cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mainéar an Mhuilinn, Má Nuad
(Bunaithe ar chomhartha eolais de chuid Ghrúpa Staire Mhaigh Nuad 2009.)
Scréachán isibéalach
Is éan é an scréachán isibéalach. Is baill d'fhine na Laniidae iad.
Finn mac Blatha
I Miotaseolaíocht na nGael, Ard-Rí seanscéalach na hÉireann ab ea Fionn mac Bratha (Sean-Ghaeilge Finn mac Blatha) mac Labraid Condelg mac Cairbre mac Ollaimh Fhodhla.
Tháinig sé i gcoróin tar éis dó an t-iar-ard-rí Eochaid Apthach síor-phlá a mharú. Bhí sé i réim ar feadh fiche, fiche dó nó tríocha bliain, a braith ar fhoinse, sular mharaigh Sétna Innarraid mac Bhreis Rí é.
Plovdiv
Is cathair sa Bhulgáir í Plovdiv.
John Rigby (mairtíreach)
Naomh Caitliceach is ea John Rigby. Rugadh é sa bhliain 1570 i Eccleston, Lancashire agus cuireadh chun báis é ar an 21 Meitheamh 1600, i Londain.
Varna
Is cathair sa Bhulgáir í Varna.
John Higgins
Imreoir snúcair gairmiúil Albanach is ea John Higgins, a rugadh ar an 18 Bealtaine 1975 i gCamas Neachdain, Albain.
Teannánaíteas
Athlasadh teannáin, an corda snáithíneach a cheanglaíonn matán le cnámh. Bíonn pian iarmharach ar an gcuid chorraithe, go príomha nuair a bhogann sí. Straidhn arís is arís eile ar an teannán is bun leis, agus is féidir é a mhaolú le tréimhse scíthe. Mar shampla, is teannánaíteas i dteannán na huillinne é uillinn leadóige.
Leo Genn
B'aisteoir Sasanach é Leopold John "Leo" Genn (9 Lúnasa 1905 – 26 Eanáir 1978).
Cléireach mac Ceadaigh
Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea Cléireach mac Ceadaigh (bás 820). Sinsear eapainmneach Uí Chléirigh is ea é.
Burgas
Is cathair sa Bhulgáir í Burgas.
Luanda
Is cathair í Luanda (nó Loanda, níos luaithe), príomhchathair agus an chathair is mó sa tír Afracach Angóla. Cathair le timpeall 4,500,000 milliún duine atá ann, atá suite ar an tAigéan Atlantach. Tagann formhór na ndaoine óna treibheanna dhúchasaigh, mar shampla na Ovimbundu, Kimbundu agus Bakongo. Tá daonra beag ann le bun Eorpach freisin, agus is í an Phortaingéilis an teanga oifigiúil.
B'é an taiscéalaí Phortaingéalach Paulo Dias Novais a bhunaigh an chathair sa bhliain 1575, leis an ainm São Paulo de Luanda.
Franz Joseph Gall
Anatamaí a rugadh i dTiefenbrunn na Gearmáine ab ea Franz Joseph Gall (9 Márta 1758 - 22 Lúnasa 1828). Shaothraigh sé teoiric i 1785, agus é ag obair i Vín, gur féidir lorg tallanna is airíonna duine a chur i réigiúin ar leith den inchinn.
Merck Group
Is comhlacht Gearmánach é an Merck Group, lonnaithe i Darmstadt na Gearmáine. Fostaíonn an grúpa 50,000 duine ar fud na cruinne, i dtimpeall 70 tír. clé|mion|166x166px|[[Darmstadt|Merck, Darmstadt]] Bunaíodh an comhlacht sa bhliain 1668. Táirgeann an comhlacht ceimiceáin thionsclaíocha, earraí cógaisíochta, srl.
Julian Barnes
Is scríbhneoir de chuid Sasana é Julian Barnes (Leicester, 19 Eanáir 1946) nó an t-ainm cleite Dan Kavanagh ó am go chéile. Bhain sé an duais Booker dá úrscéal 'A Sense of an Ending' sa bhliain 2011.
Saol
clé|mion|177x177px|HeadRead in 2019, Tallinn, Estonia Rugadh i Leicester é ach tógadh i Londain é. Teagascóirí Fraincise a bhí ina bheirt thuistí. D'fhreastail sé ar an 'City of London School' (1957-1964). I ndiaidh sin bhain sé céim amach ó Magdalen College, Ollscoil Oxford. D'obair sé leis an 'Oxford English Dictionary' ar feadh seal, roimh tráth mar eagarthóir litríochta agus léirmheastóir scannánaíochta le nuachtáin cosúil le "New Statesman", "New Review", "The Observer" agus níos déanaí mar iriseoir le "The New Yorker". clé|mion|177x177px|2019 Phós sé Pat Kavanagh (1940-2008), rud a mhúnlaigh a shaol agus a d'fhág cráite tar éis a báis.
Tá cónaí air anois i Londain.
Lusaka
Is í príomhchathair na Saimbia í Lusaka agus an chathair is mó sa tír. Tá sí suite i lár dheisceart na tíre. Tá 3,308,400 duine ina gcónaí in Lusaka de réir theilgean a rinneadh sa bhliain 2019.
Teannas dromchla
Airí dromchla leachta. Soláthraíonn sé an saghas craicinn a dhealraíonn a bheith ar leachtanna, a choinníonn ola i mbraoiníní is a ligeann d'fheithidí áirithe locháin siúl ar an uisce. Éiríonn sé ón bhfíoras nach bhfuil aon mhóilín leachta sa dromchla timpeallaithe ag móilíní an leachta de bhrí go bhfuil aer i dteagmháil leis os a chionn. Bíonn fórsa aomtha na móilíní leachta faoin dromchla níos láidre ná an fórsa lag aomtha ón aer os a chionn. Tomhaistear an teannas dromchla i niútain in aghaidh an mhéadair (N m -1 ). Braitheann teannas dromchla leachta ar an teocht (laghdaíonn sé nuair a ardaíonn an teocht) agus an gás atá i dteagmháil leis. Bíonn cuma leaisteach ar dhromchlaí leachtanna, mar shampla i mbolgáin aeir is scannáin gallúnaí.
Jack Delaney
Dornálaí Ceanadach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, ab ea Jack Delaney, a rugadh Ovila Chapdelaine ar 19 Márta, 1900 i Saint-François-du-Lac, Quebec agus a fuair bás ar an 27 Samhain, 1948.
Lusaka
Coilínigh Eorpacha a bhunaigh an chathair sa bhliain 1905. Rinneadh príomhchathair na tíre di sa bhliain 1935 in áit Livingstone (Maramba inniu), mar gheall ar a suíomh lárnach.
Síceach
Síceach is ea duine a mhaíonn go mbaineann sé/sí leas as aireachtáil eischéadfach (AEC) chun faisnéis a aithint atá ceilte nó i bhfolach ó na gnáth braistintí, go háirithe mar a bhaineann siad le teileapaite nó fios fáistine, nó a ghníomhaíonn i mbealaí domhínithe, de réir dhlíthe nádúrtha. Creideann go leor daoine i gcumais shíceacha, ach níl aon chomhthuairim eolaíoch maidir le na gcumhachtaí sin a bheith ann. Úsáidtear an focal síceach freisin mar aidiacht, chun cur síos a dhéanamh ar na gcumais sin. Sa bhrí sin, tá roinnt comhchiallaigh ann, mar paraishíceach nó meitishíceach.
Cufróg
deas|250px|thumb|Cufróg Is gnáthainm ar go leor speiceas cónaiféar síorghlas san fhine Cupressaceae é cufróg. Tá cufróga dúchasach do réigiúin mheasartha sa leathsféar ó thuaidh. Na duilleoga beag, cosúil le lanna. Na buaircíní cosúil le ceann máis agus 4-12 lann adhmadach nasctha ar a n-imill, ag fanacht ar na géaga ar feadh blianta uaireanta. Ruaigeann an t-adhmad feithidí, ach bíonn sí íogair d'fhuacht dhomhain.
Simone Simon
Ba bhan-aisteoir Francach í Simone Thérèse Fernande Simon (23 Aibreán 1910 nó 1911 – 22 Feabhra 2005).
Petra
Is cathair stairiúil agus suíomh seandálaíocht a i ndeisceart na hIordáine í Petra (ٱلْبَتْرَاء,  rómhánaithe: Al-Batrāʾ; Sean-Ghréigis: Πέτρα, “carraig”, Nabataeis: 𐢛𐢚𐢓𐢈). Thug seanáitritheoirí na háite Raqmu nó Raqēmō uirthi.
Tá sí suite in aice leis an sliabh Jabal Al-Madbah, i ndobharcheantar timpeallaithe ag na sléibhte a chuimsíonn an taobh thoir de ghleann Arabah a shíneann ón Mhuir Mharbh go Murascaill Aqaba.
Stair
Tá daoine ina gcónaí sa cheantar thart ar Petra ó chomh luath le 7000 RC. D'fhéadfadh sé gur chuir na Nabataeigh faoi sa chathair chomh luath leis an 4ú haois RC, cé gur as an dara haois RC an fhianaise seandálaíochta is luaithe a bhaineann leis na Nabataeigh. B'Arabaigh fáin iad na Nabataeigh a rinne lárionad trádála réigiúnach de Petra, ag baint leas as a cóngaracht do na bealaí trádála túise.
Bhí rath ar Petra sa 1ú haois AD, nuair a tógadh an struchtúr cáiliúil Al-Khazneh — ina mhásailéam don rí Nabataech Aretas IV, creidtear — agus bhí thart ar 20,000 duine ina gcónaí sa chathair ag an am sin.
Cé go raibh an ríocht Nabataech ina stát cliaint de chuid Impireacht na Róimhe sa chéad aois RC, níor chaill sí a neamhspleáchas go dtí an bhliain 106 AD, nuair a chloígh na Rómhánaigh Petra. Gabhadh an ríocht isteach san impireacht, agus athainmníodh mar Arabia Petraea í. Tháinig laghdú ar thábhacht Petra de réir mar a tháinig bealaí trádála farraige chun cinn, agus tar éis crith talún sa bhliain 363, a scrios a lán foirgneamh.
Sa ré Bhiosántach, tógadh roinnt eaglaisí Críostaí, ach lean an chathair ag meathlú, agus faoi thús na ré Ioslamaí, bhí sí tréigthe cé is moite de scata fánaithe. D'fhan sí i bhfolach go dtí gur tháinig Johann Ludwig Burckhardt uirthi arís sa bhliain 1812.
Petra inniu
Caithfear dul trí altán darb ainm an Siq, 1.2km ar fad, chun Petra a bhaint amach. Tá clú agus cáil ar an gcathair as a hailtireacht charraig-ghearrtha agus as a córas seoladán uisce. Tugtar an “Rose City” ar Petra i mBéarla mar gheall ar dhath na cloiche as a raibh sí snoite.
Tá Petra ina Suíomh Oidhreachta Domhanda de chuid UNESCO ó 1985 i leith. Rinne UNESCO cur síos ar Petra mar “cheann de na maoine cultúrtha is luachmhaire in oidhreacht chultúrtha an chine dhaonna”.
Sa bhliain 2007, vótáladh Al-Khazneh ar cheann de Sheacht nIontas Nua an Domhain. Is siombail den Iordáin í Petra, agus is í an áit a tharraingíonn an líon is mó turasóirí sa tír. Thug níos mó ná 1.1 milliún turasóir cuairt ar Petra in 2019, an chéad uair a thug níos mó ná milliún duine cuairt uirthi i mbliain amháin. Chuir an phaindéim COVID-19 isteach go mór ar thurasóireacht sa chathair sa bhliain 2020, ach tháinig feabhas ar an scéal go luath tar éis sin, agus thug 260,000 duine cuairt ar Petra in 2021.
Ruse, an Bhulgáir
Is cathair sa Bhulgáir í Ruse.
An tSaimbia
Rannáin riaracháin
Tá an tSaimbia roinnte ina dheich gcúigí, atá roinnte  a thuilleadh ina 117  ceantar, 156 toghcheantar agus 1,281 barda. Zambia is divided into ten provinces, which are further divided into 117 districts, 156 constituencies and 1,281 wards.
Mayo Methot
Ba bhan-aisteoir Meiriceánach í Mayo June Methot (3 Márta, 1904 – 9 Meitheamh, 1951).
Cufróg bhréige
Cónaiféar síorghlas, dúchasach do Mheiriceá Thuaidh, an tSeapáin, agus Téaváin. Cosúil le cufróg, ach le duilliúr i gcraobhacha leata. Táirgeann sí adhmad, ach is crainn mhaisiúcháin cuid mhaith dá foirmeacha.
Ora
Is é Ora an chéad albam ón amhránaí Rita Ora. Scaoileadh é ar an 27 Lúnasa, 2012.
Traic Liosta
Is iad seo na hamhráin:
Cairteacha
{|
Gaspard Monge
Matamaiticeoir is fisicí a rugadh i mBeaune na Fraince ab ea Gaspard Monge (9 Bealtaine 1746 - 28 Iúil 1818). Cheap sé an gheoiméadracht thuairisciúil, agus d'fhoilsigh tráchtas ar fheidhmiú na geoiméadrachta i gceirdeanna na tógála (1795).
Keith Chegwin
Aisteoir agus láithreoir teilifíse Sasanach ab ea Keith Chegwin, a rugadh i Walton, Learpholl ar an 17 Eanáir 1957 agus a fuair bás ar an 11 Nollaig 2017 i Shropshire. Tháinig sé sa séú háit ar an ochtú sraith Dancing on Ice le Olga Sharutenko sa bhliain 2013.
Ruanda
Is tír atá suite i lár na hAfraice í Poblacht Ruanda, nó Ruanda de ghnáth. Tír talamhiata atá ann, agus tá teorainneacha aici le Uganda, an Bhurúin, Poblacht Dhaonlathach an Chongó agus an Tansáin. Tugtar an leasainm "Tír na Mílte Cnoic" uirthi, mar gheall ar an dtalún torthúil agus cnocach atá aici.
Ar an 6 Aibreán 1994, maraíodh Uachtarán Ruanda, Juvénal Habyariman. Thosaigh an cinedhíothú go gairid ina dhiaidh sin.
Teannóg
mion|200px|Teannóg mion|200px|Planda ag dreapadh [[dréimire]]
Orgán lena ngreamaíonn plandaí dreapaire le tacaíochtaí. Díorthaítear iad ó dhuilleoga modhnaithe, géaga nó bláthraí. Cornann an chuid is mó de na teannóga timpeall na dtacaíochtaí, ach i gcásanna eile críochnaíonn siad i mburla greamannach, cosúil le súiteoir. Tá cuid an-bheag díobh fótatrópach agus fásann isteach i scoilteanna dorcha sa tacaíocht.
Johann Gottfried Galle
Réalteolaí a saolaíodh i bPabsthaus na Gearmáine ab ea Johann Gottfried Galle (9 Meitheamh 1812 - 10 Iúil 1910). I 1846 agus é ag obair i Réadlann Bheirlín, d'fhionn sé an pláinéad Neiptiún.
Edward William Lane
deas|250px|thumb|Edward William Lane Ba fhoclóirí, aistritheoir agus scríbhneoir Sasanach é Edward William Lane, a rugadh ar an 17 Meán Fómhair 1801 i Hereford, Herefordshire agus a fuair bás ar an 10 Lúnasa 1876. Saineolaí ar an Meánoirthear agus an Araibis a bhí ann.
Drive (eipeasóid The X-Files)
Craoladh an dara heipeasóid, "Drive" den séú sraith The X-Files ar an 15 Samhain 1998. Scríobh Vince Gilligan an eipeasóid seo. D'fhéach 18.5 milliún duine ar an eipeasóid.
Walther Kossel
Gairmréim
Rugadh Kossel i mBeirlín, agus thosaigh sé ag staidéar in Ollscoil Heidelberg i 1906, ach bhí sé in Ollscoil Bheirlín i rith 1907 agus 1908. Sa bhliain 1910, rinneadh  cúntóir dó do Philipp Lenard, a bhí ina chomhairleoir tráchtais freisin. Bronnadh a Ph.D. ar Kossel. i 1910, agus d’fhan sé mar chúntóir do Leonard go dtí 1913. clé|mion| Walther Kossel (lár), Bealtaine 1928 i München
Joan Hickson
Ba bhan-aisteoir Sasanach í Joan Bogle Hickson (5 Lúnasa 1906 – 17 Deireadh Fómhair 1998).
An Nagarna-Carabaic
Is réigiún talamhiata suite in Cugais Theas é an Nagarna-Carabaic. Tá tromlach an daonra áitiúil eitneach Airméanaigh iad.
Peasairín trá
Is planda é an peasairín trá.
Cufróg Leyland
Crann hibrideach idiraicmeach idir fíorchúfróg is cufróg bhréige, a saothraíodh ar dtús i 1888. Braitheann a chruth ar an speiceas den dá cheann a bhíonn ina thuismitheoir baineann, ach bíonn siad colúnach i gcónaí, crua bríomhar. Bíonn na clóin le duilliúr liath nó glas níos coitinne ná na clóin eile. Úsáidtear go minic í chun fál a fhás go tapa.
Síobadh sneachta
deas|250px|thumb|Síobadh sneachta Is drochstoirm shneachta le gaoth mhór é síobadh sneachta.
Mionscréachán liath
Is éan é an mionscréachán liath. Is baill d'fhine na Laniidae iad.
Súmaire cladaigh
Rinne Séamus Mac an Iomaire cur síos ar an súmaire cladaigh ina leabhar Cladaí Chonamara: Is deacair a rá an iasc nó péist é seo leis an dreach aisteach atá air. Go deimhin, ní deas an feic é. Bíonn cuid acu sé horlaí ar fhad, dath buídhearg ar a ndroim agus bán ar a mbolg. Cónaíonn siad in aice díthrá rabharta mhóir. Corruair is féidir iad a fháil tirim sa gcladach, ach is í an domhain is fearr leo. Níl aon áirge le baint ag iascairí gliomach astu, níl aon mhaith mhór iontu le haghaidh baoití. Rudaí gan mórán mothú ná beo siad ach is féidir leo iad féin a ghreamú de rudaí eile agus iomlacht a fháil ó áit go háit. Níl siad fairsing agus is corruair a thiocfá trasna ar cheann acu...
Tighearnach mac Cathmogha
Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea  Tiarnach mac Cathmhogha  (Sean-Ghaeilge Tighearnach mac Cathmogha) (bás 822).
Gallfheochadán
Planda láidir ilbhliantúil atá dúchasach do dheisceart na hEorpa is ea an gallfheochadán. Fásann sé 30-80 cm ar airde. Na duilleoga mór, deighilte go domhain, spíonach. Na bláthanna i spíce fada, siogamorfach déliopach, bán le féitheacha corcra. Meastar gur duilleoga an phlanda seo, nó planda cosúil leis, a sholáthair móitíf choiteann maisithe san ealaín is ailtireacht chlasaiceach.
Sean Penn
Is aisteoir Meiriceánach é Sean Justin Penn, a rugadh ar an 17 Lúnasa, 1960.
Cúgar
Ball de chlann na gcat a fhaightear i Meiriceá ó Cheanada aneas. Liath nó scothdhearg/donn. Aonarach ceantrach, áitríonn sé gnáthóga éagsúla. Itheann sé fianna den chuid is mó. Tá ainmneacha eile air: leon sléibhe, púma, pantar, is eile.
La Grande Illusion
Scannán Meiriceánach is ea La Grande Illusion a rinneadh sa bhliain 1937.
Scréachán coille
Is éan é an scréachán coille. Is baill d'fhine na Laniidae iad.
Riail Abegg
Sa cheimic, deirtear i riail Abegg gurb é ocht an difríocht idir an fiús dearfach agus diúltach uasta de dhúil. D'úsáid an riail brí stairiúil den fhiús atá cosúil leis an gcoincheap nua-aimseartha de staid ocsaídiúcháin ina bhfuil adamh ina dheontóir leictreon nó ina ghlacadóir. Uaireanta tugtar "dlí an fhiús agus an fhrithfhiús " ar riail Abegg.
Go ginearálta, maidir le dúil cheimiceach ar leith (mar shulfar) deirtear i riail Abegg gur minic go mbíonn suim luach absalóideach a fhiús diúltach  (mar shampla −2 do shulfar i  H2S  agus a fhiús dearfach den uasluach (mar +6 do shulfar in H2SO4) cothrom le 8.
Liosta curaidh dornálaíochta meánmheáchan
WBC
Curtha craobh leis
WBA
Curtha craobh leis
IBF
Curtha craobh leis = WBO == Curtha craobh leis
Anni-Frid Lyngstad
Amhránaí Sualannach is ea Anni-Frid Synni Lyngstad Princess Reuss of Plauen (15 Samhain 1945 a rugadh í). Bhíodh sí ina ball den ghrúpa ABBA.
Fréamhacha tairne
Is planda í an fhréamhacha tairne.
Fíachna Lonn mac Cóelbad
I roinnt annál, deirtear go raibh sé ar an bhfód ag Cath Ochae (Faughanhill, gar de Cheanannas) sa bhliain 482, inar chuir Ardrí Ailill Molt na gConnacht ar cumhacht. Glaoitear mac rí Dhál Araí i nAnnála Uladh, cé go nglaoitear rí Dhál Araí air i n-annála níos deireanaí amhail is Chronicum Scotorum call him.
Ba í muintir a dhearthár, Connla, a d'éirigh ina rítheaghlach Uí Chaolbhadh, príomhchlann Dhál Araí.
Cúigmhéarach
Speicis éagsúla de Potentilla le bláthanna cúigpheitealacha bána, buí nó corcra.
Narendra Modi
Polaiteoir Indiach is ea Narendra Damodardas Modi a rugadh ar 17 Meán Fómhair 1950 i Vadnagar, i Stát Bombay, san India. Príomh-aire ar an tír úd atá ann ó 26 Bealtaine 2014. Príomh-mhinistéir Stát Gujarat a bhí ann roimhe sin (2001-2014). Áirítear é mar náisiúntóir Hiondúch.
Piet Mondrian
Saothar
Bhí Mondrian gafa le healaín theibí agus ina chuid ealaíne. Tá cáil ar a shaothair dhronlíneacha theibí dhubha is bhána, agus i ndathanna príomhúla eile. Don chuid is mó, d’úsáid sé línte díreacha agus na dathanna dearg, gorm, buí, dubh agus bán. clé|mion|Bhí New York City 1 ar crochadh bunoscionn, agus tá sé bunoscionn i gcónaí, ar eagla go ndéanfaí dochar dó á chasadh
New York City 1
Rinne Mondrian an pictiúr New York City 1 agus tá sé ar crochadh sa Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen in Dusseldorf sa Ghearmáin. Chruthaigh sé an píosa ealaíne in 1941.
Sa bhliain 2022, chonaic daoine grianghraf den phictiúr seo ó 1945 sa MOMA. Tá cuma air go bhfuil sé ar crochadh bunoscionn (ó 1980 ar a laghad). Ach ní raibh muintir an ghailearaí é a athrú ar eagla go ndéanann siad damáiste don ealaín.
An Bhreatain Bheag
Tír atá suite ar iarthar oileáin na Breataine í an Bhreatain Bheag  nó Cymru sa mBreatnais. Tá dhá phríomhtheanga ann: an Béarla agus an Bhreatnais (ar a dtugtar freisin an Chomraig ); agus sa Bhreatnais tugann muintir na tíre Cymru (fuaimnítear mar "comraí", leis an mbéim ar an gcéad siolla) ar a dtír agus Cymraeg (fuaimnítear mar "comráidhg", leis an mbéim ar an dara shiolla) ar a dteanga. Wales agus Welsh a deirtear i mBéarla. Tá Breatnais ag 20% den daonra, agus úsáideann suas le 10% an teanga ar bhonn rialta.
Tá 3,125,000 duine ina gcónaí sa tír, dar le meastachán de chuid rialtais na Breataine Bige ó Mhí Iúil 2017. Is é Caerdydd (Cardiff as Béarla) príomhchathair na tíre. I ndeisceart na tíre atá formhór an daonra, mar go ndeachaigh sé ar aghaidh leis an Réabhlóid Thionsclaíoch, mar gheall ar an ngual agus iarainn a fuarthas ann, agus mar gheall ar na calafoirt bhreátha atá sna bailte móra. Tá na trí chathair is mó, Caerdydd, Abertawe (Swansea) agus Casnewydd (Newport), suite i ndeisceart na tíre.
Stair
Tháinig Iúil Caesar go dtí an Bhreatain i Lúnasa 55 RC, ach níor éirigh leis na Rómhánaigh an Bhreatain a thabhairt faoi smacht go dtí timpeall céad bliain ina dhiaidh sin. Ag an am úd bhí treibheanna Ceilteacha na Breataine Bige rud beag cosúil leis na comharsana a bhí acu i ndeisceart na Breataine i dtaobh an chultúir a bhí acu. Bhí treibh na n-Ordovices ina chónaí i dtuaisceart na Breataine Bige ag an am, agus na Silures sa deisceart.
Ghabh na Rómhánaigh smacht ar dheisceart na Breataine Bige chomh fada le Caerfyrddin (Maridunum). Tá fianaise ann go ndeachaigh siad ní b'fhaide chomh maith agus gur bhain siad Éire amach. Bhí siad gníomhach i dtuaisceart na tíre freisin. De réir finscéil Bhreatnaigh, phós Macsen Wledig nó Magnus Maximus, fear d'impirí deireanacha na Róimhe, Helen, iníon thaoisigh Bhreatnaigh Segontium (Caernarfon inniu).
Níor éirigh leis na hAnglo-Sacsanaigh an Bhreatain Bheag a chur faoi smacht, cé gur bhris siad an ceangal talún a bhí idir an Bhreatain Bheag agus an tír ó thuaidh a bhí faoi smacht na mBriotanach go fóill i ndiaidh cath Chester (Caer as Breatnais) i 615 CE. Is de bharr nirt mhíleata an rí Bhreatnaigh a bhí sé sin, ach freisin de bharr crutha sléibhtiúla na tíre. Thóg Offa, rí Mhercia (ríocht a bhí suite i lár Shasana an lae inniu), port rátha mór as talamh fad an chríche idir an ríocht ab aigesean agus an mBreatain Bheag. Tá codanna de Phórt Rátha Offa le feiceáil inniu fiú.
Tharla roinnt éirithe amach in aghaidh rialtas na Sasanach ó dheireadh na 13ú go deireadh na 15ú haoise, le Madog ap Llywelyn (1294-96) agus Llywelyn Bren (1316) mar shampla, agus bhí dúil go bhfillfeadh Owain Lawgoch sna blianta 1370 leis an tír a shaoradh. Rinne Owain Glyndwr éirí amach i 1400 agus gairmeadh é mar Phrionsa na Breataine Bige, ach tháinig an t-éirí amach seo chun críche beagán ar bheagán, fad is a bhunaigh rí Shasana údarás sa tír arís. clé|mion|212x212px|alt=|Léarscáil den taisteal a rinne [[Anraí VII Shasana|Anraí Túdar, agus Rhys ap Thomas, tríd an mBreatain Bheag]] Ar feadh cuid mhór den 15ú linn tarraingíodh an Bhreatain Bheag isteach i gCogadh na Rósanna, idir Teaghlach Lancaster (Caerhirfryn as Breatnais) agus Teaghlach Eabhrac (Efrog nó Caerefrog as Breatnais) le haghaidh choróin Shasana. Ach in ainneoin chomh híogair is a bhí an tír, bhí ráchairt mhór ar fhilíocht Bhreatnach, agus uaisle na tíre ag cur tacaíocht leis na filí. Ceann díobh seo ab ea Anraí Tudor, mac Owain Tudur de shliocht Ednyfed Fychain, a bhí ina oifigeach de chuid Llywelyn ap Gruffydd. Tháinig sé go tír i gContae Pheambróg in éineacht le harm Fhrancach. Chuir roinnt Bhreatnach tacaíocht leis agus fuair sé an bua ar Risteard III Shasana ar an 22 Lúnasa 1485 ag Cath Bosworth.
mion|Tionól na Breataine Bige, a cuireadh ar bun i 1999 Chonaic an 18ú haois tosú dhá athrú a mbeadh tionchar mór acu ar an mBreatain Bheag: athbheochan Modhachais na Breataine Bige, a rinne gur éirigh an tír go seasta níos neamhaontaí i gcúrsaí creidimh le linn an chéid seo; agus an Réabhlóid Thionsclaíoch. I rith éirí Impireacht na Breataine, chonaic soir-dheisceart na Breataine Bige go háirithe tionsclú gasta agus ardú mór daonra mar thoradh ar an mborradh a tháinig ar na tionscadail guail agus iarainn. Sa 20ú haois, tháinig meath ar thionscadail na Breataine Bige, fad is a tháinig borradh ar an meon náisiúnach agus ar spéis i bhféinchinntiúchán na tíre. Fuair Páirtí an Lucht Oibre an lámh in uachtar ar an bPáirtí Liobrálach mar phríomhfhórsa polaitíochta na tíre sna 1920idí. D'imir an Bhreatain Bheag ról tábhachtach i gCogadh Domhanda I agus i gCogadh Domhanda II araon, agus buamáladh a cuid cathracha go mór i rith an dara ceann díobh sin. Fuair an páirtí náisiúnach Plaid Cymru móiminteam sna 1960idí, agus i reifreann sa bhliain 1997, vótáil an Bhreatain Bheag ar son tionól díláraithe don tír, a chruinnigh don chéad uair sa bhliain 1999.
Teangacha
Is iad an Bhreatnais agus an Béarla na teangacha oifigiúla. Ar ndóigh, go háirithe ag na himircigh, tá teangacha éagsúla eile á labhairt, an Ghaeilge ina measc.
Ronnie O'Sullivan
Is imreoir snúcair gairmiúil Sasanach é Ronald Antonio O'Sullivan (rugadh é ar an 5 Nollaig 1975). Is é an curadh domhanda reatha é, agus uimhir a haon ar domhain. Aithnítear go forleathan é mar cheann de na himreoirí is cumasaí agus is inniúla i stair an spóirt, bhuaigh sé Craobh Snúcair an Domhain seacht n-uaire, taifead nua-aimseartha atá aige i gcomhpháirt le Stephen Hendry. Tá sé tar éis curiarracht a bhaint amach le seacht gCraobh na Máistrí agus seacht gCraobh na Ríochta Aontaithe le haghaidh 21 teideal de chuid na Corónach Triaraí, an ceann is mó a ghnóthaigh aon imreoir. Is aige atá an churiarracht as na rangtheidil a bhuachaint, le 39, agus bhí sé Uimhir a hAon ar domhan go minic.
An Bhreatain Bheag
Contaetha
Cuireadh ocht gcontae na Breataine Bige ar bun idir na blianta 1974 agus 1996:
Ronnie O'Sullivan
Saol Pearsanta
Rugadh Ronald Antonio O'Sullivan ar an gcúigiú lá de mhí na Nollag sa bhliain 1975 in Wordsley i Sasana. Tógadh é in Essex agus bhí sé tréitheach ar an snúcar nuair a bhí sé ag fás aníos. Cheannaigh a athair bord snúcair nuair a bhí Ronnie óg agus thosaigh sé ag cleachtadh. I rith a shaol féin d'fhulaing sé le cúpla deacraíochtaí mar atá an galar dubh agus fadhbanna drugaí tríd a gairm féin.
An Bhreatain Bheag
Cathracha
Tá stádas cathrach ag cúig bhaile sa tír — Caerdydd, Casnewydd, Abertawe, Bangor agus Tyddewi (St David's).
Ronnie O'Sullivan
Saol Pearsanta
Thosaigh sé ag imirt snúcair nuair a bhí sé an óige ar fad. Bhí sé an páiste éachtach sa pobal snúcar. Mar shampla nuair a bhí sé 10 mbliana d'aois scóráil sé 100 pointe agus tar éis é seo fuair sé an scór barr nuair a bhí sé 15 bliana d'aois. Thosaigh sé an gairm proifisiúnta go gearr ina dhiaidh sin.
Thosaigh sé an gairm snúcar proifisiúnta sa bhliain 1992. Bhuaigh sé an chead 38 cluichí go gairid. Go tobann stopann a rath mar mharaigh a athair duine sa bhliain 1992 freisin. Chuaigh sé go dtí príosún le haghaidh 18 mbliana ó dúnmharú, bhí sé ciontach.
Scríobh sé dhá dírbheathaisnéis agus chomh mhaith leis seo scaoil sé úrscéal coireachta "Framed " freisin.
Tá triúr paistí aige freisin, Taylor Ann, Lily agus Ronnie Jr. D'fhógair sé go raibh sé scaradh le do gírseach Jo Langley sa bhliain 2008. Tar éis é seo bhí sé geallta le ban-aisteoir Laila Rouass sa bhliain 2013.
Crúibín cait bán
Is planda é an crúibín cait bán.
Ronnie O'Sullivan
Réim Profisiúnta
Bhuaigh sé 38 cluichí go gairid sa chéad séasúr próifisiúnta. Bhris sé an churiarracht a bhí ag Stephen Hendry. Bhuaigh Ronnie O'Sullivan an chéad "Nescafe Extra Challenge" i mBangcác sa bhliain 1993. De bharr seo cháiligh sé le Craobhchomórtas Snúcar an Domhain agus bhí sé an óg ar fad tríd an turnaimint freisin. Sa bhliain 1993 agus 1994 bhuaigh sé an chéad "Craobh Ríocht Aontaithe". Bhuaigh sé an cluiche ceannais seachas Stephen Hendry 10-6. Bhí sé seacht mbliana déag d'aois sna linne sin freisin. Ar dtús an séasúr 1993/1994 bhí sé uimhir 57 sa rangú snúcar an domhain. Ag an deireadh bhí sé uimhir 4 ar an mbord. Is duine an spéisúil é Ronnie O'Sullivan.
Sa bhliain 1997 fuair sé an 147 is tapúla i gCraobhcomórtas Snúcar Domhanda sa chéad bhabhta seachas Mick Price fuair sé an scór i 5 nóiméad 20 soicind.
Bhuaigh sé a chéad Chraobhcomórtas Domhanda sa bhliain 2001 in aghaidh John Higgins 18-14. I rith an séasúr seo bhuaigh Ronnie gach 6 craobh. Bhí an t-ádh go han-mhaith leis tríd an séasúr sa bhliain 2001 mar d'imir sé go hiontach agus bhuaigh sé a chéad Craobhchomórtas Domhanda agus chomh mhaith leis an chraobh Ríocht Aontaithe freisin. Chuaigh sé ó neart go neart go tapaidh agus thosaigh sé ag forbairt freisin. Bhí imreoir tréitheach é.
Bhliain mhaith é 2003 do Ronnie O'Sullivan mar bhuaigh sé dhá imeachtaí a rangú ach chaill sé an chéad babhta san "Embassy" i gcoinne Marco Fu, chomh mhaith leis seo d'éirigh sé an chéad daoine chun dhá 147 a fháil ag an "Crucible" agus bhí sé an chéad daoine chun 147 a fháil ach ag an am céanna chaill sé an cluiche.
Thuill Ronnie O'Sullivan níos mó airgid agus fuair sé níos mó céad briste tríd na séasúr 2003/2004 agus 2004/2005 i gcomparáid le haon duine eile. I Samhain 2004 bhuaigh sé gach rud imeachtaí rangú nuair a bhuaigh sé an Totesport Grand Prix sa Preston Guild Hall. Bhí sé buaiteach i ngach comórtas rangú ar an féilire turnaimint ach ceann amháin. I rith an Maistrí Éireannacha 2005 d'éirigh sé an dara imreoir chun ceithre céad, céad pointí a fháil cosúil le Stephen Hendry. Sa bhliain 2007 ba é Ronnie O'Sullivan an chéad imreoir ar éirigh leis chun cluiche a bhuaigh le cúig céad pointí san áireamh an briste uasmhéid 147 freisin. Sa bhliain chéanna bhí sé buaiteach in aghaidh Mark Selby sa chluiche leathcheannais i craobhcomórtas Ríocht Aontaithe. Bhuaigh sé 9-8 agus fuair sé 147 sa fráma deireanach. Tríd gach gné is imreoir an spéisiúil é. Ag an deireadh an séasúr 2007/2008 d'éirigh sé an chéad imreoir chun faigh ar ais go dtí uimhir a haon sa rangú domhanda don tríú huair.
Bhuaigh sé Craobhchomórtas Domhanda sa bhliain 2013 agus 2014 as a chéile. Is gaisce iontach é go háirithe mar i rith an séasúr seo bhuaigh sé gach cluiche snúcar ach amháin is imreoir an leithleach é. I hEanáir 2009 briseadh 100 pointe a scóráil níos mó 41 sa Craobhchomórtas na Máistrí Ríocht Aontaithe. Fuair sé an churiarracht nua... 49, 100 pointe a scóráil sa Craobhchomórtas na Máistrí.
I Mhean Fómhair sa bhliain 2009 fuair sé 147 arís don deich n-uaire bhris sé an churiarracht seo freisin, sna linne sin bhí Ronnie ag dul ó neart go neart. Ba é Ronnie O'Sullivan an chéad imreoir a bhuaigh comórtas gairmiúil an n-aoú am nuair a bhuaigh sé an Premier League Snúcar amach roimh Stephen Hendry mar bhuaigh sé an máistrí Éireannacha n-ocht am. Sa bhliain tar éis 2011 bhuaigh sé an comórtas Premier League arís le haghaidh an deichiú am.
I rith an Craobhchomórtas na Máistrí sa bhliain 2014 bhí sé buaiteach i gcoinne Ricky Walden sa chluiche ceathrú ceannais. Bhuaigh sé an cluiche seo 6-0 i 58 nóiméad agus fuair sé 556 pointí gan freagairt. Cosúil le séasúr 2014 bhris sé go mór curiarracht agus tríd na máistrí 2015 fuair sé a 775 céad pointí. Bhris sé gach curiarracht i rith na mblianta ar dtús an bhliain 2016 fuair sé a 800, céad pointí sa Sraith na gCurradh. Tar éis é seo sa mhí Eanáir bhuaigh sé 62 cluichí sa mháistrí san iomlán. Roimh sin bhí Jimmy White buaiteach le 61 buaite.
mion|clé
Feicimid a lán rathúil le tamall anuas a bhainneann le Ronnie O’Sullivan. I rith an séasúr seo chaite (tríd an bhliain 2018) mar a dtús. Bhuaigh sé na máistrí Shanghai. Ba é an chéad imreoir ar éirigh leis chun comórtas a bhuaigh trí huaire go leor. Chomh mhaith le seo. Bhuaigh sé £10 milliún san iomlán trí na blianta i duais airgead.
Cúpla seachtain ó shin ar an deichú lá de mhí Márta 2019 ba é Ronnie O’Sullivan ar éirigh leis briseadh céad pointe a scóráil níos mó ná 1000 uair. Tar éis é seo bhuaigh Ronnie O'Sullivan an comórtas rangú "Tour Championship 2019" agus thóg sé an spota uimhir a haon ar fud an domhain arís. Bhí sé buaiteach in aghaidh Neil Robertson 13-11. Bhuaigh sé 36 comórtas rangú san iomlán inniu agus roinneann sé an curiarracht le Stephen Hendry freisin.
147 (Scóir Bairr)
Scóráil Ronnie "The Rocket" O'Sullivan briseadh 147 an taipeadh, is é an churiarracht inniu freisin. Fuair sé an scór bairr i 5 nóiméad 20 soicind sa chéad babhta i rith na Craobhchomórtas Snúcar an Domhain sa bhliain 1997 i gcoinne Mick Price. Thóg sé 8.8 soicind tríd is tríd le gach buille. Bhuaigh sé £147'000 airgead buaite. Faraor chaill sé an dara cluiche sa comórtas seo ach ar an lámh eile sa bhliain 2001 bhuaigh sé a chéad Craobhchomórtas an Domhain. Tar éis é seo bhuaigh sé gach comórtas srathach i rith an gairm proifisiúnta.
Wa-Tor
Is uathoibreán ceallach é Wa-Tor a cheap Alexander Keewatin Dewdney. Cuireadh é i láthair in eagrán Nollag 1984 don Scientific American. thumb|An phláinéid de Wa-Tor
Ronnie O'Sullivan
Liosta den scóireanna bairr:
mion|clé
Wa-Tor
Déanann an t-alt "Computer Recreations: Sharks and fish wage an ecological war on the toroidal planet Wa-Tor", cur síos ar an éiceachóras mar uathoibreán ceallach. Is pláinéad é Wa-Tor atá clúdaithe go hiomlán in uisce áit nach bhfuil ach dhá speiceas ina gcónaí i gcothromaíocht íogair. Tá an pláinéad toróideach i.e má bhogann rud beo síos faoi bhun an domhain feictear é arís ag an imeall uachtarach. Sa tslí chéanna má bhogann siad amach ar dheis feictear iad arís ar an imeall ar chlé. Glaotar "siorcanna" ar an gcéad speiceas mar gheall ar a gcosúlacht idir iad féin agus an speiceas comhainmneach ar domhan. Glaotar "éisc" ar an dara speiceas. Is speiceas creachóireach iad na siorcanna agus itheann siad na héisc. Cónaíonn, bogann agus síolraíonn na siorcanna agus na héisc i Wa-Tor de réir rialacha áirithe. Imíonn am thart i gcéimeanna scoite. Glaonn Dewdney "chronons" ar na céimeanna seo.
Pápa Leon XI
Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é an Pápa Leon XI.
Laíon
250px|right|thumb|[[Trom (crann)|Trom gearrtha ar a fhad ag taispeáint an laíon leathan, soladach (garbh-uigeach, bán) taobh istigh den adhmad (mín, le himir bhuí). Scála i mm.]] 250px|right|thumb|Buinneog [[Gallchnó|chrann gallchnó gearrtha ar a fhad ag taispeáint an liáin seomrach atá ar fáil sa ghéineas seo. Scála i mm.]] 250px|right|thumb|An spota beag bídeach sa lár is ea an liáin, le trastomhas thart ar 1 mm) i gcrann [[iúr|iúir]]
Ronnie O'Sullivan
Liosta den scóireanna bairr:
Fuair Ronnie "The Rocket" O'Sullivan an scór bairr (147 pointí) i ngach comórtas seo.
Laíon
Fíochán is ea an laíon nó an meideall de chuid na bplandaí soithíocha. Tá liáin comhdhéanta de chealla paireincíomacha boga, spúinseacha, a stórálann agus a iompraíonn cothaigh ar fud na bplandaí. Sna eudicotidae, tá an liáin suite i lár an ghais. Sna monocotylidae, leathnaíonn sé freisin isteach i ngais bhláthanna agus i bhfréamhacha. Tá an liáin timpeallaithe ag fáinne xiléime agus, dá bhrí, sin tá an xiléim timpeallaithe ag fáinne fléim.
Ronnie O'Sullivan
Liosta den scóireanna bairr:
1997: Craobhchomórtas an Domhain
1999: Craobh Oscailte na Breataine Bige agus Grand Prix.
2000: Craobh Oscailte Albanach
2001: Corn LG
2003: Craobhchomórtas an Domhain
2007: Corn Tuaisceart na hÉireann agus Craobh Ríocht Aontaithe
2008: Craobhchomórtas an Domhain
2010: Craobh Oscailte an Domhain
2011: Clasaiceach Paul Hunter
2014: Craobh Ríocht Aontaithe
2018: Craobh Oscailte Sínis
Duaiseanna
Ar an iomlán bhuaigh sé 36 imeachtaí rangú is é an churiarracht cosúil le Stephen Hendry. Sa bhliain 1992 thosaigh sé an gairm proifisiúnta agus tríd na blianta bhuaigh sé
Sna linne seo tá sé an imreoir snúcar is fearr an domhan arís mar a bhuaigh sé an "Craobhchomórtas Tour Coral" ar an 24 lá de mhí Márta. Tá sé an ceithre am go bhfuil sé an t-imreoir is fearr an domhain.
Triangle (eipeasóid The X-Files)
Craoladh an tríú heipeasóid, "Triangle" den séú sraith The X-Files ar an 22 Samhain 1998. Scríobh Chris Carter an eipeasóid seo. D'fhéach 18.2 milliún duine ar an eipeasóid.
Murascaill na Fionlainne
thumb|500px|right|Murascaill na Fionlainne Is brainse den Mhuir Bhailt í Murascaill na Fionlainne. Síneann sí idir an Fhionlainn agus an Eastóin go dtí Cathair Pheadair sa Rúis, áit a shroicheann abhainn an Neva an fharraige. Cathracha móra eile atá ar imeall na murascaille ná Heilsincí agus Taillinn.
Gallúnú
Hidrealú glicríde (saille) ina tuaslagán bunata chun gliocról is salainn aigéad sailleach (gallúnaigh) a tháirgeadh. Is sampla de hidrealú eistir an t-imoibriú seo.
Jacques Monod
Bithcheimicí a rugadh i bPáras ab ea Jacques Lucien Monod (9 Feabhra 1910 – 31 Bealtaine 1976). Lena chomhghleacaí François Jacob, rinne sé taighde bunúsach ar mheicníochtaí géiniteacha rialaithe, agus shaothraigh teoiric an obróin, géin a rialaíonn géinte eile trí nascadh le cuid ar leith den DNA. Roinneadar Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1965 le André Lwoff. D'fhoilsigh sé Le Hasard et la Nécessité (Seans agus Riachtanas, 1970), leabhar ar fhealsúnacht na beatha bunaithe ar an mbitheolaíocht.
Aistriulitriochta.ie
mion|[[Caoimhín Ó Scanaill ag caint faoi aistriúcháin agus chás na Gaeilge, Iúil 2020 ]] Is suíomh idirlín ar an aistriú litríochta í Aistriulitriochta.ie, a tháinig chun saol i mí Meithimh 2020. Iarracht is ea an suíomh seo na haistriúcháin go léir a thiomsú agus áis chuardaigh lárnach a chur ar fáil.
Bunachar na n-aistriúchán is príomhchúis leis, ach tá míreanna eile ann, mar shampla léirmheas anna, blaisíní, nuacht, srl.
D’eascair an áis seo as comhoibriú idir Séamus Ó Coileáin, Seathrún Ó Tuairisg, agus Kevin Scannell nuair a bhí sé ar cuairt in Acadamh an hOllscolaíochta Gaeilge in ionad an Acadaimh i gCarna sa bhliain 2020.
Dí-eaglaiseachas
Tá bunús an tuatachais le fáil go hindíreach in éirí an daonnachais thuata i rith na hAthbheochana. Tá dlúthbhaint áfach ag saothrú an tuatachais le forbairt na n-eolaíocht aí turgnamh aíocha sa seachtú agus san ochtú aois déag agus teacht chun cinn iarmhartach an chultúir phosaitívigh a shéanann eiseadh an ní nach féidir a áireamh taobh istigh de theorainneacha an tomhais eolaíochtúil.
Ón bpeirspictíocht Chríostúil idé-eolaíocht thacair é an tuatachas a áiríonn cultúr ‘an domhain seo’ agus ábharach agus a shéanann eiseadh aon toise tharchéimnithigh agus / nó spioradálta don chomhall daonna.
Pub Éireannach
deas|250px|thumb|Pub Éireannach Is eagras ceadúnaithe chun deochanna alcólach a fhreastal le haghaidh caitheamh ar an áitreabh é Pub Éireannach.
Scott Morrison
Is é Scott John Morrison, a rugadh i Waverley, New South Wales ar an 13 Bealtaine 1968, an 30ú Príomh-Aire na hAstráile.
Mónóg
Tom beag dreaptha síorghlas, dúchasach do réigiúin mheasartha sa leathsféar thuaidh is ea an mónóg. Is é Vaccinium oxycoccos a hainm eolaíoch. Tá sí seascannach le hithir aigéadach. Na gais an-chaol fréamhaithe; na duilleoga 4-8 mm ar fhad, leathfhada nó ubhchruthach, biorach, scothghorm ar an taobh thíos, na himill infhillte; na bláthanna ar ghais fhada chaola, 5-6 mm ar leithead, bándearg, le 4 pheiteal ag lúbadh siar; an chaor cruinn nó piorrachruthach, dearg nó donn le spotaí, inite.
Cuil Bhealtaine
Feithid sciathánach le beatha ghairid fhásta. Maireann sí 4 bhliain mar larbha, agus ansin tagann amach mar chuil fhásta eitilte, nach n-itheann is nach maireann ach 2-72 uair. I rith na tréimhse gairide sin cúplálann sí is beireann uibheacha. Tugann sí féasta do na héisc an t-am sin bliana, agus spórt do na hiascairí.
Montáis
mion|[[feirm ghaoithe ]] In eagarthóireacht scannán, is éard atá i gceist le montáis ná cnuasach seatanna a chuirtear le chéile ar mhaithe le spás, am agus eolas a bhrú isteach in achar gairid. Athraíonn sraith íomhánna (nó físeanna) go tapa, go minic tuaslagann siad ina chéile nó bíonn siad forluite ar a chéile chun éifeacht dhrámata a bhaint amach. Cuireann montáis cuimhní cinn carachtair in iúl nó meabhraíonn siad cuid d'imeachtaí an scannáin don lucht féachana.
Méara Muire
Is planda í an mhéara Muire.
Montáis
Mar shampla, sa scannán An Cailín Ciúin, ag deireadh an scannáin, nuair a ritheann Cáit síos an ascaill i ndiaidh charr na gCinnsealach, cuirtear na radhairc, agus móitífeanna eile, os ár gcomhair, ceann i ndiaidh a chéile, ina montáis.
Sárán mac Cóelbad
Rí Dhál Araí le linn ré Naomh Pádraig ba ea  Sárán mac Caolbhaidh  (Sean-Ghaeilge Sárán mac Cóelbad (beo c. tríú ceathrú den 5ú haois). Caolbhadh mac Cruind Ba Druí, rí Ulad agus Ardrí Éireann, ba ea a athair.
Feictear é i ríliostaí amhail is sa Leabhar Laighneach agus Sioncronachtaí Laud, agus ní dhéantar trácht ar sna hannála. Tugtar réimeas 26 bliain dó sna ginealaigh agus is Laud Genealogies agus ''Rawlinson Genealogies. Feictear Sárán fosta in Vita tripartita Sancti Patricii. Insítear ann go ndearna Sárán ruathar ar Dál Riata in Éirinn agus ghabh roinnt giall.
Tá an chlann Mhic Artáin de Chineál Fhártaigh, Contae an Dúin síolraithe ó Shárán, mar a mínítear sa Keating Genealogies.
Condlae mac Cóelbad
Rí Dhál Araí le linn ré Naomh Pádraig ba ea Connla mac Caolbhaidh (Sean-Ghaeilge Condlae mac Cóelbad) (beo níos deireanaí sa 5ú century). Chaolbhadh mac Cruind Ba Druí, rí Ulad agus Ardrí Éireann ba ea a athair, agus iar-rí Dhál Araí Sárán a dheartháir.
Ní fios go cruinn cathain a raibh sé i réim, óir nach ndéantar trácht air sna hannála, agus ach amháin sna ríliostaí. Insítear in Vita tripartita Sancti Patricii gur chuir sé fáilte roimh Phádraig le huirísle agus gur bhronn sé tailte dó i nDomnach Combair (Maigh Chomair, Contae Aontroma) le haghaidh cille. Rug Pádraig dá bharr beannacht ar Chonnla agus a mhuintir, murabh ionann is Sárán agus a mhuintir, a chur go foréigneach ina éadan.
Cuil dhubh
Míol dúcholainneach plandaí a itheann trí shúlach plandaí a ionsú isteach.
Sábh slabhrach
Is uirlis gearrtha cumhacht-thiomáinte meicniúil le fiacla lainne slite ar slabhra a ghluaiseann timpeall bruach an lainn é an sábh slabhrach.
Erich von Stroheim
B'aisteoir, stiúrthóir agus léiritheoir Ostarach-Mheiriceánach é Erich Oswald Hans Carl Maria von Stroheim (22 Meán Fómhair 1885 – 12 Bealtaine 1957). Rugadh i Vín na hOstaire ach thug sé aghaidh ar na Stáit Aontaithe mar ar oibrigh sé leis na scannáin tostacha. Is é Greed (1924) an scannán ab fhearr leis dar lena lán léirmheastóirí, cé go bhfuil an chuid is mó den fheilm caillte anois.
Pedro Castillo
Is múinteoir scoile Peiriúch, ceannaire ceardchumainn, agus polaiteoir é José Pedro Castillo Terrones  (rugadh 19 Deireadh Fómhair 1969). Bhain sé clú agus cáil amach mar phríomhfhigiúr i stailc múinteoirí sa bhliain 2017 i Peiriú. Sheas sé d’Uachtarán Pheiriú in olltoghchán 2021 mar iarrthóir do pháirtí na heite clé Perú Libre, agus é ag díriú a fheachtas ar an gcaighdeán maireachtála neamhchothrom idir an phríomhchathair níos forbartha, Lima, agus réigiúin tuaithe Pheiriú, ag tuilleamh tacaíochta i gcúigí seachtracha. D'éirigh leis.
Galuisce
Pas galach uisce, H2O, is ea galuisce. Tugtar gal bheo uirthi freisin len í a idirdhealú ó ghal mharbh, braoiníní feiceálacha den ghal chomhdhlúthaithe.
Crobh éin corraigh
Is planda é an crobh éin corraigh (Lotus pedunculatus, nó Lotus uliginosus roimhe seo).
Holly Cairns
Is Teachta Dála leis na Daonlathaigh Shóisialta é Holly Cairns nó Holly McKeever Cairns uaireanta, a rugadh ar 4ú Samhain 1989. Bhí gnólacht ag a tuismitheoirí ag díol síoltaí orgánacha, agus rinne Holly Cairns staidéar ar an ngarraíodóireacht orgánach i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh.
Prótalú
Prótalú (protolysis an téarma Béarla) a bheidh ann má fhágann ian deimhneach hidrigine, nó prótón, H+, an móilín aigéid agus móilín bunata ag glacadh leis. D'fhéadfá a rá gur malairt ainm é ar imoibriú an aigéid leis an mbun, más é sainmhíniú Brønsted agus Lowry ar an aigéad agus ar an mbun a úsáidtear.
Prótalú an aigéid shulfaraigh agus é ag imoibriú le hamóinia. Ian hiodrasulfáite agus ian amóiniam is torthaí don imoibriú seo.
Uathphrótalú atá i gceist, má tá substaint amfaiteireach againn, is é sin substaint ar féidir léi páirt an aigéid agus an bhuin a dhéanamh, agus móilín amháin ag tabhairt prótóin ar iasacht do mhóilín eile ar an dóigh seo.
2H2O -> H3O+ + OH-
Uathphrótalú an uisce: is iad an t-ian ocsóiniam (hiodrocsóiniam) agus an t-ian hiodrocsaíde is torthaí don imoibriú seo. Protolysis
Tearmann ainmhithe fiáine
Réimse talún a chuirtear in áirithe go buan chun ainmhithe fiáine a chosaint is a chothú, cosúil leis an Masai Mara sa Chéinia, an Serengeti sa Tansáin, agus an Mhórsceir Bhacainneach san Astráil. Go hidéalach, b'fhearr fásach, fairsing a dóthain chun an líon ainmhithe is plandaí ann a choinneáil marthanach. Agus an brú ar acmhainní talún, uisce is farraige á mhéadú ar fud an Domhain, is féidir go gcomhlíonfaidh tearmainn mar seo aidhmeanna eile freisin, mar a dhéanann rialtas na hIndinéise maidir le páirc nua foraois bháistí ar oileán Sulawesi ina bhfuil an fhoraois á caomhnú chun an abhantrach is na feirmeacha ríse thíos an abhainn a chosaint ón bhforaois.
Galú
Go ginearálta, athrú ábhair ón bpas leachtach don phas gásach. Go coitianta, saoradh móilíní leachta óna dhromchla isteach san aer os a chionn. Tarlaíonn sé le linn fiuchta, ag an bhfiuchphointe, ach tarlaíonn galú gan fiuchadh (néalú) ag teochtaí níos lú. Is gá fuinneamh teasa a sholáthar don leacht chun na móilíní a shaoradh óna naisc leachtacha, agus teas folaigh galúcháin a thugtar ar an teas seo. Tá leachtanna so-ghalaithe ann mar éitir, biotáille meitileach, peitril, is freon, agus tógann siad an teas folaigh ón timpeallacht nuair a ghalaítear iad. An próiseas seo is bun le cuisniú. Is galú an próiseas trína gcailltear uisce ó dhromchla an Domhain leis an atmaisféar mar ghal, cuid thábhachtach den mhalartú fuinnimh taobh istigh de chóras atmaisféir an Domhain, a chuireann gluaiseachtaí an atmaisféir ar siúl agus a chabhraíonn le táirgeadh na haeráide (san eas fuinnimh dhomhanda). Braitheann an ráta galaithe ar an ngrianradaíocht, an difríocht teochta idir an dromchla galaithe is an t-aer a luíonn anuas air, an taise agus an ghaoth.
Claudio Monteverdi
Cumadóir ceoil a rugadh i gCremona na hIodáile ab ea Claudio Monteverdi (15 Bealtaine (baist.) 1567– 29 Samhain 1643). I measc a shaothar tá 8 leabhar madragal, ceolchoirmeacha, agus a shárshaothar i gceol eaglasta, Vespro della Beata Virgine (Easparta na Maighdine Beannaithe, 1610), ina bhfuil tondathanna is armóin a bhí cuid mhaith chun tosaigh ar an ré sin.
Teangacha na Sualainne
Is í an tSualainnis teanga oifigiúil na Sualainne. Ba í an tSualainnis máthairtheanga 95% den daonra sa bhliain 2005.
Tugtar aitheantas do chúig mhionteanga eile chomh maith: teangacha Sámacha, an Fhionlainnis, Meänkieli, an Ghiúdais, agus an Romainis, chomh maith le Teanga Chomharthaíochta na Sualainne.
Ar nós tíortha eile Chríoch Lochlann tá an Béarla ag an mórchuid den daonra. I suirbhé a dhein an Eurobarometer sa bhliain 2005 dúirt 89% go bhfuilid in ann an Béarla a labhairt, 30% go bhfuilid in ann an Ghearmáinis a labhairt agus 11% go bhfuilid in ann an Fhraincis a labhairt.
Tagairtí
(as Béarla agus as Fraincis) http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf
Éirefhileach
Is éard is Éirefhileach ann ná duine atá cion aige/aici ar chultúr na hÉireann, an Ghaeilge agus Éire i gcoitinne. Is é an frithchiallach ná Éirefhuathach.
Catagóir : cultúr na hÉireann. Catagóir : Náisiúnachas Éireannach. Catagóir : Meas do chultúr ón gcoigríoch.
RMS Carpathia
Long de chuid an Cunard Line ab ea an RMS Carpathia, agus a céad aistear sa bhliain 1903.
Ar 15 Aibreán 1912, thug an Carpathia tarrtháil ar timpeall 705 duine a bhí ar an Titanic (de chuid an Cunard Line chomh maith).. Ar an 18 Aibreán, shroich an Carpathia Nua-Eabhrac.
Ar 17 Iúil 1918 cuireadh an Carpathia go tóin poill le trí thoirpéad a scaoil U-55, fomhuireán de chuid Chabhlach na Gearmáine. Tarrtháladh 218 de na 223 a bhí ar bord.
Féach freisin
clé|mion
Nasc singil
alt=Lewis structure for molecular hydrogen.|deas|mion| [[Struchtúr Lewis|Struchtúr Lewis maidir le hidrigin mhóilíneach. Tabhair faoi deara íomhá den nasc singil.]] alt=Lewis structure for methane.|deas|mion| Struchtúr Lewis don [[Meatán|mheatán. Tabhair faoi deara an léiriú ar na ceithre nasc singil idir na hadaimh charbóin agus hidrigine.]] alt=Lewis structure for an alkane.|deas|mion| Struchtúr Lewis d’ [[alcán. Tabhair faoi deara gur naisc chomhfhiúsacha singile iad na naisc go léir.]] Sa cheimic, is éard atá i nasc singil ann ná nasc ceimiceach idir dhá adamh ina bhfuil dhá fhiúsleictreon. Is é sin, is i bpéirí a roinntear na leictreoin a riartasr idir dhá adamh. Dá bhrí sin, is cineál nasc comhfhiúsach é nasc singil. Gintear gnáthnasc comhfhiúsach de bharr dísiú de leictreon amháin d'adamh amháin le leictreon amháin d'adamh eile. Nuair a fhorluíonn siad ar a chéile, meascann siad i gcaoi go ngintear fithiseán nua idir an dá adamh. Tugtar fithiseán móilíneach nascach ar an bhfithiseán nua sin. Cur i gcás, i ndéanmhaíocht an naisc H-H forluíonn na fithiseáin adamhacha ar a chéile i dtosach agus ansin meascann siad chun fithisean móilíneach a dhéanamh. Mar struchtúr Lewis, tugtar nasc singil mar AːA nó A-A  a léiríonn A ina dúil (Moore, Stanitski, agus Jurs 329). Sa chéad leagan, is ionann gach ponc agus leictreon riartha, agus sa dara leagan, is ionann an nasc agus an dá leictreon atá riartha sa nasc singil.
Dúmheidic
Is planda í an dúmheidic.
Stair na hIaráine
Conspóid na hArtola san Iaráin
I mí Márta 1951, chinn parlaimint na hIaráine an Comhlacht Artola Angla-Iaránach a náisiúnú - is é sin, an comhlacht agus gach ar bhain leis a shealbhú do stát na hIaráine. B'é an seanstátaire Mohammad Mossadegh ba mhó a bhí ar son an bhille áirithe seo, agus rinneadh príomh-aire na hIaráine de sa bhliain a bhí chugainn le tacaíocht an fhormhóir mhóir sa pharlaimint. Leis an gconspóid a shocrú, mhol an Chúirt Idirnáisiúnta comhghéilleadh: aitheantas a thabhairt don náisiúnú, agus brabús na hartola a roinnt go cothrom idir an Bhreatain Mhór agus an Iaráin.