cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pórú plandaí
Feabhsú plandaí atá tábhachtach sa talmhaíocht is an ghairneoireacht, trí roghnú cineálacha feabhsaithe ó mheascáin, nó hibridiú is roghnú na ngéinitíopaí fabhracha. Ar dtús bhíodh an próiseas seo bunaithe den chuid is mó ar dhlíthe oidhreachta Gregor Mendel ar hibridí taobh istigh de speiceas nó idir speicis ghaolmhara, ach i bhfad níos casta faoi dheireadh an 20ú céad, go minic le tabhairt isteach airíonna ó phlandaí difriúla, fiú ainmhithe, trí innealtóireacht ghéiniteach. Is conspóideach an obair é go minic, go príomha nuair a thugtar táirgí trasghéineacha isteach mar bhia do dhaoine nó ainmhithe.
Eternal Moonshine of the Simpson Mind
Craoladh an naoú heipeasóid, "Eternal Moonshine of the Simpson Mind", den naoú sraith déag The Simpsons ar an 16 Nollaig 2007. Scríobh J. Stewart Burns an eipeasóid seo. D'fhéach 10.15 milliún duine ar an eipeasóid.
P.T. Mac Ruairí
Iriseoir agus gníomhaí Gaeilge a bhí in Tomás (P.T.) Mac Ruairí (1939 – 20 Aibreán 2023). Bhí sé sáite i saol na Gaeilge le breis agus leathchéad bliain, mar iar-Uachtarán de chuid Chonradh na Gaeilge, agus ball de Choiste Gnó Chonradh na Gaeilge, agus go leor eiel.
Saol
Ba as Baile Mhic Cullach in Ard Mhacha ó dhúchas dó ach i mBaile Átha Cliath, áit a raibh siopa ag a mhuintir, a chónaigh sé ó bhog siad ansin i 1959.
Doldroma
Réigiún lagar aimsire, le haimsir scamallach chiúin agus gaotha éadroma aniar, faoi bhrú íseal atmaisféarach sa chrios coinbhéarseachta idirthrópaiceach amuigh ar na haigéin. Ó thuaidh uathu tá na trádghaotha anoir aduaidh, agus ó dheas uathu na trádghaotha anoir aneas. Is eol anois ó íomhánna satailíte gur gaotha anoir a bhíonn sna doldroma ach gur neamhleanúnach iad. D'fhágtaí longa seoil gan chóir gan phuth gaoithe iontu. Úsáidtear an téarma don lagar misnigh.
Máirtín Mac an t-Saoir
Is scríbhneoir Gaeilge na hAlban é Màrtainn Mac an t-Saoir (a rugadh i 1965). Sa Lèanaidh a rugadh é, ach tá naisc aige le hUibhist a Deas. Rinne sé céim sa leigheas in Ollscoil Obair Dheathain agus bhain sé céim amach i 1988. Rinne sé céim eile ag Sabhal Mòr Ostaig.
P.T. Mac Ruairí
Iriseoireacht
Ní raibh ach 14 bliain ag Mac Ruairí nuair a foilsíodh an chéad alt nuachta óna pheann sa Dundalk Democrat. Seachas seal a thug sé ag obair le Gael Linn is ag plé leis an iriseoireacht a bhí sé ar feadh a shaoil. Leis an Irish Press a chaith sé cuid mhór dá shaol oibre agus d’oibrigh sé leis an nuachtán sin ó 1968 go dtí gur dúnadh é i 1995. Thug sé go leor ama ina thuairisceoir cúirte agus nuair a dhún Scéala Éireann, bhunaigh sé seirbhís tuairisceoireachta cúirte.
Bhíodh sé ag scríobh don nuachtán Inniu agus foilseacháin eile chomh maith. Bhí sé ina stiúrthóir freisin ar an gcomhlacht cumarsáide Creagáin Teo agus ar CCC Nuacht Teo. Chaith sé seal ina rúnaí ar bhord Raidió na Life, idir 2010 agus 2013.
Gníomhaí Gaeilge
Bhí sé ina Uachtarán ar Chomhdháil Náisiúnta na Gaeilge idir 2004-2010.
Bhí sé 25 bliain ar Bhord Stiúrtha Fhéile Interceltique Lorient. Bhíodh sé ag craoladh ar Raidió na Life ón uair a bunaíodh é agus chaith sé deich mbliana ar bhord an stáisiúin. Bhí sé ina Chathaoirleach ar An Siopa Leabhar ó 2017.
Conradh na Gaeilge
Chláraigh Mac Ruairí mar bhall de Chonradh na Gaeilge i 1955 agus bhí sé ina uachtarán ar an eagraíocht idir 1998-2003. Chuir sé roimhe mar uachtarán an Conradh a chur in oiriúint don saol nua ó thaobh íomhá agus teicneolaíochta de. Bhunaigh sé Craobh Bhréanainn de Chonradh na Gaeilge i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath agus bhí sé gníomhach san Ardchraobh agus ar Choiste Ceantair Bhaile Átha Cliath.
Chaith Mac Ruairí seal mar Oifigeach Preasa agus mar Thimire leis an gConradh sna 1960idí, tráth a raibh sé ina eagarthóir ar an iris Rosc. Ba é a bhí i gceannas ar Chomóradh 50 Bliain Chonradh na Gaeilge ar Éirí Amach na Cásca i 1966.
Gaeloideachas
Bhunaigh sé Coláiste Samhraidh faoi choimirce a chraoibhe i dTír an Fhia i nGaeltacht Chonamara.
Pearsanta
Bhí Mac Ruairí pósta ar Shíle agus bhí cúigear clainne orthu.
Cwmaman
51.8046°N, -3.9085°W
Baile i Sir Gaerfyrddin, an Bhreatain Bheag, is ea Cwmaman, 62.1 km ó Caerdydd agus 263 ó Londain. Tá daonra 4,338 ann, agus tá 2,67 (59.2%) in ann Breatnais a labhairt.
Posadónias
Fealsamh Stóch is eolaí Gréagach ab ea Posadónias (Gréigis: Ποσειδώνιος, Poseidonios, is é sin "as Poseidon; c 135-c 51 RC). Rinne sé meastachán ar thrastomhas an Domhain trí dhearcthaí ar Canopus, an dara réalta is gile sa spéir, is í gar do bhun na spéire.
Próifiolacsas réamhnochta (PrEP)
mion|Truvada Is éard atá i gceist leis an gclár PrEP nó próifiolacsas réamhnochta (nó Truvada) ná úsáid réamhchoisctheach a bhaint as cógais frithvíreasacha chun ionfhabhtú VEID a chosc.
Nechtan Scéne
Sa Rúraíocht i miotaseolaíocht na nGael, máthair triúr gaiscíoch, Fannell, Foill agus Tuchell, ab ea  Neachtan Scéine  (Meán-Ghaeilge Nechtan Scéne). Tá sé ráite faoin triúr seo go raibh leath d'fhir na nUladh maraithe acu. Insítear in Macghníomhartha Chú Chulainn conas a mharaigh Cú Chulainn iad leis an sleá Del Chliss le Nechtan.
Dolby
An chéad córas éifeachtach chun an torann i gceol a atáirgtear le téipthaifeadán a laghdú go so-aitheanta. Úsáidtear go han-fhorleathan fós é. Shaothraigh Ray Dolby (1933-) ar dtús é le haghaidh téipthaifeadán gairmiúil i lár na 1960idí (Dolby A). Ansin mhionathraigh is shimpligh sé na ciorcaid chuige le húsáid i dtéipthaifeadáin caiséid (Dolby B). Tháirg sé Dolby C sna 1980idí, ina raibh laghdú torainn 20 dB trasna raon leathan minicíochtaí. Éiríonn an tsiosarnach ó bhun-nádúr gráinníneach an chumhdaigh mhaighnéadaigh ar na téipeanna. Rinne Dolby 3 rud: maidir leis an gcomhartha le taifeadadh, d'aimpligh sé na comharthaí ísle (ar mó a gcuirfeadh an tsiosarnach isteach orthu) níos mó ná na comharthaí níos airde is rinne iad a thaifeadadh; san atáirgeadh, scag sé amach na comharthaí an-ísle uile is rinne comharthaí níos mó ná tairseach áirithe a chur ar aghaidh don aimplitheoir; agus san aimplitheoir, d'aimpligh sé na comharthaí ísle níos lú ná na comharthaí arda, roimh an gcomhartha iomlán a chur isteach sa challaire. Laghdaíonn an phróiseáil seo an tsiosarnach 10 dB ar a laghad, agus ní chuireann isteach ar chaighdeán ginearálta na fuaime.
Broinceachtáis
deas|250px|thumb|Broinceachtáis Riocht ainsealach ina mbíonn na broncais ata, agus a n-éiríonn siad calctha le múcas is ionfhabhtaithe arís is arís eile. Mar thoradh air seo déanann duine casacht seile brachúla, agus faigheann babhtaí niúmóine arís is arís eile. Féadfaidh an riocht seo tarlú mar thoradh ar ghalair bhunúsacha cosúil le fibróis chisteach, bruitíneach, triuch nó eitinn.
John O’Byrne
Breitheamh agus abhcóide Éireannach ab ea John O’Byrne (24 Aibreán 1884 – 14 Eanáir 1954). D’fhóin sé mar Bhreitheamh sa Chúirt Uachtarach, ina Bhreitheamh san Ard-Chúirt ó 1926 go 1940 agus Ard-Aighne na hÉireann ó 1924 go 1926. clé|mion|[[Bunreacht Shaorstát Éireann idir lámha sa bhliain 1922; John O’Byrne Xú ó chlé go deas]] Bhí sé ina bhall den Choiste a dhréachtaigh Bunreacht Shaorstát Éireann 1922.
Moresnet Neodrach
Comhthiarnas beag i láriarthar na hEorpa ba ea Moresnet Neodrach (AIF: Fraincis mɔ.ʁɛ.nɛ). Bhí sé ann idir 1816 agus 1920 agus é á riar ag Ríocht Aontaithe na hÍsiltíre (nó ag an mBeilg tar éis di siúd neamhspleáchas a bhaint amach in 1830) agus ag an bPrúis. I ndiaidh 1830 bhí nasc idir an pointe teorann ba thuaisceartaí den chríoch agus ceathairphointe a raibh Cúige Ollannach Limburg, Cúige Prúiseach na Réine agus Cúige Beilgeach Liège ceangailte de. Inniu tugtar Pointe na dTrí Thír air, áit a dtagann an Bheilg, an Ghearmáin agus an Ísiltír le chéile.
Poblacht na Veinéise
Ba stát ceannasach agus poblacht mhuirí í Poblacht na Veinéise (Iodáilis: Repubblica di Venezia; Veinéisis: Repùblega de Venèsia) nó an Phoblacht Veinéiseach. Is é La Serenissima (Iodáilis: Serenissima Repubblica di Venezia; Veinéisis: Serenìsima Repùblega de Venèsia) an t-ainm traidisiúnta a bhí air.
Moresnet Neodrach
Sa Chéad Chogadh Domhanda nasc an Ghearmáin Moresnet Neodrach léi féin, cé nár thug na comhghuaillithe aitheantas don nascadh. De bharr an tSosa Chogaidh idir an Fhrainc agus an Ghearmáin i Mí na Samhna 1918 bhí ar an nGearmáin an Bheilg agus Moresnet Neodrach a fhágáil. Bliain ina dhiaidh sin thug Conradh Versailles Moresnet Neodrach don Bheilg, rud a cuireadh i bhfeidhm ar an 10 Eanáir 1920, nuair a rinne an Bheilge bardas Kelmis de. Sa Dara Cogadh Domhanda ghlac an Ghearmáin seilbh ar bhardas Kelmis agus ar an limistéar máguaird agus tugadh Moresnet arís air.
Is díol spéise ar leith do lucht Esperanto an chríoch de bharr na hiarrachta a rinneadh go luath sa fichiú haois ar stát labhartha Esperanto a bhunú ann agus Amikejo (Áit Chairdis) mar ainm air.
Stair
Nuair a tháinig deireadh le himpireacht Napoléon, chuir Comhdháil Vín 1814-15 cruth nua ar léarscáil na hEorpa chun meá chumhachta a shocrú. Bhí teorainn le tarraingt idir Ríocht Aontaithe na hÍsiltíre, stát a bunaíodh go gearr roimhe sin, agus Ríocht na Prúise. Ba é an deacracht ba mhó a bhí ag baint le dúiche Moresnet an mianach luachmhar since a bhí ann, mianach a thugtaí Altenberg air i nGearmáinis agus Vieille Montagne i bhFraincis. Bhí éileamh ag an Ísiltír agus ag an bPrúis ar shinc ar a son féin agus chun prás a dhéanamh. Ba é Briostó i Sasana an t-aon áit amháin eile a raibh an tsinc á próiseáil ag an am.
I Mí na Nollag 1815 tháinig ionadaithe na hÍsiltíre agus na Prúise le chéile in Aachen, áit a bhí gar don dúiche, agus rinneadh comhréiteach ar an 26 Meitheamh 1816. Rinneadh trí chuid de dhúiche Moresnet: dhéanfaí sráidbhaile Moresnet féin cuid de chúige Ollannach Liège, dhéanfaí sráidbhaile Prúiseach Moresnet cuid de chúige na Réine agus agus dhéanfaí críoch neodrach den mhianach agus den sráidbhaile a bhí i ngar dó go dtí go ndéanfaí réiteach eile. Bhí cosc ar an dá thír an chríoch a shealbhú lena saighdiúirí agus cuireadh comhthiarnas ar bun. Níor lig na hOllannaigh uathu a dteideal fiú tar éis gur tháinig na Beilgigh ina n-áit in 1830. Bhí Moresnet Neodrach leagtha amach mar chineál triantáin. Ba é a bhun an bóthar mór idir Aachen agus Liège agus bhí an sráidbhaile agus an mianach díreach lastuaidh den bhóthar sin. Thoir agus thiar tháinig dhá líne dhíreacha le chéile ag an Vaalserberg (cnoc atá 322 méadar ar airde os cionn leibhéal na farraige agus é ar an mball is airde san Ísiltir).
Stádas
Rinne beirt choimisinéir, duine as gach comharsa, an chríoch a riar. Le himeacht aimsire ba stáitseirbhísigh iad. Cheapaidís méara mar cheann an rialtais áitiúil.
Tugadh dlíthe sibhialta agus pionósacha Napoléon isteach le linn na bhFrancach agus d’fhan siad i bhfeidhm, cé gurbh éigean do bhreithiúna ón mBeilg agus ón bPrúis cúiseanna a thriail. Ní raibh cúirt riartha ann agus níorbh fhéidir achomharc a dhéanamh in aghaidh bhreith an mhéara.
In 1859 cuireadh comhairle áitiúil deich mball ar bun, in éineacht le coiste carthannachta agus coiste scoile. Ba é an méara a cheap iad agus ní dhearna siad ach comhairle a tabhairt. Ní raibh ceart vótála ag muintir na háite.
Bhí an chuid is mó de na daoine ar fostú ag comhlacht mianadóireachta Vieille Montagne, agus bhí tithe, siopaí, ospidéal agus banc aige. Tharraing an mianach a lán oibrithe ó na tíortha ba ghaire dó, agus mhéadaigh an daonra ó 256 in 1815 go 2,275 in 1858 agus go 4,6668 in 1914. Chuir an Bheilge agus an Phrúis an chuid ba mhó de na seirbhísí, leithéid an phoist, ar fáil i bpáirt le chéile. Bhí cúig scoil ann agus bhí géillsinigh Prúiseacha in ann dul ar scoil in Moresnet na Prúise.
Bhí buntáistí ag roinnt leis an gcríoch. Bhí na cánacha íseal (2,735 franc Beilgeach a bhí sa bhuiséad), ní raibh tairifí iomportála ann agus bhí earraí níos saoire ná mar a bhí sna tíortha comharthanacha. Ach ní raibh cead ag an gcríoch arm náisiúnta a bheith aici, ó bhí daoine na háite gan stát.
Ar dtús chuir a lán daoine fúthu in Moresnet Neodrach chun seirbhís míleata a sheachaint sa bhaile, ach in 1854 thosaigh an Bheilg ag coinscríobh saoránaigh dá cuid a raibh cónaí orthu i Moresnet agus rinne an Phrúis amhlaidh freisin in 1874. As sin amach níor tugadh díolúine ach do shliocht na chéad áitritheoirí.
Airgead
Ní raibh a cuid airgid oifigiúil féin ag Moresnet Neodrach. Ba é franc na Fraince an t-airgead dlíthairgthe, ach bhí airgead ón bPrúis (nó ón nGearmáin tar éis 1871), ón mBeilg agus ón Ísiltír á úsáid freisin. In 1848 thosaigh daoine ag úsáid airgead áitiúil, cé nach raibh meas oifigiúil air.
Cinniúint neamhchinnte
Nuair a ídíodh an mianach in 1885 ní raibh a fhios ag daoine an mbeadh Moresnet Neodrach i gcumas fanacht ar bun. Rinneadh moltaí dá réir.
In 1886 rinne an Dr Wilhelm Molly (1838–1919), príomhdhochtúir an mhianaigh agus bailitheoir díograiseach stampaí, iarracht ar sheirbhís áitiúil phoist a chur ar bun a mbeadh stampaí dá cuid féin aici. Rinne na Beilgigh é sin a bhacadh gan mhoill.
Cuireadh casaíne ar bun i Lúnasa 1903 tar éis gur dúnadh a leithéidí sa Bheilg féin. Bhí coinníollacha diana ag baint le casaíne Moresnet sa mhéid nach raibh cead ag muintir na háite imirt ar gheall agus nach mbeadh breis is fiche duine cruinnithe ann. D’éirigh siad as nuair a dúirt an Kaiser Wilhelm II go ndéanfadh sé críochdheighilt nó go dtabharfadh sé an chríoch don Bheilg chun deireadh a chur leis an gcearrbhachas. Timpeall an ama seo bhí trí dhrioglann ag déanamh gin-bhiotáille in Moresnet.
Críoch Esperanto
In 1908 mhol an Dr Molly go ndéanfaí stát labhartha Esperanto de Moresnet Neodrach, an chéad cheann ar domhan, le hamhrán náisiúnta a mbeadh fonn "O Tannenbaum" aige. D’fhoghlaim cuid de na háitritheoirí Esperanto agus bhí cruinniú in Kelmis i bhfabhar Amikejo ar an 13 Lúnasa 1908, áit ar léiríodh armas. D’fhógair Comhdháil Dhomhanda Esperanto agus í ar siúl in Dresden gurbh é Moresnet Neodrach príomhchathair dhomhanda an phobail Esperanto.
An dá chogadh dhomhanda agus ina ndiaidh
Mhill an cogadh an neodracht. Ar an 4 Lúnasa 1914 thug an Ghearmáin ionradh ar an mBeilg, cé nach ndearnadh aon dochar do Moresnet ar dtús. Maraíodh 147 saoránach de chuid Moresnet, cé nach léir an laistigh den chríoch a maraíodh iad nó sa troid amuigh. Ar an 27 Meitheamh 1915 shealbhaigh Ríocht na Prúise Moresnet Neodrach, ach níor thug aon tír eile aitheantas don sealbhú.
In 1918, i ndeireadh an chogaidh, b’éigean don Ghearmáin tarraingt siar ón mBeilg agus ó Moresnet. Caitheadh Wilhelm Kyll amach, Gearmánach a ceapadh mar mhéara i ndiaidh ionradh na Gearmáine.
Ar an 28 Meitheamh 1919 réitigh Conradh Versailles an t-aighneas ba bhun le bunú na críche céad bliain roimhe sin. Thug sé Moresnet Neodrach, i dteannta Moresnet Prúiseach agus na bardais Ghearmánacha Eupen agus Malmedy, don Bheilg. Tháinig an conradh i bhfeidhm ar an 10 Eanáir 1920.
Ainmníodh Moresnet Neodrach mar Kelmis (La Calamine i bhFraincis) chun idirdhealú a dhéanamh idir é agus baile mór Morsenet in Plombières. Tagann an t-ainm ó “kelme,” an focal ar shinc sa chanúint áitiúil Liomburgach.
Shealbhaigh an Ghearmáin an chríoch i rith an Dara Cogadh Domhanda ach tháinig sí ar ais chun na Beilge in 1944.
Tá Kelmis ina chuid de phobal Gearmáinise na Beilge ón mbliain 1973 i leith, agus in 1977 tháinig comúin Neu‑Moresnet agus Hergenrath isteach ann.
Uirne
San Fhiannaíocht i miotaseolaíocht na nGael, deirfiúr Mhuirne agus aintín Fhionn mhic Cumhaill ba ea Uirne, nó Tuirn(e) ("géarbhéal").
An draoi Tadg mac Nuadat ba ea a hathair. Pósta faoi thrí a bhí sí. Ar dtús, phós sí le Conall agus bhí mac, Dáire, acu. Ansin phós sí le hImcad, mac le rí Dhál Araí. D'athraigh an banríon Uirne agus í torrach i riocht chú, agus thóg sí dhá chú, Bran agus Sceólang, ar an saol dá bharr. Sa deireadh, phós sí le Lugaid Lága, agus bhí triúr páistí acu: Eogan Ruad, Sciath Brecc agus Cael Croda.
Moladh é ag roinnt scoláirí gurb ionann iad Uirne agus Muireann.
Earnmas
De réir miotaseolaíocht na nGael, ba bhandia í Ernmas, luaite mar sliocht de na Tuatha Dé Danann i Leabhar Gabhála na hÉireann agus Cath Maighe Tuireadh.
Teaghlach
I measc a teaghlaigh, bhí trédhia na hÉireann Ériu, Banba agus Fódla; trédhia an chogaidh Badhbh, Macha agus the Mór-Ríoghain; agus i dteannta úd, trédhia mac, Glonn, Gnim, agus Coscar. Ba iad Fiacha agus Ollom a mic eile.
Cath Mhaighe Tuireadh
Maraíodh Ernmas i rith an chéad Chath Mhaighe Tuireadh.
E Pluribus Wiggum
Craoladh an deichiú heipeasóid, "E Pluribus Wiggum", den naoú sraith déag The Simpsons ar an 6 Eanáir 2008. Scríobh Michael Price an eipeasóid seo. D'fhéach 8.2 milliún duine ar an eipeasóid.
Eicht
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Obar Dheathain é Eicht nó Eachd.
An Teileascóp
Réaltbhuíon bheag neamhfheiceálach is ea an Teileascóp atá suite ar an leathsféar neamhaí theas ar an taobh theas de réaltbhuíon an tSaighdeora. Ba é an tAb Nicolas Louis de Lacaille a chruthaigh an réaltbhuíon seo sna blianta 1751-52.
Stair
Ba é an réalteolaí Francach an tAb Nicolas Louis de Lacaille a chruthaigh réaltbhuíon an Teileascóip. Chaith Lacaille na blianta 1751 agus 1752 san Afraic Theas agus é ag clárú réaltaí an leathsféir theas. Bhí beagnach 10,000 réalta agus 42 réada domhainspéire ar an léarscáil neamhaí a rinne sé ag an am sin. Tháinig amach an chéad eagrán sa bhliain 1756 ach ní raibh ann ach plánaisféar agus é sa teanga Fraincise. Níor foilsíodh an chatalóg iomlán agus eagrán deifnídeach an phlánaisféir go dtí an bhliain 1763, bliain amháin tar éis bhás Lacaille. Coelum Australe Stelliferum an t-ainm a thug Lacaille ar an leabhar seo. San eagrán seo, d'aistrigh sé na hainmneacha ón bhFraincis go dtí an Laidin, agus chuir sé trí réaltbhuíon na Cíle, na Seolta agus Dheireadh na Loinge in áit Argo Navis (nó Le Navire, mar a thug sé air sa chéad eagrán).
Le linn dó a bheith ag cur i gclár na réaltaí theas, chum Lacaille ceithre réaltbhuíon déag chun áiteanna éigin i ndeisceart na spéartha a líonadh nach raibh a lán réaltaí iontu – agus an Teileascóp ina measc (féach an bosca thíos). Sa lá atá inniu ann glacann an an tAontas Réalteolaíoch Idirnáisiúnta (ARI) le gach ceann de na réaltbhuíonta sin; agus glactar freisin leis na trí réaltbhuíon a rinne Lacaille as an Long.
Le Telescope ("an Teileascóp") an t-ainm Fraincise a thug Lacaille ar an réaltbhuíon seo ar dtús. Teileascóp aerga a bhí i gceist – sin le rá, an saghas teileascóip ar bhain an réalteolaí Giovanni Domenico Cassini úsáid as i Réadlann Pháras ag tosú an 18ú haois. Teileascóp athraonta a bhí ann a raibh feadán an-fhada anásta aige chun iomrall crómatach a chealú.
Sa bhliain 1801, ar an léarscáil neamhaí Uranographa de chuid an réalteolaí Ghearmánaigh Johann Bode, tugadh Tubus Astronomicus ("an Feadán Réalteolaíochta") mar ainm Laidine ar an réaltbhuíon seo.
Telescopium an t-ainm Laidine a tugadh uirthi ar an bplánaisféar de chuid Lacaille a tháinig amach sa bhliain 1763, agus is é seo an t-ainm Laidine a thugtar uirthi sa lá atá inniu ann.
Ar an léarscáil neamhaí de chuid Lacaille, shínigh an Teileascóp ó thuaidh idir réaltbhuionta an tSaighdeora agus na Scairpe, ach sa lá atá inniu ann gaibhnítear don cheantar sin na spéire í atá laisteas den Saighdeoir agus de réaltbhuíon Thriantán an Deiscirt. Mar sin de, tugtar Eta Sagittarii ar Beta Telescopii, G Scorpii ar Gamma Telescopii, agus 45 Ophiuchi (nó d Ophiuchii) ar Theta Telescopii.
Miotaseolaíocht
Ós rud é nár cruthaíodh réaltbhuíon an Teileascóip go dtí an 18ú haois, níl aon bhaint aici le miotaseolaíocht an tSeansaoil. Lena chois sin, ní bhaineann aon mhiotaseolaíocht leis an réaltbhuíon seo ós rud é gur scoir Lacaille den thraidisiún sin ar dá réir a d'ainmnítí na réaltbhuíonta as carachtair mhiotaseolaíocha; ina áit sin roghnaigh sé go formhór ainmneacha uirlisí a úsáidtear sna heolaíochtaí.
Cwmbrân Uchaf
51.6654°N, -3.0455°W
Baile i Tor-faen, an Bhreatain Bheag, is ea Cwmbrân Uchaf. Tá daonra 5,039 ann, agus tá 520 (10.3%) in ann Breatnais a labhairt.
Ailean Caimbeul
Is duine ón Eilean Sgitheanach é Ailean Campbell a bhí i gcroílár go leor tionscnamh agus dul chun cinn maidir le Gaeilge na hAlban. Chaith sé beagnach 20 bliain ar Urras an t-Sabhail Mhòir. Bhí sé ina chathaoirleach ar BBC Alba. Níos déanaí, mar Phríomhfheidhmeannach ar Comunn na Gàidhlig, bhunaigh sé agus bhí sé i gceannas ar fheachtas ar son Achd Gàidhlig, agus ba é an chéad Phríomhfheidhmeannach é ar Bhòrd na Gàidhlig idir 2003 agus 2007. D'éirigh sé as a phost mar cheannaire Comunn na Gàidhlig in 2023.
Liosta de charachtair Coronation Street (1960)
Sobaldráma Briotanach is ea Coronation Street (nó Corrie go neamhfhoirmeálta uaireanta). Is liosta na gcarachtar é seo a bhí ar Coronation Street den chéad uair sa bhliain 1960:
Linda Cheveski
Bhí Linda Cheveski (née Tanner) (Anne Cunningham) 9 Nollaig 1960 - 20 Meitheamh 1984.
David Barlow
Bhí David Barlow (Alan Rothwell)  9 Nollaig 1960 - 10 Aibreán 1968.
Elsie Lappin
Bhí Elsie Lappin (née Castleway, iar Foyle) (Maudie Edwards) ar an gclár den chéad uair ar an 9 Nollaig 1960 agus d'fhág sí ar an 14 Nollaig 1960.
Florrie Lindley
Bhí Florence Lena 'Florrie' Lindley (Betty Alberge) 9 Nollaig 1960 - 2 Meitheamh 1965.
Susan Cunningham
Bhí Susan Cunningham (Patricia Shakesby) ar an gclár den chéad uair ar an 9 Nollaig 1960 agus d'fhág sí ar an 6 Eanáir 1961.
Ivan Cheveski
Bhí Ivan Cheveski (Ernst Walder) 14 Nollaig 1960 - 27 Nollaig 1967.
Harry Hewitt
Bhí Harry Hewitt (Ivan Beavis) 14 Nollaig 1960 - 6 Meán Fómhair 1967.
Esther Hayes
Bhí Esther Hayes (Daphne Oxenford) 14 Nollaig 1960 - 5 Aibreán 1972.
Jack Walker
Bhí John "Jack" Walker (Arthur Leslie) 14 Nollaig 1960-  24 Meitheamh 1970.
Minnie Caldwell
Bhí Minnie Caldwell (née Carlton) (Margot Bryant) 14 Nollaig 1960 - 7 Aibreán 1976.
May Hardman
Bhí May Hardman (née Mason) (Joan Heath) ar an gclár den chéad uair ar an 16 Nollaig 1960 agus d'fhág sí ar an 30 Nollaig 1960.
Lucille Hewitt
Bhí Lucille Hewitt (Jennifer Moss) 21 Nollaig 1960 - 1 Iúil 1974.
Concepta Regan
Bhí Concepta Regan (née Reilly; iar Hewitt) (Doreen Keogh) 23 Nollaig 1960 - 31 Nollaig 1975.
Harry Bailey
Bhí Harry Bailey (Ray Mort) 23 Nollaig 1960 - 16 Samhain 1964.
Vera Lomax
Bhí Vera Lomax (Ruth Holden)  23 Nollaig 1960 - 16 Eanáir 1967.
Malcolm Wilkinson
Bhí Malcolm Wilkinson (Antony Booth) ar an gclár den chéad uair ar an 23 Nollaig 1960 agus d'fhág sé ar an 4 Eanáir 1961.
Thomas Carlyle
Scríbhneoir Albanach ab ea Thomas Carlyle a rugadh in Eaglais Fheichein, Dùn Phris, Albain ar an 4 Nollaig 1795 agus a fuair bás ar an 5 Feabhra 1881 i Londain, Sasana. Fealsamh, scríbhneoir aoire, aistí, aistritheoir, staraí, matamaiticeoir agus múinteoir a bhí ann. Áirítear é mar dhuine de phríomhthráchtairí sóisialta a linne. Is iomaí léacht dár thug sé san aois Victeoireach a fuair fáilte is moladh óna lucht éisteachta. Saothar cáiliúil leis a d'eascair as ceann de na léachtanna úd ná On Heroes, Hero-Worship, and The Heroic in History ina maíonn sé go bhfuil a leithéid agus "Fear Mór" ann a bhfuil tábhacht stairiúil leis: "History is nothing but the biography of the Great Man". Carlyle an duine a bhaist "an eolaíocht dhuairc" ar an eacnamaíocht.
An Bhrasaíl
Is tír i Meiriceá Theas í an Bhrasaíl (Poblacht Chónaidhmitheach na Brasaíle, go hoifigiúil). Is í an tír is mó in ilchríoch Mheiriceá Theas í, agus í ag clúdach réimse ollmhór talún idir shléibhte na nAindéas agus an tAigéan Atlantach. Tá timpeall 180 milliún duine ina gcónaí sa Bhrasaíl. Ritheann Abhainn na hAmasóine trí thuaisceart na tíre, agus tá a habhantrach ar cheann de na réigiúin is tábhachtaí ar domhan ó thaobh na bithéagsúlachta de, chomh maith le tábhacht na gcoillte don atmaisféar. Is í Brasília príomhchathair na tíre, ach is iad São Paulo agus Rio de Janeiro na cathracha is mó sa tír.
Fionnachtain na Brasaíle agus Tús na Coilíneachta
Tá daoine sa tír le breis agus 6,000 bliain, ach ní raibh trácht uirthi sa stair go dtí gur tháinig taiscéalaithe Portaingéalacha i dtír inti sa bhliain 1500, agus iad faoi cheannas Pedro Álvares Cabral. Chuir Portaingéalaigh fúthu sa tír agus ghearr siad an t-adhmad. Bhí an-tóir acu ar adhmad as an gcrann brasaíle, agus deirtear gur ainmníodh an tír as an adhmad sin. Tá an tuairim ag roinnt daoine áfach gur ainmníodh an tír as an oileán samhalta Uíbh Bhreasail, a bhí ann de réir finscéalta na nGael, áit éigin amuigh san fharraige mhór taobh thiar d'Éirinn. Chuaigh an siúcra i dtábhacht mar bharr de réir a chéile, agus tugadh na sluaite sclábhaithe as an Afraic chun na Brasaíle ar mhaithe le saothrú na talún.
Bhunaigh na Portaingéalaigh an chéad chathair sheasta, São Vicente, sa Bhrasaíl sa bhliain 1531. Trí bliana ina dhiaidh sin, roinn Eoin a Trí, rí na Portaingéile, cósta na Brasaíle ina "chaptaenachtaí", trí cheann déag acu ar fad, agus bhronn sé gach captaenacht ar dhuine uasal éigin, le go rialódh sé í mar fheod príobháideach. De réir a chéile, áfach, d'iompaigh sé amach nach raibh ag éirí leis an bpolasaí seo, agus sa deireadh, bhain an rí na captaenachtaí ar ais de na glacadóirí. Ansin, bhunaigh sé trí choilíneacht mhóra — Maranhão, Grão Pará, agus an Bhrasaíl. Bhí gach coilíneacht á rialú ag a gobharnóir ginearálta féin, agus mionghobharnóirí i gceannas ar na captaenachtaí a bhí ann roimhe sin.
An chuid ba mhó den am, ní raibh an Phortaingéil ag coinneáil greim ródhocht ar na coilíneachtaí seo. Tháinig cathracha ar an bhfód de réir a chéile, agus bardais á rialú agus ag cur orduithe ón rí i bhfeidhm orthu. Faoin tuath, áfach, ba iad na "captaein mhóra" nó na "coirnéil" a bhí i mbun na gcúrsaí, agus iad sách neamhspleách ar an mbardas agus ar an ngobharnóir.
Iarrachtaí na bhFrancach is na nOllannach
Rinne cumhachtaí coilíneacha eile cúpla iarracht cúngú ar thailte na Portaingéile sa Bhrasaíl. Sna 1550idí, bhunaigh na Francaigh coilíneacht na Fraince Antartaí (France Antarctique) san áit a bhfuil Rio de Janeiro inniu, ach ní raibh teacht aniar ar bith sa choilíneacht. Ghabh na Portaingéalaigh an Fhrainc Antartach sa bhliain 1567 agus chuir siad cathair dá gcuid féin ar bun ansin.
Sa bhliain 1580, chuaigh an Phortaingéil agus an Spáinn in aontas pearsanta faoi aon rí amháin, nuair a cailleadh Sebastião, Rí na Portaingéile, gan oidhre nó ríchomharba a fhágáil ina dhiaidh. Bhí an fhadhb ag dul leis an aontas seo ná go bhfuair na Portaingéalaigh trioblóidí leis na hOllannaigh, arbh iad sean-naimhde na Spáinneach iad. Roimhe sin, bhí an caidreamh idir an Phortaingéil agus an Ollainn cairdiúil go maith, agus iad ag déanamh an-trádála le chéile. Tháinig deireadh leis seo, agus d'fhorghabh na hOllannaigh cuid mhór de choilíneachtaí na Portaingéile sa Chian-Oirthear. D'fhéach siad, fiú, an Bhrasaíl a sciobadh ó na Portaingéalaigh. Ghabh Jacob Willekens agus Piet Hein Bahia, príomhchathair na gcoilíneachtaí Portaingéalacha i Meiriceá Theas, sa bhliain 1624. Sheol fórsa millteanach Spáinneach go Bahia le ruaigeadh a chur ar na hionróirí, ach má chuir féin, tháinig siad ar ais sa bhliain 1630. Bhunaigh na hOllannaigh coilíneacht i bPernambuco agus thosaigh siad ag sealbhú tailte Portaingéalacha timpeall na háite.
thumb|320px|Léarscáil Phortaingéalach ón 16ú haois Rinne na hOllannaigh seadú maith i bPernambuco. Thosaigh siad ag tógáil cathracha agus ag forbairt na coilíneachta s'acu. B'é an siúcra an tráchtearra ba mhó a bhí ann, agus b'iad na daoir ón Afraic a bhí á tháirgiú.
Sa bhliain 1640, fuair na Portaingéalaigh dealú ón Spáinn arís, agus ocht mbliana ina dhiaidh sin, d'fhorghabh siad Luanda, an cuan trádála san Afraic trína bhfaigheadh Pernambuco an chuid ba mhó de na daoir. Bhí trádáil na ndaor faoi smacht na bPortaingéalach anois, agus ó bhí coilíneacht Pernambuco ag brath ar na daoir Afracacha leis an gcána siúcra a shaothrú, fuair na hOllannaigh ansin iad féin i gcruachás eacnamaíochta. Ní raibh suim ag lucht rialtais na hÍsiltíre i gcoilíneacht nach raibh airgead ag teacht aisti a thuilleadh, agus sa bhliain 1662, dhíol siad iarsmaí na coilíneachta leis an bPortaingéil. Na hOllannaigh a bhí ina gcónaí ansin, bhog siad go dtí coilíneachtaí eile na hÍsiltíre.
Anois, agus rítheaghlach Bragança ag rialú na tíre, bhí an Phortaingéil ag éirí mór le Sasana, agus an trádáil idir an dá thír seo ag dul chun tábhachta. Ar ndóigh, b'iad táirgí na Brasaíle na honnmhuirí ba mhó a bhí an Phortaingéil a dhíol le Sasana.
Fairsingiú na Brasaíle agus Ré na mBandeirantes
Bhí an Bhrasaíl á fairsingiú siar, agus cathracha nua á mbunú i bhfad isteach ón gcósta, go háirithe Manaus, a tháinig ar an bhfód sa bhliain 1674. Bhí páirt lárnach ag São Paulo san fhairsingiú seo. Bhunaigh na hÍosánaigh Misinéireacht Naomh Póil sa bhliain 1532, agus d'fhás cathair timpeall an stáisiúin mhisinéireachta—São Paulo. Lucht trádála daor ba mhó a shocraigh síos i São Paulo, agus iad ag eagrú bandeiras nó cineál díormaí paraimíleata le breith ar na daoir Afracacha a d'éalaigh ó na coilíneachtaí agus le troid a chur ar na bundúchasaigh. Ba mhinic a rinne na bandeirantes—na saighdiúirí paraimíleata—an-ródach orthu siúd.
Sa bhliain 1680, bhunaigh na Portaingéalaigh coilíneacht nua, Colônia do Sacramento, in aice le Buenos Aires. Ní raibh na bandeirantes féin ábalta an choilíneacht seo a chosaint ar na Spáinnigh. Bhí an choilíneacht ag dul ón bPortaingéil go dtí an Spáinn agus ar ais, agus muintir an dá thaobh ag cur fúthu ansin. Sa bhliain 1724, bhunaigh na Spáinnigh cathair Montevideo ansin, ar imeall an áitribh Phortaingéalaigh.
Ruathar an Óir agus Bunú Minas Gerais
I ndeireadh na seachtú haoise déag, thosaigh an ruathar óir go dtí an Tuaisceart, agus de thoradh an ruathair seo tháinig áitreabh nua ar an bhfód san áit a bhfuil stát Minas Gerais inniu. Is é is brí le Minas Gerais ná "Na Mianaigh Ghinearálta". Tharla cúpla ruathar óir eile sa chéad leath den ochtú haois déag, agus chuir na ruathair seo tús leis an áitreabh i nGoiás agus i Mato Grosso. Cé go ndearna lucht na mianadóireachta iarrachtaí a gcuid táirgí a smuigleáil as an tír beag beann ar an gcustam, is follasach gur chuidigh na fionnachtana óir go mór mór le heacnamaíocht na Brasaíle ar fad.
Le fírinne, bhí an t-airgead ró-bhog, ró-shaoráideach sa chéad leath den ochtú haois déag. Má bhí teacht isteach maith ag an mBrasaíl, níor bhac aon duine de na gróintíní is na boic mhóra le geilleagar na coilíneachta a fhorbairt ná le bun a chur le tionsclaíocht.
Leasuithe Pombal
clé|mion|Sebastião José de Carvalho e Melo (2.ª metade, séc XVIII) Sa bhliain 1750, tháinig an Rí Seosamh I (José I) i gcomharbacht ar Eoin V (João V). Fear beartach gníomhach ab ea Seosamh, agus theastaigh uaidh an Phortaingéil agus an Bhrasaíl a fhorbairt. Bhronn sé cumhachtaí fairsinge ar Sebastião José Carvalho e Mello, Marcas Pombal, le geilleagar agus córas riaracháin na tíre is na gcoilíneachtaí a leasú go cuimsitheach. Sa Bhrasaíl, threisigh an Marcas le bailiú na gcánach, le go bhfaigheadh an choróin an deachú ba dual di. Rinneadh príomhchathair na Brasaíle de Río de Janeiro. Le saol gnó an tuaiscirt a athbheochan, bhunaigh an Marcas comhlachtaí nua le freastal ar Grão Pará, Maranhão, Pernambuco agus Paraíba, agus fuair na gnólachtaí seo cearta monaplachta. Chabhraigh na comhlachtaí monaplachta le forbairt an áitribh, na talmhaíochta is na curadóireachta gan aon agó, ach b'éigean don Mharcas na seanghildeanna tráchtála a throid agus a scor, ó bhí a mballra an-mhíshásta leis an monaplú. Theastaigh ón Marcas na bundúchasaigh a thabhairt chun sibhialtais agus chun Eorpachais, agus bhí sé barúlach gur chóir cleamhnais mheasctha a spreagadh idir na hIndiaigh agus na daoine de phór na hEorpa.
Colônia do Sacramento ina Chnámh Spairne
San am seo, bhí sé ina chnámh spairne i gcónaí, cá raibh teorainneacha na Spáinne is na Portaingéile ag rith san Oileán Úr. Sa bhliain 1750, shínigh na Spáinnigh agus na Portaingéalaigh Conradh Mhaidrid leis an easaontas a shocrú. De réir an Chonartha seo, d'fhág an Phortaingéil uaithi Colônia do Sacramento, ach ón taobh eile de, fuair sí seilbh ar limistéar na Seacht Misiún, mar a thugtaí air san am - is é stát feidearálach Río Grande do Sul atá ansin inniu. Na bundúchasaigh a bhí ina gcónaí timpeall na misin Íosánach seo, ní raibh siad sásta leis na Spáinnigh ná leis na Portaingéalaigh mar mháistrí coilíneacha, agus sa bhliain 1754-56, d'éirigh siad amach in aghaidh an dá chumhacht le cuidiú ó na hÍosánaigh. Bhí an Marcas agus na hÍosánaigh in adharca a chéile, toisc go raibh an-chumhacht, an-tailte agus an-fháltas ag Cumann Íosa. Thairis sin, dhiúltaigh na hÍosánaigh cáin, cíos nó deachú a íoc le coróin na Portaingéile, ó bhí cearta eistíre acu ón bPápa. Sa bhliain 1759, d'éirigh leis an Marcas na hÍosánaigh a ruaigeadh scun scan as tailte na Portaingéile. mion|Vice-Reino do Brazil 1763 Sna blianta 1756-63 bhí Cogadh na Seacht mBliana á fhearadh ag an Spáinn agus ag an bPortaingéil ar a chéile, agus bhí Colônia do Sacramento ina cnámh spairne arís, beag beann ar Chonradh Mhaidrid. Le fírinne, bhí Colônia ag dul ón Spáinn go dtí an Phortaingéil agus ar ais ó sin. Níor tháinig deireadh le tionlacan na n-óinseach seo roimh na 1820idí, nuair a gaireadh poblacht neamhspleách, Poblacht Oirthearach Uragua, de Colônia.
Eascairt an Scarúnachais agus Neamhspleáchas na Brasaíle
Fiú nuair a thosaigh tréimhse na gcoilíníochtaí ag druidim chun deireanais i Meiriceá Theas, ní raibh an scarúnachas leath chomh láidir sa Bhrasaíl agus a bhí sé i gcoilíníochtaí na Spáinne. Bhí na longa ag teacht agus ag imeacht go tiubh téirimeach idir an Phortaingéil agus an Bhrasaíl. B'iad na dlíthe céanna a bhí i bhfeidhm sa dá thír. clé|mion|Joaquim José da Silva Xavier - Tiradentes (Oscar Pereira da Silva) Is é is cúis le dílseacht fhadsaolach na mBrasaíleach don Phortaingéil ná go raibh dhá leath na hImpireachta cothrom le chéile. Ní fhéadfá a rá go raibh an Phortaingéil ag glacadh buntáiste ar an mBrasaíl agus ag teacht i dtír uirthi. Sa deireadh thiar, áfach, shroich an scarúnachas an Bhrasaíl féin. Ní raibh ollscoil dá gcuid féin ag na Brasaíligh, agus mar sin chaithfidís dul go hOllscoil Coimbra sa Phortaingéil ar lorg ardoideachais. Mar sin, nuair a thosaigh réabhlóid na Fraince ag eascairt, ní raibh na hidéanna ba bhun leis an réabhlóid i bhfad ag teacht an Bhrasaíl féin. Sa bhliain 1789, ghabh na húdaráis baicle d'intleachtóirí agus de bhuirgéisigh i gcúige Minas Gerais, tar éis dóibh súil an ghobharnóra áitiúil a tharraingt orthu leis an dóigh a mbídís ag teacht le chéile le comhrá a dhéanamh faoi chúrsaí poblachtánachais agus réabhlóideachais. Scaoileadh cuid mhór den bhaicle saor i ndiaidh tamaill bhig, ach má scaoileadh féin, ní bhfuair a gceann feadhna, oifigeach airm darbh ainm Joaquim José da Silva Xaver, trua ná trócaire ó na húdaráis. Cuireadh chun báis é mar thréatúir. Nuair a bhain an Bhrasaíl amach a neamhspleáchas, gaireadh mairtíreach agus laoch náisiúnta de Silva Xaver, nó "Tiradentes". Sin é an leasainm a bhí air—"Fear Tarraingthe na bhFiacal"—ó bhí sé ina fhiaclóir san Arm.
Níorbh é sin bás na ceannairceoireachta, áfach. Sa bhliain 1798, tháinig gluaiseacht chriticiúil eile chun solais i mBahia, agus í i bhfad ní ba radacaí ná lucht leanúna Tiradentes. I mBahia, bhí Gormaigh páirteach sa ghluaiseacht, agus iad ag éileamh go gcuirfí deireadh le daoirse an chine ghoirm agus go dtabharfaí cothrom na Féinne do na Gormaigh sa tsochaí.
Chuir na húdaráis stop tobann le gluaiseacht Bahia chomh maith, ach b'fhollasach go raibh an port ag athrú sa Bhrasaíl. Ní raibh an choilíneacht chomh spleách ar an bPortaingéil agus a bhíodh. Thairis sin, bhí scothaicmí na tíre ag foghlaim teangacha iasachta—ní raibh sé deacair teacht ar dhuine a raibh Fraincis líofa aige, mar shampla—agus mar sin, bhí siad ábalta leabhair na hEorpa a léamh agus smaointeachas na hEorpa a thuiscint.
Bhain Eoin an Bhrasaíl amach i Mí Eanáir 1808. A thúisce is a bhí sé socraithe thall ansin, chrom sé ar na leasuithe sóisialta a chur i ngníomh. Chuir sé deireadh leis na monaplachtaí trádála agus bhunaigh sé an chéad bhanc sa Bhrasaíl. Faoin am céanna, tháinig an chéad nuachtán i gcló sa Bhrasaíl, Gazeta do Rio de Janeiro. Chuir Eoin feabhas mór ar an oideachas, nó bhunaigh sé scoileanna nua. Tháinig borradh mór ar thrádáil na Brasaíle le Sasana, agus bronnadh cearta eistíre ar na trádálaithe Sasanacha sa Bhrasaíl—is é sin, dá ndéanfadh duine acu coir nó míghníomh sa Bhrasaíl, chaithfeá dlí Shasana a chur air, seachas dlí na Brasaíle.
Sa bhliain 1815, hardaíodh an Bhrasaíl ar aon leibhéal leis an bPortaingéil taobh istigh den ríocht. Tugadh Ríocht Aontaithe na Portaingéile, na Brasaíle agus na nAlgarves (Reino Unido de Portugal, Brasil e Algarves) ar an ríocht seo anois. Faoin am seo, áfach, tháinig deireadh le tíorántacht Napoléon sa Phortaingéil, agus muintir na tíre sin ag éileamh ar an rí filleadh abhaile. Ansin, d'éirigh na Brasaíligh buartha faoi thodhchaí a dtíre agus faoin stádas a bheadh acu sa mhonarcacht aontaithe feasta, dá rachadh Eoin ar ais go dtí an mháthairthír. clé|mion|Impire Dom Pedro, 1822 Sa bhliain 1820, phléasc réabhlóid amach sa Phortaingéil. Chuir na Portaingéalaigh deireadh leis an monarcacht absalóideach a bhí i bhfeidhm go dtí sin, agus d'achtaigh siad bunreacht a chuir srianta cúnga le cumhacht an rí. Chaithfeadh Eoin filleadh abhaile anois le hiarsmaí a chumhachta a shábháil sa Phortaingéil. D'fhág sé a mhac Peadar, nó Dom Pedro, i Rio de Janeiro mar fhear ionaid. Ní raibh i bPeadar ach fear óg san am.
Tháinig sé chun solais go gairid ina dhiaidh sin nach raibh rialtas bunreachtúil na Portaingéile cineálta ná cairdiúil leis na Brasaíligh. Theastaigh ó na Portaingéalaigh an Bhrasaíl a iompú ina coilíneacht arís, na monaplachtaí a chur i bhfeidhm in athuair agus leasuithe sóisialta Eoin a chur ar ceal. B'fhearr leo fosta go dtiocfadh Dom Pedro ar ais ón mBrasaíl. mion|Independência ou Morte (1888)
An Gháir ó Ipiranga
Is follasach nár thaithin an chaint seo leis na Brasaíligh. D'iarr siad ar Pheadar fanacht sa Bhrasaíl agus an tír a chosaint ar éilimh na bPortaingéalach. Is é an freagra a fuair siad ná fico—"fanfaidh mé". Anois, chuaigh Peadar i gceannas ar na Brasaíligh ag cur catha ar son na saoirse. Ar an 7 Meán Fómhair 1822, d'fhógair Peadar chois Abhainn Ipiranga gur tír neamhspleách a bheadh sa Bhrasaíl feasta. Is iad na focail a labhair sé, de réir an mhiotais thírghráúil, ná Independência ou Morte!—an neamhspleáchas nó an bás! Chuir an forógra seo—an Gháir ó Ipiranga—tús leis an troid ar son na saoirse. Le cuidiú na Sasanach, chloígh na trúpaí Brasaíleacha iarsmaí an gharastúin Phortaingéalaigh i rith na bliana 1823. Bhí stát nua bunaithe anois—Impireacht na Brasaíle, nó Império do Brasil.
Ceist Uragua
Bhí ceist Uragua (Banda Oriental, nó Colônia do Sacramento) le socrú go fóill. Ar dtús, gaireadh cúige Brasaíleach de Colônia. Sa bhliain 1825, ámh, d'éirigh muintir an chúige amach le cuidiú ón Airgintín (nó "Cúigí Aontaithe Río de la Plata", mar a thugtaí ar an Airgintín san am seo). Chuir an Bhrasaíl agus an Airgintín cogadh i ndiaidh cogaidh ar a chéile faoin gcúige, ach mar is léir dúinn inniu, ní bhfuair ceachtar acu é sa deireadh. Sa bhliain 1828, bhain an tír amach neamhspleáchas mar Phoblacht Oirthearach Uragua, República Oriental de Uruguay.
Peadar Mór agus Peadar Beag
Go gairid i ndiaidh imeacht Shean-Pheadair, áfach, d'éirigh na cúigí amach in aghaidh an rialtais lárnaigh. Le maolú ar an scarúnachas seo, bhronn an rialtas parlaimintí beaga nó tionóil reachtaíochta dá gcuid féin ar na réigiúin, ionas go bhféadfaidís a gcúrsaí féin a stiúradh. Mar sin féin, bhí an saol polaitiúil sách corrach sa tír, agus sa deireadh, tugadh a choróin do Pheadar Óg, le go rachadh sé féin i gceannas ar an mBrasaíl. Ní raibh sé ach cúig bliana déag ar lá a chorónaithe.
Chaith Peadar Óg beagnach leathchéad bliain ag rialú na Brasaíle. Tríd is tríd, ní mór a rá go raibh an saol ní b'fhearr sa Bhrasaíl san am ná i dtíortha eile Mheiriceá Theas. Bhí síocháin, suaimhneas agus seasmhacht ag baint le rialtas Pheadair, nuair a bhí an chuid eile den ilchríoch á rialú ag caudillos gearrshaolacha. Bhí iarsmaí na gceannairceoirí ag éirí amach in áiteanna: sa bhliain 1841 i Maranhão, sa bhliain 1842 i Minas Gerais agus i São Paulo, agus bhí muintir Rio Grande do Sul ag dul chun cearmansaíochta ar an rialtas ón mbliain 1836 anuas. B'é an Ginearál Luís Alves de Lima e Silva a chloígh na ceannaircí seo, agus bhronn an tImpire diúcacht ar an nGinearál lena bhuíochas a chur in iúl.
Ceist Uragua—arís eile
mion|Juan Manuel de Rosas, 1840idí Sna 1840idí, baineadh fuil as seancholm Uragua arís eile. Bhí deachtóir na hAirgintíne, Juan Manuel de Rosas, tar éis dul i gcomhghuaillíocht le coimeádaigh Uragua, agus trúpaí Airgintíneacha ar garastún i Montevideo. D'éirigh na Brasaíligh buartha, agus an chuma ag teacht ar na cúrsaí go raibh na hAirgintínigh tar éis a gcuid féin a dhéanamh d'Uragua go buan. Mar sin, chuaigh na Brasaíligh i gcomhar le Liobrálaigh Uragua leis na hAirgintínigh a chaitheamh amach as an tír.
Sa bhliain 1852, chloígh na Liobrálaigh agus a gcuid comhghuaillithe Brasaíleacha na hAirgintínigh faoi cheannas Justo José de Urquiza, ionas gurbh éigean don deachtóir Rosas imeacht ón Airgintín. Níor chuir an bua seo deireadh leis an dóigh a mbíodh an Bhrasaíl agus an Airgintín in adharca le chéile faoi Uragua, áfach, ach ar a laghad, bhí siad sásta conradh a shíniú sa bhliain 1859 le neamhspleáchas iomlán Uragua a admháil is a aithint.
An Sclábhaíocht ina Cnámh Spairne
San am seo, bhí an Bhrasaíl i gcónaí ag trádáil le sclábhaithe Afracacha. Ón mbliain 1845 anuas, bhí na Sasanaigh ag iarraidh deireadh a chur leis an ngnó náireach seo. Bhí sé de nós ag longa cogaidh na Breataine Móire longa sclábhaithe Brasaíleacha a stopadh amuigh ar an teisclinn mhór agus dlí Shasana a chur ar an gcaptaen. De réir a chéile, d'éirigh an Bhrasaíl as an trádáil seo, ach ina dhiaidh sin féin, bhí caidreamh na Brasaíle le Sasana curtha ó mhaith. I dtús na 1860idí, bhí an dá thír ar tí cogadh a fhógairt dá chéile, ach sa deireadh thiar, d'éirigh le rí na Portaingéile an dá thaobh a thabhairt in araicis a chéile agus an caidreamh eatarthu a thabhairt chun síochántachta arís. mion|Francisco Solano Lopez 1869
Cogadh na Trípháirtíochta
Sna blianta 1864-70, d'éirigh ina chogadh—Cogadh na Trípháirtíochta—idir Paragua ó thaobh amháin de agus an Bhrasaíl, an Airgintín agus Uragua ón taobh eile de. Ar chrann na mBrasaíleach a thit sé an chuid ba mhó de na trúpaí a sholáthar. Chuir na Paraguaigh troid éadóchasach ar na naimhde, ach sa deireadh, maraíodh Francisco López, deachtóir Pharagua, i gcath Cerro Corá i Márta 1870. D'fhan na trúpaí Brasaíleacha i bParagua go dtí an bhliain 1875, nuair a síníodh conradh na síochána. Fuair an Bhrasaíl críocha thuaidh Pharagua in éiric an chogaidh.
An Eacnamaíocht ag Forbairt
San am seo, bhí borradh maith ag teacht faoi gheilleagar na Brasaíle. Bhí tráchtearraí nua á n-easpórtáil i mbreis ar an tobac agus ar an siúcra, cosúil leis an mairteoil, an caife agus an cúitiúc (amhábhar an rubair). Thosaigh an tionsclaíocht ag forbairt, agus nuair a bunaíodh Banc Ceannais don Bhrasaíl, tháinig lucht infheistíochta ón gcoigríoch le hairgead a shuncáil i ngnóthais Bhrasaíleacha.
Thosaigh lucht inimirce ag tonnadh isteach ón Eoraip. Cuid mhór de na hinimircigh, chuaigh siad ag obair i bplandálacha móra caife mar thionóntaí. Go bunúsach, chaithfeadh na tionóntaí seo aire a thabhairt do chuid áirithe den phlandáil, agus d'fhaighidís leath na mbarr a d'fhásfadh ar na toir chaife a bhí faoina gcúram.
Deireadh na Sclábhaíochta
Ní raibh sé furasta, á fach, lucht oibre a bhréagadh isteach i dtír ina raibh an sclábhaíocht i bhfeidhm i gcónaí. Ar dhóigheanna eile freisin, bhí an chuma ag teacht ar an scéal go gcaithfeadh an Bhrasaíl éirí as an daoirse. Sa bhliain 1871, reachtaíodh Dlí Rio Branco. Shaor an t-acht seo sclábhaithe an Stáit ó bhráca, ionas nár fágadh sclábhaithe ach ag úinéirí príobháideacha. Maidir le clann na sclábhaithe príobháideacha, chaithfidís fanacht ag obair ar fheirm an úinéara go dtí go slánóidís bliain is fiche d'aois. I ndiaidh an dlí seo, bhí ré na daoirse ag druidim chun deiridh go tiubh téirimeach. Sa bhliain 1888, saoradh na sclábhaithe deireanacha ó bhráca, agus faoin am seo, bhí na húinéirí féin breá sásta leis an smaoineamh, ó bhí a ndóthain ama acu dul ina thaithí. Thairis sin, d'fhan cuid mhór de na hiarsclábhaithe ag obair dá gcuid iarúinéirí cibé scéal é.