cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Creach-chiste
Téarma "ciste bhultúr "
Is é an téarma "ciste bhultúr" meafar. Is féidir é a mheas mar théarma díspeagúil. Tá sé in úsáid chun cistí fál a chur i gcomparáid le hiompar na n-éan bhultúrí. Creachann siad ar fhéichiúnaithe in anacair airgeadais. Ceannaíon siad ar an “creidmheas anois-saor” ar mhargadh tánaisteach chun gnóthachan airgeadaíochta mór a dhéanamh. I go leor cásanna tá an féichiúnaí fágtha i stát níos measa. Is é an téarma a úsáidtear go minic chun an ciste a cháineadh maidir le brabúsach straitéiseach ó na féichiúnaithe atá i gcruachás airgeadais. Dá bhrí sin meastar é go minic go bhfuil sé dímheasúil. Na hairgeadaithe a bhíonn ag plé le cistí bhultúrí mhaíomh go bhfuil na cúiseanna éifeachtach chun críche na hiasachta náisiúnta. Is siad na margaí a bheadh seargannaithe gan creidmheasa den sórt sin, agus go nochtann an tóiraíocht ar fhiach tráchtála gan íoc éilliú poiblí." Is téarma gaolmhar "infheistiú bhultúr". Ceannaithe stoc áirithe i gcuideachtaí fhéimheach san oirchill maidir le scaradh sócmhainne nó atheagrú rathúil.
Tá an téarma glacaithe go forleathan ó rialtais, nuachtáin, lucht acadúil agus le heagraíochtaí idirnáisiúnta mar World Bank, Group of 77, Organisation of American States agus Council on Foreign Relations, i measc daoine eile.
Eaglais Breith Chríost
Baisleac Chaitliceach agus Ceartchreidmheach na Gréige atá suite i mBeitheal, an Bruach Thiar í Eaglais Breith Chríost.
Creach-chiste
Reachtaíocht
Sa bhliain 2009, tugadh isteach reachtaíocht dhá-páirtíneach sa Chomhdháil na Stát Aontaithe. Ba é mar aidhm a bhí aige, cosc a chur le cistí Bhultúr, as brabús a dhéanamh d’fhiachas ceannasach mhainnigh, trí uasteorannú méid an bhrabúis is féidir le creidiúnaí tánaisteach a bhuachan trí dhlíthíocht bunaithe ar na fiacha. Tugadh isteach an tAcht um Chistí "Stop VULTURE", ach nach bhfuil a rith, sna Stáit Aontaithe. Is é an eagraíocht athchóiriú airgeadais neamhbhrabúis, USA Líonra, a thacaigh an reachtaíocht maidir le tionchar a bhíonn ag cistí vultbhultúr ar thíortha bochta. Cuireadh reachtaíocht den chineál céanna a ritheadh sa Ríocht Aontaithe, An Bheilig, Géirsí, Oileán Mhanann,  an Astráil.<sup class="noprint Inline-Template " style="white-space:nowrap;">[<span title="The material near this tag failed verification of its source citation(s). (August 2015)">not in citation given ]
Institiúidí airgeadais idirnáisiúnta
Is é An Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta agus an Banc Domhanda a thug faoi deara gurbh iad na cistí bhultúr curtha i mbaol maidir leis an gnóthachain a rinne faoiseamh fiachais tíortha is boichte. Chuir an Banc ar fáil, cheana féin, níos mó ná $ 40 billiún i bhfaoiseamh fiachais le 30 de na tíortha... Mar sin, is féidir tíortha ar nós Gána, micrea-creidmheasa d'fheirmeoirí a sholáthar, seomraí rang a a thógáil dá gcuid leanaí, agus thionscnaimh uisce agus sláintíochta a mhaoiniú do na daoine bochta," a scríobh an leas uachtarán an Bhainc Dhomhanda, Danny Leipzig, sa bhliain 2007. "Ach is siad gníomhaíochtaí na gcistí bhultúr a ndéanfar dochar d'iarrachtaí den sórt sin... Is é na straitéisí arna nglacadh ag cistí bhultúr a atreorú faoiseamh fiachais, atá géarghá, ag teastáil i bhfad ar shiúl ó na tíortha is boichte ar domhan agus isteach i gcuntais bhainc na saibhir."
Rialtasach Idirnáisiúnta agus Eagraíochtaí Neamh-Rialtais
Is é Eagraíocht na Stáit Mheiriceá a chur cáin ar na Cistí Bhultúr maidir leis an bac a chuir siad ar íocaíochtaí le creidiúnaithe eile seachas go dtí an Airgintín, cé is moite de na Stáit Aontaithe agus Ceanada. Cáineadh freisin an G77 + tSín na cistí agus dúirt: Léiríonn na samplaí le déanaí ar na gníomhaíochtaí ag cistí bhultúr os comhair cúirteanna idirnáisiúnta an nádúr an-amhantrach atá ann. Is iad na cistí seo a bheadh contúirteach do na próisis sa todhchaí maidir le babhtálacha fiachais, do thíortha i mbéal forbartha agus na náisiúin forbartha chomh maith".
Cheistigh an Chomhairle US-bhunaithe ar Chaidreamh Eachtrach an gCúirt Uachtarach na Stát Aontaithe le diúltú achomharc Airgintín ina díospóid dhlíthiúil leis na cistí bhultúr, mar a thugtar air. "D'éiligh an eagraíocht gurb iad gníomhaíochtaí den sórt sin a dhéanann sé "níos deacra do thíortha a bheith saor iad féin ón t-ualach ró-fhéichiúnas" agus " an-olc do na margaí caipitil idirnáisiúnta", chomh maith le bheith ina buille mór do cheannasacht náisiúnta. Cuir síos An tEagraíocht rialú de Thomas Griesa i gcoinne an tAirgintín, i bhfabhar na gcistí bhultúr, mar "phionósú an neamhchiontach" agus "agus ag casadh an t-ordú nádúrtha an fhiachais ar a cheann". mion|254x254px|[[Gordon Brown]]
An Ríocht Aontaithe
Sa bhliain 2002, ba é Gordon Brown, iar-Seansailéir na Breataine (agus níos déanaí Príomh-Aire) a insint do na Náisiún Aontaithe nuair a cheannaíon cistí Bhultúr fiachais ar phraghas laghdaithe, agus brabrach a dhéanamh trí agairt an tír fhéichiúnaí chun an méid iomlán a bhí dlite, Is é an toradh "morálta míchuibheasach". Bhí reachtaíocht a ritheadh sa bhliain 2010 chun a chur deireadh leis an cumas go mbeadh na cistí bhultúrí in ann úsáid a dhéanamh i gcúirteanna na Ríochta Aontaithe, chun fiacha á bhí faoi chonspóid a chur i bhfeidhm.
Na Náisiúin Aontaithe
clé|mion| na Náisiún Aontaithe Ar 9 Meán Fómhair 2014, vótáil Comhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe chun tacú le próiseas féimheachta nua do náisiúin cheannasacha, Bheadh sé in ann athstruchtúrú fiach a dhéanamh chun cinn, trí ghearradh amach na "cistí bhultúr" ón bpróiseas. Ba é an vóta 124-11 i bhfabhar, le 41 neamhláithreachtaí. Is iad Na Stáit Aontaithe  a vótáil i gcoinne an bhirt.
Barbara Stanwyck
Ba bhan-aisteoir Meiriceánach í Barbara Stanwyck nó Ruby Catherine Stevens (a rugadh ar an 16 Iúil 1907 agus a fuair bás ar an 20 Eanáir 1990). Réalt scannáin agus teilifíse a bhí inti. Chaith sí 60 bliana ag obair mar aisteoir, agus bhí cáil uirthi as a hardchaighdeán gairmiúil. Is í an 11ú duine ar liosta na mbanaisteoirí scannáin Meiriceánacha ba thábhachtaí riamh de chuid an American Film Institute. Chuaigh sí ó dhílleachta 4 bliana go dtí an bhean ba shaibhre i Meiriceá sa bhliain 1944.
Cruinneachán geodasach
deas|250px|thumb|Cruinneachán geodasach Cruinneachán atá cobhsaí ó thaobh struchtúir de, a thógtar as greille de bhaill dhíreacha, ceangailte le chéile chun dromchla leanúnach de thriantáin bheaga a chruthú. D'fhionn Buckminster Fuller é sna 1950idí.
Arúba
mion|Suíomh Arúba i [[Muir Chairib]] Tír bheag oileánda i ndeisceart Mhuir Chairib is ea Arúba. Go hoifigiúil tá Arúba ar na ceithre chomhthír de chuid ríocht na hÍsiltíre (is é sin, an Ísiltír féin, Arúba, Curaçao agus Sint Maarten. Tá 179 ciliméadar cearnacha d'achar ann, agus tá 116,600 duine ina gcónaí ann de réir meastachán a rinneadh sa bhliain 2018. Is é Oranjestad an phríomhchathair. Tá aeráid an-tirim ann. mion|[[Cachtas|Cachtais ag fás thart timpeall ar Charraigeacha Ayo ar Arúba]]
Móimint leictreach dhépholach
mion|réimse leictreach An tsiombail p a úsáidtear di, agus an t-aonad cúlóm-mhéadar (C m) lena thomhas.
Má chuirtear an déphol seo i réimse leictreach, cuireann an réimse casmhóimint i bhfeidhm ar an déphol chún é a ailíniú i dtreo an réimse.
Bíonn móimint dhépholach leictreach ar chuid mhaith móilíní, le lár luchta dhiúltaigh ag fad éigin ó lár luchta dhearfaigh go buan de bharr struchtúr an mhóilín.
Deirtear gur móilín polach é seo, agus is móilín polach é uisce, mar shampla. Is féidir déphoil a ionduchtú i móilíní eile ach iad a chur i réimse leictreach.
Cluiche
mion|Cluiche iomána nó cluiche iománaíochta Tá cluichí (cluiche is ea an uimhir uathu) á n-imirt chomh fada siar agus a théann foinsí stairiúla agus seandálaíochta. Is iad na cluichí is simplí, ar ndóigh, ná comórtasaí nirt, luais, agus léimnigh, ar a dtugtar lúthchleasaíocht. Gaolmhar le rith agus léimnigh an duine, bíonn rásaí con agus rásaíocht chapall, seóléimneach chapall, rásaí snámha, seoltóireachta, iomramh agus rothar. Tugtar spórt orthu seo uilig, mar aon le cluichí eile aonair, beirte agus foirne.
Tá sórt eile cluichí ann, ar ndóigh, ar nós ficheall, táiplis, dartanna, júdó, mah jongg, Monopoly, agus iliomad cinn eile. Agus ar ndóigh, tá gach sórt cluiche cártaí le fáil ar fud an domhain.
Tá glaoch i gcónaí ar chluichí cearrbhachais agus geall, agus féadtar geall a chur ar aon cheann de na cluichí thuas. Ach is i gcasinos a chaitear agus a dhéantar airgid mór le cluichí mar Blackjack agus Roulette.
Seancha
Sa Rúraíocht, ba laoch na nUladh é Seancha mac Ailealla (Sean-Ghaeilge Sencha mac Ailella). Ba bhreitheamh agus file den scoth é i rith réim Chonchúir Mac Neasa. Thairg sé a chúnamh chun Cú Chulainn a thógáil mar mhac altrama, ach níl raibh sé dó ach teagascóir.
Chabhraigh Sencha síocháin a chur chun cinn i measc na nUladh.
Tháinig blascaoidí amach ar aghaidh Seanchann nuaira thóg sé breithiúnas frithbhanda, in ainneoin geise a chuir air bheith cothrom. Tháinig biseach ar a aghaidh nuair a chur Bríd ina luí air an breith a athmheasadh.
Fialuch
Is ainmhí beag í an fhialuch. Mamach atá ann.
Brocaire buí
thumb|240px|Brocaire buí Is madadh clóis é brocaire buí.
Déimeagrafaic na hÉireann
mion|Daonra na hÉireann mion|dlús Daonra measta beagán le cois cúig mhilliún duine a bhí sa Phoblacht na hÉireann in Aibreán 2021, de réir figiúirí ón bPríomh-Oifig Staidrimh agus 1.9 milliún i dTuaisceart Éireann, beagnach seacht milliún duine in Éirinn in iomlán.
Phoblacht na hÉireann
Bhí daonra 5.11 milliún sna 26 Contae sa bhliain 1851 agus 4.6 in 2011.
In Aibreán 2021, meastar go raibh 645,500 náisiúnach coigríche ag cur fúthu, sin 12.9% de dhaonra iomlán an Stáit.
Bhí daonra 1.43 milliún duine i mBaile Átha Cliath in Aibreán 2021, sin 28.5% de dhaonra iomlán an Stáit.
In Aibreán 2021, 742,300 ab ea daonra measta na ndaoine 65 bliain d'aois agus os a chionn sin, sin méadú 112,500 duine (17.9%) ar an aoisghrúpa seo ó Aibreán 2016.
Teangacha
Is iad seo na teangacha na hÉireann:
Anthony Hopkins
Is aisteoir Breathnach é Sir Philip Anthony Hopkins (a rugadh ar an 31 Nollaig 1937).
Spáinnéar uisce
thumb|240px|Spáinnéar uisce Is madadh clóis é spáinnéar uisce.
Gaiméit
Cill atáirgthe ar leith a chónascann le gaiméit eile den ghnéas eile le linn toirchithe chun siogóit amháin a chruthú. Bíonn na gaiméití haplóideach, le sraith crómasóm amháin, agus an siogóit dioplóideach, le sraith péirí crómasóm, ceann de gach péire ó cheann de na gaiméití. De ghnáth, bíonn na gaiméití idirdhealaithe: gaiméit fhireann (an speirm a bhíonn soghluaiste, gan mórán cíteaplasma) agus gaiméit bhaineann (an ubh nó an t-ubhán, do-ghluaiste le han-chuid cíteaplasma is roinnt miteachointrí, de réir cineáil).
Björn Engels
Peileadóir proifisíunta Beilgeach é Björn Lionel G. Engels (a rugadh 15 Meán Fómhair 1994) a imríonn mar chúlaí láir do chlub 1A Pro League Royal Antwerp.
Club Brugge
Rugadh Engels i Kaprijke, an Bheilg. d’imir sé ar dtús do FC Kaprijke-Bentille, FC Lembeke agus Lokeren mar óige. Sa bhliain 2006, ag aois 12, chuaigh sé le Club Brugge.
Rinne Engels a chéad chluiche sraithe ar 4 Lúnasa 2013 sa dara cluiche de shéasúr 2013-14 i gcoinne Oostende. D’imir sé an cluiche iomlán agus scóráil sé an sprioc tosaigh sa tríú nóiméad. Bhuaigh Club Brugge an cluiche 2-1. Tar éis dó an dara sprioc a scóráil i gcoinne Kortrijk an 20 Deireadh Fómhair, 2013, thuill feidhmíocht Engels ’sa chlub síneadh conartha dó i mí na Samhna 2013, rud a choinneodh air go dtí 2017. Níos déanaí sa séasúr 2013–14, chuaigh Engels ar aghaidh chun trí cúl eile a scóráil i gcoinne Genk, Zulte Waregem agus Lokeren. In ainneoin go raibh sé i leataobh de bharr górtí agus fionraí, lean sé de bheith baill chéad fhoireann rialta agus chríochnaigh sé séasúr 2013-14 le 35 láithriú agus 5 chúl i ngach comórtas. Ainmníodh é do Pheileadóir prófesiunta Óg na Bliana as a chuid léirithe, ach chaill go Youri Tielemans é.
Tar éis dó cead cluiche shéasúr 2014-15 a chailleadh, mar gheall ar ghortú, d’éirigh le Engels a ról ar an chéad foirne a fháil ar ais ag déanamh a chéad chuma den séasúr i gcoinne Brøndby. Scóráil sé ansin i gcoinne Anderlecht an 31 Lúnasa 2014 agus péire i gcoinne Oostende an 28 Meán Fómhair 2014. Sa chéad chluiche eile i gcoinne Standard Liège an 5 Deireadh Fómhair 2014, a bhuaigh Club Brugge 3–0, d’fhulaing Engels gortú glúine agus rúitín araon ainneoin an cluiche iomlán a imirt. Cuireadh amach idir trí agus sé seachtaine i dtosach, cuireadh moill ar athshlánú Engels i rith 2014. Ag téarnamh ón dá ghortú, shínigh Engels síneadh conartha go 2019 i mí Eanáir 2015. I mí an Mhárta, nocht scanadh go gcuirfí moill arís ar athshlánú Engels ’agus go mbeadh sé amuigh an chuid eile den séasúr. Chríochnaigh Engels an séasúr 2014–15 ag déanamh dhá láithriú déag agus ag scóráil trí huaire i ngach comórtas agus iad ag buachan Chorn na Beilge.
Roimh shéasúr 2015-16, ba chosúil go bhfuair Engels aisghabháil óna ghortuithe nuair a d’fhill sé ar oiliúint sa réamhshéasúr. Ag tús an tséasúir 2015-16, áfach, d’fhulaing súil Engels ’filleadh go luath nuair a bhí sé amuigh ar feadh roinnt míonna, ag cur moill ar fhilleadh arís tar éis scanadh. D’fhill sé ar oiliúint arís i mí Dheireadh Fómhair. An 10 Nollaig 2015, rinne sé a chéad láithriú i mbliain, ag teacht air mar ionadach déanach i dtarraingt 1-1 i gcoinne Midtjylland ar lá 6 de chéim Ghrúpa Sraith Europa UEFA. Ansin rinne Engels a chéad chuma ar an tsraith i mbliain i gcoinne Anderlecht an 20 Nollaig 2015, áit ar bhunaigh sé sprioc don chlub i gcaillteanas 4-1. An 16 Eanáir 2016, scóráil Engels a chéad sprioc den séasúr, i mbua 3–0 ar Mouscron, agus scóráil sé a dhara háit sa chéad chluiche eile an 24 Eanáir 2016, i mbua 2-1 ar Waasland-Beveren .In ainneoin go raibh dhá ghortú ar leithligh aige i dtreo dheireadh shéasúr 2015-16 , chabhraigh Engels leis an gclub an tsraith a bhuachan i séasúr 2015-16, ag gnóthú bonn an bhuaiteora dó, le 21 láithrithe. agus ag scóráil faoi dhó.
Roimh shéasúr 2016-17, rinneadh Engels a nascadh le bogadh ar shiúl ó Club Brugge, ag spreagadh freagra ó Filip Joos, a dúirt gur fiú €60 milliún (sa tSín) Engels .D’fhan Engels ag an gclub agus shínigh siad síneadh conartha, ag coinneáil air go dtí 2020. Tar éis dó a bheith fágtha amach as an scuad don chéad trí chluiche ag tús an tséasúir, Super Cup na Beilge san áireamh, scóráil sé a chéad sprioc den séasúr an 28 Lúnasa 2016, i dtarraingt 2–2 i gcoinne Standard Liège .Ar 14 Meán Fómhair 2016, rinne sé a chéad chluiche i Sraith na Seaimpíní i gcoinne Leicester City, ag tuilleamh cárta búi sa 35ú nóiméad, i gcaillteanas 3–0. Le linn an chluiche, d’fhulaing Engels gortú gualainn agus cuireadh duine eile ina áit sa 53ú nóiméad. Choinneodh an gortú é amach go dtí bua 5-1 ar 18 Nollaig i gcoinne Kortrijk. Tar éis dó filleadh ar an gcéad fhoireann, ghnóthaigh Engels a áit don chuid eile den séasúr in ainneoin go raibh gortú abduchtach air agus go raibh sé ar an mbinse ionaid. Scóráil sé arís ina dhiaidh sin an 24 Feabhra 2017, i mbua 5–0 ar Zulte Waregem. Ag deireadh an tséasúir 2016-17, bhí Engels tar éis scór a fháil faoi dhó i 23 láithriú.
Sa séasúr 2017-18, lean Engels de bheith sa chéad fhoireann, ag déanamh cúig láithriú faoi dheireadh mhí Lúnasa.
Olympiacos
I bhfuinneog aistrithe an tsamhraidh de 2017, bhí Engels nasctha le gluaiseachtaí chuig taobhanna Shasana Arsenal, Fulham agus Stoke City. I ndeireadh na dála, shínigh Engles do chlub Superleague na Gréige Olympiacos an 29 Lúnasa 2017 ar tháille tuairiscithe de €7.1 milliún. Dúirt Engels faoin aistriú, ag lua: "feictear dom gurb é seo an chéim foirfe i mo shlí bheatha. Is é Olympiakos an fhoireann is tábhachtaí sa Ghréig, agus táim an-sásta a bheith anseo." An 22 Deireadh Fómhair 2017, scóráil Engels an sprioc a bhuaigh sé do Olympiacos i gcluiche i gcoinne iomaitheoirí PAOK.
In 2018, tar éis a fhoghlaim nach raibh sé mar chuid de phleananna an bhainisteora nua Pedro Martin, thosaigh Engels ag cuardach club nua.
Iasacht go Reims
I mí Lúnasa 2018, chuaigh Engels le Reims, a cuireadh chun cinn le déanaí go Ligue 1 ag deireadh an tséasúir 2017-18, ar iasacht séasúir ó Olympiacos. D’imir Engels go láidir le Reims i rith na bliana, ag imirt i 33 cluiche Ligue 1. Chuidigh Engels le Reims ardú go ochtú háit sa tábla.
Reims
An 28 Márta 2019, d’fhógair Reims gur spreag siad an clásal rogha-le-ceannach i gconradh Engels ’ar tháille measta € 4 mhilliún tar éis feachtais láidir 2018–19 Ligue 1.
Aston Villa
An 16 Iúil 2019, shínigh Engels do thaobh Premier League Aston Villa ar tháille measta €8 milliún. Dúirt stiúrthóir ginearálta Reims Mathieu Lacour agus an t-uachtarán Jean-Pierre Caillot síos go raibh tréimhse ghearr Engels leis an gclub mar gheall ar chomhaontú chun ligean dó a bheith páirteach in aon chlub Premier League a rinne tairiscint shuntasach. Thosaigh Engels den chéad uair leis Villa ar an gcéad lá de shéasúr 2019–20, i cailleadh 3-1 as baile do Tottenham Hotspur. An 16 Feabhra 2020, scóráil sé a chéad sprioc d’Aston Villa i cailleadh baile 3-2, do Tottenham Hotspur freisin, cluiche ina ndearna sé botún in am díobhála chun ligean do Son Heung-min an sprioc a bhuaigh a scóráil.
Ní dhearna Engels láithriú ar bith do Villa le linn shéasúr 2020-2021. D’fhulaing sé gortú ceathar i gcluiche oiliúna a choinnigh air gan a bheith ag imirt do thús an tséasúir. In ainneoin a bheith oiriúnach don dara leath den séasúr, coinníodh Engels ar an mbinse i bhfabhar Tyrone Mings, Ezri Konsa agus Kortney Hause.
Royal Antwerp
In ainneoin a rá go raibh sé sásta dul san iomaíocht dá áit sa Villa ag tosú 11, díoladh Engels le club Beilgeach Royal Antwerp an 18 Meitheamh 2021.
Gairm Idírnaisiúnta
Tar éis dó dul trí chéimeanna na Beilge F17, an Bheilg F18 agus an Bheilg F19, fuair Engels a chéad ghlaoch suas chuig scuad sinsearach na Beilge i Márta 2016 le haghaidh cluiche cairdiúil i gcoinne na Portaingéile, ach níor imir sé. Dhá mhí ina dhiaidh sin, glaodh ar Engels arís do scuad sinsearach na Beilge roimh chomórtas Euro 2016. Mar sin féin, d’fhulaing Engels gortú ceathar a chuir as don chomórtas é. Ar 26 Lúnasa 2016, chuaigh Engles isteach i scuad U21 na Beilge tar éis dó mainneachtain an fhoireann shinsearach a dhéanamh. Rinne sé a chéad chluiche faoi 21 na Beilge ar 2 Meán Fómhair 2016 i gcoinne Málta F21, ag scóráil an sprioc a bhuaigh, i mbua 3–2.
Saol Pearsanta
Tá deartháir ag Engels darb ainm Manice. Tá sé i gcaidreamh lena pháirtí, Evangalitsa as Learpholl a bhfuil sé ag dul air ó 2012. Tá mac ag an lánúin, rugadh i mí Iúil 2017.
Club
Ón 5 Samhain 2020
Scéal Henry Castide
Tá Henry Castide luaite sa tríú leabhar den chroinic mhór a scríobh an Francach Jean Froissart, staraí agus file (1337- tar éis 1404). Bhuail Froissart le Castide i Sasana i 1394 agus fuair eolas uaidh ar an tréimhse a chaith sé in Éirinn. Chaith Castide a óige in Éirinn agus bhí Gaeilge, Béarla agus Fraincis ar a thoil aige. Tugann a chuntas léargas suimiúil ar shaol na nGael ag an am agus ar an gcaidreamh idir Gaeil agus Angla-Normannaigh.
Cuntas Castide
Chuir Henry Castide agus Froissart aithne ar a chéile ag cúirt Risteard II Shasana i 1394, nuair a bhí Castide timpeall caoga bliain d’aois. Bhí Froissart ar lorg eolais ar an ionradh a rinne Risteard ar Éirinn an bhliain chéanna.
De réir thuairisc Froissart, dúirt Castide go raibh Éire ar na tíortha ba mheasa chun cogadh a fhearadh ann agus í chomh lán de choillte, de lochanna agus de phortaigh. Bhaineadh na hÉireannaigh leas as an sáreolas a bhí acu ar an tír chun an namhad a ionsaí de réir mar ba thoil leo. Nuair ba dhóigh leo nach mbeidís ábalta an namhaid a shárú scaipidís agus théidís i bhfolach i bhfálta, i dtoir agus faoi thír, i dtreo go dtéidís ó radharc ar fad ("quand ils voient qu’ils n’ont pas le plus bel d’aucunes rencontres qu’on leur sait, ils s’espartent & boutent en hayes & en buissons, & dedans terre : & les pert on ainsi : & ne sait on qu’ils deviennent"). .
Chaith Castide a óige i measc na nGael, rud a d’fhág go raibh Gaeilge aige in éineacht le Fraincis agus Béarla, agus dúirt sé go raibh cion ag Iarla Urmhumhan air de bharr fheabhas a chuid marcaíochta ("je say parler leur langage, aussi bien que je say le François & l’Anglois, car de ma jeunesse je su nourri entr’eux, & le Comte Thomas d’Ormont, père de celuy qui est Comte presentement, me tenoit avecques luy, & moult m’aimoit, pource que bien je savoie chevaucher").
Ghabh tiarna darbh ainm Brin (Brian) Costeret i gcath é agus chaith Castide seacht mbliana ina chuideachta. Phós sé iníon le Brian agus rugadh beirt iníonacha dóibh. Nuair a gabhadh Brian i gcath eile scaoileadh Castide saor. De réir an réitigh a rinneadh, d’fhill sé ar Shasana lena bhean chéile agus leis an iníon ab óige acu, agus d’fhan an iníon ba shine in Éirinn. Chuir siad fúthu i mBriostó. Faoin uair a bhuail Castide le Froissart bhí clann clainne aige i Sasana agus in Éirinn.
Dúirt Castide le Froissart gur lean sé air ag labhairt Gaeilge lena bhean agus gur labhraíodh sé le clann a chlainne í chomh mór agus ab fhéidir leis ("car tousiours je l’ay continué avecques ma femme, & m’introduy à l’apprendre à mes enfans, tant qu je puis"). D’iarr an Rí air béasa Sasanacha a mhúineadh do cheathrar taoiseach Éireannach a bhí tar éis dílseacht a thabhairt don Choróin, ach d’admhaigh Castide gur dheacair iad a scaradh ó nósanna a muintire.
Tionchar Froissart ar scéal Castide
Tá rian na ngnáthchlaontuairimí Angla-Normannacha ar thuairisc Castide. Is garbh iad na críocha Gaelacha, tá a gcuid nósanna borb agus is fearr leis na Gaeil a gcuid príosúnach a mharú ná iad a ghabháil ina ngialla. Ar thaobh amháin de, ní dócha go raibh Castide aineolach ar fhíorbhunús an chultúir Ghaelaigh, na dlíthe dúchasacha agus an litríocht san áireamh. Chomh maith leis sin, bhí gabhail na ngiall fite fuaite i nósanna cogaíochta na nGael. Os a choinne sin, bhain idir Castide agus Froissard le cultúr Angla-Fhrancach a leag béim ar mhíne áirithe, rud a d’fhéadfadh dul i bhfeidhm ar insint an scéil.
Tagairtí
Jean Froissart. Histoire et chronique memorable de Messire Iehan Froissart: reveu et corrige sus divers exemplaires, et suivant les bons auteurs. Michel Sonnius, 1574
W. Smith (ed.) (1839). ''Jean Froissart: The Chronicles of England, France, Spain: And the Adjoining Countries from the Latter Part of the Reign of Edward II. to the Coronation of Henry IV''. Chapter LXIV.
Caerwyn Williams, J.E. agus Ní Mhuiríosa, Máirín. Traidisiún Liteartha na nGael. An Clóchomhar Tta 1979
Lydon, James. Ireland in the later Middle Ages. Gill and MacMillan 1973.
Agallamh le Banphrionsa na Breataine Bige (1995)
Rinne iriseoir de chuid an BBC, Martin Bashir, agallamh le Banphrionsa na Breataine Bige, Diana, ar 20 Samhain 1995. Agallamh ionraic, conspóideach ba ea é, a dhein Bashir le Diana do chlár Panorama an BBC.
Sa bhliain 2021, bhí beithscéal gafa ag Bashir, faoin agallamh. Tharraing an scannal náire ar an BBC. mion|clé|Martin Bashir sa bhliain 1995
Feall
Thaispeáin Bashir a bhí 58 ag an am na ráitis go dtí deartháir Diana, Charles Spencer, in iarracht cur ina luí air cruinniú a shocrú idir Bashir agus Diana agus chun muinín a chothú idir é agus Diana.
Clár Channel 4
Sa bhliain 2017, chraol Channel 4 Diana: In Her Own Words. Rinneadh "iarracht dea-dhealramh a chur ar dhrochghnó."
Leithscéal tláithíneach
I mí na Bealtaine 20201, bhí a leithscéal gafa ag Martin Bashir, faoin agallamh. Dúirt Martin Bashir le Nuachtán an Sunday Times go raibh an-aiféala air. Dúirt sé nach raibh sé ag iarraidh Diana a ghortú in aon slí agus dúirt sé gur chreid sé nár ghortaigh sé í.
Ghabh an t-iriseoir leithscéal leis an Prionsa William agus an Prionsa Harry. Ach ní raibh cuma na fírinne ar an leithscéal. Ag an am céanna, dúirt Bashir go raibh na líomhaintí a bhí déanta ag ceangal an mhéid a rinne sé le bás Diana míréasúnta.
Dúirt Prionsa William áfach go raibh tionchar mór ag an méid a rinne Bashir ar an meath a tháinig ar an gcaidreamh a bhí ag a thuismitheoirí agus dúirt sé gur chuir an méid a tharla go mór le himní, paranóia agus aonrú Diana sna blianta deireanacha a bhí aici ar an saol.
Táthú ocsaicéitiléine
Modh chun miotail a ghearradh is a tháthú tríd an miotal a leá ag pointe tadhaill tóirse ocsaicéitiléine. Dóitear meascán d'ocsaigin is aicéitiléin chun teocht chomh hard le 3,200 °C a bhaint amach, an teocht is mó is féidir le haon mheascán breosla-gháis is ocsaigine.
Satharn Cásca
thumb|Satharn Cásca Féile Chríostaí is ea Satharn Cásca, sé lá tar éis na Cásca. Ní ionann é agus Satharn Naofa, an lá roimh an gCáisc.
Gaiméitifít
An ghlúin ghnéasach i mbeatha planda, an ghlúin haplóideach mar a dtáirgtear na gaiméití. Is í seo an chuid is mó de bheatha na n-algaí is na gcaonach. Is cuid bheag í de bheatha na raithní, mar a mbíonn na gaiméití saor ón bplanda, agus de bhrí go dtriomaíonn siad go héasca, is fearr dóibh gnáthóg fhliuch. Maidir le plandaí bláfara, is iad feadán na pailine agus sac an tsutha a sheasann don ghaiméitifít.
Ialtóg isibéalach
Is ainmhí í an ialtóg isibéalach. Mamach atá ann.
Séamus Barra Ó Súilleabháin
Is file, fear haiku agus rapálaí Ciarraíoch é Séamus Barra Ó Súilleabháin a chasann amhráin hip hap faoin ainm Súil Amháin. Aithnítear é ar dhuine de mhórfhilí na glúine nua filíochta i saol na Gaeilge.
Beatha
Is i Londain a rugadh Séamus ach tógadh i Lios Tuathail é. D'fhreastail sé ar an scoil i gCnoc na gCaiseal ar feadh bliana agus an teaghlach siar is aniar idir an dá thír.
Nuair a bhog sé ar ais go tuaisceart Chiarraí, bhí blas Sasanach ar a chuid Béarla. “Bhí tuiscint eile agam ar mo thimpeallacht seachas mar a bhí ag na leanaí eile sa scoil,” ar sé. “Bhíos ag déanamh anailíse ar gach aon ní mórthimpeall orm.”
Bhuaigh Séamus an All-Ireland Poetry Slam sa bhliain 2011. Is ó Uíbh Ráthach a mhuintir, agus tá nasc láidir aige féin le ceantar Chorca Dhuibhne. File "iarGhaeltachta" a thugann sé air féin. "Is rogha idé-eolaíoch é IarGhaeltacht a thabhairt ar an nGalltacht" a deir sé in alt ar Comhar. Déantar cur síos air mar rachtfhile, slamfhile, nó dubfhile uaireanta.
Cé go bhfuil caint uirbeach agus caint an idirlín le sonrú go mór ar a chuid dánta, is Gaelainn na Mumhan a chleachtann sé, go háirithe sna dánta is déanaí dá chuid. Tá tréimhsí caite aige ina chónaí i gCorca Dhuibhne agus d'oibrigh in Ionad an Bhlascaoid agus ar an mBlascaod Mór mar threoraí.
Fuair sé scolaireacht Fulbright le dul go hOllscoil Idaho State agus céimí de chuid Roinn na Gaeilge OÉG é. Rinne sé taighde dochtúireachta ar scríbhneoireacht Mhaidhc File, mac Pheig Sayers.
Filíocht
Sa bhliain 2016 d'fhoilsigh Cló Iar-Chonnacht cnuasach filíochta leis, Beatha Dhónaill Dhuibh. I mblurba an leabhair deirtear; "Sa leabhar seo, an chéad chnuasach filíochta uaidh, scaoileann Séamus Barra Ó Súilleabháin a racht. Trí phearsa Dhónaill Dhuibh, más é sár-, príomh- nó frith-laoch an tsaothair seo é, tugann an file aghaidh ar chuid de cheisteanna móra agus beaga na freacnairce mar a gcíorann sé an sean agus an nua, an óige agus an dul in aois, an beo agus an marbh. Léigh leat, nó fút, nó tharat, de réir mar is toil leat féin."
Dar le RTÉ, fiosraíonn an cnuasach sin na ceisteanna móra agus beaga, an saol nua agus an seansaol, an beo agus an marbh. Dar le Robert McMillen 'Cibé modh reacaireachta a roghnaíonn Séamus, bíonn sé corraitheach, fuinniúil.'
Físdánta
I Sráid Éigse, a taifeadadh mar chuid den fhéile Other Voices, feictear cur i láthair nua-aimseartha chomh maith le meadarachtaí dúchasacha, go háirithe mórdbhard Lios Tuathail Uilliam Ó Leannáin. Maítear faoin bhfíseán gur comhfhreagras é 'Sráid-Éigse' idir filí ré na teicneolaíochta faisnéise agus seandáimh na láimhscríbhinní san 18ú haois. Déantar beart véarsaí agus leabhar luachmhar a aistriú trí chúlsráideanna Leasa Tuathail gan fhios don saol.
Fuair an físdán Raithneach ainmniúchán d'amhrán na bliana agus d'fhíseán na bliana ag Gradaim Cheoil Nós sa bhliain 2019. Seán T. Ó Meallaigh a thaifead agus a chuir in eagar. Rinneadh an físdán seo le REIC i gcomhar le hÁras Scríbhneoirí na hÉireann, Foras na Gaeilge agus Bliain na Gaeilge.
Imeachtaí agus Foilseacháin
Bíonn saothair Shéamuis le feiceáil agus le clos in áiteanna éagsúla go leor: Southword, BBC RADIO 4 ar an gclár NO EGOS NO DIVAS, Glórtha ón Imeall ar TG4, Dublin Writers Festival, an Fhéile Bheag Filíochta, REIC @ Takin' the Mic, bhí sé ina mholtóir ag Slam Filíochta fhéile Liú Lúnasa, Fíon na Fíliochta (The Wine of Poetry), The Five Lamps Arts Festival, An Cabaret Craiceáilte, Imram, an Phicnic Leictreach, Féile na Bealtaine, ag ócaidí filíochta in Bothan Dhùn Èideann in Albain, ag The English Bookshop in Uppsala agus ag an Tóstal.
Foilsíodh filíocht dá chuid ar Comhar, The Willow’s Whisper: A Transatlantic Compilation of Poetry from Ireland and Native America agus ailt ar meoneile.ie agus áiteanna eile.
Ghlac sé páirt in Leprosarium/An Lobharlann, filíocht thaibhléirithe beirte.
Súil Amháin (2020)
Sa bhliain 2020 tháinig togra eile dá chuid chun cinn, inar meascadh ceol hip-hop agus liricí Shéamuis Barra.
I gcorplár na dianghlasála sa bhliain 2020 is ea d'fhiafraigh Áine Ní Chíobháin de Súil Amháin ar mhaith leis siollaí a chur ar rian úrnua leis an léiritheoir aitheanta Bantum i gcóir an taispeántais 'Cogar' a bhí á reáchtáil don fhéile Other Voices. An chéad rian ná 'Viva Liobarnach' (atá cosúil leis an nath Spáinnise ¡Viva la libertad!), agus tá idir fhaisnéis agus áiféis sa léargas dírbheathaisnéiseach ann ar chúrsa laethúil an rapálaí liobarnaigh seo as bundún na Ríochta. Tá trí cinn de rianta eile a tháinig ó Súil Amháin agus Bantum.
Viva Liobarnach - Súil Amháin (léirithe ag Bantum), Ceol: Bantum, Focail: Súil Amháin, Taifead glóir: Tejo
Lá Breá - Súil Amháin, Bantum a léirigh. Thug Ealaín na Gaeltachta tacaíocht. Áine Ní Chíobháin a stiúraigh, Ferg Flannery a mhaisigh, Garsún Eo a thaifead an glór agus Rút Ní Mhurchú a shiúil an trá.
Incantation of Féile​-​Flow Funk, Liricí le Súil Amháin, Bantum a léirigh.
Sa bhliain 2021 rinne sé gig ar líne mar chuid de Liú Lúnasa. Cuireadh 'Oíche Mhaith' amach faoi mháthair Shéamuis, is é a dúirt sé faoin amhrán ná ''Cheapas na véarsaí seo do Mham. Seo ceann fé lasadh na tine.''
Chuir sé amach Aisling Fhéile A Vision of the River Feale sa bhliain 2022.
Eisíodh an t-amhrán Súil Amháin X Tuath - sceartáin! i gcomhpháirt le Tuath (banna ceoil) i nDeireadh Fómhair na bliana 2022. Rob Mulhern (Tuath) a léirigh, Tadhg Kelly a mheasc agus a mháistrigh. Tá sliocht ón amhrán traidisiúnta Cad É Sin Don Té Sin? ann agus sainmhíniú ar sceartán ón bhFoclóir Beag. Tá eilimintí macarónacha i gceist san amhrán. Nuair a deirtear níos measa ná an Reilleach! ann is é atá i gceist leis an Reilleach ná Walter Raleigh. Deir na seandaoine i gCorca Dhuibhne 'chút an Reilleach' chun leanaí a smachtú nuair ná téidís a chodladh. Ba é Walter Raleigh 'An Reilleach' an 'boogieman' acu go dtí le déanaí. Bhí lámh ag Walter Raleigh i sléacht, ár agus léirscrios an Choilíneachais san 16ú haois déag agus maireann cuimhne bheo air sin i gCorca Dhuibhne.
Eisíodh an t-amhrán An Murda Meais​í​n sa bhliain 2023. ROB MULHERN (Tuath) a chruthaigh agus a léirigh. Meascadh breise: Niall Doran. Ealaín: AMELIA. Bailíodh airgead a rinneadh as Murder Machine ar mhaithe le scoil Dhún Chaoin agus iad ag bailiú airgid i gcóir seomra ranga nua. Tagraíodh don fheachtas a bhí ann san 70dí chun an scoil a choinneáil ar oscailt agus an agóid a tionóladh i mBÁC leis an sluaghairm: 'NÍ DHÚNFAR SCOIL DHÚN CHAOIN!'
Gearrscannán
Rinne Charlie O´Brien gearrscannán darbh ainm "Macalla Chill Áirne" sa bhliain 2022 ina bhfuil Séamus Barra Ó Súilleabháin ina phríomhaisteoir ann. Tá Seán Ó Gairbhí (an t-amhránaí sean-nóis) ina aisteoir ann chomh maith. Athchruthú ar thuras báid trí lochanna Chill Áirne roimh aimsir an ghorta mhóir atá i gceist le “Macalla.” D'úsáidtí bugle chun macalla a scaoileadh amach ón sliabh ag deireadh an turais go Nead an Iolair i gCill Áirne fadó. Bhí Macalla Chill Áirne le feiscint ag féile scannán Chiarraí, ag an Chicago Irish Film Fest agus a lán eile nach iad.
Aitheantas
Aithnítear é ar dhuine de mhórfhilí na glúine nua filíochta i saol na Gaeilge. Glacann sé páirt rialta in imeachtaí agus léirithe filíochta amhail REIC a bhíonn ar siúl in ionaid éagsúla ar fud na hÉireann. D'aithris sé dán dá chuid d’Uachtarán na hÉireann ag comóradh 20 bliain TG4 ag ócáid speisialta i nGaillimh sa bhliain 2017. Bhain sé amach Craobh Slamfhilíochta na hÉireann sa bhliain 2011/2012 agus Cúirt 2013.
Is é a dúirt an file David Wheatley faoi ː "Is annamh a aimsíonn tú file nua chomh suntasach le Séamus Barra Ó Súilleabháin. ‘Shaman’ atá ann, gan dabht."
Ionsparáid
Aithníonn Súil Amháin an lámh a bhí ag Rónán Mac Aodha Bhuí ina spreagadh an chéad lá: "Rónán a chuir Mícrafón im láimh don gcéad uair riamh, agus a spreagaigh mé chun mo bhéal a leathadh os comhair slua daoine. Is tréna chroí mór, a fhís don bpobal agus paisean chun ceoil atáim tar éis aithne a chur ar fhurmhór desna cairde is mó atá sa tsaol agam anois. D'athraigh Rónán cúrsa mo shaoil an lá san i mBeár an Choláiste." Thiomnaigh sé dán dó freisin.
Tá Gearóid Mac Lochlainn le brath mar thionchar ar shaothar Uí Shúilleabháin, go háirithe in úsáid an alter ego.
Tá ráite ag an ngrúpa Kneecap go raibh tionchar ag saothar Uí Shúilleabháin orthu, go deimhin déantar tagairt dó sa chéad amhrán acu. Is féidir gnéithe áirithe a aithint i saothair Shéamuis Barra féin a fuair spreagadh ó Kneecap ina dhiaidh sin, an bhéim mhór ar amhráin seachas ar fhilíocht nuair a tháinig ann do Shúil Amháin, ar cheann acu.
Moninne Chill Shléibhe
Bhí Moninne Chill Shléibhe ar dhuine de chéad ban-naoimh na hÉireann (timpeall 435 - 517 AD). Thug "sagart teagasc" di faoi bhunphrionsabail na beatha chrábhaidh. D’éirigh léi comhthionól rialta a bhunú ag Sliabh gCuilinn i gContae Ard Mhacha (inniu Cill Shléibhe nó Killevy nó Killeavy), a raibh ochtar maighdean, agus baintreach lena naíonán ina mbaill de. clé|mion|[[Uaimh (foirgneamh)|Uaimh]] Chaith siad saol díthreabhach a bhí bunaithe ar shampla Éilias agus Eoin Bhaiste.
D’éag sí sa bhliain 517/518. Ceiliúrtar a lá féile ar 6 Iúil.
Tagairtí
x
Fíachu Findoilches
I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea Finnfholachas (Sean-Ghaeilge Findoilches) mac Fínnachta. I roinnt foinsí, glaotar Fíachu Cendfinnán (Ceannfhionnán) air, bhféidir á mheascadh le rí na bhFear Bolg den ainm céanna.
Tháinig sé i gcoróin le bás a uncail Géde Ollgothach, a mharaigh sé féin é, de réir roinnt foinsí. Deirtear go raibh ceann fionn ag gach bó (nó bláth) na hÉireann i rith a réim, agus gur éiligh sé cáin ar a leithéid. De réir na scéalta, ba é an chéad rí a bhí i mbun tobair a thochailt, ach go bhfuair an t-arbhar bás ar a ghas le linn a achair. Bhunaigh sé Ceanannas, Contae na Mí. Bhí sé i réim ar feadh fiche nó tríocha bliain, sular mharaigh Berngal mac Géde Ollgothach é, mar chúiteamh ar a athairse.
Anne Frater
Is file Ghaeilge na hAlban agus léachtóir i gColaisde a' Chaisteil í Anne Frater.
Rugadh i Steòrnabhagh agus tógadh i bPabail Uarach, Leòdhas í. Bhain sí céim amach sa Cheiltis agus sa Fhraincis ó Ollscoil Ghlaschú. Scríobh sí a tráchtas, “Scottish Gaelic Women's Poetry up to 1750” in Ollscoil Ghlaschú faoi stiúir Kenneth MacDonald.
Cú Iodálach
thumb|240px|Cú Iodálach Is madadh clóis é cú Iodálach.
An Gàidheal
Iris Ghaeilge ba ea An Gaidheal a bhí ar fáil in Albain, arna fhoilsiú ag An Comunn Gàidhealach.
Satharn Naofa
Is féile Chríostaí é Satharn Naofa nó Satharn Cásca, an lá roimh Dhomhnach Cásca. Ní ionann é seo agus an Satharn sé lá tar éis na Cásca, ar a dtugtar “Satharn Cásca” freisin.
Prunella Scales
Is ban-aisteoir Sasanach í Prunella Scales, CBE (rugadh Prunella Margaret Rumney Illingworth ar an 22 Meitheamh 1932.
Gaineamhchloch
mion|Gaineamhchloch Carraig dríodair ina bhfuil gráinní gainimh (grianchloch go háirithe) táthaithe le chéile i maitrís, silice nó carbónáit chailciam. Is féidir go gcruthaítear í trí fhosú ag an uisce i dtimpeallachtaí muirí nó uisce úir, nó gníomhú na gaoithe (dumhaigh). Baintear as cairéal í mar ábhar tógála.
Spionóna Iodálach
thumb|240px|Spionóna Iodálach Is madadh clóis é spionóna Iodálach.
Basra
Is cathair san Iaráic í Basra.
Móimint mhaighnéadach
Airí maighnéad, sruthanna ag rith i gcornaí is cáithníní luchtaithe ag guairneáil, a chinneann an chasmhóimint a fheidhmíonn floscdhlús, B, réimse maighnéadach ar an gcóras. Úsáidtear an tsiombail μ di, a thomhaistear san aonad A m 2 (aimpéar·méadar cearnach), agus is ionann an t-aonad seo is J T -1 (giúl in aghaidh teisle). Is cainníocht veicteoireach í seo, a dtugtar móimint dhépholach mhaighnéadach uirthi freisin. Is í an chasmhóimint (torc) Γ = μ B sinθ, nuair is í θ an uillinn idir treo B is treo μ. Bíonn móimint mhaighnéadach ag cáithnín luchtaithe (cosúil le leictreoin is prótóin) atá ag guairneáil, agus iompraíonn sé mar a bheadh corna sruthiompartha ann. Bíonn móimint mhaighnéadach fiú ag neodrón, nach bhfuil lucht glan aige, mar go mbíonn sé comhdhéanta as foluchtanna atá ag guairneáil. Tagann móimintí maighnéadacha neodrón i bhfeidhm i dturgnaimh díraonta neodrón. Ar an dóigh chéanna, bíonn móimintí maighnéadacha ag núicléis adamhacha, agus tagann siad seo i bhfeidhm in athshondas núicléach maighnéadach. Mar an gcéanna, in adaimh áirithe ní chealaíonn móimintí maighnéadacha éagsúla na leictreon, a éiríonn óna gcuid guairní nó gluaisní timpeall an núicléis, a chéile. Mar sin, bíonn móimint mhaighnéadach ghlan ag a leithéid d'adamh, agus is é seo bunús na n-airíonna maighnéadacha ábhar toirtiúil, paramaighnéadas is fearómaighnéadas. I gcás maighnéid a chuirtear i réimse maighnéadach, feidhmíonn fórsa an réimse chun iomláine na bhfomhóimintí uile, agus mar sin, poil an mhaighnéid, a ailíniú i dtreo an réimse. Is mar seo a oibríonn compás. Luainíonn cáithníní luchtaithe atá ag guairneáil taobh istigh den ábhar, agus iad suite i réimse maighnéadach, sa treo chéanna le treo a nguairneála (arb ionann é agus treo a móimintí maighnéadacha). Bíonn an luainíocht seo thart ar threo an réimse sheachtraigh.
Ráth na hEaragaile
Is ráth nó lios agus Séadchomhartha Náisiúnta é Ráth na hEaragaile, (Béarla:Errigal Ringfort nó Fort William), atá lonnaithe i gContae an Chabháin, Éire.
Spitse Iodálach
thumb|240px|Spitse Iodálach Is madadh clóis é spitse Iodálach.
Gaing
mion|deas Saghas ligníte atá roisíneach crua. Cruthaíodh ó adhmad, slogtha faoi ghrinneall na farraige, í. Snastar í go minic agus déantar seodra aisti. Fuarthas fosuithe di i Scarborough Shasana, agus bhí sí an-choitianta i ré Victeoiria.
Christmas Carol (eipeasóid The X-Files)
Craoladh an séú heipeasóid, "Christmas Carol" den chúigiú sraith The X-Files ar an 7 Nollaig 1997. Scríobh Vince Gilligan, John Shiban agus Frank Spotnitz an eipeasóid seo. D'fhéach 20.91 milliún duine ar an eipeasóid.
Berngal
I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea Bearnghal (Sean-Ghaeilge Berngal) mac Géde Ollgothach.
Tháinig sé i gcoróin tar éis dó Fíachu Findoilches, a réamhtheachta, col ceathrar agus marfóir a athar, a mharú. D'fhógair sé an iomarca sin cogaidh go raibh easpa bainne agus gráin ann - ach aon mála amháin go leith. Bhí sé i réim ar feadh aon is fiche nó dhá bhliain déag, sular mharaigh a chol ceathrar Ailill mac Slánuill é.
Starrfhiacail
deas|250px|thumb|Starrfhiacail Is fiacail fhada rinneach í starrfhiacail, go háirithe ceann a ghobann amach as béal dúnta mar a fheictear in eilifintí, rosuailt nó toirc.
Mary Mallon
Cócaire Éireannach ab ea Mary Mallon, a rugadh ar an 23 Meán Fómhair, 1869 sa Chorr Chríochach, Contae Thír Eoghain.
Bhuail fiabhras tíofóideach í am éigin, gan fhios di féin, is cosúil. Tháinig Mallon slán as, agus d'éirigh sí ina iompróir ainsealach ag an ngalar, ag eisfhearadh na baictéir ina fhaecas an t-am ar fad.
Cócaire ba ea Mallon ach níor nigh sí í féin riamh, is cosúil. Ní raibh a fhios ag daoine ag an am go raibh an sláinteachas pearsanta thar a bheith tábhachtach chun ionfhabhtú a chosc. Mar sin, iompróir ionfhabhtaíoch ba ea í, agus aisiomptómach (ní raibh aon chomhartha den ghalar le brath uirthi). link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Mallon-Mary%2001.jpg|clé|mion
Bhí Mallon curtha ar coraintín dhá uair in éadan a tola. Bhí uirthi fanacht ar oileán North Brother ó 1915 go dtí lá a bháis sa bhliain 1938.
Niúmóine a chniog Mallon faoi dheireadh agus fuair sí bás ar an 11 Samhain 1938, in aois 69 dí. Créamadh a chorp.
1963
Eachtraí
mion|225 px|dheis|26 Meitheamh 1963: Thug JFK an óráid cháiliúil leis inar fhógair sé "Ich bin ein Berliner" ("Beirlíneach atá ionam").
An Tuír
deas|200px|thumb|An Tuír Is cathair san Liobáin í an Tuír.
Ruiséalach
thumb|240px|Ruiséalach Is madadh clóis é ruiséalach.
Óengus mac Óengobann
Easpag, leasaitheoir agus scríbhneoir Éireannach ba ea Óengus mac Óengobann, ar a dtugtar Naomh Óengus Tamhlachta, nó Óengus Chéile Dé, a tháinig chun cinn sa chéad ráithe den 9ú haois.
Meastar go raibh sé ina údar ar "Fhélire Óengusso Céileí Dé" (Béarla: The Martyrology of Oengus the Culdee), agus b’fhéidir freisin "Martarlaig/Féilire Thamhlachta" (The Martyrology of Tallaght).
Mainistir Fhearna
Sa bhliain 1162, bhunaigh Diarmait Mac Murchada mainistir nua Agaistíneach i bhFearna, Mainistir Fhearna. Níl ach cuid den séipéal agus den saingeal boghtach ina seasamh inniu.
Ar chúl an tsaingil tá sacraistí beag, áit a mbíodh éadaí agus soithí beannaithe á gcoinneáil. Téann staighre suas ón sacraistí chuig seomra an tsacraisteora ar an gcéad urlár. Is í an ghné is neamhghnáiche ná an clogás ar thaobh thiar an tséipéil.
Tá bonn cearnógach faoin gclogás, ach tá an chuid thuas den túr cruinn agus níos cosúlaí le clogáis eile atá le feiceáil ag suíomhanna eile séipéal.
Móimint na táimhe
Sa mheicnic, maidir le réad atá ag rothlú, braitheann an chasmhóimint fórsaí is gá chun rothlú an réada a luasghéarú ar dháileadh mhais an réada timpeall ar a ais rothlaithe. Is í an chainníocht a chuimsíonn an dáileadh maise seo móimint na táimhe. Úsáidtear an tsiombail I chuici, agus tomhaistear í in aonaid kg m 2. Más diosca aonfhoirmeach, de mhais m is de gha r, ag rothlú thart ar a lárphointe an réad atá i gceist, I = (mr 2 )/2. I gcás idéalach, dá mbeadh mais iomlán an diosca comhchruinnithe ar an imeall, I = mr 2.
Thomas Hobbes
Ba fhealsamh Sasanach é Thomas Hobbes, a rugadh ar an 5 Aibreán 1588 i Wiltshire agus a fuair bás ar an 4 Nollaig 1679.
Fealsúnacht
Tuairim gur chóir do dhuine gníomhú i gcónaí chun a leas féin a chur ar aghaidh is ea féinspéiseachas, is gurb é féinleas tuisceanach bunús na gnáthmhoráltacha. Moltóir cáiliúil na tuairime seo ab ea Thomas Hobbes. clé|mion|Leviathan le Thomas Hobbes, 1651
Naomhsheanchas
mion| Leathanach ón [[Martín de Tours|Vita Sancti Martini le Sulpicius Severus]] Is éard is naomhsheanchas ann ná beathaisnéis ar naomh nó ceannaire eaglasta, agus dá réir sin, beathaisnéis adhartha agus idéalaithe de bhunaitheoir, naomh, mhanach, bhean rialta nó íocón in aon cheann de reiligiúin an domhain
Seacál
Is ainmhí é an seacál. Mamach atá ann.
Samuel Burke
Rugadh Samuel Burke, Gaeilgeoir gorm, in Charleston timpeall 1755. Ach tugadh ar ais chun Corcaí é agus é fós ina leanbh. Is ann a baisteadh agus a tógadh é. I 1774, agus é timpeall fiche bliain d’aois, d’fhill sé ar Mheiriceá mar shearbhónta ag Montford Browne, gobharnóir choilíneacht nua Florida Thiar. Tá sé ráite go dtugann a scéal léargas ar “the variety and mutability of early Irish and Irish-American identities“.
Ar theacht na Réabhlóide, gabhadh iad beirt agus cuireadh i bpríosún in Hartford, Connecticut, iad. Scaoileadh saor iad de bharr malartú príosúnach agus chuaigh siad go dtí Nua-Eabhrac.
Phós an Búrcach baintreach ann a raibh spré aici agus bhain tairbhe as a chuid Gaeilge ar son Browne, ag áitiú ar dhugairí Éireannacha i Nua-Eabhrac dul isteach i reisimint d’Arm na Breataine. Chuaigh an Búrcach féin isteach sa reisimint sin agus é ar fiannas, i dteannta a mhná céile, faoi cheannas Browne, a bhí ina Bhriogáidire-Ghinearál. Goineadh an Búrcach cúpla uair i rith an chogaidh.
Bhí súil aige go mbeadh sé in ann cur faoi i gCairilíne Theas ar thalamh a baineadh de dhílseoirí, ach rugadh bua ar an mBreatain agus i 1782 d’fhág sé féin agus a bhean chéile Charleston ar bord long chabhlaigh. Faoi 1785 bhí an Búrcach ina chónaí i Londain agus ag obair i ngairdín bláthanna saorga ar scilling sa lá, cé gur ar éigean a ligfeadh a chuid cneánna dó aon obair fhónta a dhéanamh.
Bhí sé i ngátar mór nuair a d’iarr sé ar an rialtas a sheirbhís mhíleata agus a mhaoin chaillte a chúiteamh leis. I gcáipéisí na gCoimisinéirí deirtear gur ‘Black’ é. Fuair sé pinsean beag.
Nótaí
Kirby A. Miller, ‘‘Scotch Irish,’ ‘Black Irish’ and ‘Real Irish’: Emigrants and Identities in the Old South’ in Andy Bielenberg (eag.), The Irish Diaspora, Routledge 2014, lgh 148-9. ISBN-10: 1138835811; ISBN-13: 978-1138835818
Rodgers, Nini, ‘The Irish in the Caribbean 1641-1837: An Overview,’ IV, Irish Migration Studies in Latin America,
Schama, Simon (2009). Rough Crossings: Britain, the Slaves and the American Revolution. Vintage Books. ISBN-10: 0099536072; ISBN-13: 978-0099536079 (léargas leathan ar scéal na sclábhaithe ag an am)
Edward Lawrie Tatum
Bithcheimicí a rugadh i mBoulder, Colorado ab ea Edward Lawrie Tatum (1909-1975).
I gcomhar le Joshua Lederberg, léirigh sé go n-atáirgeann baictéir trí tháthú gnéas ach.
Bhuaigh an triúr Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1958 as.
Iaguarúndaí
Is ainmhí é an iaguarúndaí. Mamach atá ann.
Emily (eipeasóid The X-Files)
Craoladh an seachtú heipeasóid den chúigiú sraith de The X-Files, mar atá, "Christmas Carol", ar an 14 Nollaig 1997. Scríobh Vince Gilligan, John Shiban agus Frank Spotnitz an eipeasóid seo. D'fhéach 20.94 milliún duine ar an eipeasóid.
Bradley Walsh
Is aisteoir agus láithreoir teilifíse Sasanach é Bradley John Walsh (a rugadh ar an 4 Meitheamh 1960). Is láithreoir reatha é ar The Chase. Bhí sé ar Coronation Street mar Danny Baldwin ó 2004 go 2006.
Néalfartach
Is planda ilbhliantúil luibheach í an néalfartach (Potentilla erecta) agus is ball d'fhine na rósanna í (Rosaceae).