cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Filleadh beag
thumb|Filleadh beag Is éard is filleadh beag ann ná ball éadaigh ghlúine a bhíonn fillte nó cruinnithe ar chúl. Thosaigh an éide thraidisiúnta i gcomhair na bhfear agus na mbuachaillí i nGaeltacht na hAlban sa 16ú haois. Ón 19ú haois ar aghaidh bhí baint aige le cultúr ginearálta na hAlban, nó le hoidhreacht Cheilteach (nó níos sainiúla 'oidhreacht na nGael') in áiteanna eile. De ghnáth, déantar é as éadaí olla fite i bpatrún breacáin.
Stephen Donnelly
Oideachas agus gníomhréim
D'oibrigh sé in go leor earnálacha, lena n-áirítear an cothromas príobháideach, an mhiondíol, an bonneagar poiblí, an cúram sláinte, an t-oideachas, an fhorbairt idirnáisiúnta, agus na hearnálacha deonacha agus sóisialta.
Rinne sé staidéar ar an fhorbairt idirnáisiúnta sa Harvard Kennedy School, agus leag a chuid staidéir béim ar conas geilleagair a atógáil agus pobail leochaileacha a chosaint agus a neartú.
Nua-Ghaeltacht
Is é is Nua-Ghaeltacht ann ná Gaeltacht atá bunaithe d'aon ogham, is é sin, coilíneacht nó ceantar Gaeilge ina bhfuil an teanga ag dul ó ghlúin go glúin go nádúrtha, cé nach raibh an áit féin ina Gaeltacht le fada an lá sular aistrigh na Gaeilgeoirí ansin. Tá dhá áit in Éirinn, ar a laghad, a dtugtar Nua-Ghaeltacht orthu, is é sin, Gaeltacht na Mí i gContae na Mí agus Gaeltacht Bhóthar Sheoighe i mBéal Feirste.
Bunaíodh Gaeltacht na Mí sa bhliain 1935, i ndiaidh feachtas fada poiblíochta ar ghlac Máirtín Ó Cadhain páirt ann, i measc daoine eile. Níor bronnadh stádas oifigiúil Gaeltachta ar an áit roimh an mbliain 1967, áfach. D'aistrigh an rialtas timpeall 400 cainteoir dúchais ó Ghaeltacht Chonamara go Ráth Cairn agus Baile Ghib i gContae na Mí, le Nua-Ghaeltacht a bhunú ansin. Níor mhair an teanga ach i nGaeltacht Ráth Cairn, áfach.
I mBéal Feirste, d'éirigh leis na Gaeilgeoirí neamhdhúchais pobal nua a bhunú ina bhfuil an Ghaeilge ag maireachtáil go nádúrtha, agus na daoine óga á foghlaim mar chuid de shaol an phobail. Tá muintir na Nua-Ghaeltachta seo den tuairim go bhfuil éirithe leo, toisc go bhfuil saol a gceantair ag feidhmiú trí mheán na Gaeilge ar leibhéil éagsúla, ar dhóigh is go gcastar na daoine céanna ar an duine i rólanna difriúla sóisialta, agus an Ghaeilge ar a dteanga i ngach suíomh.
Níl pleananna ag an rialtas fós Nua-Ghaeltachtaí eile a bhunú. Tá daoine ann, áfach, a bhfuil an smaoineamh acu Nua-Ghaeltacht a bhunú i dTuaisceart Chontae Átha Cliath agus Baile na nGaeilgeoirí a thabhairt uirthi. Is dócha go dtarraingeoidís ar thaithí na Nua-Ghaeltachtaí i gContae na Mí agus i mBéal Feirste le pobal a chur ar bun a bheadh in ann coinníollacha maithe maireachtála a chinntiú don teanga. Mar sin, bheadh roinnt áiseanna ar fáil san áit i nGaeilge, ach ní bheadh cead ag daoine gan Gaeilge cur fúthu ansin. Bheadh stáisiún traenach agus mótarbhealach suite sa cheantar, agus seans ag na daoine a gcuid gnóthaí a dhéanamh trí mheán na Gaeilge.
Mark Hughes
Iar-imreoir agus traenálaí peile is ea Mark Hughes OBE (rugadh Leslie Mark Hughes ar 1 Samhain, 1963 i Wrecsam, An Bhreatain Bheag). Úsáidtear an leasainm Sparky go minic. Bhí Hughes an-rathúil ina pheileadóir idir 1980 agus 2002 leis na gclubanna móra Manchester United F.C., F.C. Barcelona sa Spáinn, Chelsea F.C., Southampton F.C., Everton F.C., agus Blackburn Rovers F.C. Tar éis seo, ghlac Hughes post ina thraenálaí leis a fhoireann náisiúnta, an Bhreatain Bheag. D'éirigh sé as i 2004, agus thóg sé post le Blackburn Rovers, a chlub deireanach mar pheileadóir.
Contae Russell, Alabama
Is contae in Alabama é Contae Russell. Tá sé suite in oirthear an stáit, ar theorainn na Georgia. Tá an dlús daonra (36/km²) ann. Is é Phenix City príomhbhaile an chontae. Sa bhliain 2016 bhí 58,172 daoine ina gcónaí ann. Tá sé ag críochantacht le Contaetha Alabama Barbour, Bullock, Macon, Lee, agus le Contaetha Georgia Chattahoochee, Muscogee, agus Stewart.
Stair
Bunaíodh Contae Russell ar 18 Nollaig 1832. Ainmníodh an contae i gcuimhne ar Gilbert C. Russell, Coirnéal a throid i gcoinne na treibhe Meiriceánach Dhúchasach Muscócaíoch.
Piers Morgan
Is eagarthóir Sasanach de phór na hÉireann é Piers Morgan (rugadh Piers Stefan O'Meara). Rugadh é i nGuildford, Surrey ar an 25 Márta, 1965. Bhí sé ina eagarthóir ar an News of the World (1994–1995) agus ar an Daily Mirror (1995–2004). Tá sé ina stiúrthóir eagarthóireachta ar nuachtán náisiúnta do pháistí, First News. Bhí sé ina bhreitheamh ar Britain's Got Talent agus America's Got Talent agus bhuaigh sé seó dar teideal The Celebrity Apprentice. Tá ocht leabhar scríofa aige.
Tarialan (Khövsgöl)
Sum (ceantar) atá suite i gCúige Khövsgöl na Mongóile thuaidh is ea Tarialan (Mongóilis: Тариалан). Sa bhliain 2000 bhí 6,070 duine ina gcónaí sa chúige. Tá lár an cheantair suite 160 km thoir ó Mhörön agus 521 km ó Ulánbátar. Bunaíodh an cúige sa bhliain 1931.
Galen
Bhí Galen as Péargamon (rugadh timpeall na bliana 129 i bPéargamon, agus d'éag timpeall na bliana 199), ina lia Gréagach.
Rinne sé neart fionnachtana ar chúrsaí leighis trí mionscrúdú a dhéanamh ar ainmhithe áirithe cosúil le muca, madraí agus moncaithe.
Ní fios go baileach cé mhéad alt léannta ar scríobh sé ach meastar go raibh níos mó ná 400 dóibh. Scríobhadh i nGréigis iad. Cailleadh cuid mhaith dóibh nuair a dódh Leabharlann Chathair Alastair agus le scrios Impireacht na Róimhe scaipeadh iad.
Siad na cinn is mó atá le fáil anois ná na cinn a haistríodh go hAraibis agus ar bhunaigh na hArabaigh agus níos déanaí na hEorpaigh a léann leighis. Bhí tionchar ollmhór ag a chuid tuairimí sna Meánaoiseanna. I ndeireadh thír thall, agus an leigheas agus an eolaíocht ag forbairt, ba léir go raibh cuid mhaith dá chuid tuairimí míchruinn.
Àird Chatain
Is baile suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd é Àird Chatain.
Gleann Iucha agus An Eaglais Bhreac an Ear (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Gleann Iucha agus An Eaglais Bhreac an Ear. Cruthaíodh sa bhliain 2005 é. Is é Martyn Day (PNA) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
An Fhúirneis
Is baile suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd é an Fhúirneis.
Winston-Salem, Carolina Thuaidh
Cathair i dtuaisceart Carolina Thuaidh is ea Winston-Salem. Sa bhliain 2010 fuarthas 255,140 duine ina gcónaí in Winston-Salem.
Maureen O'Hara
Ba bhan-aisteoir Éireannach í Maureen O'Hara a rugadh ar an 17 Lúnasa, 1920. Fuair sí bás ar an 24 Deireadh Fómhair, 2015.
WTA Tour 1995
Is liosta é seo de na heachtraí a tharla sa bhliain 1995 i leadóg ar an WTA Tour. Ba é seo an 25ú eagrán. Bhuaigh Steffi Graf na craobhacha is mó le 9, an airgead is mó le $2,538,620 agus na pointí is mó le 393.25 pointe. Ba í Steffi Graf imreoir na bliana agus Martina Hingis imreoir nua na bliana.
Turlann
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Obar Dheathain é Turlann.
An t-Àth
Is baile suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd é Áth na Crá.
Khankh (Khövsgöl)
Sum (ceantar) atá suite i gCúige Khövsgöl na Mongóile thuaidh is ea Khankh (Mongóilis: Ханх). Sa bhliain 2000 bhí 2,140 duine ina gcónaí sa chúige. Bunaíodh an cúige sa bhliain 1931.
Las Vegas Thuaidh, Nevada
Cathair i oirthear Nevada is ea Las Vegas Thuaidh. Sa bhliain 2010 fuarthas 216,961 duine ina gcónaí in Las Vegas Thuaidh.
Liospóin
Is í Liospóin príomhchathair na Portaingéile agus an chathair is mó sa tír sin. Tá an chathair suite ag 38°43' thuaidh, 9°8' thiar, agus is í an phríomhchathair is faide siar san Eoraip.
Stair
Ar an 1 Samhain 1755, maraíodh níos mó ná 12,000 duine i gcrith talún Liospóin. Tháinig súnámaí ina dhiaidh.
Paschal Donohoe
Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála é Paschal Donohoe. Tá sé ina bhall den pháirtí Fine Gael.
Sheas sé in Olltoghchán 2016 agus toghadh é le 13.6% de na vótaí céad rogha.
Ón 13 Iúil 2020 i leith, is é Paschal Donohue, Aire Airgeadais agus Caiteachais Phoiblí agus Athchóirithe na hÉireann, Uachtarán an Ghrúpa Euro, gradam a bhfuil ardmheas air i measc bhunaíocht na hEorpa. Toghadh é an 9 Iúil 2020. Athcheapadh é sa bhliain 2022, go dtí 2025.
Siorrachd Dhùn Breatainn an Iar (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Siorrachd Dhùn Breatainn an Iar. Cruthaíodh sa bhliain 2005 é. Is é Martin Docherty (PNA) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Kathy Burke
Is aisteoir de phór na hÉireann í Kathy Burke a rugadh ar an 13 Meitheamh 1964.
Tarbhais
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Obar Dheathain é Tarbhais.
Sanasaíocht
Staidéar stair na bhfocal is ea sanasaíocht. Baineann an staidéar seo le cá huair ar tháinig focal isteach i dteanga, cá háit ónar tháinig sé agus cad é mar a d'athraigh sé trí am maidir lena fhoirm agus a chiall. Tá an tsanasaíocht bunaithe ar dhlíthe na foghraíochta stairiúla agus an éabhlóid shéimeantach de na téarmaí atá i gceist.
Toisc go bhfuil teangacha éigine ró-shean le heolas díreach a aimsiú fúthu (eolas scríofa mar shampla), is minic a bhaintear úsáid as teangeolaíocht chomparáideach le heolas a athchruthú. Trí úsáid teicníce a thugtar an "modh comparáideach" uirthi, is féidir le teangeolaithe fios a bhaint amach faoi mhatháirtheangacha roinnte agus iad ag amharc ar theangacha gaolta.
Kaká
Is imreoir sacair ón Bhrasaíl é Ricardo Izecson "Kaka" dos Santos Leite. Rugadh ar an 22 Aibreán, 1982 é i mBrasília, sa Bhrasaíl. Thosaigh sé ag imirt sacair go proifisiúnta ina thír dhúchais ag tús na bliana 2001 agus le AC Milan, san Iodáil, i mí Lúnasa, 2003. Imríonn sé faoi láthair le Real Madrid.
Tony Slattery
Is aisteoir Sasanach de phór na hÉireann é Tony Slattery a rugadh ar an 9 Samhain 1959. Tháinig sé chun saoil i Stonebridge, ceantar i Londain, an duine is óige den chúigear clainne a rugadh do Michael agus Margaret Slattery, Éireannaigh a chuir fúthu i Sasana. Bíonn sé le feiceáil ar an teilifís sa Ríocht Aontaithe ar bhonn rialta. Bhí sé páirteach i seó cáiliúil de chuid Channel 4, Whose Line Is It Anyway?. Mar aisteoir i scannáin, bhí sé páirteach i The Crying Game, Peter's Friends agusHow to Get Ahead in Advertising.
EOECNA
Bunaíodh é faoi Chairt na Náisiún Aontaithe le haghaidh comhoibriú idirnáisiúnta i réimsí oideachasúla, eolaíochta, agus cultúrtha a chur chun cinn.
Tá 193 ballstát agus 6 ball comhlacha ag UNESCO sa bhliain 2020. D'éirigh SAM as sa bhliain 1984. clé|mion|Tá a ceanncheathrú lonnaithe i b[[Páras na Fraince.]]
Suíomhanna
Tá oifigí ag UNESCO i go leor suíomhanna timpeall an domhain. Tá a ceanncheathrú lonnaithe i bPáras na Fraince.
Clár Idirnáisiúnta Chuimhne an Domhain
Bunaíodh an Clár Idirnáisiúnta Chuimhne an Domhain UNESCO i 1992 le haitheantas a thabhairt d’oidhreacht dhoiciméadach a measann saineolaithe a bheith de “shuntas den scoth” do chultúr an domhain. Bhunaigh UNESCO clár Cuimhne an Domhain i 1992 chomh maith chun caomhnú a dhéanamh ar ábhar luachmhar oidhreachta a bhí i mbaol de bharr na cogaíochta agus an tsuaite sóisialta nó de bharr easpa acmhainní.
Ceann a' Gheàrrloch
Is baile suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd é Ceann a' Gheàrrloch.
EOECNA
Clár Idirnáisiúnta Chuimhne an Domhain
2011ˑ Cuireadh an Leabhar Cheanannais le Clár Cuimhne an Domhain UNESCO.
2018ː Cuireadh Cnuasach Bhéaloideas Éireann le Clár Cuimhne an Domhain UNESCO. Tá an cnuasach béaloidis le háireamh ar chlár UNESCO mar gheall ar a “thábhacht dhomhanda” agus “an luach domhanda thar na bearta don chultúr”.
Sa bhliain 2017, bhí stádas UNESCO á lorg don Ghàidhlig, do chultúr Gaelach na hAlban agus do na h-Eileanan Siar. Ach ní bhfuair siad é (fós). clé|mion|Ghlac UNESCO le cluiche na h[[iománaíochta mar chuid d’Oidhreacht Chultúrtha Dholáimhsithe an Chine Dhaonna.   ]]
Oidhreacht Chultúrtha Dholáimhsithe
I mí na Nollag 2015 dhaingnigh Éire Coinbhinsiún 2003 UNESCO maidir le Caomhnú na hOidhreachta Cultúrtha Doláimhsithe. Tagraíonn oidhreacht chultúrtha dholáimhsithe ‘do na cleachtais, léirithe, nathanna, eolas, scileanna - chomh maith leis na hionstraimí, réada, déantáin agus spásanna cultúrtha lena gcois - a aithníonn pobail, grúpaí agus, i roinnt cásanna, daoine aonair mar chuid dá n-oidhreacht chultúrtha.
Ghlac UNESCO le cluiche na hiománaíochta, píobaireacht uilleann agus cláirseoireacht na hÉireann, mar chuid d’Oidhreacht Chultúrtha Dholáimhsithe an Chine Dhaonna.
Oileán Mionnán
Is oileán é Oileán Mionnán. Tá sé suite ar chósta Iorrais, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Ainseabhaí
300px|mionsamhail|deas|Ainseabhaithe Iasc beag cosúil le scadán is ea an t-ainseabhaí atá flúirseach san uisce dromchlach cois cladaigh i bhfarraigí trópaiceacha is measartha. Tá iascaireachtaí forleathana trádálacha bunaithe orthu, agus déantar an chuid is mó den ghabháil a phróiseáil roimh í a dhíol. Tá 140 speiceas d'ainseabhaithe ann, iad scaipthe i 17 géineas i bhfine na nEngraulidae.
Britain's Got Talent
Is comórtas tallainne teilifíse cruthaithe ag Simon Cowell é Britain's Got Talent, a tosaíodh sa Ríocht Aontaithe sa bhliain 2007. Tá sé ar ITV i Ríocht Aontaithe agus ar TV3 in Éireann.
Bíonn ar na 'moltóirí' (Simon Cowell, Alesha Dixon, Bruno Tolioni, Amanda Holden, Alesha Dixon agus David Walliams, Piers Morgan, David Hasselhoff agus Michael McIntyre srl) breithiúnas a thabhairt ar na hiomaitheoirí gach uile sheachtain.
I measc buaiteoirí an chláir ; Paul Potts, George Sampson, Diversity, Spelbound, Jai McDowall, Ashleigh and Pudsey, Attraction, Collabro, Jules O'Dwyer & Matisse, Richard Jones, Tokio Myers agus Lost Voice Guy.
Oileán na Muice
Is oileán é Oileán na Muice. Tá sé suite ar an gcósta an Iorras, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Ikh-Uul (Khövsgöl)
Sum (ceantar) atá suite i gCúige Khövsgöl na Mongóile thuaidh is ea Ikh-Uul (Mongóilis: Их-Уул). Sa bhliain 2000 bhí 3,959 duine ina gcónaí sa chúige. Bunaíodh an cúige sa bhliain 1931.
Gallóglach
deas|150px|thumb|Gallóglach clé|mion|[[Gallóglach a sa 16ú haois]]
B'amhais élite, nó saighdiúirí tuarastail, as na Garbhchríocha iad na gallóglaigh.
Císte cáise
Is éard is císte cáise ann ná milseog comhdhéanta de bharrán déanta as cáis bhog úr, ar bhonn déanta as briosca,taosrán nó spúinse. Is minic an bearrán a bheith milsithe le siúcra agus blaistithe le torthaí, nó le barr torthaí, cnónna, ceobhráin torthaí blaistithe agus / nó seacláide.
Julián Trujillo Largacha
Bhí Julián Trujillo Largacha (28 Eanáir 1828 – 18 Iúil 1888) ina ghinearál Colómach, ina pholaiteoir agus Uachtarán na Colóime ó 1878 go dtí 1880.
Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2017
An 62ú eagrán bliantúil de Chomórtas Amhránaíochta na hEoraifíse ab ea Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2017, a tharla san Ionad Taispeántais Idirnáisiúnta i gCív, an Úcráin, idir an 9 Bealtaine agus an 13 Bealtaine 2017. Seo an dara huair a d'óstáil an Úcráin Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse.
Julián Trujillo Largacha
Rugadh é in Popayán. Bhí sé ina státaire, polaiteoir agus fear míleata Cauceach. Ba Uachtarán na Poblachta é le linn na tréimhse 1878-1880. Bhain sé céim amach mar dhlíodóir sa bhliain 1849 ach thug sé páirt i bhfeachtas míleata i gcoinne deachtóireacht José María Melo, agus an Chónaidhm Ghranadach (Confederación Granadina) de chuid Mariano Ospina Rodríguez. Ba bhall den Pháirtí Liobrálach Colómach é (Partido Liberal Colombiano) agus faoin bhratach seo d'fhreastail sé ar Chomhdhálacha éagsúla, agus bhí sé ina Aire Stáit, Uachtarán Stát Ceannasach na Chauca (Estado Soberano de Cauca), príomhfheidhmeannach sibhialta agus míleata Stát Ceannasach na hAntioca (Estado Soberano de Antioquia), i measc post eile.
Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2017
Bhí 43 thír páirteach i gCív. Tháinig an Phortaingéil agus an Rómáin ar ais tar éis tréimhse gan páirt a ghlacadh sa chomórtas. Ar an láimh eile, tharraing an Bhoisnia-Heirseagaivéin agus an Rúis amach as an gcomórtas an bhliain seo. Bhí 26 amhránaí ar an ardán sa bhabhta ceannais.
Salvador Sobral as an bPortaingéil a bhuaigh an t-eagrán seo leis an amhrán Amar Pelos Dois ('Ghráfainn [go leor] don bheirt'). Seo an chéad uair a bhuaigh an Phortaingéil an comórtas, an 49ú huair dóibh páirt a ghlacadh sa chomórtas.
Éire
Bhí Brendan Murray ar an ardán ar son na hÉireann. Chan sé an t-amhrán Dying to Try. Ní fhuair sé go leor vótaí chun áit a fháil sa bhabhta ceannais
Babhta ceannais
Bhí dhá chuid den vótáil. Ar dtús fuair na hamhránaithe na vótaí ó na giúiréithe i ngach tír. Ina dhiaidh sin bhí an Phortaingéil sa chéad áit. clé|mion|200x200px|Salvador Sobral, an Phortaingéil Ansin d’fhoghair siad na vótaí ón bpobal i ngach tír. Níor athraigh an chéad áit agus bhí an bua ag Salvador Sobral ón bPortaingéil. B'é an chéad uair riamh a bhuaigh an Phortaingéil an comórtas.
center|thumb| {{legend|#D40000| Tíortha sa chéad babhta }} {{legend|#FFAAAA| Tíortha vótála freisin sa chéad babhta }} {{legend|#000080| Tíortha sa dara babhta }} {{legend|#5599FF| Tíortha vótála freisin sa dara babhta }}|305x305px
Babhta 1 - 9 Bealtaine 2017
Beidh ocht déag dtír páirteach i sa babhta leathcheannais.
Vótáil freisin: An Iodáil, An Ríocht Aontaithe agus An Spáinn.
Babhta 2 - 11 Bealtaine 2017
Beidh naoi déag dtír páirteach i sa babhta leathcheannais.
Craoltóirí agus Tráchtaire
{{legend|#FFC54A|Craol gach seónna}}{{legend|#FF7777|Craol an finale t-aon}}{{legend|#AA77FF|Craol an babhtaí leathcheannais t-aon}} Tíortha rannpháirteacha Tíortha nach bhfuil rannpháirteach Craoladh idirnáisiúnta i dteanga chomharthaíochta
Ulaid
Ard-ríocht nó 'cúige' i n-oirdheisceart na hÉireann le linn na meánaoise ba ea Ulaid. Cónaidhm dreamanna nó finte éagsúla a bhí ann. Mhaígh roinnt rítheaghlach san ard-ríocht gur de shliocht na nUlad féin iad (Dál Fiatach, srl), agus eile de shliocht na gCruithne (Dál nAraidi, srl).
Thugtaí Rí Ulad nó Rí in Chóicid (Rí an Chúige) ar an rí. I gcáipéisí staire, séard atá i gceist leis an téarma Ulaid ná an dream, agus an Dál Fiatach ina rítheaghlach air. Dá bharr, bhíodh dhá bhrí leis an teideal Rí Ulad: rí na hard-ríochta agus/nó rí an dreama.
Feictear na hUlaid go suntasach sa Rúraíocht, cnuasach scéalta de chuid miotaseolaíocht na nGael. De réir na seanscéalta úd, luíodh críocha ársa na nUlad le cúige Uladh an lae inniu, gan Contae an Chabháin, ach Contae Lú san áireamh. Síneadh a theorainn theas ón Drobhaois san iarthair go dtí An Bhóinn san oirthear.
Gilbert, Arizona
Cathair in oirthear Arizona is ea Gilbert. Sa bhliain 2010 fuarthas 208,453 duine ina gcónaí in Gilbert.
Ulaid
Sanasaíocht
Is ainmfhocal iolra é Ulaid agus eatnainm (ainm treibhe) a bhí ann ar dtús. Mar is gnách, ceanglaíodh an t-ainm, cé nach raibh nasc ar bith ag an rítheaghlach leis an bhfine úd.
Is dócha gurb ionann na hUlaid agus na Ούολουντιοι (Uoluntii or Voluntii) luaite in Geographia den dara haois AD le Tolamaes. B'fhéidir gur truailliú é seo de Ούλουτοι (Uluti). Tá an t-ainm fréamhaithe ón Seán-Ghaeilge ul, le brí "féasóg". Litríonn an scríbhneoir de dheireadh na 7ú haoise, Muirchú, Ulaid mar Ulothi ina shaothar Beatha Phádraig.
Tá an t-ainm Béarla Ulster fréamhaithe ó Ulaid, ach níltear ar aon intinn maidir lena shanasaíocht. D'fhéadfadh gur tógadh Ul, le nó gan ginideach Ioruaise -s, agus tír; sin nó -ster as Ioruais ba ea an iarmhír (le brí "áit", coitianta i Sealtainn agus san Iorua).
Glaoitear Ultach ar dhuine de bhunadh na háite, agus dá bharr Mac nó Nic an Ultaigh''.
Réamhstair
Sa saothar Geographia le Tolamaes, scríofa sa 2a haois AD, faightear na hUoluntii in oirdheisceart na nUladh, taobh ó dheas d'Abhainn an Lagáin agus ó thuaidh den Bhóinn. Ó thuaidh bhí na Darini agus ó dheas na hEblani. Deir Muirchú, ina shaothar "Vita Sancti Patrii" scríofa sa 7ú haois, go raibh críocha na nUlothi suite idir an dá abhainn úd. Sa Rúraíocht de chuid miotaseolaíocht na nGael, a caomhnaítear i lámhscríbhinní ón the 8ú haois ar aghaidh, deirtear go raibh na hUlaid i gceannas ar fud tuaisceart Éireann ar fad, an teorainn ó dheas ag síneadh ón mBóinn san oirthear go dtí an An Drobhaois san iarthar. Bhí an phríomhchathair ag Eamhain Mhacha, gar d'Ard Mhacha an lae inniu.
Le linn na tréimhse seo, deirtear go raibh Éire roinnte ina cúige, 'sé sin cúig ard-ríocht, Ulaid ina measc. Glaodh bréag-staraithe na meánaoise Aimser na Coicedach ar an ré seo.
I roinnt scéalta, deirtear gur tharla breith agus bás Chonchúir i gcomhthráth le Críost. Más fíor, is iomrall aimsire é láthair na gConnacht. Tá a fhios, áfach, gur cumadh croineolaíocht luathstair na nGael. I ndáiríre, cónaidhm teaghlach de shliocht an rí seanscéalaigh, Conn Céadchathach, den 2a haois de réir sheanchais, ba ea na Connachta stairiúil. Insítear i sága amháin gur chomhaoiseach iad Conn agus Fergus mac Léti,  réamhtheachtaí Chonchúir mar rí na nUlad. Deir Tíreachán ina naomhsheanchas Phádraig den 7ú haois go raibh Cairbre Nia Fear, Conchúir son-in-law,  ina bheatha ach 100 bliain roimh an Naomh, .i. sa 4ú haois.
Bunaithe ar fhad ré bhéaloidis dá mheas féin, mhol Kenneth Jackson, go ndeachaigh an Rúraíocht siar go dtí an 4ú haois. Mhol T. F. O'Rahilly agus scoláirí eile gur fréamhaithe í an Rúraíocht sna cogaí idir na hUlaid agus na Connachta agus Uí Néill sa 4ú agus 5ú haoiseanna. I ndeireadh na dála, ghéill na hUlaid an chuid is mó dá gcríocha, a bpríomhchathair san áireamh, do ríochtaí nua na nOiriall. De réir an tsean-nóis, gurbh iad na Trí Colla, triúr sin-dubhó Choinn, a chloígh rí Ulad, Fergus Fog ag Achad Leith-dheirg i gContae Mhuineacháin, ghabh críocha uile na nUlad taobh thiar den An Rí agus Loch nEathach, agus dhóigh Eamhain Mhacha. Deirtear i nAnnála na gCeithre Máistrí gur tharla seo sa bhliain AD 331.
Creideann O'Rahilly agus a lucht leanúna gur dúblóg liteartha iad na Collas de Niall Naoighiallach, bunaitheoir chlann Uí Néill. Molann siad gurbh fhíor-choncaire Eamhain Mhacha a bhí siad sa 5ú haois.
Ba iad na hÉarainn, muintir na nUlad, a bhí ina Ríthe na Teamhrach sa Rúraíocht, agus cuirtear iad i láthair ar bhealach tuisceanach, Conaire Mór acu go háirithe. Chuir na Laigin Teamhair fúthu níos deireanaí, a bhí ar slí éigin go hait measctha leis na Connachta sa Rúraíocht. Níos deireanaí, thóg na Connachta lár na tíre uathu. Idir an dá linn, bhí na hÉarainn, faoi Cú Raoi, i gceannas sa Mumhain. Cé gur naimhde na nUlad iad, cuirtear arís i láthair iadsan ar bhealach tuisceanach.
De réir sheanchais eile a mhair go dtí an 11ú haois, thit Eamhain Mhacha sa bhliain 450 AD, laistigh de ré Naomh Pádraig. Más fíor, b'fhéidir gurb é seo an fáth gur roghnaigh sé Ard Mhacha, gar d'Eamhain Mhacha, mar suíomh a dheoise, mar a bhí fós faoi cheannas na nUlad; agus furasta an fáth gur cuireadh faoi é i n-oirthear na nUladh in ionad Ard Mhacha, mar a bhí ansin faoi cheannas na nOiriall.
Is dócha nár lonnaitheoirí iad na hOirialla ach treibheanna dúchais. Bhí an chuid is mó acu tuatha na nUlad sular bhain siad a neamhspleáchas amach, amhail is, mar shampla, na hAirthir, ina raibh ina a gcuid tailte Eamhain Mhacha suite.
Ag druidim le deireadh na 5ú haoise, bhí fo-dhream na nUlad an Dál Riada (suite i nGlinnte Aontroma) ag lonnú san Albain, agus ríocht thar chaolmhuir á chruthú acu. Faightear a chéad lonnaíocht i nEarra-Gháidheal, 'sé sin, "ceantar oirthir na nGael".
Stair
Tháinig na hUlaid sa ré stairiúil in Éirinn sa 6ú haois isteach leis na teorainn úd taobh thoir den Bhanna, cé go raibh críocha ag an Dáil Araí taobh thiar di, i gContae Dhoire.
6ú go 7ú haoiseanna
Faoi lár na 6ú haoise, bhí an Dál Riada in Albain faoi olbhrú ag Bridei I, rí na gCruithneach, agus dá bharr, chuaigh siad ag lorg cabhrach ó Uí Néill an Tuaisceart. Bhí Oileán Í bronnta chéanna féin ag rí Dhál Riada, Áedán mac Gabráin, ar phrionsa agus naomh Chineál Conaill, Colm Cille. Dá réir sin sa bhliain 575 ag Droim Ceat, rinne Colm comhaontas idir Uí Néill agus an Dál Riada. Faoi réir an chonartha, d'éirigh an Dál Riada as ríogacht na nUlad, an ligint dóibh a n-aird a dhíriú ar a gcríocha Albanaigh. Sa bhliain chéanna, ní roimh nó tais an tionóil, maraíodh rí an Dáil Riada i mbun chatha in éadan an Dáil Araidi ag ''Fid Eoin.
Sa bhliain 563, de réir Annála Uladh, bhí achrainn intíre le toradh go ndearna Báetán mac Cinn na gCruithne cinneadh le hUí Néill an Tuaisceart, á ngeallúint chríocha taobh thiar den Bhanna, Ard Eólairg (Aird Mhic Giollagáin) agus an Laoi. Tharla dá bharr Cath Móin Dairi Lothair idir Uí Néill agus comhaontas ríthe eile alliance Chruithne, inar cloíodh na Cruithne go millteanach. I ndiaidh sin, lonnaigh Uí Néill a gcomhghuaillithe Oiriall in Eilne, iar-chríocha na gCruithne suite idir An Banna agus An Buais. Tháinig na Cruithne clóite ar ais le chéile i nDál nAraidi.
Tháinig rí Dhál Araidi Congal Cáech i gcoróin mar rí na nUlad sa bhliain 626, agus dá bhliain 628 mharaigh sé i mbun chatha Ard-Rí na hÉireann, Suibne Menn d'Uí Néill Tuaiscirt. Sa bhliain 629, bhí Congal i gceannas nuair a cloíodh iad ina éadan na naimhde céanna. Agus fonn air bheith ina Ard-Rí, rinne Congal comhaontas leis an Dál Riada agus Srath Chluaidh, ach tharla mar thoradh Cath Mhaigh Rath sa bhliain 637. Maraíodh Congal was ag Ard-Rí Domhnall mac Aodha d'Uí Néill an Tuaiscirt, agus chaill an Dál Riada a gcuid críoch in Albain.
Insítear i nAnnála Uladh record don bhliain 668 gur tharla Bellum Fertsi (Béal Feirste) idir na hUlaid agus na Cruithne, 'sé sin faoi seach an Dál Fiatach agus an Dál nAraide respectively.
Idir an dá linn, bhí an Dál Araidhe ag cúr in éadan chúngú Uí Néill an Tuaiscirt. Sa bhliain 681, maraíodh Dúngal Eilne, rí Dhál Araidhe, agus a chomhghuaillí Ceann Faoladh na Ciannacht ag Dún Ceithirinn.
8ú go 10ú haoiseanna
Faoin 8ú haois, d'imigh críocha na nUlad i gcúl chuig oirthear na Banna (contaetha Aontroma, an Dúin agus Lú an lae inniu). Sa bhliain nó 732 nó 735, chloígh na hUlaid go dona in éadan Cineál Eoghain i gceannas Aodha Alláin i gCath Fochairde ar Mhagh Muirthemne, inar baineadh a cheann den rí Ulad, Aodh Róin. Mar thoradh an chatha seo, tháinig Conaille Muirthemne faoina bhflaitheas.
Agus a gcuid críoch sinsearach caillte acu, bhíodh achrann idir na hUlaid. Sa 8ú haois, ghabh an Dál Araidi forlámhas ar ríocht an Dáil Riada.
Bhí an Dál Fiatach i gceannas san Ulaid go dtí Cath Leth Cam sa bhliain 827, nuair a rinne siad iarracht cheannaireacht Uí Néill sna hOirialla a bhriseadh. Dá bharr seo agus b'fhéidir na Lochlannaigh lonnaithe i Loch Cuan (ar a laghad), faoi dheireadh na haoise bhí an Dál nAraidi i gceannas. Níor mhair seo ach go dtí 972, nuair a chuir Eochaid mac Ardgail an Dál Fiatach ar a gcosa arís.
I rith na 9ú agus 10ú haoiseanna, bhunaigh na Lochlannaigh roinnt bunáiteanna i nUlaid, go háirithe ag Áth na gCasán, Loch Cairlinn, Loch nEathach, agus Loch Cuan, agus port suntasach ag Ulfreksfjord, suite i Latharna, Contae Aontroma. Scroiseadh gach ach Ulfreksfjord ag na hUlaid agus Uí Néill an Tuaiscirt le chéile. Mar thoradh seo, ámh, cheol siad orthu féin na buntáistí eacnamaíochta a thagadh le lonnaíochtaí rathúla Lochlannach.
11ú haois
Sa bhliain 1000, chuir Ard-Rí na hÉireann, Brian Bóramha, an ruaig ar an rí Sigtrygg Silkbeard as Ríocht Átha Cliath, agus dhiúltaigh na hUlaid tearmann dó. Faoi dheireadh, cuireadh iachall ar Sigtrygg filleadh ar ais chuig Áth Cliath, agus ghéill sé do Bhrían. . Ní dhearna Sigtrygg dearmad ar eiteach na nUlad, agus sa bhliain 1001, rinne a chabhlach creach ar Inis Chumhscraigh agus Cill Chléithe i nDál Fiatach, ag gabháil go leor cimí. Bhí airm Sigtrygg an chomh maith i mbun fheachtas Bhríain in éadan na nUlad sna blianta 1002 agus 1005.
Sa bhliain 1003 ag Craobh Telcha, suíomh insealbhú na nUlad, tharla Cath mór idir Uí Néill an Tuaiscirt agus na hUlaid. Maraíodh Eochaid mac Ardgail agus mórchuid d'uaisle na nUlad, i dteannta le rí Uí Néill. Mar thoradh, bhí cogadh comharbachta fuilteach idir prionsaí an Dáil Fhiatach, '' agus ag an am gcéanna an Dál nAraidi á gciapadh.
Sa bhliain 1005, chuaigh Brían Bóramha lena airm ó thuaidh chun umhluithe na Uladba a ghlacadh. Rinne sé campa ag Eamhain Mhacha, agus é ar intinn aige b'fhéidir tairbhe a bhaint as tábhacht stairiúil na háite. Chuaigh, Brían ansin chuig príomhchathair an Dáil Araí, Ráith Mór, áit a glac se umhluithe a rí agus rí Dhál Fhiatach. De bharr seo is amhlaidh, rinne Flaithbheartach Ó Néill, rí Chineál Eoghain, roinnt ruathar ar na hUlaid mar chúiteamh. Sa bhliain 1006, rinne arm i gceannas Fhlaithbheartaigh ionsaí ar Leath Cathail agus mharaigh a rí, agus ina dhiaidh sin, mharaigh siad rídhamhna Uí Eochach Cobha ag Loch Bricleann.
Mar thoradh Chath Chraobh Tealcha, ní raibh na hUlaid in ann tacaíocht a thabhairt do Bhrian, nuair a tháinig sé sa bhliain 1006 i gceannas arm d'fir as fud na hÉireann, ag iarraidh tairbhe Uí Néill an Tuaiscirt a fháil. Chuaigh Brían trí thailte Chineál Chonaill agus Cineál Eoghain, agus trasna na Banna ag Fersat Camsa (Maigh Choscáin) insna hUlaid isteach. Ghlac sé ann tairbhe óna hUlaid ag Craobh Tealcha, agus i ndiaidh sin, chuaigh sé ó dheas go dtí an suíomh tionóil traidisiúnta, Conaille Muirtheimne ag i n-oenach Conaille.
Rinne Flaithbheartach Ó Néill ruathar eile ar na hUlaid sa bhliain 1007, in aghaidh Chonaille Muirtheimhne. Sa bhliain 1011, tar éis dó Dún Eachdach a scriosadh, ghlac sé tairbhe Dhál Fhiatach, ríthe na nUlad ag an am sin, á scaradh dá bharr as flaitheas Bhrian. An bhliain dár gcionn, rinne Flaithbheartach ruathar ar an Aird agus ghabh sé creach gan áireamh.
Sa bhliain 1018 ag Ulfreksfjord, chloígh arm Éireannach i gceannas rí darbh ainm Conchobar i dteannta lena gcomhghuaillithe Lochlannaigh i gceannas Eyvind Urarhorn, mórfheachtas major na nGall tosaithe ag Iarla Inse Orc, Einar Sigurdsson, a bhí ag iarraidh flaitheas a athar ar na bealaí mara idir Éirinn agus Albain a athdhearbhú.
Sa bliain 1038 agus arís 1045, chreach nia Sigtrygg, Íomhar mac Arailt, Reachlainn amach ó chósta thuaidh na nUlad. Mharaigh Ímar san ionsaí úd Raghnall Ó Eochadha rídhamhna na nUlad agus deartháir Néill mhic Eochadha, agus maraíodh fostai 300 i uasal Ulad. Mar dhíoltas, rinne Niall ruathar eile ar Fhine Gall. Sa bhliain 1087, thug Mac rí Ulad agus beirt gharmhac Raghnaill, amas faoi Oileán Mhanann, ach theip orthu Godred Crovan, rí Átha Cliath agus n dhíbirt.
Ag críoch na 11ú haoise, bhí athbheochan deiridh ag na hUlaid faoi Donn Sléibhe mac Eochadha, sinsear ríthe Mhic Dhoinn Shléibhe na nUlad den 12ú haois. Ní raibh ríthe Dhál Fhiatach ach ríthe a muintir féin tar éis na bliana 1137. D'éirigh ríthe Mhic Dhoinn Shléibe neamhspleáchas na nUlad a chaomhnú roimh thaoisigh Mhic Lochlainn Uí Néill an Tuaiscirt, agus bhí siad i mbun dlúthnaisc a fhorbairt le Ríocht na nOileán.
12ú haois
Timpeall thús na 12ú haoise, ba í clann Uí Fhlainn i gceannas ar mhuintir Uí Thoirtre as Oirialla, maraon le ceannairí ar na Fir Lí, an dís ar an taobh thiar den Bhanna. De réir a chéile, de bharr conartha míleata agus pósta, maraon le cúngú an Chineáil Eoghain, bhog siad a gceanncheathrú soir thar an mBanna. Chaill an mhuintir dhúiche, an Dál nAraidi faoi cheannas Uí Loingsigh, a smacht ar formhór dá gcuid críoch agus tharla é go raibh siad teoranta i réimse talún suite i ndeisceart Aontroma, agus a bhunáit ag Maigh Line. Nuair a bhí Uí Fhlainn i gceannas, ghlaoigh suas rí Dhál Araí, Dhál Riada agus Fhir Lí, i dteannta le hUí Thoirtre féin.
Faoin mbliain 1130, bhí an chuid is faide ó dheas san Ulaid, Conaille Muirtheimne, faoi smacht Dhonnchadha Uí Chearbhaill, rí Oiriall. Lonnaíodh ina dhiaidh sin an chuid de Muirtheimhne darb ainm Cuaille ag Uí Méith as Oirialla (a bhfuil Ó Méith ainmnithe as).
Is ón bhliain 1157 í an chairt talún is luaite atá ar marthain, nuair a bhronn Ard-Rí Muirchertach Mac Lochlainn ar na Cistercians san Iúr, áit a bhí suite i gcríocha Uí Eachach. Rinneadh an deontas le comhthoil rí Ulad, Cú Uladh Mac Doinn Sléibhe, agus rí Uí Eachach, Domhnall Ó hAodha.
Liosta de charachtair The Simpsons
Is é The Simpsons an tsraith bheoite Mheiriceánach is fadsaolaí riamh. Seo liosta na gcarachtar ann:
Ulaid
12ú haois
I mí Aibreáin 1165,, rinne na hUlaid faoi cheannas Eochaidh Mac Doinn Sléibhe ionsaí in éadan Muircheartaigh mhic Lochlainn, ag déanamh ruathair ar Uí Méith, Uí Breasail (i mbarúntacht Uí Nialláin Thoir, Contae Ard Mhacha an lae inniu) an Dál Riada. Mar chúiteamh, rinne Mac Lochlainn i gceannas airm Uí Néill an Tuaiscirt agus Oiriall ruathar ar an Ulaid. Ba líon mór daoine a mharaigh sé, agus chuir sé Eochaidh as a choróin. Faoi Mheán Fómhair, rinne Eochaidh iarracht a ríogacht a fháil ar ais, agus chuir a mhuintir féin an Rúisis air, toisc go raibh imní orthu roimh Mac Lochlainn; choinnigh Ó Cearbhaill Eochaidh ar a thoil. Faoin mí dár gcionn, rinne Mac Lochlainn ionsaí eile in éadan na nUlad. Ghlac sé mórán giall i dteannta líon mór maoine. Níos déanaí sa mhí úd, rinne Ó Cearbhaill agus Eochaidh cruinniú le Mac Lochlainn inar iarr Eochaidh ríogacht na nUlad mar chúiteamh ar gach giall na nUlad, san áireamh mac gach taoisigh agus a iníon féin fiú. Gheall Eochaidh do Mhac Lochlainn fosta an-chuid maoine, tailte i mBairrche agus an baile fearainn, Sabhall. Thug Mac Lochlainn dá réir sin a mhionn os comhair Easpag Ard Mhacha agus uaisle eile  for his good behaviour. Bhronn Mac Lochlainn Bairrche ar Ó Cearbhaill mar bhuíochas as a eadráin, cé chomh neamhbhuan is a bhí. In ainneoin a mhionna, rinne Muircheartach Eochaidh a dhallú. Thréig a chomhghleacaithe Eochaidh i ndiaidh sin, agus níor fhan leis ach dornán lucht leanúna. I dteannta le seisear dlúth-sheisí déag dá chuid, maraíodh é sa bhliain 1166.
Baile Eilidh
Is baile suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd é Baile Eilidh.
Ulaid
Ulaid agus Normannaigh
In ainneoin an achrainn i measc na nUlad, mhair siad go dtí teacht na Normannaigh. Sa bhliain 1177, d'ionsaigh John de Courcy gan choinne na hUlaid. Ghabh sé bunáit an Dáil Fiatach, Dún de Leathghlaise, agus b'éigean do rí na nUlad, Ruairí mac Doinn Sléibhe, teitheadh. Seachtain ina dhiaidh sin, d'fhill Ruairí le slua mór as fud na nUlad, ach cloíodh iad in ainneoin níos mó gaiscíoch. Rinne Ruairí iarracht eile le harm níos mó fós, agus Cineál Eoghain, Maol Seachnaill mac Lochlainn agus príomheaspaig an cúige ann mar chomhghuaillithe. Bhuaigh na Normannaigh arís ámh, agus ghabh siad an chléir agus cuid mhór dá taisí.
Sa bhliain 1178, agus John de Courcy dulta ar gcúl go Gleann Riabh i Machaire Conaille (mar atá, Conaille Muirtheimne), rinne Mac Doinn Sléibhe, i dteannta le Murchadh Ó Cearbhaill, rí Oiriall, ruathar ar na Normannaigh, agus mharaigh siad timpeall 450, le 100 bás ar a dtaobh féin.
Bhíodh is go raibh chomhaontais eatarthu, bhíodh achrann eatarthu agus a gcomharsana Éireannach. Bhain De Courcy a leas as an neamhsheasmhacht seo. I gcaitheamh na mblianta agus in ainneoin roinnt céimeanna ar gcúl, chur sé na hUlaid go léir faoi chois.
Faoin mbliain 1181, bhí Ruairí, Cú Mí Ó Flainn, rí Uí Thoirtre agus Fir Lí meallta ag de Courcy, agus do ríthe dílse ba ea iad faoi de Courcy. Ruairí, possibly inspired by an deis chun críocha ársa na nUlad a fháil ar ais, d'fhéadfadh é gur áitigh Ruairí de Courcy dul siar, agus rinneadh ruathair ar Ard Mhacha Armagh sa bhliain 1189, agus ar Dhoire agus Inis Eoghain sa bhliain 1197.
Glaoigh De Courcy princeps Ultoniae ar féin, agus rialaigh sé a chuid críoch mar rí neamhspleách. Choinnigh ámh Uí Eachach Cobha, i lár agus taobh thiar den Dúin, a gcuid neamhspleáchais.
Sa bhliain 1199, chur rí Eoin Shasana Hugo de Lacy go hÉirinn chun de Courcy a ghabháil agus a chuid gabháltais leis. Sa bhliain 1205, rinneadh de Lacy chéad Iarla Uladh le bunú Iarlas Uladh. '' Síneadh an tIarlas feadh chósta thuaidh na nUladh go dtí bunáit an Chineáil Eoghain ar Inis Eoghain.
Go dtí deireadh na 13ú haoise, choinnigh an Dál Fiatach, i gceannas fós Mhic Dhoinn Sléibhe, beagán dá gcuid cumhachta, faoin teideal rex Hibernicorum Ulidiae. Tar éis mheath an Dáil Fiatach, gabh Uí Néill den Chineál Eoghain an teideal ársa rí Ulad chucu féin.
Críostaíocht
Ba é i nUlaid a gabhadh i ngéibheann Pádraig, naomhphátrún na hÉireann níos déanaí anonn. Is ann a thug sé a chéad iompaithigh chun na Críostaíochta, agus an Dál Fiatach an chéad rítheaghlach a d'iompaigh. Fuair Pádraig bás i Sabhall Phádraig, agus adhlacadh é ag Dún De Leathglaise, áit a athainmníodh sa 13ú haois go Dún Pádraig.
Nuair a cruthaíodh deoisí na hÉireann sa 12ú haois, bunaíodh iad ar phríomhchríocha na nUlad mar a leanas:
Is iad a leanas príomh-mhainistreacha na nUlad:
Déantáin
Cé nach bhfuarthas ach pas beag déantán La Tène in Éirinn, fuarthas an chuid is mó dóibh siúd — gaiscí agus píosaí úma — i dtuaisceart na tíre. Tugann seo le fios gur 'tháinig buíonta beaga lonnaitheoirí' ón Bhreatain sa 3ú haois RC, agus is dócha gur tógadh iad i ndaonra na nUlad isteach.
Ginealach
Tá éideimhne ann maidir le ginealach dhreamanna ard-ríocht na nUlad. Rianaigh ginealeolaithe Gaelacha na meánaoise sinsearacht na nUlad féin ón Ard-Rí seanscéalach, Rudraige mac Sithrigi. Is é Cruithne, os a choinne sin, an focal Sean-Ghaeilge ar Cruithnigh
Ó aimsir Eoin Mhic Néill ar aghaidh, meastar gur muintir na nÉarainn iad na hUlaid, nó ar a laghad a rítheaghlaigh, murab ea na tuatha. Chreid T. F. O'Rahilly gur fhíorghéag na nÉarann ba ea na hUlaid. Moladh gur ghaolmhar leis na Dáirine iad na nUlad, ainm a thugtaí ar títheaglaigh na nÉarann. Is dócha é gur gaolmahr nó síolraithe óna Darini luaite ag Tolamaes.
I measc iad a mhaígh gur de shliocht na nUlad iad, faightear treibheanna meánaoiseacha a deirter gur Cruithne nó Éarainn iad, mar a leanas: for example:
Glaoitear fresion Clanna Rudraige ar na hUlaid, leagan déanach don dream.
Rítheaghlaigh
De réir an seanchais, ba iad na hUlaid féin agus na Cruithne a bhí ina rítheaghlaigh na nUlad. Bhí na Cruithne ar dtús níos mó agus níos cumhachtaí. I luathfhoinsí, is ionann 'Ulaid' agus an Dál Fiatach, agus 'Cruithne' agus an Dál nAraidi.
Ríochtaí agus clanna
I leagan den 10ú haois den Leabhar na gCeart, tugtar an liosta a leanas de dhá thuath déag a d'íocadh cáin do rí na Ulad:
Críocha agus rítheaghlaigh eile laistigh d'Ulaid:
Ríshleachta síolraithe
Deirtear gur de shliocht rí Dhál Riada den 6ú haois, Gabrán mac Domangairt, é chéad rí na hAlban, Coinneach mac Ailpín, bunaitheoir Teach Ailpín. Ina dteannta sin, maítear gur de shliocht na nUlad iad na tithe Albanaigh a leanas: Mac Eòghainn, Clanc Lachlainn, Clan Mac Néill agus Clann Suibhne. Maítear fosta go bhfuil Teach Stuart síolraithe ó na hUlaid.
Contae St. Clair, Alabama
Stair
Bunaíodh Contae St. Clair ar 20 Samhain 1818. Ainmníodh an contae i gcuimhne ar Ghinearál Arthur St. Clair, a throid sa Chogadh Franc-Indiach.
An Traí
De réir mar a deir Hóiméir, scriosadh an chathair i ndeireadh an chogaidh tar éis do na Traígh capall adhmaid, deis a cheap na Gréagaigh, a ligean isteach sa chathair. Tá tagairtí i saothair seachas san Íliad don eachtra: san Odaisé (eipic eile le Hóiméir), mar shampla. Chuir staraithe Gréagacha dátaí difriúla leis an gcogadh, idir an dóú is an ceathrú haois déag RCh.
Chreid na Sean-Ghréagaigh is na Rómhánaigh gur chogadh stairiúil é Cogadh na Traoi. Rinne Veirgil, file mór Rómhánach, mionléiriú ar fhinscéal Hóiméir san Aeinéid. Thug Alastar Mór cuairt ar an suíomh sa bhliain 334 RC agus d'ofráil sé íobairtí ag tuamaí Aichill agus Patraclas, laochra Hóiméaracha.
Bhunaigh an tImpire Ágastas cathair nua ann, agus rath uirthi go dtí gur bunaíodh Cathair Chonstaintín. Tháinig meath uirthi de réir a chéile.
Cuireadh an suíomh ar liosta Oidhreacht Domhanda UNESCO sa bhliain 1998.
An Traí stairiúil
thumb|350px|right|Plean seandálaíoch de dhaingean Hisarlik
Ag seo sraitheanna fothracha i ndaingean Hisarlik:
Deir an "Iliad" go ndearna na hAcháiaigh campa in aice bhéal abhainn Scamandair, áit a ndearna siad a gcuid long a tharraingt aníos as an bhfarraige. Bhí an Traí le fáil ar chnoc ar an taobh eile de mhá Scamandair, áit ar thit chathanna Chogadh na Traí amach. Anois tá láithreán na seanchathrach timpeall cúig mhíle slí ón gcósta, ach trí mhíle bliain ó shin b'in í an áit a raibh béil na habhann.
Traí I–V
Bunaíodh an chéad chathair sa chéad mhílaois RCh. Bhí rath ar chúrsaí tráchtála ann sa Chré-umhaois, agus smacht ag an gcathair ar na Dardainéil, caolas a dtéadh longa tríd agus iad ar a mbealach ón Muir Aigéach go dtí an Mhuir Dhubh. Timpeall 1900 RCh bhí ollimirce ar siúl agus baint aici leis na Hitigh thoir. Rinneadh luaith de chathracha lastoir den Traí, agus tháinig athrú cultúrtha ar an gcathair úd a thaispeáin go raibh pobal nua i réim ann.
Traí II Schliemann
Chreid Schliemann gurbh í Traí II cathair Hóiméir.
Traí VI
Leagadh Traí VI timpeall 1300 RCh, agus is dócha gur crith talún ba chúis leis.
Traí VII
Deirtear go mbaineann Traí VII leis an gcuid dheiridh den 13ú haois RCh. Dealraíonn sé gur cogadh a threascair í, agus léise is minice a luaitear Traí Hóiméir.
Schliemann
Sa bhliain 1865 bhain Frank Calvert, taidhleoir agus seandálaí Sasanach, trinsí ag Hisarlık i bpáirc a cheannaigh sé ó fheirmeoir. Sa bhliain 1868 chuaigh Heinrich Schliemann, fear saibhir gnó agus seandálaí, i mbun tochailte san áit tar éis bualadh le calvert ag Çanakkale. Nochtadh a lán cathracha a tógadh i ndiaidh a chéile, agus is dóigh le mórán scoláirí anois gurb ionann Traí VII agus Wilusa, cathair Hiteach agus foinse, de réir dealraimh, Ἴλιον (Ilian). Shíl Schliemann féin gurbh í Traí II an chathair cheart, agus is ann a tháinig sé ar iarsmaí ar tugadh Taisce Phriam orthu agus ar cheannaigh Iarsmalann Bheirlin iad. thumb|right|350px|Radharc ar mhá Iliam agus ar an Muir Aeigéach ó Hisarlik
Korfmann agus Pernicka
Sa bhliain 1988 thosaigh foireann de chuid Ollscoil Tübingen agus Ollscoil Cincinnati ag tochailt arís agus an tOllamh Manfred Korfmann i bhfeighil na hoibre, fad is a bhí an tOllamh Brian Rose i bhfeighil foirne a bhí ag tochailt iarsmaí iar-Chré-umhaoise (iarsmaí Rómhánacha agus Biosáinteacha) feadh chósta na Mara Aeigéaí ag Bá na Traí. Fuarthas reanna saighde i sraitheanna den chéad chuid den 12ú haois RCh.
Aimsíodh agus tochlaíodh díg dhomhain i bhfothraigh cathrach Gréagaí agus Rómhánaí tar éis suirbhé iomháú maighnéadach sna páirceanna faoi bhun an daingin i Mí Lúnasa 1993. Na hiarsmaí a fuarthas ann cuireadh dáta leo a bhain leis an gcuid dheiridh den Chré-umhaois, ré a luaitear le Traí Hóiméir. Mar a deir Korfmann, b'fhéidir gur bhain an díg leis an taobh seachtrach cosanta de chathair ba mhó go mór ná mar a síleadh.
I samhradh na bliana 2006 lean an tochailt faoi riar Ernst Pernicka, comhghuaillí Korfmann.
Warrior, Alabama
Is cathair i gContaetha Blount agus Jefferson, Alabama, Stáit Aontaithe Mheiriceá é Warrior. Bhí 3,192 duine a bheith ina gcónaí sa chathair sa bhliain 2016. Is é bruachbhaile ar an taobh thuaidh den Birmingham.
An Traí
An Traí shamhailteach
Bhí an oiread sin clú ar scéal na Traí sa seanreacht agus sna meánaoiseanna gur baineadh feidhm as chun údarás a chur le finscéalta bunúis náisiúnta. Sampla de sin ba ea scéal Aeinéas, laoch ar dúradh faoi gurbh é sinsear Romalais agus Réamais, bunaitheoirí na Róimhe.
Warrior, Alabama
Stair
Bunaíodh an chathair sa bhliain 1889 (luadh uaireanta sa taifid mar 1899), agus tagann ainm na cathrach ón abhann Black Warrior River.
An Traí
An Traí shamhailteach
Bhí laochra na Traí le fáil ina dhiaidh sin i bhfinscéalta bunúis na luathmeánaoiseanna, mar dheimhneodh ginealach ársa den saghas sin uaisleacht teaghlaigh uasail agus chuirfeadh sé úsarás le cuid na sean-Impireachta a ghabháil.
Camas nam Muclach
Is baile suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd é Camas nam Muclach.
Irving, Texas
Cathair i oirthear Texas is ea Irving. Sa bhliain 2010 fuarthas 216,290 duine ina gcónaí in Irving.
Osmóis
Is próiseas fisiceach é ina ngluaiseann tuaslagóir, ó thaobh amháin go taobh eile, gan inchur fuinnimh, trí scannán leaththréscaoilteach (tréscaoilteach don tuaslagóir, ach ní don tuaslagáit) a indhealaíonn dhá tuaslagán le tiúchanaí difriúil.
Natasha Richardson
Ba bhan-aisteoir Sasanach í Natasha Richardson. Bhain sí cáil amach ar stáitse le drámaí cosúil le Cabaret agus clú idirnáisiúnta amach as scannáin cosúil le The Parent Trap agus Maid in Manhattan. Chuidigh sí na milliúin dollar a bhailiú ar son charthanachtaí AIDS.
Bhí sí pósta ar an aisteoir Éireannach Liam Neeson ó bhí 1994 ann agus bhí beirt mhac acu, Micheál agus Daniel. Fuair Natasha Richardson, a bhí ceathracha a cúig bliain d’aois, bás in ospidéal i Nua-Eabhrac i 2009, i ndiaidh drochghortú a fuair sí sa gcloigeann i dtimpiste sciála i gCeanada.
Oileán Bearanach
Is oileán é an tOileán Bearanach. Tá sé suite amach ó chósta Iorrais, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo. Ní raibh cónaí ar dhaoine ar an oileán ag am Dhaonáireamh na Bliana 1841, ná ó shin.
Karim Benzema
I mí Dheireadh Fómhair 2021, i dtriail Karim Benzema i gcás sextape Mathieu Valbuena, d’iarr oifig ionchúisitheora Versailles ar an gcúirt choiriúil pianbhreith príosúin ar fionraí deich mí agus fíneáil 75,000 euro a fhuaimniú i gcoinne Karim. Benzema.
Garland, Texas
Cathair in oirthear Texas is ea Garland. Sa bhliain 2010 fuarthas 226,876 duine ina gcónaí in Garland.
Jargalant (Khövsgöl)
Sum (ceantar) atá suite i gCúige Khövsgöl na Mongóile thuaidh is ea Jargalant (Mongóilis: Жаргалант). Sa bhliain 2000 bhí 5,068 duine ina gcónaí sa chúige. Bunaíodh an cúige sa bhliain 1931.
Aonghas (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Aonghas. Cruthaíodh sa bhliain 1997 é. Is í Kirstene Hair (C) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Saidhbhéar
Is éan é an saidhbhéar. Is baill d'fhine na Charadriiformes iad.
WTA Tour 1996
Is liosta é seo de na heachtraí a tharla sa bhliain 1996 i leadóg ar an WTA Tour. Ba é seo an 26ú eagrán. Bhuaigh Steffi Graf na craobhacha is mó le 7, an airgead is mó le $2,665,706 agus na pointí is mó le 4,649 pointe. Ba í Steffi Graf imreoir na bliana agus Anna Kournikova imreoir nua na bliana.
Ceithearnach
Is éard a bhí i gceist le ceithearnach (ceithern) nó saighdiúir Gaelach meánaoiseach. Tá baint ag na sloinní Ó/Mac Ceithearnaigh leis an bhfocal seo.
Tugtar ceithearnach ar fhear fichille freisin.
Sanasaíocht
Meán-Ghaeilge: ceithern. Kern a deirtear i mBéarla.
Cill Bheiridh
Is baile suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd í Cill Bheiridh.
An Ceann Ramhar
Is ceann tíre é an Ceann Ramhar. Tá sé suite ar an gcósta an Iorras, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
John Sullivan (scríbhneoir)
Scríbhneoir de phór na hÉireann a rugadh i Balham i Londain ar (23 Nollaig 1946 ba ea John Sullivan. D'éag sé ar 23 Aibreán 2011.
Rashaant (Khövsgöl)
Sum (ceantar) atá suite i gCúige Khövsgöl na Mongóile thuaidh is ea Rashaant (Mongóilis: Рашаант). Sa bhliain 2000 bhí 5,068 duine ina gcónaí sa chúige. Bunaíodh an cúige sa bhliain 1931.
Gavrilo Princip
link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:DC-1914-27-d-Sarajevo.jpg|clé|mion|259x259px Ba é Gavrilo Princip (Seirbis Choireallach:Гаврило Принцип) (25 Iúil, 1894 – 28 Aibreán, 1918) an duine a d'fheallmharaigh Ard-diúc Franz Ferdinand na hOstaire agus a bhean chéile Sophie, Bandiúc Hohenberg, ar 28 Meitheamh 1914, i Sairéavó.
Seirbiach Boisniach ab ea Princip. Creidtear go raibh sé ag obair ar son na Láimhe Duibhe (Crna ruka), grúpa a bhí ag troid ar son neamhspleách ais don Bhoisnia. Bactar iarracht ní ba luaithe na náisiúnathaite Seirbeacha ar é a fheallmharú.
John Sullivan (scríbhneoir)
Saothair
I measc saothair John Sullivan tá: