cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Botaí
deas|250px|thumb|Botaí Is foscadán bunúsach é botaí nó both, De ghnáth, fágtar iad neamhghlasáilte agus bíonn siad ar fáil do dhuine ar bith le húsáid saor in aisce. Faighter iad i gceantair iargúlta sléibhtiúla in Éirinn agus in Albain, i dTuaisceart Shasana, agus sa Bhreatain Bheag. Tá siad coitianta go háirithe i nGarbhchríocha na hAlban, ach is féidir foirgnimh ghaolmhara a fháil ar fud an domhain (mar shampla, sna tíortha Nordacha bíonn botháin i lár an fhiántais).
An Droim Riabhach (Tír Amhlaidh)
Is sráidbhaile é An Droim Riabhach. Tá sé suite i dTír Amhlaidh, i gContae Mhaigh Eo.
Littleborough, Manchain Mhór
Is ceantar suite in oirthuaisceart Mhanchain Mhór, Sasana, é Littleborough. 13,807 duine a bhí ina gcónaí ann sa bhliain 2011.
Alameda, California
Cathair in iarthar-lár California is ea Alameda. Sa bhliain 2010 fuarthas 73,812 duine ina gcónaí in Alameda.
Comandóir
thumb|Comandóir Is madra clóis é Comandóir nó Comandóir Ungárach.
Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1932
Ba chomórtas iománaíochta í Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1932, a thosaigh ar 1 Bealtaine 1932 agus chríochnaigh ar 4 Meán Fómhair 1932. B'í an 46ú comórtas Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann. Ghlac 12 fhoireann páirt. Bhuaigh Cill Chainnigh an comórtas don naoú huair.
Joe Pesci
Is aisteoir Meiriceánach é Joseph Frank "Joe" Pesci , a rugadh ar an 9 Feabhra 1943.
Wonder Woman (scannán 2017)
Is scannán sárlaochra Meiriceánach é Wonder Woman atá bunaithe ar charachtar Comics DC - leis an ainm céanna, agus é á dháileadh ag Warner Bros. Is é sin an ceathrú tráthchuid i Cruinne Leathnaithe DC. Tá an scannán stiúrtha ag Patty Jenkins, is le Allan Heinberg an script scannáin agus bhí an scéal scríofa ag Heinberg, Zack Snyder, agus Jason Fuchs. Tá Gal Gadot ann mar phríomhcharachtar an scannáin, agus ina teannta tá Chris Pine, Robin Wright, Danny Huston, David Thewlis, Connie Nielsen, agus Elena Anaya i róil thacaíochta. Is é Wonder Woman an dara scannán beo-aicsin a bhfuil an carachtar le feiceáil ann, tar éis di teacht ar an scáileán mór in 2016 sa scannán Batman v Superman: Dawn of Justice. Is í Jenkins an chéad stiúrthóir baineann a bhí i gceannas ar scannán sárlaochra den saghas seo ariamh.
Dún Dubh
Is dún ar an Cola, Earra-Ghàidheal agus Bòd, in Albain, é Dún Dubh.
CLG Chontae an Chláir
Is é an Cumann Lúthchleas Gael Chontae an Chláir atá freagrach as na cluichí Gaelacha a imrítear i gContae an Chláir, mar shampla iománaíocht, peil Ghaelach agus camógaíocht.
Cuar an Chláir
Sráidbhaile in Éirinn is ea Cuar an Chláir. Tá an baile suite in iarthar na tíre i gContae an Chláir, i ngar do Chill Rois.
Próta-Ind-Eorpais
deas|35%|thumb| Leathnú na dteangacha Ind-Eorpacha ó [[Steip na hEoráise thiar, de réir hipitéis Kurgan]] De réir na dteangeolaithe, tugtar "Próta-Ind-Eorpais" ar sinsear hipitéiseach na nuatheangacha Ind-Eorpacha, ach níl aon taifid aitheanta ar an teanga toisc gur cumadh an scríbhneoireacht ina dhiaidh sin. Níl aon téacsanna ann sa teanga,, ach is féidir an teanga a athchruthú as patrúin sna teangacha Ind-Eorpach beo.
Mar shampla: is é an focal Laidine le haghaidh 'máthair' ná 'mater', is é μητέρα (mitéra) an focal Sean-Ghréigis, agus is é an focal Sanscrait ná मातर (mātara). Tá siad go léir an-chosúil lena chéile, agus ní tharlaíonn sé sin rómhinic, de thimpiste. Is féidir glacadh leis gur tháinig na teangacha seo as aon phrótatheanga amháin.
Rinneadh prótaitheangacha neamhscríofa eile a athchruthú i réimse na teangeolaíochta stairiúla (i.e. Próta-Ceiltach), ach tá i bhfad níos mó oibre déanta ar atógáil na Próta-Ind-Eorpacha ná ar aon phrótatheanga eile;  tá a stór focal, fóineolaíocht, ailt, uimhreacha, agus copula athchruthaithe go maith.
Ceaptar gur labhraítí an Próta-Ind-Eorpais idir 4500RCh agus 2500RCh le linn na Neoiliteach go dtí an Chré-umhaois luath, dar an hipitéis Kurgan atá i réim.
Thug an athchruthú teangacha Próta-Ind-Eorpais léargas ar chultúr agus ar reiligiún a bhí ag a chuid cainteoirí.
Tá 445 sleachta ag Próta-Ind-Eorpais faoi láthair, dar le Ethnologue. Féach an alt faoi na teangacha Ind-Eorpacha.
(Tá roinnt cosúlachtaí foclóireachta idir na teangacha Próta-Kartvelian agus Próta-Ind-Eorpais, ach céist tionchar é sin, ní sinsear coitianta .)
Forbairt na hipitéise
Sa bhliain 1767, scríobh Gaston-Laurent Coeurdoux, Íosánach Francach a chaith a shaol ar fad san India, litir go dtí an Académie des Inscriptions et Belles-Lettres, a léirigh go sonrach na cosúlachtaí idir Sanscrait agus teangacha Eorpacha.
Ní raibh saothar cáiliúil Jones sa bhliain 1786 chomh cruinn ná a réamhtheachtaí sin; chuir sé an Éigipteach, an tSeapáinis agus an tSínis san áireamh sna teangacha Ind-Eorpacha, agus d'fhág sé an Hiondúis amach.
thumb|right|150px|[[Franz Bopp (1791–1867)]]thumb|left|150px|[[Rasmus Rask (1787–1832)]]Sa bhliain 1818, mhínigh Rasmus Christian Rask an tacar comhfhreagras chun teangacha Ind-Eorpacha eile a n-áireamh, mar shampla Sanscrait agus Gréigis, agus an raon iomlán na gconsan a bhí i gceist.
Drongánach Thoir
Is sráidbhaile é Drongánach Thoir. Tá sé suite i nGaileanga, i gContae Mhaigh Eo.
Próta-Ind-Eorpais
Forbairt na hipitéise
Sa bhliain 1822, d’fhoilsigh Jacob Grimm a 'dlí Grimm' san leabhar Deutsche Grammatik. Léirigh Grimm na comhghaolta a bhí ann idir na teangacha Gearmánacha agus teangacha Ind-Eorpacha eile, agus léirigh sé go tharlaíonn athrú fóineolaíoch go córasach ar gach focal.
Mhol an scoil Junggrammatiker nach bhfuil aon eisceacht ag dlíthe athruithe fóineolaíoch, mar a léirítear i 'ndlí Verner', a foilsíodh i 1877. Abair an dlí Verner go tar éis siolla gan béim, athraíonn /f/ go /β/, /þ/ go /ð/, /s/ go /z/, /h/ go /ɣ/, agus /hʷ/ go /ɣʷ/. Is é sin le rá, athraíonn na cuimilteach neamhghlórach go dtí cuimilteach glórach tar éis siolla gan béim. Réitigh an dlí Verner eisceachtaí ar dhlí Grimm is cosúil a bhí ann.
Iarracht luath chun an theanga Próta-Ind-Eorpais a athchruthú a bhí sé an Cnuasach Gramadaí Chomparáideach na Teangacha Ind-Eorpais, Sanscrait, Ghréigis agus Laidin a scríobhann August Schleicher sa bhlianta 1874-77.
thumb|left|150px|[[August Schleicher (1821–1868)]]Faoi thús an 20ú haois, bhí tuairiscí maith ar an theanga Próta-Ind-Eorpais ag scoláirí, a glactar inniu freisin. Níos déanaí, chuir fionnachtain na teangacha Anatólacha agus an Tocáiris le corpas na dteangacha sliochta.
Cill Reithneach
Is baile suite i bhFìobha í Cill Reithneach.
An Dochtúir Áthas
thumb|left|Clúdach - An Dochtúir Áthas le [[Liam Mac Cóil |304x304px]] Scríobh Liam Mac Cóil an t-úrscéal (Leabhar Breac 1994, ISBN 1-898332-00-2). A chéad úrscéal a bhí ann. Ba é an leabhar seo an chéad leabhar Gaeilge a cuireadh ar ghearrliosta The Irish Times Literary Awards. clé|mion|[[Liam Mac Cóil ]]
Próta-Ind-Eorpais
Forbairt na hipitéise
Chomh maith le dlí Grimm, glacadh le teoiric fóineolaíoch eile, an teoiric laraingeach, a deireann go raibh roinnt consain laraingeach sa bpróta-theanga a d'athraigh go gutaí níos déanaí. Chuir Ferdinand de Saussure an teoiric seo in iúl sa bhliain 1879 san aiste Mémoire sur le système primitif des voyelles dans les langues indo-européennes. Cuireadh in iúl é chun an córas briathra a mhínigh, ach tugann sé tuiscint faoi gcúrsaí fóineolaíoch freisin (lch. 6).
An Dochtúir Áthas
An scéal
Pléann An Dochtúir Áthas le cúrsaí sícanailíse agus an gaol idir dochtúir agus cliant. Is iomaí leibhéal brí atá san úrscéal áfach. Tá greann sa scéal freisin. clé|mion|273x273px|[[Sigmund Freud]] Insíonn an leabhar scéal faoi fhear atá ag freastal ar shíocanailísí. Ní luaitear ainm an fhir seo san úrscéal nó ní thugtar mórán eolais faoi seachas roinnt mionrudaí, mar shampla, gur fear cuíosach óg é a oibríonn in oifig.
Próta-Ind-Eorpais
Forbairt na hipitéise
Mhínigh teoiric laraingeach neamhrialtachtaí in athchruthú na fóineolaíochta Próta-Ind-Eorpais mar sin: deireann sé gur bhí roinnt fuaimeanna (fuaimeanna laraingeacha) atá imithe ón teangaí beo agus teangaí clasaiceach, ach a breathnaíodh níos déanaí i dtáibléid dingchruthach nua-thochailte in teangacha Anatólacha.
Thomas O'Donnell
Polaiteoir Éireannach ab ea Thomas O'Donnell (c. 1876 - 1945). Bhí sé ina bhall de Shinn Féin ar dtús agus ansin de Chumann na nGaedheal.
An Dochtúir Áthas
An scéal
Tosaíonn an leabhar le brollach ina bhfuil cur síos ar chomhrá idir an reacaire seo agus a ghnáthdhochtúir. Cuireann an dochtúir seo é chuig an síocanailísí, Dochtúir Áthas, toisc go bhfuil galar air “nach bhfuil aon ainm air. Ná níl aon airí ag gabháil leis”.
Próta-Ind-Eorpais
Forbairt na hipitéise
thumb|right|150px|[[Ferdinand de Saussure (1857–1913)]]Thug an leabhar Jerzy Kuryłowicz Apophonie sa bhliain 1956 tuiscint níos fearr faoin 'ablaut' Próta-Ind-Eorpais. (Is córas na n-athruithe na ngutaí é an ablaut; féach aníos.)
Norwalk, California
Cathair i ndeisceart California is ea Norwalk. Sa bhliain 2010 fuarthas 105,549 duine ina gcónaí in Norwalk.
Próta-Ind-Eorpais
Forbairt na hipitéise
San Indogermanisches etymologisches Wörterbuch a d'fhoilsigh Julius Pokorny sa bhliain 1959 (leagan Béarla, an bunleagan Gearmáinis), tá forbhreathnú mionsonraithe, ach coimeádach, ar an eolas foclóireachta a bhí ar eolas an uair úd.
Ortadocsacht an oirthir
Is é Ortadocsacht an oirthir creideamh na eaglaisí Criostai a ní aithiníodh ach trí comhairlí éacúiméineach - an Chéad Comhdháil Nícé, an Chéad Chomhdháil Cathair Chonstaintín agus an Chéad Chomhdháil Eifeasas. Níl na eaglaisí seo i gcomaoin go hionúil leis na Eaglaisi Cheartchreidmheach an Oirthir ach tá siad i ndialóg chun aontacht a fhilleadh.
An Dochtúir Áthas
An scéal
Ní fhaightear eolas ach oiread faoina fhadhb shíciatrach nuair a théann sé chuig an Dr Áthas ach gur ‘cás clasaiceach’ é agus go raibh sé á shéanadh, ag éalú ón admháil go bhfuil aon rud air. Ar feadh na ndeich seisiún ag a bhfreastalaíonn an reacaire ar an Dr Áthas, ní chuirtear aon cheist air faoina chuid mothúchán nó a chuid fadhbanna.
Próta-Ind-Eorpais
Forbairt na hipitéise
Ó na seascaidí, tháinig eolas ar teangacha Anatólacha láidir go leor chun a ghaol le Próta-Ind-Eorpais a dearbhaigh.
An Dochtúir Áthas
An scéal
Ní lorgaíonn an dochtúir eolas ar bith uaidh faoina shaol. Ina ionad sin, áfach, tugann sé scéalta dó agus seinneann sé ceol.
Cé nach bhfuil mórán ráite sa leabhar faoin ngalar intinne seo atá ar an reacaire, feictear go hindíreach go bhfuil a chuid fadhbanna síciatracha ag Dochtúir Áthas féin.
Próta-Ind-Eorpais
Suíomh stairiúil agus geografach
Tá iliomad hipitéisí ann faoi cathain, cén háit agus cé a labhair an Próta-Ind-Eorpais. Is é an 'hipitéis Kurgan' an ceann atá i réim. Chuir Marija Gimbutas sé ar aghaidh sa bhliain 1956.
An Dochtúir Áthas
An scéal
Tugtar leideanna don léitheoir ar fud an leabhair faoi shaol Áthas agus faoi na cúiseanna a bhfuil fadhbanna aige ach ní deirtear é os aird riamh. Is scéal é, mar sin, atá leathinste ag reacaire gan ainm agus atá curtha le chéile le tagairtí liteartha agus ceoil.
Próta-Ind-Eorpais
Suíomh stairiúil agus geografach
Molann sé gurb iad na cainteoirí den Próta-Ind-Eorpais an cultúr Iamna a bhain leis na 'kurgan' (dumhaí adhlactha) ar an Steip na hEoráise thiar, ó thuaidh den Mhuir Dhubh.
De réir an teoiric, ba thréadaithe fánaíochta iad a rinne an capall a cheansú agus a rinneadh an roth. Lig an capall ('kabōn', sa teanga Próta-Ind-Eorpais) agus an roth ('rotā') dóibh dul ar imirce ar fud na hEorpa agus na hÁise i gcairteacha.
Gorllewin Caerdydd (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Gorllewin Caerdydd. Cruthaíodh sa bhliain 1950 é. Is é Kevin Brennan (LO) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
An Dochtúir Áthas
An scéal
Mar úrscéal a bhfuil saol Sigmund Freud mar ábhar aige, luaitear teoiric Fhreudach féin go minic.
Moladh
Dar le Pearse Hutchinson san RTÉ Guide, seo "ceann desna húrscéalta is dea-scríofa, is difriúla, is spéisiúla — in aon fhocal amháin, is fearr — a foilsíodh in Éirinn le fada an lá. Coinnítear ar bís thú ó leathanach go leathanach." Dúirt Caoimhe Nic Cába san Irish Press gur "Scéal soifisticiúil, nua-aimseartha" a bhí ann. I The Irish Times, dúirt Seosamh Ó Murchú: "A challenging work which incorporates elements of the best detective writing, large chunks of anaysis concerning Freud and psychonanalysis... some hilarious and delightfully sharp literary and other references as well as plain good fun."
Próta-Ind-Eorpais
Suíomh stairiúil agus geografach
Faoi thús an 3ú mílaoise RCh, bhí siad ar fud an Steip na hEoráise thiar, agus isteach in oirthear na hEorpa.
Tá teoiricí eile ann faoin cainteoirí Próta-Ind-Eorpais, achoimrithe sa léarscáil seo, mar shampla an hipitéis Anatólach, an hipitéis Airméinis, an Teoiric Leanúnachais Phailéiliteacha, agus an Teoiric Airianach Dúchasach.
Consain
Atógadh an fóineolaíocht Proto-Ind-Eorpais go mion. Is iad seo na chuid consain atá sa teanga athchruthaithe:
Úsáidtear h forscríofa (ʰ) chun consan análaithe a léiriú, agus w forscríofa (ʷ) chun consan liopach-coguasach (a déantar le liopaí cruinn, agus le droim na teanga in éadan an coguas freisin, mar atá i bhfuaim /w/.)
Ní fios go díreach cén bhfuaimeanna a bhí ag na trí consain laraingeacha (Ní téarma soiléir é 'laraingeacha' i bhfóineolaíocht nua-aimseartha.)
Bhí consain sondacha ann, a d’fhéadfaí a úsáid mar siollaí. Mar i nGaeilge, is féidir leis an 'n' sa fhocal 'maidin' a bheith ina siolla fhéin. Úsáidtear iad, mar shampla, nuair a cuireann an riail ablaut an guta ar ceal. Ba iad r̥, l̥, m̥, agus n̥.
Gutaí
Ba iad /e/ agus /o/ na gutaí is coitianta, agus bhí leagan gearr agus leagan fada acu. Scríobhtar na leagain fada mar ē agus ō anois.
De réir cosúlachta níorbh ach an dá gutaí sin san dteanga; glacann Beekes le teoiric seo. Ach dar le Fortson, bhí cúig gutaí (a,e,i,o,u).
Défhoghaira
Chomh maith le na gutaí simplí, bhí sé défhoghaira ann.
Middleton, Manchain Mhór
Is ceantar suite i Manchain Mhór é Middleton.
Próta-Ind-Eorpais
Défhoghaira
Is iad ei, oi, au, eu, ou, agus au, dar leis ann athchruthú leis an guta a, ach creideann roinnt scoláirí go raibh consan laraingeach h₂ le e in áit a, ionas gurbh iad ei, oi, h₂eu, eu, ou, agus h₂eu na sé défhoghaira.
Gorllewin Casnewydd (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Gorllewin Casnewydd. Cruthaíodh sa bhliain 1983 é.
Próta-Ind-Eorpais
Défhoghaira
Bhí na défhoghaira fada ēi, ōi, ēu, agus ōu neamhchoitianta.
Prosóid
Tá an prosóid chaomhnaítear is fearr sa Sanscrait agus (i gcás ainmfhocail) san tSean-Ghréigis. Tá fianaise indíreach í i roinnt dteangacha eile san fine Ind-Eorpach.
Baineann an córas béimeanna leis an 'ablaut' (an riail faoi na n-athruithe na ngutaí), ach níl siad intuartha go hiomlán uaidh.
Deilbheolaíocht
Moirféimí gan táthmhír ar bith iad na fréamhacha, agus iompaireann siad an ciall. Mar i nGaeilge féin is fréamh é "cara", mar shampla, as a bhfuil díorthaithe focail eile le nós cairdeas, cairdiúil, agus banchara.
Teanga chomhleá ab ea an Próta-Ind-Eorpais, inar usáideadh moirféimí infhillte chun na caidrimh ghramadaí idir focail a léirigh. Níor aimsíodh fréamhacha gan táthmhíreanna go minic.
De ghnáth, rinneadh tamhan as iarmhír agus fréamh le chéile, agus rinneadh focal as tamhan agus foirceann.
Ablaut
I nGaeilge, athraíonn gutaí uaireanta chun an iolra nó an tuiseal ginideach a léirigh, mar shampla 'amhrán' go dtí 'amhráin', nó 'Seán' go dtí 'teach Sheáin'
Tá an riail ablaut san Próta-Ind-Eorpais cosúil le sin. Athraíonn sí guta i focail i suíomh céanna idir trí chatagóir:
Téarma gramadaí Sanscrait é 'vrddhi'. Tá vrddhi ina saghas díorthú 'de/ó/a bhaineann leis'. Athraíonn vrddhi an grád ó neamhnitheach go dtí lán, nó ó lán go dtí fada (mar shampla, 'e' go dtí 'ē').
Bhog an bhéim ar chúiseanna garamadach, agus bíodh céithre aicmí fréamhacha :
Rinneadh trí cineál focail nua mar sin: aidiachtaí shealbhach, comhfhocail, agus le h-iarmhír  eile *-h₂, mar cnuasainm neodrach.
Deilbheolaíocht dhíorthach
Bhíothas in ann focail nua a dhéanamh as na fréamhacha ar roinnt bealaí. Uaireanta, rinneadh iad as an ablaut agus athruithe béime (díorthú inmheánach).
Mar shampla apásâ- ciallaíonn ‘gníomach’, ach le béim ar an céad siolla, ápasâ- ciallaíonn sé ‘obair’.
D'fhéadfadh an suíomh béimeanna athraigh taobh istigh de focal. Mar shampla, d'fhéadfadh an bhéim a bheidh i suíomh difríocht i leagan ainmfhocal agus leagan briathartha. (Mar atá sa briathar Béarla 'recórd' agus ainmfhocal Béarla 'récord'.) Fuair siollaí le bhéim ton níos airde. Mar shamplaí –
Rinneadh níos mó focail le táthmhíreanna, mar atá níos coitianta sna sleachta.
Ainmfhocail
Bhí trí inscne gramadaí ag Próta-Ind-Eorpais:
Tá dá uimhir ag ainmfhocail i lán teangacha: uatha agus iolra. Bhí na dá categóir sin sa bPróta-Ind-Eorpais, agus tríú ceann chomh maith: uatha, iolra, agus déach, nuair a bhíodh dá rud díreach glan ann. Tá rian de sin i nGaeilge, mar 'an dhá bhróig', 'an dhá láimh' srl.
Forainm
Bhí forainmneacha pearsanta ag Próta-Ind-Eorpais sa chéad agus sa dara phearsa gramadaí, ach ní sa tríú phearsa; úsáideadh forainmneacha taispeántacha ina ionad.
Cruthaítear an briathar aisfhillteach le ainmfhocal 'se', mar atá sé i Spáinnis anois, ach le foirm difriúil mar tuisil ginideach agus cuspóireach.
Briathara
Bhí céithre modhanna ar a laghad ag briathara:
Bhí dá faíthe ag briathara:
Cosúil le na ainmfocial, bhí trí uimhir ag briathara: uatha, iolra, agus déach.
Bhí trí phearsa gramadaí ag briathra: an chéad, an dara agus an tríú.
Neamhchosúil le Gaeilge, agus a rangabháil amháin (an rangabháil chaite, mar 'déanta'), bhí rangabháil soiléir ag Próta-Ind-Eorpais chun gach comhcheangal aimsire agus fhaí (mar shampla, rangabháil chaite ghníomhach), agus bhí sraith ainm briathartha agus foirm aidiachtúil den briathra ann freisin.
Taispeánann an tábla seo na críocha na mbriathra Próta-Ind-Eorpais dar le Sihler, agus seo é an comhaontú i measc scoláraí den chuid is mó.
Uimhreacha
Chiallaigh *ḱm̥tóm "céad" nó b'fhéidir aon uimhir mór.
Míreanna
Sa ngramadach Próta-Ind-Eorpais, ní raibh difear idir míreanna agus dobhriathra. Seo shampla roinnt míreanna agus cónaisc gur féidir iad a athchruthú:
An aidiacht shealbhach
D’fhéadfaí aidiachtaí sealbhacha nó gaolmhara a chruthú ó ainmfhocail trí dhíorthú inmheánach.
D’fhéadfaí focail den sórt sin a úsáid go díreach mar aidiachtaí, nó d’fhéadfaí iad a iompú ar ais ina n-ainmfhocal gan aon athrú ar dheilbheolaíocht, chun léirigh duine éigean nó rud éigean le tréith an aidiacht acu.
Usáideadh iad freisin mar an dara gné de comhfhocal. Más ainmfhocal é an chéad gné, chruthaigh sé seo aidiacht a bhí cosúil le rannpháirtí láithreach de réir bhrí, m.sh. aidiacht le bhrí "le mórán ríse" nó "ag gearradh crainn". Agus iad iompaithe ar ais ina n-ainmfhocail, bhí comhfhocail den sort seo cosúil le gníomhainmneacha de réir bhrí.
I bhfréamhacha téamacha (an chuid le guta faoi béim), cruthaíodh an aidiacht shealbhach le haistriú an bhéim siolla amháin i dtreo deise.
Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1933
Ba chomórtas iománaíochta í Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1933, a thosaigh ar 23 Aibreán 1933 agus chríochnaigh ar 3 Meán Fómhair 1933. B'í an 47ú comórtas Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann. Ghlac 13 fhoireann páirt. Bhuaigh Cill Chainnigh an comórtas don deichiú huair.
Próta-Ind-Eorpais
Comhréir
Tá na teangacha Ind-Eorpacha is sine (an Laidin mar shampla) go léir infhillte. Mar sin, creidtear gur bhain Próta-Ind-Eorpais úsáid as táthmhíreanna moirfeolaíocha chun caidrimh ghramadaí a léiriú, níos mó ná ord focal.
Shíl Jacob Wackernagel go raibh ord ainmní-briathar-cuspóir ag Próta-Ind-Eorpais, bunaithe ar fhianaise ón tSanscrait.
Tá roinnt daoine fós ag hipitéis sin, ach scríobh Hans Henrich Hock sa bhliain 2015 gur aontaíodh go ginearálta i measc scoláirí go raibh ord ainmní-cuspóir-briathar ag Próta-Ind-Eorpais.
Úsáideann an tSean-Indic, an tSean-Pheirsis, agus Sean-Laidin an ord ainmní-cuspóir-briathar de ghnáth, le horduithe eile uaireanta chun béim a chur in iúl (m.sh., briathar-ainmní-cuspóir chun béim a cuireann ar an mbriathar). Tá an ord céanna sna forainm pearsanta iarchlaonach san Hitis.
Focloir roghnaithe
Dar le Pokorny
Dónall Ó Conaill
Polaiteoir Éireannach as Ciarraí ab ea Dónall Ó Conaill, nó Daniel O'Connell (6 Lúnasa 1775 – 15 Bealtaine 1847). Bhí sé i gcoinne Acht an Aontais, agus d’oibrigh sé go dian chun saoirse na gCaitliceach a bhaint amach, iarracht ar a dtugtar Fuascailt na gCaitliceach. Toghadh é go Westminster sa bhliain 1828. Tugadh saoirse iomlán do na Caitlicigh sa bhliain 1829.
Cailleadh an Conallach sa bhliain 1847, agus cáil air ar fud na hEorpa faoin am sin. Tugadh an 'Rí gan Choróin' mar leasainm air.
Tús a Shaoil
Rugadh Dónall láimh le Cathair Saidhbhín sa bhliain 1775. Bhí muintir Uí Chonaill go maith as. D’uchtaigh a uncail gan leanbh é agus d’fhas sé aníos i nDoire Fhionáin. Labhair sé trí Ghaeilge gach lá agus bhí a lán suim aige sna hamhráin thraidisiúnta.
D'fhreastail sé ar scoil scairte i gContae Chorcaí ar dtús, agus ansin i Reddington Academy in aice le Queenstown (An Cóbh). clé|264x264px|thumb|Dónall Ó Conaill, le George Hayter. Chuaigh sé thar lear go dtí an Bheilg agus an Fhrainc ó 1790 ar aghaidh (cúig bliana déag d'aois aige ag an am) go dtí Nollaig 1793. Bhí i dtús i Liège, ach bhí sé ró-óg chun fanacht ann. Chaith sé seal i Louvain, agus ansin i Saint Omerna Fraince agus ina dhiaidh sin chuig an Coláiste Béarla in Douai.
Bhí Réabhlóid na Fraince faoi lán seoil an tráth úd agus d’fhág ceannairc agus cíocras fola na haimsire sin míghnaoi ag Dónall ar an bpoblachtachas, chomh maith le tuiscint gurbh é an modh síochánta bunreachtúil an tslí ab fhearr le hathrú polaitiúil a thabhairt i gcrích.
Ó 1794 ar aghaidh, rinne sé staidéar ar an dlí i Londain (Lincoln's Inn) agus ansin Kings Inn, i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1796. Rinneadh abhcóide de agus glaodh chun Bharra na hÉireann é ar an 12 Aibreán 1798. Bhí sé de cháil air mar abhcóide gurbh fhéidir leis an bua a thabhairt leis fiú amháin sna cásanna ba lú dóchas agus tosaíodh ag tabhairt ‘an Comhairleoir’ air dá réir.
Chuaigh an Conallach leis an bpolaitíocht den chéad uair i 1800, nuair a chuir sé in aghaidh Acht an Aontais idir Éirinn agus an Bhreatain. Ar an 13 Eanáir 1800, thug an Conallach a chéad óráid phoiblí riamh i gcoinne an leasú a bhí beartaithe ar an reachtaíocht, chun Acht an Aontais a thabhairt isteach.
Phós an Conallach a chol ochtair Máire Ní Chonaill sa bhliain 1802. Rugadh ochtar clainne beo di.
Comhrac aonair
Is beag nár cailleadh an Conallach ar an 2 Feabhra 1815: Troideadh comhrac aonair idir Ó Conaill agus John D’Esterre, comhalta de Bhardas Átha Cliath. Cháin Dónall Ó Conaill an Bardas as a bhfaillí ar Chaitlicigh. Ach ghlac D’Esterre go pearsanta leis an gcáineadh (is cosúil) agus thug sé cuireadh chun comhraic don Chonallach. Ghlac Ó Conaill leis an gcuireadh ar an toirt, cinneadh a mbeadh aithreachas air faoi ar ball (b'fhéidir).
Tharla an comhrac i gCúirt an Easpaig in aice le Nás na Rí, Co. Chill Dara. Scaoil John D’Esterre, agus chuaigh a iarracht amú (aisteach go leor... bhí an-urchar aige). Scaoil Ó Conaill agus goineadh D’Esterre go dona; chuir sé a lán fola agus bhásaigh D’Esterre dhá lá níos déanaí.
Cúpla mí níos déanaí, thug Ó Conaill dushlán Sir Robert Peel, an PríomhRúnaí in Éirinn é féin ! Ach gabhadh an Conallach i Sasana agus níor throid sé comhrac aonair riamh arís.
Fuascailt na gCaitliceach
Féach Fuascailt na gCaitliceach
D'eagraigh sé cruinnithe ollmhóra oscailte ar fud na hÉireann. Bhíodh na mílte duine i láthair le cluais éisteachta a thabhairt dó.
Bhailigh sé pingin amháin in aghaidh na míosa ó gach ball den Chumann. (Iarradh ar gach duine sa tír pingin in aghaidh na seachtaine a íoc leis an gCumann, ach é sin a bheith ar a n-acmhainn acu) Tugadh "an Cíos Caitliceach" ar an airgead seo toisc gur ghnách é a bhailiú Dé Domhnaigh ag doras an tséipéil.
Toghcháin
In olltoghchán na bliana 1826 bhuaigh iarrthóirí a bhí ar son na fuascailte suíocháin i naoi gcontae. Toghadh an Conallach féin ina fheisire parlaiminte i bhfothoghchán i gCo. an Chláir sa bhliain 1828, ach ní raibh cead aige an suíochán a ghlachadh toisc go raibh sé ina Chaitliceach. bhí cosc air a shuíochán a thógáil suas i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe mar gheall ar an Mionn Ceannais. Ba é sin ba chúis leis an ngéarchéim ar tháinig Fuascailt na gCaitliceach ina diaidh. thumb|Pictiúr de "Daniel O'Connell, the Great Irish Liberator".|clé
Cuireadh dlí nua i bhfeidhm i dtreo go mbeadh cead ag an gConallach a shuíochán a ghlacadh mar bhí eagla ar an rialtas go mbeadh éirí amach eile ann in Éirinn.
De thairbhe an fhuinnimh pholaitiúil a bhí lena thoghadh, áfach, brúdh Acht na Fuascailte chun cinn i 1829. Ritheadh an tAcht Faoisimh do Chaitlicigh sa bhliain 1829 nuair a bhí Arthur Wellesley (an chéad Diúc Wellington) ina phríomh-aire. Tugadh aontú an rí ar an 13 Aibreán 1829. Thug an t-Acht cead d'fhir Chaitliceacha a bhí ábalta  vótáil dul isteach i bParlaimint Shasana agus post a bheith acu i seirbhís an stáit nó sna fórsaí armtha. Bhí a aidhm bainte amach ag an gConallach ansin. Is é ‘An Fuascailteoir’ nó ‘An Saoirseoir’ a thugtar ar an gConallach dá bharr. clé|mion|Alfred M. Hoffy (1790-1860)
Aisghairm Acht an Aontais
Féach Gluaiseacht na hAisghairme
Theastaigh ó Dhónall Ó Conaill deireadh a chur le hAcht an Aontais. Thaistil sé ar fud na hÉireann agus é ag labhairt leis an gcosmhuintir ag a chuid cruinnithe móra millteanacha. Bhí timpeall is 250,000 duine i láthair ag ollchruinniú de chuid an Chonallaigh i dTeamhair ar an 15 Lúnasa 1843. Gheall sé do mhuintir na tíre go gcuirfí Acht an Aontais ar ceal.
Cuireadh saighdiúirí agus longa breise go Baile Átha Cliath agus chuir príomh-aire na Breataine, Sir Robert Peel, cosc ar an gcruinniú. Níor ghlac an Conallach le foréigean, nó níor theastaigh uaidh cogadh a chothú. Mar sin, bhí sé sásta an cruinniú a chealú. De bharr an chineál seo géilliúlachta, áfach, thosaigh an Conallach ag cailleadh na gnaoi a bhí ag muintir na hÉireann air go dtí sin.
Gabhadh an Conallach, cuireadh tréas ina leith air agus gearradh bliain príosúnachta air. Scaoileadh saor é nuair a bhí trí mhí caite aige sa phríosún, áfach.
Tharla scoilt san fheachtas agus bunaíodh an ghluaiseacht 'Eire Óg'. 220x220px|thumb|An Conallach ag cur in aghaidh [[Acht an Aontais.|alt=|clé]]
Ó Conaill sa bhéaloideas, agus an Ghaeilge
Is iomaí scéal béaloidis a bhaineann leis na héachtaí a rinne an "laoch cliste" seo,
mar a deir dán Corcaíoch ón 19ú céad.clé|mion|Cearnóg Mhuirfean, BÁCBhí Gaeilge aige ó dhúchas, agus bhí Béarla líofa aige chomh maith. Chabhraigh an dátheangachas seo leis mar abhcóide agus mar pholaiteoir. Nuair a saolaíodh an Conallach, ba í an Ghaeilge teanga fhormhór mhuintir na hÉireann, ach bhí an Sacs-Bhéarla riachtanach i rialtas na nGall. Tá a lán scéalta béaloidis ann a thugann le fios go raibh an Ghaeilge go paiteanta aige, agus é sásta úsáid a bhaint aisti mar theanga rúnda. San am céanna, bhí sé den tuairim go raibh an Béarla ní b'úsáidí agus ní b'oiriúnaí don tsochaí chomhaimseartha a bhí ag forbairt agus ag dul chun tionsclaíochta, agus é ag tabhairt le fios gur rud maith, nó rud nádúrtha ar a laghad, a bheadh ann dar leis féin dá rachadh an Ghaeilge in éag.
Bhí an dearcadh seo ag teacht leis an aisling a bhí aige i gcúrsaí eile freisin: dúirt sé go hoscailte go raibh sé ag teastáil uaidh "Briotanaigh thiar" nó West Britons a dhéanamh de na Gaeil - is é sin, daoine a mbeadh cearta sibhialta, teanga agus cultúr na Sasanach acu.
Scéal tipiciúil béaloidis faoin gConallach agus an Ghaeilge
"A Dhónaill Uí Chonaill, an dtuigeann tú Gaeilge?"
"Tuigim go maith í, a chailín ó Éirinn."
"Tá nimh i do chupán a mharódh na céadta!"
"Maith tú, a chailín, is tabharfaidh mé spré duit."
Thóg sé a chupán féin agus chuir sé anonn é go tiubh agus thóg sé cupán eile. Maraíodh fear eile ansin ina ionad féin.
Béarlóireacht
Is léir go ndeachaigh na sluachruinnithe seo go mór mór i gcion ar mhuintir na hÉireann chomh maith le hilmheáin (nuachtáin) na linne, ach lenár linn féin, is minic a fuair lucht athbheochana na Gaeilge locht ar an gConallach, ó nach labhraíodh sé ach Béarla le lucht a éisteachta, fiú in Iarthar na hÉireann, áit nach raibh "léann ná Béarla" ag an gcuid ba mhó den chosmhuintir ag an am.
Is é an míniú is minicí a thugtar ar an mBéarlóireacht seo ná go raibh sé ag díriú ar na nuachtáin[tagairt?]. Is é sin, ní raibh gá leis an nGaeilge, ó bhí na Gaeilgeoirí bochta ag tacú leis cheana féin, ach san am céanna, bhí gá leis an mBéarla, ó chaithfeadh sé lucht léite na nuachtán a chur ar athrú comhairle faoi chúis na gCaitliceach. Ba é oighear an scéil, áfach, ná gur thosaigh cainteoirí dúchasacha na Gaeilge ag ceapadh gurbh é an Béarla teanga na polaitíochta, ó nach raibh ach Béarla á labhairt ag fear a n-ionadaíochta féin.
thumb|304x304px|Dealbh chuimhneacháin i m[[Baile Átha Cliath ar Shráid Uí Chonaill, le John Henry Foley|alt=]]
Bás san Iodáil
Tháinig encephalomalacia nó maolú inchinne air. Bhí Ó Conaill ar a bhealach go dtí an Róimh sa bhliain 1847 nuair a fuair sé bás i Genoa. Bhí sé 71 bliain d'aois. Cuireadh a chorp san uaigh i Reilig Ghlas Naíon i mBaile Átha Cliath.
Tionchar
Athchóiriú chóras na deachúna a ghearrtaí ar dhaoine nach raibh ina mbaill d'Eaglais na hÉireann chun tacú léi, agus Aisghairm an Aontais idir Éire agus an Bhreatain Mhór, an dá chúis mhóra polaitíochta ar thug sé fúthu. D'éirigh leis sa chéad cheann go pointe áirithe ach theip ar an dara feachtas alt=|mion|220x220px|Burdett, Peel, an Conallach agus [[Arthur Wellesley, an chéad Diúc Wellington|Wellington "in aghaidh an Bhunreachta" (an Bunreacht 1688 ar an úrlár)]] Bhí tuairimí polaitíochta forásacha ag an Conallach, den chuid is mó, go mór mór maidir le ceisteanna domhanda ar nós chealú na sclábhaíochta, nó le ceisteanna intíre ar nós an leasaithe thoghchánaigh pharlaimintigh. Mar sin féin, baineadh an bonn ón gcáil a bhí air mar cheannaire an náisiúin, dar le daoine áirithe toisc go raibh sé eascairdiúil le gluaiseacht na gceardchumann a bhí ag teacht chun cinn, dar le daoine eile toisc go raibh sé i gcoinne na láimhe láidre (nó foréigean) mar bhealach le saoirse na hÉireann a bhaint amach, agus i gcoinne nasc na hÉireann le Coróin na Breataine a bhriseadh.
Ós rud é gur mheasc sé an daonlathas agus an Caitliceachas, agus go raibh suim aige i gceisteanna polaitíochta ar fud na hEorpa agus ar fud an domhain, ceaptar go forleathan gur réamhtheachtaí de chuid an Daonlathais Chríostaí a bhí ann.
Fuascailteoir
Ó chaith an Conallach dúthracht a shaoil ag iarraidh cearta sibhialta a bhaint amach do na Caitlicigh, tugtar an Liberator air as Béarla. Is é an gnáth-théarma Gaeilge a úsáidtear inniu leis an Liberator a aistriú ná an Fuascailteoir, ach deir Ríonach Uí Ógáin ina leabhar faoin gConallach i mbéaloideas na hÉireann, Immortal Dan, gurbh é an Saoirseoir an leagan is minicí a bhíonn sa bhéaloideas, mura mbaintear úsáid as an bhfocal Béarla scun scan. Tugtar an 'Great Agitator' freisin air, a bhféadfaí an Gríosóir Mór a thabhairt i nGaeilge air.
Spreag tuairimí agus éachtaí Uí Chonaill daoine ar fud na cruinne, ina measc Mahatma Gandhi (1869–1948) agus Martin Luther King (1929–1968). clé|mion|Ardeaglais, [[Melbourne]]Dúirt William Makepeace Thackeray (1811–1863) leis: “you have done more for your nation than any man since Washington ever did.”
Tugtar Sráid Uí Chonaill ar na príomhshráideanna i mBaile Átha Cliath agus i Luimneach agus ar shráideanna i roinnt bailte eile in ómós dó.
Naisc sheachtracha
mion|Síniú 1835
Leon Áiseach
Fospeiceas leoin is ea an leon Áiseach, nó an leon Indiach mar a thugtar air chomh maith. Speiceas go mór i mbaol atá ann, agus líon beag le fáil go fóill i Stát Gujarat na hIndia.
Dún an Achaidh
Is dún ar an Cola, Earra-Ghàidheal agus Bòd, in Albain, é Dún an Achaidh.
Paul McGann
Is aisteoir de phór na hÉireann é Paul McGann a rugadh ar an 14 Samhain 1959.
West Covina, California
mion|clé|250px|West Covina Cathair i ndeisceart California is ea West Covina. Sa bhliain 2010 fuarthas 109,960 duine ina gcónaí in West Covina.
Milnrow
Is ceantar suite i Manchain Mhór é Milnrow.
Uillinn
Is éard atá i gceist leis an uillinn ná an t-alt idir an bacán láimhe agus an lámh uachtair. Uilinn a thugtar air i nGaeilge na hAlban.
Dornod (Cúige)
Cúige (Aimag) de chuid na Mongóile is ea Dornod Aimag (Mongóilis: Cúige an oirthir). Tá an cúige suite in oirthear na tíre. Is é Choibalsan an phríomhchathair. Bunaíodh an cúige sa bhliain 1941.
Nótaí ón Lár
thumb|upright|Clúdach - Nótaí Ón Lár le [[Liam Mac Cóil ]] Leabhar neamhfhicsin í Nótaí Ón Lár: Dialann Mhantach leis an úrscéalaí Éireannach Liam Mac Cóil. D'fhoilsigh Leabhar Breac an leabhar i 2002 (ISBN 978-0-898332-15-0).
Dornod (Cúige)
Iompar
Tá aerfort le rúidbhealach pábháilte amháin suite i Choibalsan (COQ/ZMCD). Tá an t-aerfort nasctha le Ulánbátar le eitilte rialta.
Na hAonaid Riaracháin
thumb|right|250px|Ceantair Dornod
Nótaí ón Lár
Ábhar
Sa leabhar neamhfhicsin seo a dhéanann comóradh ar an Mílaois nua, agus a d'eascair as cuireadh a fuair an t-údar ábhar a chur ar fáil don irisleabhar An Aimsir Óg, baineann Mac Cóil úsáid as an dialannaíocht le dul i ngleic le roinnt de na fadhbanna atá os ár gcomhair san aonú haois is fiche. Cur chuige é seo a d'úsáid sé ó shin in An Chláirseach agus an Choróin.
Léirmheas
Is é a dúirt Pól Ó Muirí ina léirmheas ar an leabhar san Irish Times, "Tá sé de bhua ag an dialann seo go n-éiríonn le Mac Cóil ábhar a chur ar fáil atá spéisiúil ach nach bhfuil faoistiniúil. Ní gníomh dóláis atá anseo againn ach gníomh dóchais.
Finguine Cenn nGécan mac Loégairi
Rí Mumhan d'Eoghanacht Chaisil ba ea Finghin Ceann Géagán mac Laoghaire (Sean-Ghaeilge Finguine Cenn nGécán mac Lóegairi) (bás 902). Bhí sé i gcoróin ón mbliain 895 go 901.
Sinsearacht éiginnte
Ball de Chlann Failbhe ba ea Finghin. Bhí a athair Laoghaire ina gharmhac de Chrannmhaol (Crundmáel), a bhí féin is dóigh ina uncail an rí, Tnúthghal mac Donnghaile, é sin nó, maraon lena deartháir, d'fhéadfadh é gur mhic iad beirt d'Fhógartach mac Failbhe Flainn.
Réimeas
Tháinig sé i gcoróin i gcomharbacht ar a athair, Dubh Lachtna. D'éirigh sé as a choróin sa bhliain 901. Maraíodh é an bhliain dár gcionn ag a chlann Eoghanacht comhraic, Cineál Chonaill Chaisil. Tháinig a ghaol i bhfad amach Cormac mac Cuilennáin, i gcomharbacht air.
Abhainn Ghleann Riabh
Tá Abhainn Ghleann Riabh (Béarla: Glenree River) suite i nGaileanga, i gContae Mhaigh Eo.
Family Guy (séasúr 15)
Craoladh an cúigiú séasúr déag Family Guy idir an Meán Fómhair 25, 2016 agus an 21 Bealtaine, 2017 ag tosú le "The Boys in the Band".
Bhí Kyle Chandler, Stephen Curry, Flea, Rob Gronkowski, Sean Penn, Frank Sinatra Jr., David Tennant, agus Jacob Tremblay le feiceáil mar aíonna i rith an tséasúir seo.
Russ Feingold
Is é Russell Dana "Russ" Feingold (2 Márta 1953), Seanadóir na Stát Aontaithe sinsearach ó Wisconsin. Is ball den Páirtí Daonlathach é. Toghadh go dtí an Seanad i 1992 agus arís i 1998 agus 2004 é.
Rugadh i Janesville, Wisconsin é.
Deargéadan coiteann
Is éan é an deargéadan coiteann (Acanthis flammea).
Ventura, California
Cathair i ndeisceart California is ea Ventura. Sa bhliain 2010 fuarthas 106,433 duine ina gcónaí in Ventura.
Mossley
Is ceantar suite i Manchain Mhór é Mossley.
Inbhir Theòrsa
Is baile i nGallaibh, Comhairle na Gàidhealtachd é Inbhir Theòrsa.
Tagairtí
,
Cuinche
Sráidbhaile in Éirinn is ea Cuinche. Tá an baile suite in iarthar na tíre in oirdheisceart Chontae an Chláir. Bhí cónaí ar 935 duine i gCuinche sa bhliain 2011.
Gŵyr (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Gŵyr. Cruthaíodh sa bhliain 1885 é. Is í Tonia Antoniazzi (LO) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1934
Ba chomórtas iománaíochta í Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1934, a thosaigh ar 6 Bealtaine 1934 agus chríochnaigh ar 30 Meán Fómhair 1934. B'í an 48ú comórtas Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann. Ghlac 12 fhoireann páirt. Bhuaigh Luimneach an comórtas don ceathrú huair.
John McEnroe
Iar-imreoir leadóige Gael-Mheiriceánach is ea John Patrick McEnroe, Jr.. Rugadh in Wiesbaden, An Ghearmáin é ar an 16 Feabhra, 1959.
Arthur Ashe
Iar-imreoir leadóige ba ea Arthur Robert Ashe, Jr. . Rugadh i Richmond, Virginia é ar an 14 Iúil 1943 agus fuair bás ar an 6 Feabhra, 1993.
William Stockley
Polaiteoir Éireannach ab ea William Frederick Paul Stockley (29 Meitheamh 1859 - 22 Iúil 1943). Bhí sé ina bhall de Shinn Féin.
Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1935
Ba chomórtas iománaíochta í Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1935, a thosaigh ar 12 Bealtaine 1935 agus chríochnaigh ar 1 Meán Fómhair 1935. B'í an 49ú comórtas Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann. Ghlac 13 fhoireann páirt. Bhuaigh Cill Chainnigh an comórtas don 11ú huair.
Sonderkommando na gcampaí géibhinn
mion|Sonderkommando sa champa Janowska Is éard a bhí i gceist leis na Sonderkommando na gcampaí géibhinn ná Giúdaigh (de ghnáth) a bhí ag comhoibriú leis na Naitsithe agus iad ag coinneáil na seomraí gáis sna campaí géibhinn i bhfeidhm fiú.
Ar an 7 Deireadh Fómhair 1944, d'éirigh na Sonderkommando amach in Auschwitz. Shéid na Sonderkommando ceann de na créamatóiriamaí san aer leis an ábhar pléasc tha, a bhí smuigleáilte isteach ó mhonarcha na n-arm ag na mná a bhí ag obair ansin. D'fhéach na príosúnaigh ansin le héalú ón gcampa. Rugadh orthu go gairid áfach, agus maraíodh gach mac máthar acu ina dhiaidh sin.
Roger Penrose
Fisiceoir matamaiticiúil Sasanach, matamaiticeoir, fealsamh eolaíochta agus buaiteoir Nobel san Fhisic é Sir Roger Penrose OM FRS (rugadh 8 Lúnasa 1931). Tá sé ina Ollamh emeritus Rouse Ball sa Mhatamaitic in Ollscoil Oxford, ina chomhalta emeritus de Choláiste Wadham, Oxford agus ina chomhalta oinigh de Choláiste Naomh Eoin, Cambridge, agus de Choláiste na hOllscoile, Londain (UCL).
Seoirse III na Breataine Móire agus na hÉireann
Bhí Seoirse III (4 Meitheamh 1738 – 29 Eanáir 1820) nó Seoirse III na Breataine Móire agus na hÉireann ina rí ar an mBreatain Mhór agus ar Éirinn ó 25 Deireadh Fómhair 1760 go dtí 1 Eanáir 1801. I ndiaidh an dáta sin, bhí sé ina rí ar an Ríocht Aontaithe, tar éis cur i bhfeidhm Acht an Aontais.
Shínigh sé Acht Québec (1774) a chur Fuascailt na gCaitliceach i bhfeidhm.
Bhí sé ina rí nuair a bhain coilíneachtaí Mheiriceá neamhspleáchas amach ón mBreatain. Bhí fadhbanna meabhairshláinte aige ar feadh cuid mhaith dá shaol.
Ba é an chéad rí de shliocht Hanover a raibh Béarla mar theanga dhúchais aige. Tháinig a mhac, Seoirse IV, i gcomharbacht air.
Tuilleadh léitheoireachta
George III: America's Last King Jeremy Black Yale University Press 2006.
Partington
Is ceantar suite i Manchain Mhór é Partington.
Contae Bibb, Alabama
Is contae in Alabama é Contae Bibb. Tá sé suite i lár an stáit. Is é Centreville príomhbhaile an chontae, ach is Brent an chathair is mó. Sa bhliain 2016 bhí 22,643 daoine ina gcónaí ann (dlús daonra 14/km²). Tá sé ag críochantacht le Contaetha Jefferson, Shelby, Chilton, Perry, Hale, agus Tuscaloosa.
Inglewood, California
Cathair i ndeisceart California is ea Inglewood. Sa bhliain 2010 fuarthas 109,673 duine ina gcónaí in Inglewood.
Contae Bibb, Alabama
Stair
Bunaíodh an chontae ar an 7 Feabhra 1818. Tugadh Contae Cahawba air go dtí 1820 nuair a athainmníodh Contae Bibb é. Ainmníodh an contae i gcuimhne ar Ghobharnóir William W. Bibb.
Liabost
Is baile i nGallaibh, Comhairle na Gàidhealtachd, é Liabost.
Pendlebury
Is ceantar suite i Manchain Mhór é Pendlebury.
Glúin
Is éard atá i gceist leis an nglúin ná an t-alt idir an ceathrú agus an chos uachtair. Deirtear glùn nó glùin i nGaeilge na hAlban.
Daly City, California
Cathair in iarthar-lár California is ea Daly City. Sa bhliain 2010 fuarthas 101,123 duine ina gcónaí in Daly City.
Aois toilithe
Is éard is aois toilithe ann ná an aois a mbíonn duine sean go leor chun caidreamh collaí a bheith aige nó aici le duine fásta gan an dlí a shárú.
In Éirinn, lasmuigh den phósadh, is é 17 bliana an aois thoilithe, 16 bliana sa phósadh. I dTuaisceart Éireann agus an chuid eile den Ríocht Aontaithe is é 16 an aois toilithe. Bíonn an aois toilithe idir 16 agus 18 i Stáit Aontaithe Mheiriceá ag brath ar an stát.
Islwyn (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Islwyn. Cruthaíodh sa bhliain 1983 é. Is é Chris Evans (LO) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Paradacsa Simpson
Is paradacsa é Paradacsa Simpson a bhaineann le saobh-comhghaolú (spurious correlation) sa staidreamh agus mí-chruinneas san réasúnaíocht.
Asana
Is éard atá i gceist le asana ná staidiúir a dhéantar ag yogi nó yogini i gcleachtadh a thugtar ióga. Tá tagairt san Yoga Sutra (le Patanjali) don ‘’asana’’ mar “a bheith ina shuí i suíomh atá daingean, ach suaimhneach”. Is ón Sanscrait (Sanscrait: आसन āsana [ˈɑːsənə] 'ag suigh', < आस ās 'suigh') an focal seo.
Paradacsa Simpson
Ag braith ar an eolas sin, tá sé réasúnta a ghlacadh go bhfuil ráta pas na gcailíní san ollscoil (níl ach an dá dhámh Stair agus Fisic ann) níos fearr ná an ráta dos na buachaillí. Ach a mhalairt atá, mar tá ráta pas na mbuachaillí (70%) níos mó ná ráta pas na gcailíní (56%).
Nuair a iniúchaimid na figiúírí i Tábla 1, tá sé soiléir go bhfuil an mhatamaitic ceart agus go raibh dul amú orainn.
Tagann na rátaí pas san ollscoil ón meán ualaithe (weighted mean) mar seo a leanas
Buachaillí    [600@80% + 100@10%] / [600+100] = 70%
Cailíní         [200@90% + 300@33%] / [200+300] = 56%.
Is léir ón bhFigiúr go n-iompaíonn na meánrataí idir buachaillí agus cailíní sa chaoi is go bhfuil an ráta do na buachaillí san ardréim.
right|300px|Fig. 1 Paradacsa Simpson
Seán McGarry
Polaiteoir Éireannach ab ea Seán McGarry (2 Lúnasa 1886 - 9 Nollaig 1958). Bhí sé ina bhall de Shinn Féin ar dtús agus ansin Cumann na nGaedheal.
Tunga, Cataibh
Is sráidbhaile suite i gCataibh, Comhairle na Gàidhealtachd, é Tunga.
Andre Agassi
Tagairtí
mion|clé|Andre Agassi
Contae Jefferson, Alabama
Is contae in Alabama é Contae Jefferson. Tá sé suite i lárthuaisceart an stáit. Tá an dlús daonra is airde in Alabama (230/km²) ann. Is é Birmingham príomhbhaile an chontae. Sa bhliain 2000 bhí 662,047 daoine ina gcónaí ann. Tá sé ag críochantacht le Contaetha Blount, Bibb, St. Clair, Shelby, Tuscaloosa, agus Walker.
Stair
Bunaíodh Contae Jefferson ar 13 Nollaig 1819. D'eascair ainm an chontae ón 3ú Uachtarán SAM Thomas Jefferson.
B'iad Carrollsville (ó 1819-21) agus Elyton (ó 1821-73) príomhbhailte an chontae roimh Birmingham. mion|Droichead clúdaithe Ghleann Tannehill, i gContae Jefferson
An Bhruiséil
Is í An Bhruiséil príomhchathair na Beilge.
Tá an Bhruiséil i gcroílár na tíre. Tá an chathair tábhachtach sa domhan polaitiúil, mar tá ceanncheathrú an Aontais Eorpaigh aici, ceanncheathrú ECAT agus ceanncheathrú Pharlaimint na hEorpa. Fuair an péintéir Pieter Brueghel Mór bás anseo sa bhliain 1569.
Le feiceáil
clé|mion|upright| L'Hôtel de ville sur la Grand-Place de Bruxelles
Burbank, California
Cathair i ndeisceart California is ea Burbank. Sa bhliain 2010 fuarthas 103,340 duine ina gcónaí in Burbank.
An Ghleoir
Is abhainn í an Ghleoir. Tá sí suite i nGaileanga, i gContae Mhaigh Eo.
Droichead Abhann Ó gCearnaigh
Sráidbhaile in Éirinn is ea Droichead Abhann Ó gCearnaigh. Tá an baile suite i gContae an Chláir. Bhí cónaí ar 2,507 duine i nDroichead Abhann Ó gCearnaigh lá an daonáireamh 2011.
lol
Richmond, California
Cathair in iarthar-lár California is ea Richmond. Sa bhliain 2010 fuarthas 103,701 duine ina gcónaí in Richmond.
Orkhon (Cúige)
Cúige (Aimag) de chuid na Mongóile is ea Orkhon Aimag. Tá an cúige suite i dtuaisceart na tíre. Is í Erdenet an phríomhchathair. Bunaíodh an cúige sa bhliain 1994
Na hAonaid Riaracháin
mion|clé|250px|Ceantair Orkhon
Crosán
Is éan é an crosán (Alca torda), agus is é an t-aon speiceas amháin sa ghéineas úd Alca. Ceann de speicis na fine úd Alcidae atá ann. Glactar leis gurb é an cineál éan is cóngaraí ó thaobh na géinitice de don fhalcóg mhór, speiceas a chuaigh in éag sa naoú haois déag agus nach raibh ábalta eitilt a dhéanamh. Murab ionann agus an t-éan gaolmhar seo tá an crosán in ann eitilt go maith. Speicis gaolmhara eile iad na forachain (Uria), is é sin an ghnáthfhoracha nó an t-éan aille (Uria aalge) agus foracha Brünnich (Uria lomvia)
Ba é an t-eolaí Sualannach Carolus Linnaeus (Carl von Linné) a bhaist an t-ainm Laidine ar an gcrosán, agus bhunaigh sé an dá fhocal alca agus torda ar an Lochlainnis (cf. álki na hÍoslainnise agus törd na Sualainnise canúnaí). Bhain sé an chéad úsáid as Alca torda sa deichiú heagrán dá mhórshaothar Systema Naturae.
Aithníonn eagraíocht na n-éaneolaithe Meiriceánacha dhá fhospeiceas, Alca torda torda agus Alca torda islandica - barrúil go leor ní thiocfá ar an dara ceann acu san Íoslainn. Is é an fo-speiceas úd islandica an ceann a bhfuil cónaí air in Éirinn, sa Ríocht Aontaithe agus in iarthuaisceart na Fraince.
Bíonn an crosán 505-890 g ar mheáchan, 37-39 ar fad, agus fad an sciatháin ag guagaíl idir 201-216 mm (201-213 mm ag na crosáin bhaineanna). Tá bolg an chrosáin bán, agus téann an bháine i bhfairsinge nuair nach mbíonn an crosán ag neadú. Maireann an crosán 13 bliana ar mheán, ach is féidir teacht ar an gcorr-aonán a sháraíonn an aois sin go mór mór: sa Ríocht Aontaithe mhair crosán amháin 41 bhliain, de réir an fháinne a bhí sé a iompar.