cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Heinrich Böll
A shaol
I ndiaidh an fheachtais chlúmhillteoireachta seo a tháinig an t-úrscéal beag Die verlorene Ehre der Katharina Blum i gcló. Scéal fáithchiallach a bhí ann faoi chinniúint Bhöll féin. Is í Caitríona Blum an phríomhphearsa: bean óg dhícheallach agus í ina fréamhshamhail d'ógbhean Ghearmánach mar is fearr leis na coimeádaigh í. Uair amháin, caitheann sí oíche le fear óg nach bhfuil aithne aici air, agus an lá arna mhárach, tiontaíonn sé amach gur robálaí bainc, nó fiú sceimhlitheoir, a bhí ann. Ansin, déanann na nuachtáin choimeádacha sceimhlitheoir agus Cumannaí de Chaitríona, bean nach raibh suim dá laghad aici i gcúrsaí polaitíochta d'aon chineál roimhe sin. clé|mion|266x266px|Heinrich-Böll-Schulein Fürth (Odenwald) Ina dhiaidh sin, chuir Böll féin tuilleadh spéise i gcúrsaí polaitíochta, agus é ag fáiltiú roimh intleachtóirí Rúiseacha ar deoraíocht ón Aontas Sóivéadach chuige, ar nós Lev Kopelev nó Aleksandr Solzhenitsyn. Chuir sé suim i gcúrsaí Mheiriceá Theas freisin. Rinne sé iarrachtaí teacht i dteagmháil le heagraíochtaí na cosmhuintire sna tíortha sin agus taobhanna na gcoimhlintí a thabhairt in araicis a chéile. In Eacuadór dó, áfach, tholg sé neascóid choise nach bhfuair sé biseach ceart aisti riamh. B'éigean dó dul faoi scian an dochtúra in Eacuadór féin agus ina thír dhúchais féin i ndiaidh an tolgtha.
Bhí sé ag cáineadh choimeádachas na hEaglaise Caitlicí go trom, agus sa bhliain 1976, scoir sé den Eaglais. Bhí sé gníomhach i ngluaiseacht na síochána, agus sa bhliain 1983, bhí sé ar dhuine de na stailceoirí suite a bhí ag iarraidh na diúracáin adamhacha a stopadh a bhí le cur ar stóras sa bhunáit mhíleata i Mutlangen.
Tháinig an t-úrscéal deireanach, Frauen vor Flusslandschaft, ar pár sa bhliain 1985.mion|Dealbh Heinrich Böll i m[[Beirlín|clé|229x229px]]I dtús Mhí Iúil sa bhliain chéanna, tugadh go dtí ospidéal in Köln é len é a chur faoi scian an mháinlia arís. Ar an gcúigiú lá déag de Mhí Iúil, d'fhill sé abhaile go dtí an teach a bhí aige i Langenbroich, i sléibhte Eifel in aice le Hürtgenwald. Shíothlaigh sé an lá arna mhárach, ar maidin. hAdhlacadh é trí lá ina dhiaidh sin i mBornheim-Merten, in aice le Köln. Bhí boic mhóra na tíre i láthair, an tUachtarán Richard von Weizsäcker ina measc.
Denis Burkitt
Dochtúir a saolaíodh in Inis Ceithleann ab ea Denis Burkitt (28 Feabhra 1911 - 23 Márta 1993). Agus é ina mháinlia in Uganda, 1947-1964, rinne sé staidéar ar dháileadh na hailse áirithe a dtugtar liomfóma Burkitt anois uirthi. Galar is ea é a mháchailigh is a mharaigh an-chuid páistí sna tíortha Afracacha meánchiorclacha. Thaispeáin sé gur víreas ar leith, víreas Epstein-Barr, is cúis leis an liomfóma seo. Tá leigheas ar liomfóma Burkitt tríd an víreas sin a chloí. Léirigh sé freisin an ceangal idir galair is cothú. I 1971 chruthaigh sé an dlúthcheangal idir easpa gairbhsí snáithíní sa chothú is ailse na bputóg. Mar thoradh, tháinig réabhlóid i gcúrsaí cothaithe ar fud an Domhain agus feabhas as cuimse ar ár dtuiscint ar cad is cothú folláin ann.
Llanfaethlu
53.3521°N, -4.5342°W
Baile i Môn, an Bhreatain Bheag, is ea Llanfaethlu, 227.6 km ó Caerdydd agus 362 ó Londain. Tá daonra 526 ann, agus tá 347 (66%) in ann Breatnais a labhairt.
Raithneach chraobhach
Dhá chlann raithní ina ndéanann an riosóm adhmadach gas atá cosúil le stoc crainn, a fhásann 25 m ar airde. Bíonn an gas seo clúdaithe le coilm de bhunanna seanfhronn, agus déanann na froinn reatha fleasc ar barr. Dúchasach do na trópaicí is fothrópaicí, agus sainiúil i réigiúin ar leith. Mar chrann caol, beagán cosúil le crann pailme, is coitianta í mar mhaisiúchán.
Tiarnas na hÉireann
Ba é Tiarnas na hÉireann (Laidin:Dominium Hiberniae, Fraincis:Seigneurie d'Irlande ) dá ngairtear go haisghníomhach Éire na Normannach, an chuid d’Éirinn a rialaigh Rí Shasana (ar a dtugtar “Tiarna na hÉireann”) agus a bhí á rialú ag tiarnaí dílsea na nAngla-Normannacha idir 1177 agus 1542. Cruthaíodh an tiarnas mar fíofa eaglasta, tar éis ionradh na Normannach ar Éirinn i rith na mblianta 1169–1171. Toisc go raibh tiarna na hÉireann ina rí ar Shasana freisin, bhí gobharnóir áitiúil ceaptha thar ceann an rí ar a dtugtar giúisteoir, leifteanant, nó Leas-Ionadaí an Rí.
D'éiligh ríthe Shasana tiarnas ar an oileán ar fad, ach i ndáiríre níor leathnaigh riail an rí ach go codanna den oileán. D'fhan an chuid eile den oileán - ar a dtugtar Éire Ghaelach - faoi smacht ríochtaí nó taoiseachtaí Gaelacha éagsúla, a bhí go minic i mbun cogaíochta leis na hAngla-Normannaigh.
D’fhás agus chrap an limistéar a bhí faoi riail agus dlí Shasana le himeacht ama, agus bhain sé a bhuaicphointe amach ag deireadh an 13ú haois agus tús an 14ú haois. Ansin tháinig meath ar an tiarnas, mar thoradh ar a ionradh ag Albain sa bhliain 1315-18, an Gorta Mór 1315–17, agus an Phlá Mhór sna 1340idí. Cheadaigh na cúrsaí polaitíochta sreabhacha agus an córas feodach Shasana go leor neamhspleáchais do na tiarnaí Angla-Normannacha in Éirinn, a rinne iarlaí a shnoí amach dóibh féin agus a raibh an oiread údaráis acu agus a bhí ag cuid de na ríthe Gaelacha dúchasacha. D'éirigh roinnt de na hAngla-Normannach níos gaelaí de réir a chéile agus d'éirigh siad amach i gcoinne riaracháin Shasana. Rinne na Sasanaigh iarracht srian a chur leis seo trí Reachtanna Chill Chainnigh (1366) a rith, a chuir cosc ​​ar lonnaitheoirí Sasanacha dlí, teanga, nós agus feisteas na nGael a ghlacadh. Cuireadh deireadh leis an Tiarnas nuair a cruthaíodh Ríocht Éireann sa bhliain 1542.
Teacht na Normannach go hÉirinn
Is annamh a leathnaíodh údarás an Tiarnaisar fud oileán na hÉireann ag am ar bith le linn dó a bheith ann ach bhí sé teoranta don Pháil timpeall Bhaile Átha Cliath, agus roinnt bailte cúige, lena n-áirítear Corcaigh, Luimneach, Port Láirge, Loch Garman agus a gcúlchríoch. Bhí sé mar gheall ar chinneadh an rialtóra Laighean, Diarmait Mac Murchada, cuireadh a thabhairt don ridire Normannach a bhí lonnaithe sa Bhreatain Bheag, Risteárd de Clare, Dara hIarla Phembróic (Strongbow) a thabhairt isteach, chun cúnamh a thabhairt dó ina cath chun a ríchathaoir a fháil ar ais, tar éis dó a bheith curtha as cumhacht ag cónaidhm faoi stiúir Ard-Rí nua na hÉireann (bhí Mac Murchada cosanta ag an sealbhóir roimhe seo). Thug Anraí II Shasana Shasana ionradh ar Éirinn le Strongbow a chur faoi smacht, mar go raibh imní air go raibh sé ag bagairt ar chobhsaíocht a ríochta féin, ar a imeall thiar (bhí eagla roimhe seo go bhféadfadh dídeanaithe Sacsanacha Éire nó Flóndras a úsáid mar bhonn le haghaidh fhrithionsaithe tar éis 1066); bhí cuid mhaith den chomhdhlúthú na bPlantaigíneach níos déanaí i nDeisceart na Breataine Bige chun bealaí oscailte a choinneáil go hÉirinn.
Anraí II Shasana agus Laudabiliter
Ó 1155, mhaígh Anraí gur thug an Pápa Aidrian IV údarú d'eaglais na hÉireann a athchóiriú trí smacht a fháil ar Éirinn. Bhí cleachtais reiligiúnacha agus eagrú eaglasta in Éirinn tagtha chun cinn go héagsúil ó na cinn i gceantair den Eoraip a raibh tionchar níos dírí ag an Suí Naofa orthu, cé go raibh deireadh curtha le go leor de na difríochtaí sin nó gur laghdaíodh go mór iad faoin am a eisíodh an bulla sa bhliain 1155. Ina theannta sin, níor chuir iar-eaglais na hÉireann a dleachtanna ("deachúna") chun na Róimhe riamh. Ba é promomhdíocas Henry chun ionradh a dhéanamh ar Éirinn sa bhliain 1171 ná chun srian a choinneáil ar Strongbow agus na tiarnaí Normannacha eile. Sa phróiseas, ghlac sé le dílseacht na ríthe Gaelacha i mBaile Átha Cliath i mí na Samhna 1171 agus ghairm sé Seanadh Chaisil sa bhliain 1172, rud a thug Eaglais na hÉireann i gcomhréir le noirm Shasana agus na hEorpa. Sa bhliain 1175, chomhaontaigh Anraí agus Ruaidrí Ua Conchobair, Ard-Rí na hÉireann Conradh Windsor. Dhearbhaigh na pápaí an ceart ceannasacht a dheonú thar oileáin do mhonarcanna éagsúla ar bhonn 'Donatio Constantini' (Gaeilge:Bronntanas Chonstaintín) (is eol anois, gur brionnú a bhí sa doiciméad). Chaith scoláirí iomráiteacha amhras ar Laudabiliter féin sa 19ú haois, ach dearbhaíodh é i litreacha an Phápa Alaisdir III. Tháinig an chumhacht phápach chun deontas a thabhairt freisin faoi shainchúram Dictatus papae (1075–1087). Cé gur thagair Laudabiliter do “ríocht” na hÉireann, bhí an Phápacht débhríoch maidir le cur síos a dhéanamh uirthi mar ríocht chomh luath le 1185.
Eoin Shasana mar Thiarna na hÉireann
Tar éis dó cuid bheag d’Éirinn a ghabháil ar an gcósta thoir, d’úsáid Anraí II an talamh chun díospóid a réiteach lena theaghlach. Ó tharla go raibh a chríocha roinnte aige idir a mhic, agus an leasainm 'Johan sanz Terre' (i mBéarla, "John Lackland") ar Eoin, an mac is óige, mar gur fágadh é gan talamh. I bparlaimint Oxford i mBealtaine 1177, mar mhalairt ar William FitzAldelm dheonaigh Anraí tailte FitzAldelm ar Eoin, agus mar sin rinneadh Dominus Hiberniae (Tiarna na hÉireann) de, sa bhliain 1177, nuair a bhí sé 10 mbliana d’aois, agus tugadh an chríoch 'Tiarnas na hÉireann' (Béaral:The Lordship of Ireland) d'Eoin.
Theastaigh ó Anraí Eoin a chorónú ina Rí na hÉireann ar a chéad chuairt sa bhliain 1185, ach go sonrach dhiúltaigh an Pápa Lucius III cead dó, ag lua nádúr amhrasach an éilimh, a chuir an Pápa Adrian IV ar fáil, de réir dealraimh, blianta roimhe sin.
Ba é "Dominus" an gnáth-theideal ar rí nár corónaíodh go fóill, ag tabhairt le tuiscint gurbh é rún Anraí é. Fuair ​​Lucius bás le linn do Eoin bheith in Éirinn, agus fuair Anraí toiliú ón bPápa Urban III agus d’ordaigh sé coróin óir agus cleití péacóige d'Eoin. Go déanach sa bhliain 1185, bhí an choróin réidh, ach faoin am sin bhí teip iomlán ar chuairt Eoin, agus mar sin chuir Anraí an corónú ar ceal. I ndiaidh básanna deartháireacha níos sine Eoin, rinneadh Rí Shasana de sa bhliain 1199, agus mar sin tháinig Tiarnas na hÉireann, in ionad a bheith ina tír ar leithligh faoi rialú ag prionsa sóisearach Normannach, faoi riail dhíreach choróin Ainsivíneach. I dtéarmaíocht dhlíthiúil chomharbaí Eoin, thagair “Tiarnas na hÉireann” don cheannasacht a bhí dílsithe i gCoróin Shasana; tugadh "talamh na hÉireann" ar an gcríoch chomhfhreagrach.
An Parlaimint
Bhí an rialtas lonnaithe i mBaile Átha Cliath, ach d’fhéadfaí comhaltaí na Parlaiminte a ghairm chun bualadh le chéile in áit ar bith eile:
27 Deireadh Fómhair
Is é an 27 Deireadh Fómhair an 300ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 301ú lá i mbliain bhisigh. Tá 65 lá fágtha sa bhliain.
William Pitt, 1ú Iarla Chatham
Ba pholaiteoir agus Phríomh-Aire na Ríochta Aontaithe é William Pitt, 1ú Iarla Chatham, a rugadh ar an 15 Samhain 1708 – 11 Bealtaine 1778.
Baile Pheire
Is bruachbhaile suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Baile Pheire.
BBC Radio 3
Is stáisiún raidió é BBC Radio 3 atá mar chuid de BBC.
Aodh Buí
Tríú rí déag Uí Mhaine ba ea  Aodh Buí  (Meán-Ghaeilge  Aedh Buidhe) (bás 600 ).
Is bearnach í stair agus comharbacht ríocht Uí Mhaine le linn na ré luathstairiúla. Feictear í sna hannála don chéad uair sna 530í. Fuair Brenainn mac Cairbre bás sa bhliain 597 agus meastar tháinig Aodh Buí i gcomharbacht air.
Deir Annála na gCeithre Máistrí gur maraíodh Aodh Buí ar an lá céanna a mharaigh Aodh Sláine, rí Bhreá, Aodh Róin mac Cathail, Uí Fhailí. Ceiliúrann an rann a leanas eachtra an lae úd:
Bailte Seirbhíse Gaeltachta
Faoi Acht na Gaeltachta 2012, tugtar Bailte Seirbhíse Gaeltachta (nó Gaeltacht Service Towns as Béarla) ar na bailte sin atá suite i Limistéir Pleanála Teanga Ghaeltachta nó taobh leo agus a bhfuil ról suntasach acu maidir le seirbhísí poiblí, saoráidí áineasa, sóisialta agus tráchtála a sholáthar do na limistéir sin.
Is cuspóir Acht na Gaeltachta féachaint conas is féidir an tionchar dearfach atá na bailte seo in ann a imirt ar an nGaeilge mar theanga pobail agus teaghlaigh sa Ghaeltacht a chothú agus a threisiú.
Tá an t-aitheantas chun a bheith mar Bhaile Seirbhíse Gaeltachta roghnaithe as Údarás na Gaeltachta taobh istigh de na nGaeltachtaí agus ag Foras na Gaeilge sa chuid eile den dtír. Tá siad ag súil go mbeadh suas go dtí 16 bailte le Chathair Chorcaí agus Cathair na Gaillimhe san áireamh pioctha mar Bhailte Seirbhíse Gaeltachta. Tá sé aontaithe le Foras na Gaeilge agus le hÚdarás na Gaeltachta go ndíreofar i  dtús  báire  ar  Chathair  na  Gaillimhe,  Leitir  Ceanainn  agus  Daingean Uí Chúis.
Quito
thumb|Suíomh Is í Quito (nó San Francisco de Quito) príomhchathair Eacuadór, Meiriceá Theas. Tá an chathair suite sna hAindéis ag airde de thart ar 2,850m. Tá tuairim is 1.4 milliún duine ina gcónaí ann agus is í Quito an dara chathair is mó na tíre sin tar éis Guayaquil. thumb|left|577px|Plaza de San Francisco, Quito
Áird Fheárnail
Is baile suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd é Áird Fheárnail.
BBC Radio 1Xtra
Is stáisiún raidió é BBC Radio 1Xtra atá mar chuid de BBC.
Cill na Manach
Is bruachbhaile suite i gContae Bhaile Átha Cliath í Cill na Manach.
Cassidy Hutchinson
Iar-chomhairleoir polaitiúil sa Teach Bán, agus iar-sainchabhróir an riaracháin le Donald Trump, is ea Cassidy Hutchinson (a rugadh c. 1996). Cúntóir de chuid iar-Cheann Foirne an Tí Bháin, Mark Meadows, ba ea í ar 6 Eanáir 2021.
Fianaise
Ar 29 Meitheamh 2022, thug Hutchinson fianaise do choiste fiosrúcháin na n-imeachtaí ar an séú Eanáir 2021, a bhain leis an eachtra nuair a glacadh seilbh ar thithe an rialtais in Washington D.C.. Thug sí fianaise léargas chomh maith ar iompar agus meoin Trump sna laethanta thart ar an ionsaí ar an Capitol.
Dúirt sí
Rinne lucht tacaíochta Trump ionsaithe fíochmhara ar Cassidy Hutchinson níos déanaí. Bhí sé curtha ina leith go raibh sí as a meabhair agus i mbun comhcheilge le dochar a dhéanamh do chás Trump. Má bhreathnaíonn tú ar mhianach polaitiúil Hutchinson ní féidir sin a rá – sula ndeachaigh sí ag obair ag Meadows bhí sí fostaithe ag Steve Scalise, aoire na bPoblachtach sa teach agus ag an Seanadóir Ted Cruz. Beirt iad siúd a dhiúltaigh a dhearbhú go raibh Joe Biden tofa mar Uachtarán agus a sheas le leagan amach Trump ar an toghchán.
Na himpleachtaí
Lléiríonn na héisteachtaí seo go raibh Trump (ina Uachtarán fós ag an am) feargach, agus gur féidir leis a bheith gangaideach agus teasaí.
Baile Meadhonach
Is baile suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd é Baile Meadhonach.
Sealgaire deolchairí
Is duine a théann sa tóir ar choirpigh nó theifigh le cúiteamh ar a cheann é sealgaire deolchairí.
Na Trioblóidí in Éadan na dTorc
Baineann an t-alt seo le heachtraí le linn, agus éifeachtaí na dTrioblóidí i nÉadán na dTorc, Contae Thír Eoghain, Tuaisceart Éireann.
Eachtraí in Éadan na dTorc le linn na dTrioblóidí a raibh dhá bhás nó níos mó mar thoradh orthu:
Foirmiúlachas (matamaitic)
I bhfealsúnacht na matamaitice, is éard atá san fhoirmiúlachas ná an dearcadh nach bhfuil i ráitis mhatamaiticiúla nó loighciúla ach teaghráin (seichimh siombailí alfa-uimhriúla, go minic mar chothromóidí) a fhaightear trí rialacha réamhbhunaithe láimhsithe. De réir na fealsúnachta seo, ní bhaineann fírinní matamaiticiúla le huimhreacha, tacair, nó triantáin; ina áit sin, is éard atá iontu ná foirmeacha comhréireacha nach bhfuil brí ar bith ag baint leo, mura gceanglaítear séimeantaic leo d'aon ghnó. Ba é David Hilbert an matamaiticeoir is clúití a thug tacaíocht don dearcadh seo i dtús na 20ú haois.
Reachtaíocht Glass-Steagall
mion|Seanadóir Carter Glass (D–Va.) agus Ionadaí Henry B. Steagall (D–Ala.-3), circa 1918-1920 Dlí de chuid Stáit Aontaithe Mheiriceá ba ea an tAcht Glass-Steagall sa bhliain 1932, nó Reachtaíocht Glass-Steagall (bhí cúpla dlí ann ag an am i ndáiríre). Scaradh baincéireacht tráchtála ó bhaincéireacht infheistíochta, agus bhí cosc ar bhainc thráchtála ó bhannaí corparáide agus ghnáthscaireanna a fhrithghealladh. clé|mion|Agóid sa bhliain 2012
Richard Boyle, 3ú hIarla Burlington
Ailtire a rugadh i Londain ab ea Richard Boyle, 3ú hIarla Burlington agus 4ú hIarla Chorcaí (25 Aibreán 1694 – 15 Nollaig 1753). Ba bhreá leis obair Andrea Palladio, agus d'athmhúnlaigh sé Teach Burlington i Londain ar a stíl seisean. Lean an stíl seo an-choitianta sa Bhreatain go deireadh an 18ú céad.
mion|clé|Teach Chiswick. Richard Boyle a dhear mion|clé|Teach Burlington
An Tuirc i gComórtas Amhránaíochta Eoraifíse na hÁise
Ghlac An Tuirc páirt i gComórtas Amhránaíochta Eoraifíse na hÁise 2019.
Iomaitheoirí
{{legend|gold|Buaiteoir}} {{legend|silver|Dara}} {{legend|#cc9966|Tríú}} {{legend|#FE8080|Deireadh}}
Llanfair
52.8433°N, -4.1138°W
Baile i Gwynedd, an Bhreatain Bheag, is ea Llanfair, 164.5 km ó Caerdydd agus 310 ó Londain. Tá daonra 447 ann, agus tá 201 (45%) in ann Breatnais a labhairt.
Conall mac Maolduibh
Ceathrú rí déag Uí Mhaine ba ea  Conall mac Maolduibh  (Meán-Ghaeilge  Conall mac Maelduib) (bás 629 ).
Agus Conall i gcoróin, bhí Uí Mhaine faoi ghéillsine Uí Fhiachrach Aidhne na gConnacht. Ag barr a gcumhachta a bhí an chlann úd, agus Guaire Aidne mac Colmáin (bás 663) a rí. Rinne Guaire ruathair ar an Mumhain ach cloíodh é i gCath Carn Feradaig ag Faílbhe Flann mac Aodha Dhuibh (bás 639), rí Mumhan. Maraíodh Conall i rith an chatha úd ag troid ar son Ghuaire.
Baile na Gréine
Is baile suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd é Baile na Gréine.
An Réabhlóid Ghlórmhar
thumb|[[Liam III Shasana|Liam Oráiste, agus saighdiúirí na hIsiltire ag teacht i dtír ag Torbay, i ndeisceart Shasana]] Tugtar an Réabhlóid Ghlórmhar (nó an Réabhlód Protastúnach) ar an réabhlóid sa bhliain 1688 a ruaig an Rí Séamas a Dó as ríchathaoir Shasana agus a chuir Liam a Trí de mhuintir Oráiste-Nassau ina áit. Ba é John Hampden a bhaist an réabhlóid mar sin, agus an bhliain 1689 ag druidim chun deireanais, agus is ainm é a thugann Parlaimint Shasana ar na himeachtaí seo go hoifigiúil.
Uaireanta, deirtear gur réabhlóid gan doirteadh fola a bhí ann, ach ní fíor é. Le fírinne, bhí scirmisí idir an dá arm, agus bhí scliúchais fhrith-Chaitliceacha in áiteanna. Thairis sin, cuireadh Cogadh an Dá Rí in Éirinn, agus troideadh cúpla mór chath in Albain, go háirithe i gCoille Chnagaidh (cath Raon Ruairidh, mar a thugtar air i nGaeilge na hAlban) agus i nDùn Chaillinn.
The Fight Before Christmas
Craoladh an t-ochtú heipeasóid, "The Fight Before Christmas", den dara sraith is fiche The Simpsons ar an 5 Nollaig 2010. Scríobh Deb Lacusta agus Dan Castellaneta an eipeasóid seo. D'fhéach 9.54 milliún duine ar an eipeasóid.
Raithneach mhór
Raithneach ilbhliantúil le riosóim a dhreapann i bhfad. Na froinn aonarach, suas le 2-4 m ar airde, trídhuilleach, le sórais go leanúnach timpeall imeall na dteascáin duilleoige. An-choiteann ar ithreacha aigéadacha, i gcoillte, is ar fhraochach go príomha, agus is féidir leis an speiceas seo fairsingí móra a chlúdach mar gheall ar a riosóim. Nimhiúil, agus ní iníorann caoirigh nó coiníní ar thalamh a bhfuil an raithneach seo uirthi. Ní dhéanann tine damáiste trom di mar go bhfanann na riosóim atá domhain sa talamh slán gan damáiste. Is féidir go mbeidh sí ina hionróir ionsaitheach ar fhéarach.
I mbéarlagair na Gaeilge deirtear "raithneach" leis an channabas.
Raithneach nead éin
Speiceas fionncha ar eipifít é, dúchasach do na foraoisí trópaiceacha sa Seandomhan. Cruthaíonn na froinn ghealghlasa neamhroinnte cnota, cosúil le nead a bhailíonn úmas. Fásann na fréamhacha isteach san úmas chun cothaithigh is uisce a fháil.
Basil Kelly
Breitheamh agus Ard-Aighne i dTuaisceart Éireann ab ea Rt Honourable Sir John William Basil Kelly PC, PC (NI), QC, nó an Ró-Onórach An Ridire Breasal Ó Ceallaigh (10 Bealtaine 1920 – 5 Nollaig 2008).
Beatha
I gContae Mhuineacháin a rugadh an Ceallach; dódh a theaghlach amach as a dteach agus d'aistrigh siad go Béal Feirste cúig bliana ina dhiaidh sin.
Bhí ina bhall de Theach Teachtaí Thuaisceart Éireann (do Lár an Dúin) ó 1964 go dtí gur díscoireadh é sa bhliain 1972; toghadh gan freasúra é i ndiaidh dó bheith tofa i bhfothoghchán ar dtús.
Bhí an Ceallach ar an eite fhorásach de Pháirtí Aontachtach Uladh agus ba thacadóir dílis de chuid Tarlaich Uí Néill é. Bhí sé ina Ard-Aighne ar Thuaisceart Éireann ó 1969 go 1972. Ceapadh ina bhreitheamh den Ard-Chúirt an bhliain dár gcionn agus den Chúirt Achomhairc sa bhliain 1984; bhí sé sa dara post go dtí gur éirigh sé as mar bhreitheamh sa bhliain 1995.
Aerfhórsa na Gearmáine
Is é is brí leis an bhfocal Gearmáinise Luftwaffe ná "aerfhórsa" - níos cruinne, "aerarm". Bhí an t-ainm sin ar dhá aerfhórsa i stair mhíleata na Gearmáine: aerfhórsa na Naitsithe sna blianta 1933-1946, agus aerfhórsa Phoblacht Chónaidhme na Gearmáine ón mbliain 1956 i leith.
Baineann an t-alt seo le hAerfhórsa na Gearmáine iarchogaidh.
thumb|280px|left|Eitleán cogaidh den déanamh Eurofighter Typhoon agus suaitheantas an Luftwaffe uirthi (2007)
Buc-Innis
Is baile suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd é Bucinch.
Joan Armatrading
Is amhránaí as San Críostóir-Nimheas í Joan Anita Barbara Armatrading a rugadh ar an 9 Nollaig 1950 i mBasseterre.
Déithe Ceilteacha
mion|[[Epona, bandia Ceilteach na gcapall agus marcaíochta, nach raibh a macasamhail aici i measc déithe na Rómhánaigh, agus dá bharr tá tábhacht ar leith mar dia fíorCheilteach. Tá an dealbh seo as an nGearmáin c. AD 200.]]
Na Rómhánaigh
I ndiaidh concas na Rómhánach, rinneadh naisc idir déithe na gCeilteach agus na Rómhánach, agus d'adhrtaí iad go dtí teacht na Críostaíochta.
Is é locus classicus do dhéithe na gCeilteach san Ghaill ná an sliocht in Commentarii de Bello Gallico (52–51 BC) le Iúil Caesar, ina a dhéanann sé trácht ar seisear acu, i dteannta lena gcuid feidhmeanna. Deir sé gurbh é Mearcair an dia is tábhachtaí, cumadóir na n-ealaíon, patrún taistealaithe, ceannaithe agus tráchtála. D'adhrtaí na Gallaigh ansin Apalló, dia an leighis; Mars, dia an chogaidh; Iúpatar, dia na bhflaitheas; agus Minéirve, bandia lámhcheirdeanna. Deir sé fosta gur mheas na Gallaigh fúthu é Dīs Pater a sinsear.
Mar ba nós leis na Rómhánaigh, ní luann Caesar na déithe úd leis a n-ainmneacha dúchais, agus dá bharr is deacair é iad a aithint, ó thaobh ainm is feidhmiúil de, le déithe na nGallach agus Cheiltigh na nOileán ar aon. In ainneoin sin, is foinse tábhachtach é a liosta beag.
Tá fianaise mhaith scríofa le fáil sa Ghaill agus sa Bhreatain ar na déithe ainmnithe ag Caesar. Go minic, feictear iad ceangailte le hainmneacha dúchais Ceilteacha, amhail is Mearcair Visucius, Lenus Mars, Iúpatar Poeninus nó Sulis Minéirve. Feictear ainmneacha aonair go forleathan fosta, go háirithe i measc bandéithe amhail is Sulevia, Sirona, Rosmerta agus Epona.
Tá ann sa Ghaill tuairim is roinnt céad ainmneacha le bunús Ceilteach. Feictear an chuid is mó acu ach uair amháin, rud a chuireann in úil de réir roinnt scoláirí gur déithe áitiúla atá i gceist. Luann tacadóirí an smaoinimh seo an dia Teutates, dia na treibhe, luaite ag Lucan. D'fhéadfadh é nach bhfuil an sna hainmneacha is ach leaganacha áitiúla dosna déithe céanna.
mion|Macasamhail den leacht neamhiomlán, [[Gallán na mBádóirí, as Páras, le ceithre dhia, ina measc an t-aon léiriú amháin den dia Cernunnos ina dtugtar a ainm (ar chlé, 2a ón mbarr).]]
Tréithe ginearálta
A bhí le fianaise ón ré Rómhánach, feictear an-chuid déithe agus bandéithe léirithe in íomhánna agus tíolacthaí.
D'adhrtaí roinnt déithe go forleathan ar fud an domhain Cheiltigh, agus eile acu i réigiún no fiú ceantar amháin, agus tóir níos mó orthu siúd scaití ná na déithe for-réigiúnacha.
Déithe for-réigiúnacha
I measc déithe a d'adhrtaí os cionn teoranta na dtreabh bhí Matres, Cernunnos, dia na spéire Taranis agus dtús na gcapall Epona. Fuarthas lucht leanúna Epona, chomh fada ó chéile is an Bhreatain, an Róimh agus an Bhulgáir.
Sa chaoi chéanna, tá nasc tréan le feiceáil idir dia Ceilteach na spéire agus roth na gréine ar fud na hEorpach, ó Bhalla Haidrian go dtí Cologne agus Nîmes, cé go bhfuil éagsúlachtaí ann chomh maith.
Déithe áitiúla
Is féidir uaireanta déithe réigiúnacha, treibhe nó fo-threibhe a aithint. Tá greanadh cloiche ar leith le fáil i gcríocha na Remi as iarthuaisceart na Gaille, agus léirithe ann dia tré-aghaidh le tréithe coiteanna agus féasóga só. San Iarannaois, chur an treibh úd boinn le trí aghaidh ar fáil.
In oirlár na Gaille, ba níos tábhachtaí í an bandia Sequana i gceantar na Burgúine an lae inniu, ná na Matres, a d'adhrtaí ar fud na Breataine, na Gaille agus Dúiche na Réine.
Lenus ba ea dia treibhe eile, adhartha ag na Treveri ag roinnt sanctúirí, an ceann is iontaí ina bpríomhchathair, Trier. Is léir go raibh tionchar níos leithne aige he was also exported to other areas: bhí altóirí ann tiomnaithe do Lenus in Chedworth, Gloucestershire agus Caerwent sa Bhreatain Bheag.
Nasctha le ceantar amháin, uaireanta ach aon áit amháin, ba ea an-chuid déithe na gCeilteach, agus iad b'fhéidir ina genius loci na háite. Sa Ghaill, tá níos mó ná ceithre chéad ainm a bhfuil fianaise ann ach, agus feictear ar a laghad trí chuid dóibh siúd ach uair amháin.
Lánúineacha diaga
Is suntasach é go bhfeictear déithe agus bandéithe le chéile mar chúplaí i ndealbhóireacht Ghallach, amhail is Rosmerta agus Mearcair, Nantosuelta agus Sucellos, Sirona agus Apollo Grannus, Borvo agus Damona, agus Mars Loucetius agus Nemetona.
Déithe le beanna
mion|deis|Pearsa le beanna, torc aige agus nathair ceann reithe ina theanta, ar an [[coire Gundestrup.]]
Feictear arís is arís in íomhánna Gallacha dia le beanna ina shuí agus a chosa trasna ar a chéile aige, uaireanta i dteannta le hainmhithe, go minic torc á chaitheamh aige. Tá fianaise ann dá ghnáthainm, Cernunnos, ach le cúpla huair: ar Ghallán na mBádóirí, mar ERNUNNOS anois, ach tá líníocht as an 18ú haois le CERNUNNOS; ar inscríbhinn as Montagnac a deir αλλετ[ει]νος καρνονου αλ[ι]σο[ντ]εας ([tiomnaithe ag] Alletinos [do] Carnonos Alisontea ); agus ar dhá inscríbhinn as Seinsel-Rëlent, "Deo Ceruninco"
Tá an-chuid íomhánna ann le feiceáil go forleathan ar fud na hEorpach. Faightear an sampla is luaithe ag Val Camonica i dtuaisceart na Iodálda, agus an ceann is cáiliúla ar an coire Gundestrup den 1d aois RC as Jutland, an Danmhairg. Ar an gcoire seo, tá nathair ceann-reithe ina thráchtas. Ag Reims, tá cornucopia aige, lán go béal le grán agus boinn.
Déithe leighis
Tá déithe leighis le fáil ar fud an domhain Cheiltigh, go minic ceangailte le foinsí teo, tobair leighis, luibheolaíocht agus solas.
Is í b'fhéidir Brigid, tré-bhandia leighis, filíochta agus gaibhneoireachta, an té is cáiliúla de dhéithe leighis Cheiltigh na nOileán. Nasctha le mórán foinsí agus tobair leighis atá sí. Airmed is ea bandia nach bhfuil a oiread sin clú uirthi, ceangailte freisin le tobar leighis agus luibheolaíochta.
Llanfair Caereinion
52.6476°N, -3.3254°W
Déithe Ceilteacha
Déithe leighis
Sa mhiotaseolaíocht Rómhán-Cheilteach, faightear Belenos (fréamhaithe a mheastar ón gCeiltis *belen-, ‘geal’, cé go bhfuil moltaí diongbháilte eile ann ) go háirithe i ndeisceart na Fraince agus tuaisceart na hIodálda. Faightear Apollo Grannus go formhór i lár agus Oirthear na Gaille, ach fosta sa Bhriotáin agus abhantrach na Danóibe. Go minic, is í Sirona bean chéile Ghrannus.
Llanfair Caereinion
Baile i Powys, an Bhreatain Bheag, is ea Llanfair Caereinion, 130.2 km ó Caerdydd agus 253 ó Londain. Tá daonra 1,757 ann, agus tá 632 (36%) in ann Breatnais a labhairt.
Déithe Ceilteacha
Déithe leighis
Is fusa tábhachtach leighis eile é Bormo/Borvo (uisce fiuchta, bruite, beirithe ), nasctha go háirithe le foinsí teirmeacha sábháil is Bourbonne-les-Bains agus Bourbon-Lancy. Creideadh agus creidtear fós go leas teiripe ag baint leis na foinsí teo úd.
Déithe gréine
De réir 'interpretatio romana', is déithe fireanna gréine iad Lugh, Belenos agus a leithéid, aitheanta le hApollo. Sa lá inniu ann, ámh, meastar gur baineann í an ghrian Cheilteach, agus tá roinnt bandéithe molta agus gnéithe gréine acu.
As Gaeilge, is léir gur baininscneach é ainm na gréine. Bhí Grian féin ina grian an Gheimhridh, agus Áine ina grian an tsamhraidh. Mar an gcéanna, tá sé molta ó am go ham go raibh Éadaoin nasctha leis an ngréin. Más fíor san, d'fhéadfadh é gur bhandia gréine í Epona, cé go raibh ról gealaí aici dar leis na Rómhánach.
Tá an t-ainm Sulis an ar mBreatain gaolmhar le déithe Ind-Eorpacha gréine amhail is Helios as an nGréig agus Surya as an Ind, agus tá roinnt gnéithe gréine aici cosúil le bhuafhocail súil agus solais. Sa deireadh, feictear an t-ainm Sulevia, go forleathan sa domhain Cheiltigh, gan gaol ann le Sulis, ach uaireanta molta go raibh ról gréine aici.
Tá sé ráite gurb as an mBreatain Bheag í Olwen, ina iarsma de bhandia áitiúil na gréine, go páirteach de thoradh nasc sanasaíochta leis an roth agus leis na dathanna óir, bán agus dearg.
Ó am go ham, bhí sé molta go raibh gnéithe gréine ag Brigit, rud atá oiriúnach dá ról mar bandia tine agus solais.
Bandéithe
I nÉirinn, tá an-chuid tobar beannaithe ann tiomnaithe don bhandia Brigit. D'adhrtaí ‘Minéirve’ sa Bhreatain agus ar fud na hEorpach. Ag Bath, athaidh Minéirve leis an mbandia Sulis.
Bhí bandéithe eile an ceangailte le foinsí naofa, amhail is Icovellauna i measc na dTreveri: Coventina ag Carrawburgh: agus Damona agus Bormana i dteannta le dia an earraigh Borvo (féach thuas).
Bhí roinnt bandéithe ina n-aibhneacha a rinneadh ceithre díobh, go suntasach Boann (an Bhóinn), Sinann (an tSionainn), Sequana (An tSéin), Matrona (an Marne), Souconna (Saône) agus b'fhéidir Belisama (an Ribble).
Déithe
Is é Manannán mac Lir dia na mara is mó le rá. Meastar gur dia an aigéin é a athair Ler. Tá Nodens nasctha leis an bhfarraige, ach freisin le leigheas, seilg agus cúnna.
I Lúsatánia, bhí Borvo ina dhia leighis, nasctha le foinsí boilgearnacha.
Bhí Condatis ceangailte le cumair sa Bhreatain agus sa Ghaill. Bhí Luxovius ina dhia uiscí i Luxeuil sa Ghaill. I nÉirinn, dia leighis ba ea Dian Cécht. Tá an Bhearú ainmnithe as gníomh áirithe dá chuid. Bhí Grannus nasctha le spánna, foinsí teirmeacha agus mianraí leighis, agus leis an ngrian.
Bandéithe
mion|200px|Epona, 3ú haois AD, as Freyming (Moselle), an Fhrainc ([[Musée Lorrain, Nancy)]]
Tá ról lárnach ag an gcapall i miotaseolaíocht na gCeilteach de chuile chineál. D'adhrtaí go forleathan Epona, bandia capaill na nGallach, ag cosaint na treibhe. Glactha ag marcshlua na Rómhánach, bhí clú agus cáil aici ar fud na hEorpach, sa Róimh féin fiú. Ar roinnt boinn a rinneadh roimh theacht na Rómhánach, feictear banmharcach agus í Epona, b'fhéidir.
Is ionann í agus bandéithe na n-oileán, Rhiannon sa Bhreatain Bheag, agus in Éirinn Éadaoin Eachraí agus Macha, a bhí in ann rith níos tapúla ná mar capaill féin.
Dia
Dia leighis ba ea Atepomarus i measc Ceiltigh na Gaille. Fuarthas inscríbhinní i Mauvières (Indre), aistrithe mar "Marcach Mór" nó "(dia) le capall mór".
Máthair-bhandéithe
mion|clé|Rilíf terracotta desna Matres, as [[Bibracte, cathair Aedui, An Ghaill]]
Is gné áirithe iad máthair bandéithe a fheictear arís is arís i reiligiúin na gCeilteach. Tá an-chuid inscríbhinní ann atá tiomnaithe do Matres nó Matronae, go háirithe thart timpeall Cologne i nDúiche na Réine. Feictear máithreacha Ceilteacha ina n-aonar nó go minic ina dtré dhéithe. De ghnáth bíonn torthaí nó cornucopiae nó paterae acu. D'fhéadfadh iad bheith lán-chíochach (nó il-chíochach) agus linbh á mbeathú acu.
Ó thaobh a gcuid clann de, is go minic nach luaitear iad ach go fánach, ní tábhacht i bhféiniúlacht a máithreacha. D'fhéadfadh na páiste bheith cabhrach nó contúirteach, agus as ucht a gcinniúintí, tharlódh a mbreithe geasa nó cruatan, amhail is mallacht Mhacha ar fhir na nUladh, nó Rhiannon agus a leanbh ite aici.
Déithe le casúir
Léirítear Sucellos, an 'dea-bhuailteoir', de ghnáth mar fhear meánaosta féasógach, casúr crannfhada ina láimh aige, é sin nó bairille beorach ar crochadh ó chuaille. Feictear scataí a chompánach, Nantosuelta, ina thráchtas. Agus iad le chéile, feictear leo siombail nasctha le rathúnas agus teaghlachas.
Déithe nirt agus solabharthachta
Sa Ghaill Gaul, aithníodh Ogmios le hEarcail na Rómhánach. Léiríodh é mar sheanfhear agus craiceann crón air, agus bogha agus cleith ina lámha aige. Dia solabharthachta ba ea é fosta, léirithe agus beirt fhear á tharraingt aige, a gcluasa nasctha lena theanga.
Is ionann Ogmios agus Ogma na nGael. Deirtear chuid chum sé Ogham, cló a in Éirinn ón 4ú haois AD.
An tarbh diaga
deis|mion|200px|Rilíf Tarvos Trigaranus ar [[Gallán na mBádóirí|Ghallán na mBádóirí.]]
Is cineál suntasach míolchruthach dé eile é an tarbh diaga. Feictear Tarvos Trigaranus ("tarbh le trí chorr") ar rilífí síiían ardeaglais ag Trier, an Ghearmáin, agus i Notre-Dame i bPáras.
I miotaseolaíocht na nGael, tá ról lárnach ag Donn Cuailnge sa Táin Bó Cuailnge
Nathair cheann-reithe
Feictear nathair shainiúil cheann-reithe i dteannta le déithe Gallacha i roinnt léirithe, san áireamh an dia le beanna ar an gcoire Gundestrup (Cernunnos), Mearcair agus Mars.
Lugh
deis|125px|mion|Íomhá de dhia trí-cheannach airgeadra mar Lugus, aimsithe i bPáras
De réir Caesair, ba é ‘Mearcair’ an dia ba mhó a thugtaí ómós dó i measc na nGallach, rud a chuireann roinnt mhaith íomhánna agus inscríbhinní in úil. Feictear ainm Mearcair i dteannta le buachaill Cheilteacha, san áireamh Visucius, Cissonius agus Gebrinius. Ainm eile is ea Lugus, a fhionntar ón logainm Lugdunon (dún Lú) a fheictear arís is arís, as a thagann na hainmneacha Lyon, Laon agus Loudun sa Fhrainc, Leiden san Ísiltír, Lugo sa Ghailís, Cathair Luail (Castra Luguvallium) agus Legnica sa Pholainn. I nÉirinn tá Contae Lú ainmnithe as Lugh féin.
Ba dhia an fhlaithis go minic é Mearcair na nGallach, léirithe scaití féasógach agus/nó le sciatháin nó adharca ag teacht go díreach as a chionn. Feictear é de ghnáth i dteannta le reithe agus/nó coileach, agus caduceus ina láimh aige.
Ar séadchomharthaí agus inscríbhinní Gallacha, feictear Mearcair go minic i dteannta le Rosmerta, a bhfuil ina bandia torthúlachta agus rathúnais. Go minic eile, feictear é i dteannta leis na Deae Matres (féach thíos).
Taranis
mion|deis|Taranis Iúpatar [[Gall-Rómhánach le roth agus caor thintrí, ag iompar torcanna. Haute Marne]]
Feictear Iúpatar na nGallach go minic le caor thintrí i láimh amháin aige agus roth gréine sa láimh eile. Aithnítear go minic é le Taranis, luaite ag Lucan. D'fhéadfadh é gurb ionann Taranis agus Taran, mionphearsa i miotaseolaíocht na mBreatach, agus Tuireann, athair Bhriain i miotaseolaíocht na nGael.
Toutatis
Tá Teutates nó Toutatis ("Fear na treibhe ") ar dhia de thriúr luaite ag Lucan sa 1d aois, (an bheirt eile ná Esus agus Taranis). Sa lá inniu, luaitear é/iad go minic san iolra, mar phatrún de roinnt treibheanna. Aithnítear Teutates le Mearcair ag tráchtaire níos déanaí amháin ar théacs Lucan, le Mars ag ceann eile. Feictear é fosta ar inscríbhinní ómóis sa Bhreatain, scríofa mar Toutatis.
Dar le tráchtairí níos deireanaí, cuireadh íobairtí daonna Teutates chun báis trí bhá i mullach a gceann i ndabhach de leacht neamhshonraithe.
Dar le Paul-Marie Duval, is ionann Mars na nGallach agus Toutates.
Esus
Feictear Esus (Tiarna) in dhá shéadchomhartha na mór-roinne, ina measc Gallán na mBádóirí, mar thuadóir ag gearradh géag ó chrainn.
Tábla
Sa tábla a leanas, feictear roinnt desna déithe Rómhánacha agus Ceilteacha luaite thuas, le leaganacha Rómhánacha, leaganacha maith le Gallacha, Breatnacha nó Ibéireacha, agus pearsana na dTuath Dé Danann agus as an Mabinogion. Tugtar le fios ann ceangail nó teangeolaíocha nó feidhmiúla idir na déithe, cé nach bhfuiltear ar aon tuairim maidir leis siúd, go háirithe ó thaobh déithe Cheiltigh na nOileán.
NBC
Is líonra teilifíse Meiriceánach é an National Broadcasting Company, giorraithe go minic mar NBC. Is cuid de NBCUniversal é. Bunaíodh NBC sa bhliain 1926.
Kangaloon Thoir
Is ceantar é Kangaloon Thoir in ardchríocha na Breataine Bige Theas Nua, san Astráil, i Sír Wingecarribee.
Sa bhliain 2016, bhí daonra 83 ann sna figiúirí daonáirimh. Is é "2576" an cód phoist sa cheantar.
Tollard
Is baile suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd é Tollard.
Colm Mac Con Iomaire
Ceoltóir Éireannach é Colm Mac Con Iomaire, a seinneann an veidhlín, an méarchlár agus canann sé leis an mbanna ceoil The Frames.
Bhí Colm mar dhuine de bhunaitheoirí an banna ceoil Kíla sa bhliain 1987 nuair a bunaíodh é. Thosaigh an baint a bhí aige le Kíla nuair a bhí sé ar scoil i gColáiste Eoin, scoil lánGhaelach i mBaile Átha Cliath, Éire.
Thosaigh Colm ag seinm leis na Frames i 1990 i rith taifeadadh Another Love Song.
De bharr suim Cholm sa Ghaeilge, rinne na Frames dhá amhráin as Gaeilge le haghaidh an chumann charthannach Concern agus Seachtain na Gaeilge. Leaschraoladh The Frames an t-amhrán 'Lócáistí' (leagan Ghaeilge de Locusts ón albaim Burn The Maps) ar an albam SnaG 05 (Seachtain na Gaeilge 2005) le Glen Hansard ag canadh. Is é an t-amhrán Ghaeilge is déanaí ó na Frames ná Pian Agus Ciúnas, atá le fáil ar an albam Ceol 06.
Aurel Stein
Tagairtí
Indiach.
ITV3
Is stáisiún teilifíse é ITV3 atá mar chuid de ITV. Craoladh an chéad chlár ar an 1 Samhain 2004.
Long fhada Lochlannach
Long chogaidh ba ea an long fhada Lochlannach. Tá fianaise sheandálaíoch ar fáil ón 4ú haois RCh. Tá cosúlacht éigin, i gcúrsaí longthógála, idir an long fhada agus soithigh eile in iarthuaisceart na hEorpa, ar nós longa Sasanacha, agus mar sin a bhí an scéal ar feadh na gcéadta bliain. Tháinig athrú ar an long fhada le himeacht aimsire, agus cuireadh bailchríoch uirthi idir an 9ú agus an 13ú haois.
Airíonna
Bhí an long fhada caol agus éadrom, agus bhí tarraingt éadomhain aici, rud a lig don fhoireann campáil ar thrá, an long a iompú droim ar ais mar fhothain nó í a iompar thar tír. Bhí an tosach agus an deireadh comhchruthach, rud a lig di cúlú gan casadh, agus ba mhór an áis é sin sa tuaisceart, mar a raibh baol ag roinnt leis an oighear. Bhí rámha roinnte feadh na loinge, agus i gceann tamaill cuireadh crann inti le coirneog. Bhí siúl difriúil faoi longa difriúla, ach i gcoitinne bhí siúl idir cúig agus deich gcnota (idir 9 agus 18 gciliméadar san uair) fúthu, agus nuair ab fhearr an aimsir bheadh luas timpeall 15 chnota (28 gciliméadar san uair) fúthu.
Stair
Bhí éagsúlacht ag baint le longa fada de réir na háite, lucht a ndéanta agus an adhmaid a bhí ar fáil: adhmad giúise san Iorua agus sa tSualainn agus adhmad dara sa Danmhairg. Chomh maith leis sin, bhí airíonna dá cuid féin ag gach long de réir na timpeallachta áitiúla.
Cineálacha long
Roinntear longa fada de réir méide, modhanna tógála agus gradaim. Is é an bealach is coitianta chun iad a rangú de réir an méid áiteanna iomartha.
Karvi
An long fhada is lú. De réir Dhlí Gulating an 10ú haois, ní fhéadtar long a úsáid le haghaidh cogaidh mura bhfuil 13 bhinse iomartha aici; thugtaí karvi ar shoitheach a raibh ó 6 go dtí 13 bhinse aici. Soitheach ilfhóinteach ba ea an karvi agus í á húsáid le haghaidh iascaireachta agus trádála, agus uaireanta le haghaidh cogaidh.
Snekkja
Ba í an snekkja an long ba lú toirt i gcogadh agus í rangaithe mar long a raibh 20 binse iomartha aici ar a laghad. Bheadh a leithéid timpeall 17 méadar ar fad agus 2.5 méadar ar leithead, agus bheadh tarraingt 0.5 méadar aici. Is dócha go n-iompródh sí timpeall daichead rámhaí agus fear stiúrach. Bhí an snekkja ar na longa ba choitianta. Deirtí go raibh 1,200 ceann ag an rí Canute san Iorua in 2028. Ba mhó an tarraingt a bhí ag an snekkja Ioruach ná mar a bhí ag a leithéid sa Danmhairg, mar b’éigean don chéad long a bheith in ann ag caolsáilí domhaine agus ag aimsir Atlantach, agus bhí an dara long oiriúnach do chóstaí ísle agus do thránna.
Skeið
Ba mhó an toirt a bhí sa skeið agus níos mó ná 30 binse iomartha aici. Tá longa den chineál seo ar na longa fada is toirtiúla dá raibh ann. Tháinig seandálaithe ar roinnt long den saghas seo in Roskilde sa Danmhairg nuair a bhí obair á déanamh ar an gcaladh in 1962 agus in 1996-7. Tugadh Skuldelev 2 ar an log a fuarthas in 1962, long a rinneadh d’adhmad dara i ndúiche Bhaile Átha Cliath c. 1042. D’fhéad sí 70 nó 80 duine a iompar agus bhí sí beagnach 30 méadar ar fad. In 1996-7 fuair seandálaithe long eile, long ar tugadh Roskilde 6 uirthi: bhí sí 37 méadar ar fad – an loch fhada ab fhaide dá bhfuarthas riamh. Rinneadh í c. 1025.
Drakkar
Tá eolas ar an drakkar nó dreki (dragan) 'dragon', are the type of ship, of thirty rowing benches and upwards ó théacsanna amháin. In Göngu-Hrólfs saga deirtear go raibh na longa seo neamhchoitianta, go hálainn agus sármhaisithe, agus feidhm á baint astu acu siúd a bhí ag creachadóireacht. Is dócha gur skeið long dá leithéid ach snoiteáin d’ainmhithe bagarthacha, dragain nó eile, a bheith ar a tosach.
Déanamh
Na modhanna longthógála atá le feiceáil i ndéanamh na loinge fada tá siad le feiceáil i bhfad roimhe sin i ndéanamh bhád Hjortspring, soitheach a tógadh idir 500 agus 300 RCh. Ceanglaíodh na cláir le cordaí agus baineadh feidhm as céaslaí seachas as rámha. Bhí sí 20 méadar ar fad ach ní raibh sí ach sé mhéadar ar leithead. Bhí trasghearradh cruinn aici, in éinacht le tosach agus deireadh íseal. Is dócha gur ar abhainn a d’imíodh sí den chuid is mó. Is cuid suntais iad an dá bheangán scoite ar an tosach.
Bhí seolta á n-úsáid chomh luath leis an 8ú haois. Bhí na seolta ba luaithe déanta de leabhbanna éadaigh, iad fuaite le chéile agus cuma bhreac nó phléatach orthu.
Tógadh long Kvalsund c. 700 AD agus fíorchíl fúithi. Bhí sí níos cothroime thíos agus ní raibh an oiread sin caitheamh amach thuas, rud a fhágann go mbeadh acmhainn mhaith farraige aici, agus bhí tosach ard aici mar a bheadh ag na longa fada a bhí le teacht. Bhí trasghearradh cearnach ag an gcrann agus bhíothas in ann é a ísliú agus a ardú.
Keel, stems and hull
Tógadh na longa fada le tomhas na súl. Rinneadh an chíl agus na stuiminí ar dtús. Bhí cruth na stuimine bunaithe ar theascáin de chiorcail de thomhais dhifriúla. Bhí an chíle déanta de T agus é bunoscionn le haghaidh na strácaí íochtair. Bhí an chíle déanta de roinnt codanna agus iad ceangailte le duail. Soithí clinse ba ea formhór mór na long fada, agus baineadh feidhm as cláir dhara a bhí tuairim is 25 mm ar tiús agus agus caolú tuairim is 20 mm ar gach ciumhais. Gearradh na cláir go gathach i dtreo go raibh an snáithe dronuilleach le dromchla an chláir. Dá bhrí sin tá an t-adhmad chomh tréan agus is féidir, le lúbadh cothrom agus le ráta cothrom borrtha agus craptha. An clár os cionn chasadh an ruma, an meginhufr, bhí sé timpeall 37 mm ar tiús ar longa a bhí an-fhada. Cuireadh timpeall 25 – 30 mm d’fhorluí ar na cláir agus ceanglaíodh le seamanna iarainn iad. Pulcadh an forluí le fionnadh nó le holann nó, uaireanta, le cnáib a bhí ar maos i dtarra giúise. Bhí achar timpeall 170 mm idir na seamanna i lár na loinge, mar a raibh cláir dhíreacha, ach bhí na seamanna níos gaire dá chéile agus na cláir ag éirí aníos i dtreo chuar an tosaigh agus an deiridh. Ba mhór an lúbadh a bhí sna cláir dheiridh, toisc iad a bheith níos tanaí agus níos caoile.
Nuair a bhí na cláir chomh hard agus ba chuí, cuireadh na meáneasnaí agus na bíomaí trasna isteach. Cuireadh na meáneasnaí gar dá chéile agus timpeall 850 mm d’achar eatarthu. D’fhág sin an t-achar ceart idir na rámhaithe agus slí ann le haghaidh na gcófraí a d’úsáid na mairnéalaigh mar thochtaí. Rinneadh na meáneasnaí cois cíle as uillinneacha nádúrtha adhmaid. Is iondúil nach gceanglófaí na meáneasnaí uachtaracha de na meáneasnaí íochtaracha, rud a ligfeadh don chabhail lúbadh beagán. Coinníodh na páirteanna le chéile le seamanna iarainn a buaileadh isteach ón taobh amuigh den chabhail agus a ceanglaíodh istigh le leicneáin: ghearrfaí ceann an tseama. Bhainfí feidhm as tuairim is 700 cileagram de thairní iarainn. Ina lán long luath ceanglaíodh cláir mhóra le duail; rinneadh poll a bhí timpeall 20 mm trasna, cuireadh an dual isteach agus é scoilte, agus sádh ding chaol isteach sa scoilt. Fuarthas lorg na hola rois ar roinnt dual, rud a thabharfadh le fios gur cuireadh na duail ar maos san ola roimh ré. Dhéanfadh an ola an dual a ghreamú agus bheadh díon éigin ar an uisce inti.
Ba chaol agus ba dhomhain cíle na loinge fada. Uaireanta bhí fáschíle ann chun an chíle féin a chosaint ar chaitheamh agus an long á tarraingt aníos. Bhí an earrainne an-láidir, mar bheadh oighear roimh an long san earrach.
Bhí leithead maith ag an long fhada, rud a choiscfeadh uirthi iompú. Bhí béalbhaigh arda ar longa a théadh amach ar an bhfarraige agus glúine ar na bíomaí trasna mar thaca. Rinneadh an chabhail uiscedhíonach le fionnadh, olann, cnáib nó caonach a bhí ar maos i dtarra giúise. Tá fianaise ann ar úsáid an tarra chomh luath le 100 AD, agus cuireadh dáta idir 680 AD agus 900 AD le poill mhóra tharra a d’fhéadfadh 300 lítear de tharra a sholáthar d’aon iarraidh. Rinneadh poll a bhí timpeall 25 mm trasna sa stráca íochtair ar thaobh amháin chun uisce fearthainne a ligean amach.
Ní raibh leapacha iomartha ná cnogaí dola ag na rámha ach poill faoin ngunail. Chuirtí dioscaí adhmaid ar na poill ar an taobh istigh agus na rámha díomhaoin. Baineadh feidhm as na poill chun feistiú agus le haghaidh scód. D’éirigh an mheáneasna uachtarach thosaigh os cionn na líne lagbhoird agus í snoite le haghaidh téada ancaire nó feistithe.
Seol agus crann
Is léir ó scéalta agus ó íomhánna go raibh seolta cearnacha ag na longa fada agus iad déanta de “wadmal” – éadach garbh olla. Bhí an crann gafa ag ceap mór leathchiorclach treo a raibh kerling (“cailleach”) air, agus is iondúil a chaolódh an crann isteach in alt sa chílsean. Bhí an ceap treo suite trasna dhá fhráma mhóra a bhí ag síneadh ó thaobh go taobh os cionn na cíle i lár na loinge. Chomh maith leis sin, bhí teanntán os cionn an chip threo agus díreach faoi bhun na deice a bhí ina thaca ag an gcrann. Balc ba ea é a raibh sliotán ann agus a haghaidh siar chun sa crann a ghlacadh fad is a bhí sé á ardú. Nuair a íslíodh an crann coinníodh a bhun sa cheap treo agus leagadh barr an chrainn ar chrúca adhmaid ar bhord na sceathraí i dtreo nach gcuirfeadh sé isteach ar an stiúir.
Stiúir
Faoin 10ú haois bhí an rámh taoibh á úsáid mar stiúir. Bhí dhá pholl chearnacha i mbarr na sáfaí stiúrach; de ghnáth, cuireadh an stiúir sa pholl uachtarach i dtreo go raibh a haghaidh trasna. Bhí an tsáfach nasctha leis an ngunail le halt U-chruthach. In aice leis an deireadh bhí frídeoir: chuaigh téad trí lár bhos na stiúrach, tríd an bhfrídeoir agus tríd an bhéalbhach agus feistíodh í istigh. In uisce éadomhain aistríodh an stiúir go dtí an poll íochtarach, scaoileadh an téad agus tarraingíodh barr na stiúrach aníos.