cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Barnaul
Cathair de chuid na Rúise is ea Barnaul (Барнаул). Tá an chathair suite i ndeisceart na tíre i gCríoch Altae. Tá 612,401 duine ina gcónaí i mBarnaul (daonáireamh 2010).
Eas Mór (íochtar)
Is eas ar an Íle, Earra-Ghàidheal agus Bòd, é Eas Mór(íochtar).
Seoirse Mac Thomáis
Scoláire
Rugadh George Thomson ar 19 Lúnasa 1903. Bhí a mháthair, Minnie Clements, agus a hathair roimpi, arbh Ultach de bhunadh na nOráisteach é, ar son Éire a bheith saor agus is iad sin a d’adhain spéis an bhuachalla óig in Éirinn. Fiú agus é ar scoil i gColáiste Dulwich i Londain, théadh Thomson go dtí rang de chuid Chonradh na Gaeilge is cosúil. Rinne Mac Thomáis staidéar ar an nGréigis ó bhí sé ina leathstócach chomh maith. mion|Coláiste an Rí in [[Ollscoil Cambridge]] Tugadh scoláireacht dó go dtí Coláiste an Rí in Ollscoil Cambridge. Roghnaigh Thomson na clasaicigh mar ábhar léinn. Cé gurbh í an Ghréigis Chlasaiceach a d'fhoghlaim Thomson ar dtús, bhí suim aige i nGréigis na ndaoine freisin.
Bhí sé ina chomhalta in Ollscoil Cambridge ó1927 go dtí 1931. Ach chaith sé tamall de 1929 i mBaile Átha Cliath chun a leabhar, Prometheus Bound Aeschylus. a ullmhú.
Níos déanaí ina shaol, ba mhinic a théadh Thomson go dtí an Ghréig, agus fuair sé aithne ar uasal agus íseal sa tír sin.
Gaeilge
clé|mion|[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]] Sa bhliain 1923, agus Thomson fiche bliain d'aois, thug scoláireacht go dtí Coláiste na Tríonóide é, i mBaile Átha Cliath.
Joseph McLoughlin
Polaiteoir Éireannach ab ea Joseph McLoughlin (12 Lúnasa 1916 – 3 Iúil 1991). Bhí sé ina bhall d'Fhine Gael.
Seoirse Mac Thomáis
Gaeilge
Bhí fonn ar Thomson tamall a chaitheamh sa Ghaeltacht agus thug sé cuairt ar Robin Flower. An chomhairle a chuir seisean air dul go dtí an Blascaod. Bhain sé an t-oileán amach ar an 23 Lúnasa 1923. Sé sheachtain a chaith sé ann agus Gaeilge ar a thoil aige, is cosúil, nuair a d'fhill sé go Coláiste na Tríonóide.
Bhí Thomson mór le Muiris Ó Súilleabháin agus le daoine eile sa Bhlascaod Mór. Chabhraigh sé le Muiris a mhórshaothar dírbheathaisnéise Fiche Bliain ag Fás a réiteach don chló. mion|299x299px Bhí Thomson ar dhuine de na chéad daoine a cheangail caint na ndaoine in Éirinn, agus tréithe na béalaireachta sa Ghréig le chéile. Scríobh Thomson "Sa Bhlascaod a fuaireas an eochair don gCeist Hoimear ach" ,
Joseph Cooper Walker
I mBaile Átha Cliath a rugadh Joseph Cooper Walker. Ba dhuine é den triúr mac a bhí ag Cooper Walker, caibinéadaire saibhir. Iníon ba ea a mháthair le William Gordon, déantóir cóistí. Bhí deirfiúr amháin aige, Jane. Bhí gaol aige le Austin Cooper, ársaitheoir agus dialannaí.
Seoirse Mac Thomáis
Gaeilge
Sa leabhar a scríobh sé ar an Bhlascaod, mhínigh Thomson gur "tréigeadh an Bhlascaod (sa bhliain 1953) mar nach raibh sé chomh hiargúlta sin nó bhí na daoine ábalta buntáistí an tsaoil istigh ar tír mór a fheiceáil lena dhá súil". mion| [[Ollscoil na hÉireann, Gaillimh|Coláiste Ollscoile na Gaillimhe ]] Ghlac Thomson le post léachtóra le Gréigis i gColáiste Ollscoile na Gaillimhe sa bhliain 1931. D'fhill sé go Cambridge i 1934, agus bhí sé bhí sé ina ollamh le Gréigis i mBirmingham ó 1936, agus d'fhan sé sa chathair sin go dtí lá a bháis sa bhliain 1987.
Cumannachas
I gcúrsaí polaitíocht a, ba chumannach é Thomson. Bhí grá ionraic aige don chosmhuintir, agus tuiscint phraiticiúil aige dá gcás: in Éirinn dó, mar shampla, bhí sé go tréan ag éileamh go gcuirfí oideachas ceart ar fáil do mhuintir na Gaeltachta ina dteanga féin.
Maidir leis an Aontas Sóivéadach, áfach, bhí Thomson neamh-chriticiúil ar fad i dtaobh Stailín. Bhí sé barúlach, má bhí an saol ag dul chun donais san Aontas Sóivéadach ar aon nós, gurbh é tréigean an Stailíneachais sa bhliain 1956 ba chúis leis. clé|mion| university of Birmingham
Sergipe
Is é Sergipe an stát is lú sa Bhrasaíl, agus é suite ar an gcósta Atlantach sa Réigiúin Thoir Thuaidh. Tá teorainn aici le dá stát eile, Bahia agus Alagoas. Is í Aracaju an phríomhchathair. Is é Marcelo Déda an gobharnóir. Tá 1,712,786 duine ina gcónaí sa stát.
José Mourinho
Is traenálaí peile é José Mário dos Santos Félix Mourinho (rugadh é ar an 26 Eanáir 1963 i Setubal na Portaingéile). Tá sé ina thraenálaí ar an bhfoireann AS Roma.
Gairmréim traenála
Chuir Mourinho tús lena ghairmréim leis an bhfoireann Benfica, agus bhí sé i gceannas orthu ar feadh naoi gcluiche. Sa bhliain 2001, chuaigh sé go dtí Leiria chun a bheith ina thraenálaí ar U.D. Leiria. Ina dhiaidh sin, bhí seal rathúil aige le Porto idir 2002 agus 2004, ina bhuaigh siad an Corn UEFA (2003), Sraith na Seaimpíní (2004) agus an Liga Portaingéalach faoi dhó.
Chelsea
Sa tsamhradh 2003, cheannaigh Roman Abramovich an club Sasanach Chelsea. Thaitin Mourinho go mór le Abramovich, agus sa bhliain 2004 d'fhág Mourinho slán le Porto agus chuaigh sé go dtí Londain chun post a ghlacadh leis an gclub. Chuir Abramovich a lán airgead sa chlub, agus thosaigh siad ag ceannach imreoirí gan mhoill. Thosaigh Mourinho mar thraenálaí i mí Iúil sa bhliain 2004.
thumb|left|Mouirnho agus a pháistí.|200px
Sa tséasúr 2004/05, bhuaigh Chelsea Premier League agus Corn na Sraithe. Sa bhliain 2005/06, bhain siad an Príomhroinn amach arís, ach níor éirigh leo a dhéanamh amhlaidh i Sraith na gCuradh. B'é Learpholl a rinne an éacht seo. Bhuaigh Mourinho an gradam Traenálaí na Bliana don bhliain 2006.
I rith an tsamhraidh 2006, cheannaigh Abramovich na himreoirí Michael Ballack agus Andriy Shevchenko, cé go raibh Mourinho féin sa tóir ar Samuel Eto'o. I mí Mheán Fómhair, bronnadh cárta dearg ar Bhallack i gcluiche in aghaidh Learpholl. I mí Eanáir, 2007, bhí argóint idir Mourinho agus Abramovich, mar bhí Ballack agus Shevchenko ag imirt go dona. Bhí teannas idir an bheirt as seo amach, ach bhuaigh Chelsea Corn na Sraithe agus Corn F.A. fós.
Sa tséasúr nua 2007/08, bhuaigh Chelsea an chéad chluiche i gcoinne Birmingham City, agus an cluiche ina dhiaidh sin i gcoinne Reading. I mí Mheán Fómhair, áfach, ní raibh Chelsea in ann an ceann is fearr a fháil ar Blackburn Rovers, Aston Villa agus Rosenborg. Ar an 20 Meán Fómhair, 2007, d'fhág Mourinho a phost, agus cuireadh Avram Grant isteach ina áit.
Internazionale
Thosaigh Mourinho mar thraenálaí ar Internazionale ar an 2 Meitheamh, 2008. Bhuaigh Inter an SuperCorn Iodálach i mí Lúnasa 2008. I Sraith na gCuradh, bhuaigh Inter an chéad chluiche agus imríodh comhscór sa chéad chluiche eile. Bhuaigh Inter an Serie A, an Coppa Italia agus Corn na hEorpa sa bhliain 2010.
Liosta trófaí
Porto:
Chelsea:
Internazionale:
Yaroslavl
Cathair de chuid na Rúise is ea Yaroslavl (Ярославль). Tá an chathair suite in iarthar na tíre i gCúige Yaroslavl. Tá 591,486 duine ina gcónaí in Yaroslavl (daonáireamh 2010).
Eas Mór (uachtar)
Is eas ar an Íle, Earra-Ghàidheal agus Bòd, é Eas Mór (uachtar).
Háítí
Tír is ea Poblacht Háítí atá suite ar oileán na hEaspáinneola sa Mhuir Chairib. Is í an Fhraincis an teanga oifigiúil, ach is fásteanga í caint na sráide nach bhfuil intuigthe ag lucht labhartha na Fraincise caighdeánaithe. Tháinig an t-ainm féin Ayiti nó Háítí as teanga na dTaino, na mbundúchasach a chuaigh in éag mar ghrúpa eitneach ar leith nuair a rinneadh coilíneacht sclábhaíochta den oileán.
Stair
Ba iad na Taino muintir bhundúchasach na hEaspainneola, agus iad ag labhairt teanga den fhine teangacha atá ainmnithe as na hArawak. Ba é Criostóir Colambas an chéad Eorpach a chuaigh i dtír san Easpainneoil, ar an 5 Nollaig, 1492, in áit a bhfuil Môle Saint-Nicolas inniu, in Iar-Thuaisceart Háítí. D'fhógair sé seilbh Rí na Spáinne ar an oileán, agus d'fhág sé dornán Spáinneach ar an oileán. Ní raibh fad saoil i ndán don chéad choilíneacht seo, "La Navidad" ("An Nollaig"), mar a thug na Spáinnigh uirthi. Nuair a tháinig Colambas ar ais, bhí na Spáinnigh go léir marbh, ó d'éirigh ina chogadh idir iad agus na bundúchasaigh. D'aistrigh Colambas ar an taobh thoir den oileán, áit ar chuir sé an chéad síol leis an bPoblacht Dhoiminiceach - coilíneacht La Isabela.
Nuair a bhí an chéad áitreabh Spáinneach bunaithe san oileán, thosaigh na Spáinnigh ag dúshaothrú na mbundúchasach ina gcuid poll mianaigh, ag baint óir agus airgid ghil as an talamh. Iad siúd nach raibh sásta toiliú leis an sclábhaíocht, mharaigh na Spáinnigh iad ar an toirt, sin nó d'éalaigh siad le fanacht ar a seachnadh sna cúlriasca. Tháinig galair na hEorpa go dtí an Easpainneoil sna sálaí ag na Spáinnigh, agus shiúil éag mór ar na bundúchasaigh, ó nach raibh imdhíonacht acu ar na galair nua. Mar sin, ní raibh na Spáinnigh sásta leis na bundúchasaigh mar lucht oibre, agus chomh luath leis an mbliain 1517, thosaigh siad ag tabhairt isteach sclábhaithe ón Afraic. D'éalaigh cuid mhór Afracánach uathu, áfach, agus fuair siad dídean ag na bundúchasaigh dheireannacha. Mar sin, meascadh an dá chine seo trí chéile, agus is as an meascán sin a fáisceadh formhór mór mhuintir na hEaspainneola atá ann inniu.
Thosaigh na foghlaithe mara ag baint a ngaisneasa féin as an oileán, go háirithe na foghlaithe Francacha a dtugadh boucaniers orthu féin. Shocraigh cuid mhór boucaniers síos in iarthar an oileáin le dul le plandóireacht agus leis na tailte a mhíntíriú. Roimh an mbliain 1660, ní raibh siad sásta géilleadh do chumhacht na Spáinne, áfach, agus is iomaí trioblóid a tharraing siad dá réir.
Sa bhliain 1697, shínigh na Francaigh is na Spáinnigh conradh síochána i Ryswick (inniu, Rijswijk san Ísiltír), agus chuaigh críochdheighilt ar an Easpainneoil. Fuair na Francaigh an leath Iartharach, agus bhaist siad Saint-Domingue uirthi. Bhí siúcra agus tobac á saothrú sa choilíneacht seo, agus an eacnamaíocht bunaithe ar an sclábhaíocht: na mílte sclábhaithe Afracacha ag obair ar mhaithe le daonra beag Francach.
Nuair a thosaigh an réabhlóid san Fhrainc, d'éirigh na sclábhaithe i Saint-Domingue míshuaimhneach freisin, agus iad ag dul chun cearmansaíochta ar na Francaigh. Sa bhliain 1792, chuir rialtas na Fraince fórsa sluaíochta go Saint-Domingue leis an tsíocháin a chur ar bun ansin arís. Go gairid ina dhiaidh sin, d'ionsaigh na Sasanaigh an choilíneacht, nuair a d'éirigh ina chogadh idir Sasana agus an Fhrainc.
Ansin, tháinig Toussaint d'Ouverture chun tosaigh. Iar-sclábhaí a bhí ann a chuir arm dá chuid féin i dtoll le chéile, agus d'éirigh leis ruaigeadh a chur ar na Sasanaigh agus ar na Spáinnigh araon.
Nathan Carter
Is amhránaí agus ceoltóir Éireannach é Nathan Carter. Rugadh é i Learpholl, Sasana ar an 28 Bealtaine, 1990.
Neskaupstaður
Is baile san Austurland in Íoslainn é Neskaupstaður.Bhí 1,437 daoine ina gcónaí ann i 2011.
An t-Aonach Mòr
Is sliabh in Albain í An t-Aonach Mòr, atá suite i gComhairle na Gàidhealtachd.
Eleanor Roosevelt
Polaiteoir, taidhleoir agus gníomhaí sóisialta Meiriceánach ab ea Anna Eleanor Roosevelt (11 Deireadh  Fómhair 1884 – 7 Samhain 1962). Céad-Bhean na Stát Aontaithe a bhí inti ó Márta 1933 go hAibreán 1945, níos faide ná aon Chéad-Bhean eile i stair Mheiriceá. "Céad-Bhean an Domhain" a bhaist an t-uachtarán Harry S. Truman uirthi as ucht a saothar ar son cearta daonna. Rugadh agus cailleadh í i gCathair Nua-Eabhrac.
Ba de mhuintir Roosevelt agus Livingston í. Sa bhliain 1905 phós sí Franklin Delano Roosevelt, duine a raibh gaol i bhfad amach aici leis. Rugadh seisear páistí dóibh. Neacht le Theodore Roosevelt, 26ú huachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá, ab ea Eleanor freisin.
I ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda agus Truman ina uachtarán ar na Stáit Aontaithe, bhí páirt shuntasach aici i gcruthú na Náisiún Aontaithe (NA). Bhí sí sa chathaoir ar an gcoimisiún a dhreacht an Dearbhú Uilechoiteann Chearta an Duine.
A luashaol
Rugadh Anna Eleanor Roosevelt i Manhattan do lánúin den uasaicme, Elliott Roosevelt (1860–1894) agus Anna Hall (1863–1892). Bhí beirt dheartháireacha aici, Elliott, Jr. agus Hall. chomh maith le leasdeartháir, Elliott Roosevelt Mann, arbh í Katy Mann, duine de shearbhóntaí an teaghlaigh, a mháthair. B’fhearr leis an iníon óg an dara hainm aici, Eleanor. “Granny” a thug a máthair mar leasainm uirthi as í a bheith chomh seanaimseartha agus a bhí sí. Níor thug a máthair an oiread sin ceana di ach oiread, agus mar gheall air sin shíl Eleanor go raibh sí féin gránna.
Patrick Connor
Polaiteoir Éireannach ab ea Patrick Connor (15 Márta 1906 – 26 Lúnasa 1989). Bhí sé ina bhall d'Fhine Gael.
Eleanor Roosevelt
Pósadh
Chuir Eleanor aithne ar Franklin D. Roosevelt, duine a raibh sinsear Ollannach aige i gcoiteann léi (mar atá Nicholas Roosevelt, 1658–1742), ar thraein i Nua-Eabhrac sa bhliain 1902. Thosaigh Franklin ag déanamh cúirtéireachta léi agus bhí an lá leis. D’ainneoin máthair Franklin a bheith ina choinne, thug siad lámh is focal lena chéile i mí na Samhna, 1904. Phós siad ar Lá le Pádraig, 1905, ócáid mhór sna nuachtáin toisc uachtarán na tíre, Theodore Roosevelt, a bheith i láthair. Chuir an lánúin faoi i gCathair Nua-Eabhrac. Thug Máthair Franklin, Sara, teach sa chathair dóibh. Ar dtús chuireadh máthair a céile a ladar isteach i ngach socrú sa teach, rud ab éasca agus teach Sara béal dorais leo agus, go deimhin, gan eatarthu ach comhlaí sleamhnáin. Ghlac Eleanor leis sin (ainneoin na bprionsabal a d’fhoghlaim sí ó Marie Souvestre), ach de réir a chéile d’éirigh léi a húdarás féin a bhaint amach sa teach. Nuair a toghadh Franklin mar sheanadóir stáit chuir siad fúthu in Albany, príomhchathair stát Nua-Eabhrac. Faoiseamh d’Eleanor ab é seo mar bhí sí ábalta éalu ó chur isteach Sara ina saol.
Nuair a ceapadh a fear céile mar leas-rúnaí an Chabhlaigh, lean sí é go Washington, D.C., ise i gcónaí ag déanamh de réir na ndualgas traidisiúnta a bhíodh ag bean a bhí pósta le duine poiblí. Sa bhliain 1919, fuair sí cual litreacha cumainn ón rúnaí aigesean, Lucy Rutherford, nuair a bhí sí ag baint a chuid éadaigh as mála taistil. D’éiligh sí colscaradh uaidh ach dhiúltaigh Franklin a leithéid a dhéanamh, agus eisean ag iarraidh a shaol polaitiúil a choimeád slán sábháilte. Mar sin féin, d’éirigh an comhréitiú eatarthu ina mhargadh polaitiúil in áit an ghnáthchaidrimh phósta. mion|clé|Eleanor Roosevelt, 1932
A saol poiblí
Bhí sé mar nós aici a comhairle féin a thabhairt faoi gach aon cheist, cosúil le haire gan chúram roinne i rialtas a fir chéile, rud a spreag míshuaimhneas ar a méid cumhachta, agus i ndiaidh 1940 go háirithe, tharraing sí aird an phreasa agus na scríbhneoirí grinn. Ar cheisteanna idirnáisiúnta, bhí Eleanor ar son caidreamh taidhleoireachta a chur ar bun leis an Aontas Sóivéadach. Tháinig amhras uirthi i dtaobh na Sóivéadach, áfach, de bharr a chóngaraí agus a d'éirigh siad le Gearmáin na Naitsíoch sna 1930idí déanacha. Bhí Eleanor i bhfabhar na Stáit Aontaithe a bheith páirteach sa Dara Cogadh Domhanda. Ní raibh aon drogall uirthi cuairt a thabhairt ar na saighdiúirí ar bhéal an chatha. Sheas sí ar son cruthú scuadrún eitleoirí ar fhir ghorma iad, na Tuskegee Airmen, a ghlac páirt sa chogaíocht san Eoraip, agus rinne sí amhlaidh freisin i gcás cór píolótaí mná, rud a chuir roinnt mhaith ban in inmhe éirí ina bpíolótaí.
I Nua-Eabhrac, i ndiaidh an chogaidh, tháinig sí salach ar Tammanay Hall, an drong a raibh smacht orthu ar chuid mhaith den Pháirtí Daonlathach agus den rialtas i Nua-Eabhrac, idir chathair agus stát. Cuireadh frith-Chaitliceachas ina leith. Ba de chúlra eitneach Caitliceach an drong úd, Éireannaigh cuid mhór díobh cé gurbh fhear den ainm Carmine De Sapio an duine i gceannas orthu go dtí deireadh a réime sa bhliain 1961, an bhliain a briseadh De Sapio as a phost sa ghrúpa de bharr feachtais fhada a chothaigh grúpa leasaithe, Eleanor ina measc. Roimhe sin, i mí Iúil na bliana 1949, chothaigh colún léi i gcoinne maoiniú Fheidearálaigh do na scoileanna Caitliceacha coimhlint idir í féin agus an Cairdinéal Francis Spellman, ardeaspaig Chathair Nua-Eabhrac. D'éirigh seisean agus a lucht tacaíochta searbhasach; "frith-Chaitliceach" a thug seisean uirthi freisin. Níor thaitin a fear céile leo lena bheo ach oiread, agus nuair a sheas mac léi, Franklin Delano Roosevelt Jr., mar aturnae ginearálta an stáit sa bhliain 1954, throid lucht Tammanay Hall go tréan ina choinne.
mion|clé|Eleanor Roosevelt agus an leagan Spáinnise de Dhearbhú Uilechoiteann Chearta an Duine á choinneáil suas aici I mí na Nollag, 1945, cheap an tUachtarán Harry S. Truman Eleanor ina toscaire chuig Comhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe. I mí Aibreáin, 1946, d’éirigh sí ina cathaoirleach ar Choimisiún na Náisiún Aontaithe um Chearta an Duine agus an coimisiún sin á fhorbairt go fóill. D’fhan sí sa phost úd go dtí mí Eanáir na bliana 1947. Bhí ról tábhachtach aici (in éineacht le René Cassin, John Peters Humphrey agus daoine eile) i ndréachtú an Dearbhú Uilechoiteann Chearta an Duine. Labhair Eleanor ina fhabhar in óráid a thug sí ar an 28ú lá Meán Fómhair, 1948. Dúirt sí gur “Magna Carta idirnáisiúnta do dhaoine i ngach uile áit” a bhí ann. Ghlac an Comhthionól Ginearálta leis an nDearbhú d’aon ghuth ar an 10ú lá de mhí na Nollag, 1948, ach le ocht vóta staonta: sé náisiún an Bhloic Shóivéadaigh, an Araib Shádach, agus an Afraic Theas.
Bás
mion|clé|Dealbh i gcuimhne Eleanor Roosevelt in [[Riverside Park (Manhattan)|Riverside Park, Manhattan]] I mí Aibreáin na bliana 1960, d'aithin na dochtúirí anaemacht aplaisteach in Eleanor. Sa bhliain 1962 tugadh stéaróidigh di, rud a athmhúscail an eitinn a bhí ina smior cnáimhe. Theip ar a croí mar thoradh air sin ina hárasán ag 55 Sráid 74 Thoir i Manhattan ar an 7ú lá mí na Samhna 1962 in aois a 78 bliana.
Baosbheinn
Is sliabh in Albain í Baosbheinn, atá suite i gComhairle na Gàidhealtachd.
Loch Gruinneard
Is loch ar an Íle, Earra-Ghàidheal agus Bòd, é Loch Gruinneard.
Iabairiú
Storc mór is ea an iabairiú (Laidin: Jabiru mycteria), a fhaightear i Críocha Mheiriceá ó Mheicsiceo go dtí an Airgintín, ach amháin siar ó na hAindéis. Bíonn sé ag fánaíocht thart sna Stáit Aontaithe uaireanta, go hiondúil i dTexas, ach tuairiscítear é a bheith chomh fada ó thuaidh le Mississippi. Thar aon áir eile bíonn se ar fáil i réigiún Phantanal na Brasaíle agus i réigiún Oirthear Chaco i bParagua. Is é an t-aon bhall den ghéineas Jabiru. Tagann an t-ainm ón teanga Tupi-Guaraní agus ciallaíonn sé "muineál ata".
Tacsanomaíocht
D’fhéadfadh gur in iabairiú i ndáiríre, an ghéineas stiorca iontaise atá beartaithe Prociconia ón Phléisticéineach Déanach. Fuarthas speiceas iontaise d'iabairiú i bhFoirmiú an Phléicéinigh Luaith sa bhFoirmíocht Codore in aice le Urumaco, Veiniséala.
Eisenstadt
Is cathair í Eisenstadt. Tá sé suite i stát Burgenland san Ostair. Príomhchathair an stáit atá ann.
Corn FIFA an Domhain 1930
clé|mion Comórtas idirnáisiúnta sacair ab ea Corn FIFA an Domhain 1930, an comórtas tionscnaimh de Chorn Sacair an Domhain.
Reáchtáladh an comórtas den chéad uair in Uragua idir 13 Iúil - 30 Iúil sa bhliain 1930, agus bhí an bua ag an bhfoireann bhaile.
Roghnaigh FIFA Uragua ina thír aíochta ós rud é gur bhain an fhoireann náisiúnta an bonn óir i gCluichí Oilimpeacha na bliana 1928, agus chun céad bhliain de neamhspleáchas na tíre a chomóradh. clé|mion
Féach freisin
clé|mion|[[Uragua v. An Airgintín, cúl ag Héctor Castro.]]
Heinrich Himmler
Go gairid roimh dheireadh an chogaidh, d'fhéach sé le síocháin a shocrú leis na Sasanaigh, agus é ag tairiscint cúpla deich míle Giúdach a shaoradh mar chuid den chomha. Níor éirigh leis na hiarrachtaí seo.
Bhí Chaim Herzog (a d'fhás suas i mBaile Átha Cliath) ann nuair a chimigh na Sasanaigh Himmler agus scríobh sé cuntas suntasach faoi, Sa deireadh, thug Himmler lámh ina bhás féin le ciainíd potaisiam, sula raibh de sheans ceistiú maith a chur air.
An Chéad Chogadh idir na Rómhánaigh agus na Giúdaigh
Tharla An Chéad Chogadh idir na Rómhánaigh agus na Giúdaigh idir na blianta 66 agus 73 AD. Thosaigh an t-éirí amach sa bhliain 66AD i Iúdáia de bharr aighneas idir lucht creidimh Ghiúdach agus na Gréagaigh.
Deirtear gur de dheasca na húafáis seo is ea a thosaigh muintir an Judaea ag scaipeadh thart fán domhan mór. Bhí tionchar ollmhór ag na heachtraí seo ar stair an domhain amach ansin.
Reyðarfjörður
Is baile san Austurland in Íoslainn é Reyðarfjörður.Bhí 1,102 daoine ina gcónaí ann i 2011.
Coscaróba
Is éan é an coscaróba. Is baill d'fhine na Anatidae iad.
Teorainn Roche
Tugtar teorainn Roche nó ga Roche ar an teorainn timpeall na rinne neimhe nach gceadaítear satailítí i bhfoirm shreabhach taobh istigh di. Is é sin, dá mbeadh deoir mhillteanach leachta ag timpeallú na rinne neimhe taobh istigh de theorainn Roche, thitfeadh sí as a chéile agus na fórsaí taoide á streachailt as a chéile, agus dá mbeadh sí á timpeallú taobh amuigh den teorainn chéanna, choinneodh a himtharraingt féin le chéile í. Ar ndóigh, ní leacht a bhíonn i gceist le satailítí na reann neimhe - bíonn na gealacha comhdhéanta as cloch agus as oighear. Mar sin féin, tá tábhacht phraiticiúil le teorainn Roche mar choincheap. An smionagar a bhíonn ag timpeallú an phláinéid, cuir i gcás, déanfaidh sé fáinne thart ar an bpláinéad taobh istigh de theorainn Roche; ach taobh amuigh den teorainn, tiocfaidh sé le chéile, ionas go gcruthófar satailít nua. Sin é an cineál claonadh a bheidh ann, ar a laghad.
B'é an réalteolaí Francach Édouard Roche a d'oibrigh amach an taobh matamaiticiúil den scéal thiar sa bhliain 1848, agus is as a hainmníodh an coincheap.
thumb|300px|d = teorainn Roche
Foirmle
San fhoirmle seo, is ionann:
Taifeadán eitilte
mion|288x288px|Tá dhá chineál acu ann: taifeadán sonraí eitilte agus taifeadán gutha digiteach. Ciallaíonn “taifeadán eitilte” aon chineál taifeadáin atá suiteáilte san aerárthach chun imscrúduithe sábháilteachta ar thionóiscí nó ar theagmhais a éascú. Tugtar an t-ainm Bosca Dubh chomh maith ar thaifeadán eitilte ar aerárthach (ach is oráiste é).
Bailíonn sé seo eolas ar fheidhmiú an aerárthaigh le linn na heitilte.
Is féidir úsáid a bhaint as chun na cúiseanna le tuairt eitleáin a dhéanamh amach.
Tá dhá chineál acu ann: taifeadán sonraí eitilte agus taifeadán gutha digiteach.
Denis Farrelly
Polaiteoir Éireannach ab ea Denis Farrelly (18 Meán Fómhair 1912 – 27 Nollaig 1974). Bhí sé ina bhall d'Fhine Gael.
Port Arthur
Tá níos mó ná ciall amháin le Port Arthur:
Oileáin Marshall
Tír Mhicrinéiseach is ea na hOileáin Marshall atá suite san Aigéan Ciúin.
Caol Íle
Is sunda ar an Íle, Earra-Ghàidheal agus Bòd, é Caol Íle .
Beinn a' Bhathaich Árd
Is sliabh in Albain í Beinn a' Bhathaich Árd, atá suite i gComhairle na Gàidhealtachd.
Irkutsk
Cathair de chuid na Rúise is ea Irkutsk (Иркутск). Tá an chathair suite i ndeisceart na tíre i gCúige Irkutsk. Tá 587,891 duine ina gcónaí in Irkutsk (daonáireamh 2010).
Beinn a' Chaorainn
Is sliabh in Albain í Beinn a' Chaorainn, atá suite i gComhairle na Gàidhealtachd.
Olldiúilicín eala
Is moileasc é olldiúilicín eala, nó diúilicín eala. Ball d'ord na Unionoida atá ann (Anodonta cygnea).
The Sacred Taking (American Horror Story)
Craoladh an t-ochtú heipeasóid, "The Sacred Taking" den tríú sraith American Horror Story ar an 4 Nollaig 2013. Scríobh Ryan Murphy an eipeasóid seo. D'fhéach 4.07 milliún duine ar an eipeasóid.
Lioplóradán
Reiptíl feoiliteach muirí a chónaigh sa Ré Chalaitheach sa Thréimse Iúrasach ab é an lioplóradán. Tagann an t-ainm ón Ghréigis "λεῖος" [leios], "mín"; pleurá, taobh nó easna; agus odṓn, fiacail.
Pachacuti
Ba rí Inceach é Pachacuti, nó "An Talamhchroitheadóir". Níor thosaigh Impireacht na nInceach ag leathadh ach le linn Pachacuti. Bhí sé ar an naoú Sapa Inca a rialaigh ríocht Cuzco, agus tháinig sé i dtreis sa bhliain 1438.
Sankt Pölten
Is cathair í Sankt Pölten. Tá sé suite i stát an Ostair Íochtarach san Ostair. Príomhchathair an stáit atá ann.
Pachacuti
Saighdiúir den chéad scoth a bhí ann, de réir scéalaíocht na nInceach, agus tháinig a éirim chun solais ina fhear óg dó. Deirtear go raibh na Chankas ag ionsaí Cuzco, agus idir athair agus dheartháir Pachacuti ag teitheadh lena n-anam. (Ba iad na Chankas an treibh is mó a bhí ag déanamh scime do na hIncigh ag an am, agus cónaí orthu i réigiún Apurimac.) Ba é Pachacuti a spreag arm na nInceach chun a ndúiche féin a chosaint, agus faoi dheireadh fuair siad an ceann is fearr ar an namhaid. Chuaigh Pachacuti i dtáin na laochra, agus deireadh na scéalaithe ina dhiaidh sin gur éirigh na clocha féin amach le troid a chur ar na Chankas.
Le cuidiú a mhic, Tupac Yupanqui, d'éirigh le Pachacuti impireacht a dhéanamh den chathairstát. Sa bhliain 1471, nuair a fuair sé bás, bhí Peiriú agus an Bholaiv (de réir theorainneacha an lae inniu) sealbhaithe aige do na hIncigh, chomh maith le cuid den tSile, d'Eacuadór, agus de thuaisceart na hAirgintíne.
Creidtear freisin gurbh é Pachacuti a bhunaigh na mitimaes, agus iad cosúil le plandálacha Gallda in Éirinn - coilínithe a chuirtí ina gcónaí i gceantair fhorghafa le go bhfoghlaimeodh muintir na háite teanga agus nósanna na nInceach.
D'ainneoin a raibh d'eolas ag Pachacuti ar chúrsaí riaracháin, ní dhearna sé rialacha a bheartú le comharbas an Sapa Inca a shocrú. Is mór a bhí an Impireacht thíos leis, nó mura mbeadh clann mhac an Sapa Inca umhal do cheann aitheanta, ba bhaolach go mbeadh sé ina chogadh eatarthu leis an scéal a réiteach.
Cailleadh Pachacuti sa bhliain 1471. Ba é a mhac, an ginearál éirimiúil Tupac Inca Yupanqui, a fuair céim Sapa Inca ina dhiaidh.
Michael Mullen
Polaiteoir Éireannach ab ea Michael Mullen (1 Feabhra 1919 – 1 Samhain 1982). Bhí sé ina bhall de Pháirtí an Lucht Oibre.
Eochaid mac Muiredaig Muinderg
Rí na nUladh ba ea Eochaidh mac Muireadaigh (Sean-Ghaeilge Eochaid mac Muiredaig) den Dál Fiatach. Muiredach Muinderg ab ea athair.
Tugtar bliain a bháis mar 509 sna hAnnála Tiarnaigh. Tugtar dó sna hannála úd réimse 20 bliain, 489–509. De réir an Leabhair Laighnigh, bhí réimse 22 bliain aige, agus 23 bhliain de réir na Sioncronachtaí Laud.
I ndiaidh léirscrios Eamhain Mhacha, tar éis na bliana 450, tháinig an Dál Fiatach i gceannas ar athbheochan na nUlad, agus a athair Muireadach ar an chéad rí stairiúil. Is amhlaidh go raibh an ríchathaoir i nOchtar Cuillche, Collon, taobh ó dheas de Bhaile Átha Fhirdhia, Contae Lú. Deirtear gur roinn a shleachta a n-oidhreacht anseo sa luath-6ú haois. Sa bhliain 496/498, faightear sna hannála an ruathair déanta ar Dhún Leathglaise (Dún Pádraig, Contae an Dúin), arbh fhéidir bheith ina fhianaise de theacht i gceannas an Dáil Fhiataigh.
Tá scéal ann sa Bheatha Trípháirteach Naoimh Phádraig gur chuir Naomh Pádraig mallacht ar mhuintir a dhearthár, Eochaidh, agus gur thug sé a bheannacht ar mhuintir Chairill, óir gur thug Eochaidh ord go mbáitear beirt mhaighdean arbh mhaith leo freastal ar Dhia. Chaith bean chéile Eochada í féin agus í torrach os comhair Pádraig, agus baisteadh í chun a mac sa bhroinn a shábháil ar an mallacht. Is fíor gur ghlac muintir Chairill an ríogacht chucu féin.
Beinneag Mhòr
Is sliabh in Albain í Beinneag Mhòr, atá suite i gComhairle na Gàidhealtachd.
Seyðisfjörður
Is baile san Austurland in Íoslainn é Seyðisfjörður.
Bad a' Chreamha
Is cnoc in Albain í Bad a' Chreamha, atá suite i gComhairle na Gàidhealtachd.
Ruaidri mac Tairrdelbach Ua Conchobair
Comharbas
"Ard-Rí" na hÉireann
ach bhí easaontas ann faoi. mion|Ruaidri mac Tairrdelbach Ua Conchobair, Ard Rí|clé|150x150px
Tyumen
Cathair de chuid na Rúise is ea Tyumen (Тюмень). Tá an chathair suite i ndeisceart na tíre i gCúige Tyumen. Tá 581,907 duine ina gcónaí i dTyumen (daonáireamh 2010).
Don Davern
Polaiteoir Éireannach ab ea Don Davern (4 Márta 1935 – 2 Samhain 1968). Bhí sé ina bhall d'Fhianna Fáil.
Immacallam in dá Thuarad
Sampla de chomhrá Ollaimh is ea Imagallamh an Dá Saoi (Sean-Ghaeilge Immacallam in Dá Thúarad), caomhnaithe sa Leabhar Laighneach den dara haois déag.
Réamhrá
Tar éis d'Adhna, Ollamh rí na Uladh, Conchúr mac Neasa, bás d'fháil, bronnadh a theideal ar Ferchertne mac Cairbre, is amhlaidh File, fear ard-ealaíona agus taithí. Chuala Neidhe mac Adnae, a bhí thar lear san Albain faoi teagasc Eochadha Eachbhéil, scéala bás a athar ar na dtonnta, agus é ag siúl ar na trá.
Chuaigh sé ar ais go dtí Eamhain Mhacha, ag iompar craobh airgid thar a chionn, mar na cheart do ina Ánradh, nó fine den dara rang, (bhíodh craobh oighre ag na hOllaimhs agus craobh cré umha ag ní filí uile eile."
Agus é fillte abhaile, bhuail sé leis an rógaire Bricre, a thug do Neidhe an ollamhacht mar cúiteamh i mbronntanas luachmhar (ionar corcra, le maisiú óir agus airgid), agus dúirt sé leis suíochán an ollaimh a ghlacadh. Ar Bricriu ansin ámh: "ní thugtar ollamhacht Eamhna Mhacha do bhuachaill gan féasóg", óir nach raibh Neidhe fós ach gasúr. Mar sin, tharraing Neidhe lán glaice féir, agus chuir sé draíocht air gur éirigh sé mar fheadóg ar a aghaidh. Ansin, shuigh sé i gcathaoir an ollaimh agus tharraing sé a fhallaing thart timpeall air. Trí dhath a bhí ann san fhallaing: clúdach cleití geala éan sa lár; breacadh findruine ar bhun; agus dath lonrach óir ar bharr.
Agallamh
Ní hansa!.. mar a deirtear go minic san agallamh.
D'éiligh an bheirt filid, Néide agus Ferchertne (ard-fhile an rí Cú Raoi), teideal an Ollaimh tar éis bhás an iar-sealbhóra. Sa rí-thigh, chuadar in iomaíocht sa dorchadas ag caint as iarbhéarla na Sean-Ghaeilge (íarmbérla ). Bhíodh cúig chéim ann i mbéarla na bhfilí, inar leagadh síos Dunkelheitsgrad agus meadarachta grádaithe (féach freisin Auraicept na n-Éces). Chuir agus d'fhreagair siad tomhais faoina sleachta agus a saoil. Ar deireach, thug Néide tuar an todhchaí mar Ré Órga ratha agus maoine. Thug Ferchertne os a choinne sin fís Ré Sceimhle, le tuar ruathair Lochlannach agus filleadh an Ainchríost, agus a thiocfadh chun deiridh ach leis an Apacailipsis. Dá bharr, chuaigh Néide ar a ghlúine roimhe agus mhol se é mar Ollamh nua na hÉireann.
Cary Grant
B'aisteoir Sasanach é Cary Grant (a rugadh ar an 18 Eanáir 1904 agus a fuair bás ar an 29 Samhain 1986).
Stöðvarfjörður
Is baile san Austurland in Íoslainn é Stöðvarfjörður.Bhí 200 daoine ina gcónaí ann i 2011.
Stair na Sicile
thumb|Fothracha rómhánacha - Solunto, an tSicil Is é is brí le stair na Sicile ná an t-eolas atá ar fáil sna foinsí liteartha faoi shaol na Sicile fadó agus faoi na himeachtaí a chuir cor i gcinniúint a muintire. Cuid de phoblacht na hIodáile is ea an tSicil ach tá stair agus cultúr dá cuid féin aici.
Fuair an tSicil a hainm ó cheann de na treibheacha bundúchasacha - treibh na Siculi - a bhí ina gcónaí ansin roimh theacht na bhforghabhálaithe coimhthíocha, ar nós mhuintir na Cartaige agus na Gréige. Bhí teanga Iodálda - gaolmhar leis an Laidin - ag na Siculi agus ag na treibheacha réamhstairiúla eile, ach d'éirigh leis na Gréagaigh a dteanga agus a gcultúr féin a chur i bhfeidhm go láidir ón ochtú haois roimh bhreith Chríost anuas. Sa tseanársaíocht Chlasaiceach, ba nós leis na daoine sa Róimh glacadh leis an tSicil mar chuid de dhomhan na Gréigise, Magna Graecia. Bhí cultúr na Gréige á shaothrú go bláfar san oileán. Sicileach ab ea athair na hinnealtóireachta féin, Airciméidéas.
Charles Walmesley
Easpag teidealach Caitliceach Rómhánach ar Rama agus Biocáir Aspalda Cheantair Iartharach Shasana ba ea Charles Walmesley O.S.B. (13 Eanáir 1722 – 25 Samhain 1797) (nó mar is fearr aithne air leis na hainmneacha bréige Signor Pastorino nó Pastorini)  Ba dhuine de na daoine is aithnidiúla in Éirinn é ar na tairngreachtaí a rinne sé faoi chliseadh an Phrotastúnachais agus teacht chun cinn caithréimeach na hEaglaise Caitlicí.'''. '''
Stair na Sicile
Na Cogaí Púnacha
Sa dara cogadh Púnach, bhí ag éirí leis na Cartaigigh ar dtús. Fuair comhghuaillithe áitiúla na Cartaige sa tSicil misneach as seo agus chuaigh siad chun ceannairce ar na Rómhánaigh. Chloígh an Róimh an t-éirí amach seo le lámh láidir, áfach, agus ruaigeadh na Púnaigh as an oileán scun scan. Sa bhliain 210 r. Chr., dúirt Consal na Róimhe san oileán, Marcus Valerianus, le Seanad na Róimhe nach raibh oiread is aon Phúnach fanta sa tSicil.
Cúlriasca na Róimhe
Nuair a bhí an tSicil ina cúige Gréagach, bhí sí an-tábhachtach mar chuid de shibhialtacht na Gréigise. I ndiaidh an ghabháltais Rómhánaigh, áfach, fágadh ina cúige cúil í. Níor tharraing ach scannal Verres sa bhliain 70 r. Chr. súil na Rómhánach ar an oileán. Ón taobh eile de, mhair an teanga Ghréigise ansin i bhfad i ndiaidh an ghabháltais, ó nár bhac na Rómhánaigh leis an Laidin a thabhairt isteach ansin.
Charles Walmesley
É mar Phrócadóir Ginearálta
Bhí sé ina phrióir ar mhainistir Naomh Edmund i bPáras sna blianta 1749–53. Cuireadh go dtí an Róimh é i 1754 chun a bheith ina phrócadóir ginearálta ar na Beinidictigh. I 1756 ceapadh é ina chóidiútar don easpag a raibh iarthar Shasana faoina chúram; ba é easpag teidealach Rama é agus cónaí air in Bath agus tugadh cead dó ‘to retain the Benedictine priory of St Marcellus in the district of Chalon’. Tháinig sé i gcomharbacht ar an easpag i 1770. Le linn na gciréibeanna frith-Chaitliceacha in Bath ag lucht leanúna an Tiarna George Gordon loisceadh a leabharlann agus a lámhscríbhinní.
Stair na Sicile
Vandail agus Biosántaigh
Nuair a thosaigh Imirce Mhór na Náisiún ag stróiceadh Impireacht na Róimhe as a chéile, d'ionsaigh na treibheacha Teotanacha an tSicil freisin. B'é Geiseric, Rí na Vandal, ba thúisce acu a tháinig i seilbh an oileáin, thiar sa bhliain 440. Ina dhiaidh sin, áfach, d'fhorghabh na hOstragotaigh é. Sa bhliain 535, bhris an ginearál Biosántach, Belisarius, an cath ar na hOstragotaigh, agus siúd is gur ionsaigh rí nua na nOstragotach, Totila, an t-oileán cúig bliana déag ina dhiaidh sin, níor éirigh leis gabháltas na mBiosántach ar an tSicil a chur ar ceal. Nó rug Narses, ginearál Biosántach eile, bua ar Totila dhá bhliain ina dhiaidh sin. Ó sin i leith, mhair na Biosántaigh i seilbh na Sicile go dtí gur thosaigh na hArabaigh ag cúngú orthu sa naoú haois i ndiaidh bhreith Chríost.
Arabaigh agus Normannaigh
Thóg sé níos mó ná céad bliain ar na hArabaigh (827-965) an tSicil iomlán a fhorghabháil, agus ina dhiaidh sin féin, níor fhan an t-oileán acu ach céad bliain. Ansin, ghlac na Normannaigh suim sa tSicil, san am céanna a raibh siad ag déanamh a ngabháltais ar go leor oileán Eorpach eile - an Bhreatain Mhór san áireamh. Bhí siad sásta, áfach, cead a gcultúir a fhágáil ag na hArabaigh áitiúla, i dtús báire ar a laghad, agus chuaigh an tArabachas go mór i bhfeidhm ar an tSicil. Maireann cuid mhór iasachtaí Araibise i gcanúint an oileáin inniu féin - an focal mícháiliúil sin mafia ina measc.
Charles Walmesley
A adhlacadh
D’éag Walmesley i mBath ar an 25 Samhain 1797 agus tá sé curtha i mBriostó.
Cillian Murphy
Chuir Murphy, arb as Corcaigh ó dhúchas é, tús lena shaol ar an ardán mar cheoltóir rac. I ndiaidh dó diúltú do chonradh taifeadta, bhí a chéad iarracht ag aisteoireacht go proifisiúnta sa dráma Disco Pigs i 1996. Lean sé ag aisteoireacht ansin le páirteanna i léirithe scannáin agus dráma in Éirinn agus sa Ríocht Aontaithe le linn dheireadh na 1990idí agus ag tús an 21ú céad.
Stair na Sicile
Feascar na Sicile
thumb|Séarlas I, Diúc Anjou Sa bhliain 1194, thit an t-oileán le rítheaghlach Gearmánach Hohenstaufen, agus b'iad muintir Hohenstaufen a rinne príomhchathair de Phalermo. Sa chéad aois eile, áfach, d'éirigh ina achrann idir an Pápa agus rítheaghlach Hohenstaufen, agus bhain an Pápa a bheannacht den rítheaghlach. Le caoinchead an Phápa, ghabh Séarlas a hAon, Diúc Anjou, an tSicil ó na Hohenstaufen sa bhliain 1266.
Cillian Murphy
Thuill sé clú idirnáisiúnta nuair a ghlac sé páirt an laoich sa scannán iar-apacailipteach 28 Days Later. Is iad na páirteanna is cáiliúla a bhí aige ná páirteanna na meirleach in dhá scannán mór-eachtraíochta na bliana 2005: páirt an ‘Scarecrow’ sa scannán sárlaoich Batman Begins, agus páirt Jackson Rippner sa scéinséir Red Eye. I ndiaidh sin ghlac sé dhá phríomhpháirt a bhí iontach éagsúil óna chéile agus dár thuill sé clú agus cáil: a léiriú de “Kitten,” an díbeartach trans-inscne sa scannán Breakfast on Pluto in 2005, ónar thuill sé ainmniúchán do dhuais Golden Globe, agus a pháirt mar réabhlóidí Éireannach ón mbliain 1920 sa scannán The Wind That Shakes the Barley, a bhuaigh duais Palme d’Or sa bhliain 2006. Sa bhliain 2008, bhí príomhpháirt ag Murphy sa dráma rómánsach The Edge of Love agus bhí caimeo aige agus é ina 'Scarecrow' arís sa chéad chuid eile de Batman, The Dark Knight.
Stair na Sicile
Feascar na Sicile
Ní raibh na Siciligh sásta leis na Francaigh mar lucht ceannais, áfach. Bhí siad den bharúil gur ansmacht agus anlathas ab ea rialtas an Diúic. Mar sin, d'éirigh siad amach in aghaidh na bhFrancach. Thosaigh an cheannairc i bPalermo ar an 30ú lá den Mhárta, 1282, le linn an fheascair ar Luan na Cásca. D'éirigh ina achrann idir na Francaigh agus muintir na háite, agus i ndeireadh báire, chuaigh eirleach agus sluamharú ar na Francaigh ar fud na Sicile. Ós rud é gur mar sin a cuireadh an lasair sa bharrach, is gnách "Feascar na Sicile" a thabhairt ar an éirí amach go léir.
Tháinig Peadar a Trí, Rí na hAragóine, chun tarrthála do na ceannairceoirí ansin, agus shealbhaigh sé an t-oileán dá ríocht féin. Ba mar sin a thit an tSicil leis an Aragóin, agus nuair a chuaigh an tír sin sa Spáinn i ndeireadh na cúigiú haoise déag, rinneadh cúige Spáinneach den oileán freisin.
Cillian Murphy
clé|mion|1992: clé r dheis - Dr Tim Smyth, Dept of Chemical and Life Sciences UL; Eoin O'Sullivan agus Cillian Murphy
Stair na Sicile
Ríocht an Dá Shicil
San ochtú haois déag, thit an tSicil le Diúc Savoy ar dtús, agus ansin le rítheaghlach Hapsburg, is é sin, ríthe agus impirí na hOstaire. Ansin, áfach, rinne réabhlóid na Fraince agus cogaí Napoleon spior spear de mhapa na hEorpa. Nuair a tháinig maithe agus móruaisle na hilchríche le chéile i gComhdháil Vín sa bhliain 1815, rinne siad an-athroinnt ar na tailte, an tSicil ina measc. Is mar sin a bunaíodh Ríocht an Dá Shicil, sa bhliain 1816.
Cillian Murphy
Tús a shaoil
Rugadh Murphy i nDúglas agus tógadh é i mBaile an Teampaill – dhá bhruachbhaile de chuid chathair Chorcaí – agus tá sé ar an duine is sine de cheathrar páistí. Oibríonn a athair, Brendan, do Roinn Oideachais na hÉireann agus is múinteoir Fraincise í a mháthair. Ní hamháin gur oideoirí iad a thuismitheoirí, ach is múinteoirí iad a aintíní agus a uncailí fosta, díreach mar a bhí a sheanathair rompu. Tá bua an cheoil ag an teaghlach chomh maith agus thosaigh Murphy ag seinm ceoil agus ag scríobh amhrán nuair nach raibh sé ach deich mbliana d’aois.
An Leon, An Bandraoi agus an Prios Éadaigh
Is úrscéal le C. S. Lewis é an Leon, an Bandraoi agus an Prios Éadaigh.
Cillian Murphy
Tús a shaoil
D’fhreastail Murphy ar an scoil Chaitliceach Coláiste na Toirbhirte, áit ar éirigh go maith leis i gcúrsaí acadúla, cé go mbíodh sé i dtrioblóid go minic agus gur cuireadh ar fionraí é cúpla uair, go dtí gur shocraigh sé agus é sa cheathrú bliain nárbh fhiú an crá é an mí-iompar. Ní raibh mórán suime aige sa spórt, cé gur chuir a scoil an-bhéim air, agus bhraith Murphy nach bhfuair sé tacaíocht iomlán dá chaitheamh aimsirí cruthaitheacha ar scoil. Go fóill féin, ba ar scoil a fuair sé blas na haisteoireachta den chéad uair nuair a ghlac sé páirt i modúl dráma a chuir Pat Kiernan, stiúrthóir Chomhlacht Amharclainne Corcadorca, i láthair. Chuir Murphy síos ar an taithí seo níos moille ina shaol nuair a dúirt sé gur am iontach a bhí ann agus gur mhothaigh sé go hiomlán beo, mothúchán ar a ndeachaigh sé sa tóir ina dhiaidh. Bhí an file agus an t-úrscéalaí William Wall ina mhúinteoir Béarla ag Murphy agus mhol sé dó dul le haisteoireacht ach ag an am sin b’ionann bheith ar an ardán agus bheith ina fhear mór rac.
Stair na Sicile
Ríocht an Dá Shicil
B'iad rítheaghlach Bourbon a bhí ag rialú na ríochta seo, agus b'í Napoli an phríomhchathair. Amach ón tSicil féin, bhain an leath dheisceartach de leithinis na nAipíníní leis an Dá Shicil. Ríocht choimeádach, fhrithghníomhach a bhí ann, agus an rí á rialú ina anlaith. Bhí na seirbhísí rúnda ag coinneáil diansúile ar na daoine, agus an tír lofa le lucht glactha breibe. Sna blianta 1820 agus 1848, d'éirigh an mhuintir amach i gcoinne an rí le tuilleadh saoirse a éileamh air, agus b'éigean don rí bunreacht liobrálach a thabhairt isteach ar feadh tamaill. Ansin, áfach, tháinig a chuid comhghuaillithe san Ostair chun tarrthála air, agus cuireadh an bunreacht ar ceal arís.
Cillian Murphy
Tús a shaoil
Agus é sna déaga déanacha agus luathfhichidí, bhí Murphy ag obair i dtreo gairme mar cheoltóir rac agus sheinn sé giotár i roinnt bannaí ceoil in éineacht lena dheartháir Pádraig. Bhí dúil mhór ag an mbeirt sna Beatles agus d’ainmnigh siad a mbanna is rathúla The Sons of Mr. Greengenes as amhrán ón mbliain 1969 a bhí ag Frank Zappa, duine a raibh an-mheas acu air. Chan Murphy agus sheinn sé giotár sa bhanna agus dúirt sé gurbh é speisialtacht an bhanna “wacky lyrics” agus “endless guitar solos.” I 1996, thairg Acid Jazz Records conradh taifeadta cúig albam do The Sons of Mr. Greengenes ach níor shínigh siad an conradh. Ní raibh tuismitheoirí na ndeartháireacha sásta go nglacfaidís leis an gconradh toisc go raibh deartháir Murphy ag freastal ar an meánscoil go fóill. Chomh maith leis sin, níor tairgeadh mórán airgid leis an gconradh agus bheadh orthu cearta amhráin Murphy a ghéilleadh don lipéad ceoil.
Stair na Sicile
Ríocht an Dá Shicil
Tríd is tríd, is féidir a rá nach ndeachaigh blianta an Dá Shicil chun leasa an oileáin. Sa naoú haois déag a tháinig an drongchoirpeoireacht eagraithe - Mafia - chun tosaigh ar fud na Sicile. Ón taobh eile de, níor bhac muintir Bourbon le heacnamaíocht na tíre ar aon nós. Tá a shliocht sin le haithint ar Dheisceart na hIodáile go léir i gcónaí, mar dhífhostaíocht, mar thearcfhorbairt eacnamaíochta agus tionsclaíochta, agus mar choirpeoireacht.
Cillian Murphy
Tús a shaoil
Sa bhliain chéanna, thosaigh Murphy ag déanamh staidéir ar dhlí i gColáiste na hOllscoile Corcaigh (UCC) ach theip air i scrúduithe na chéad bhliana toisc, mar a d’admhaigh sé féin, nach raibh sé d’uaillmhian aige é a dhéanamh. Ní hamháin go raibh sé gnóthach lena bhanna, ach d’admhaigh sé go raibh a fhios aige i ndiaidh dó cúpla lá a chaitheamh in UCC nárbh oiriúnach dlí dá phearsantacht ealaíonta. Ina theannta sin, nuair a chonaic sé an léiriú stáitse de A Clockwork Orange, a rinne Kiernan a stiúradh, spreag sé suim san aisteoireacht ann. Ba é an chéad phríomhpháirt a bhí aige ná páirt i léiriú amaitéarach Chumann Drámaíochta UCC den dráma Observe the Sons of Ulster Marching Towards the Somme, ach dar leis féin, ba é an phríomhaidhm a bhí aige an uair sin ná bheith ag cóisireacht agus ag bualadh le mná agus nach raibh sé dáiríre faoin aisteoireacht mar ghairm ag an am. Mar sin féin, thosaigh sé ag bogadh de réir a chéile ón obair mar cheoltóir rac. Agus é ag caint faoin athrú seo níos moille dúirt sé, “I think there’s such a thing as a performance gene. If it’s in your DNA it needs to come out.” Dúirt sé, maidir leis féin, gur tháinig an ghéin seo chun cinn trí mheán an cheoil ar dtús agus d’athraigh sé ansin de réir a chéile gur shoiléirigh sí í féin tríd an aisteoireacht. “I always needed to get up and perform,” a dúirt sé. mion|2005
Stair na Sicile
An tSicil agus an Risorgimento
Ar an chéad lá déag den Bhealtaine 1860, chuaigh Giuseppe Garibaldi, laoch an Risorgimento - is é sin, aontú na hIodáile - i dtír ag Marsala in éineacht le lucht a leanúna agus d'fhadaigh sé tine na ceannairce sa tSicil. Na hóglaigh a tháinig go dtí an tSicil - i Mille, nó an Mhíle Fear, mar a thugtaí orthu - fuair siad cuidiú ó mhuintir an oileáin, agus roimh i bhfad, bhí Garibaldi i gceannas ar na sluaite móra d'fhir armtha. I ndiaidh cath a ghnóthú ag Calatafimi ar an tríú lá déag den Bhealtaine, thug Garibaldi aghaidh ar Phalermo. I ndiaidh an phríomhchathair a shealbhú, níor thóg sé mórán ama air fórsaí armtha rí Napoli a ghlanadh as an oileán. B'é an gabháltas ar an tSicil an chéad bhua mór a d'éirigh le Garibaldi, agus é ag cur catha ar mhionríthe na hIodáile leis an tír a aontú.
Cillian Murphy
Luathobair
Choinnigh Murphy sa tóir ar Pat Kiernan go bhfuair sé triail aisteora ag Corcadorca agus i mí Mheán Fómhair 1996 rinne sé a chéad phíosa aisteoireachta ar an ardán agus é ar an gcéad duine a ghlac páirt an déagóra thaghdaigh as Corcaigh, sa dráma Disco Pigs le Enda Walsh. Dúirt sé tamall maith ina dhiaidh sin go raibh sé iontach sotalach go deo ag an am agus nach raibh aon rud le cailleadh aige leis, agus gur dócha gurbh oiriúnach iad na tréithe seo don pháirt.
Stair na Sicile
Deamhan athrú - ach amháin chun donais?
thumb|Francofonte, an tSicil, 1943. (Oibríocht "Huskey") Níor chuir an Risorgimento an t-oileán i dtreo bisigh, áfach. Bhí Mafia ag dul chun cinn, agus an bochtanas ag goilliúint ar mhuintir an oileáin mar a bhí riamh. Bhí radacachas sóisialta á fhódú sa tSicil freisin, i bhfianaise éadóchas na ndaoine. Sa bhliain 1894, d'éirigh bolscaireacht na heagraíochta radacaí úd Fasci dei lavoratori i measc an lucht oibre chomh bagrach i súile an lucht rialtais is gur chuir siad an dlí míleata i bhfeidhm ar an tSicil.
Is beag athrú a tháinig ar na cúrsaí roimh dheachtóireacht Bhenito Mussolini. Deachtóir faisisteach a bhí ann gan amhras, ach is dealraitheach go raibh sé ionraic ag iarraidh Mafia a chloí sa tSicil. An fear a chuir sé i gceannas ar phóilíní na Sicile, duine idéalach a bhí ann, agus é ag cur catha ar Mhafia go tréan. Mar sin, d'éirigh leis maolú éigin a dhéanamh ar mhursantacht na gcoirpeoirí. Ar an drochuair, bhí an locht céanna ar an bhfeachtas seo agus a bhí ar Mhafia féin - is é sin, an mhídhlíthiúlacht. B'iomaí duine gan cham gan chiontacht a bhí thíos leis an gcogadh a bhí Mussolini a chur ar Mhafia, agus mar sin, ní raibh na torthaí buan.
Cillian Murphy
Luathobair
Cé go raibh sé ar intinn aige filleadh ar an gceol, d’éirigh leis ionadaíocht a fháil nuair a chonaic a chéad ghníomhaire é in Disco Pigs agus thosaigh cúrsaí aisteoireachta ag dul i bhfeabhas don aisteoir óg.
Stair na Sicile
Deamhan athrú - ach amháin chun donais?
Nuair a d'ionsaigh fórsaí na Stát Aontaithe agus na Breataine Móire an tSicil ar an deichiú lá de Mhí Iúil 1943, bhí na coirpeoirí sásta comhoibriú leis na hionsaitheoirí, agus mar sin, bhain Mafia amach an-tionchar ar chúrsaí na Sicile arís.
Cillian Murphy
Luathobair
Idir na blianta 1997 agus 2003, bhí páirteanna ag Murphy i scannáin neamhspleácha cosúil le On the Edge a stiúir John Carney, i ngearrscannáin, lena n-áirítear an gearrscannán Gaeilge/Béarla Filleann an Feall, agus i mionsraith theilifíse de chuid an BBC, athchóiriú ar The Way We Live Now. Mar aon le Disco Pigs, bhí páirteanna aige i gcuid mhór drámaí eile, lena n-áirítear dráma Shakespeare Much Ado About Nothing, The Shape of Things le Neil LaBute, agus The Seagull le Chekhov. Amharcann Murphy ar an obair drámaíochta a rinne sé mar obair traenála.
Ghlac Murphy lena ról in Disco Pigs (scannán) arís in 2001 sa scannán le léiritheoir neamhspleách Kirsten Sheridan agus chan sé a amhrán féin "So New" thar na teidil chreidiúna agus “You Really Got Me” le The Kinks i radharc cáirióice i dteach tábhairne sa scannán. Le linn na tréimhse seo, bhog sé ó Chorcaigh go Baile Átha Cliath ar feadh cúpla bliain agus ansin go Londain sa bhliain 2001.
Stair na Sicile
Deamhan athrú - ach amháin chun donais?
I ndiaidh an chogaidh, bronnadh rialtas cuimsitheach áitiúil ar an tSicil mar réigiún ar leith. Ar an drochuair, áfach, níor bhain an rialtas dúchais d'fhadhb na coirpeoireachta san oileán. Is iomaí sin duine cróga a chuir cath ar Mhafia sna blianta i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, agus fanann a n-ainmneacha i mbéal an phobail i gcónaí - cosúil leis an nGinearál Carlo Alberto Dalla Chiesa agus leis na breithiúna Paolo Borsellino agus Giovanni Falcone. Tá an triúr acu ag iompar na bhfód leis na blianta anuas, áfach, ó mharaigh Mafia le buamaí ama iad.