíonn go bhfuil an cineál seo radaíochta i bhfad níos láidre in aice an mheánchiorcail, agus na daoine níos duibhe ina gcraiceann, mar chosaint ar sholas na gréine.
Tá an Ghrian an-ghníomhach ó thaobh an mhaighnéadais de. Tá réimse maighnéadach na Gréine an-láidir, an-athraitheach, agus é ag déanamh iomlaoide ar an dá phol uair amháin in aghaidh gach aon bhliain déag. Torthaí do ghníomhaíocht mhaighnéadach na Gréine is ea na grianspotaí, an ghrianghaoth, na bladhmanna, agus na saighneáin—is é sin, na soilse ar a dtugtar aurora borealis nó an chaor aduaidh. Cuireann stoirmeacha maighnéadacha na Gréine isteach ar an gcumarsáid raidió freisin. Creidtear go raibh an-pháirt ag gníomhaíocht na Gréine i gcruthú agus i bhforbairt an Ghrianchórais, agus inniu féin, imríonn an Ghrian an-tionchar ar an gcuid is faide amuigh d'atmaisféar an Domhain.
Cé gurb í an Ghrian an réalta is cóngaraí don Domhan, agus dianstaidéar déanta ag na saineolaithe uirthi leis na céadta bliain anuas, is iomaí ceist ina taobh nár freagraíodh go fóill. Mar shampla, cén fáth a bhfuil atmaisféar eachtrach na Gréine i bhfad níos teo ná a dromchla infheicthe (an fótaisféar)? Ar na cúrsaí is mó a gcuireann na saineolaithe spéis iontu inniu, tá tréimhse thráthrialta na ngrianspotaí, cruthú agus tréithe fisiceacha na mbladhmanna gréine agus na starraiceachtaí, an t-idirghníomhú maighnéadach idir an crómaisféar agus coróin na Gréine, agus bunús is cruthú na grianghaoithe.
Tréithe fisiceacha
Meánfhad ón Domhan: 149.6 x 106 ciliméadar (aon Aonad Réalteolaíoch amháin, de réir an tsainmhínithe)
Méid dhealraitheach: -26.8m
Aicme speictreach: G2V
Meánfhad ó lárphointe Bhealach na Bó Finne: timpeall ar 2.5×1017 ciliméadar, nó 26,000-28,000 solasbhliain
Tréimhse imrothlaithe timpeall ar lárphointe Bhealach na Bó Finne: 2.25-2.50×108 bliain
Treoluas: 217 ciliméadar in aghaidh an tsoicind ar an bhfithis timpeall ar lárphointe Bhealach na Bó Finne, 20 ciliméadar in aghaidh an tsoicind i gcomparáid leis na réaltaí eile sa chomharsanacht is cóngaraí
Meán-trastomhas: 1.392×106 ciliméadar, nó trastomhas an Domhain méadaithe faoi 109
Oblátacht: 9×10−6
Achar an dromchla: 6.09×1012 ciliméadar cearnach, nó achar an Domhain méadaithe faoi 11,900
Toirt: 1.41×1018 ciliméadar ciúbach, nó toirt an Domhain méadaithe faoi 1,300,000
Mais: 1.988 435×1030 cileagram, nó mais an Domhain méadaithe faoi 332,946
Dlús: 1.408 g/cm³
Imtharraingt ar dhroim na Gréine: 273.95 m/s2, nó 27.9 g (tabhair faoi deara gur mar luasghéarú a thugtar an imtharraingt in iúl)
Treoluas éalaithe ar dhroim na Gréine: 617.54 km/s (treoluas éalaithe an Domhain méadaithe faoi 55
Teocht ar an dromchla: 5785 ceilvin (K), nó 5512 céim Celsius
Teocht sa choróin: 5 milliún ceilvin (5 MK)
Teocht sa chroílár: timpeall ar 13.6 míle ceilvin (13.6 MK)
Beatha agus Bás na Gréine
De réir na múnlaí ríomhairithe a úsáidtear inniu le haithris a dhéanamh ar fhás agus ar fhorbairt na réaltaí, tá an Ghrian timpeall 4.57 billiún bliain d'aois. Mar sin, tá sí leath bhealaigh ina héabhlóid mar réalta phríomhsheichimh. A fhad is a fhanfaidh sí ina réalta phríomhsheichimh, beidh sí ag táirgiú fuinnimh trí núicléis hidrigine a chomhleá go núicléis héiliam. In aghaidh an tsoicind, iompaíonn an Ghrian breis is ceithre mhilliún tonna de dhamhna go fuinneamh i gcroílár na Gréine, le neoidríonónna agus radaíocht a dhéanamh. Beidh an Ghrian timpeall deich mbilliún bliain ina réalta phríomhsheichimh.
Níl an oiread sin maise sa Ghrian is go bpléascfadh sí ina hollnóva. Ina áit sin, iompóidh sí ina fathachréalta dhearg, agus na sraitheanna is faide amuigh á síneadh amach, de réir mar atá an hidrigin ag rith gann agus croílár na réalta ag crapadh isteach chuige féin. Tosóidh núicléis an héiliam á gcomhleá le chéile nuair a shroichfidh an teocht sa chroílár 3 x 108 K. Creidtear go bhfairsingeofar dromchla na Gréine chomh fada amach is go dtiocfaidh sé a fhad is atá fithis an Domhain inniu. San am céanna, is dócha go mbeidh an oiread sin maise (agus imtharraingthe) caillte ag an nGrian faoi seo is go mbeidh an Domhan á fithisiú níos faide amuigh. Mar sin, is féidir nach slogfaidh an Ghrian an Domhan, i ndiaidh an iomláin, ach is follasach nach mbeidh an Domhan ináitrithe, nó imeoidh uisce na bhfarraigí agus an t-atmaisféar féin ina ngal soip.
Nuair a bheidh tréimhse na fathachréalta deirge thart, fágfar na sraitheanna is faide amuigh den Ghrian ag foluain thart mar néal pláinéadach, is é sin, gásnéal atá ag timpeallú na Gréine cosúil leis na pláinéid. An chuid sa chroílár, áfach, mairfidh sí ag soilsiú thar na mílte milliún bliain ina habhacréalta bhán, agus í ag fuarú de réir a chéile.
Sin é an cineál forbairt atá i ndán don Ghrian, chomh maith leis na réaltaí beaga agus na réaltaí meánmhéide go léir.
Struchtúr na Gréine
clé|280px|thumb|Tá trastomhas na gréine tuairim is 110 n-uaire níos mó ná trastomhas an Domhain. Réalta mheánmhéide is ea an Ghrian, ach tá thart ar 99 % de mhais iomlán an Ghrianchórais comhchruinnithe inti. Tá an Ghrian an-chóngarach don sféar foirfe ina cosúlacht agus ina déanamh, nó níl sí ach timpeall ar naoi milliúnú cuid ar oblátacht. Is é is ciall dó sin nach bhfuil ach difríocht deich gciliméadar idir a trastomhas polach agus a trastomhas meánchiorclach. Tá an Ghrian ag casadh thart ar a hais, ach níl gach cuid den réalta ag casadh ar aon luas le chéile, nó críochnaíonn na réigiúin pholacha aon rothlú amháin in aghaidh an chúig lá déag is fiche, nuair nach bhfuil tréimhse rothlaithe an mheánchiorcail ach cúig lá fichead. Cruthaíonn an rothlú seo fórsa áirithe lártheifeach, ach tá imtharraingt na Gréine i bhfad níos mó. Níl mórán tábhachta leis na fórsaí taoidmheara sa Ghrian ach an oiread, cé go bhfuil an Ghrian féin ag imrothlú mheáchanlár an Ghrianchórais. Tá an meáchanlár sin suite taobh istigh den Ghrian, ach tá sé an-chóngarach dá dromchla. Is í mais Iúpatair is mó a tharraingíonn an lárphointe sin i leataobh ó lárphointe na Gréine féin.
Ní féidir staidéar a dhéanamh ar chroílár na Gréine go díreach, nó ní ligeann an Ghrian aon chineál radaíocht leictreamaighnéadach tríthi. Tá na saineolaithe ábalta, áfach, a gcuid conclúidí a bhaint as an dóigh a mbíonn brúthonnta ón taobh istigh ag croitheadh an taobh amuigh den Ghrian. Tugtar heiliseismeolaíocht ar an gcineál seo taighde, ó tá sé cosúil leis an dóigh a mbaineann na seismeolaithe tátal agus tuiscint as na fuaimthonnta a bhíonn ag dul tríd an Domhan le linn na dtalamhchreathanna.
Croílár na Gréine
Creidtear go síneann an croíleacán aon chúigiú cuid de gha na Gréine amach ón lárphointe. Tá an damhna istigh ansin 150 oiread níos dlúithe ná an t-uisce, agus é 13,600,000 céim Celsius ar teocht. Mar sin, tá sé i bhfad Éireann níos teo ná dromchla infheicthe na Gréine, nach bhfuil ach timpeall ar cúig mhíle go leith céim Celsius ar teocht. Istigh ansin, tá an fuinneamh á tháirgiú ag an gcineál comhleá núicléach ar a dtugtar "slabhra prótón-prótón". Is é an rud a thiteann amach ansin, go bunúsach, ná go gcomhleáitear dhá phrótón go deoitéarón amháin, is é sin, núicléas hidrigine troime, ina bhfuil prótón amháin agus neodrón amháin. Mar sin, iompaítear ceann de na prótóin ina neodrón, agus sa teagmháil seo, cruthaítear posatrón amháin (le fáil réidh le lucht leictreach deimhneach an phrótóin a iompaítear ina neodrón) agus neoidríonó amháin mar sheachthorthaí. Na deoitéaróin a dhéantar ar an dóigh seo, déanann siad comhleá le prótón amháin, agus ansin, cruthaítear núicléas héiliam. Ní gnáth-héiliam atá ann go fóill, áfach, ach núicléas de chuid an iseatóip is éadroime den héiliam, ós rud é nach bhfuil ach aon neodrón amháin ann agus é greamaithe de dhá phrótón. Is é an chéim dheireanach den imoibriú seo go gcomhleáitear dhá núicléas den héiliam éadrom seo, ionas go bhfaightear núicléas de chuid an ghnáth-héiliam—dhá neodrón agus dhá phrótón—agus an dá phrótón eile á scaoileadh saor arís.
Sa chroílár amháin atá an comhleá ag dul ar aghaidh. Ní tháirgeann an chuid eile den Ghrian fuinneamh ar bith, níl sí ach ag aistriú an fhuinnimh agus an teasa as an gcroílár. An fuinneamh a tháirgítear sa chroílár, caithfidh sé dul trí chiseal i ndiaidh cisil leis an bhfótaisféar a bhaint amach agus éalú ón nGrian i bhfoirm solais nó radaíochta eile, nó i bhfoirm an fhuinnimh chinéitigh atá ag tiomáint cáithnín éigin.
In aghaidh an tsoicind, iompaítear an oiread de dhamhna ina fhuinneamh sa Ghrian, ar meán, agus gurb ionann é agus seacht míle billiún buama adamhach den chineál a phléasc i Hiroshima i ndeireadh an dara cogadh domhanda. Tá luas an chomhleáite ag brath go mór mór ar dhlús an damhna, agus mar sin, cothromaíocht atá ann a cheartaíonn í féin: má ghéaraíonn an comhleá a luas, rachaidh an croílár i bhfairsinge, ionas go n-éireoidh an damhna níos tanaí, agus an t-imoibriú ag éirí níos moille dá réir. Má mhoillíonn an t-imoibriú an iomarca, áfach, crapfaidh an croílár isteach chuige, agus é ag éirí níos dlúithe. Ansin, rachaidh an teocht in airde, agus luas nua ag teacht ar an imoibriú dá réir. Cinntíonn an cineál seo rialú aisfhotha nach baol dúinn ardú ná ísliú tobann a theacht ar ráta an fhuinnimh ghréine a shroicheann sinn.
Na fótóin ardfhuinnimh, is é sin, na X-ghathanna agus na gáma-ghathanna, bíonn siad an-mhall ag teacht as croílár na Gréine go dtí an fótaisféar, agus an oiread corthaí a chuirtear ina mbealach. Níl na saineolaithe féin ar aon fhocal cé chomh sciobtha a thagann na fótóin seo a fhad leis an dromchla, ach bíonn na meastacháin ag guagaíl idir 50 milliún bliain agus 17 míle bliain. Nuair a thiocfaidh na fótóin tríd an gciseal comhiompair, is féidir leo an réalta a thréigean i bhfoirm an tsolais infheicthe. Na gáma-ghathanna a chruthaítear i gcroílár na Gréine, meiltear go solaschandaim iad le linn iad a bheith ag déanamh a mbealaigh tríd an réalta. Na neoidríonónna a chruthaítear, áfach, ní bhíonn mórán idirghníomhaíochta ar siúl idir iad agus an damhna, agus mar sin, éalaíonn siad as an nGrian sciobtha go leor.
Crios na Radaíochta
Sa chiseal atá suite idir dhá dheichiú cuid agus seacht ndeichiú cuid de gha na Gréine, tá an damhna chomh te agus chomh dlúth is gurb í an radaíocht theirmeach a iompraíonn an fuinneamh ón gcroílár i dtreo an dromchla.
Crios an Chomhiompair
Idir crios na radaíochta agus an fótaisféar, tá crios an chomhiompair. Anseo, níl an damhna chomh dlúth, nó chomh te, is go bhféadfadh an radaíocht theirmeach an fuinneamh a iompar. Is é an rud atá ar siúl anseo ná an comhiompar. Is é sin, tá an damhna ag éirí ina cholúin theirmeacha ó chrios na radaíochta go dtí an fótaisféar. Sna grianghrafanna, aithnítear an comhiompar seo ar chosúlacht ghránaithe an fhótaisféir. An damhna a fhuaraíonn san fhótaisféar, titeann sé isteach arís i dtreo chrios na radaíochta, le tuilleadh fuinnimh a ghlacadh ansin. Nuair a théifidh sé suas, éireoidh sé go dtí an fótaisféar arís.
An Fótaisféar
Is é an fótaisféar dromchla infheicthe na Gréine, agus an chuid den Ghrian faoina bhun, tá sí teimhneach a fhad agus atá an gnáthsholas i gceist. Taobh thuas den fhótaisféar, is féidir don tsolas an Ghrian a fhágáil agus scaipeadh amach sa spás, ionas go gcailleann an Ghrian an fuinneamh atá sé a iompar. Tá an fótaisféar na scórtha ciliméadar, nó fiú na céadta ciliméadar ar tiús, agus an damhna ag éirí níos trédhearcaí de réir is mar atá sé ag éirí níos scaipthe. Go bunúsach, tá an fótaisféar beagáinín níos teimhní ná atmaisféar an Domhain.
Faiche an Choláiste
Is cearnóg suite i gContae Bhaile Átha Cliath í Faiche an Choláiste.
Grian
An Fótaisféar
Tá speictream an dúchoirp ag an nGrian, a bheag nó a mhór - is é sin, speictream leanúnach, agus í ag astú solais ag gach tonnfhad, ionas go bhfuil gach dath le fáil i solas na Gréine. Air seo a aithnítear go bhfuil an fótaisféar timpeall sé mhíle ceilvin ar teocht. Tá línte dorcha ionsúcháin fágtha ar an speictream ag na dúile in atmaisféar na Gréine—"línte Fraunhofer", mar a thugtar orthu, as an eolaí ba thúisce a chuir sonrú iontu.
Is é is cúis leis na línte seo ná gur dual do gach dúil cheimiceach gan solas a astú ná a ionsú ach ag minicíochtaí nó tonnfhaid áirithe. Mar sin, is féidir na dúile atá ar fáil in atmaisféar na Gréine a aithint ar na línte seo. Sa bhliain 1868, thug Norman Lockyer faoi deara go raibh línte ansin nach raibh ag freagairt d'aon dúil aithnidiúil. Is é an tátal a bhain sé as an mbreathnú seo ná go raibh dúil nua i gceist, agus bhaist sé "héiliam" ar an dúil seo, ós é helios an focal Gréigise a chiallaíonn "grian". Cúig bliana fichead ina dhiaidh sin, d'aonraigh na saineolaithe an héiliam ar an Domhan.
Atmaisféar na Gréine
right|thumb|Le linn urú iomlán na Gréine, is féidir an t-atmaisféar a aithint
Na codanna den Ghrian atá suite os cionn an fhótaisféir, is gnách a rá gurb iad atmaisféar na Gréine iad. Is féidir taighde a dhéanamh orthu le teileascóip nó le gléasanna cianradhairc atá ag obair i raon ar bith den speictream leictreamaighnéadach, ó na radathonnta go dtí an solas infheicthe agus ón solas infheicthe go dtí na gáma-ghathanna. Is féidir cúig limistéar éagsúla a aithint in atmaisféar na Gréine, mar atá, íosmhéid na teochta, an crómaisféar, an réigiún trasdultach, an choróin, agus an héilisféar. Síneann an héilisféar amach thar fhithis Phlútóin a fhad leis an héileastad, áit a bhfuil an meán idir-réaltach agus an héilisféar ag bualadh faoina chéile. Tá an crómaisféar, an réigiún trasdultach, agus an choróin i bhfad níos teo ná an fótaisféar, agus níl a fhios ag na réalteolaithe féin cén fáth.
Is é an ciseal is fuaire ná réigiún íosmhéide na teochta, thart ar leathmhíle ciliméadar os cionn an fhótaisféir. Titeann an teocht anseo go 4,000 ceilvin, a bheag nó a mhór. Tá sé chomh fuar is gur féidir do mhóilíní simplí ceimiceacha, ar nós an uisce agus aonocsaíd an charbóin, maireachtáil anseo, rud atá le haithint ar an speictream ionsúcháin.
Taobh thuas de chiseal íosmhéid na teochta, tá ciseal nach bhfuil ach dhá mhíle ciliméadar ar tiús, agus tugtar crómaisféar, nó liathróid na datha, ar an réigiún seo. Feictear an crómaisféar mar chineál bladhm dhaite díreach i dtús nó i ndeireadh urú iomlán na Gréine. Is é uachtar an chrómaisféir an chuid is teo de, nó sroichtear teocht céad míle ceilvin sa chuid is airde thuas de.
Os cionn an chrómaisféir atá an réigiún trasdultach, ina bhfuil an teocht ag éirí go sciobtha ón gcéad míle ceilvin go dtí an milliún ceilvin sa choróin. Is ar éigin is féidir a rá go mbeadh an réigiún trasdultach suite in airde áirithe ón gcrómaisféar; is fearr a rá gur cineál luan é lastuas de na spícíní agus na filiméid a aithnítear sa chrómaisféar. Le taighde a dhéanamh ar an réigiún trasdultach, ní mór gléasra a chur sa spás atá in ann an chuid is lú tonnfhad den radaíocht ultravialaite a aithint.
Is í coróin na Gréine an chuid is faide amuigh d'atmaisféar na Gréine, agus í i bhfad níos toirtiúla ná an Ghrian féin. Ní féidir teorainn shoiléir a shocrú idir an choróin agus an ghrianghaoth a shroicheann gach cearn den ghrianchóras féin. Tá teocht na corónach an-ard, roinnt milliún ceilvin. Cé nach bhfuil an teocht ard seo mínithe go sásúil go fóill, dealraíonn sé gur cuid den mhíniú í an idirghníomhaíocht idir réimsí maighnéadacha éagsúla - an t-athnascadh maighnéadach, mar a thugtar air.
Taobh amuigh den choróin atá an héilisféar. Sroicheann an héilisféar teorainneacha an Ghrianchórais féin, agus is é an héileastad, timpeall ar 50 aonad réalteolaíoch ón nGrian, deireadh an héilisféir. Iompaíonn an héilisféar an ghrianghaoth go dtí an héileastad, áit a mbuaileann sí faoin meán idir-réaltach, is é sin, an cineál damhna atá amuigh sa spás idir na grianchórais éagsúla. An spástaiscéalaí úd Voyager 1 a scaoileadh chun bealaigh sa bhliain 2004, chuaigh sé thart le fronta turrainge i ndeireadh na bliana 2004 a bhfuiltear ag dearcadh air mar chuid den héileastad. Is é sin, is é an fronta turrainge seo an áit a bhfuil an ghrianghaoth ag sroicheadh an mheáin idir-réaltaigh, mar a chreidtear. D'aithin an dá Voyager leibhéal fuinnimh na gcáithníní ina dtimpeall ag dul in airde agus iad ag teacht i gcóngar don fhronta.
Na Grianspotaí
Má chuirimid scagaire den chineál cheart idir sinn agus an Ghrian, ar dhóigh is go bhfuilimid in ann breathnuithe a dhéanamh ar an nGrian gan radharc ár súl a chailleadh, is é an chéad chineál mionsonraí a aithneoidh muid ná na grianspotaí. Tá na spotaí seo níos fuaire ná a dtimpeallacht, rud a fhágann go bhfuil cuma níos dorcha orthu. Sna grianspotaí, tá an maighnéadas ag dul i méadaíocht agus an comhiompar ag dul i laige dá réir. Cuireann an maighnéadas le teocht na corónach, ionas go gcruthaítear réigiúin ghníomhacha. Sna réigiúin seo a bhíonn na bladhmanna ar bharr lasrach agus an damhna ag éalú ón gcoróin. Is féidir do na grianspotaí bheith ar aon mhéid leis an Domhan féin.
Bíonn na grianspotaí ag flúirsiú agus ag tréigean de réir thréimhse aon bhliana déag, a bheag nó a mhór, ar a dtugtar grianchiogal. Nuair a shroicheann an grianchiogal pointe a laige, ní bhíonn ach an corrspota le feiceáil, agus iad féin in aice leis na poil. Agus an grianchiogal ag teacht ar aghaidh, feictear na spotaí ag dul i bhfairsinge agus á leathadh a fhad le meánchiorcal na Gréine. Bíonn na grianspotaí ag teacht ina ndíseanna, agus leathspotaí gach díse ina bpoil mhaighnéadacha chontrártha dá chéile.
Tá tionchar ag na grianspotaí ar "aimsir" an spáis, cosúil leis na stoirmeacha maighnéadacha agus an radaíocht, agus creidtear go bhfuil baint nach beag acu le haimsir ár nDomhain féin. Bíonn sé níos fuaire ná is gnách ar an Domhan le linn laige na ngrianspotaí, agus má bhíonn an grianchiogal ag teacht i gcrann go mall, beidh sé níos teo thall anseo. Sa seachtú haois déag, d'imigh na grianspotaí go hiomlán, beagnach, ar feadh i bhfad ("Íosmhéid Maunder"), agus buaileadh an Eoraip le fuacht fada ar a dtugtar "an Oighearaois Bheag".
Matharn
51.6164°N, -2.6882°W
Baile i Sir Fynwy, an Bhreatain Bheag, is ea Matharn, 36.9 km ó Caerdydd agus 177 ó Londain. Tá daonra 1,039 ann, agus tá 96 (9.2%) in ann Breatnais a labhairt.
Cláirseach cheirtlíneach
Is moileasc í an chláirseach cheirtlíneach (Armadillidium vulgare). Dúchasach do thíortha na Meánmhara, ach faightear iad anois i ndeisceart na hÉireann agus Shasana, chomh maith le háiteanna i Meiriceá Thuaidh. Is créatúirí iad nach ndéanann aon dochar, agus uaireanta coimeádtar mar pheataí iad.
David Blunkett
Polaiteoir de chuid Pháirtí an Lucht Oibre sa Ríocht Aontaithe is ea David Blunkett, Baron Blunkett. Rugadh é i Sheffield, Sasana ar an 6 Meitheamh 1947.
Portán dearg
Is artrapód é an portán dearg.
Cáithnín fíorúil
deas|250px|thumb|Cáithnín fíorúil Tugtar cáithnín fíorúil ar aon cháithnín a tharlaíonn mar cháithnín idirghabhálach in imoibriú cáithníní fo-adamhacha. Samhlaítear go bhfaigheann an cáithnín fíorúil roinnt fuinnimh de réir prionsabal éiginnteachta Heisenberg, agus ar an mbealach seo sáraíonn sé dlí imchoimeád an mhaisfhuinnimh. Mar shampla, is féidir le leictreon is posatrón imoibriú le chéile trí fhótón fíorúil, fótón neamhfhisiceach a fuair iasacht fuinnimh chun teacht le bheith trom go neamhbhuan. Níl aon cháithnín fíorúil inbhraite go díreach, ach tá gá leis an gcoincheap chun cur síos ar imoibrithe cáithníní i dteoiric réimse chandamaigh.
Mathri
51.9455°N, -5.086°W