cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Na Cogaí Púnacha
An Chéad Chogadh Púnach
Troideadh an Chéad Chogadh Púnach (264-241 RC) i bpáirt ar thalamh na Sicile agus na hAfraice, ach den chuid is mó ba chogadh cabhlaigh é. Thosaigh sé mar coimhlint áitiúil sa tSicil idir Iéro II na Sioracúise agus na Mamartíní ó Mhesána. Bhailigh na Mamartíní chucu féin cabhair ó chabhlach na Cartaige, ach ina dhiaidh, sin rinne siad feall orthu ag impigh ar Sheanad na Róimhe cúnamh a thabhairt dóibh i gcoinne na Cartaige. Sheol na Rómhánaigh garastún chun na Measáine a dhaingniú, agus mar gheall ar an feall sin, chuidigh na Cartagaigh leis na Síoracúsaigh. Anois agus an dá chumhacht in achrann lena chéile san choimhlint, d'fhormhéadaigh an teannas eatarthu go tapa go cogadh lánscála le haghaidh na Sicile a smachtú.
Tar éis an bhriste ghéir ag Cath Agrigentum sa bhliain 261 RC, shocraigh ceannaireacht na Cartaige gan a thuilleadh rannpháirtíochtaí thalamh-bhunaithe díreach le léigiúin chumhachtacha na Róimhe a bheith acu, ach díriú ar an bhfarraige áit gur chreid siad go mbeadh an buntáiste ag loingeas ollmhór na gCartach. Ar dtús, bhí an lámh in uachtar ag na Chartaigh. Sa bhliain 260 RC bhris siad ar chabhlach nua na Rómhánach ag Cath na nOileán Aeolach. D'aisfhreagair na Rómhánaigh go tapaidh, áfach, tríd a gcabhlach a mhéadú go suntasach in am an-ghearr. Laistigh de dhá mhí, bhí cabhlach de os cionn céad long cogaidh acu. Toisc go raibh a fhios acu nach bhféadfadh siad na Cartaigh a threascairt, leis na gnáth teaicticí, sé sin le reithí, chuir na Rómhánaigh an corvus, droichead ionsaithe, ar bharr a longa. Bheadh na Rómhánaigh in ann an droichead a luascadh thart chuig long an namhaid agus bheadh an spíce géar ar a bharr in ann long an namhaid a stopadh. D'fhéadfadh leigiúnaigh Rómhánacha léim ar bord ansin agus an long a ghabháil. Laghdaigh úsáid na teaictice nuálaí buntáiste chabhlach na gCartach i gcomhrac long-le-long agus thug sé cead do choisithe na Róimhe páirt a ghlacadh i gcoimhlintí cabhlaigh. Mar sin féin, bhí an corvus anásta agus contúirteach freisin, mar sin, cuireadh deireadh leis de réir a chéile nuair a d'éirigh cabhlach na Róimhe níos cleachtaithe agus inniúla. Ach amháin gur bhriseadh orthu ag Cath Túinis san Afraic, agus faoi dhó i gcomhrac cabhlaigh, bhí bua beagnach gan bhriseadh ag fórsaí na Róimhe sa Chéad Chogadh Púnach. Sa bhliain 241 RC, shínigh an Chartaig conradh síochána faoi théarmaí a thug uirthi an tSicil a thréigint agus cúiteamh chogaidh a íoc. Bhí an cogadh fada costasach don dá chumhacht, ach bhí an Chartaig go mór níos éagobhsaithe dá bharr ná an Róimh. Sa bhliain 238 RC, bhí an Chartaig sáite isteach i gCogadh na nAmas, agus, lena linn, ghabh an Róimh an tSairdín agus an Chorsaic. B'í an Róimh anois an stát is cumhachtaí san Iar-Mheánmhuir: bhí a cabhlach mór in ann cosc a chur ar ionradh farraige ar an Iodáil, na bealaí trádála tábhachtacha farraige a rialú, agus ionsaí ón fharraige a dhéanamh ar thíortha i gcéin.
Toradh
Chaith an Chartaig na blianta i ndiaidh an chogaidh ag cur feabhais ar a cuid chúrsaí airgeadais agus ag leathnú a Impireacht choilíneach in Hispania, faoin teaghlach míleata "Uí Bharcid". Bhí aird na Róimhe dírithe, den chuid is mó, ar na chogaidh Illíreacha. Sa bhliain 219 RC, d'ionsaigh Hannibal, mac Amlicar Barca, Saguntum in Hispania, cathair a bhí ina comhghuaillithe ag an Róimh, agus cuireadh tús leis an Dara Cogadh Púnach.
An Tréimhse idir an Chéad agus an Dara Cogadh Púnach
De réir Polibius bhí roinnt comhaontuithe trádála idir an Róimh agus an Chartaig, fiú comhghuaillíocht chomhpháirteach i gcoinne an rí Piorr Epirót. Nuair a rinne an Róimh agus na Cartagaigh síocháin sa bhliain 241 RC, scaoileadh saor na 8,000 príosúnach cogaidh go léir a bhí faoi ghlas ag na Cartagaigh, agus ní raibh ar an Róimh aon airgid fhuascailte a íoc astu, ina theannta sin, fuair an Róimh roinnt mhaith airgid mar slánaíocht chogaidh. Mar sin féin, dhiúltaigh na Cartagaigh na tréigtheoirí Rómhánacha a bhí ag fónamh i measc a gcuid trúpaí a sheachadadh go dtí an Róimh.
Cathal Berry
Tháinig Berry ar aire an phobail i 2019 nuair a chuaigh sé ar scor tar éis 23 bliana in Arm na hÉireann. Labhair sé leis na meáin chumarsáide maidir le drochphá agus coinníollacha oibre an airm agus míshástacht phearsanra an airm leis an gcaidreamh mífheidhmiúil a bhraitear idir na húdaráis mhíleata agus an Roinn Cosanta.
D'iarr Berry go n-éireodh Paul Kehoe, an tAire Stáit sa Roinn Cosanta as a phost. Rinne sé cur síos air mar "chulaith fholamh" a bhí "i gceannas ar mheath an airm" ó thosaigh sé sa ról in 2011.
Realty Bites
Craoladh an naoú eipeasóid, "Realty Bites", den naoú sraith The Simpsons ar an 7 Nollaig 1997. Scríobh Dan Greaney an eipeasóid seo. D'fhéach 10.6 milliún duine ar an eipeasóid.
An Gaineamhlach Ghóibí
Gaineamhlach mór san Áise thuaidh is ea an Góibí (/ˈɡoʊ.bi/; Mongóilis: Говь, govĭ, /ɢɔwʲ/, "leathfhásach"; Sínis: 戈壁; pinyin: Gēbì, Xiao'erjing: قْبِ, /kɤ˥pi˥˩/).
Tréithe
Tá achar os cionn 1,295,000 km² agus tá sé 1,500 km ar fad. Is é cúigiú gaineamhlach is mó ar Domhan agus dara is mó san Áise.
Is é an Góibí fásach fuar, le sioc agus sneachta ó am go ham a tharlaíonn ar a chuid dumhcha. Chomh maith le bheith go leor i bhfad ó thuaidh, tá sé suite chomh maith ar ardchlár thart 910-1,520 méadar (2,990-4,990 troigh) os cionn leibhéal na farraige, a chuireann leis an teocht íseal. Titeann thart ar 194 milliméadar (7.6 orlach) d'báistí ar an meán gach bliain sa Ghóibí.
Stair
Tá cáil ar Ghaineamhlach Ghóibí as an eolas a bhailigh eolaithe ann maidir leis na dineasáir. Fuarthas go leor iontaisí tábhachtacha dineasár i nGaineamhlach Ghóibí.
Béalgrád
Is í Béalgrád príomhchathair na Seirbia agus an chathair is mó sa tír chéanna. Tá sí lonnaithe ar chumar na habhainn Sava agus Danóibe. Is í an chiall atá ag a hainm ná Cathair Bhán. Tá níos mó ná 1.6 milliún daoine ann agus tá thart at 3 milliún sa cheantar iomláin uirbeach. Tá sí mar cheann de na cathracha is mó i lár na hEorpa. Thart ar an 6ú mílaois bhí an cultúr réamhstairiúil is mó san Eoraip, Vinča, ag forbairt san áit. Níos déanaí bhí Thraco-Dacians ina chónaí sa réigiún agus i ndiaidh 279 RC, thóg na Ceiltigh an chathair agus glao siad Singidūn air. Ghabh na Rómhánaigh an áit i rith réimeas Augustus, agus tugadh cearta cathrach dó i lár na dara haoise. Lonnaigh na Slavaigh é sna 520í, athraigh riall na cathrach cúpla uair idir na Francaigh, Biosántaigh agus Ungáraigh ach sa 13ú haois thóg an Rí Seirbiach, Stephen Dragutin (1282–1316), é mar phríomhchathair a ríocht. Sa bhliain 1521 ghabh na hOtamánaigh Béalgrád. Thóg na Habsurgaigh é roinnt uaire i rith na cogaidh leis na hOtamánaigh agus scriosadh chuid mhaith den chathair. Sa bhliain 1841 bhí Béalgrád arís mar phríomhchathair Seirbia. D'fhán tuaisceart Bhéalgrád mar dún faire na Habsburgaigh go dtí an bhliain 1918. Agus í mar suíomh straitéiseach, throideadh ina leith i measc 115 cogaidh agus scroiseadh í 44 huaire. Bhí Béalgrád mar phríomhchathair an Iúgslaiv ón bhliain 1918 go dtí a lánscor deiridh sa bhliain 2006. Tá stádas áirithe riaracháin ag Béalgrád i riarú na tíre. Roinntear an t-achar uirbeach i 17 bardais, comhairle áitiúil ag gach ceann acu. Tógann sí 3.6% de achar na tíre agus 22.5% de daonra na tíre ina gcónaí sa chathair.
Tír Eolas
Tá Béalgrád lonnaithe 116.75 méadar os cionn leibhéal na farraige agus suíonn sé ar chumar na Danóibe agus Sava. Suíonn craoí stairiúil na cathrach, Kalemegdan, ar bhruach dheis an dá abhainn. Ón 19ú haois, tá an chathair ag forbairt ó dheas agus soir; i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, tógadh Novi Beograd (Béalgrád Nua) ar bhruach clé na habhainn Sava, ag ceangal Béalgrád le Zemun. Tá an chathair tar éis fás agus comhphobail bheag mar Krnjača agus Borča a áireamh. Tá achar lár na cathrach 360 ciliméadar cearnaithe, ach leis an achar uirbeach tá 3,223 km2 aige. Tríd an stair, bhí Béalgrád ag scaradh an Iarthar ón Oirthear. Ó bhruach dheis na Sava, tá lár na cathrach dronnlach. Isé Cnoc Torlak ag 303 m an point is airde i mBéalgrád. Ó dheas na cathrach tá sliabh Avala (511 m) agus Kosmaj (628 m). Ar taobh eile na haibhneacha tá an talamh plánach don chuid is mó.
Aeráid
Is í raon na meán-theocht mhíosúil a bhíonn ag Béalgrád ná 0.4 °C i mí Eanáir go 21.8 °C i mí Iúil, leis an meán bliana ag 12.2 °C. Tá 31 laethanta sa bhliain ina mbíonn an teocht os cionn 30 °C, agus 95 laethanta ina mbíonn an teocht os cionn 25 °C. Faigheann Béalgrád 680 milliméadar deascadh sa bhliain. Bíonn 2,025 uaireanta cloig aige ina mbíonn an ngriain ag spalpadh. Go hoifigiúil is é an teocht is airde a bhí acu riamh i mBéalgrád ná +43.6 °C, ar an 24 Iúil 2007, agus an teocht is isle a bhí acu ná −26.2 °C ar an 10 Eanáir 1893.
Ríocht Shasana
Ba stát ceannasach é Ríocht Shasana, ón mbliain 927 go dtí 1707, ar thaobh thiar-thuaidh de roinn na hEorpa. I mbarr a réime, bhí dhá thrian de dheisceart oileán na Breataine Móire san áireamh i Ríocht Shasana (lena n-áirítear Sasana agus an Bhreatain Bheag mar atá anois ann) agus go leor oileáin bheaga fhorimeallacha; dúiche a chuimsíonn, sa lá atá inniu ann, dlínse dlí Shasana agus na Breataine Bige. Bhí talamh críchete le Ríocht na hAlban aige sa tuaisceart. Ag tús a thréimhse bhí a phríomhchathair agus a phríomh-áit chónaithe ríoga i Winchester, ach thugtaí an stádas a bhí beagnach comhionann do Westminster agus Gloucester, ach bhí Westminster ag fáil tosaíochta de réir a chéile.
Sung Jae-ki
Fealsamh liobrálach ón Chóiré Theas ab ea Sung Jae-Ki (as Cóiréis: 성재기 / 成在基; 11 Meán Fómhair 1967 – 26 Iúil 2013), a bhí ina ghníomhaí cathartha ar son chearta an duine. Dhírigh sé a aird ar ghluaiseacht chosanta chearta na bhfear. Bhí leasainm Simheon(심헌 審軒), Simheon(심헌 心軒).
Sa bhliain 1999 - 2013, bhí sé gluaiseacht díothú Aireacht na mBan sa Chóiré Theas. chomh maith Feachtas i gcoinne idirdhealaithe inscne, gníomhaíocht liobrálachais. chomh maith gníomhaíocht liobrálachais, Feachtas i gcoinne idirdhealaithe inscne.
Sa bhliain 2008, chuir sé Cumann Cóiréach na bhFear (남성연대 男性連帶) ar bun. I 26 Iúil 2013, chuir sé lámh ina bhás féin, Mapo droichead i Seoul. agóid i gcoinne leatrom ar bhunús gnéis, dar leis, sa Chóiré Theas. "Is daoine iad na fir!" (남자도 사람이다.)" a dúirt sé.
Saladin
Cogaí Coirdíneach Ioslamach ab ea Saladin nó Selaheddînê Eyûbî (as Coirdis), agus aithne air as Araibis mar Ṣalaaḥ ad-Diin Iuusuf Ibn Aiuub (صلاح الدين يوسف ابن ايوب, Seosamh "fíréantacht an Chreidimh" mac Aiub). Rugadh é sa bhliain 1137 nó 1138 i dTikrit, áit a bhfuil san Iaráic inniu, agus fuair sé bás i nDamascus sa bhliain 1193. Bhí sé ina cheannaire ar na saighdiúirí Moslamacha a rinne athghabháil ar ríochtaí na gCrosáidithe.
Jörg Tauss
Is polaiteoir Gearmánach é Jörg Tauss (rugadh i Stuttgart é ar an 5 Iúil 1953). Is ball den Piratenpartei é.
Matteo Renzi
Is é Matteo Renzi (11 Eanáir, 1975 a rugadh sa bhFlórans é) Príomh-Aire reatha na hIodáile. Is eisean an príomh-aire is óige i stair na hIodáile, tar éis an phost a fháil nuair a bhí sé ach 39 mbliana d'aois.
Achadh Toitidh
Is sráidbhaile suite i gCataibh, i gComhairle na Gàidhealtachd, é Achadh Toitidh (Béarla: Achtoty).
Gardaí Cósta na hÉireann
deas|250px|thumb|Gardaí Cósta na hÉireann Is cuid den Roinn Iompair i bPoblacht na hÉireann iad Gardaí Cósta na hÉireann. Is iad príomhróil na nGardaí Cósta ná an shábháilteacht muirí agus cuardach agus tarrtháil a thabhairt.
Miracle on Evergreen Terrace
Craoladh "Miracle on Evergreen Terrace", an deichiú eipeasóid den naoú sraith de The Simpsons ar an 21 Nollaig 1997. Scríobh Ron Hauge an eipeasóid seo. D'fhéach 9.6 milliún duine ar an eipeasóid.
Britain's Got Talent (sraith 5)
Is comórtas tallainne teilifíse cruthaithe ag Simon Cowell é Britain's Got Talent, a tosaíodh sa Ríocht Aontaithe sa bhliain 2007. Thosaigh an chúigiú sraith ar an 16 Aibreán 2011 agus chríochnaigh sé ar an 4 Meitheamh 2011.
B'iad Simon Cowell, Amanda Holden, Michael McIntyre agus David Hasselhoff na breithiúna don sraith seo. Bhuaigh Jai McDowall an tsraith le 29.1% de na vótaí agus tháinig Ronan Parke sa dara háit.
Ulbha
thumb|200px|Eaglais Ardalum, le [[Thomas Telford.]]
Is oileán Albanach é Ulbha (Béarla: Ulva), in aice le hOileáin Muile. 12 chiliméadar ar fhad atá sé, le 16 áitritheoir.
Patrick Joseph Hartigan
Sagart Astrálach ba ea Patrick Joseph Hartigan (13 Deireadh Fómhair 1878 – 27 Nollaig 1952). Cheap sé dánta faoin ainm John O'Brien agus bhí cáil ar a chnuasach Around the Boree Log i lár na 20ú aoise. Tá Gaeilge go leor fite fuaite sa Bhéarla iontu san, leithéidi 'shandrydan', 'thuckeen' agus á rá leis.
Cainteoirí dúchais Gaeilge iad a thuismitheoirí, Patrick Hartigan (1842–1940) agus Mary Townsell (1846–1934), arbh as Lios Uí Chathasaigh, Contae an Chláir iad araon. Thángadar go New South Wales i seascaidí an 19ú haois. Deir a ngarmhac Frank Mecham,:
Paul Donnelly
Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála do cheantar Bhaile Átha Cliath Thiar é Paul Donnelly. Rugadh Donnelly sa bhliain 1968. Tá sé ina bhall de Shinn Féin ón mbliain 2014. Toghadh é mar Theachta Dála sa bhliain 2020 tar éis na blianta a chaitheamh ag obair mar chomhairleoir áitiúil.
Éamann Iognáid Rís
Bhunaigh Éamann Iognáid Rís (Béarla: Edmund Ignatius Rice; 1 Meitheamh 1762 – 29 Lúnasa 1844) Bráithre na Toirbhirte (ca 1802-8) agus Ord na mBráithre Críostaí (ca 1820). clé|mion|177x177px|an bhaile i gCallainn, Contae Chill Chainnigh
Beatha
Rugadh an Ríseach ar an 1 Meitheamh 1762 i gCallainn, Contae Chill Chainnigh. Feirmeoirí ab ea a thuismitheoiri, Roibéard Rís agus Margaret Tierney. mion|346x346px|Dealbh i gCallainn, Contae Chill Chainnigh
Ord na mBráithre Críostaí
Fuair a bhean bás óg agus ansin dhíol an Ríseach a raibh aige agus rinne a shaol a thíolacadh d’oideachas na mbocht. Chun a aidhm a chur chun cinn bhailigh an Ríseach gasra fear a bhí ar aon aigne leis le chéile agus thóg siad móideanna creidimh go saothróidís le chéile ag cur oideachais ar bhuachaillí Caitliceacha. Ansin scaip an gluaiseacht ar fud na hÉireann, agus ar fud an domhain,  go háirithe na daoine ba bhoichte.
Is eiseamláir é de dhuine a ghlacann go gealgháireach foighneach le cibé cros a thugann Dia dó le hiompar, ba aspal tuata é go firinneach, agus duine a bhí tíolachta go daingean don bheatha rialta.
Deireadh a shaoil
Fuair sé bás i gCnoc Sióin, Port Láirge agus in aois 76 bliana dó.
Foinsí
Nollaig Ó GADHRA - Éamann Iognáid Rís (1977)
Bergamo
Is í Bergamo príomhchathair an cheantar den ainm céanna i dtuaisceart na hIodáile, timpeall 40KM soir ó thuaidh ó Milano. De réir daonáireamh na bliana 2011 tá cónaí ar 120,694 ann.
Tá an chathair roinnte ina dhá chuid; La Città Alta (an baile thuas) agus La Città Bassa (an baile thíos).
Is ann atá Pápa Eoin XXIII, arbh as an áit seo, curtha.
Is sa bhaile seo atá aerfort Bergamo suite, agus bíonn eitiltí rialta ann díreach ó Bhaile Átha Cliath le Ryanair.
Grúdaireacht bhaile
thumb|
Is é grúdaireacht bhaile nuair a cruthaíonn daoine pearsanta deochanna meisciúla ar son iad féin agus a chairde. Is féidir neart rudaí a úsáid, athraíonn giosta an siúcra atá ann chuig alcóil agus Dé-ocsaíd charbóin.
Taitníonn grúdaireach bhaile le daoine ata luath acu ar blas agus costas. Is caitheamh amisire é d'ól pearsanta agus is féidir a bhaint as roinnt le cairde agus clan, chomh maith le páirt a glacadh i gcómórtas grú amaithéarigh. Grúdaíonn siad le fáthana neamhtrachtála.
Mar le grúdlanna tráchtála, is iad na comhábhar beorach le grúdaire bhaile ná:
Sa Mheiricéa, go minic, úsáidtear arbhar nó ris ar ais ina braich mórán. I Sasana agus sa Bheilg, úsáidtear síucra i roinnt.
Is féidir le grúdaire bhaile dul tríd go leor nó beagán ceimeanna. Níos mó ceimeanna, níos mó blas! Ceannaíonn an grúdaire “kit” eastóscán braiche leannlusa agus cuireann sé uisce (agus b’fhéidir siúcra) a dhéanamh braichlis. Anseo, cuireann sé giosta leann a coipeadh an bhraichlis. Tar éis idir ceithre agus seacht lá, cuirtear an bheoir nua seo i mbuideál. Tar éis seachtain eile, tá an bheoir réidh le n-ól.
Is féider leis an grúdaire bhaile beoir níos fearr a dhéanamh trí fiuchadh eastóscán braiche ná uisce agus leannlusa ar feadh leathuair a dhéanamh braichlis. Tar éis seo, cuireann giosta leann grúdaire “eastóscán” go seo, mar thuas.
Déantar an bheoir is fearr nuair a dhéanann an grúdaire bhaile a eastóscán fein. Anseo, meascann sé braich basctha le huisce te. Tar éis uair a chloig, draeneann sé an bhraichlis mhilse (eastóscán) ón braich basctha, ag spreachalú níos mó uisce te a fáil de uile. Ansin, fiuchtar an bhraichlis go léir, mar thuas.
Hernán Cortés
Luathshaol
Rugadh Cortés i Medellín, Extremadura, an Spáinn sa bhliain 1485 is cosúil.
Conquistador
Cosúil le mórán Spáinneach óg eile, thug Cortés aghaidh ar an Domhan Nua. Sa bhliain 1504, shroich sé Santo Domingo, ar an oileán Easpáinneoil.
Bhain Cortés páirt amach i ngabháil Easpáinneola sa bhliain 1506. Bronnadh eastát agus sclábhaithe Indiacha air.clé|mion|390x390px|Léigear Tenochtitlan agus Hernan Cortés (ealaíontóir Michel Wal)Ansin bhain Cortés páirt amach i ngabháil Chúba i 1511 le Diego Velázquez.
Sa bhliain 1519, bhí Cortés i gceannas ar fhórsa sluaíochta go Meicsiceo. I 1521, ba é Cortés a chloígh na hAstacaigh i Meicsiceo agus a bhunaigh coilíneacht na Nua-Spáinne (Nueva España) ansin.
Scannal
Phós Cortés bean Spáinneach, Catalina Súarez, i gCúba, timpeall 1516. Ach bhí leanbh neamhdhlisteanach aige le bean bhundúchasach, a bhfuil aithne uirthi mar Malintzín, Marina nó La Malinche, timpeall 1522. Feallmharaíodh Catalina Súarez sa bhliain chéanna is cosúil.
Sheol Cortés ar ais go dtí an Spáinn sa bhliain 1528. Bhí air a chuid gníomhartha a chosaint roimh an rí. Rinne Cortés cás éifeachtach agus phós sé bean uasal, Doña Juana Zúñiga.
Turais thaiscéalaíocha eile
Sa bhliain 1524, bhí Cortés i gceannas ar fhórsa sluaíochta go Hondúras agus d'fhan sé ann dhá bhliain. Tháinig sé ar Baja California i 1536.
Sa bhliain 1540, chuaigh Cortés ar scor go dtí an Spáinn agus i 1547, bhásaigh sé i Sevilla ar an 2 Nollaig,
Malcolm Noonan
Is polaiteoir Éireannach é Malcolm Noonan atá ag déanamh ionadaíochta ar Thoghcheantar Cheatharlach-Cill Chainnigh agus ceapadh é ina Aire Stáit don Oidhreacht agus don Athchóiriú Toghchán i mí Iúil 2020.
Tá sé ina bhall den Comhaontas Glas ón mbliain 2004.
Bhí sé ina mhéara ar Chill Chainnigh i 2009 go dtí 2010. Ceapadh é ina chomhalta de Chomhairle Buirge Chill Chainnigh agus Comhairle Contae Chill Chainnigh in 2004, tá 16 bhliain caite aige ag obair in earnáil an rialtais áitiúil agus ceapadh é mar Mhéara Chill Chainnigh in 2009; ba é an chéad Mhéara ón bPáirtí Glas a ceapadh i stair fhada na Cathrach. Chaith sé tréimhse ghairid ag feidhmiú mar Thoscaire na hÉireann ar Choiste Eorpach na Réigiún agus mar Chomhchathaoirleach ar Fhóram Uile-Oileáin na nÚdarás Áitiúil Neamhnúicléach.
I rith a shaoil oibre tá tréimhsí caite aige ag díriú ar gharraíodóireacht tírdhreacha, féinmharú a chosc agus dearadh grafach. Tá cáilíochtaí aige sa dearadh tionsclaíoch agus BA (Onór) san Fhorbairt Tuaithe. Tá Malcolm i mbun staidéir i láthair na huaire agus tá súil aige MA san Fhorbairt Idirnáisiúnta a chríochnú in Ollscoil na hÉireann, Má Nuad.
Achadh a' Bháthaich
Is sráidbhaile suite i nDùthaich Mhic Aoidh, in oirdheisceart Chataibh, in Albain, Comhairle na Gàidhealtachd, é Achadh a' Bháthaich. (Is é Achvaich an leagan Béarla den ainm.)
Alcólachas
mion|tionchar alcóil Staid ina mbíonn duine spleách ar alcól, nó fadhbanna sláinte mar gheall ar alcól, is ea Alcólachas. Tugann an téarma le tuiscint go bhfuil déscaradh idir staonadh is ól measartha ar thaobh amháin, agus daoine a ólann an iomarca ar an taobh eile, agus fadhbanna sláinte acu dá bharr.
Mí-úsáid alcóil
mion|Ffadhbanna a bhaineann le halcólː físeán Tá go leor fadhbanna a bhaineann le halcól, mar shamplaː
Tarlaíonn mí-úsáid alcóil i ngach aicme shóisialta ach, de réir dealraimh, bíonn daoine atá ag fulaingt imní nó dúlagair claonta leis an alcól thar aon dream eile.
Léiríonn na staitisticí go bhfuil méadú le blianta beaga ar chaitheamh alcóil, agus ar an líon mná tí, daoine óga is daoine as obair go háirithe a dtuairiscítear a bheith claonta le mí-úsáid alcóil. mion|eipidéimeolaíocht - caitheamh alcóil ar bhonn per capita sa bhliain 2016
In Éirinn
Bhí Éire ar cheann de na cúig thír is mó caitheamh san Aontas Eorpach ó thaobh caitheamh alcóil de i 2015, agus úsáid alcóil ar bhonn per capita is mó sa domhan beagnach. De réir suirbhé ón OECD, tá Éire ar ceann de na tíortha is measa ó thaobh an ragús óil.
Sa Bhille Sláinte Poiblí (Alcól), 2015, bhí sé mar aidhm aige meánchaitheamh alcóil sa bhliain in Éirinn a laghdú ó 11 lítear an duine go 9.1 lítear an duine faoin mbliain 2020. Ach tá caitheamh alcóil fós ag méadú ó shin.
Alltais
Is sráidbhaile suite i ndeisceart Chataibh, Comhairle na Gàidhealtachd in Albain, é Alltais nó Altas.
Cnaipe
thumb|250px|Cnaipí Is diosca beag fuaite ar ball éadaigh é cnaipe. Cuirtear trí poll iad chun rudaí a cheangail le chéile.
Allt na h-Eirbhe
Is sráidbhaile suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Allt na h-Eirbhe.
Craic
mion|bhí an-chraic ann, .. ná habraimis faic faoin amhránaíocht ! I gnáthchaint na hÉireann, tugtar craic ar aon sórt spóirt, spraoi, siamsaíocht nó comhrá taitneamhach idir daoine. Ní focal Gaeilge ó dhúchas é, ach ceann a tógadh isteach ó Albainis Uladh.
All Singing, All Dancing
Craoladh an t-aonú eipeasóid déag, "All Singing, All Dancing", den naoú sraith The Simpsons ar an 4 Eanáir 1998. Scríobh Steve O'Donnell an eipeasóid seo. D'fhéach 8.9 milliún duine ar an eipeasóid.
Aldaistéarón
Saghas hormóin (mianracortacóid) a tháltar ón gcoirtéis aidréineach isteach sa bhfuil. Is é a phríomhról i ndaoine athionsú sóidiam is eisfhearadh potaisiam a spreagadh sna duáin, chun cothromaíocht na leictrilítí is an uisce a choinneáil. Má tháltar farasbarr den hormón seo tarlaíonn ídiú potaisiam, coinneáil sóidiam is hipirtheannas, riocht a dtugtar aldaistéarónacht air.
Tábla bonn Chluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2016
Is é seo an bord bonn Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2016.
Bord bonn
Náisiún óstach (An Bhrasaíl)
Bart Carny
Craoladh an dara eipeasóid déag, "Bart Carny", den naoú sraith The Simpsons ar an 11 Eanáir 1998. Scríobh John Swartzwelder an eipeasóid seo. D'fhéach 11.7 milliún duine ar an eipeasóid.
Brian Leddin
Is polaiteoir Éireannach é Brian Leddin as Contae Luimnigh. Toghadh é mar Theachta Dála agus é ag seasamh mar iarrthóir an Chomhaontais Ghlais in olltoghchán na bliana 2020. Oibríonn sé mar innealtóir i Luimneach. Tá suim aige gníomh maidir leis an athrú aeráide a dhéanamh.
Éadaí
deas|250px|thumb|Éadaí Tugtar  éadaí ar na hearraí a chaitheann daoine chun an corp a chlúdú.
Kevin James
Kevin George Knipfing  is aisteoir Meiriceánach  é a rugadh 26 Aibreán, 1965.
Bánóg Bath
Is féileacán í an bhánóg Bath. Ball d'ord na Lepidoptera atá ann.
Tá taifead amháin den speiceas seo in Éirinn, ón mbliain 1893 i gContae Loch Garman.
Àird Ghaoithe
Is sráidbhaile suite i gCataibh, Comhairle na Gàidhealtachd, é Àird Ghaoithe.
An Impireacht Otamánach
Mhair an Impireacht Otamánach (Tuircis Otamánach: دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه Devlet-i ʿAliyye-yi ʿO s mâniyye, Tuircis an lae atá inniu ann: Osmanlı İmparatorluğu or Osmanlı Devleti) ó 1299 go 1923.
Stair
Taoiseach Turcach darbh ainm Osman I a bhunaigh rítheaghlach na nOtamánach. Tháinig borradh agus fás ar an impireacht faoi cheannas na sabhdán (sultan) a tháinig i gcomharbas air. I mbarr a réime bhí críocha i dtrí mhór-roinn faoi smacht na dTurcach; cuid mhaith d'oirthuaisceart na hEorpa, iarthar na hÁise agus tuaisceart na hAfraice. Bhí 29 cúige san impireacht, chomh maith le fostáit. Bhí tionchar ag an Impireacht ar chriocha áirithe thar lear i bhfad ón dTuirc, mar shampla Aceh sa bhliain 1565 agus oileáin Atlantacha mar Lanzarote (1585).
Bhí ról lárnach ag an impireacht i ngach sórt caidrimh idir an Domhan Thoir agus an Domhan Thiar ar feadh 600 bliain. Deirtear gurbh iad na hOtamánaigh comharbaí Ioslamacha na mBiosántach agus a bpríomhchathair i gCathair Choonstaintín agus seilbh ar críocha ar fud oirthir na Meánmhuire.
Tháinig meath ar an impireacht san ochtú agus sa naoú céad déag, agus tháinig Poblacht na Tuirce i gcomharbas uirthi sa bhliain 1923.
Richard O'Donoghue
Is polaiteoir Éireannach neamhspleách agus Teachta Dála do Chontae Luimnigh é Richard O’Donoghue. Sheas sé sa toghchán áitiúil sa bhliain 2009 agus bhí sé mírathúil mar iarrthóir d'Fhianna Fáil. D’fhág sé Fianna Fáil i 2015 agus shuigh sé mar neamhspleách san olltoghchán 2020 agus bhuaigh sé suíochán sa Dáil.
Armadal, Cataibh
Is sráidbhaile suite i gCataibh, Comhairle na Gàidhealtachd é Armadal.
Féileacán éaneiteach
Is feithid é an féileacán éaneiteach. Ball d'ord na Lepidoptera atá ann.
Folt rua
deas|250px|thumb|[[Bean le folt rua]] Tugtar folt rua ar ghruaig dhearg ar cheann duine éigin.
Allt a' Phuirt
Is sráidbhaile suite i gCataibh, Comhairle na Gàidhealtachd, é Allt a' Phuirt.
Goldie Hawn
Is ban-aisteoir Meiriceánach í Goldie Hawn, a rugadh ar an 21 Samhain 1945.
The Joy of Sect
Craoladh an tríú eipeasóid déag, "The Joy of Sect", den naoú sraith The Simpsons ar an 8 Feabhra 1998. Scríobh Steve O'Donnell an eipeasóid seo. D'fhéach 9.4 milliún duine ar an eipeasóid.
Bóín Dé sheachtbhallach
Is feithid í bóín Dé sheachtbhallach (Coccinella septempunctata).
Carnabhal Notting Hill
Is imeacht bliantúil Carnabhal Notting Hill a tharlaíonn i Londain ó shin 1966 ar na sráideanna Notting Hill, sa Bhuirg Ríoga Kensington agus Chelsea, gach Lúnasa thar dhá lá (the Lúnasa lá saoire bainc Luan agus an Domhnach roimhe sin). clé|250px|thumb|Carnabhal Notting Hill
Jeanne d'Arc
Bhí sí i gceannas ar arm na Fraince san iliomad buanna tábhachtacha le linn Chogadh an Chéad Bliain, ag maíomh go raibh treoir Dé á fáil aici, agus bhí sí freagrach go hindíreach as corónú Rí Shéarlas VII. Ghabh na Sasanaigh í, rinneadh í a thriail os comhair cúirte eaglasta agus dódh ag an stáca í nuair a bhí sí naoi mbliana déag d’aois.
Ceithre bliana is scór ina dhiaidh sin, rinne an Suí Naofa athbhreithniú ar chinneadh na cúirte eaglasta, fuarthas neamhchiontach í, agus gaireadh ina mairtíreach í. Beannaíodh sa bhliain 1909 í agus canónaíodh í ina dhiaidh sin sa bhliain 1920.
Dhearbhaigh Jeanne go raibh rudaí ó Dhia á dtaibhreamh di, físeanna a d’inis di a tír dhúchais a aisghabháil ó cheannas Sasanach go déanach i gCogadh an Chéad Bliain. Rinne Rí Shéarlas VII, nach raibh corónaithe ag an am, í a chur chuig an léigear ag Orléans mar chuid de mhisean fóirithinte. Tháinig sí in ardréim nuair a sháraigh sí meon diúltach na gceannasaithe ársa agus chuir sí deireadh leis an léigear taobh istigh de naoi lá. Rinneadh Séarlas VII a chorónú ag Reims de bharr níos mó buanna tapa éagsúla agus socraíodh an comharbas chun na corónach a raibh conspóid faoi.
Féachtar ar Jeanne d’Arc fós mar dhuine tábhachtach ar fud chultúr an Iarthair. Ó aimsir Napoleon go dtí an lá atá inniu ann, tá aird tugtha ag polaiteoirí na Fraince de gach claonadh ar a cuimhne. I measc na mórscríbhneoirí agus na gcumadóirí a bhfuil saothair scríofa acu fúithi tá Shakespeare, Voltaire, Schiller, Verdi, Tchaikovsky, Twain agus Shaw. Leantar ag tabhairt cuntais uirthi go fóill i scannáin, ar an teilifís, i bhfíschluichí, in amhráin agus i ndamhsaí.
Cúlra
Déanann an staraí Kelly DeVries cur síos ar an tréimhse sular tháinig sí ag rá, “Dá mbeadh rud ar bith ina údar mór drochmhisnigh di, ba cheart go mbeadh staid na Fraince i 1429." Cuireadh tús le Cogadh an Chéad Bliain sa bhliain 1337 mar chonspóid chomharbais chuig coróin na Fraince le tréimhsí eadrannacha a bhí síochánta den chuid is mó. Ba sa Fhrainc a bhí an chuid is mó den chomhrac agus bhí úsáid na Sasanach d'oirbheartaíocht chevauchée tar éis an geilleagar a scriosadh. Ní raibh daonra na Fraince tagtha chuige féin tar éis na Plá Móire ón gcéad roimhe sin agus bhí a ceannaithe scoite ó mhargaí iasachta. Ag tús a gairme, bhí sprioc na Sasanach de dhé-mhonarcacht faoi smacht Sasanach bainte amach acu agus ní raibh bua mór ar bith bainte amach ag arm na Fraince le glúin anuas. I bhfocail DeVries, “ní raibh ríocht na Fraince mar scáth a fréamhshamhail, fiú, ón tríú haois déag.”
Chuaigh rí na Fraince, Séarlas VI, a bhí i gcumhacht nuair a rugadh Jeanne, trí thréimhsí de ghealtacht agus ba mhinic nach raibh ar a chumas aige an tír a rialú. Rinne deartháir an rí, an Diúc Louis d’Orléans, agus col ceathrair an rí, Jean sans Peur (Jean gan Eagla), Diúc na Burgúine, achrann lena chéile mar gheall ar leasríocht na Fraince agus caomhnóireacht na bpáistí ríoga. Ghéaraigh an chonspóid go dtí go ndearnadh cúiseamh go raibh caidreamh seachphósta ar siúl le Banríon Isabeau ón mBaváir agus gur fuadaíodh na páistí ríoga. Tháinig cúrsaí chun buaice nuair a d’ordaigh Diúc na Burgúine feallmharú na Diúce d’Orléans sa bhliain 1407.
Tugadh les Armagnacs agus les Bourguignons (na Burgúnaigh) ar na faicsin a bhí dílis don bheirt fhear seo. Bhain Rí Shasana, Anraí V, leas as an rachlas seo agus rinne sé ionradh ar an bhFrainc. Bhí bua drámata aige in Azincourt sa bhliain 1415 agus ghabh sé bailte móra i dtuaisceart na Fraince. Ghlac Séarlas VII, nó Rí Shéarlas VII mar a chuirfí air níos déanaí, an teideal Dauphin mar oidhre chun na corónach ag aois 14 mbliana, i ndiaidh do gach duine dá cheathrar deartháireacha ní ba shine bás a fháil. Ba é an chéad acht suntasach oifigiúil a bhí aige conradh síochána leis an mBurgúin a chur i gcríoch sa bhliain 1419. Tháinig sé seo chun deiridh go tubaisteach nuair a dhúnmharaigh páirtínigh Armagnac Jean san Peur le linn cruinnithe agus iad faoi ráthaíocht cosanta Shéarlais. Chuir Diúc nua na Burgúine, Philippe le Bon (Dea-Philippe), an milleán ar Shéarlas agus chuaigh sé i gcomhar leis na Sasanaigh. Cuireadh codanna móra den Fhrainc faoi chois.
Faoi thús na bliana 1429, bhí an chuid is mó de thuaisceart na Fraince agus codanna eile den iardheisceart faoi smacht iasachtach. Bhí na Sasanaigh i réim i bPáras agus ba iad na Burgúnaigh a bhí i gceannas in Reims. Ba thábhachtach í an dara cathair sin mar go raibh sé ina láthair thraidisiúnta chorónuithe agus choisreacain na Fraince, go háirithe ós rud é nár corónaíodh ceachtar d’éilitheoirí choróin na Fraince go fóill. Bhí na Sasanaigh tar éis léigear a chur ar Orléans, an t-aon chathair dhílis Fhrancach a bhí fágtha an taobh ó thuaidh den Loire. Mar gheall ar a suíomh straitéiseach taobh na habhann ba í Orléans an rud deireanach a bhí sa bhealach ar ionsaí ar an gcuid eile de chroíthailte na Fraince. I bhfocail staraí amháin de chuid na haimsire seo, “Bhí cinniúint na ríochta ar fad ag brath ar chinniúint Orléans." Ní raibh dóchas ag duine ar bith go bhféadfadh an chathair an léigear a sheasamh go rófhada.
A Saol
left|thumb|Is iarsmalann anois í an áit inar rugadh í. Tá séipéal an tsráidbhaile a dtéadh sí chuige ar dheis taobh thiar de na crainn.
Jacques d’Arc agus Isabelle Romée ab ainmneacha do thuismitheoirí Jeanne d’Arc in Domrémy, sráidbhaile a bhí ag an am sin i ndiúiceacht Bar (agus níos déanaí gabhadh isteach i gcúige Lorraine é agus athainmníodh é Domrémy-la-Pucelle). Bhí tuairim is 50 acra (0.2 ciliméadar cearnach) de thalamh ag a tuismitheoirí agus bhí post beag ag a hathair, sa bhreis ar a chuid oibre feirmeoireachta, mar oifigeach sráidbhaile, ag bailiú cánacha agus i gceannas ar an bhfaire áitiúil. Bhí cónaí orthu i gceantar iargúlta den limistéar oirthuaisceartach a d’fhan dílis do choróin na Fraince cé go raibh tailte Burgúnacha gach taobh de. Tharla mórán ruathar le linn a hóige agus uair amháin rinneadh an tsráidbhaile a dhó.
Dúirt Jeanne go raibh sí tuairim is naoi mbliana déag d'aois ag a triail, mar sin rugadh í thart ar an mbliain 1412; tamall ina dhiaidh sin dhearbhaigh sí go raibh a céad fhís aici thart ar an mbliain 1424 nuair a bhí sí dhá bhliain déag d'aois fad a bhí sí amuigh i bpáirc léi féin agus chuala sí glórtha. Dúirt sí gur bhris a gol uirthi nuair a d'fhág siad mar go raibh siad chomh spéiriúil sin. Bhí sé ina scéal aici gurb iad Naomh Micheál, Naomh Caitríona agus Naomh Maighréad a d’inis di an ruaig a chur ar na Sasanaigh agus an Dauphin a thabhairt go dtí Reims dá chorónú.
Nuair a bhí sí sé bliana déag d’aois, d’iarr sí ar ghaol muinteartha dá cuid, Durand Lassois, í a thabhairt go dtí Vaucouleurs, a bhí i gcóngar, áit ar impigh sí ar an gceannasaí garastúin, an Cunta Robert de Baudricourt, cead a fháil cuairt a thabhairt ar an gcúirt ríoga Fhrancach ag Chinon. Níor choisc freagra searbhasach Baudricourt í. D’fhill sí i mí Eanáir na bliana ina dhiaidh sin agus fuair sí tacaíocht ó bheirt fhear mheasúla: Jean de Metz agus Bertrand de Poulengy. Faoi choimirce na bhfear seo, d’aimsigh sí agallamh eile, áit a ndearna sí réamhaithris shuntasach maidir le freaschur míleata gar d’Orléans.
Éirí
thumb|Fothrach an halla mhóir ag Chinon, áit ar bhuail sí le Rí Séarlas VII. Tá an t-aon túr sa chaisleán atá slán go fóill ina iarsmalann anois atá tiomnaithe do Jeanne.
Dheonaigh Robert de Baudricourt coimhdeacht di chun cuairt a thabhairt ar Chinon i ndiaidh scéala a fháil ón bhfronta a dhearbhaigh a réamhinsint. Rinne sí an t-aistear trí limistéar naimhdeach Burgúnach agus í i riocht fir. Nuair a shroich sí an chúirt ríoga chuaigh sí i bhfeidhm ar Shéarlas VII le linn comhdháil phríobháideach. Ansin d’ordaigh sé go gcuirfí fiosrúcháin chúlra ar bun fúithi mar aon le scrúdú diagachta ag Poitiers d'fhonn a moráltacht a dheimhniú. Le linn an ama seo bhí máthair chéile Shéarlais, Yolande d’Aragon, ag maoiniú turas faoisimh go dtí Orléans. D'iarr Jeanne cead dul ag taisteal leis an arm agus trealamh ridire a chaitheamh. Bhraith sí ar dheonacháin dá cathéide, capall, claíomh, meirge, agus lucht coimhdeachta. Deirtear go raibh dath bán ar a cathéide. Míníonn an staraí Stephen W. Richey an tarraingt a bhain léi agus é ag rá gurbh í an t-aon fhoinse dóchais do réimeas a bhí ar tí cliseadh:
“Tar éis blianta de bhriseadh náireach amháin i ndiaidh a chéile, rinneadh ceannasaíocht mhíleata agus shibhialta na Fraince a dhomheanmnú agus tarraingíodh míchlú air. Nuair a cheadaigh an Dauphin Séarlas iarratas práinneach Jeanne í a réiteach do chogadh agus a chur mar cheann ar a airm, ní mór gur bhunaigh sé a chinneadh den chuid is mó ar an eolas gur baineadh triail as gach rogha ceartchreidmheach, réasúnach agus gur theip orthu. Ní thabharfadh ach réimeas atá ina chruachás deireanach éadochais aird ar chailín neamhliteartha feirme a mhaígh go raibh glór Dé ag tabhairt treoracha di dul i gceannas ar arm a tíre agus í a thabhairt chun bua.”
Shroich sí léigear Orléans an 29 Aibreán 1429, ach i dtosach rinne Jean d'Orléans, ceann gníomhach theaghlach diúic Orléans, í a eisiamh ó chomhairlí cogaidh agus níor chuir sé in iúl di nuair a bhí an t-arm ag dul i ngleic leis an namhaid. Níor choisc sé seo í a bheith i láthair ag formhór na gcomhairlí ná ag formhór na gcathanna. Is mó díospóireacht stairiúil a dhéantar ar mhéid an cheannais mhíleata a bhí aici i ndáiríre. Dar le staraithe traidisiúnta mar Édouard Perroy, ba mheirgire í a chuaigh i bhfeidhm go príomha ar sprid na ndaoine. Braitheann an cineál anailíse seo go hiondúil ar fhianaise na trialach daorbhreithe, áit a ndúirt sí gurbh fhearr léi a meirge ná a claíomh. Dearbhaíonn staidéar a rinneadh le déanaí a dhíríonn ar fhianaise na trialach neamhnithe go raibh meas ag a comhoifigigh uirthi mar bheartaí oilte agus straitéisí rathúil. Mar shampla, seo a leanas tuairim Stephen W. Richey: “Lean sí léi i gceannas ar an arm i sraith mhillteanach de bhuanna a d’aisiompaigh imeachtaí an chogaidh.” Ar aon chaoi, bíonn staraithe ar aon intinn gur éirigh go suntasach leis an arm don achar gairid a bhí sí ann. Tá an daingean inmheánach ag Beaugency ar cheann de roinnt bheag de na daingnithe fánacha atá fós ann ó chatha Jeanne. Rinne cosantóirí Shasana cúlú chuig an túr ar bharr dheis tar éis do na Francaigh balla an bhaile mhóir a bhearnú.
Ceannasaíocht
Chuir sí in aghaidh na straitéise faichillí a bhí de réir thréithe cheannasaíocht na Fraince. Le linn na gcúig mhí de léigear sular tháinig sí, níor thug cosantóirí Orléans iarracht ach ar aon bheart amháin a dhéanamh agus tháinig deireadh leis sin go tubaisteach. An 4 Bealtaine thug na Francaigh amas ar dhaingean forimeallach Saint Loup agus ghabh siad é. An lá ina dhiaidh sin, an 5 Bealtaine, lean sí le máirseáil go dtí daingean eile darbh ainm Saint Jean le Blanc. Tháinig siad air agus é bánaithe agus bua gan mharú a bhí ann. An lá ina dhiaidh sin chuir sí i gcoinne Jean d'Orléans ag comhairle cogaidh, áit ar éiligh sí ionsaí eile ar an namhaid. D’ordaigh d’Orléans go gcuirfí glas ar gheataí na cathrach chun cath eile a chosc, ach thionóil sí fir an bhaile mhóir agus na gnáthshaighdiúirí agus chuir siad d’fhiacha ar an méara an glas a bhaint de gheata. Le cabhair ó aon chaptaen amháin thug sí aghaidh ar Saint Augustins agus ghabh sí an daingean ann. An tráthnóna sin chuala sí gur fágadh amach ó chomhairle cogaidh í, áit a ndearna na ceannairí cinneadh fanacht le haghaidh trúpaí athneartaithe sular thug siad faoi ghníomh ar bith eile. Gan aon aird ar an gcinneadh seo, bhí sí leagtha amach ar an bpríomhdhaingean Sasanach, “les Tourelles”, a ionsaí an 7 Bealtaine. D’aithin lucht a linne í mar bhanlaoch an chomhraic tar éis gur goineadh le saighead sa mhuineál í ach fós féin d’fhill sí chun bheith chun tosaigh sa treasruathar deireanach.
Mar thoradh ar an mbua tobann ag Orléans bhí mórán moltaí le haghaidh comhrac ionsaitheach. Bhí na Sasanaigh ag súil go ndéanfaí iarracht Páras a aisghabháil nó go ndéanfaí ionsaí ar an Normainn. I ndiaidh an bhua nach rabhthas ag súil leis, d’áitigh sí Séarlas VII comhcheannas ar an arm a thabhairt di in éineacht leis an Diúc John II d'Alençon agus fuair sí cead ríoga droichid feadh an Loire, a bhí i gcóngar, a aisghabháil mar réamhbheart ar ghluaiseacht chun tosaigh ar Reims agus ar chorónú. Ba mholadh dána é sin uaithi mar bhí Reims tuairim is dhá oiread níos faide uathu ná Páras agus é suite go domhain i limistéar an namhad.
right|thumb|[[Notre-Dame de Reims, láthair thraidisiúnta na gcorónuithe Francacha. Bhíodh spuaiceanna breise ar an bhfoirgneamh sula raibh dóiteán ann sa bhliain 1481.]]
D’athghabh an t-arm seilbh ar Jargeau an 12 Meitheamh, ar Meung-sur-Loire an 15 Meitheamh, agus ansin ar Beaugency an 17 Meitheamh. D’aontaigh an Diúc d’Alençon le gach ceann de chinntí Jeanne. Chuaigh a cuid éachtaí ag Orléans i bhfeidhm ar cheannasaithe eile, lena n-áirítear Jean d'Orléans, agus thug siad tacaíocht di. Chuir Alençon ina leith gur shábháil sí ar a bhás é, áit ar chuir sí ar a fhaichill é ar ionsaí airtléire a bhí ar tí tarlú. Le linn an chatha chéanna d’fhulaing sí féin buille ó chaor ordanáis dá clogad agus í ag dul suas dréimire dreapadóireachta. Tháinig fórsa faoisimh Sasanach a rabhthas ag súil leis go dtí an ceantar an 18 Meitheamh faoi cheannas Sir John Fastolf. D’fhéadfaí an cath ag Patay a chur i gcomparáid le Azincourt ach gur a mhalairt d’imeachtaí a bhí ag tarlú. Rinne urgharda na Fraince ionsaí sula bhféadfadh na saighdeoirí Sasanacha a gcuid ullmhuithe cosanta a chur i gcrích. Tharla ruaig ina dhiaidh sin a bhánaigh tromchuid arm Shasana agus maraíodh nó gabhadh formhór a cheannasaithe. D’éalaigh Fastolf le buíon bheag saighdiúirí agus bhí sé ina cheap milleáin as uirísliú na Sasanach. Níor cailleadh ach fíorbheagán de na Francaigh.
Chuir arm na Fraince chun bóthair go dtí Reims ó Gien-sur-Loire an 29 Meitheamh agus ghlac siad leis an ngéilleadh le comha d’Auxerre, cathair a bhí faoi cheannas na Burgúine, an 3 Iúil. Chuaigh gach baile mór eile ar a mbealach ar ais go géillsine na Fraince gan frithbheartaíocht. Rinne Troyes, láthair an chonartha a rinne iarracht Séarlas VII a chur as oidhreacht, géilleadh ar choinníollacha tar éis léigear gan bhás a mhair ceithre lá. Bhí gannchúis bhia ar an arm faoin am a shroich siad Troyes. Dar le Edward Lucie-Smith is é seo a leanas sampla den fháth a raibh níos mó áidh uirthi ná oilteacht: bhí bráthair fánach darbh ainm an Bráthair Richard tar éis a bheith ag seanmóireacht ag Troyes faoi dheireadh an domhain agus chuir sé ina luí ar chónaitheoirí áitiúla pónairí a chur, barr a dhéanann fómhar luath. Tháinig an t-arm ocrach nuair a bhí na pónairí ag aibiú.
Osclaíodh na geataí ag Reims an 16 Iúil. Reáchtáladh an corónú an mhaidin arna mhárach. Cé gur thathantaigh Jeanne agus an diúc d'Alençon go dtabharfaí faoi mháirseáil luath ar Pháras, choinnigh an chúirt ríoga ar shos cogaidh a idirbheartú le diúc na Burgúine. Bhris an Diúc Philippe le Bon an comhaontú, ag baint úsáide as mar oirbheartaíocht loicthe chun cosaint Pháras a athneartú. Chuaigh arm na Fraince ag máirseáil trí bhailte móra gar do Pháras idir an dá linn agus ghlac siad le géillte a bhí níos síochánta. Bhí an Diúc de Bedford i gceannas ar fhórsa Sasanach agus thug sé aghaidh ar arm na Fraince an 15 Lúnasa. Tharla an t-ionsaí Francach ag Páras ina dhiaidh sin, an 8 Meán Fómhair. In ainneoin goin a fháil ina cois ó shaighead crosbhogha, lean Jeanne léi a bheith ag stiúradh na dtrúpaí go dtí go raibh deireadh le troid an lae. Fuair sí ordú ríoga an mhaidin dár gcionn tabhairt ar gcúl. Cuireann formhór na staraithe an milleán ar an ard-seomairlín Francach, Georges de la Trémoille, as na botúin pholaitiúla a tháinig i ndiaidh an chorónaithe.
An Ghabháil
thumb|Glaoitear túr Jeanne d’Arc anois ar an túr in [[Rouen inar coinníodh i ngéibheann í le linn a trialach. Le linn ceann amháin dá hiarrachtaí éalaithe, léim sí ó thúr eile, seans maith gur macasamhail den fhoirgneamh seo a bhí i gceist.]]
Tar éis mionghnímh ag La-Charité-sur-Loire i mí na Samhna agus mí na Nollag, chuaigh Jeanne go dtí Compiègne an tAibreán ina dhiaidh sin chun cosaint ar léigear Sasanach agus Burgúnach. Gabhadh í tar éis scirmise an 23 Bealtaine 1430. Nuair a d’ordaigh sí cúlú, ghlac sí an áit onóra agus í ina duine deireanach a d’fhág an pháirc. Tháinig na Burgúnaigh timpeall ar an gcúlgharda.
Ba ghnách le teaghlach an té a bhí i ngéibhinn príosúnach cogaidh a fhuascailt. Faraor, ní raibh na hacmhainní airgeadais ag Jeanne ná a teaghlach. Cáineann mórán staraithe Rí Shéarlas VII toisc nach ndearna sé aon rud faoi. Rinne sí iarracht éalú ag amanna éagsúla. Uair amháin léim sí óna túr in Vermandois, a bhí 70 troigh (21m) ar airde, go dtí an talamh bog de mhóta tirim. Ina dhiaidh sin, rinneadh í a aistriú go dtí an baile Burgúnach, Arras. Sa deireadh cheannaigh rialtas Shasana í ó Dhiúc Phillippe den Bhurgúin. Ghlac an tEaspag Pierre Cauchon de Beauvais, páirtíneach Sasanach, príomhról san idirbheartaíocht seo agus ina triail ina dhiaidh sin.
An Triail
Ba iad cúrsaí polaitíochta a spreag an triail eiriceachta. D’éiligh Diúc Bedford coróin na Fraince dá nia, Anraí VI. Bhí sise freagrach as an gcorónú iomaíochta, mar sin b’ionann í a cháineadh agus an bonn a bhaint ó dhlisteanacht a rí. Cuireadh tús le himeachtaí dlí an 9 Eanáir 1431 ag Rouen, ionad rialtas forghabhála Shasana. Ba neamhghnách an nós imeachta ar go leor bealaí. Sa bhliain 1456, d'fhógair an Pápa Callixtus III neamhchiontach í maidir leis na cúisimh eiriceachta a cuireadh ina leith.
thumb|left|Jeanne á ceistiú ina cillín príosúin ag an gcairdinéal de Winchester. Le [[Hippolyte Delaroche, 1824, Musée des Beaux-Arts, Rouen, an Fhrainc.]]
Léiríonn taifead na trialach an intleacht shuntasach a bhí aici. Is cleachtadh caolchúise é an malartú is cáiliúla den athscríbhinn. “Nuair a fiafraíodh di an raibh a fhios aici go raibh sí i ngrásta Dé, d’fhreagair sí: ‘Mura bhfuilim, go gcuire Dia ann mé; agus má táim, go gcoimeáda Dia amhlaidh mé.’” Is sáinn léinn í an cheist. Dar le foirceadal eaglaise ní fhéadfadh duine ar bith a bheith cinnte go raibh siad i ngrásta Dé. Dá bhfreagródh sí go dearfach, bheadh sí á ciontú féin in eiriceacht. Dá bhfreagródh sí go diúltach, bheadh sí ag admháil go raibh sí féin ciontach. Thug an nótaire Boisguillaume fianaise ina dhiaidh sin gur chomh luath agus a chuala an chúirt an freagra sin, “Cuireadh mearbhall ar na daoine a bhí á ceistiú.” San fhichiú haois mheas George Bernard Shaw go raibh an t-idirphlé seo chomh héifeachtach sin gur chuir sé aistriúcháin liteartha ar an taifead trialach i gcodanna dá dhráma Saint Joan.
Dhearbhaigh go leor feidhmeannach cúirte ina dhiaidh sin gur athraíodh codanna suntasacha den athscríbhinn ina mífhabhar. Cuireadh d’iallach ar mhórán de na cléirigh bheith i seirbhís, an cúistiúnaí, Jean LeMaitre, ina measc, agus fuair cuid acu bagairtí báis ó na Sasanaigh. Faoi threoirlínte Cúistiúnacha, ba cheart go mbeadh Jeanne coinnithe i bpríosún eaglasta faoi mhaoirseacht banghardaí (i.e. mná rialta). In ionad sin, choinnigh na Sasanaigh i bpríosún tuata í lena gcuid saighdiúirí féin mar ghardaí uirthi. Dhiúltaigh an tEaspag Cauchon na hachomhairc a rinne Jeanne chuig Comhairle Basel agus chuig an bpápa, rud ba cheart stop a chur lena nós imeachta.
Tá dhá alt déag cúisimh ann a thugann achoimre ar chinneadh na cúirte. Déanann an hailt seo an taifead cúirte, a rinneadh a leasú cheana féin, a bhréagnú. Shínigh an cosantóir neamhliteartha doiciméad séanta nár thuig sí agus í faoi bhagairt básaithe ar an toirt. Chuir an chúirt séanadh difriúil sa taifead oifigiúil.
Bású
Ba chion báis é eiriceacht nuair a rinneadh athuair é. Thoiligh Jeanne éadach ban a chaitheamh nuair a shéan sí. Cúpla lá ina dhiaidh sin rinneadh ionsaí gnéasach uirthi i bpríosún. Chuaigh sí ar ais go feisteas fir mar chosaint ar ainteagmháil nó, i bhfianaise Jean Massieu, mar gur goideadh a gúna agus nach raibh aon rud eile le caitheamh aici.
Rinne finnéithe súl cur síos ar láthair an bhásaithe inar dódh í an 30 Bealtaine 1431. Ceangailte de philéar ard sa Vieux-Marche in Rouen, d’iarr sí ar bheirt den chléir, an tAth. Martin Ladvenu agus an tAth. Isambart de la Pierre, greim a bhreith ar chros os a comhair amach. Rinne tuathánach cros bheag di chomh maith agus chuir sí chun tosaigh ina gúna í. Tar éis di dul in éag, rinne na Sasanaigh an gual a rácáil chun a colainn ghualaithe a nochtadh ionas nach ndéarfadh aon duine gur éalaigh sí beo. Ansin, dódh an cholainn faoi dhó arís chun luaith a dhéanamh di d'fhonn nach mbaileofaí aon chuid de na taisí. Chaith siad a taisí isteach sa Seine. Ina dhiaidh sin dúirt an céastúnach, Geoffrey Therage “...go raibh an-eagla air go ndamnófaí é.”
Atriail
Osclaíodh atriail iarbháis nuair a bhí an cogadh críochnaithe. D’údaraigh an Pápa Callixtus III an nós imeachta seo, a dtugtar an “triail neamhnithe” air chomh maith, ar iarratas ón gCúistiúnaí-Ginearálta Jean Brehal agus máthair Jeanne, Isabelle Romée. B’é aidhm na trialach imscrúdú a dhéanamh ar an mbealach a láimhseáladh an triail daorbhreithe agus a breithiúnas, i.e. an ndearnadh go cóir iad agus de réir dlí canónta. Cuireadh tús leis na himscrúduithe le hionchoisne ag an eaglaiseach Guillaume Bouille. Rinne Brehal imscrúdú sa bhliain 1452. Bhí achomharc foirmiúil ann i mí na Samhna, 1455. Bhí páirt ag cléirigh ó áiteanna ar fud na hEorpa sa phróiseas achomharcach agus rinne sé gnáthnós imeachta cúirte a chomhall. Rinne painéal de dhiagairí anailís ar fhianaise a thug 115 finné. Rinne Brehal a achoimre dheireanach a dhréachtadh i mí an Mheithimh, 1456. Déanann an achoimre seo cur síos ar Jeanne mar mhairtíreach agus luann sé ainm Pierre Cauchon, nach maireann, le heiriceacht as bean neamhchiontach a chiontú ar lorg fíoch bunaidh tuata. D’fhógair an chúirt neamhchiontach í an 7 Iúil 1456.