cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Strictly Come Dancing
Sraith 9 (2011)
Thosaigh an naoú sraith ar an 10 Meán Fómhair 2011 agus chríochnaigh sé ar an 21 Nollaig 2011.
Sraith 10 (2012)
Thosaigh an deichiú sraith ar an 15 Meán Fómhair 2012 agus chríochnaigh sé ar an 22 Nollaig 2012.
Sraith 13 (2015)
Thosaigh an tríú sraith déag ar an 5 Meán Fómhair 2015.
Sraith 14 (2016)
Thosaigh an ceathrú sraith déag ar an 3 Meán Fómhair 2016.
Cuilire leathmhuinceach
Is éan é an cuilire leathmhuinceach (F. semitorquata). Is baill d'fhine na Muscicapidae iad.
Luchtaine
I Miotaseolaíocht na nGael, siúinéir na dTuath Dé Danann ab ea Luchtaine (or Luchta) mac Brigit agus Tuireann. Bhí clú air féin agus a dheartháireacha Creidhne agus Gaibhne mar na Trí Dé Dána. Ghaibhnigh siad na hairm a bheartaigh na Tuatha Dé in éadan na bhFomhórach.
Robert Taylor (aisteoir)
B'aisteoir Meiriceánach é Robert Taylor (5 Lúnasa, 1911 – 8 Meitheamh, 1969).
Beatrice Gubbins
Cúlra
Gubbins, Beatrice (1878-1944), péintéir tírdhreacha agus péintéir figiúirí. Rugadh í ar an 19ú Meán Fomhair 1878. Bhí sí mar an daoine is óige de bheirt deartháireacha agus cúigear deirfiúracha. Bhí an cúigear deirfiúracha go léir bodhar. Chónaigh Beatrice Edith Gubbins lena ceathrar deirfiúracha ag Teach Dunkettle i gContae Chorcaigh. D'fháiltigh an teaghlach Gubbins ó Chontae Luimnigh, Agus Gubbins ag péinteáil, dúsáid sí pailéad dathanna a bhí spreagtha ag na coillearnacha agus na páirceanna timpeall teach s'aicí. Ar feadh na mblianta fada bhí sí ina ball den Queenstown Sketch Club.
Taisteal
Agus í ina bean óg, thug sí cuairt ar go leor áiteanna áilleachta sárscéimhe in Éirinn. Thug a dialanna le fios go raibh fonn uirthi taisteal thar lear. Sa bhliain 1899, thug sí cuairt ar an Iodáil. Tamaill gairid ina dhiaidh sin (1905), d’fhill sí ar ais ar an Iodáil.
Cuilire bán
Is éan é an cuilire bán (F. albicollis). Is baill d'fhine na Muscicapidae iad.
Canúint
mion|299x299px|Canúintí i gCúige Uladh An bhrí atá le canúint ná modh cainte a bhaineann le ceantar nó le haicme ar leith.
Canúintí in Éirinn
Tá trí mhórchanúint i nGaeilge na hÉireann sa lá atá inniu ann, is é sin le rá:
Fótairéalachas
Stíl nua-aoiseach péintéireachta, a dtugtar for-réalachas is hipiréalachas air freisin. Déantar na pictiúir, an-mhór go minic, a phéinteáil go deismíneach i stíl an fhíornádúrachais, cosúil le grianghraf daite atá fócasaithe go soiléir. An-choitianta sna Stáit Aontaithe ó timpeall 1960.
Canúint
Canúintí in Éirinn
Úsáidtear lár-chanúint Gaeilge i Laighin agus sna cathracha chomh maith.
Tá leagan caighdeánaithe den teanga ar an dtugtar an Caighdeán Oifigiúil a úsáidtear le linn cumarsáide oifigiúil agus go forleathan ar fud na hÉireann, ach is leagan scríofa é go háirithe. clé|mion|288x288px|allafóin Ga mid
Conspóid
Bíonn roinnt daoine leochaileach faoina gcanúint féin agus ní maith leo géilleadh do chanúintí eile.
Cuilire broinnrua
Is éan í an cuilire broinnrua (Ficedula parva).
Bun Raite Íochtarach
Is barúntacht suite i gContae an Chláir é Bun Raite Íochtarach.
Katherine Plunket
Bunús
Rugadh Plunket ar an darna is fiche de mhí samhain 1820. A seanathair na William Plunket an cead Barún, Príomh Saensailéir Éireannach. Is í ag duine is sine a fuair bás in Éireann riamh. Bhí sí 111 bliain agus 327 lá d'aois nuair a fuair sí báis.
Pósadh agus Teaghlach
Seans go raibh an bhean pósta, nó go bhfuil sí fós. Seans freisin go raibh leanaí aici. Scríobh faoi sin.
Ré thábhachtach dá saol
B’fhéidir go raibh tréimhse eile ann ina ndearna an bhean go leor rudaí tábhachtacha nó ina raibh taithí acu uirthi.
Gairm
Cúiseanna a bhfuil clú uirthi; tábhacht nó tionchar ag baint léi.
Saol déanach agus bás
Nuair atá sé sin indéanta, scríobhaimid faoin bhean, cén chuma a bhí ar dheireadh a saoil agus cén dóigh a bhfuair sí bás. B’fhéidir go raibh sí tinn nó go bhfuair sí bás le seanaois.
Oidhreacht
Cad eile atá againn den bhean seo? Ar fhág sí leabhair nó saothar eile, an féidir linn fós cuairt a thabhairt ar áiteanna ina raibh sí ina saol agus rianta fágtha? Rud éigin mar sin.
Cill Mheáin, Barúntacht
deas|250px|mion|Barúntacht Chill Mheáin Barúntacht in iarthar Chontae Mhaigh Eo in Éirinn is ea Cill Mheáin.
Caisleán Blaise
Is caisleán suite i mBriostó é Caisleán Blaise.
Micreadhomhantarraingt
Staid saorthitime gan mheáchan a fhaightear i spásárthaigh. I bhfithis timpeall an Domhain, cothromaíonn an luasghéarú lártheifeach de bharr an fhithisithe chiorclaigh an luasghéarú de bharr domhantarraingthe. Is féidir an staid seo a shamhlú mar seo freisin: go bhfuil réad atá i bhfithis chiorclach timpeall an Domhain á luasghéarú i dtreo lár an Domhain an t-am ar fad, ach go mbíonn dromchla an Domhain á luasghéarú sa treo urchomhaireach ag an am céanna. Le fírinne, de bharr imtharraingt an spásárthaigh féin is luasghéaruithe a dhéanann córas rialaithe seasaimh an spásárthaigh ó am go chéile, ní chothromaíonn na príomhluasghéaruithe a chéile an t-am ar fad, agus is deacair micreadhomhantarraingt níos lú ná an milliúnú cuid den domhantarraingt a fháil i gcomhair tástála. Mar sin, is beag seans turgnaimh faoi mhicreadhomhantarraingt a dhéanamh sna stáisiúin bheaga spáis atá ar fáil.
Cloithre
Faightear ciorrú coil fós i scéal Chloithre story: deirtear gur luigh sí féin le Lughaidh, agus Crimthann Nia Náir ginte aici. Más fíor, ba mháthair, aint agus sheánmháthair Chrimthainn í.
Sa Dinnseanchas, deirtear gur deirfiúr Mhéabha agus Eithne  í Cloithre
Tá Inis Cloithreann i gContae an Longfoirt ainmnithe aisti.
Celsus
Fealsamh Gréagach ón 2ú haois ab ea Celsus (Gréigis choitianta: Κέλσος, Kélsos; fl. AD 175–177) a sheas go daingean in aghaidh na luath-Chríostaíochta. Maireann a shaothar liteartha beagnach go hiomlán i sleachta uaidh in Contra Celsum, séanadh a scríobh Órigénes sa bhliain 248. Is é 'Λόγος Ἀληθής', Logos Alēthēs (Gaeilge: An Briathar Fíor) an cáineadh cuimsitheach is luaithe atá ar eolas ar an gCríostaíocht. D'áitigh Hanegraaff gur scríobhadh é go gairid tar éis bhás Iúistín Mairtíreach (a b'fhéidir gurb é an chéad chosantóir Críostaí é), agus is dócha gur freagra é ar a chuid oibre. Dúirt Órigénes gur scríobh Celsus ón gcéad leath den 2ú haois AD, cé gur tháinig an chuid is mó de na scoláirí nua-aimseartha ar chomhaontú ginearálta gur dócha gur scríobh Celsus thart ar AD 170 go 180.
Fótaisféar
mion Dromchla feiceálach na Gréine (nó réalta eile). Timpeall 500 km ar thiús, an crios ina n-athraíonn cisil na Gréine ó bheith iomlán teimhneach do radaíocht chun a bheith trédhearcach, agus mar sin, an crios a dtagann an solas a fheicimíd uaidh.
A theocht timpeall 6,000 K. Nuair a iniúchtar an fótaisféar go mion, bíonn cruth breac air.
Antonio Stradivari
deas|250px|thumb|Antonio Stradivari Déantóir veidhlíní a rugadh i gCremona na hIodáile ab ea Antonio Stradivarius (c 1644- 18 Nollaig 1737). Uaireanta baintear úsáid as an leagan Laidine dá ainm, mar atá Antonius Stradivarius. Meastar nach bhfuil sárú ar na gléasanna is fearr uaidh. Rinne sé níos mó ná 1,000 veidhlín, vióla is dordveidhlín ó 1666. B'fhéidir go bhfuil 650 díobh ann fós, agus is gnách "Stradivarius" nó fiú "Strad" a thabhairt ar na huirlisí a rinne sé.
Micreafón
Feiste a thiontaíonn fuaimthonnta chuig comharthaí leictreonacha le tarchur, taifeadadh is atáirgeadh. Shaothraigh Bell is Edison na céad chinn le haghaidh teileafónaíochta, ach anois úsáidtear iad go forleathan i dteileachumarsáid, taifeadadh fuaime is cluaisíní cúnta. I ngach cineál micreafóin, nuair a imbhuaileann an fhuaimthonn é, critheann scairt i gcomhphas leis an bhfuaim agus athraíonn an ghluaiseacht ascalach seo friotaíocht (i micreafóin carbóin), toilleas (micreafóin comhdhlúthadáin), réimse leictreamaighnéadach (micreafóin dhinimiciúla is chorna), nó cruth criostail phísileictrigh (micreafóin criostail), agus i ngach cás táirgtear comhartha aschuir. Bíonn patrúin éagsúla glactha ag micreafóin éagsúla, ionas go mbíonn an micreafón uilethreoch (an íogaireacht chéanna i ngach treo), aontreoch (an íogaireacht is mó díreach os comhair an mhicreafón amach, ag laghdú go géar i ngach treo eile), nó déthreoch (íogaireacht mhaith os a chomhair is díreach taobh thiar de, laghdaithe as cuimse i ngach treo eile, i bpatrún ochtchruthach).
Malachy Carroll
Ba scríbhneoir Éireannach é Malachy G. Carroll (1918–2012). Rugadh agus tógadh i nDún Dealgan é. Fuair sé a chuid oideachais ó na Bráithre Críostaí. B’abhar múinteora i mBaile Átha Cliath é agus bhain sé B.A. agus Ph.L. amach san Ollscoil Náisiúnta. Bhí sé pósta agus ag múineadh litearthacht in acadamh i Londain ina dhiaidh sin. Fuair sé bás sa bhliain 2012.
Is cosúil go raibh suim ar leith ag Carroll in ábhair chráifeacha mar scríobh sé roinnt leabhar sa seanrá seo, ina measc siúd, beathaisnéisí ar St. Thomas Aquinas (1949), Padre Pio (1955) agus St. Emilie de Vialar (1956) mar aon le leabhair ar scéalta Matt Talbot (1948), Blessed Julie Billiart (1950), Fr. Etienne Pernet (1952), agus ábhair eile tríd na seascaidí agus na seachtóidí, ina measc siúd The treatment of scruples, 1964.
Scannal CervicalCheck
mion|276x276px|[[ailse cheirbheacs]] Theip ar an tseirbhís CervicalCheck in Éirinn sna 2010idí sa tslí is nár tugadh le fios do mhná a raibh ailse cheirbheacs orthu go raibh atástáil déanta ar a gcéad thástálacha smearaidh. Tháinig an Scannal CervicalCheck chun solais sa bhliain 2018 de bharr cás cúirte Vicky Phelan san Ard-Chúirt.
Bhí a fhios ag na mná go léir a bhí i gceist go raibh ailse orthu. Ach ní fios go baileach cé mhéad acu ar deineadh léamh míchruinn ar a gcéad tástálacha. mion|220x220px 221 bean, nár cuireadh ar an eolas iad faoi athbhreithniú a rinneadh ar a dtorthaí tástálacha smeartha  a bhí thíos leis an gconspóid. Ach bhí thart ar 1,000 bean agus a ngaolta thíos leis an gconspóid CervicalCheck. I gcásanna áirithe fuarthas gur chun leas na mban a bheadh sé dá mbeadh eolas acu faoi thorthaí na dtástálacha nua níos túisce acu agus cúram a fháil acu dá réir. Bhásaigh cuid de na mná a bhí i gceist ó tháinig an chonspóid chun solais.
Fiosrúchán
Bunaíodh Fiosrúchán Scally mar gheall ar an dua a chaith sí agus an misneach a léirigh sí ag tarraingt aird ar a scéal féin agus ar scéalta ban eile.
Foilsíodh tuarascáil Fhiosrúchán Scally in 2018 ar ghabh an Stát léithscéal leis na mná dá barr. mion|221x221px|papalómaivíreas daonna (HPV)
Vicky Phelan
D’eascair conspóid CervicalCheck as cás Ard-Chúirte a thug Vicky Phelan in aghaidh saotharlann i Meiriceá a rinne anailís ar a tástáil smeartha in 2011. Tugadh le fios sa chúirt go ndearnadh míléamh ar na torthaí sin, a thug le fios nach raibh aon chomharthaí ailse uirthi.
Emma Mhic Mhathúna
D’éag duine de na mná a bhí thíos leis an gconspóid CervicalCheck, ar 7 Deireadh Fómhair 2018. Tugadh le fios di in 2013 nach raibh aon rian den ailse uirthi. Ach sa bhliain 2016, fuair Emma amach go raibh ailse uirthi sa cheirbheacs. mion|Emma Mhic Mhathúna Bhí bás Emma, a raibh cónaí uirthi i mBaile na nGall i gCorca Dhuibhne, i measc mhórscéalta nuachta 2018. Bhí cás na máthar óige, 37 bliain d’aois agus cúigear clainne uirthi, go mór i mbéal an phobail ó cuireadh faoi agallamh ar dtús í ar An Saol Ó Dheas ar Raidió na Gaeltachta.
Moladh go hard í as a chróga is a labhair sí amach faoin gconspóid. Chuir Emma agus a cúigear clainne an dlí ar Fheidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte agus ar Quest Diagnostics, an tsaotharlann tástála ailse sna Stáit Aontaithe a d’úsáid CervicalCheck. Mar chuid den socrú, ghlac FSS leis go raibh dliteanas orthu toisc nár chuir siad torthaí an iniúchta ar fáil do Emma agus ghlac Quest Diagnostics freagracht as míléamh a dhéanamh ar na tástálacha ailse.
Níos déanaí, thángthas ar réiteach €7.5 milliún san Ard-Chúirt sa chás a thóg Emma.
Leithscéal agus cúiteamh
Ag labhairt dó sa Dáil ar 22 Deireadh Fómhair 2019, ghabh an Taoiseach Leo Varadkar leithscéal thar ceann an stáit leis na mná ar fad a bhí buailte ag teip an chórais agus lena muintir.
Bunaíodh binse fiosrúcháin, faoi Chathaoirleacht an Bhreithimh Mary Irvine, chun déileáil leis na héilimh ar chúiteamh a bhain leis an gconspóid faoi CervicalCheck. Bunaíodh scéim chomh maith chun íocaíochtaí ex gratia a íoc leis na mná a bhí thíos leis an gconspóid a bhain leis na tástálacha ailse.
Boirinn, Barúntacht
Is barúntacht suite i gContae an Chláir é Boirinn.
Uaithne
''Also known as "the Four-Angled Music", it was a richly ornamented magic cláirseach made of dair. When the Dagda played it, it put the seasons in their correct order. Other accounts tell of it being used to command the order of battle.
I ndiaidh an Dara Cath Maighe Tuireadh, thóg na Fomhóraigh cláirseach Daghdha leo mar chreach. D'aimsigh Daghdha i dtigh fleá í, agus Breas agus a athair Ealatha an léi. Bhí cosc curtha ar an gcláirseach ag Daghdha, ionas nach gcanfadh sí go dtabharfadh sé cead. Ghlaoigh sé uirthi, léim sí den bhalla agus tháinig chuig Daghdha, ag marú deichniúr ar a slí.
Sanasaíocht
Tá uaithne ann fós sa Nua-Ghaeilge mar fhocal liteartha, le bríonna "crann taca" nó "fonn" (ceoil), b'fhéidir mar thoradh meafar comhleantach.
Daur Dá Bláo, Dair Dhá Bhláth, agus scaití Coir cethar chuir, Ceol Ceithre Uillinn ab ainmneacha do chláirseach Daghdha.
Sa Táin Bó Fhraoigh, insítear gurb é brí an ainm ná 'Breith-Clainne', agus go raibh triúr mac ag Bóinn, agus iad na trí chantaireacht Uaithne: gin an ghoil, gin an gheana agus gin an tsuain.
Anúna
Is é "An Uaithne" an bunainm den chór Éireannach Anúna.
Donncha Ó hÉallaithe
Is acadóir agus gníomhaí ar son na Gaeilge agus mhuintir na Gaeltachta é Donncha Ó hÉallaithe.
Is seoltóir díograiseach é, agus sa bhliain 1986, thaistil sé féin agus roinnt compánach ar húicéir go dtí Oileáin Fharó. Nuair a bhí sé ann, chonaic sé an stáisiún teilifíse áitiúil Sjónvarp Felagíð í Havn (“Cumann Teilifíse Tórshavn”). Ar fhilleadh dó, chuir sé an méid sin in iúl don scannánóir Bob Quinn, agus chuir Quinn agus daoine eile tarchuradóir den sórt céanna suas sa Ghaeltacht sa bhliain 1987. Cruthaíodh Teilifís na Gaeilge (TG4 anois) sa bhliain 1996 mar thoradh air seo.
Chabhraigh Ó hÉallaithe le poiblíocht a thabhairt don taighde sa Staidéar Cuimsitheach Teangeolaíoch ar Úsáid na Gaeilge sa Ghaeltacht (2007), cáipéis a léirigh titim thobann in úsáid na Gaeilge sa Ghaeltacht.
Inse Ghall
Tá stair fhada maireachtála ag gabháil leis na hoileáin seo (ar a laghad ón ré mheiseoilíteach), mar sin de tá cuid mhór tionchair ó chultúir Ioruacha, Cheilteacha is Shasanacha tagtha isteach le rith na haimsire. Feictear an iliomad fhoinsí tionchair anseo in ainmneacha éagsúla na n-oileán, a thagann ó na teangacha éagsúla a ghabh leis na Tuatha difriúla a mhair ansiúd leis na blianta anuas.
Is iad Inse Ghall an áit ar cumadh roinnt mhaith de litríocht Ghaeilge na hAlban i dtús báire, is roinnt mhaith de cheol Gaelach na hAlban chomh maith. Sa lá atá inniu ann brathann an eacnamaíocht áitiúil ar an chroifteáracht, an iascaireacht, an turasóireacht, tionscal an ola is earnáil an fhuinnimh in-athnuaite. Tá níos lú éagsúlachta bitheolaíche in Inse Ghall i gcomparáid le mórthír na hAlban, ach tá líon mór rón is éan farraige ann ach oiread.
Cuimsíonn na hoileáin timpeall ar 7,200 ciliméadar chearnógacha (2,800 míle ch'nógacha), agus sa bhliain 2011, bhí daonra iomláin 45,000 duine ina gcónaí in Inse Ghall
Straidhn
An t-athrú codánach, sloinnte mar uimhir, i dtoisí réada a chuirtear faoi strus. Nuair is fórsa a fheidhmíonn ar feadh ais an réada a bhíonn i gceist, straidhn líneach a tharlaíonn, an t-athrú sa bhfad, roinnte ar an mbunfhad. Straidhn thoirtmhéadrach, an t-athrú codánach sa toirt, a tharlaíonn do réad a bhrúitear ar gach taobh. Tarlaíonn straidhn fhiartha mar fhreagairt ar fhórsa casta.
Cosmaidí
Is éard atá i gcosmaidí (nó smideadh) ná ullmhóidí a chuirtear ar an gcorp chun é a mhaisiú. Is meascáin comhdhúile ceimiceacha iad go hiondúil.
Stair
Phéinteáil mná faiseanta in iarthar na hEorpa a n-aghaidheanna ó aimsir na nGréagach is na Rómhánach chun iarmhairtí idéalacha óigeantachta a bhaint amach. Ba ghnách le banríon na hÉigipte, Cleopatra, í féin a ní i bhfolcthaí líonta le bainne asail.
I dtréimhsí áirithe bhíodh cuid de na hiarmhairtí aisteach mínádúrtha. Mar shampla, ón Meánaois dhéanach go dtí an 18ú céad chuirtí paistí dubha ar aghaidh gan cháim mar bhaill dobhráin nó seirce.
Sa 19ú céad ní chaithfeadh bean fhiúntach cosmaidí feiceálacha ar eagla go cheapfaí gur bean amharclainn e nó bean le gairm mhíthaitneamhach ab ea í.
Go dtí lár an 20ú céad nó mar sin bhí cuid de na hullmhóidí baolach don tsláinte, agus fiú marfach (luaidhe bhán, mar shampla).
Ar 11 Márta 2013, san Aontas Eorpach, tháinig deireadh leis an tréimhse chun deireadh a chur de réir a chéile le tástáil táirgí cosmaideacha ar ainmhithe, rud a chuir toirmeasc ar chosmaidí a tástáladh ar ainmhithe a chur ar mhargadh an Aontais Eorpaigh.
Aontas na nÉimíríochtaí Arabacha i gComórtas Amhránaíochta Eoraifíse na hÁise
Iomaitheoirí
{{legend|gold|Buaiteoir}} {{legend|silver|Dara}} {{legend|#cc9966|Tríú}} {{legend|#FE8080|Deireadh}}
Teampall Neimhe
Meastar gurb é Teampall Neimhe an sampla is fearr d'ailtireacht thraidisiúnta na Síne agus tá áit aige ar liosta Shuímh Oidhreachta Domhanda, liosta a raibh an teampall san curtha leis insa bhliain 1998.
Stanley Holloway
B'aisteoir Sasanach é Stanley Augustus Holloway (1 Deireadh Fómhair 1890 – 30 Eanáir 1982).
Kitty Carlisle
Ba bhan-aisteoir Meiriceánach í Kitty Carlisle (3 Meán Fómhair 1910 – 17 Aibreán 2007).
Micreamháinliacht
Máinliacht nua-aoiseach a dhéantar faoi mhicreascóp. Eiseamláirí drámata den teicníocht seo is ea athcheangal méire, fiú sciatháin iomláin, a ghearrtar ón gcolainn trí thaisme. Déantar obráidí ar an inchinn ina ndeisítear artairí beaga is a nglantar amach artairí atá ar tí calcadh le plaic scléaróise chun bac a chur le stróc. Maille leis an micreascóp is scil an mháinlia, tá na forbairtí seo bunaithe ar sholáthar mionionstraimí máinliachta, oiriúnaithe don ghnó seo, le blianta beaga anuas.
Fótaisheoltacht
Méadú i seoltacht ábhar áirithe (mar shampla, leathsheoltóir cosúil le harsanaíd sileacain nó arsanaíd gearmáiniam) nuair a nochtar do sholas iad. Cabhraíonn na fótóin ionsaitheacha, má tá a bhfuinneamh níos mó ná leibhéal ar leith, le táirgeadh díseanna leictreon is poll, agus cuireann siad seo leis an tseoltacht. Baintear feidhm as an iarmhairt seo i mbraiteoirí is lasca solasíogaire, agus ceamaraí teilifíse.
Micreascannán
mion|Rolla micreascannáin Ábhar fótagrafach is ea micreascannán. Bíonn sé dubh is geal le gráinní fíormhíne is taifeach ardghéire, a úsáidtear chun cáipéisí a chóipeáil ar scála laghdaithe go mór. Léitear le teilgean formhéadaithe iad.
Leannán sí
Is pearsa osnádúrtha i mbéaloideas na nGael í an leannán sí (seanlitriú: leannán sídhe; Gaeilge na hAlban: leannan-sìthe; Gaeilge Mhanann: lhiannan shee). Déantar cur síos uirthi mar bhean álainn den Aos Sí a mheallann fir dhaonna. Na fir a thiteann i ngrá leis an leannán sí, deirtear go bhfaigheann siad bás go hóg, ach go gcaitheann siad saol spreagtha.
Tugtar “leannán sí” freisin ar dhuine easláinteach a dhéanann gearán.
Frenkie de Jong
Imreoir sacair is ea Frenkie de Jong (rugadh 24 Bhealtaine, 1997). Tá sé ag imirt faoi láthair le F.C Barcelona i bPríomhroinn na Spáinne agus d'fhoireann náisiúnta na hísiltíre.
Stratacumalas
mion|Scamaill stratacumalais os cionn [[Pennsylvania]] Scamaill ag airde íseal, timpeall 0.5-2 km, le cruthanna carnacha cruinne. Rolltar cisil scamall i gcruthanna cruinne. Bán nó liath.
1969
Eachtraí
Gan dáta cruinn - Cuireadh an córas ARPANET i bhfeidhm, réamhtheachtaí an Idirlín. mion|250px|dheis|15–17 Meán Fómhair 1969: Tháinig suas le leathmhilliún duine le chéile le haghaidh Fleá Cheoil Woodstock i [[Nua-Eabhrac (stát)|Stát Nua-Eabhrac i Meiriceá.]]
Togchán an Chinn Comhairle chun Teach na nIonadaithe i Stáit Aontaithe Mheiriceá, 2023
I Stáit Aontaithe Mheiriceá i dtús mí Eanáir 2023, bhí Teach na nIonadaithe ina chocstí agus an Páirtí Poblachtánach ag iarraidh Ceann Comhairle nua a thoghadh. Cé go raibh triomlach acu sa Teach, ní raibh siad ar dtús in ann aontú ar éinne, tar éis vóta i ndiaidh vóta. Fuair Kevin McCarthy 203 vóta sa chéad bhabhta, agus 218 gcinn de dhíth, ach d’imigh sé ar gcúl go mall ina dhiaidh. Ní bhfuair sé ach 201 tar éis ocht vóta. mion|[[Kevin McCarthy, 2019|clé]]Bhí fiche Ionadaí ó “Pháirtí na Saoirse”, atá i bhfad amach ar an eite dheis, go láidir ina choinne. Bhí obair an Tí, agus cuid mhór d'obair rialtas na Stát Aontaithe fiú, ar fad i sáinn.
Faoi dheireadh, bhí an lá ag McCarthy sa 15ú bhabhta.
An Ghearmáinis
Is í an Ghearmáinis (nó an Almáinis, mar a thug Amhlaoibh Ó Súilleabháin ar an teanga; Gearmáiltis an leagan a bhíonn ag scríbhneoirí Ghaeilge Uladh uaireanta) teanga náisiúnta na Gearmáine agus na hOstaire. Deutsch a thugann lucht labhartha na teanga féin uirthi. Tá sí ar cheann de theangacha oifigiúla na hEilvéise, chomh maith leis an bhFraincis, an Iodáilis agus an Réata-Rómáinis. Tá stádas oifigiúil aici i Lucsamburg chomh maith, in éineacht leis an bhFraincis agus an Lucsambuirgis, agus sna ceantair Bheilgeacha atá suite in aice leis an nGearmáin.
Ós teanga Gearmáinice í an Ghearmáinis, tá gaol cuibheasach dlúth aici leis an mBéarla, cé nach bhfuil an Béarlóir in ann mórán adhmaid a dhéanamh den Ghearmáinis i ndiaidh an oiread craiceann a chuir stór focal an Bhéarla de faoi thionchar na Laidine agus na sean-Fhraincise. Tá sé níos fusa comhchosúlacht na Gearmáinise agus na hOllainnise a aithint, mar shampla.
"Deutsch"
Tá an t-ainm úd Deutsch bunaithe ar fhocal Gearmáinice a chiallaíonn "pobal", "cosmhuintir"—focal atá beo i gcónaí san Íoslainnis, ar a laghad (þjóð = "náisiún"). Ba í an Ghearmáinis teanga na cosmhuintire, nuair a bhí na manaigh ag saothrú na Laidine sna mainistreacha. Tá gaol ag an bhfocal Deutsch leis an bhfocal Gaeilge úd tuath.
Chuaigh an focal sin deutsch nó an seanleagan de in úsáid sa Laidin mar theodiscus, agus is as sin a tháinig an téarma Iodáilise tedesco. Maidir leis an ainm Almáinis, a úsáidtear san Fhraincis agus sa Spáinnis, creidtear go bhfuil sé bunaithe ar na focail Ghearmáinise all = uile agus Mann = fear, nó ar sheanleaganacha na bhfocal seo. I gcanúineolaíocht na Gearmáinise, tugtar canúintí Almannacha ar na canúintí deisceartacha a labhraítear san Eilvéis agus sa chuid bheag den Ostair atá ag críochantacht leis an Eilvéis. Canúintí Baváracha a labhraítear sa chuid is mó den Ostair.
Uaireanta feictear an leagan malartach Teutsch freisin. Inniu, ní úsáidtear é ach sa chiall íorónta, ach nuair a bhí scríbhneoirí clasaiceacha na teanga i mbun pinn, ní raibh an tseach-chiall greamaithe de go fóill. Mar shampla, thug Friedrich Schiller Teutschland ar an nGearmáin ina chuid scríbhinní.
Aibitír na Gearmáinise
Is iad na litreacha speisialta a úsáidtear sa Ghearmáinis ná ä, ö, ü agus ß. Seasann an chéad trí cheann do ghutaí a fhuaimnítear i dtosach an bhéalchuais, seachas ina chúl, áit a bhfuaimnítear na gutaí a chomhfhreagraíonn do na litreacha gan an dá phonc. Mar sin, tá an t-ä cosúil le h-è na Fraincise; dhealrófá an t-ü le h-u na Fraincise; agus is é eu na Fraincise is cosúil leis an ö.
Maidir le ß, úsáidtear é ar lorg na ngutaí fada agus na ndéfhoghar le tabhairt le fios go bhfuil [s] neamhghlórach i gceist: Strauß 'ostrais', Straße 'sráid', Maß 'tomhas, miosúr'. Is é an gnáth-s dúbailte a thugann an rud céanna le fios ar lorg na ngutaí gearra: Pass pas taistil. Ní úsáidtear ach an s dúbailte san Eilvéis: Strauss, Strasse, Mass.
Nuair a bhí an seanlitriú i bhfeidhm (roimh na nóchaidí), ba nós an ß a úsáid i ndeireadh an fhocail agus idir guta is consan beag beann ar cé acu a bhí an guta fada nó gearr: Paß seachas Pass, mußte 'chaithfeadh sé (rud a dhéanamh)' seachas musste, mar shampla.
An tAlt
Tá alt deimhneach agus alt neamhdheimhneach sa Ghearmaínis, agus iad á n-infhilleadh de réir na hinscne, an tuisil agus na huimhreach. Ní úsáidtear alt neamhdheimhneach san iolra, ach is féidir a rá go ndéanann an forainm einige a ghnó.
Go cothrománach: firinscneach, neodrach, baininscneach, iolra.
Go hingearach: tuiseal ainmníoch, tuiseal ginideach, tuiseal tabharthach, tuiseal cuspóireach.
Na hAinmfhocail
Mar a chonaic muid thuas tá trí inscne sa Ghearmáinis: an fhirinscne (Maskulinum), an bhaininscne (Femininum) agus an inscne neodrach (Neutrum).
Tá ceithre thuiseal sa Ghearmáinis: an t-ainmníoch (Nominativ, Werfall), an ginideach (Genitiv, Wesfall), an tabharthach (Dativ, Wemfall) agus an cuspóireach (Akkusativ, Wenfall). Is minic a bhíonn na tuisil seo cumaiscthe, áfach. Níl foirm ar leith ag an gcuspóireach ach in uimhir uatha na firinscne: der Mann (an fear, ainmníoch), den Mann (an fear, cuspóireach). Níl difríocht idir ginideach agus tabharthach na baininscne: die Frau (an bhean, ainmníoch), der Frau (an bhean, ginideach agus tabharthach) ná idir ainmníoch agus cuspóireach na hinscne neodraí: das Kind (an páiste, ainmníoch agus cuspóireach).
Is é des foirm an ailt i nginideach na hinscne neodraí agus na firinscne araon: des Mannes, des Kindes. Cuirtear -s nó -es leis an ainmfhocal sa ghinideach, ach tá grúpa réasúnta mór d'ainmfhocail fhirinscneacha ann a gcuirtear -en nó -n leo sna tuisil go léir san uimhir uatha agus san uimhir iolra araon, amach ón ainmníoch. Go tipiciúil, is focail iad seo a bhfuil iarmhír iasachta iontu: der Demokrat "an daonlathach", des Demokraten (ginideach uatha), dem Demokraten (tabharthach uatha), den Demokraten (cuspóireach uatha), die Demokraten "na daonlathaigh" (ainmníoch iolra), der Demokraten (ginideach iolra), den Demokraten (tabharthach iolra), die Demokraten (cuspóireach iolra). Tugtar "firinscnigh laga" (schwache Maskulina) ar na focail seo. Ní focail iasachta iad go léir, cf. der Bauer "an feirmeoir, an scológ", des Bauern (ginideach uatha) 7rl.
De ghnáth, áfach, ní aithnítear tuiseal an ainmfhocail ach ar fhoirm an ailt agus na n-aidiachtaí - is eisceacht é an -(e)s i nginideach uatha na firinscne agus na hinscne neodraí. Is féidir -e a chur le tuiseal tabharthach na firinscne agus na hinscne neodraí san uimhir uatha, ach níl sé riachtanach: tá dem Mann agus dem Kind ceart ar fad, cé go bhfeicfeá dem Manne agus dem Kinde sa teanga liteartha. Go tipiciúil is le focail aonsiollacha seanbhunaithe is mó a chuirfeá an -e seo - seachnaítear é sna focail iasachta agus na focail ilsiollacha.
Maidir leis an uimhir iolra, is iad na hiarmhíreanna iolra is coitianta ná -e, .er, -en agus -0 (is é sin, an uimhir iolra gan iarmhír). Is é -e an iarmhír is coitianta ag na hainmfhocail fhirinscneacha agus neodracha; is minic a chuirtear an t-umlabht (a > ä, o > ö, u > ü) i bhfeidhm ar ghuta an tamhain ag na cinn fhirinscneacha - der Baum an crann, die Bäume na crainn, ach is rud sárannamh é ag na cinn neodracha: das Floß an rafta die Flöße na raftaí an t-aon eisceacht, is dócha.
Tá an iarmhír úd -er réasúnta coitianta in iolraí na n-ainmfhocal fhirinscneacha agus neodracha, agus más féidir an t-umlabht a chur i bhfeidhm ar an bhfocal, sin é an rud a dhéanfar sa dá inscne: das Haus an teach, die Häuser na tithe.
Maidir leis an iarmhír úd -(e)n, is í an ceann is tipiciúla ag na hainmfhocail bhaininscneacha: die Frau an bhean, die Frauen na mná. Tá dornán éigin de bhaininscnigh i mbunstór focal na teanga a gcuirtear -e leo, áfach, agus más féidir an t-umlabht a chur i bhfeidhm ar ghuta an tamhain ansin, is mar sin a dhéanfar: die Kuh an bhó, die Kühe na ba.
Is iad na hainmfhocail laga (mar a chonaic muid) an grúpa is mó de na firinscnigh a fhaigheann an iarmhír seo, ach tá cinn eile ann fosta: der Staat stát, ginideach uatha des Staates, ainmníoch iolra die Staaten. Tabhair faoi deara an grúpa beag atá idir eatarthu idir na cinn laga agus na cinn láidre: der Name an t-ainm, den Namen (cuspóireach), dem Namen (tabharthach), ach cuirtear an -s leis an -n sa ghinideach: des Namens. Is fiú cuimhne a choinneáil ar das Herz "an croí", ainmfhocal neodrach a bhfuil neamhrialtacht den chineál chéanna ag baint leis: das Herz (ainmníoch agus cuspóireach), des Herzens (ginideach), dem Herzen (tabharthach), die Herzen (uimhir iolra). (De ghnáth áfach is iad na foirmeacha dem Herz, des Herzes agus an fhoirm iolra die Herze a úsáidtear más é an t-orgán, an chuid choincréiteach den chorp, atá i gceist, seachas an croí mar mheafar ar mhothúcháin an duine.)
Úsáidtear an iarmhír -s leis na focail iasachta a tháinig isteach ón bhFraincis nó an Béarla, ach is cuid den Íseal-Ghearmáinis í freisin, agus is minic a d'fheicfeá í ag ainmfhocail a bhaineann leis an mairneálachas: das Hoch aerbhrú ard, iolra die Hochs. Is é -s a chuirtear le focail cosúil le das Auto gluaisteán, iolra die Autos, der Hiwi comhoibrí, iolra die Hiwis (giorrúchán an fhocail Hilfswilliger) - is é sin, focail a bhfuil guta eile seachas -e sa deireadh iontu.
Foirmeacha cosúil le die Jungs, die Jungens na buachaillí (seachas die Jungen, de réir an chaighdeáin), tháinig siad ó chanúintí an Tuaiscirt, nó is toradh do thionchar na gcanúintí sin iad.
Sna focail léannta a fuarthas ón Laidin nó ón tsean-Ghréigis thiocfá ar iarmhíreanna iasachta nó measctha: das Prinzip prionsabal (seanleagan: das Prinzipium), iolra die Prinzipien (seanleagan: die Prinzipia díreach ón Laidin; feictear an leagan nua Prinzipe uaireanta).
An tInfinideach
Is é an t-infinideach foirm bhunaidh an bhriathair. Tá an iarmhír -(e)n i ndeireadh an infinidigh (tun, machen, leben, frösteln), ach cosúil leis an to sa Bhéarla is minic a chuirtear an mhír zu roimh an infinideach i gcoimhthéacs na habairte (zu tun, zu machen, zu leben, zu frösteln). Má tá réimír inscartha ag an mbriathar, cuirtear an mhír seo idir an réimír agus an tamhan: eingehen > einzugehen, zugeben > zuzugeben.
An Aimsir Láithreach
Tá iarmhíreanna pearsanta ag na briathra sa Ghearmáinis. Is é an córas rialta san aimsir láithreach ná:
Tabhair faoi deara go bhfuil an dara pearsa san iolra rialta go hiomlán: cuirtear -e- roimh an -t leis an iarmhír phearsanta a scaradh ó thamhan an bhriathair, agus ní théann an t-umlabht i bhfeidhm ar ghuta an tamhain.
Neamhrialtacht eile é an t-athrú ó e go i, nó an Brechung ("briseadh"). Oiriúnach go leor tá an t-athrú le haithint ag an mbriathar úd brechen ("bris!/briseadh") féin:
Má tá an guta "i" fada san fhuaimniú, is féidir go scríobhtar mar ie é, cf. an briathar befehlen, ordú a thabhairt:
Tá dornán briathra ann arb ionann an chéad phearsa uatha agus an tríú pearsa uatha acu, agus an t-athrú guta céanna sa tamhan ag na foirmeacha uatha go léir. Tugtar Präteritopresentia orthu, nó na briathra inar iompaigh seanfhoirmeacha de chuid na haimsire caite ina bhfoirmeacha aimsire láithrí. Is iad na briathra können, müssen, sollen, dürfen, mögen, wissen atá i gceist.
An Aimsir Chaite
Tá foirmeacha na haimsire caite bunaithe ar an iarmhír -te (na briathra laga) nó ar an ablabht (Ablaut) i nguta an tamhain. Sampla de na briathra láidre é lachen, bheith ag gáire:
Tabhair faoi deara nach gcuirtear an -t leis an dara pearsa uatha san aimsir chaite.
Briathar láidir tipiciúil is ea kommen, teacht:
Maidir leis na Präteritopräsentia, úsáidtear an dá rud iontu, idir ablabht agus -te:
Na Rangabhálacha agus na hAimsirí Comhshuite
Tá dhá rangabháil sa Ghearmáinis: an rangabháil láithreach (Präsenspartizip) agus an rangabháil chaite (Präteritumpartizip). Is rangabháil ghníomhach í an rangabháil láithreach, agus foirmítear í tríd an litir -d a chur leis an infinideach: lachen > lachend, lächeln > lächelnd agus araile. Is minic a ghlactar leis gurbh ionann é agus -ing-rangabháil an Bhéarla, ach tá sé tábhachtach a thuiscint nach mbeadh sé ceart ar aon nós he is laughing a aistriú go Gearmáinis mar *er ist lachend. Úsáidtear an rangabháil láithreach sa Ghearmáinis go tipiciúil le tagairt don ghníomh atá ar siúl ag an ainmní le linn an ghnímh eile: er kom lachend "tháinig sé agus é ag gáire".
Is féidir úsáid na haidiachta a bhaint as an rangabháil láithreach chomh maith: der lachende Mann "an fear (atá) ag gáire", cf. the laughing man sa Bhéarla.
Foirmítear rangabháil chaite na mbriathra laga tríd an iarmhír -t a chur leis an tamhan, chomh maith leis an réimír ge-: machen déanamh, gemacht déanta. Níl béim ar bith ar an réimír, áfach, agus má tá réimír eile gan bhéim ann, ní mór an ge- a fhágáil ar lár: vermachen tiomnú, fágáil le huacht, vermacht tiomnaithe, fágtha le huacht. Ní úsáidtear an ge- leis na briathra iasachta ar -ieren ach an oiread, toisc go bhfuil an bhéim ar an -ier-: integrieren imeascadh, suimeáil, lánpháirtiú, comhtháthú, integriert imeasctha, suimeáilte, lánpháirtithe, comhtháite. Seo ceann de na difríochtaí suntasacha idir an Ghearmáinis agus an Ollainnis: cuirtear an ge- le rangabhálacha den chineál seo san Ollainnis, ionas gurb ionann geïntegreerd na hOllainnise agus integriert na Gearmáinise.
Maidir leis na briathra laga, ní ghlacann siad leis an -t - is é -(e)n a bhíonn acu ina áit - agus tagann athrú ar ghuta an tamhain de ghnáth; athraíonn consan an tamhain fosta ag briathrá áirithe: fliegen eitilt, geflogen, gehen dul, gegangen. Ón taobh eile de, tá teacht ar bhriathra arb ionann guta an infinidigh agus guta na rangabhála caite iontu: halten greim a choinneáil, aimsir chaite hielt, rangabháil chaite gehalten
Tabhair faoi deara gur féidir go bhfuil an réimír ge- ann in infinideach an bhriathair cheana féin, agus ansin ní chuirtear ge- eile roimhe: gelingen éirí (le) - ist gelungen d'éirigh (le duine, rud), gefallen taitneamh (le duine) - hat gefallen thaitin (le duine). Thairis sin, is réimíreanna tipiciúla den chineál seo iad emp-, ent-. er-, zer-.
Maidir leis an rangabháil chaite, baintear úsáid aisti leis an aimsir fhoirfe (Perfekt) agus an aimsir fhorfhoirfe (Plusquamperfekt) a fhoirmiú. Tá an dá aimsir seo cosúil le haimsir fhoirfe (perfect tense) agus aimsir fhorfhoirfe (pluperfect tense) an Bhéarla, ach amháin go bhfuil scéal an bhriathair chúnta níos casta ná sa Bhéarla. Is éard a dhéantar sa Bhéarla ná an rangabháil agus an briathar cúnta to have a chomhcheangal: I have done rinne mé, tá sé déanta agam, I had done rinne mé, bhí sé déanta agam. Sa Ghearmáinis áfach braitheann sé ar an mbriathar cé acu haben (cf. to have an Bhéarla) nó sein (cf. to be an Bhéarla) a úsáidtear sna haimsirí seo. Cf.
Braitheann sé ar rialacha réasúnta simplí cé acu briathar cúnta a úsáidtear sna haimsirí comhshuite. Más briathar neamhaistreach atá ann (is é sin briathar nach bhfuil cuspóir aige) agus má thagraíonn sé do ghluaiseacht nó d'athrú an ainmní, is é sein an briathar cúnta a úsáidtear: er ist gegangen "chuaigh sé, tá sé tar éis dul", er ist errötet "tá sé tar éis lasadh/deargadh (le náire)". Thairis sin, is é sein an briathar cúnta a nasctar de bhriathra neamhaistreacha a chiallaíonn "éirí le" nó "tarlú": gelingen, ist gelungen d'éirigh (le duine, rud), glücken, ist geglückt d'éirigh (le duine, rud), passieren tarlú, ist passiert tharla, tá tar éis tarlú, geschehen, ist geschehen tharla, tá tar éis tarlú.
Tabhair faoi deara gurb í an aimsir fhoirfe an aimsir chaite is coitianta sa chaint: is féidir Gearmáinis nádúrtha a labhairt gan ach í a úsáid, ós rud é go ndeachaigh na haimsirí caite eile in éag i gcuid mhór canúintí. In áit na haimsire forfhoirfe, is minic a chloisfeá sórt aimsir fhoirfe dhúbailte i gcaint na ndaoine: er hat getan gehabt seachas er hatte getan.
An Aimsir Fháistineach
Úsáidtear an briathar werden (iompú, dul chun...) mar bhriathar cúnta san aimsir fháistineach, agus é nasctha den infinideach.
Er wird kommen. Tiocfaidh sé.
Du wirst es machen. Déanfaidh tú é.
Wir werden zurückkommen. Tiocfaidh muid ar ais.
Ihr werdet es noch sehen. Feicfidh sibh é fós.
Na Réimíreanna Inscartha
Chonaic muid thuas nach gcuirtear an réimír ge- leis an rangabháil má tá réimír gan bhéim ann cheana féin - réimír doscartha, mar a deirtear. Tá cuid mhaith réimíreanna ann áfach nach bhfuil doscartha - réimíreanna a scartar ó thamhan an bhriathair i bhfoirmeacha éagsúla, cosúil le zugeben admhaigh!/admháil:
Is í foirm na rangabhála ag briathra den chineál seo ná zugegeben, is é sin dingtear an -ge- idir an réimír agus an tamhan.
Murab ionann agus na réimíreanna doscartha, tá na réimíreanna inscartha faoi bhéim.
Tá roinnt réamhfhocal ann ar féidir dóibh bheith inscartha nó doscartha, faoi bhéim nó gan bhéim: über thar, os cionn agus um timpeall, mar shampla: überziehen, überzog, überzogen (béim ar -zieh-) clúdach (siocadh, reoán) a chur ar rud, nó rótharraingt a dhéanamh ar chuntas bainc; überziehen, zog über, übergezogen (beim ar ü-) (cóta) a tharraingt ort féin.
An Briathar sna Fo-Chlásail
Cuirtear an briathar i ndeireadh an fho-chlásail:
Er tut es. Déanann sé é. Tá sé á dhéanamh.
Ich sehe, dass er es tut. Feicim go ndéanann sé é. Feicim go bhfuil sé á dhéanamh.
Más aimsir chomhshuite atá i gceist, cuirtear an briathar cúnta sa deireadh.
Er ist weggegangen. Tá sé tar éis imeacht. D'imigh sé.
Ich habe gehört, dass er weggegangen ist. Chuala mé go bhfuil sé tar éis imeacht/gur imigh sé.
Er geht weg. Tá sé ag imeacht leis.
Ich sehe, dass er weggeht. Feicim go bhfuil sé ag imeacht leis.
Cá labhraítear Gearmáinis?
Tá stádas na teanga oifigiúla ag an nGearmáinis sa Ghearmáin, san Ostair, i Lichtinstéin, agus in dhá dtrian den Eilvéis. Maidir le Lucsamburg, tá canúint áitiúil den Ghearmáinis á labhairt ag cách ansin, ach is fearr le muintir na tíre Fraincis a shaothrú mar theanga scríofa. Tá an Ghearmáinis oifigiúil i Lucsamburg, in éineacht leis an Lucsambuirgis agus an Fhraincis, ach is minice a úsáidtear sna nuachtáin phríobháideacha ná i bhfoilseacháin oifigiúla an rialtais í. Sa Bheilg, tá canúintí Gearmáinise á labhairt in oirthear na tíre, agus is teanga oifigiúil í an Ghearmáinis, in éineacht leis an Ollainnis agus an Fhraincis. Sa Danmhairg agus san Iodáil, níl ach stádas áitiúil nó réigiúnach ag an nGearmáinis mar theanga mhionlaigh.
Roimh an Dara Cogadh Domhanda, bhí mionlaigh mhóra ag labhairt na Gearmáinise anseo agus ansiúd in Oirthear na hEorpa. I ndiaidh an chogaidh, áfach, díbríodh an chuid ba mhó de na Gearmánaigh seo go dtí an Ghearmáin féin. Is amhlaidh gur bhain Hitler leas as na mionlaigh Ghearmánacha seo mar shiocair leis an tSeicslóvaic a chur de dhroim an tsaoil agus leis an bPolainn a ionsaí, agus i ndiaidh an chogaidh, bhí muintir na dtíortha seo meáite fáil réitithe den "chúigiú colún" seo, ionas nach bhféadfadh aon Hitler nua an cleas céanna a imirt orthu a thuilleadh. Thairis sin, bhí Poblacht Chónaidhme na Gearmáine sásta lucht eisimirce—Gearmánaigh a bhí ag "filleadh" ar an nGearmáin—a fháiltiú ó na tíortha seo i ndiaidh an chogaidh. Mar sin, níl ach iarsmaí beaga fágtha inniu de phobail sheanbhunaithe Ghearmánacha Oirthear na hEorpa. 300px|thumb|clé|Tíortha ina labhraítear Gearmáinis. Roimh bhlianta an Chumannachais, bhí pobail mhóra Ghearmánacha anseo is ansiúd in Impireacht na Rúise. Bhí Stalin thar a bheith drochamhrasach i leith na nGearmánach, go háirithe nuair a d'ionsaigh Hitler an tAontas Sóivéadach, áfach, agus scaip sé na pobail seo ar fud an Aontais, murar cimíodh sna campaí géibhinn amach is amach iad. Mar sin, níl ach iarsmaí fágtha de Ghearmánaigh na Rúise, agus cónaí orthu ina lán poblachtaí iar-Shóivéadacha inniu. Fuair cuid mhór acu cead imirce a dhéanamh go dtí an Ghearmáin, cosúil le Gearmánaigh Oirthear na hEorpa.
San Afraic, tá an Ghearmáinis á labhairt go forleathan sa Namaib, cé nach bhfuil stádas oifigiúil aici ansin. Iar-choilíneacht Ghearmánach is ea an Namaib, ar ndóigh.
Canúintí na Gearmáinise
Is gá canúintí na Gearmáinise a aithint thar leaganacha áitiúla na Gearmáinise caighdeánaí. Níl an Ghearmáinis teoranta d'aon tír amháin, agus mar sin, is féidir difríochtaí suntasacha a aithint, abair, idir Gearmáinis chaighdeánach na Gearmáine agus na hOstaire, a chuirfeadh i gcuimhne duit na difríochtaí idir Béarla Shasana agus Béarla Mheiriceá, gan aon trácht a dhéanamh ar Bhéarla na hÉireann. Bíonn canúintí na Gearmáinise chomh difriúil le chéile, áfach, is go bhféadfá a rá gur teangacha éagsúla iad. Ní thuigfeadh an Bavárach a dhath de chaint fhear an chósta thuaidh, mura mbeadh an teanga chaighdeánach foghlamtha ag an mbeirt acu.
Na leaganacha áitiúla nó réigiúnach den Ghearmáinis chaighdeánach a labhraítear i gceantair éagsúla na tíre, ní hionann an tionchar a imríonn an chanúint áitiúil orthu. I dTuaisceart na Gearmáine, bhí an chanúint áitiúil an-difriúil leis an teanga chaighdeánach, agus b'éigean do na daoine an teanga liteartha a fhoghlaim beagnach mar a bheadh teanga iasachta ar fad ann. Mar sin, bíonn Gearmáinis chaighdeánach an Tuaiscirt an-soiléir, agus is fearr leis na coimhthígh a bhfuil an teanga acu a gcuid comhrá a dhéanamh le muintir an Tuaiscirt. Sa Deisceart, áfach, tá an chanúint áitiúil níos gaolmhaire leis an teanga chaighdeánach, agus ní raibh de dhíth ar mhuintir an Deiscirt ach a ngnáthchaint a "chaighdeánú". Ba é ba toradh dó seo, áfach, gur fágadh an leagan áitiúil den Ghearmáinis chaighdeánach chomh breac le saintréithe áitiúla is go bhfaigheann foghlaimeoirí na teanga an-deacair cainteoirí an Deiscirt a thuiscint, fiú nuair atá siad ag iarraidh cuma an chaighdeáin a chur ar a gcuid Gearmáinise.
Inniu, tá cuid de na canúintí pobail ag géilleadh don teanga chaighdeánach. Go háirithe i dTuaisceart na Gearmáine, tá na canúintí áitiúla imithe ar fad nó sna céadéaga. Ón taobh eile de, tá an chanúint láidir san Eilvéis agus i Lucsamburg, agus í á saothrú mar theanga liteartha, fiú.
Is gnách na canúintí Gearmáinise a dheighilt ina dhá bpríomhghrúpa, mar atá, na canúintí Ard-Ghearmáinise (Hochdeutsch) agus na cinn Íseal-Ghearmáinise (Niederdeutsch, Plattdeutsch). Is í an difríocht is mó eatarthu ná go bhfuil an Dara Fuaimaistriú nó Zweite Lautverschiebung ar lár san Íseal-Ghearmáinis. Is é an fuaimaistriú seo a d'fhág cuma speisialta na "Gearmáinise" ar na consain i bhfocail cosúil le Apfel = "úll" (cf. apple sa Bhéarla), Pfad = "cosán" (path), machen = "déanamh" (make), Zeit = "am" (is ionann mar fhocal é agus tide an Bhéarla, cé nach ionann an bhrí níos mó—"taoide" is ciall leis an bhfocal Béarla, ar ndóigh). Bíonn na focail Íseal-Ghearmáinise ag breathnú níos cosúla leis na focail Bhéarla ó thaobh na gconsan de—maken in áit machen, mar shampla.
Is minic a thugtar Platt nó Plattdeutsch ar an Íseal-Ghearmáinis, ach, le fírinne, níl an téarma seo go maith, ós rud é go bhfuil cuid mhaith canúintí Meán-Ghearmáinise ann a dtugann lucht a labhartha Platt ar a gcanúint féin—Koblenzer Platt i gKoblenz, cuir i gcás.
Stratagrafaíocht
thumb|250px|Geolaí ag Quebrada de Cafayate, Salta, an Airgintín. Is éard is stratagrafaíocht ann ná brainse den gheolaíocht ina ndéantar staidéar ar ord srathaithe na gcarraigeacha, de ghnáth carraigeacha dríodair. Bíonn mar aidhm ag eolaithe sa bhrainse seo athruithe sna cúinsí dríodair a shoiléiriú agus comhghaolta a iniúchadh idir carraigeacha den aois chéanna ach ó áiteanna difriúla, maidir lena gcomhdhéanamh is na hiontaisí iontu.
The Full Monty (scannán 1997)
clé|mion|" The Full Monty", (ceoldráma, Otterbein University, 2014) Scannán grinn suite i Sheffield is ea The Full Monty, faoi stiúir Peter Cattaneo, le Robert Carlyle, Mark Addy, William Snape, Steve Huison, Tom Wilkinson, Paul Barber and Hugo Speer.
An Ghearmáinis
Canúintí na Gearmáinise
Is iad na canúintí Meán-Ghearmáinise an grúpa is mó éagsúlachta. Na teoirlínte ar a n-aithnítear cé chomh fairsing atá tréith áirithe den dara fuaimaistriú, tá siad spréite mar a bheadh gaothrán ann in iarthar na Gearmáine, cois na Réine. Rheinischer Fächer nó "gaothrán na Réine" a thugtar ar na canúintí cois na Réine i dtéarmaíocht na gcanúineolaithe.
The Full Monty (scannán 1997)
Tugann seisear fear faoin struipeáil le pinginí a thuilleamh. Úsáideann an t-aistear chun an stáitse struipeála mar uirlis le cíoradh a dhéanamh ar anró na gcarachtar caithiseach.
An Ghearmáinis
Canúintí na Gearmáinise
Na canúintí is faide theas, tugtar Oberdeutsch orthu, nó "Uas-Ghearmáinis". Is iad na canúintí Almannacha agus na canúintí Baváracha an dá ghrúpa móra Uas-Ghearmáinise. Labhraítear canúintí Almannacha san Eilvéis, i Lichtinstéin agus i dtuaisceart na hIodáile, áit a bhfuil mionlach Gearmánach le fáil.
The Full Monty (scannán 1997)
B’fheiniméan é The Full Monty nuair a seoladh é i 1997 agus chuaigh an saothar go mór i bhfeidhm ar an bpobal ar fud an domhain. D’éirigh leis fiú níos mó a thuilleamh i Meiriceá sa bhliain 1997 ná mar a rinne LA Confidential, scannán mór le rá ó 1997 chomh maith. Saothar ar leith is ea The Full Monty, a rinne an greann agus an cruatan eacnamaíochta is saoil a shníomh le chéile go paiteanta.
An Ghearmáinis
Canúintí na Gearmáinise
Cá bhfuil an Ghearmáinis chaighdeánach i measc chanúintí na Gearmáinise, ansin? Ó thaobh na gconsan agus an fhuaimaistrithe de, dealraíonn sé gurb í an Bhaváiris an chanúint is cosúla léi. Tá claochlú an p go pf teoranta don Uas-Ghearmáinis, go bunúsach. Ó thaobh na ngutaí de, áfach, tá sí níos cosúla leis an Meán-Ghearmáinis. Sa deisceart, is minic a fhuaimnítear an t-/ie/ scríofa mar dhéfhoghar, cosúil le "ia" na Gaeilge. Níl a leithéid d'fhuaimniú ceadaithe sa Ghearmáinis chaighdeánach, nó déantar i fada den /ie/ ansin.
Tá gné amháin den fhuaimaistriú ann nach bhfuil curtha i gcrích sa teanga chaighdeánach: cé go ndearnadh Z den T i bhfocail cosúil le Zeit agus Pf den P i bhfocail cosúil le Pfad, ní dhearnadh Kch den K i dtús an fhocail - rud a tharla sna canúintí Almannacha. Deir muintir na hEilvéise inniu Chind in áit Kind ("páiste") agus chlii in áit klein ("beag").