cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mailí
Tá radharcra agus nádúr Mhailí an-éagsúil, nó tá talamh méith i ndeisceart na tíre áit a bhfuil Abhainn na Seineagáile agus Abhainn na Nigire ag tabhairt uisce, ach ón taobh eile de sroicheann críocha thuaidh na tíre go domhain isteach sa Sahára. Ceann de na tíortha is boichte atá ann, agus is ar iascaireacht agus ar thalmhaíocht is mó a thagann muintir Mhailí i dtír, cé go bhfuil ór, úráiniam agus salann in ithir na tíre.
Fuair Mailí a hainm ó Impireacht Mhailí, a bhí ag rialú an taobh seo den Afraic sna blianta 1230-1600. Bhí impireachtaí eile ann freisin a raibh tionchar acu sa réigiún tráth: Impireacht Ghána agus Impireacht Songhay. Go deireanach san ochtú haois déag, thit Mailí leis na Francaigh, a bhí díreach ag leathadh a n-impireachta coilíní féin in Iarthar na hAfraice. Bhain Mailí amach neamhspleáchas ón bhFrainc sa bhliain 1959, ach san am sin, ba aon stát amháin iad an tSeineagáil agus Mailí.
Scoilt an chónaidhm seo an bhliain dár gcionn. Bhí an tír á rialú ag aon pháirtí amháin ar feadh i bhfad, ach sa bhliain 1991, i ndiaidh réabhlóid mhíleata, cuireadh daonlathas ar bun sa tír. Sna blianta 1992-2002, bhí Alpha Oumar Konaré ag rialú na tíre, ach ansin, d'fhág sé an Uachtaránacht i dtoghcháin dhaonlathacha ag Amadou Toumani Touré, a bhí i gceannas ar na réabhlóidithe sa bhliain 1991.
Cé gur tír thar a bheith bocht í Mailí, áirítear ar ceann de na tíortha is cobhsaí san Afraic í inniu.
Is í an Fhraincis teanga oifigiúil Mhailí, ach is léir go bhfuil a lán teangacha eile le cloisteáil timpeall na tíre. Is í an teanga Bambara an ceann is tábhachtaí de na teangacha dúchasacha, agus is féidir le ochtar as an deichniúr de mhuintir Mhailí an teanga seo a labhairt. Ceann de na teangacha Mande í, cosúil lena lán teangacha in Iarthar na hAfraice (ar nós na dteangacha Dioula agus Mandinka, cuir i gcás), agus í intuigthe go maith ag cainteoirí na dteangacha seo.
Moslamaigh iad 90 % de mhuintir Mhailí, ach is tír shaolta í Mailí, agus ní raibh iarrachtaí ann le dlí an Ioslaim a chur i bhfeidhm. Críostaithe iad 5 %, agus cloíonn an 5 % eile le reiligiúin thraidisiúnta na hAfraice.
mion|225px|clé|Mosc i Djenné
Bhí Mailí riamh ar ceann de na lárionaid thábhachtacha chultúrtha san Afraic. Inniu, chuala an saol mór iomrá ar thraidisiún ceoltóireachta na tíre, agus chuaigh ainmneacha cosúil le Salif Keita ar fud an domhain. Thairis sin, tharraing a lán scríbhneoirí Mailíocha súil an tsaoil mhóir orthu féin. Tá a dtraidisiún litríochta féin ag na Mailígh, cé gur minic nach mbíonn ann ach béal-litríocht, agus í á hiompar ag na seanchaithe, nó na griots.
Southaven, Mississippi
Is cathair i stát Mississippi, i Stáit Aontaithe Mheiriceá, í Southaven. Tá timpeall is 48,982 duine (2010) ina gcónaí sa chathair. Tá an chathair suite i gContae DeSoto. Bunaíodh í sa bhliain 1980. Tá Greg Davis ina mhéara uirthi. Is bruachbhaile de chuid Memphis é Southaven.
Pabaigh Mór
Is oileán é Pabaigh Mór, i ngar do Leòdhas, Comhairle nan Eilean Siar, in Albain.
Know Nothing
Bhí an "Páirtí Meiriceánach Dúchasach," nó an "Páirtí Meiriceánach," agus go neamhoifigiúil an páirtí "Know Nothing" mar a dúirt siad "níl aon eolas agam", lucht frithchaitliceach agus seineafóibeach i lár an naoú céad déag sna Stáit Aontaithe.
John Sparrow David Thompson
Príomh-Aire Cheanada ab ea The Right Honourable An tUasal John Sparrow David Thompson KCB PC (10 Samhain, 1845 – 12 Nollaig, 1894) ó 5 Nollaig 1892 go dtí 12 Nollaig, 1894. B'é Príomh-aire na hAlban Nua i 1892 chomh maith le sin.
Fearn
Ainm coitianta é an Fhearnóg (nó an Fearn), atá sa ghéineas plandaí bláthanna (Alnus), agus a bhaineann leis an bhFine (Betulaceae). Cuimsíonn an ghéineas thart ar 30 speiceas de chrainn agus toir moinéiciach. Ní bhaineann mórán díobh méid mór amach. Fásann siad sa Chrios Measartha ó Thuaidh agus i gCríocha Mheiriceá chomh maith, sna hAindéis ó dheas go dtí an Airgintín.
Cuirtear an t-ainm “fearn” ar an séú litir den tseanaibítir Ghaeilge.
The Middle (séasúr 1)
Craoladh an chéad sraith The Middle idir Meán Fómhair 30, 2009 agus Bealtaine 19, 2010 ag tosú le "Pilot".
Slí Chiarraí Thuaidh
Is cosán siúil suite i gContae Chiarraí é Slí Chiarraí Thuaidh.
Bhacsaidh
Is oileán é Bhacsaidh, i ngar do Leòdhas, Comhairle nan Eilean Siar, in Albain.
Je Souhaite (eipeasóid The X-Files)
Craoladh an t-aonú heipeasóid is fiche, "Je Souhaite" den seachtú sraith The X-Files ar an 14 Bealtaine 2000. Scríobh Vince Gilligan an eipeasóid seo. D'fhéach 12.79 milliún duine ar an eipeasóid.
The Chronicles of Narnia: The Lion, the Witch and the Wardrobe
Scannán is ea The Chronicles of Narnia: The Lion the Witch and the Wardrobe atá bunaithe ar an leabhar le C.S.Lewis. B'é Andrew Adamson stiúrthóir an scannáin.
Crobh Dearg
I miotaseolaíocht na nGael, bandia an fhómhair agus an chogaidh ab ea Crobh Dearg (Sean-Ghaeilge Crob Derg ). Tá aithne uirthi chomh mar Lasairíona. B'fhéidir é gur leagan eile do bhandia an chogaidh, Badhbh, é a hainmse. Ainmníodh tobar agus dún i gcúíge Laighean aisti.
Diosca fuillimh
thumb|260px|Taispeánann an pictiúr seo déréalta atá comhdhéanta as gnáthréalta agus [[dúpholl. Tá imtharraingt mhillteanach an dúphoill ag baint ábhair den ghnáthréalta, ionas go gcruthaítear diosca fuillimh timpeall an dúphoill. Is féidir dúphoill a aithint ar an radaíocht a bhíonn dioscaí den chineál seo a astú.]] Is éard is diosca fuillimh ann ná diosca atá comhdhéanta as ábhar scaipthe agus é ag dul timpeall ar lárchorpán éigin, ar nós réalta óg, prótairéalta, abhacréalta bhán, neodrónréalta, nó dúpholl. Is dual don diosca fuillimh éagobhsaíocht inmheánach a dhéanann athroinnt ar an móiminteam uilleach taobh istigh den diosca, agus an t-ábhar ag titim ar chonair bhíseach isteach i dtreo an lárchorpáin. Sa phróiseas seo, cruthaítear fuinneamh, agus é á astú i gcruth radaíochta leictreamaighnéadaí. An cineál radaíochta a astaíonn an diosca fuillimh, tá sé ag brath ar an gcineál lárchorpáin atá i gceist. Más réalta óg nó prótairéalta atá ann, tá an diosca ag caitheamh radaíochta infridheirge uaidh, agus más dúpholl nó neodrónréalta atá ann, tá an diosca ag astú x-ghathanna nó gámaradaíochta.
Inis Trá Tholl
Is oileán Éireannach í Inis Trá Tholl. Tá teach solais ar a chósta thiar.
Sliabh Luachra
Is réigiún suite i gContae Chiarraí é Sliabh Luachra.
Manus Lunny
Is ceoltóir agus léiritheoir ceoil é Manus Lunny (a rugadh i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1962 agus a d'fhás suas i gContae Chill Dara). Is deartháir fosta é le Dónal Lunny.
Beathaisnéis
Rugadh agus tógadh in Dún na nGall Manus Lunny i dteaghlach cheolmhar. Bhí sé ar dtús mar bhall den ghrúpa traidisiúnta The Wild Geese ar thaistil ar fud Éireann agus thuaisceart Albain. I ndiaidh don ghrúpa sos a ghlacadh, thosaigh Lunny ag seinm agus ag taistil ar chamchuairteanna le Phil Cunningham agus Andy M. Stewart. Sheinn siad le chéile ar feadh cúpla bliain sular thosaigh siad ag obair le grúpaí ceoil eile.
Tá Manus mar bhall den mhórghrúpa cheilteach Capercaillie. Chum sé ceol don BBC agus do chraoltóirí teilifíse Meiriceánach chomh maith le bheith á seinm ar leithéidí Éist agus Ceol Tacsi.
I gcomhluadar Phil Cunningham, tá dhá phíosa scríofa ag Lunny don lipéad ceoil "Windham Hill". Ar na mallaibh rinne Lunny ceirníní de chuid Aoife Ní Fhearraigh agus Mairéad Ní Mhaonaigh a léiriú.
Is é do Bheatha, a Mhuire
deas|250px|thumb|[[Muire]] Paidir traidisiúnta Chaitliceach Rómhánach agus Cheartchreidmheach Oirthearach is ea '''Is é do Bheatha, a Mhuire ' (Laidin: Ave Maria'').
Oileán Dairbhre
Oileán i gContae Chiarraí, in Éirinn, is ea Oileán Dairbhre nó Valentia Island (nó cuan Bhéil Inse ). Bhí 665 duine ina gcónaí ann in 2010 an bhliain ar fad. Tá Dairbhre suite amach ó Leithinis Uíbh Ráthach, ciliméadair amháin ó Chathair Saidhbhín, ar inbhear abhainn Feartha.
Uirlis ghléasaistrithe
Gléas ceoil a fhuaimníonn ag airde níos mó nó níos lú ná an airde ag a bhfuil an ceol nodaithe. Bíonn cúiseanna stairiúla is praiticiúla leis seo, ach is í an ceann is mó chun méarú gaothuirlisí a thabhairt chun rialtachta le gur féidir le seinnteoir athrú ó ghléas de mhéid amháin (is airde amháin) chuig gléas eile gan córas méaraithe eile a thoghadh. Sa cheolfhoireann nua-aoiseach, is iad seo na príomhuirlisí gléasaistrithe: an fhliúiteog (ochtach os cionn na hairde scríofa), an corn Sasanach (cúigeach foirfe os a cionn), an clairinéad in A (tréach beag faoina bun), an clairinéad in B maol (déach mór faoina bun), an ceileiste (ochtach os a cionn), an t-olldord (ochtach faoina bun).
Oileán Dairbhre
Stair
Bádh gaileon beag, an Trinidad ar an 12 Meán Fómhair amach ó Dhairbhre is cosúil (féach ar Armáid na Spáinne in Éirinn). Leagadh an chéad chábla cumarsáide trasatlantach idir an Eoraip agus Meiriceá Thuaidh ar an oileán i 1866. Chiallaigh sin go rabhthas ábalta teachtaireacht a sheoladh  3,000 cilimeadar trasna an Atlantaigh i gcúpla nóiméad, teachtaireacht a thógadh cúpla seachtain roimhe sin. Cuireadh deireadh leis an tseirbhís i 1966.
Tá feachtas ar bun aitheantas a fháil do Stáisiún Cábla Dhairbhre mar Ionad Oidhreachta de chuid na Náisiún Aontaithe.
Réadlann Dhairbhre
Is cuid de Met Éireann, Seirbhís Meitéareolaíochta na hÉireann, í Réadlann Dhairbhre. Téann gaol an oileáin le meitéareolaíocht siar chomh fada leis an mbliain 1860, nuair a rinne an tAimiréal FitzRoy, a bhí i gceannas an Choiste Mheitéareolaíochta (na Breataine) de chuid an Bhoird Trádála, socruithe go seolfaí breathnadóireachtaí meitéareolaíochta rialta, trí mheán teileagraif, ó 15 stáisiún ar talamh sa Bhreatain agus in Éirinn. Roghnaíodh Dairbhre le bheith ar cheann de na stáisiúin sin mar go raibh nasc teileagrafach ag an oileán le Londain chun seirbhísiú a dhéanamh ar an gcábla trasatlantach. Aithníodh láithreach bonn an tábhacht a bhain le Dairbhre mar shuíomh le breathnadóireachtaí meitéareolaíochta a dhéanamh, agus é suite i gconair na gcóras aimsire ag teacht isteach ón Atlantach. clé|mion|Réadlann Dhairbhre Sa bhliain 1865 bheartaigh rialtas na Breataine réadlanna a bhunú ina raibh ionstraimí féintomhaiste, ag seacht suíomh, Dairbhre san áireamh. Déanann an Réadlann inniu tomhais mheitéareolaíochta aimsire dhromchla agus aeir íochtaraigh, chomh maith le raon gníomhaíochtaí eolaíochta eile – ina measc monatóireacht ózóin, geomaighnéadaigh, seismeolaíocht, radaíocht na gréine agus monatóireacht ar an gcomhshaol.
Eilean Chaluim Chille
Is oileán é Eilean Chaluim Chille, i ngar do Leòdhas, Comhairle nan Eilean Siar, in Albain.
Béal Átha Longfoirt
Baile in Éirinn is ea Béal Átha Longfoirt i gContae Chiarraí.
Stair
Rugadh Mícheál Ó Rathaille ar an 22 Aibreán 1875 i mBéal Átha Longphoirt, Contae Chiarraí. link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:The_O'Rahilly_Ballylongford.jpg|alt=|clé|mion|Plaic cuimhneacháin i m[[Béal Átha Longfoirt, Ciarraí]]
Móiminteam uilleach
Má tá réad againn agus é ag dul timpeall ar lárphointe éigin, is é is móiminteam uilleach ann ná cainníocht fhisiceach atá ina tomhas ar chumas an réada an rothlú nó an t-imrothlú seo a choinneáil ar obair. Go háirithe, má tá mais ag dul timpeall ar ais rothlaithe, tá an móiminteam uilleach ag brath ar chomh fada ón ais seo atá an mhais, chomh trom agus atá an mhais, agus chomh luath is atá sé ag timpeallú na haise.
San fhisic chlasaiceach, is féidir an móiminteam uilleach a oibriú amach de réir na foirmle áirithe seo:
inarb ionann:
Tá sé i ndúchas na réad go léir a móiminteam uilleach a choinneáil (a imchoimeád), mura n-imrítear casmhóimint (torc) ón taobh amuigh orthu. Mar sin, má fheicimid scátálaí ag casadh timpeall ar an leac oighir, nuair a shínfidh sé a lámha amach, beidh sé ag casadh níos moille, ach nuair a tharraingeoidh sé a lámha chuige féin, tosóidh sé ag casadh i bhfad níos luaithe, leis an seanmhóiminteam uilleach a choinneáil.
Seangán
Tháinig an seangán ar an bhfód idir 110 agus 130 milliún bhliain ó shin. Tá seangáin ina gcónaí i ngach cuid den domhan ach amháin Antartaice agus oileáin áirithe.
Tá ról an-tábhachtach ag an seangán sa ghairdín. Bogann siad tríd an gcré, agus mar sin, cuireann siad aer ann. Cabhraíonn sé seo le fás na bplandaí.
Sa bhliain 2022, rinne taighde oirí staidéar chun líon na seangán ar an bpláinéad a mheas. Is cosúil go bhfuil ar a laghad 20 cuaidrilliún seangán ar Domhan. Ciallaíonn seo go bhfuil ar a laghad 20,000,000,000,000,000 acu ann.
Lá Domhanda um Níochán Lámha
mion Ceiliúrtar an Lá Domhanda um Níochán Lámha ar an 15 Deireadh Fómhair. Tá sláinteachas láimhe ar cheann de na bealaí is tábhachtaí chun scaipeadh ionfhabhtaithe a chosc Faightear an chuid is mó de ghalair ó lámha salacha, go hairithe an slaghdán, an fliú agus fiú ionfhabhtaithe (atá deacair a chóireáil ar nós MRSA) agus pianta boilg,
Is féidir le níochán lámha na milliúin saol a shábháil.
Modhanna
Roimh lámh a leagan ar na súile, srón nó béal
Roimh agus tar éis lámh a leagan ar chóirithe cneá nó feistí leighis (m.sh diltálairí, cataitéir)
Tar éis dul go dtí an leithreas nó casachtach, sraothartach, nó an srón a shéideadh"   Comhairlíonn an Roinn Oideachais in Éirinn clé|mion|Sláinteachas Láimhe san [[An Iorua|Iorua]] "Ba chóir lámha a ní le gallúnach agus uisce.
Ná ligtear áiseanna um thriomú láimhe a chomhroinnt i measc daoine.
Ina leith sin, ar na cineáil áiseanna um thriomú láimhe d’fhéadfaí feidhmiú, áirítear tuáillí páipéir (a chuirtear de láimh sna boscaí bruscair), triomadóirí láimhe aeir the, tuáillí rolláin, nó d’fhéadfaí iarraidh ar mhic léinn agus ar na baill foirne a gcuid tuáillí féinigh a bhreith leo ar scoil agus úsáid a bhaint astu.
Ní cóir glóthach alcóil a fheidhmiú ach amháin sa chás nach mbeidh gallúnach ná uisce ar fáil agus, ar ndóigh, ní bheidh sé éifeachtach má bhíonn na lámha salach."
The Salute Tour
Is é The Salute Tour an dara camchuairt ag an bpopghrúpa Little Mix i dtacaíocht lena a ndara albam, Salute. Thosaigh an chamchuairt ar an 16 Bealtaine 2014 agus chríochnaigh sé ar an 27 Iúil 2014.
Loiste Beag
Is oileán Éireannach é Loiste Beag.
Cill Mhaoile
Baile in Éirinn is ea Cill Mhaoile (Béarla: [go hoifigiúil] Kilmoyly. Kilmoyley in úsáid freisin). Tá an sráidbhaile suite i gContae Chiarraí. Tá 474 duine ina gcónaí ann (2006).
Eilean Liubhaird
Is oileán é Eilean Liubhaird, i ngar do Leòdhas, Comhairle nan Eilean Siar, in Albain.
Uirlis mhéarchláir
Gléas ceoil ina rialaítear na hairdí éagsúla le méarchlár, sraith luamhán atá eagraithe in dhá líne, de ghnáth. Seinneann an líne thosaigh nótaí an scála dhiatonaigh ar C mór, is an líne chúil na hairdí eatarthu siúd. Nuair a sheinntear in ord ó chlé go deas iad, déanann siad scála crómatach 12 nóta ardaitheach. Ar mhéarchláir nua-aoiseacha pianó, bíonn na gléis thosaigh bán is na gléis chúil dubh. In uirlisí luatha mhalartaítí na dathanna seo go minic. In orgáin, ní bhíonn aon difreálú sa chlár troitheán de ghnáth. Tá an méarchlár lárnach in aerafóin (an cairdín, mar shampla), cordafóin (an pianó, mar shampla) agus leictreafóin (an sintéiseoir, mar shampla). Cnuasainm ar na huirlisí leictreonacha méarchláir go léir (an pianó leictreach, an t-orgán leictreach, an sintéiseoir) a úsáideann popghrúpaí.
Cré na nAspal
Paidir de chuid na Críostaíocht a is ea Cré na nAspal.
Eidhneán
Is géineas é an tEidhneán (Hedera) den bhFine Araliaceae. Tá 15 speiceas ann san bhfine seo, ina measc, plandaí adhmadacha duillsilteacha dreapadóireachta nó talamh-téaltaithe. Tá na plandaí seo dúchasach sna hOileáin Atlantaigh, in iarthar, i lár agus i ndeisceart na hEorpa, in iarthuaisceart na hAfraice agus thar lár-dheisceartach na hÁíse anoir ón tSeapáin.
Cuirtear an t-ainm “Gort” ar an seachtú litir den tseanaibítir Ghaeilge. Tugtar eidhneán nó eidheann ar an ngort sa nua-Ghaeilge.
Saint Augustine
Tugtar Saint Augustine ar:
Lethbridge
Is é Lethbridge cathair i gcúige Alberta, Ceanada. Sa bhliain 2016, bhí 92 729 duine ina gcónaí sa chathair féin.
Loiste Mór
Is oileán i dTuaisceart Éireann é an Loiste Mór (Béarla: Lustymore). Tá sé ar cheann de na 150 oileán i Loch Éirne, i gContae Fhear Manach.
Eilean Stocainis
Is oileán é Eilean Stocainis, i ngar do Leòdhas, Comhairle nan Eilean Siar.
Loch Measca
Is loch aolchloiche le hachar 22,000 acra (89km ciliméadar cearnaithe) é Loch Measca (Lough Mask as Béarla) atá suite i gContae Mhaigh Eo, Éire. Tá sé suite ó thuaidh o Loch Coirib in iarthar Chonnacht. Is é Loch Measca an loch uachtarach den dá loch, agus folmhaíonn siad isteach in Abhainn na Gaillimhe, anoir-aduaidh trí chathair na Gallimhe, isteach i gcuan na Gaillimhe. Tagann roinnt mhaith turasóirí ag iascaireacht ar thóir na mbreac sa loch chuile bhliain.
Beinn Chlìbric
Sliabh i dTír MhicAoidh is ea Beinn Chlìbric (Béarla: Ben Klibreck). Is é Meall nan Con an t-ainm atá ar an mhullach. Tá sé 962 méadar ar airde, agus is Beinn Rothaich é. Tagann an t-ainm ón Sean-Lochlainnis clete nó klif agus brekka, a chiallaíonn fána aille. D'fhéadfadh sé freisin go gciallaíonn sé cliath breac. De ghnáth beifear ag déanamh ar an shliabh seo ó Vagastie ar an mbóthar A36. De ghnáth bítear ag dul in aon treo síos, agus ní bhítear ag ceangal le sliabh eile. Ón mhullach gheofar amhairc ar Loch na Bhfear, Loch Sìn, Asaint, Sliabh Hòb agus Cataibh thoir
Loch Measca
center|800px|thumb|Radharc Loch Measca
Uirlis phráis
Gléas ceoil atá déanta as prás nó cóimhiotal eile, ina gcuirtear an t-aer ag crith trí liopaí is anáil an tseinnteora, trí bhéalóg chúng de ghnáth. I ngléasanna simplí, cosúil leis an mbuabhall, ní bhíonn ar fáil ach nótaí ag bun sraithe amónaí. I ngléasanna práis eile, le cabhair comhlaí is sleamhnán lenar féidir an fréamhnóta a athrú, bíonn an-chuid airdí le fáil. Is iad na príomhuirlisí ceolfhoirne práis an corn, an trumpa, an trombón, agus an tiúba.
Inis Faithlinn
Is oileán Éireannach í Inis Faithlinn. Mainistir a bhí san oileán le breis agus míle bliain. Ba í an mhainistir seo inar scríobhadh annála Inis. I measc na bhfothracha atá ann faoi láthair tá séipéal Hiberno-Rómhánúil agus séipéal ón 11ú haois agus mainistir Agaistíneach.
Hilary Swank
Is ban-aisteoir Meiriceánach í Hilary Ann Swank , a rugadh ar an 30 Iúil 1974.
Damien Dempsey
Is ceoltóir agus cumadóir Éireannach é Damien Dempsey (Gaeilge: Damien Ó Díomasaigh), a rugadh i nDomhnach Míde, Baile Átha Cliath. Seoladh a chéad singil Dublin Town sa bhliain 1997, agus a chéad albam They Don't Teach This Shit In School sa bhliain 2000. Bhain sé clú idirnáisiúnta amach leis a albam Seize The Day sa bhliain 2004.
Tráchtaire sóisialta atá ann, agus bíonn an-chuid le rá aige maidir le cúrsaí polaitíochta agus cultúrtha na tíre. Mar shampla, tá géarcháineadh déanta aige ar dhroch-thionchar an Thíogair Cheiltigh.
Saol
Saolaíodh Damien Dempsey i nDomhnach Míde, bruachbhaile i dtuaisceart na cathrach. Bhí spéis mhór aige sa cheol ó aois an-óg, agus é ag éisteacht leis na seisiúin a bhí ag a thuismitheoirí sa theach nuair a bhí siad fillte abhaile ón teach ól. Na laochra is mó a bhí aige ná Bob Marley agus Elvis Presley. Tá blas an tSean-Nóis le cloisteáil ina obair chomh maith.
Nuair a bhí an mheánscoil críochnaithe aige, rinne sé staidéar ar léiriú ceoil agus an tionscal ceoil ar feadh dhá bhliain ag an Rock School i mBaile Formaid. Tá lipéad ceoil beag ag an gcoláiste, agus bhuaigh Damien an seans a cheirnín féin a sheol amach. An t-ainm a bhí air ná The Contender, agus cuireadh amach é sa bhliain 1995. Sheol Damien a chéad singil dhá bhliain níos déanaí, an t-amhrán Dublin Town a dhreap suas go dtí uimhir 18 sna chartaí Éireannacha. Fuair an singil léirmheasanna dearfacha gan mhoill, mar shampla ón iris Hot Press: "aintiún faoi thalamh don ógánach neamh-shuaimhneach agus an bailéadóir folaithe chomh maith". Cuireadh an t-amhrán ar a chéad albam They Don't Teach This Shit In School sa bhliain 2000, nuair a ath-thaifeadadh é.
Bhí 2002 ann nuair a bhris Damien amach i gceart, leis an gceirnín Negative Vibes EP. Chan an ceoltóir Éireannach Sinéad O'Connor ar an t-amhrán leis an teideal céanna, agus thug sí cuireadh do Dhamien dul amach ar thuras léi ar fud na tíre, an Ríocht Aontaithe agus an Eoraip. Seoladh amach a dhara albam Seize The Day i mí Bealtaine 2003, agus shroich sé áit uimhir a cúig sna chartaí Éireannacha sa chéad seachtain. D'eisíodh é sa Ríocht Aontaithe i mí Bealtaine 2004, agus roghnaíodh é mar "Dlúthdhiosca na Seachtaine" ag The Sunday Times. Mar gheall ar an rath a bhí aige leis an gceirnín nua, d'ainmníodh Damien do ceithre dhuais ag na Irish Meteor Awards, agus bhuaigh sé faoi dhó.
Chaith Damien an chuid is mó den bhliain 2004 amach ar thuras, ag tacú le Sinéad O'Connor, Bob Dylan agus Morrissey. Thaitin ceol Damien go mór le Morrissey, agus shínigh Damien conradh leis a lipéad Attack chun an t-albam Seize The Day a sheol amach sna Stáit Aontaithe.
An tríú halbam a rinne Damien ná Shots, a sheoladh amach ar an lá céanna in Éirinn agus an Ríocht Aontaithe i mí Márta 2005. Chuaigh an ceirnín díreach go barr na chartaí in Éirinn. D'eisíodh é sna Stáit Aontaithe i mí Meitheamh, agus thaisteal Damien ó chósta go cósta ar thuras.
I mí Meitheamh 2006, seoladh albam beo a thaifead Damien ag an Olympia i mBaile Átha Cliath i mí Nollaig 2005. Shroich sé áit a deich sna chartaí in Éirinn. Chomh maith le sin, bronnadh dhá dhuais air arís ag na Irish Meteor Awards, i 2006 agus 2007. Chuir Damien amach a albam nua "To Hell or Barbados" sa bhliain 2007.
Loch Léin
Síolraíonn ainm an locha, de réir dealraimh, ón mhainistir ar Inis Faithlinn, ionad scoláireachta thiar sna Meánaoiseanna.
Dobharchú
Is creimire den chlann Mustelidae é an dobharchú (ainm eile air ná an madra uisce).
Stamford Bridge, An Trian Thoir, Yorkshire
Sráidbhaile agus paróiste ar an Abhainn Derwent, sa Trian Thoir, Yorkshire, Sasana, is ea Stamford Bridge. Tá sé  11 km soir ó Eabhrac agus 35 km siar ó Driffield. Luíonn an sráidbhaile ar an teorainn leis an ndúiche Ryedale Yorkshire Thuaidh.
Suíomh agus a stair
Suíonn an sráidbhaile ar dhá thaobh an  átha  ársa ar an Derwent.
Bhunaigh na Rómhánaigh dún anseo timpeall ar 70 AD, agus, níos déanaí ar aghaidh, forbraíodh lonnaíocht mhór líneach shibhialta thart air a bhí dírithe ar an droichead 1.6 km ó dheas den bhaile na linne. San léarscáil bóithre I (Itinerarium Antonini Augusti) liostaítear "Derventio" a bheith 7 míle Rómhánach ó Eboracum (Eabhrac) atá inchurtha leis an t-achar ó Eabhrac. I ndáil leis na bhfionnachtana faoin mbaile Malton, glacann ársaitheoirí leis i gcónaí gur chóir go dtugtar Derventio ar Mhalton. Go dtí le gairid, ní raibh a fhios acu go raibh iarsmaí Stamford Bridge suite gan fionnachtain faoi gharraithe arúil agus fhéarach.
Go traidisiúnta, glactar leis gurb é Cath Stamford Bridge, ar 25 Meán Fómhair 1066 deireadh ré na Lochlannach sa Bhreatain. San chath, ruaig Harold Godwinson  fórsa ionraidh na Lochlannach, faoi stiúir a dheartháir Tostig Godwinson agus Rí Harald Hardråde na hIiorua - ach trí seachtaine ina dhiaidh sin, buaileadh go dona ar Harold ag Hastings, agus chuir seo ar chumas na Normannaigh concas a dhéanamh ar Shasana.
Thug na Normannaigh 'Pons Belli' ar an lonnaíocht, rud a chiallaíonn 'droichead an chatha'.
An droichead
Bhíodh bealach trasna na habhann ann ar a laghad ó aimsir na Rómhánach. Bhí an abhainn 250m  in aghaidh srutha an droichid, mar atá faoi láthair, intrasnaithe, ach amháin ag amanna tuile, trí áth chreagach nádúrtha. Bhí droichead ag nó in aice leis an sráidbhaile sa 11ú haois mar a dtagraítear i gcuntais an chatha sa bhliain 1066, tugtha faoi deara san Coinic Angla-Shacsanach, Lámhscríbhinn 'C'. Léiríodh taighde seandálaíochta go raibh droichead trasna na habhann an Derwent 1.6 km ó dheas ó láthair an tsráidbhaile (mar atá inniu ann) a nasc an bruach thoir agus thiar na lonnaíochta Rómhánaí Derventio.
Croidhe Cainnte Chiarraighe
Is mórchnuasach é, Croidhe Cainnte Chiarraighe, de Ghaeilge Chorca Dhuibhne a thiomsaigh Seán Óg Ó Caomhánaigh (‘An Cóta’). Bhí sé seacht mbliana i mbun an tiomsaithe (1935-1942).
Ba as Dún Chaoin i gCorca Dhuibhne i gContae Ciarraí do Sheán a 'Chóta, fear a raibh Gaeilge den scoth aige agus sáreolas ar shaibhreas na Gaeilge.
Bhronn an Roinn Oideachais conradh ar Sheáin chun foclóir bunaithe ar Ghaeilge Chorca Dhuibhne a dhíolaim, ach ní raibh súil ag an Roinn go mbeadh sé ollmhór, ach caithfidh go raibh Seán Óg thar a bheith díograiseach ina shaothar mar fhoclóirí.
Cé go raibh sé beartaithe ag an Roinn Oideachais an foclóir a chur i cló, ní dhearnadh é go dtí seo.
An Mháratáin
Is tír san Afraic í an Mháratáin. Is é Nuacsat an phríomhchathair. Is iar-choilíneacht Fhrancach í.
Státseirbhís Thuaisceart Éireann
Is í Státseirbhís Thuaisceart Éireann an maorlathas buan do Thionól Thuaisceart Éireann. Tá aon roinn déag ann agus réimse neamh-rannach comhlachtaí eile poiblí cosúil le Invest NI.
Croidhe Cainnte Chiarraighe
Agus an t-ábhar á leagan amach ag Seán Óg, fostaíodh Fiachra Éilgeach (Risteárd Ó Foghludha) chun eagarthóireacht a dhéanamh air.
Maidir le hábhar an tsaothair tá an oiread sin réimsí éagsúla clúdaithe ann – lena n-áirítear seanfhocail, seanráite, cora cainte, mallachtaí, beannachtaí, eascainí, giotaí as an mBíobla, dánta, amhráin agus scéalta. Ina theannta sin, faighimid léargas ar an saol a bhí á chleachtadh ag muintir na háite, ar chúrsaí polaitíochta comhaimseartha agus ar chlaontaí agus ar mheon an Chaomhánaigh féin san iliomad samplaí agus tagairtí ann.
Tá tábhacht stairiúil le Croidhe Cainnte Chiarraighe freisin mar scríobhadh é ag deireadh na 1930í agus tús na 1940í.
Is féidir na focail agus na habairtí a scríobh Seán Óg a fheiceáil ina litriú bunaidh, ar www.focloir.ie. A bhuí le hAPI a rinne an Dr. Caoimhín Ó Scanaill, le brú cnaipe, is féidir an litriú a thiontú go dtí an litriú caighdeánach.
Chuir an Dr Tracey Ní Mhaonaigh, Ollamh Comhlach le Nua-Ghaeilge in Ollscoil Mhá Nuad Croidhe Cainnte Chiarraighe ar fáil mar chomhad PDF, agus is comhad ollmhór é le breis agus 4,000 leathanach ann. Chaith Ní Mhaonaigh tamall fada i mbun na hoibre seo sa Leabharlann Náisiúnta, ag athscríobhna focail agus na nathanna a scríobh Seán Óg ó 29 gcóipleabhar.
Naisc sheachtracha
• Alt le Tracey Ní Mhaonaigh ar Comhar maidir le Croidhe Cainnte Chiarraighe. https://comhartaighde.ie/eagrain/3/nimhaonaigh/
• Alt ar Tuairisc.ie maidir le foilsiú Croidhe Cainnte Chiarraighe.https://tuairisc.ie/o-abhacht-go-utamalaidhe-ta-saibhreas-fhocloir-sheain-a-chota-ar-fail-ar-line/
• Éist leis an gCóta, leabhair maidir le Croidhe Cainnte Chiarraighe .https://www.litriocht.com/product/ist-leis-an-gcota/?lang=en →
High School Musical
Scannán is ea High School Musical.
Banc Angla-Éireannach
Ba bhanc Éireannach é Banc Angla-Éireannach (Anglo-Irish Bank sa Bhéarla). Bhí ceannáras an bhainc lonnaithe i mBaile Átha Cliath.
Cuireadh an banc i seilbh an stáit i mí na Nollag, 2008.
Cúlra
Ba í baincéireacht thrádálach príomhghnó an bhainc. De réir sin ní raibh a lán brainse miondíol ag an mbanc i gcathracha na hÉireann.
Ba é iasachtaí do thógálaithe agus d'fhorbróirí eastát réadach an chuid is mó de ghnó Bhanc Angla-Éireannach agus buaileadh an banc go trom i dtitim mhargadh maoine in Éirinn sa bhliain 2008.
Sna Stáit Aontaithe sa bhliain 2008, tar éis do na bainc a bheith ag tabhairt iasachtaí go doscaí le blianta, bhí an t-iasachtú fophríomha i dtrioblóid. Ar an 14 Márta 2008, thug an Federal Reserve iasacht $25 billiún do Bear Stearns, bróicéir dócmhainneach i Nua-Eabhrac. Ba ualach breise é ar cháiníocóirí ag an am. Rinneadh dochar do mhuinín lucht gnó agus tháinig lagmhisneach ar infheisteoirí timpeall an domhain. clé|mion Ar an 17 Márta, nó "Sléacht Lá le Pádraig", thit luach na scaireanna Anglo-Irish 15%, i bhfianaise imní faoi thodhchaí an bhainc.
Instealladh airgid
clé|mion|Anglo Irish Bank, Great Victoria Street, Béal Feirste, 2010
2008
I mí na Nollag 2008, d'fhógair rialtas na hÉireann go raibh siad chun 1.5 billiún euro a chur isteach sa bhanc agus go dtógfaidís úinéireacht ar 75% den bhanc.
Stopadh trádáil i scaireanna an bhainc ar na stoc-mhalartáin i mBaile Átha Cliath agus i Londain ar an bpointe. Ba é €0.22 an praghas deireanach, titim 98% ón bpraghas is airde. Ní raibh luach ar bith ar na scaireanna ina dhiaidh an lá sin.
2009
clé|mion| Brian Cowen, 2008 Dúirt an Taoiseach, Brian Ó Comhain, ar 16 Eanáir 2009 go raibh "gnó mar is gnáth" ar siúl sa bhanc agus rinne sé iarracht an phobal a athdheimhniú gur banc sócmhainneach a bhí ann.
Idir mí Meithimh agus mí Meán Fómhair2009, sholáthraigh an tAire Airgeadais, Brian Ó Luineachán, 4 billiún euro capitil don bhanc. I ráiteas ar 30 Márta 2009, d'fhógair Ó Luineachán go raibh sé chun 8.3 billiún euro sa bhreis a chur isteach sa bhanc agus go mbeadh suas go 10 billiún euro eile ag teastáil ag an mbanc mar gheall ar chaillteanais a fhéadfadh tarlú sa todhchaí.
Tháinig roinnt conspóidí chun solais ó tharla náisiúnú an bhainc:-
2010
Ar 31 Márta 2010 d'fhógraíodh go raibh caillteanas €12.7 billiún ag an mbanc (brabús oibriúcháin €2.4 billiún curtha le bearnúcháin €15.1 billiún). Ba é an caillteanas is mó riamh ag comhlacht Éireannach. Dearbhaigh iarchathaoirleach an bhainc, Seán FitzPatrick, ina fhéimheach in Ardchúirt na hÉireann ar 12 Iúil 2010.mion|Agóid i mBÁC, 2010
Riar an chirt
Ar an 31 Iúil 2015, gearradh téarmaí príosún achta idir 18 mí agus 3 bliana ar thriúr iar-fheidhmeannach le banc Anglo Irish.
Ar an 20 Meitheamh 2018, gearradh sé bliana sa phríosún ar iar-phríomhfheidhmeannach bhanc an Anglo Irish David Drumm faoi chomhcheilg airgead a aistriú ón mbanc go dtí forais airgeadais eile agus faoi chuntais bhréagacha a chur i láthair an mhargaidh sa bhliain 2008. Dúirt an breitheamh go raibh sé de cheart ag daoine muinín a bheith acu as bainc agus go raibh iompar David Drumm náireach.clé|mion|Anglo Irish Bank, Nua-Eabhrac
Bhí sé curtha ina leith go ndearna Drumm é seo chun go mbeadh an chuma ar an scéal go raibh €7.2 billiún níos mó ná mar a bhí i ndáiríre i gcuntais Anglo Irish. Phléadáil Drumm neamhchiontach sna cúiseanna a cuireadh ina leith. Mhaígh a chuid dlíodóirí gur bainistiú macánta oscailte a bhí ar bhun aige d'fhonn an banc a chosaint.
Gleann an Ghad
Is sráidbhaile é Gleann an Ghad. Tá sé suite in Iorrais, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Banc Angla-Éireannach
Ciste réitigh banc
Cuireadh an CÉRB ar bun sa bhliain 2011 nuair a cumascadh an Banc Angla-Éireannach (náisiúnaithe faoin am sin) agus Cumann Foirgníochta Forleitheadach na hÉireann.
Ar an 7 Feabhra 2013, achtaíodh an tAcht fá Chorparáid na hÉireann um Réiteach Bainc, 2013, chun socrú ar leith a dhéanamh maidir le CÉRB.
Fujian
Cúige is ea Fujian (Sínis: 福建省, Pinyin: Fújiàn Shěng) i nDaon-Phoblacht na Síne. Tá an cúige suite in oirdheisceart na tíre.
Rannta rialacháin
Tá an Chúige Fujian roinnte ina naoi roinnt ar leibhéal an mhaoracht (Béarla: prefecture), mar a leanas seo:
An Trian Meánach
Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm An Trian Meánach air:
Doire Mór
Baile in Éirinn is ea Doire Mor lonnaithe i gContae Chiarraí idir Sliabh Mis agus an tAigéan Atlantach.
Damhán alla
Is araicnid í an damhán alla. Is ball d'ord na n-Araneae í. Tá na damháin alla flúirseach go maith i ngach ilchríoch ach amháin Antartaice. Tá tuairim is 40,000 speiceas ann. Is creachadóirí iad go léir, ach amháin speiceas a fuarthas i Meicsiceo sa bhliain 2008. Tá ocht gcos agus ocht súil acu.
An Triúr Deirfiúr
Is beanna suite i gContae Chiarraí iad an Triúr Deirfiúr.
Gort (ogham)
Is í an seachtú litir den aibítir oghaim an Gort. Is í an dara litir den Aicme Mhuine. Tugtar eidhneán nó eidheann ar an ngort sa nua-Ghaeilge. Is é [g] a luach foghraíochta.
Sanasaíocht
Gaolta is ea ainm na litreach le garth 'garraí' na Breatnaise agus hortus na Laidine. Athchruaíodh an focal sa Ghaeilge Chianach mar *gorto-s. Fréamhaithe ón bPróit-Ind-Eorpais *gher-, *ghort- 'iniaigh; clós, iamh' is ea í.
Tagairtí
frameless|center|30px
Leadóg boird ag na Cluichí Oileán 2017
Thóg leadóg boird ar siúl ag na Cluichí Oileán 2017. Thóg na comórtais ar siúl idir an 25ú agus an 30ú lá de Mheitheamh 2017.
Bord bonn
Oileán ósta (Gotland)
Coinneáil Orainn
Bhuaigh Coinneáil Orainn, an chéad dráma stáitse leis an scríbhneoir agus ealaíontóir Darach Ó Scolaí, Duais Bháitéir Uí Mhaicín i 2004, agus Gradam BBC NI Stewart Parker i 2006. D'fhoilsigh Leabhar Breac script an dráma i 2005. Is é an chéad cuid den tríológ drámaí Trí Bhraon.
Plota
Tá rúnaí deireanach na Roinne sa tóir ar an mbeirt Ghaeilgeoirí deireanacha, agus tá go maith, nó go dtagann sé orthu! Ach ní mar a síltear bítear. Aor grinn atá sa dráma faoi theanga, bhréaga, mhaorlathas agus deontaisí Gaeltachta, i dtraidisiún Myles na gCopaleen, dar le Norma-Jean Kenny sa Galway Advertizer, ina ndéanann an t-údar tráchtaireacht agus cáineadh gan staonadh ar institiúidí na Gaeilge in Éirinn.
Léiriú
Is é Darach Mac Con Iomaire a léirigh an dráma do Thaibhdhearc na Gaillimhe i 2005. Cuireadh an dráma ar an stáitse sa Taibhdhearc i nGaillimh, in amharclann an Axis i mBaile Átha Cliath, i Ráth Cairn, i nGaoth Dobhair, i dTír an Fhia agus in Árainn. Sna príomhpháirteanna bhí Brídín Nic Dhonncha, Peadar Ó Treasaigh, Donncha Mac Con Iomaire agus Morgan Cooke. Is é Dara Magee a dhearaigh an seit.
Sruth Fada Con
Is inbhear é Sruth Fada Con. Tá sé suite in Iorrais, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Sinc
Is í an tsinc dúil cheimiceach uimhir a 30, agus is í an tsiombail cheimiceach atá aici ná Zn. Miotal bánghorm nó geal liath is ea sinc, fairsing i screamh an domhain agus is iomaí úsáid a bhaintear aisti sa teicneolaíocht agus sa tionsclaíocht. Úsáidtear go minic i gcóimhiotail í (galbhánaítear iarann trí é a thumadh i sinc leachtaithe nó a leictreaphlátáil le sinc).
Tréithe
Áirítear ar na miotail thrasdultacha í, ach le fírinne, tá sí níos cosúla leis na miotail chré-alcaileacha - an maignéisiam ach go háirithe - ina saintréithe ceimiceacha.
Tá an tríú sceall lán (ocht leictreon déag) agus dhá s-leictreon taobh amuigh de. Is dual don tsinc an dá leictreon sin a thabhairt ar iasacht uaithi, agus mar sin is í an uimhir ocsaídiúcháin is tipiciúla sna comhdhúile since ná +II.
Tá fáil ar chúpla comhdhúil ina bhfuil an uimhir ocsaídiúcháin +I ag an tsinc, ach glactar leis go bhfuil ian déshince sna comhdhúile sin, is é sin, (Zn2)2+.
Criostalta briosc ag gnáth-theocht agus múnlaithe go héasca ag 110-150°C.
Na mianraí since
Is í an sfalairít (an seac dubh, an tsincbhleind) an mianra is tábhachtaí since. Is éard atá ann ó thaobh na ceimice de ná suilfíd since ZnS a bhfuil suilfíd fheiriúil, nó suilfíd an iarainn dhéfhiúsaigh, FeS measctha tríthi. Mianraí tábhachtacha eile iad an smitsinít (carbónáit since, ZnCO3), an leathmhoirfít (sileacáit since), an vuirtsít (suilfíd since í chomh maith leis an sfalairít), agus an hidrisincít (comhchriostal na carbónáite since agus na hiodrocsaíde since). Táthar ag baint since sna Stáit Aontaithe, san Astráil, agus i gCeanada, agus glactar leis go bhfuil cúltaiscí móra since san Iaráin.
Iseatóip na since
mion|Lárionad Bolden agus traein de chuid Tara Mines, BÁC Tá cúig iseatóp nádúrtha ag an tsinc, mar atá, 64Zn (49.17 % de shinc an dúlra), 66Zb (27.73 %). 67Zn (4.04 %), 68Zn (18.45 %), agus 70Zn (0.61 %). Iseatóip chobhsaí iad seo go léir - is núiclídí saorga iad raidiseatóip na since. Na raidiseatóip is éadroime dá bhfuil ag an tsinc, is é an cineál meath is minice a bhaineann dóibh ná an leictreonghabháil, agus is é is toradh don chineál seo meath ná ceann d'iseatóip an chopair. Na raidiseatóip is troime áfach, tagann béite-mheath orthu, agus is é an gailliam an toradh.
Cuma agus cosúlacht na since
mion|[[Tara Mines]] Miotal crua sobhriste í an tsinc agus loinnir ghorm inti. Is miotal diamaighnéadach í, is é sin, éarann an réimse maighnéadach é. Tá sí traidhfilín níos éadroime ó thaobh an dlúis de ná an t-iarann, agus struchtúr criostalach heicseagánach aici. Seoltóir réasúnta maith leictreachais atá inti, agus tá a leáphointe (419.5 °C) agus a fiuchphointe (907 °C) íseal go leor i gcomparáid leis an gcuid is mó de na miotail, go háirithe na miotail trasdultacha.
Tá a lán miotal in ann cóimhiotail a dhéanamh leis an tsinc. Is é an prás an ceann is tábhachtaí de na meascáin seo. Cé nach bhfuil an tsinc ná an siorcóiniam fearómaighnéadach ar aon nós, éireoidh a gcóimhiotal ZrZn2 fearómaighnéadach má shioctar faoi bhun 35 ceilvin (-235 °C) é.
Baile an Mhuilinn (Ciarraí)
Baile beag in Éirinn is ea Baile an Mhuilinn. Tá sé suite ar bhóthar an N70 idir Cill Airne agus Trá Lí, tuairim is ceithre mhíle slí ó Chill Orglan. Bhí cónaí ar 838 dhuine i mBaile an Mhuilinn sa bhliain 2011. I measc na n-áiseanna i mBaile an Mhuilinnn tá seacht dtigh tábhairne, dhá bhialann, tréidlia, siopa búistéara, eaglais, agus trí scoil. Tá borradh agus fás tagtha ar an mbaile le blianta beaga anuas.
Síolta gheal
Is éan beag, cineál tumaire, é an síolta gheal (Mergellus albellus). Tá sé dúchasach do thuaisceart an tSeandomhain. Ball de d'fhine na Anatidae. Cíor ghliobach ar chúl an chinn. An fireannach bán le droim is eireaball dubh, agus paistí dubha faoi na súile is ar chúl an chinn. An baineannach donn den chuid is mó. Áitríonn sé uiscí úra nó uiscí foscúla cladaigh. Tugtar smiú air freisin.
Fótón
Is bunaonad solais é an fótón. Nuair a bhí Max Planck ag iarraidh fadhb radaíocht dúchoirp a réiteach ag tús an fhichiú aois, bhí air glacadh leis an hipitéis gur i méid scoite amháin a chruthaítear solas (agus, níos ginearáltaí, radaíocht leictreamaighnéadach). Roimhe seo, tuigtí gur tonn a bhí sa radaíocht seo. Sé 'quantum' a thug sé ar an méid scoite seo, agus meicnic chandamach (Quantenmechanik sa Ghearmáinis) a thugtar ar an bhfo-bhrainse nua fisice a d'fhás mar thoradh na faidhbe seo.
Míol cinn
Is eictisheadán éigeanta daonna é an míol cinn. Tá Pediculus humanus capitis mar ainm Laidine air agus idir treaghdán, babhdaí, babhdán agus búdaí mar ainm Gaeilge air.
Feithid an-bheag gan sciatháin is ea an míol seo a chaitheann a shaol go léir ar phlait (.i. ar chraiceann chinn) an duine agus bíonn sé beo ar fhuil an duine amháin. Ní heol dúinn ach go bhíonn an duine daonna amháin mar ainmhí óstach na feithide, cé go mbíonn an chuid is mó d'ord speiceas mamach agus éan inmhíolaithe ag speicis míolta eile.
Gabriel García Márquez
Scríbhneoir ón gColóim ba ea Gabriel García Márquez, nó Gabo, (6 Márta 1927 – 17 Aibreán 2014) agus é ar dhuine de na scríbhneoirí is mó le rá i Meiriceá Theas. Scríobh sé idir úrscéal ta, ghearrscéalt a, aistí agus tuairiscí agus bhain sé amach Duais Nobel na Litríochta sa bhliain 1982.
Saolaíodh ar an 6 Márta 1928 in Aracataca i gCúige Magdalena sa Cholóim é. Ach is i Meicsiceo agus san Eoraip a chaith sé cuid mhór dá shaol. Deirtear gurbh eisean ba mhó a chuir an réalachas draíochta os comhair na ngnáthléitheoirí. Is é tuairim na saineolaithe gurbh iad Márquez, Jorge Luis Borges, agus Julio Cortázar an triúr údar is mó i litríocht Mheiriceá Theas sa fichiú haois.
Scríbhneoireacht
Iriseoir ba ea Gabo ar dtús agus é ag scríobh alt ar El Heraldo i mBarranquilla agus ar El Universal i gCartagena. Bhí sé ina bhall de bhaicle neamhfhoirmeálta scríbhneoirí agus iriseoirí, Grúpa Barranquilla, agus thug an dream seo an-spreagadh dó mar scríbhneoir. Ina dhiaidh sin, d'aistrigh sé go Bogotá agus é ag obair don nuachtán laethúil El Espectador. Chaith sé sealanna ina chomhfhreagraí ar an gcoigríoch freisin, sa Róimh, i bPáras, i mBarcelona, i gCaracas, agus i Nua-Eabhrac.
clé|mion|Gabriel García Márquez
Relato de un náufrago
Ba é an chéad mhórshaothar a tháinig óna pheann ná Relato de un náufrago nó "Scéal an Mhairnéalaigh Longbhriste". Ar dtús, foilsíodh mar shraithscéal nuachtáin é sa bhliain 1955. Fíorscéal ba ea é faoi longbhriseadh a tharla de dheasca go raibh lastas contrabhannach stuáilte go ciotach ar dheic na loinge. Long de chuid chabhlach cogaidh na Colóime a bhí inti, agus ba mhór an scannal é. Tharraing an tuairisc amhras ar an leagan oifigiúil a bhí á scaipeadh ag rialtas míleata an deachtóra Gustavo Rojas Pinilla agus áitíodh ar García Marquesz an tír a fhágáil. Foilsíodh an scéal i leabhar leis sa bhliain 1970 agus shíl go leor léitheoirí gur ficsean a bhí ann. .
Úrscéal doiciméadach
Is iomaí leabhar leis ar féidir léamh an fhicsin a bhaint as chomh maith le léamh na fírinne. Mar shampla, in Crónica de una muerte anunciada ("Croinic an Bháis Réamhfhógraithe"), thug sé cur síos ar mhurdar áirithe a bhí i mbéal an phobail sa Cholóim agus an oiread sin scríofa faoi sna nuachtáin. Cineál úrscéil dhoiciméadaigh atá ann a d'fhéadfaí a chur i gcomparáid le In Cold Blood le Truman Capote. Leabhar eile "idir eatarthu" is ea El amor en los tiempos del cólera ("An Grá i dTréimhse an Chalair") ón mbliain 1985, inar inis sé scéal grá a thuismitheoirí.
Cien años de soledad
Is é an saothar is rathúla leis ná an t-úrscéal Cien años de soledad ("Céad bliain d'uaigneas"), atá suite i sráidbhaile beag ficseanúil, Macondo, i bhforaois fearthainne na Colóime. Tugann an leabhar cur síos ar ghlúinte mhuintir Buendía i Macondo ó bhunú na háite amach, agus an tionchar a imríonn stair chorrach na Colóime ar shaol na hiargúltachta i bhfad ó phríomhchathair na tíre.
Seanóir
Sa bhliain 1999 dúradh le García Márquez go raibh ailse limfeach air. Spreag an drochscéala é chun a chuid cuimhní cinn a bhreacadh síos, agus tháinig an chéad imleabhar, Vivir para contarla ("Saol le hinsint") i gcló sa bhliain 2002.
Sa bhliain 2004, arís, d'fhoilsigh García Márquez leabhar nua, Memoria de mis putas tristes ("Cuimhne ar mo striapacha brónacha").
Fuair García Márquez bás den niúmóine i gcathair Meicsiceo ar an 17 Aibreán 2014. mion|clé|279x279px|Rue Cujas, [[Páras ]]
Réalachas agus réalachas draíochta
Tá tábhacht leis an réalachas i saothar uile an údair. Ag cur síos dó ar na chéad leabhair aige, dúirt sé gur fhág fírinne an tsaoil sa Cholóim a rian ar El coronel no tiene quien le escribe, La mala hora agus Los funerales de la Mamá Grande (cé nárbh ionann cás do La hojarasca) agus gurb é sin ba chúis le struchtúr na leabhar. Dúirt sé nárbh oth leis iad a scríobh ach gur bhain siad le cineál litríochta réamhbheartaithe a raibh a dhearcadh ar an réaltacht ró-stalctha agus ró-theoranta. .
Tuirne lín Meiriceánach
Is éan é tuirne lín Meiriceánach. Is baill d'fhine na Caprimulgidae é. .
Gabriel García Márquez
Réalachas agus réalachas draíochta
I saothair eile bhain sé triail as an réaltacht a láimhseáil ar shlite nach raibh chomh traidisiúnta sin, i dtreo go gcuirtear síos ar imeachtaí an-uafásacha nó an-neamhchoitianta ar bhealach neamhchúiseach. Is minic a luaitear an phearsa in Cién años de soledad a dtéann a corp agus a hanam chun na bhflaitheas agus í ag crochadh cultacha. Tugadh “réalachas draíochta” ar an stíl seo. Deir an criticeoir Michael Bell go bhfuil aigne inti atá in ann cónaí sa ghnáthshaol go neamh-mhaoithneach agus a fháiltíonn roimh réimsí a mbrúnn an cultúr comhaimseartha i leataobh iad de réir a loighce féin. Mhaígh García Márquez féin gur dheacair do léitheoirí Eorpacha an réaltacht atá ceilte ag an draíocht a aithint.
An Mhaláiv
Is tír san Afraic í an Mhaláiv. Tá an Mhaláiv thart ar chomh mór le hÉirinn agus a leath arís.
Tíreolaíocht
Tá teorainneacha aici san iarthuaiscirt leis an tSaimbia, ó thuaidh leis an Tansáin, agus soir ó dheas, agus siar le Phoblacht Mhósaimbíc. Deighleann Loch na Maláive an tír ón Tansáin agus ón Mósaimbíc. Tá méid na tíre níos mó ná 118,000 km ².
Is í Lilongwe an phríomhchathair. Is í Blantyre an chathair is mó sa tír.
Daonra
Meastar an daonra a bheith tuairim ar.
Béarla is ea an teanga oifigiúil. Is teanga áitiúil í an tSiséivis a labhraíonn beagnach 60% den daonra.
Stair
Is iar-choilíneacht Bhriotanach í. B'é Nyasaland an seanainm a bhí uirthi. Ní fios cad as a d'eascair an t-ainm dúchasach. Tugann míniúchán amháin le fios dúinn go gciallaíonn an t-ainm "glioscarnach na Gréine agus í ag éirí thairis ar loch". Sin an fáth go bhfuil an Ghrian ar thaispeáint sa bhrat náisiúnta.
Geilleagar
Bíonn roinnt de mhuintir na Maláive ag brath go mór ar an bhfeirmeoireacht chun maireachtáil. Mar gheall ar an tionchar a imríonn imeachtaí adhaimsire arb é an t-athrú aeráide is cúis leo, cosúil le triomach agus tuilte, tá an fheirmeoireacht éirithe an-deacair; níl dóthain bia ag fás. Bíonn ganntanas ainsealach bia sa Mhaláiv.
Tá an t-ionchas saoil an-íseal, timpeall 63.7 bliain.
Éire agus an Mhaláiv
Tá clár Chúnamh Éireann ag obair le rialtas na Maláive le fada chun cabhrú le feirmeoirí cur le fómhar na mbarr. Chomh maith leis sin, tacaíonn Cúnamh Éireann leis an obair a dhéanann Concern.
Doire Fhíonáin
Sráidbhaile in Éirinn is ea Doire Fhíonáin suite i gContae Chiarraí. De réir an Staidéar Cuimsitheach Teangeolaíoch ar Úsáid na Gaeilge sa Ghaeltacht, bhí 151 duine ina gcónaí i nDoire Fhíonáin agus labhair 20 Gaeilge go laethúil lasmuigh den chóras oideachais.
Orlando
Is cathair de chuid stát Florida, Stáit Aontaithe Mheiriceá, í Orlando. Tá timpeall is 227,907 (2007) duine ina gcónaí sa chathair agus is é an príomhbhaile contae é i gContae Orange. Is í Orlando an 6ú cathair is mó sa stát.
Ainmníodh an chathair i gcuimhne ar Orlando Reeves, a ghlac páirt mar shaighdiúir i gcogadh Seminole.
Patrick MacGill
Rugadh Patrick, an duine ba shine de theaghlach aon duine dhéag feirmeora bhig, ar na Gleannta i dTír Chonaill.
Níor chaith sé féin ach trí bliana ar scoil. Chuaigh sé "chun a' Lagáin" is é dhá bhliain déag d'aois áit ar fhostaigh feirmeoir as Tír Eoghain é. Dhá bhliain ina dhiaidh sin, chuaigh sé go hAlbain mar oibrí prátaí - "olc go leor d'fhir ach marfach do mhná" mar a scríobh sé. Nuair a bhí se ag sclábhaíocht, bhí se ag léamh agus ag scríobh.
Sa bhliain 1910, foilsíodh "Gleanings from a Navvy's Scrapbook", leabhar ina raibh chan amháin amhráin agus filíocht ach aistriúcháin ar shaothar La Fontaine agus Goethe.
B'éigin dó féin na costais foilseacháin a dhíol, ar nós mangaire, ó dhíol go doras i mbaile Grianaig (Greenock sa Bhéarla) ar thaobh Abhainn Chluaidh mar sin féin, ba sin an saothar a tharraing clú air mar an 'Navvy Poet'.
Madagascar
Oileán mór é Madagascar agus é suite amach ò chòsta thoir na hAfraice. Iarchoilíneacht de chuid na Fraince é, agus is é Antananairíveo an phríomhchathair. thumb|left|[[Isalo]]
Oileán Éadaí
Is sráidbhaile é Oileán Éadaí (Oileán Éadaigh uaireanta) Tá sé suite in gContae Mhaigh Eo, leath bealaigh idir Caisleán an Bharraigh agus Cathair na Mart.