cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Béal Átha na Sluaighe
Bailte dúbailte
Tá Béal Átha na Sluaighe nasctha le Chalonnes-sur-Loire, i Maine-et-Loire, an Fhrainc, ó 1988.
Máirtín Mac Giolla Íosa
mion|Máirtín Mac Giolla Íosa (ar chlé), taobh le [[Máire Mhic Giolla Íosa|Mháire Mhic Giolla Íosa, Lech Kaczyński agus a bhean chéile seisean in Áras an Uachtaráin]] Is iar-Sheanadóir Éireannach é Máirtín Mac Giolla Íosa (Martin McAleese), a rugadh ar 24 Márta 1951. Is fear céile Mháire Mhic Giolla Íosa, 8ú huachtarán na hÉireann, é.
Rugadh, tógadh agus oileadh i mBéal Feirste é.
Candamghiotán
Is é candamghiotán an bhuneilimint eolais i ríomhaireacht chandamach. I ngnáthríomhaireacht is é an giotán an bhuneilimint eolais, le luach 0 nó 1. I ríomhaireacht chandamach códaítear an t-eolas in dhá staid freisin, ach sa chóras candamach ní bhíonn an t-eolas teorannaithe do staid amháin nó an staid eile: is féidir leis a bheith sa dá staid ag an am céanna. Is é a bhíonn i gcandamghiotán ná forshuíomh dhá staid chandamacha, staid 0 is staid 1. Nuair a léitear candamghiotán, léitear dóchúlacht áirithe go bhfaighfear staid 0 is dóchúlacht áirithe eile go bhfaighfear staid 1, agus milltear carachtar speisialta an changhiotáin sa phróiseas.
Port Talbot
51.592°N, -3.779°W
Stainforth, Yorkshire Theas
Is baile suite i Yorkshire Theas é Stainforth.
Port Talbot
Baile i Castell-nedd Port Talbot, an Bhreatain Bheag, is ea Port Talbot, 43.6 km ó Caerdydd agus 253 ó Londain. Tá daonra 5,457 ann, agus tá 518 (9.5%) in ann Breatnais a labhairt.
Belenos
Dia Ceilteach leighis ba ea  Belenos. D'adhrtaí é go forleathan ón Iodáil go dtí Éire agus an Bhreatain. Bhí príomhthearmainn dó suite in Aquileia, ar an Muir Aidriad. Trí interpretatio romana, aithnítear Belenos go minic le hApalló. Seachas an gaol seo, níl a lán eolais ann faoi.
Ogham
᚛ᚑᚌᚐᚋ᚜ Is aibítir sheanda í an tOgham (Sean-Ghaeilge Ogam), an t-oghamchraobh, a bhíodh in úsáid roimh theacht na Críostaíochta go hÉireann, sa tréimhse idir 300 A.D. agus 600 A.D. Tuairiscíonn na saineolaithe nárbh aibítir neamhspleách í, ach gur rúnscríbhinn de shaghas áirithe a bhí ann agus í bunaithe ar aibítir na Laidine. Faightear inscríbhinní in Éirinn, in Albain, sa Bhreatain Bheag, i Sasana, agus ar Oileán Mhanann.
mion|clé|240px|Leathanach 170r - Leabhar Bhaile an Mhóta
An córas scríbhneoireachta
Nuair a bhí an tOgham gearrtha ar liag, ar ghallán nó ar chloch chuimhneachán, rith an téacs aníos ó bhun go barr na cloiche. D'úsáidtí poncanna do na gutaí mar seo a leanas: ponc amháin = a, dhá phonc = o, trí phonc = u, ceithre phonc = e agus cúig phonc = i. D'úsáidtí stróiceacha do na consain. Ghearrtaí an scríbhneoireacht seo ar imeall na cloiche nó ar lár líne ar a dtugtaí an 'fleasc'. Tá inscríbhinní dátheangacha Gaeilge agus Laidine ann freisin, a théann ó chlé go deas. Nuair a bhí an tOgham scríofa i lámhscríbhinní, lean an téacs gnáth-threo na Laidine (cothrománach agus ó chlé go deas), le stríoca ingearacha in áit eangaí greanta na n-inscríbhinní le haghaidh na ngutaí. thumb|350px|Tá 25 bunlitir san Ogham
Áiteanna leis na samplaí
Maítear gur thosaigh an tOgham, in iardheisceart na tíre agus tá fáil ar 121 sampla de na galláin seo i gContae Chiarraí. Faightear 81 sampla i gContae Chorcaí agus 47 sampla i gContae Phort Láirge. Faightear 15 sampla sa Bhreatain Bheag agus tá an gallán oghaim is sia soir le fáil i Silchester i Sasana, rud a chiallaíonn gur bhog na daoine leis an scríbhneoireacht seo soir de réir a chéile, ó Chontae Chiarraí ar aghaidh.
Na litreacha
Tá 25 bunlitir san Ogham. Tugtar fid (fiodh, crann) ar an gcéad fiche litir, roinnte ina gceithre aicme ainmnithe as an gcéad litir sa tsraith (Aicme Bheithe, Aicme Uatha, Aicme Mhuine, Aicme Ailme). Cuireann an focal 'fiodh' in iúl an nasc idir crainn agus ainmneacha na litreacha. Is taebomna, taobhomhna nó consain iad an chéad 15 díobh, agus gutaí simplí na 5 deireanacha. Tugtar forfeda (airfheánna, litreacha sa bhreis) ar na litreacha eile. Tá aon aicme oifigiúil amháin inniu ann, agus défhoghair atá ann, ach faightear forfeda eile, go háirithe Peith.
Cé dó an tOgham?
Ba scil ar leith í an córas scríbhneoireachta seo, mar sin, scríobhtaí é do dhaoine tábhachtacha, a cuireadh san áit ina seasann an gallán anois. Ainmneacha daoine mór le rá – ríthe, taoisigh agus daoine cumhachtacha eile – a scríobhtaí ar na galláin oghaim don chuid is mó.
De réir na miotaseolaíochta, ba é an dia Ceilteach Ogmios (dia na hurlabhra agus na foghlama) a cheap an córas scríbhneoireachta seo.
Shirley Bassey
Is amhránaí Breatnach í Shirley Veronica Bassey. Rugadh í ar an 8 Eanáir 1937.
Ríomhghrafaic
Úsáid ríomhairí chun eolas a thaispeáint i bhfoirm ghrafach nó phictiúrtha, de ghnáth ar VDU (aonad amharcthaispeána), printéir nó breacaire. Úsáidtear í i réimse leathan feidhmeanna ó láimhseáil líníochtaí casta innealtóireachta go dtí cluichí ríomhaire, ó radhairc ardghéire in insamhlóirí aerárthach is spásárthach go dtí táirgeadh uathoibríoch scannán beochana. I gcásanna áirithe, is ealaín dhílis dá cuid féin í. Éilíonn na feidhmeanna seo ríomhaire cumasach tapa, agus deartar cuid mhaith de na ríomhairí is déanaí le riachtanais ríomhghrafaice go mór san áireamh.
Gleann Lasra
Is sráidbhaile é Gleann Lasra. Tá sé suite in Iorras, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Swinton, Yorkshire Theas
Is baile suite i Yorkshire Theas é Swinton.
Lev Kopelev
Scríbhneoir, scoláire agus easaontóir Sóivéadach ab ea Lev Zinovyevich Kopelev (9 Aibreán 1912 - 18 Meitheamh 1997).
Saol
clé|mion|Amsterdam, 1984
Jillian van Turnhout
Is Seanadóir Éireannach í Jillian van Turnhout (rugadh 29 Márta 1968).
Lev Kopelev
Saol
Nuair a tháinig an tArm Sóivéadach go dtí an Ghearmáin, chonaic Kopelev saighdiúirí Sóivéadacha ag éigniú ban agus ag dúnmharú sibhialtaigh Ghearmánacha rompu, rud a bhain an-scanradh as. Bhí sé náirithe ag a mhuintir féin, agus d'fhéach sé leis na saighdiúirí a stopadh ó thuilleadh gníomhartha uafáis. Níor thaitin an dearcadh seo le lucht na seirbhísí rúnda. B'é deireadh an scéil gur gearradh téarma príosúnachta deich mbliana air sna campaí géibhinn. clé|mion|[[Prág, 1968]] Chaith Kopelev an téarma agus corradh sna campaí, ach nuair a fuair Stalin bás, scaoileadh saor é. Fuair sé ar ais a chuid dintiúir mar Chumannach i ndiaidh na hóráide faoi choireanna Stalin a thug Khrushchev ag an bhfichiú hArd-Fheis de chuid Pháirtí Cumannach an Aontais Shóivéadaigh. Chrom sé ar ais ar a chuid oibre mar shaineolaí ar an léann Gearmánach.
Easaontas
Sna 1960idí, thosaigh Kopelev ag cur suim i ngluaiseacht na n-easaontóirí agus ag tréigint an Chumannachais. Nuair a d'fhorghabh an tArm Sóivéadach an Poblacht na Seice sa bhliain 1968, rinne sé agóid ina aghaidh, agus caitheadh amach as an bPáirtí Cumannach é.
Sa bhliain 1981, ruaigeadh Kopelev agus a bhean chéile as an Aontas Sóivéadach. Chuir siad fúthu sa Ghearmáin Thiar, áit a raibh cairde agus lucht aitheantais acu. Sa Ghearmáin dó, rinne Kopelev a dhícheall le maolú ar na réamhbhreithiúnais a bhí ag muintir na tíre sin i leith na Rúise, agus é ag iarraidh athmhuintearas agus comhthuiscint a chothú idir na Gearmánaigh agus na Rúisigh.
In éineacht le Heinrich Böll, d'fhoilsigh sé cúpla leabhair comhrá, inar phléigh an bheirt acu na cuimhní cinn a bhí acu ón Dara Cogadh Domhanda, a chuir ag lámhach a chéile iad.
Sa bhliain 1989, fuair Kopelev cead isteach sa Rúis arís, ach nuair a thaistil sé ar fud na tíre, agus é ag dul ar cuairt chuig seanchairde, chuir an tír coimhthíos air, agus an dóigh ar athraigh an seanfhód idir an dá linn. D'fhill sé go dtí an Ghearmáin, agus chaith sé deireadh a shaoil in Köln. Fuair sé bás ann sa bhliain 1997 in aois 85. Bhí galar corónach croí air.
Saothar
mion|clé|sráid Lew Kopelew, Köln
Ascaid réaltach
Is Tunicata (na túinicigh) í an ascaid réaltach nó Botryllus schlosseri. Is Ainmhí beag coilíneach í a fhásann ar rudaí neamhbheo, phlandaí agus ainmhithe mallghluaiseacha san fharraige.
Dáileadh
In oirthuaisceart an Aigéin Atlantaigh, sa Mheán Mhuir agus sa Mhuir Thuaidh a mhaireann an ascaid réaltach go dúchasach. Le 100 bliain anuas faightear í in áiteanna ar fud an domhain, nach mór.
Dùnrath
Is baile é Dùnrath atá suite ar chósta thuaidh Ghallibh i gComhairle na Gàidhealtachd. Bhí caisleán ann tráth, mar a léiríonn an logainm "dún rath ", a bhí faoi úinéireacht William Sinclair as Dùn Bheathadh sa bhliain 1614 agus a raibh daoine ina gcónaí ann go dtí 1863, ach níl ann anois ach fothrach.
Idir 1942 agus 1944 tógadh aerpháirc ann agus ó na 1950idí bhí dhá ghléasra núicléacha ar shuíomh na haerpháirce, chun iarracht a dhéanamh mear-imoibreoir pórúcháin a fhorbairt agus a tháirgeadh, cineál stáisiún cumhachta, agus chun imoibreoirí a thástáil le haghaidh fomhuirí. Tá an chuid is mó de na háiseanna seo dúnta anois agus á ndíchoimisiúnú faoi chonradh deich mbliana ag tosú in 2023, ag críochnú le láithreán páirce donn a chruthú, a aistreofaí chuig An tÚdarás um Dhíchoimisiúnú Núicléach.
Porth Sgiwed
Baile i Sir Fynwy, an Bhreatain Bheag, is ea Porth Sgiwed, 34 km ó Caerdydd agus 179 ó Londain. Tá daonra 2,083 ann, agus tá 220 (10.6%) in ann Breatnais a labhairt.
Caisleán Choill an Chollaigh
Bhíodh Caisleán Choill an Chollaigh lonnaithe i gCoill an Chollaigh, Contae an Chabháin. Leagadh an caisleán sna 1970idí. Tá siúlóid 3 chiliméadar ann ar an suíomh anois.
Stair an chaisleáin
Is stair fhada chorrach atá ag roinnt leis an suíomh ar ar tógadh an caisleán. Tá fianaise áirithe ann as a dtuigfí gur thug Daire Ó Nialláin, a bhí i gceannas ar an teaghlach ar leo an dún ar thaobh eile an Locha an tráth sin, an mullach cnoic seo dá mhac, Cormac, chun go ndéanfadh sé séipéal a thógáil agus a chothabháil air. Rinne Cormac amhlaidh go hómósach. D’imigh Cormac ón áit seo chun bheith ina ab agus, ina dhiaidh sin, ina Easpag ar Ard Mhacha go déanach sa 5ú Céad.
Sa bhliain 1610, agus Plandáil Uladh ar siúl ag Séamas I, bronnadh 1,000 acra i dTóin re Gaoith (Tonergie sa doiciméad) i mBarúntacht Chlann Chaoich ar fhear darbh ainm William Bailie, as Sír Inbhear Áir in Albain. Ceanglaíodh ar an bhfear sin fál a chur timpeall ar eastát de 350 acra, bábhún a dhéanamh agus teach daingean nó caisleán a thógáil laistigh den bhábhún. Bhí air líon teaghlach as Albain a lonnú ar an eastát agus ceanglaíodh air freisin aontaí agus margaí a reáchtáil agus cúirteanna a bhunú. Faoin mbliain 1629, bhí a chaisleán tógtha aige agus ní hamháin go raibh a theaghlach féin aistrithe isteach aige chun cónaí ann ach bhí 28 dteaghlach as an mBreatain ina gcónaí in aice leo. Bhí beirt mhac ag William Bailie. Bhí duine acu ina Easpag ar Cluain Fearta sa bhliain 1646. William Bailie a bhí air siúd freisin agus fuair sé na tailte le hoidhreacht sa bhliain 1648 nuair a d’éag a athair.
Easpag Anglacánach ab ea William agus bhí iníon amháin aige, Anne, a phós James Hamilton as Corr an Aoire, gar don áit seo. Nuair a fuair an t-easpag bás sa bhliain 1666, aistríodh an t-eastát chuig muintir Hamilton. Fuair garmhac James Hamilton, a raibh an t-ainm céanna air, na tailte le hoidhreacht an tráth sin. Sa bhliain 1720, bronnadh cairt air siúd chun margaí agus aontaí a eagrú i mbaile Choill an Chollaigh, láimh leis an gcaisleán. Sa bhliain 1724, dhíol muintir Hamilton na tailte le Major Charles Stewart, fear saibhir. Bhí mac an duine sin, William, ina ardsirriam ar an gCabhán agus d’éirigh leis a bheith ina Fheisire Parlaiminte don cheantar níos déanaí. Ghlac mac eile an Major Stewart, Charles, cúraimí an tiarna talún air féin tar éis bhás a athar. Ba dhlíodóir i mBaile Átha Cliath é an mac sin agus bhí sé ina Fheisire Parlaiminte don Chabhán freisin go dtí go bhfuair sé bás go hanabaí i dtimpiste sa bhliain 1795. Aistríodh na tailte chuig a nia, Thomas Charles Stewart Corry, ó Mhuineachán. Creidtear nár chuir seisean mórán suime san áit a chothabháil toisc gur measadh é a bheith faoi aois ag an am. Sa bhliain 1814, dhíol sé na tailte le Sir William Young, stiúrthóir ar an East India Trading Co, fear a bhí tar éis filleadh ar a fhód dúchais chun maireachtáil in Ard Mhacha sular cheannaigh sé na tailte i gCoill an Chollaigh. Bhog seisean isteach sa chaisleán lena theaghlach agus thug sé faoi bhaile Choill an Chollaigh, mar atá sí inniu, a fhorbairt. Leagadh amach an Phríomhshráid, an Teach Cúirte, Teach an Mhargaidh agus an eaglais de chuid Eaglais na hÉireann ag bun na Príomhshráide sa bhliain 1817 agus rinneadh tuilleadh forbartha orthu sna blianta ina dhiaidh sin.
An 28 Lúnasa 1821, rinneadh bairnéad de Young agus tugadh “Lieut. Col. Sir William Young Bt of Bailieborough Castle, Co. Cavan” air as sin amach. Ba é an mac ba shine aige, John, a tháinig i gcomharbacht air, duine a rugadh in Bombay (Mumbai) san India an 31 Lúnasa 1807. Bhí gairmré chlúiteach ag John Young mar pholaiteoir ar scála domhanda. Fuair sé a chuid oideachais in Eton agus Oxford, agus b’fheisire parlaiminte é faoin mbliain 1831. Sa pharlaimint, ceapadh ina Thiarna ar an Státchiste é ó 1841-1844 agus ina Chomhrúnaí ar an Státchiste ó 1844-1846. Ina dhiaidh sin, ceapadh ina Phríomhrúnaí d’Fhear Ionaid an Rí in Éirinn é ó 1852-1855. Ba chomhalta é den Ríchomhairle d’Éirinn agus don Bhreatain Mhór an tráth sin, freisin. Sa bhliain 1855, ceapadh é ina Thiarna-Ardchoimisinéir ar na hOileáin Iónacha, amach ó chósta na Gréige. Sa bhliain 1861, ceapadh é ina Ghobharnóir ar New South Wales na hAstráile, post a bhí aige go dtí an bhliain 1867. Tá roinnt áiteanna san Astráil a ainmníodh as, ina measc baile ar a bhfuil ‘Young’ i lár limistéar ar a dtugtar ‘Youngshire’, ceantar a mbíodh cáil na dianmhianadóireachta óir air. Sa bhliain 1868, tugadh coimisiún dó a bheith ina Riarthóir ar rialtas Thiarnas Cheanada. Dhá bhliain ina dhiaidh sin, rinneadh “Baron Lisgar, of Lisgar and Bailieborough, Co. Cavan, Ireland” as. Bhí sé i mbun oifige i gCeanada i rith Éirí Amach na bhFíníní agus Éirí Amach na hAbhann Rua. Bhí de cháil ar Young gur pholaiteoir cumasach é agus go raibh meon neamhspleách aige i rith a ghairmré. B’éigean dó dul ar scor de dheasca easláinte sa bhliain 1872. Ar fhilleadh ar Éirinn dó, ceapadh é ina Fhear Ionaid an Rí do Chontae an Chabháin agus bhí an teideal seo aige go dtí go bhfuair sé bás sa chaisleán an 6 Deireadh Fómhair 1876. Bhí sé 69 mbliana d’aois.
Phós a bhaintreach, Lady Lisgar, uair amháin eile an 3 Lúnasa 1878, nuair a phós sí Sir Francis Charles Fortescue Turville K.C.M.G ó Bosworth Hall. Bhí seisean ina phríomhrúnaí ag Lord Lisgar ar feadh 20 bliain le linn do Young a bheith ina phoist sna nOileán Iónacha, san Astráil agus i gCeanada. Fuair Lady Lisgar bás in Bosworth Hall sa bhliain 1895 ach, i gcomhréir lena huacht, adhlacadh í i dteannta Lord Lisgar i gCoill an Chollaigh ar thailte Eaglais na hÉireann ar an bPríomhshráid. Tar éis bhás Lady Lisgar, cuireadh an t-eastát ar ceant ar deireadh i mBaile Átha Cliath faoi The Ashbourne Act, 1900. Bhí beagán le cois 760 acra i gceist leis an gcaisleán agus na tailte agus ba é Henry Cochrane a cheannaigh iad. Dhíol seisean an mhaoin ina dhiaidh sin lena nia, WLB Cochrane, aturnae a raibh cáil áirithe air i gceantar Choill an Chollaigh.
Sa bhliain 1915, cheannaigh na Bráithre Muireacha as Baile Átha Luain an caisleán agus 100 acra ó rannóg foraoiseachta na Roinne Talmhaíochta a bhí ann ag an am. D’úsáid na Bráithre an caisleán mar ionad dá gcliarscoil go dtí an bhliain 1936. An bhliain sin, dhíol siad na tailte agus d’imigh siad leo as an gceantar. Réab dóiteán mór trí sciathán thoir an phríomhfhoirgnimh sa bhliain 1918 agus ní raibh an caisleán arís ina dhiaidh sin mar a bhí an lá ab fhearr é d’ainneoin gur athchóirigh agus gur atóg na Bráithre Muireacha an foirgneamh a mhéid a d’fhéad siad.
Bhí ar a laghad dhá theaghlach áitiúla ina gcónaí i bhfoirgnimh a bhí buailte leis an gcaisleán go dtí gur leagadh é go luath sna 1970idí.
Is le Coillte an talamh anois agus déanann siad bainistíocht ar an áit seo a bhfuil a stair folaithe faoi bhrat na foraoise.
The Man Who Came to Be Dinner
Craoladh an deichiú heipeasóid, "The Man Who Came to Be Dinner", den séú sraith is fiche The Simpsons ar an 4 Eanáir 2015. Scríobh Al Jean agus David Mirkin an eipeasóid seo. D'fhéach 10.62 milliún duine ar an eipeasóid.
An Dún Theas (Toghcheantar Tionóil)
Is toghcheantar tionóil é An Dún Theas ar Thionól Thuaisceart Éireann (Béarla: South Down ).
Ríosóideach
Struchtúr snáithíneach aoncheallach nó ilcheallach a fhaightear in algaí, caonaigh, aelusanna is gaiméitifítí raithní. Daingníonn ríosóidigh an planda don fhoshraith agus asúnn uisce isteach, ach ní fíorfhréamhacha iad mar ní bhíonn siad idirdhealaithe ina bhfíocháin scoite.
An Dún Theas (Toghcheantar Tionóil)
D'úsáideadh an suíochán den chéad uair i dtoghchán do Thuaisceart Éireann amháin, d’Fhóram Thuaisceart Éireann i 1996. Ó 1998, tá baill tofa aige don Tionól reatha.
Jean Butler
Is damhsóir, cóiréagrafaí agus ban-aisteoir Gael-Mheiriceánach í Jean Butler. Rugadh í i Nua-Eabhrac, Stáit Aontaithe Mheiriceá ar an 14 Márt a, 1971.
Baile Átha Luain
Is é Baile Átha Luain nó Áth Luain (Athlone as Béarla) nó Bl'Áth Luain sa chaint (de réir tuairiscí ón 19ú haois) ar na bailte is mó i gContae na hIarmhí i lár na hÉireann. Dar leis an daonáireamh de 2016 tá daonra de 21,349 ag an mbaile. Tá sé suite ar Abhainn na Sionna idir Gaillimh agus Baile Átha Cliath. Tá stáisiún traenach ar an mbaile, freisin, agus stopann líne na Gaillimhe ann, mar aon le línte Bhéal Átha an Fheadha agus Chathair na Mart. Tá Coimisiún na Scrúduithe Stáit agus Institiúid Teicneolaíochta Bhaile Átha Luain suite ann.
Cúpla ciliméadar ó dheas de tá Cluain Mhic Nóis, mainistir a bhunaigh Naomh Ciarán i 548, agus a bhí ina ionad léinn ar feadh na gcéadta bliain.
Bunaidh agus luathstair
Tháinig Baile Átha Luain chun cinn mar phointe trasnaithe tábhachtach na Sionna. Rinne eascracha na tíre áth nádúrtha ann. Tá an áth seo tábhachtach ón Chré-umhaois de réir leithéid ó aois na cré-umha atá faighte ar an grinneall abhann. Ina theannta sin, tá seans ann go raibh mainistir neamhthaifeadta Luath-Chríostaí suite i mBaile Átha Luain mar fuarthas go leor uaigheanna luath-Chríostaí sa cheantar. Thóg Toirdhealbhach Ó Conchubhair go leor droichid shealadacha thar an abhainn ag Baile Átha Luain chun dul go dtí an Mhí sa 12ú haois.
An Chaisleán
Thóg an rí Toirdhealbhach Ó Conchubhair caisleán admaid sa bhaile i 1129. Shroich na Normannigh an tSionnain roimh 1200. Thuig siad go raibh tábhacht straitéiseach ag baint le Baile Átha Luain agus sa bhliain 1210 thosaigh an t-easpag John de Gray, giúisteoir do Rí Eoin tógáil an chaisleán as cloiche. Chabraigh sé lena ngluaiseacht chun tosaigh i gCúige Chonnacht. Bhí tábhacht mhíleata leis an mbaile mar gheall ar a suíomh i lár na tíre agus bhí garastúin ann ag Arm na Breataine.
Cogadh an Dá Rí
Rinneadh léigear ar an bhaile i 1690 nuair a bhí Cogadh an Dá Rí ar siúl. Ba daingean na Seacaibíteach é Baile Átha Luain. Sa chéad léigear, níor éirigh le Liam III Shasana agus 10,000 saighdiúirí an baile a ghabail le cuidiú mór ó Sáirsint Chostúim. Tháinig an Chlann Bhullaí ar ais go baile Átha Luain i 1691 agus tar éis catha a mhair deich lá d'éirigh leis an nGinearál Godart van Ginkel an baile a ghabháil i mí an Mheithimh 1691.
Déimeagrafaic
Sa bhliain 2016 bhí 21,349 ina gcónaí i mBaile Átha Luain. Tá an baile ag fás go tapa. Mhéadaigh an daonra sé faoin gcéad ón mbliain 2011 go 2016. Tá an rata fás seo níos airde ná an meán náisiúnta (3.6%). Tá an baile níos ilchultúrtha ná an meán náisiúnta freisin. De réir dhaonáireamh 2016, rugadh 22.8% den daonra taobh amuigh d'Éirinn. Dúirt 30.5% nár Éireannach geal iad. Éireannaigh gorma iad 3.6% den daonra agus Áisigh Éireannacha iad 5.3% den daonra. Bhí cúlra geal eile ag 14.1% den daonra. Luaigh 73.4% go raibh an creideamh Caitliceach acu. Bhí creideamh eile ag 14.4% acu agus ní raibh creideamh ar bith ag 9% acu.
Dúirt 31.8% go raibh Gaeilge labhartha acu ach níor labhair ach 170 duine Gaeilge go laethúil taobh amuigh den córas oideachasach. Bhí teanga seachas Béarla agus Gaeilge ag duine as ceathrar. ba iad an Pholainnis, an Fhraincis agus an Liotuáinis na teangacha is mó labhairt.
Forbairtí le Déanaí
Sa bhliain 2007, osclaíodh Lárionad Bhaile Átha Luain, ionad siopadóireacht le breis is 60 siopaí, bialainne agus caifí, agus óstán ceithre réalta. Sa bhliain 2012, athosclaíodh an chaisleán tar éis athchóiriú a rinne taispeántas ag taispeáint stair an bhaile. Sa bhliain chéanna, osclaíodh an Gailearaí Luain , an chéad dánlann chomhaimseartha fhísiúil sa réigiún lár na tíre. Tógadh iarbhunscoil mhór sa bhaile i 2014 agus tá pleananna ann d'iarbhunscoil eile a thógáil. mion|John McCormack|280x280px
Gaobhrán
Is sráidbhaile é Gaobhrán. Tá sé suite in Iorras, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Marche
Is réigiún é Marche atá suite i lár na hIodáile. Is í Ancona an príomhbhaile. Tá daonra 1,541,692 aici. Roinntear i cúig cúigí í: Ancona, Ascoli Piceno, Fermo, Macerata agus Pesaro e Urbino. Tá sí ag críochantacht le Emilia-Romagna agus San Mairíne ó thuaidh, An Tuscáin siar ó thuaidh, Umbria siar, Abruzzo agus Lazio ó dheas agus An Muir Aidriad soir.
Masatoshi Koshiba
Fisiceoir a saolaíodh i dToyohashi na Seapáine ab ea Masatoshi Koshiba (19 Meán Fómhair 1926 - 12 Samhain 2020). Le Raymond Davis is Riccardo Giacconi, bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain 2002 as a thaighde sa réaltfhisic agus neoidríonónna cosmacha a bhrath.
Thorne, Yorkshire Theas
Is baile suite i Yorkshire Theas é Thorne.
Margaret Clitherow
Naomh Caitliceach is ea Margaret Clitherow. Rugadh í ar an 24 Eanáir 1556 san Eabhrac, Yorkshire agus cuireadh chun bás í ar an 25 Márta 1586, in Eabhrac, Yorkshire.
Inis (baile)
Príomhbhaile Chontae an Chláir in iarthar na hÉireann is ea Inis (nó Inis Cluana Rámhfhada fadó). Tá daonra thart ar 24,200 sa bhaile - de réir torthaí daonáirimh 2006. Ar inbhear na Sionna atá Inis, agus tá ceangal traenach idir í agus Luimneach. Tá aerfort idirnáisiúnta na Sionna suite timpeall 20 ciliméadar ón mbaile. thumb|left|225px|Sráid Uí Chonaill agus Ardeaglais Naomh Peadar agus Pól in Inis Bíonn fleadh ceoil ar siúl sa bhaile gach bliain. Tá ospidéal ginearálta sa bhaile freisin, chomh maith le coláiste Fhlannáin, a bhí mar mheánscoil agus scoil cliarachais ag an eaglais Chaitliceach. Bhuaigh Inis gradam 'Tidy Towns le Gaeilge' na bliana 2008. Tá bunscoil gaeilge sa bhaile, Gaelscoil Mhichíl Chíosóig
An Gaelainn i Inis
De réir daonáireamh 2011 bhí 25,360 i gcónaí in Inis. Bhí 11,277(44.5%) ábalta Gaelainn a labhairt. D'úsáid 418(1.64%) an Gaelainn go laethúil taobh amuigh den chóras oideachas.
Líonra Gaeilge
Ainmnaíodh Inis mar líonra Gaeilge. D'fhógair Foras na Gaeilge ag ndeireadh 2015 go mbeidh cúig cheantar aitheanta mar Líonraí Gaeilge in Éirinn. Is iad Cluain Dolcáin; Baile Locha Riach; Carn Tóchair agus Béal Feirste na líonraí eile timpeall an oileán.
Tríonóid
De réir diageolaíocht go leor eaglaisí Críostaíocha, ina measc an eaglais Chaitliceach Rómhánach, na heaglaisí Ceartchreidmheacha, agus a lán eaglaisí Protastúnacha tá trí phearsa in aon Dia amháin. Is iad seo an tAthair, an Mac agus an Spiorad Naomh.
Emil Kraepelin
Síciatraí a rugadh i Neustrelitz na Gearmáine ab ea Emil Kraepelin (15 Feabhra 1856 – 7 Deireadh Fómhair 1926). Rinne sé staidéar síceolaíoch ar néaróisí, agus rangaigh iad idir néaróisí máindúlagracha is scitsifréine. Thiomsaigh sé Compendium der Psychiatrie (Coimre na Síciatrachta, 1883) a bhí an-suntasach ag an am. Fuair sé bás in Muenchen.
Canna (planda)
An t-aon ghéineas amháin sa bhfine Cannaceae is ea Canna.
Sergey Korolyov
Ceannródaí roicéad is innealtóir aeraspáis a rugadh i Zhitomir na hÚcráine ab ea Sergey Pavlovich Korolyov (12 Eanáir 1907 – 30 Nollaig 1966). D'fhorbair sé an chéad diúracán balaistíoch idir-ilchríochach Sóivéadach. Níos déanaí, bhí ina cheannaire ar an gclár spáis Sóivéadach. mion|Sergey Korolyov|alt=|219x219pxmion|Eisíodh an stampa seo in onóir Korolyov sa bhliain 1969, rud a thaispeánann a thábhacht don [[Aontas Sóivéadach.|clé|202x202px|alt=]]
Luathshaol
Chaith Korolyov 6 bliana i ngéibhinn ag tosnú sa bhliain 1938 as bac a chur ar dul chun cinn chlár roicéad an Aontais Shóivéadaigh agus cúbláil a dhéanamh ar chiste na heagraíochta poiblí ina raibh sé ag obair. Ach déanta na fírinne, chaith sé an t-airgead ar thástáil roicéad gan aon rath.
Sa bhliain 1952 rinneadh ball den Pháirtí Cumannach de. Agus ar 19 Aibreán 1957 d'aithin an stát nach raibh aon bhunús riamh leis na coireanna a cuireadh ina leith le linn feachtas polaitiúil na 1930idí.
Dearthóir roicéad
Tugadh a chlú ar ais dó sna blianta i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda de réir mar a aithníodh a shárchumas mar dhearthóir roicéad. D'fhorbair sé an chéad diúracán balaistíoch idir-ilchríochach Sóivéadach.
Faoin na 1960idí ní raibh aon duine níos tábhachtaí ná é i gcóras aeraspáis na Sóivéadach agus iad i gcomórtas leis na Stát Aontaithe, "Rás an Spáis" mar a thugadh air. "An Príomhdhearthóir" a thugtaí ar Korolyov ar eagla go mbeadh a fhios ag rialtas Mheiriceá cérbh é agus go maróidís é. clé|mion|Почтовая марка Казахстана из серии "День космонавтики", «100 лет С. П. Королеву», 2007, № 596
Stanislao Cannizzaro
Ceimicí a rugadh i bPalermo na Sicile ab ea Stanislao Cannizzaro (13 Iúil 1826 – 10 Bealtaine 1910). An chéad cheimicí nua-aoiseach a d'aithin tábhacht shaothar Amedeo Avogadro ar mheáchain adamhacha, níos mó ná leathchéad bliain roimhe sin. Rinne sé idirdhealú idir meáchan adamhach is meáchan móilíneach. Chuir sé comheagar ar cheimic orgánach is neamhorgánach, d'fhionn cianaimíd, agus tháirg alcóil as aildéid trí imoibriú a dtugtar imoibriú Cannizaro air anois.
An tSicil
Is í an tSicil an t-oileán is mó sa Mheánmhuir. Ceann de réigiúin Phoblacht na hIodála atá ann, agus 4,968,991 duine ina gcónaí ansin. Tá an tSicil 25,700km2 ar achar. Is í Palermo príomhchathair an réigiúin. Is iad Catania, Messina, Siracusa, Trapani, Enna, Caltanissetta, Agrigento, agus Ragusa príomhchathracha na gcúigí eile sa tSicil.
Tíreolaíocht na Sicile
thumb|220px|left|Sliabh Etna Tá an bolcán cáiliúil úd Etna suite in oirthear na Sicile, cóngarach do chathair Catania. Tá Etna trí chiliméadar agus trí chéad méadar is fiche ar airde, agus í ar an mbolcán is airde san Eoraip. Bolcán gníomhach atá ann, agus brúchtadh laibhe ar siúl beagnach leanúnach.
Tá roinnt mhaith oileán beag suite timpeall na Sicile, agus rialtas áitiúil an oileáin mhóir ag tabhairt aire dóibh: Oileáin Eolie, Oileáin Egadi, Oileán Pantellaria agus Oileán Ustica.
Is réigiún talmhaíochta í an tSicil thar aon rud eile. Is iad an t-arbhar, na hológa agus an fíon an trí chineál táirgí is tábhachtaí dá dtagann as an oileán. Sa naoú haois déag, bhí na poill mhianaigh i gcúige Caltanissetta tábhachtach ag táirgeadh sulfair, ach ní fhanann mórán den tábhacht sin inniu a thuilleadh.
Stair na Sicile
Fuair an tSicil a hainm ó cheann de na treibheacha bundúchasacha - treibh na Siculi - a bhí ina gcónaí ansin roimh theacht na bhforghabhálaithe coimhthíocha, ar nós mhuintir na Cartaige agus na Gréige. Bhí teanga Iodálda - gaolmhar leis an Laidin - ag na Siculi agus ag na treibheacha réamhstairiúla eile, ach d'éirigh leis na Gréagaigh a dteanga agus a gcultúr féin a chur i bhfeidhm go láidir ón ochtú haois roimh bhreith Chríost anuas. Sa tseanársaíocht Chlasaiceach, ba nós leis na daoine sa Róimh glacadh leis an tSicil mar chuid de dhomhan na Gréigise, Magna Graecia. Bhí cultúr na Gréige á shaothrú go bláfar san oileán. Sicileach ab ea athair na hinnealtóireachta féin, Airciméidéas.
Na Cogaí Púnacha
Ba í an tSicil ba chúis leis an chéad chogadh idir an Róimh agus an Chartaig - an chéad chogadh Púnach. Bhí coilíneachtaí dá gcuid féin ag na Cartagaigh san oileán, agus na Rómhánaigh ag éirí buartha faoin mbagairt mhíleata a bhí iontu. Ba iad na coilínithe ón gCartaig a bhunaigh cathair Palermo, mar shampla. Sa tríú haois roimh bhreith Chríost, d'éirigh ina chogadh idir an dá mhórchumhacht, agus shealbhaigh na Rómhánaigh an t-oileán iomlán sa bhliain 242 r. Chr.
Cúlriasca na Róimhe
Nuair a bhí an tSicil ina cúige Gréagach, bhí sí an-tábhachtach mar chuid de shibhialtacht na Gréigise. I ndiaidh an ghabháltais Rómhánaigh, áfach, fágadh ina cúige cúil í. Níor tharraing ach scannal Verres sa bhliain 70 r. Chr. súil na Rómhánach ar an oileán. Ón taobh eile de, mhair an teanga Ghréigise ansin i bhfad i ndiaidh an ghabháltais, ó nár bhac na Rómhánaigh leis an Laidin a thabhairt isteach ansin.
Vandail agus Biosántaigh
Nuair a thosaigh Imirce Mhór na Náisiún ag stróiceadh Impireacht na Róimhe as a chéile, d'ionsaigh na treibheacha Teotanacha an tSicil freisin. Ba é Geiseric, Rí na Vandal, ba túisce acu a tháinig i seilbh an oileáin, thiar sa bhliain 440. Ina dhiaidh sin, áfach, d'fhorghabh na hOstragotaigh é. Sa bhliain 535, bhris an ginearál Biosántach, Belisarius, an cath ar na hOstragotaigh, agus siúd is gur ionsaigh rí nua na nOstragotach, Totila, an t-oileán cúig bliana déag ina dhiaidh sin, níor éirigh leis gabháltas na mBiosántach ar an tSicil a chur ar ceal. Nó rug Narses, ginearál Biosántach eile, bua ar Totila dhá bhliain ina dhiaidh sin. Ó sin i leith, mhair na Biosántaigh i seilbh na Sicile go dtí gur thosaigh na hArabaigh ag cúngú orthu sa naoú haois i ndiaidh bhreith Chríost.
Feascar na Sicile
Sa bhliain 1194, thit an t-oileán le rítheaghlach Gearmánach Hohenstaufen, agus ba iad muintir Hohenstaufen a rinne príomhchathair de Phalermo. Sa chéad aois eile, áfach, d'éirigh ina achrann idir an Pápa agus rítheaghlach Hohenstaufen, agus bhain an Pápa a bheannacht den rítheaghlach. Le caoinchead an Phápa, ghabh Séarlas a hAon, Diúc Anjou, an tSicil ó mhuintir Hohenstaufen sa bhliain 1266.
Ní raibh na Siciligh sásta leis na Francaigh mar lucht ceannais, áfach. Bhí siad den bharúil nach raibh i rialtas an Diúic ach ansmacht agus anlathas. Mar sin, d'éirigh siad amach in aghaidh na bhFrancach. Thosaigh an cheannairc i bPalermo ar an 30ú lá den Mhárta, 1282, le linn an fheascair ar Luan na Cásca. D'éirigh ina achrann idir na Francaigh agus muintir na háite, agus i ndeireadh báire, chuaigh eirleach agus sluamharú ar na Francaigh ar fud na Sicile. Ós rud é gur mar sin a cuireadh an lasair sa bharrach, is gnách "Feascar na Sicile" a thabhairt ar an éirí amach go léir.
Tháinig Peadar a Trí, Rí na hAragóine, chun tarrthála do na ceannairceoirí ansin, agus shealbhaigh sé an t-oileán dá ríocht féin. Ba mar sin a thit an tSicil leis an Aragóin, agus nuair a chuaigh an tír sin sa Spáinn i ndeireadh na cúigiú haoise déag, rinneadh cúige Spáinneach den oileán freisin.
Ríocht an Dá Shicil
San ochtú haois déag, thit an tSicil le Diúc Savoy ar dtús, agus ansin le rítheaghlach Hapsburg, is é sin, ríthe agus impirí na hOstaire. Ansin, áfach, rinne réabhlóid na Fraince agus cogaí Napoleon spior spear de mhapa na hEorpa. Nuair a tháinig maithe agus móruaisle na hilchríche le chéile i gComhdháil Vín sa bhliain 1815, rinne siad an-athroinnt ar na tailte, an tSicil ina measc. Is mar sin a bunaíodh Ríocht an Dá Shicil, sa bhliain 1816.
Ba iad rítheaghlach Bourbon a bhí ag rialú na ríochta seo, agus ba í Napoli an phríomhchathair. Amach ón tSicil féin, bhain an leath dheisceartach de leithinis na nAipíníní leis an Dá Shicil. Ríocht choimeádach, fhrithghníomhach a bhí ann, agus an rí á rialú ina anlaith. Bhí na seirbhísí rúnda ag coinneáil diansúile ar na daoine, agus an tír lofa le lucht glactha breibe. Sna blianta 1820 agus 1848, d'éirigh an mhuintir amach i gcoinne an rí le tuilleadh saoirse a éileamh air, agus b'éigean don rí bunreacht liobrálach a thabhairt isteach ar feadh tamaill. Ansin, áfach, tháinig a chuid comhghuaillithe san Ostair chun tarrthála air, agus cuireadh an bunreacht ar ceal arís.
Tríd is tríd, is féidir a rá nach ndeachaigh blianta an Dá Shicil chun leasa an oileáin. Sa naoú haois déag a tháinig an drongchoirpeoireacht eagraithe - Maifia - chun tosaigh ar fud na Sicile. Ón taobh eile de, níor bhac muintir Bourbon le heacnamaíocht na tíre ar aon nós. Tá a shliocht sin le haithint ar Dheisceart na hIodáile go léir i gcónaí, mar dhífhostaíocht, mar thearcfhorbairt eacnamaíochta agus tionsclaíochta, agus mar choirpeoireacht.
An tSicil agus an Risorgimento
Ar an chéad lá déag den Bhealtaine 1860, chuaigh Giuseppe Garibaldi, laoch an Risorgimento - is é sin, aontú na hIodáile - i dtír ag Marsala in éineacht le lucht a leanúna agus d'fhadaigh sé tine na ceannairce sa tSicil. Na hóglaigh a tháinig go dtí an tSicil - i Mille, nó an Mhíle Fear, mar a thugtaí orthu - fuair siad cuidiú ó mhuintir an oileáin, agus roimh i bhfad, bhí Garibaldi i gceannas ar na sluaite móra d'fhir armtha. I ndiaidh cath a ghnóthú ag Calatafimi ar an tríú lá déag den Bhealtaine, thug Garibaldi aghaidh ar Phalermo. I ndiaidh an phríomhchathair a shealbhú, níor thóg sé mórán ama air fórsaí armtha rí Napoli a ghlanadh as an oileán. Ba é an gabháltas ar an tSicil an chéad bhua mór a d'éirigh le Garibaldi, agus é ag cur catha ar mhionríthe na hIodáile leis an tír a aontú.
Deamhan athrú - ach amháin chun donais?
Níor chuir an Risorgimento an t-oileán i dtreo bisigh, áfach. Bhí Mafia ag dul chun cinn, agus an bochtanas ag goilliúint ar mhuintir an oileáin mar a bhí riamh. Bhí radacachas sóisialta á fhódú sa tSicil freisin, i bhfianaise éadóchas na ndaoine. Sa bhliain 1894, d'éirigh bolscaireacht na heagraíochta radacaí úd Fasci dei lavoratori i measc an lucht oibre chomh bagrach i súile an lucht rialtais is gur chuir siad an dlí míleata i bhfeidhm ar an tSicil.
Nuair a d'ionsaigh fórsaí na Stát Aontaithe agus na Breataine Móire an tSicil ar an deichiú lá de Mhí Iúil 1943, bhí na coirpeoirí sásta comhoibriú leis na hionsaitheoirí, agus mar sin, bhain an Maifia amach an-tionchar ar chúrsaí na Sicile arís.
I ndiaidh an chogaidh, bronnadh rialtas cuimsitheach áitiúil ar an tSicil mar réigiún ar leith. Ar an drochuair, áfach, níor bhain an rialtas dúchais d'fhadhb na coirpeoireachta san oileán. Is iomaí sin duine cróga a chuir cath ar Mhafia sna blianta i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, agus fanann a n-ainmneacha i mbéal an phobail i gcónaí - cosúil leis an nGinearál Carlo Alberto Dalla Chiesa agus leis na breithiúna Paolo Borsellino agus Giovanni Falcone. Tá an triúr acu ag iompar na bhfód leis na blianta anuas, áfach, ó mharaigh an Maifia le buamaí ama iad.
Cultúr na Sicile
thumb|220px|Palermo Is as an tSicil do na healaíontóirí cáiliúla seo:
Canúint na Sicile
Tá canúint dá gcuid féin ag muintir na Sicile agus í chomh difriúil leis an Iodáilis chaighdeánaithe is gur féidir glacadh léi mar theanga ar leith. Tá an chanúint sin le cloisteáil ar fud na Sicile agus na n-oileán beag ina timpeall. Thairis sin, labhraítear canúintí gaolmhara i gcodanna de réigiúin Puglia agus Calabria ar an mórthír. Ar ndóigh, is féidir teacht trasna ar imirceánaigh ón tSicil i dtíortha móra an Bhéarla, na Stáit Aontaithe ach go háirithe, a bhfuil an teanga go líofa acu i gcónaí.
Fuair an tSicilis cuid mhaith focal ar iasacht ón nGréigis, ón Araibis, ón tsean-Fhraincis. Is deacair a rá, áfach, cathain a thosaigh sí á forbairt. Níl na teangeolaithe cinnte, ar mhair aon leagan den Laidin thruaillithe á labhairt nuair a bhí na hArabaigh i seilbh an oileáin, nó ar cuireadh an chéad síol leis an tSicilis i ndiaidh bhlianta an Arabachais. Tá sé sábháilte a rá nach bhfuil an tSicilis leath chomh sean leis an tSairdínis, ach mar sin féin, maireann cúpla focal sa teanga a bhfuil an-seanchuma orthu. Más fíor nár tháinig an Laidin thruaillithe, as ar fáisceadh an tSicilis, - más fíor nár tháinig sí go dtí an tSicil ach i ndiaidh imeacht na nArabach, ba as Cúige Campania ba mhó a tháinig sí, agus blas na gcríoch sin uirthi.
Ní úsáidtear mórán Sicilise i litríocht inniu, ach amháin ar mhaithe leis an gcanúnachas - le spíosra réigiúnach a chur leis an Iodáilis chaighdeánach. Ina dhiaidh sin féin, tá traidisiún liteartha ag an gcanúint a théann siar a fhad leis an dara nó an tríú haois déag. Sna blianta sin, bhí scoil filíochta ag cumadh dánta agus laoithe Sicilise san oileán in aithris ar fhilíocht na dtrúbadóirí i nDeisceart na Fraince.
Bhí an-tionchar ag an tSicilis ar an Máltais. Canúint Araibise a bhí san Mháltais ar dtús, ach ghlac sí leis na mílte iasachtaí ón tSicilis, i gcruth is nach bhfuil ann inniu ach focail Sicilise agus iad fáiscthe isteach i bhfráma na gramadaí Araibise. Fiú na focail a fuair an Mháltais ón Iodáilis chaighdeánaithe, is dual don Mháltach iad a fhuaimniú mar a d'fhuaimneodh an Sicileach iad, agus a chuma sin ar an litriú Máltaise. Mar shampla, teatru is ea an focal Máltaise ar an "amharclann", agus ní teatro.
Níltear cinnte, an bhfuil mórán todhchaí i ndán don tSicilis, áfach. De réir mar atá an scoil ag cur na hIodáilise caighdeánaithe i mbéal na ndaoine óga, tá an tSicilis ag imeacht. Is dócha gurb é an Maifia an chosaint is fearr atá ag an teanga, íorónta go leor. Nó is léir go bhfuil sé ag teacht isteach úsáideach ag na coirpeoirí teanga rúnda a bheith acu nach bhfuil intuigthe ag na péas.
Teangacha Eile na Sicile
Níl an tSicilis ó dhúchas ag gach Sicileach. Tá canúint Lombardach á labhairt i bpobail áirithe - teanga atá níos cosúla le gnáthurlabhra Thuaisceart na hIodáile ná leis an tSicilis, agus í níos gaolmhaire leis an bhFraincis ná leis an Iodáilis féin. Thairis sin, tá canúint Albáinise á labhairt i gcuid mhaith sráidbhailte sa tSicil.
25 Samhain
Is é an 25 Samhain an 329ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 330ú lá i mbliain bhisigh. Tá 36 lá fágtha sa bhliain.
Maquis
Grúpaí treallchogaíochta faoin tuath a throid in aghaidh na Naitsithe mar chuid de Ghluaiseacht Frithbheartaíochta na Fraince sa Dara Cogadh Domhanda ab ea na Maquis (Fraincis: [maˈki]). Tugtar maquisards ar na saighdiúirí a ghlac páirt sa ghluaiseacht seo; ar dtús, fir óga, den lucht oibre den chuid is mó, a bhí ann. D'éalaigh siad isteach sna sléibhte agus sa choill chun coinscríobh a sheachaint faoin pholasaí Service du travail obligatoire (“Seirbhís Oibre Éigeantach”) de chuid Rialtas Vichy na Fraince. Chun gabháil agus díbirt go dtí an Ghearmáin a sheachaint, d'éirigh siad níos eagraithe ina ngrúpaí gníomhacha frithbheartaíochta.
Téarmaíocht
Ar dtús tháinig an focal maquis ón gcineál tír-raoin ina ndeachaigh na grúpaí armtha frithbheartaíochta i bhfolach: talamh ard in oirdheisceart na Fraince faoi scrobarnach ar a dtugtar maquis.
Sa Chorsaic, úsáidtear an frása prendre le maquis (‘dul isteach sa choillte iargúil’) chun cur síos a dhéanamh ar dhaoine a fhágann an sráidbhaile chun cónaí sa díthreabh, ag fanacht leis an am ceart díoltas a bhaint amach, nó le linn do dhaoine eile a bheith sa tóir orthu. Níl a fhios ag staraithe conas a tháinig an téarma ón Chorsaic go mórthír na Fraince, ach tugann siad faoi deara:
the Italian-derived word "maquis" is commonly used to describe woods and scrubland on the island, and evokes an all-encompassing image of woods and mountains, whereas the more limited word "garrigue" used in the south of France indicated [...] an inhospitable terrain, and the words "bois" ('wood'), "foret" ('forest') and "montagne" ('mountain') were too bland.
Fiach Mac Conghail
Is Seanadóir Éireannach é Fiach Mac Conghail (rugadh 4 Lúnasa 1964).
Tá Power ag seasamh san Olltoghchán 2016.
Lazio
Is réigiún i lár na hIodáile é Lazio nó Latium. Tá thart ar 5,550,459 duine ina gcónaí ann. Is í an Róimh an phríomhchathair. Tá stair fhada ag baint leis an réigiún. Latium an t-ainm Laidine, agus Lazio a deirtear in Iodáilis.
Tickhill
Is baile suite i Yorkshire Theas é Tickhill.
Giolla Ernain Ó Martain
File agus Ollamh Éireann ba ea Giolla Ernain Ó Martain, a fuair bás sa bhliain 1218.
Feictear tásc mionsonraithe do Ghiolla i nAnnála Loch Cé:
Tá tásc eile faoi le feiceáil i nAnnála Uladh:
Java, Nua-Eabhrac
Is baile i gContae Wyoming, Nua-Eabhrac é Java (/ˈdʒeɪvə/). Bhí 2,057 duine ina gcónaí in Java de réir dhaonáireamh na bliana 2010. Tá an baile suite in iarthar Chontae Wyoming, ar an teorainn le Contae Erie.
Stair
Bunaíodh an baile sa bhliain 1832 ó chuid de Bhaile Arcade. Ainmníodh i ndiaidh oileán Iáva é.
Cárta líonra
Is cárta leictreonach é cárta líonra nó cárta cuibheora líonra a úsáidtear chun gléas ríomhaireachta a cheangal le líonra sreangaithe. Úsáidtear an téarma cárta comhéadain líonra nó NIC (Network Interface Card) as Béarla chun cur síos ar an bpíosa trealaimh céanna. Tugann an cárta rochtain don ghléas ríomhaireachta ar sheirbhísí ar an líonra.
DuPont
Clann tionsclaíochta Fhrancach-Mheiriceánach, le comhlachtaí tábhachtacha déantúsaíochta le beagnach 300 bliain i stát Delaware. I measc a gcuid táirgí tá púdar gunna, snáithíní, plaistigh is ceimiceáin. Baill thábhachtacha den chlann ab ea Pierre Samuel (1739-1817), Eleuthere Irenée (1771-1834), Henry (1812-1889), Lammot (1880-1952), is Pierre Samuel (1870-1954).
An Tarbh
Is ceann de réaltbhuíonta an stoidiaca é an Tarbh (♉). Taurus, a chiallaíonn tarbh, an t-ainm Laidine a thugtar air. Is réaltbhuíon mhór é an Tarbh, a shuíonn go feiceálach ar spéir an gheimridh idir an Reithe, atá ar an taobh thiar de, agus an Cúpla, atá ar an taobh thoir de; tá Peirséas agus an tAra suite ar an taobh thuaidh de; tá an Bodach ar an taobh thiar theas de; agus tá an Abhainn is an Míol Mór ar an taobh thoir theas de.
Príomhghnéithe
Tá adharca an Tairbh ag síneadh siar, léirithe ag Elnath (β Tau, atá páirteach de réir seanchais idir an Tarbh agus an Ara) agus ζ Tau.
Miotaseolaíocht
De réir mhiotaseolaíocht na Gréige, is ionann an réaltbhuíon seo agus an riocht-tairbh a ndeaca Séas ann chun Europa banphrionsa Fhéiníceach a fhuadach; agus mar sin de ba é Taurus athair an Mhíonótáir. Mar sin, ós rud é gur gá ceantar na spéire dá ngairtear an Mhuir a thrasnú chun an Tarbh a shroicheadh ar dhul tríd an stoidiaca, bíonn baint éigin ag an réaltbhuíon seo le bunús mhiotas an Tairbh Chréataigh, ceann de Dhá Shaothar Déag Earcail.
De réir mhiotaseolaíocht na Measpatáime, áfach, tugadh MUL.GUD.AN.NA [gu4.an.na] ar an réaltbhuíon seo, a chiallaíonn Tarbh na bhFlaitheas nó Tarbh Anu. Ionannaíodh an réaltbhuíon leis an tarbh a raibh Gilgamesh ag troid leis.
Astralaíocht
Ní hionann comhartha astralaíoch an Tairbh a nglacann an Domhan Thiar leis agus an réaltbhuíon réalteolaíoch is an comhartha astralaíoch Hiondúch atá ar aon ainm leis. Tá an chéad cheann ar an stoidiaca trópaiceach (Aibreán 20 - Bealtaine 20) agus tá an dara ceann ar an stoidiaca réaltach (Bealtaine 14 - Meitheamh 19).
Annie Jump Cannon
Réalteolaí a saolaíodh i nDover, Delaware ab ea Annie Jump Cannon (11 Nollaig 1863-13 Aibreán 1941). D'atheagraigh sí rangú na réaltaí de réir a dteochtaí dromchlacha. Ba shárshaothar a catalóg a rangaigh 225,000 réalta níos gile ná an 9ú nó an 10ú méid.
An Tarbh
Astralaíocht
Dár ndóigh, is é an tarbh a mbaintear úsáid as mar shiombail an Tairbh.
Baineann gach comhartha astralaíoch le roinn éigin an choirp, agus tuigtear an roinn sin mar ionad a chumhachta. Rialaíonn an Tarbh an muineál agus na guaillí.
Gleann Each
Is sráidbhaile é Gleann Each. Tá sé suite in Iorras, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Porthaethwy
53.2275°N, -4.1681°W
Baile i Môn, an Bhreatain Bheag, is ea Porthaethwy, 205.6 km ó Caerdydd agus 334 ó Londain. Tá daonra 3,263 ann, agus tá 1,790 (54.9%) in ann Breatnais a labhairt.
Bhí Seán Ó Briain, a scríobh Focalóir Gaoidhilge-Sax-Bhéarla i 1768, den tuairim gur Gaeilge a bhí san ainm Porthaethwy de bhunús agus gur "Port Áth Bhuí" is ciall leis.
Wath-upon-Dearne
Is baile suite i Yorkshire Theas é Wath-upon-Dearne.
Mary Moran
Sheas Moran in Olltoghchán na hÉireann, 2016 ach níor toghadh í.
Bart's New Friend
Craoladh an t-aonú heipeasóid déag, "Bart's New Friend", den séú sraith is fiche The Simpsons ar an 11 Eanáir 2015. Scríobh Judd Apatow an eipeasóid seo. D'fhéach 4.28 milliún duine ar an eipeasóid.
Richard Freiherr von Krafft-Ebing
Síciatraí a rugadh i Mannheim na Gearmáine ab ea Richard Freiherr von Krafft-Ebing (14 Lúnasa 1840 - 22 Nollaig 1902). Saineolaí ar mhí-oird néarógacha, a rinne taighde luath ar mhí-oird ghnéasacha.
Frederick Cavendish (an Tiarna)
Polaiteoir Sasanach ab ea an Tiarna Frederick Cavendish ( 30 Samhain 1836 - 6 Bealtaine 1882 ). Rugadh é in Eastbourne i 1836 agus fuair sé bás i mBaile Átha Cliath. Ba mhac é le William Cavendish, 7ú Diúc Devon agus Blanche Howard. Cuireadh oideachas air i gColáiste Drindon, Cambridge. Le linn a shlí bheatha bhí sé ina Fheisire Parlaiminte sa Ríocht Aontaithe agus ina Phríomh-Rúnaí na hÉireann.
Cúlra agus oideachas
Rugadh Cavendish ag Compton Place, Eastbourne, Sussex, an dara mac le William Cavendish, 7ú Diúc Devonshire, ag a bhean Lady Blanche Howard, ceathrú iníon George Howard, 6ú Iarla Carlisle, agus deartháir Spencer Cavendish, 8ú Diúc Devonshire, a bhí ina Phríomh-Rúnaí freisin. Tháinig Cavendish, tar éis dó oideachas a fháil sa bhaile, mháithreánaigh sé sa bhliain 1855 i gColáiste na Tríonóide, Cambridge, áit ar bhain sé céim B.A. amach sa bhliain in 1858, agus ansin d’fhóin sé mar choirnéad le marcra "Duke of Lancaster's Own Yeomanry".
Bonnie Tyler
Is amhránaí Breatnach í Mary Hopkin. Rugadh í ar an 8 Meitheamh 1951. Tháinig sí sa 19ú háit sa Chomórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2013 leis an amhrán "Believe in Me".
Dúrabhán
Ithir atá éasca le saothrú, meascáin éagsúla gainimh, cré is húmais. Is breá le gairneoirí dúrabháin ghainmheacha, mar go mbíonn siad maith chun draenála is barra a tháirgeadh go luath sa séasúr.
Dawn French
Ban-aisteoir Breathnach is í Dawn Roma French Rugadh í ar an 11 Deireadh Fómhair 1957.
Ceartchreidmheachas
Tar éis bháis Íosa Chríost bhí eaglaisí ag fás ar fud na Meánmhara, an Mheáin Oirthir agus níos faide i gcéin. Ach de réir a chéile tháinig scoilteanna sa Chríostaíocht. I measc na gcinn is tábhachtaí tá an Siosma Mór i 1054, a dhein deighilt idir an Caitliceachas sa domhain thiar, agus an Ceartchreidmheachas sa domhain thoir.
200px|mion|clé|Ardeaglais Naomh Seoirse, Patrarcacht Éacúiméineach Chathair Chonstaintín, [[Iostanbúl]] 200px| mion|clé |Eaglais Theachtaireacht an Aingil, [[Eaglais Cheartchreidmheach na Rómáine, An Clochán Leathan]]
Gleann Toirc Beag
Is sráidbhaile é Gleann Toirc Beag. Tá sé suite in Iorras, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Riosóm
Is éard atá i riosóm ná gas planda a fhásann go cothrománach faoin talamh. Is féidir leis a bheith caol is ag fás go tapa, ag ligean don phlanda leathadh amach go plandúil, nó méith is ag feidhmiú mar stóras bia.
Ríthe na Laighean
Seo a leanas liosta Ríthe na Laighean, a bhí i gceannas i gCúige Laighean (nó Laigin) go dtí an bhliain 1632 le bás Domhnaill Spáinnigh, an rí deireanach den rítheaghlach Mhic Murchadha Caomhánach go dlisteanach insealbhaithe.
mion|deis|250px|Léarscáil na Laigean c. 10ú haois
Ríthe na Laighean
Eile:
Baile an t-Sagairt
Is sráidbhaile mianadóireachta é Baile an t-Sagairt (Béarla: Prestonpans), atá suite timpeall ocht míle soir ó Dhún Éideann, Albain, i limistéar Chomhairle Lodainn an Ear.
Troideadh cath Blàr Sliabh a' Chlamhain in aice leis an mbaile seo sa bhliain 1745, an chéad chath de Dhara Éirí Amach na Seacaibíteach, 1745-1746.
Juan Carlos I na Spáinne
Ba é a Mhórgacht Rí Juan Carlos I (Juan Carlos Alfonso Víctor María de Borbón y Borbón-Dos Sicilias; rugadh ar an 5 Eanáir, 1938, é sa Róimh, an Iodáil) rí agus ceann stáit na Spáinne ó 1975 go 2014. Tháinig Felipe VI na Spáinne mar chomharba air ar 19 Meitheamh 2014. left|150px|thumb|Armas
Porthcawl
51.4786°N, -3.7024°W
Wombwell
Is baile suite i Yorkshire Theas é Wombwell.