cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Flóra na hAstráile
Is mór a d'athraigh an flóra de bharr theacht na mBundúchasach os cionn 40,000 bliain ó shin agus de bharr lonnú na nEorpach sa tír ón mbliain 1788 i leith. D'athraigh dáileadh na speiceas go mór le himeacht aimsire de bharr úsáid an dóiteáin ag na Bundúchasaigh: i mBéarla tugtar ‘firestick farming’ (saothrú dóiteáin) air seo. Ar theacht na nEorpach rinneadh mórathrú ar an bhfásra de bharr na feirmeoireachta nó spré na gcathracha, rud a d’fhág dealramh nua ar a lán éiceachóras agus ba chúis le 61 speiceas de phlandaí a dhíothú agus breis is míle eile a chur i mbaol. thumb|400px|deas|Na hilchríocha ag dealú ó chéile
An Tús
thumb|right|200px|Gondvana ag teacht le chéile 550 milliún bliain ó shin. Bhain an Astráil leis an tsár-ilchríoch Gondvana. Tháinig sí sin le chéile 550-500 milliún bliain ó shin agus thosaigh ag dealú ó chéile timpeall 167 milliún bliain ó shin, nuair a bhí Gondwana Thoir (an Antartaice, Madagascar, an India agus an Astráil) ag scaradh ón Afraic. Thosaigh ilchríoch na hAstráile-Nua-Ghuine ag dul ó thuaidh léi féin timpeall 55 milliún bliain ó shin, agus timpeall 15 milliún bliain ó shin tháinig an Nua-Ghuine (ar imeall tosaigh an Phláta Astrálaigh) agus an chuid thiar theas den Phláta Ciúin-Aigéanach salach ar a chéile, rud a thóg ardáin na Nua-Ghuine agus ba chúis leis an bhfearthainnscáth a thriomaigh an Astráil.
Thosaigh an chuid is mó de fhlóra na hAstráile ag fás sa Tréimhse Chailceach nuair a bhí an Astráil faoi fhoraois fo-thrópaiceach bháistí. Is dealraitheach an raithneach agus na plandaí gimnispeirmeacha le bunphlandaí Ghondvana, agus bhí plandaí suntasacha aingispeirmeacha le fáil san Astráil freisin, Nothofagus, Myrtaceae, Proteaceae agus a leithéidí. right|220px|thumb|Meastar gur le Gondwana a bhaineann coillte báistí na Tasmáine.
Thosaigh Gondvana ag dealú ó chéile timpeall 140 milliún bliain ó shin. 50 milliún bliain ó shin, sa Tréimhse Olaigicéineach, scar an Astráil ón Antartach. Bhí an Astráil sách scoite amach nó gur tháinig an pláta Ind-Astrálach salach ar an Áise 5.3 milliún bliain ó shin sa Tréimhse Mhéicéineach. Agus an Astráil sa siúl d'fhág an t-athrú aeráide a rian uirthi: thosaigh an sruth tim-mholach, tháinig méadú ar an imshruthlú atmaisféarach agus laghdú ar an mbáisteach, agus d'éirigh an tír níos teo agus níos tuire. Tháinig flóra níos casta as seo; ó 25 mhilliún go 10 milliún bliain ó shin, más fíor d'iarsmaí an phailin, spréigh speicis ar nós Eucalyptus, Casuarina, Allocasuarina, Banksia agus na bpischineálach bláthach; thosaigh coillte arda ag fás agus bhí machairí féir ann ón Tréimhse Eoicéineach amach. Nuair a tháinig an ilchríoch salach ar an bpláta Eoráiseach tháinig Lepidium, Chenopodioideae agus plandaí eile isteach ó oirdheisceart na hÁise agus ó áiteanna eile. left|thumb|160px|Scrobarnach le [[Xanthorrhoea tar éis tine choille.]]
Tháinig cuma ar leith ar an bhfásra de thoradh na tuire agus seanithreacha gan mórán cothú iontu. Tá gá le cúitíneach crua ar na duilleoga agus le fosúchán carbóin le cailleadh uisce a bhacadh i rith na fótaisintéise, agus baineann na tréithe úd le speicis chotailéadónacha agus dhéchotailéadónacha faoi seach. Tharla tinte níos minice de bharr na tuire, agus meastar gur bhain an méid seo le fás agus le dáileadh an fhásra tinedhíonaigh ón Tréimhse Dhéanach Phléisticéineach amach. Mhéadaigh an méid fioghuail san fhosú tuairim is 38,000 bliain ó shin, rud a tharla ar aon am le háitriú na mBundúchasach sa tír agus a chuireann in iúl go raibh baint mhór ag an dóiteán daonna le fás na gcoillte scléaradhuilleacha, go háirithe ar chósta thoir na tíre.
Tá an t-oiriúnú sin don tine le feiceáil sna lignithiúbair agus sna bachlóga eipeachormacha i speicis den chineál Eucalyptus agus Banksia, oiriúnú a ligeann athfhás tapa tar éis tine. Déanann aicmí áirithe síolta a scaoileadh de bharr teasa nó deataigh. Ní bhláthaíonn féarchrainn den chineál Xanthorrhoea agus magairlíní éigin ach tar éis tine.
Cineálacha fásra
right|thumb|220px|Bánta tortógacha: [[Triodia pungens na tortóga glasa agus Triodia basedowii na tortóga gorma.]] Is féidir cúig aicme fásra a dhéanamh de fhlóra domhanda na tíre. Is éard is mó atá le cur san áireamh an méid báistí atá ann agus airde na teochta, rudaí a rialaíonn soláthar an uisce. Rinneadh a lán scéimeanna luibheolaíocha agus cuid acu casta go leor. An Natural Heritage Trust a rinne an rangú is déanaí, rangú a bhfuil tríocha móraicme fásra ann agus seacht bhfo-aicme mhóra.
Fásann scrobarnach choise gé, toir shaimfíreacha agus lusbhánta go forleathan i limistéir leath-inbhearacha, thura agus leath-thura. Tá scrobarnach choise gé fulangach ar thriomach agus ar shalann, agus ina measc tá na géinis Sclerolaena, Atriplex, Maireana, Chenopodium and Rhagodia. Ar na plandaí saimfíreacha tá Tecticornia‏, Salicornia, Sclerostegia agus Sarcocornia. Tá limistéir mhóra den saghas seo le fáil san Astráil Theas agus san Astráil Thiar. Ar na haicmí eile tá coillte báistí, muiní féithleog, coillte arda, coillte casuairíneacha, coilltearnach agus fraochach.
Plandaí soithíocha
Tugadh cuntas ar bhreis is 20,000 plandaí soithíocha san Astráil. Orthu sin tá aingispeirmeacha, plandaí síolacha neamhaingispeirmeacha (ar nós na gcónaiféar agus na gcíocáidí), raithneach sp rach agus plandaí ar cosúil le raithneach iad. Tugadh timpeall 11% díobh seo chun cineáil, agus tá an chuid eile dúchasach nó coitianta.
Aingispeirmigh
Is iomaí aonchotailéadón i measc fhlóra na hAstráile. Is iad na Poaceae an fhine is forleithne, agus idir bhambú Bambusa arnhemica agus fhéar dealgach na hintíre tuire (‘spinifex’ an Bhéarla), de chuid na ngéineas Triodia agus Plectrachne, ag baint léi. Tugadh cuntas ar os cionn 800 speiceas de mhagairlíní san Astráil. Tá timpeall an ceathrú cuid díobh seo ina n-eipifítí: iad le fáil feadh an chósta thoir agus sa Tasmáin, agus gan fáil orthu san Astráil Theas ná san Astráil Thiar. Tá na magairlíní domhanda le fáil sa chuid is mó den tír, agus tá a bhformhór inlomtha: feonn a mbarr sa séasúr tirim agus fásann siad arís ó thiúbar le linn na báistí.
Éada Próis
thumb|208px|deas|Leathanach ó chóip lámhscríofa den Éada Próis ón [[18ú haois]]
Flóra na hAstráile
Aingispeirmigh
Tá finte eile ann: féar cnaipí na sléibhte Tasmánacha a bhaineann leis na Cyperaceae agus a fhásann ina dhosóga; an géineas Patersonia, féar seileastramach a bhaineann leis na hIridaceae; agus crúba cangarú den fhine Haemodoraceae. Aonchoitiléadóin mhóra eile is ea na féarchrainn a bhaineann leis na Xanthorrhoea, pandanais de chuid na fine Pandanaceae agus crainn phailme de chuid na fine Arecaceae. Tá timpeall 57 gcrann pailme dhúchasacha ann, agus gan teacht ar 79% díobh ach san Astráil amháin. Rud neamhchoitianta is ea Livistonia i measc ghéinis na gcrann pailme san Astráil: ní i gcríocha trópaiceacha atá Livistonia le fáil, ach i gcoillte arda agus in altáin.
Éada Próis
Is éard atá san Éada (Sean-Lochlainnis: Edda), nó an t-Éada Próis mar a thugtar air anois chun idirdhealú a dhéanamh idir é agus Éada na nDán, ná leabhar Sean-Lochlainnise a scríobhadh san Íoslainn sa 13ú haois. Meastar gur scríobh Snorri Sturluson na hÍoslainne é, nó gur chuir sé é le chéile ar a laghad ar bith, t. 1220. Is é an foinse is fearr ar marthain faoi Mhiotaseolaíocht Lochlannach é, agus tá sé bunaithe ar dhánta ársa éagsúla, ina measc, na cinn sin atá ar fáil in Éada na nDán.
Sanasaíocht
Níltear cinnte cad is brí leis an bhfocal Edda. Tá teoiric ann gur 'leabhar Oddi' atá ann – is é Oddi an baile mór inar tógadh Snorri, ach ní raibh sé fós ina chónaí ann agus é ag scríobh an Éada. Luann taighdeoirí eile gurbh fhocal Sean-Lochlainnise é edda a chiallaigh 'sin-seanathair', agus go raibh an chiall 'filíocht, spreagadh' ag an bhfocal óðr. Tá teoiric eile bunaithe ar an bhfocal Íoslainnise kredda 'creideamh' (ón Laidin credo 'creidim'): seans go raibh focal edda 'scríbhneoireacht' ann freisin, ón Laidin edo 'scríobhaim'.
Ranna
Tá ceithre ‘leabhar’ ann san Éada Próis:
Flóra na hAstráile
Aingispeirmigh
Ar na Proteaceae tá an Banksia, an varata (waratah an Bhéarla) agus an macadaimia (an t-aon bharr dúchasach tráchtála amháin a shaothraítear san Astráil). Tá na trí fho-fhinte phiseánacha ann - Caesalpinioideae, Faboideae agus Mimosoideae; baineann an géineas mór Acacia leis an bhfine dheireanach úd.
Éada Próis
An Réamhrá
Ba Chríostaí é Snorri, agus ní raibh sé ag iarraidh fearg a chur ar an Eaglais agus é ag scríobh faoi na scéalta págánta. Mar sin, chum sé réamhrá ina míníonn sé nach raibh sna 'déithe' ach daoine daonna forbartha a tháinig ón Traí go dtí an Eoraip Thuaidh, agus a mbíodh na Lochlannaigh á n-adhradh.
Flóra na hAstráile
Neamhaingispeirmigh
I measc neamhaingispeirmigh phóracha na hAstráile tá cíocáidí agus buircínigh. Tá 69 speiceas de chíocáidí ann, iad go léir eindéimeach agus baint acu le ceithre ghéineas agus trí fhine. I gcoillte oirthear agus thuaisceart na hAstráile is mó atá siad le fáil, agus roinnt bheag in iardheisceart na hAstráile Thiar agus i lár na tíre. Tá 43 speiceas de ghiúiseanna ann, baint acu le ceithre ghéineas déag agus trí fhine, agus 39 cinn acu ina speicis eindéimeacha. Tá a bhformhór le fáil ar shléibhte taise atá cosúil le Gondwana, agus orthu sin tá na géinis Athrotaxis, Actinostrobus, Microcachrys, Microstrobos, Diselma agus giúis Huon na Tasmáine, an t-aon bhall amháin den ghéineas Lagarostrobos.
Niall Mac Giolla Bhrighde
Feirmeoir, file, údar, agus scríbhneoir amhrán as Faiche Mhór, An Craoslach, Dún na nGall ab ea Niall Mac Giolla Bhrighde (1861–1942). Bhain sé clú agus cáil amach freisin as agóid a rinne sé in aghaidh fíneála a gearradh air as a ainm a bheith scríofa i nGaeilge ar a chairt ghnó.
Éada Próis
Gylfaginning
In Gylfaginning ('Cur Amú Gylfi'), insíonn trí neach darb ainmneacha Haar, Jafnhär agus Þridie (Ard, Lán-Chomh-hArd, agus Tríú) don Rí Gylfi faoi stair na nÆsir, na Vanir, na Jötnar agus na naoi ndomhan ar fad. Dar le Snorri, a bhí ag géilleadh don Eaglais, tá Gylfi á chur amú mar níl na hÆsir ná na Vanir ina bhfíordhéithe ar chor ar bith.
Flóra na hAstráile
Neamhaingispeirmigh
Eisceacht is ea Callitris sa mhéid gur i gcoillte arda tirime is mó atá speicis den ghéineas sin le fáil. Is í an ghiúis Wollemi, iontaise bheo, an buircíneach is déanaí a aimsíodh, agus sa bhliain 1994 ba thúisce a tugadh cuntas uirthi. Ar na plandaí póracha soithíocha tá raithneacha agus plandaí atá gaolmhar leo. Tá an raithneach le fáil sa chuid is mó den tír, go háirithe i limistéir bháistiúla thrópaiceacha agus fhothrópaiceacha. San Astráil tá 30 fine de raithneach dhúchasach, iad roinnte ina 103 ghéineas agus ina 300 speiceas, agus deich speiceas eile atá á n-eadóirsiú. Ar na plandaí raithneachúla tá 44 speiceas dhúchasacha de Psilotophyta, d'eireabaill capaill agus de Lycopodiophyta.
Éada Próis
Skáldskaparmál
Is comhrá é Skáldskaparmál ('Friotal na bhFilí') idir Aeigir (pearsantú den fharraige) agus Bráigí (dia na bhfilí). Mínítear na nathanna meafaracha agus na focail ornáideacha a úsáidtear san Éada.
Metro Santa Marta
Tá scáthchruth de Naomh Martha mar lógó ag an stáisiún.
Niall Mac Giolla Bhrighde
Feirmeoir agus file
Chaith Mac Giolla Bhrighde a shaol ar fad sa sráidbhaile beag Faiche Mhór. Bhí sé ina chónaí ar bhunchnoc de chuid na Mucaise, agus shaothraigh a chuid mar fheirmeoir agus mar fhile. D’fhoilsigh sé leabhar filíochta sa bhliain 1905 darbh ainm Blatha Fraoich. Bhí aithne mhaith ar dhánta agus ar amhráin Mhic Giolla Bhrighde (i mBéarla agus i nGaeilge) ar fud na hÉireann, mar shampla “Mo Chró Beag ag Bun Chnoc a' Tighe”, “An Cleamhnas Gaedhealach”, “Ag smaointeadh ar an am a bhí”, agus “An t-Sean Bhean Bhocht”.
Cás cúirte cáiliúil
Feirmeoireacht an cheird a bhí ag Mac Giolla Bhrighde, agus bhí de dhualgas ar aon duine a raibh cairt ghnó aige ainm an úinéir a thaispeáint i mBéarla ar an gcairt. Tráthnóna 11 Márta 1905, agus é ag filleadh abhaile ó Aonach Dhún Fionnachaidh, baile beag in aice láimhe, stop agus cheistigh garda Sasanach Mac Giolla Bhrighde mar gheall ar scríbhneoireacht ‘dholéite’ (Gaeilge) a bheith ar a chairt asail: “N. MAC GIOLLA ḂRIĠDE FIOḊ-MÓR ”  Gearradh fíneáil scilling amháin air as an gcoir seo. Cara de chuid Mhic Giolla Bhrighde agus comhfhile, Andrew Mac Intyre, a rinne an comhartha. Dhiúltaigh Niall an fhíneáil a íoc, agus chosain sé é féin sa chúirt ghearr i nDún Fionnachaidh. Chaill sé an cás, agus gearradh scilling breise air tar éis dó diúltú a íoc.
Tháinig scéal Mhic Bhrighde roimh Chonradh na Gaeilge agus rinne siad iarracht cuidiú leis. Nuair a chonaic duine de bhallraíocht an Chonartha, an t-aturnae Pádraig Mac Piarais, go raibh deis aige neamhspleáchas na hÉireann a chur chun cinn, dúirt sé go gcosnódh sé Mac Giolla Bhrighde ar bhonn pro bono. Tugadh an t-achomharc os comhair Chúirt Bhinse an Rí i mBaile Átha Cliath. Ba é seo an t-aon uair riamh a bhí an Piarsach i gcúirt dlí mar abhcóide. Cailleadh an cás, ach spreag sé an Piarsach ina obair mar ghníomhaí polaitíochta agus spreag sé feachtas náisiúnta chun polasaithe rialtas na Breataine i dtreo na Gaeilge a athrú. Scríobh an Piarsach faoi chinneadh na cúirte ina cholún i nuachtán Chonradh na Gaeilge, An Claidheamh Soluis ar 27 Meitheamh 1905: "...it was in effect decided that Irish is a foreign language on the same level with Yiddish." Mhol sé do mhuintir na hÉireann an Ghaeilge a chur chun cinn mar chuid den náisiúnachas Éireannach. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c6/Neil_McBride_-_Patrick_Pearse_Plaque.jpg/306px-Neil_McBride_-_Patrick_Pearse_Plaque.jpg|alt=Plaque at Dunfanaghy Market Square|mion|306x306px| Plaic eibhir greanta suite ag Cearnóg an Mhargaidh i nDún Fionnachaidh in ómós do Niall Mac Giolla Bhrighde agus do Phádraig Mac Piarais, scríofa i nGaeilge agus i mBéarla. (Grianghraf le Pearse Doherty)
Metro Santa Marta
Féach freisin
mionsamhail|250px|clé|Ardán traenacha Santa Marta.
An Gael (iris as Meirceá)
Is irisleabhar “idirnáisiúnta” Gaeilge é An Gael, a fhoilsítear in Long Island i stát New York, faoi choimirce Chumann Carad na Gaeilge. Foilsítear uair sa ráithe é
Dáileadh
Léann an chuid is mó de na daoine An Gael  ar an idirlíon. Dúirt an an t-eagarthóir Séamus Ó Neachtain go raibh síntiús ag tuairim is 15 duine sa bhliain 2019/2020. Ceannaítear an iris uaidh féin in New York, agus tá an iris le fáil i siopaí áirithe – Litriocht.com ina measc. Léann an chuid is mó de lucht léite An Gael an iris ar líne, áfach, tríd an suíomh irisí  MagCloud.
Is féidir An Gael a léamh ar líne agus tig le síntiúsóirí é a fháil i bhfoirm chlóite. Maítear gur "irisleabhar lán-Ghaeilge idirnáisiúnta" é agus iarrtar ábhar ar scríbhneoirí Gaeilge ar fud an domhain.
Éada Próis
Háttatal
Is liosta de na cineáil véarsaíochta a úsáidtear sa Sean-Lochlainnis é Háttatal a scríobh Snorri féin.
An Gael (iris as Meirceá)
Stair
Ba mar nuachtán a tosaíodh An Gaodhal, réamhtheachtaí An Gael, sa bhliain 1879. Mícheál Ó Lócháin, as Gaillimh, a thosaigh an t-irisleabhar dátheangach sin agus a bhí ina eagarthóir air go dtí a bhás in 1899.
Mhair an leagan sin den iris deich mbliana eile nó mar sin. Bhíodh na hailt i mBéarla agus i nGaeilge.
Flóra na hAstráile
Neamhaingispeirmigh
Is fearr le raithneach áit fhionnuar thais, mar nach féidir léi síolrú gan uisce. Sna coillte, mar sin, atá formhór na speiceas Astrálach le fáil, agus orthu siúd tá cinn uiscí, cinn eipifíteacha (Platycerium, Huperzia agus Asplenium), agus cinn dhomhanda ar nós raithneacha móra craobhacha de na géinis Cyathea agus Dicksonia.
An Gael (iris as Meirceá)
Stair
Rinneadh cúpla iarracht An Gaodhal a athbheochan in imeacht na mblianta ó 1909 go 2009. Ach ní go dtí gur athbhunaíodh Cumann Carad na Gaeilge i lár na 2000idí a tugadh faoin iarracht arís i gceart. Athbhunaíodh é nuair a bhí an Cumann féin á athchóiriú mar eagraíocht a thabharfadh faoi chur chun cinn na Gaeilge i gceart feasta. Bhunaigh Séamas Ó Neachtain é sa bhliain 2009.
Flóra na hAstráile
Plandaí Neamhshoithíocha
Grúpa mór ilchineálach d'orgánaigh fhótaisíntéiseacha is ea na halgaí. Faoi láthair síltear go bhfuil idir 10,000 agus 12,000 speiceas san Astráil. Is míchothrom an t-eolas atá orthu. Is beag taighde a rinneadh ar fheamainn agus ar fhiteaplanctón muirí, is fánach an cuntas a tugadh ar algaí fionnuisce, agus is mór an fhaillí a rinneadh in algaí domhanda.
An Gael (iris as Meirceá)
Stair
Tá An Gael, mar a thugtar anois ar an bhfoilseachán, á chur amach uair sa ráithe ó shin.
Flóra na hAstráile
Plandaí Neamhshoithíocha
Tá caonaigh, aelusanna agus cornlaigh ann - plandaí bunaidh atá le fáil san trópaicí, sna réigiúin measartha fionnuara agus ar na sléibhte; agus tá cinn speisialaithe ann atá le fáil i limistéir thura agus leath-thura. Tá beagán níos lú ná míle speiceas aitheanta de chaonaigh san Astráil. Is iad na cúig ghéineas is mó Fissidens, Bryum, Campylopus, Macromitrium agus Andreaea. Tá breis is 800 speiceas d'aelusanna agus de chornaigh ann.
Fungais
Is dócha go bhfuil timpeall 250,000 speiceas d'fhungais ann ach níor tugadh cuntas ach ar thimpeall 5% acu. Is beag eolas atá againn ar a ndáileadh, ar a substráití ná ar a ngnáthóga, lasmuigh de phataiginí coiteanna.
Lusanna Liag
Is orgánaigh ilchodacha lusannna liag, agus fungas den aicme Ascomycetes agus alga glas aoncheallach is ea a bhformhór. 3,238 speiceas agus 422 ghéineas a bhfuil 34% acu áirithe mar chinn eindéimeacha atá le fáil san Astráil agus ina cuid críoch - Oileán na Nollag, Oileán Heard, Oileán Mhic Guaire agus Oileán Norfolk.
Úsáid Dhaonna
Speicis d'Acacia agus de Synaphea ba ea na chéad phlandaí Astrálacha a rangaíodh de réir na tacsomaíochta Lionnaeí, agus iad ainmnithe mar Adiantum truncatum agus mar Polypodium spinulosum faoi seach ag Pieter Óg Burman, focleolaí a dúirt gur le Iáva a bhain siad. Fuarthas amach ina dhiaidh gur leis an Astráil Thiar a bhain siad, agus iad bailithe ag Willem de Vlamingh, b'fhéidir, láimh le hAbhainn na nEalaí sa bhliain 1697. Tháinig James Cook ag taiscéalaíocht sa bhliain 1770, agus fuair Joseph Banks, Daniel Solander agus nádúraithe eile faill le hobair a dhéanamh dá bharr. B'fhusa taiscéalaíocht luibheolaíoch a dhéanamh tar éis coilíneacht a bhunú ag Port Jackson sa bhliain 1788 agus taighde a dhéanamh feadh an chósta. thumb|right|alt=A three-masted sailing ship crossing a bay|Macasamhail den Endeavour, long James Cook. Bhain Bundúchasaigh na hAstráile tairbhe as na céadta speiceas le haghaidh bia, leighis, dídine, uirlisí agus arm. Mar shampla, bhaintí feidhm as préamhacha Clematis microphylla in iarthar Victoria chun taos a dhéanamh, agus chuirtí na duilleoga mar cheirín le spuaiceanna.
Iarsmaí an choilínithe
Is é an úsáid is mó a bhain na coilínigh as an bhflóra na coillte a leagan. Baintear feidhm as a lán saghsanna eocalaipe le haghaidh páipéir agus adhmaid, ar nós giúis huon, giúis fhonsaí, giúis chéaprais. Faightear adhmad ón gcrann guma dubhadhmaid agus ó gcrann santail (Santalum spicatum agus S. lanceolatum).
Baineann grásaeirí tairbhe as plandaí dúchasacha. Orthu sin tá féar an Mhistéalaigh, tor salainn, tor gorm, féar valbaí, féar rinnghéar, féar dosógach agus féar cangarú. thumb|left|200px|[[Lile Gymea i bPáirc Náisiúnta Heathcote National Park i Sydney.]]
Úsáid i gcúrsaí gnó
Go dtí le déanaí ní raibh á saothrú ach an cnó macadamach agus an spionáiste mara. Thosaigh siad ag saothrú macadamia san Astráil sna 1880í, ach in Hawai is mó a bhí na barra ag an am Sna 1970í tháinig méadú ar an méid barra dúchasacha bia a bhí ar díol, agus bhí a lán acu le fáil i dtithe itheacháin agus ó mhórdhíoltóirí: caolacháin (wattles) lena gcuid síolta inite; pluma Davidson, teile fhásaigh, teile mhéire, cuandang (quandong), caor spíosrach (riberry), pluma Kakadu, muntries, tráta fiáin, pluma Illawarra; piobar sléibhe.
Tá tairbhe le baint as plandaí Astrálacha i ngnóthaí cógaisíochta. Tugann speicis de Duboisia scópalaimín agus hióisciaimín uathu, agus tá sólasóidín le fáil ó Solanum aviculare agus S. laciniatum. Tá tairbhe le baint as ola Melaleuca, Callitris, Prostanthera, Eucalyptus agus Eremophila.
Caomhnú
Rinne idir Bhundúchasaigh agus Eorpaigh athrú mór ar dháileadh an fhlóra, agus tháinig an chuid is mó agus is gasta den athrú i ndiaidh na bliana 1788. Choisc díbirt na mBundúchasach úsáid an dóiteáin mar a bhí sé á gcleachtadh leis na mílte bliain; tá comhdhéanamh na gcoillte athraithe ag an bhforaoiseacht; tá bogaigh líonta. Glanadh leathantas mór talún le haghaidh barr, innilte agus bruachbhailte, agus is é an toradh a bhí air sin an fásra a scrios, gnáthóga a mhilleadh, bithéagsúlacht a laghdú, dlús a chur le salannú, agus cothaitheach agus dríodar a fhágáil sna haibhneacha.
Is beag rud is baolaí d’éacachórais íogaire ná spré na speiceas ionrach. Tá fiche speiceas nua plandaí fógartha mar chontúirt náisiúnta. Tá a fhios go bhfuil os cionn seasca speiceas plandaí imithe in éag ó tháinig na hEorpaigh, agus meastar go bhfuil 1,239 speiceas eile i mbaol.
Tá limistéir chosanta le fáil anois i ngach stát agus sna críocha ar son na n-éiceachóras. Ina measc tá páirceanna náisiúnta, ceithre bhogach is seasca a cláraíodh de réir Choinbhinsiún Ramsar agus sé Láithreán déag Oidhreachta Domhanda. Sa bhliain 2002 bhí 10.8% (774,619.51 cm²) á gcosaint ar an dóigh seo. D’aimsigh Coiste Eolaíoch na Spéiceas aTá i mBaol cúig áit déag atá i gcontúirt mhór. Tá cúig éiceachóras shainiúla is ochtó ann de réir rangú Réigiúnú Sealadach Bith-Thíreolaioch na hAstráile, agus táthar ag iarraidh iad a chosaint de réir Phlean Gníomhaíochta na Bithéagsúlachta (Biodiversity Action Plan).
Snáithínghloine
deas|250px|thumb|Snáithínghloine Is éard is snáithínghloine ann ábhar ilchodach a úsáidtear chun struchtúir éadroma, go minic cuartha go coimpléascach, a dhéanamh. Déantar as snáithíní gloine leabaithe i roisín poileistir nó eapocsach é, agus múnlaítear é roimh théachtadh dó. Is plaisteach treisithe le snáithíní gloine é. Baintear feidhm as i struchtúir cosúil le cabhlacha bád, umair i gcomhair leachtanna, agus uaireanta cabhlacha gluaisteán.
Hillary Clinton
Polaiteoir Meiriceánach is ea Hillary Rodham Clinton. Rugadh mar Hillary Diane Rodham ar 26 Deireadh Fómhair, 1947 i Chicago, Illinois. Is ball den Pháirtí Daonlathach í.
Ba í Clinton an First Lady ón bhliain 1993 go dtí 2001 agus a fear céile, Bill Clinton, ina Uachtarán. Bhí sí ina seanadóir sóisearach ó Nua-Eabhrac ó 2001 go dtí 2009. Rinne sí iarracht ainmniúchán an Pháirtí Dhaonlathaigh a fháil don toghchán uachtaránachta i mí na Samhna 2008, ach fuair Barack Obama an bua uirthi. Rúnaí Stáit na Stát Aontaithe a bhí inti ó 21 Eanáir, 2009 go dtí 1 Feabhra, 2013.
An Niasalainn
deas|250px|thumb|An Niasalainn Ba iar-ainm ar an Mhaláiv í an Niasalainn.
Hillary Clinton
Sheas sí d'uachtaránacht na Stát Aontaithe sa bhliain 2016 ach theip uirthi sa toghchán náisiúnta.
Eoin Ó Catháin
Is iriseoir é Eoin Ó Catháin a bhfuil cúram Eagraí Polaitíochta RTÉ Raidió na Gaeltachta air. Bíonn sé le feiceáil ar TG4 freisin. Bíonn sé ag obair go príomha ar chláir nuachta agus cúrsaí reatha. Is as Contae an Chláir dó ó dhúchas, agus tá tréimhsí caite aige ag obair i gCeanada agus sa Bheilg.
Hillary Clinton
Saol luath
Rugadh Hillary Rodham in Chicago sa bhliain 1947. Tógadh í sa chathair sin agus in Park Ridge, Illinois, fo-bhaile de chuid Chicago. Den chreideamh Módhach iad a muintir.
Bhí spéis aici sa pholaitíocht nuair a bhí sí ar scoil agus ar an ollscoil.
Bhain sí céim amach sa dlí in Ollscoil Yale sa bhliain 1973. Dhá bhliain ina dhiaidh sin, phós sí Bill Clinton, fear a bhí ar an ollscoil léi. Bhog an bheirt acu go hArkansas. Toghadh Bill Clinton mar ghobharnóir ar an stát úd, agus rugadh Chelsea Clinton, an t-aon pháiste acu, le linn a chéad théarma.
Chabhraigh sí le páirtí a hathar, na Poblachtaigh. Tar éis tamaill, d’fhág sí an páirtí Poblachtach mar ní raibh sí sásta le cuid de na polasaithe a bhí acu. Thosaigh sí ag obair do na Daonlathaigh.
A saol sa pholaitíocht
Bhí Hillary sa Seanad idir 2001 agus 2009 mar ionadaí do stát Nua-Eabhrac.
Cara dílis d’Éirinn is ea Hillary. Is minic a thagann sí ar cuairt chuig Éirinn. Léiríonn sí suim i gcónaí i gcúrsaí síochána i dTuaisceart Éireann.
Sa toghchán náisiúnta sa bhliain 2016, ba iarrthóir an Pháirtí Dhaonlathaigh í Hillary Clinton d'uachtaránacht na tíre. Fuair sí 48.1% de na vótaí i gcoinne 46.0% le haghaidh iarrthóir an Pháirtí Phoblachtaigh, Donald Trump. Fuair Trump níos mó vótaí sa choláiste toghcháin (304 i gcoinne 227 do Hillary Clinton), áfach, agus d'fhág sin eisean i dteideal na huachtaránachta.
Heikki Kovalainen
Is tiománaí carr rásaíochta Fionlannach é Heikki Johannes Kovalainen. Rugadh é i Suomussalmi, An Fhionlainn ar 19 Deireadh Fómhair 1981. Chuaigh sé in iomaíocht i gCraobh Dhomhanda Foirmle a hAon ó 2007 go 2013. Thiomáin sé le Renault, McLaren, Team Lotus, Caterham agus Lotus F1. I 2021, ghlac sé páirt i Sraith Super GT leis an bhfoireann Toyota Gazoo Racing.
Saol Pearsanta
Phós sé Catherine Hyde i 2014.
Utrecht (cathair)
Is í Utrecht príomhchathair chúige Utrecht san Ísiltír. Tá daonra 316,448 sa chathair. Is í an ceathrú cathair is mó sa tír í.
Leabhar Dharú
Is lámhscríbhinn dhathmhaisithe é  Leabhar Dharú, a théann siar go dtí c. 700, agus ann na ceithre Soiscéal, agus as canúint Éireannach den Vulgáid i gcló na nOileán.
Pléitear fós idir bunús agus dáta an leabhair. Scríobhadh an leabhar book i Darú, Contae Uíbh Fhailí nó gar de, suíomh bunaithe ag Colm Cille (c. 521-97). Moladh tráth gur scríobhadh é in Northumbria, áit le naisc freisin le Colm Cille.
Tugann taifeadtaí stairiúla le fios go raibh an k lámhscríbhinn i Mainistir Dharú faoin mbliain 916, agus más fíor is ar cheann deasa saothair dá leithéid is luaite atá ann. Tá an-chuid damáiste déanta dó thar na cianta. Caomhnaítear anois é i Leabharlann Choláiste na Tríonóide (TCD MS 57).
mion|Fóilió on Leabhar
Cúr síos
Is é an leabhar is sine dá leithéid atá ar marthain, céad bliain roimh Leabhar Cheanannais. Tá an sa téacs Soiscéalta Mhatha, Mharcais, Lúcáis and Eoin, chomh maith le tréithe ábhar eile agus táblaí canon tables. Tá 248 fóilió párpháipéir ann, 245 le 145 mm at tomhas. Tá an-chuid maisithe ann, same áireamh sé leathanach cairpéid, ceithre abhatáir Soiscéalaí agus sé leathanach shuntasacha le téacs six maisithe. Scríobhadh é le Cló na nOileán. Tá roinnt lacunae ann.
Le imeacht ama, trí athchumhdú agus deisithe eile, tá athruithe tagtha ar ord na leathanach agus a méid.
Stair
mion|Leathanach le [[Chi-Rho, Mhatha 1:18]]
Tá an leabhar ainmhithe as an mainistir ag Darú, Contae Uíbh Fhailí, bunaithe ag Colm Cille agus é níos sine agus ina abb Oileán Í. Meastar gur scríobhadh an leabhar ann timpeall na bliana 700.
Feictear sa cholafan nóta scriosta book (f. 247r) a mhaíonn gurbh é "Colm" an scríobhaí, an ó obair déanta aige in dhá lá dhéag. Is léir bhféidir an t-am seo le haghaidh soiscéil ansin, ach ní ceithre cinn le maisiú.
Tá a fhios go deimhin gur choimisiúnaigh Flann Sinna (877-916), Ardrí na hÉireann, cumhdach airgid don leabhar. Is é an an cumhdach is luaite a bhfuil aithne air, cé anois caillte. Creidtear go raibh ann taise Cholm Cille.
Tagann Leabhar Dharú tar éis an Gospel Book Fragment (Durham Cathedral Library, A. II. 10.) roimh Leabhar Lindisfarne, a thosaíodh timpeall na bliana 700.
Hywel Williams
Is polaiteoir Breatnach de chuid Plaid Cymru é Hywel Williams. Rugadh é ar an 14 Bealtaine 1953. I mí Mheitheamh 2001, bhí sé tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do Caernarfon.
Leabhar Dharú
Dathmhaisiú
mion|left|''Leathanach cairpéid le hainmhithe fite fuaite ina chéile Léiríonn dathmhaisiú an leabhair forbairt stíl na n-oileán. Is léir, mar shampla, nach raibh taithí ag an maisitheoir agus é ag iarraidh duine daonna a tharraingt. Tugtar "búcla ag siúl" ar a phríomh-iarraidh an Fear de Matha, agus cuirtear éi gcomortaisi le fíor chré-umha le feiceáil ar buicéad as an Iorua.
Tá vvv na n-ainmhithe fréamhaithe ó phatrúin mhíolchruthacha Gearmánacha agus íomhámná Íosa agus na Soiscéalaithe ó clocha Cruithneacha. Is ionann méid na crosfhí agus an Durham fragment, 'sé sin, níos mó ná Leabhar Lindisfarne. Is é i Leabhar Dharú a fheictear tús le borradh na maisithe Ceilteacha i leabhair na n-oileán.
Tá gach túslitir méadaithe agus maisithe, agus tá poncanna thart timpeall na litreacha a leanann í. I measc móitífeanna eile, tá bíseanna, tríchosóga, trilseáin ribín agus snaidhmeanna ciorclacha sna leathanaigh chairpéid agus sna himill thart timpeall na soiscéalaithr.
An Coiste um Chuntais Phoiblí
Is Buanchoiste de chuid Dháil Éireann é an Coiste um Chuntais Phoiblí a dhíríonn ar a chinntiú go reáchtáiltear seirbhísí poiblí go héifeachtúil agus ar bhonn luach ar airgead.
Leabhar Dharú
Caomhnú
Le dúnadh na mainistreach sa 16ú haois, glacadh seilbh príobháideach ar an leabhar. Fuair James Ussher ar iasacht é agus rinne staidéar air, is dúchas agus é ina easpag na Mí ón mbliain 1621 go dtí 1623. Tháinig an leabhar slán in ainneoin roinnt eachtraí, san áireamh feirmeoir éigin a chuir in uisce é chun uisce coisricthe a dhéanamh chun a bha a leigheasadh.
Erc mac Cairpri
Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, mac Chairbre, rí na Teamhrach ab ea Earc Mac Cairbre (Sean-Ghaeilge Erc mac Cairpri). Fedelm Noíchrothach, iníon Conchobar mac Nessa, rí na nUladh, agus bean chéile Chairbre, ab ea a mháthair.
Tar éis do laoch na nUladh, Cú Chulainn, Cairbre a mharú le linn Cath Ros na Ríg, rinneadh Earc ina rí Teamhrach. Phós sé Fínscoth, iníon Chú Chulainn, agus mhionnaigh a dhílseacht dá sheanathair, Conchúr. Bheartaigh sé comhcheilg ámh le Lughaidh Mac Chú Raoi agus roinnt eile chun Cú Chulainn a mharú. Mar chúiteamh, maraíodh eisean ag Conall Cearnach, deartháir altrama Chú Chulainn. Thóg Conall a cheann leis ar ais go Teamhair, agus d'éag a dheirfiúr Achall le crá croí.
Milton Berle
B'aisteoir Meiriceánach é Milton Berle (12 Iúil 1908 – 27 Márta 2002). Thosaigh sé ag aisteoireacht i scannáin gan focail.
Feithid ghainneach
Feithid a dhiúlann plandaí. Na baineannaigh fhásta gan sciatháin cosanta de ghnáth, le clúdach céarach, cosúil le lanna, a thálann sí ar a colainn. Ní itheann na fireannaigh ó phlandaí, agus bíonn péire sciathán acu. Níos lú ná 8 mm ar fhad. Scaipeann an ghaoth na larbhaí nua-ghortha (na lotnaidí). Timpeall 4,000 speiceas ann, ina measc lotnaidí suntasacha a ionsaíonn plandaí atá tábhachtach sa trádáil.
Oilimpia
deas|250px|thumb|Oilimpia Is baile beag agus suíomh seandálaíochta in iardheisceart na Gréige í Oilimpia.
Feithid leaice
Feithid a mhaireann i gcrobhaingí ar chraobhóga crann. Na baineannaigh gan chosa, le hadharcáin laghdaithe. An cholainn taobh istigh de chumhdach cosanta táil roisínigh, a ndéantar seileaic as.
Reilig na Croise Naofa, Brooklyn
Is reilig Chaitliceach Rómhánach í Reilig na Croise Naofa atá lonnaithe ag 3620 Ascaill Tilden in East Flatbush, Brooklyn, Cathair Nua-Eabhrac atá faoi stiúir Dheoise Brooklyn.
Murascaill na Peirse
Is farraige san Áise í Murascaill na Peirse.
Roscoe Arbuckle
B'aisteoir Meiriceánach é Roscoe Conkling "Fatty" Arbuckle (24 Márta 1887 – 29 Meitheamh 1933). Thosaigh sé ag aisteoireacht i scannáin tostacha.
Seán Ó Briain (scéalaí)
Scéalaí Éireannach ó Loch Conaortha, Contae na Gaillimhe ab ea Seán Ó Briain (1852–1934). Fuair sé go leor scéalta óna uncail Antoine Mac Conaola agus iad ar an bhfarraige ag iascaireacht le chéile. Ní raibh aon Bhéarla aige. Chas sé leis an mbailitheoir béaloidis mór le rá Seán Mac Giollarnáth sna 1930idí, agus bhailigh Mac Giollarnáth roinnt scéalta uaidh agus d'fhoilsigh sé trí cinn acu sa leabhar Loinnir Mac Leabhair agus sgéalta gaisgidh eile sa bhliain 1936. Sa leabhar sin, dúirt Mac Giollarnáth nach raibh “a leithid beo in Éirinn le feabhas innseachta”.
John Joe Nevin
mion|clé Dornálaí gairmiúil Éireannach is ea John Joseph Nevin (a rugadh ar 7 Meitheamh 1989). Bhí sé páirteach faoi dhó sna Cluichí Oilimpeacha, agus bonn airgid bainte amach aige i Londain sa bhliain 2012.
Saol
Rugadh Nevin sa Mhuileann gCearr, Contae na hIarmhí, agus is ball é den lucht siúil. D'fhreastail sé ar bhunscoil Scoil Mhuire na mBráithre Críostaí sa bhaile. Rugadh é John Joseph Nevin ach John Joe a thugtar air go coitianta.
Cluichí Oilmpiceacha
Bhuaigh Nevin a chéad troid i Londain, i gcoinne an Danmhargaigh Dennis Ceylan le corrlach leathan de 21-6. Sa dara troid, bhuail sé Kanat Abutalipov (an Chasacstáin) le corrlach de 15-10.
Coilcicín
Druga atá éifeachtach i gcoinne an ghúta, a eastósctar as cormán is síol chróch an fhómhair. Ainmníodh é as Colcas ar an Muir Dhubh mar a bhfásann cróch an fhómhair. Úsáideadh na plandaí mar chóireáil ar ghúta san Eoraip sa 17ú céad. Aonraíodh coilcicín den chéad uair i 1820, agus úsáidtear go forleathan fós é.
clé|200px|thumb|Coilcicín
Neil Gray
Is polaiteoir Albanach de chuid Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba é Neil Charles Gray. Rugadh é sa bhliain 1986. I mí Bhealtaine 2015, bhí sé tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do An t-Árd Ruigh agus Na Seots.
Áthán (idirdhealú)
Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm Áthán air:
Coileach carraige
Is éan é an coileach carraige atá dúchasach do Mheiriceá Theas trópaiceach. An fireannach le clúmh lonrach dearg nó flannbhuí is cíor mhór ar an gceann. Cuireann sé staidiúir air féin chun baineannaigh a mhealladh.
Oileán Pheadar I
Is oileán san Antartaice é Oileán Pheadar I.
Mind of Mine
Is é Mind of Mine an chéad albam ón bpopcheoltóir Sasanach Zayn. Bhí sé scaoilte é ar an 25 Márta, 2016.
Cairteacha
{|
BusConnects
Tionscadail iompair é BusConnects a bhfuil caiteachas measta suas le €3.4 billiún á dhéanamh ina leith i mBaile Átha Cliath agus €600 milliún i gCorcaigh chun bonneagar a chur ar fáil chun seirbhísí feabhsaithe bus a éascú, agus táthar ag ceapadh go mbeidh costais bhreise ar scéimeanna a bheidh cosúil leis i Luimneach, i nGaillimh agus i bPort Láirge.
Rudolph Valentino
B'aisteoir Iodálach é Rodolfo Alfonso Raffaello Pierre Filibert Guglielmi di Valentina d'Antonguella (6 Bealtaine 1895 – 23 Lúnasa 1926). Thosaigh sé ag aisteoireacht i scannáin gan focail.
Maintis
thumb|[[Sphodromantis viridis]] Feithid mheasartha nó mhór le colainn duaithnithe go maith agus ceann soghluaiste le súile móra. Fanann sí gan chorraí go dtagann a creach feithide gar di roimh iarraidh a thabhairt greim a fháil uirthi lena cosa tosaigh spíonacha. Timpeall 1,800 speiceas ann, agus i gcuid acu itheann an baineannach an fireannach le linn cúplála, ag tosú leis an gceann.
Achall
Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, iníon Cairpre Nia Fer, rí na Teamhrach agus a bhean chéile Fedelm Noíchrothach ba ea Achall. Tar éis bás a dhearthár Earc, mairithe ag Conall Cearnach, d'éag sí le crá croí ar cnoc in aice le Teamhair, a ainmníodh aisti ina cuimhne.
Cnoc Achaill
Deirtear gur tháinig Ard-Rí na hÉireann Túathal Techtmar i gcoróin tar éis dó an t-iar-Ard-Rí, Elim mac Conrach, a chloí i gcath ar chnoc Achaill. De réir Tairired na nDéssi, bhíodh an t-Ard-Rí Cormac mac Airt ina chónaí ar an gcnoc tar éis dó súil a chailleadh, toisc níorbh chóir dó bheith i réim i Teamhair leis a leithéid de locht. Is é An Scrín ainm na háite anois.
George Davis Snell
Géineolaí a rugadh i mBradford, Massachusetts ab ea George Davis Snell (19 Nollaig 1903 – 6 Meitheamh 1996).
Rinne sé taighde ar na géinte a bhíonn freagrach as diúltú d'fhíocháin is orgáin thrasphlandaithe i lucha, agus d'aimsigh an príomhchoimpléasc histeachomhoiriúnachta (MHC).
Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1980 le Jean Dausset is Baruj Benacerraf.
I measc a scríbhinní tá an leabhar Search for a Rational Ethic (Ar Thóir Eitice Réasúnaí, 1988). Fuair sé bás in Bar Harbor, Maine.
mion|clé|H antigen
Feithicil leictreach
mion|Carr leictreach Déanann feithiclí leictreacha níos lú dochair don chomhshaol agus tá siad níos saoire le húsáid.
Innealtóireacht
De bhrí go bhfuil sceithghás gluaisteáin peitril nó díosail chomh salach sin agus chomh dochrach don chomhshaol, tá tóir le fada ar fheithiclí leictreacha a bheadh i bhfad níos glaine. Ach níl an fheithicil leictreach saor go hiomlán ó gháis sceite, mar gineann an gnáthbhataire gal le linn a fheidhmithe. Beidh gá le cineálacha nua bataire, mar sin.
Ní oirfidh cealla gréine mar fhoinse cumhachta d'fheithiclí tarrthála nó gluaisteáin teaghlaigh, mar nach féidir leo dóthain cumhachta a sholáthar gan achar rómhór ceall a bheith de dhíth ar dhromchla feithicle. Tá fuinneamh timpeall 78 vata-uair nó 280 kJ riachtanach in aghaidh gach ciliméadar slí.
I gcás bataire nua-aoisigh, fiú tar éis na mblianta taighde, tá droch-chóimheas idir an fuinneamh stóráilte is meáchan an bhataire. Mar shampla, bíonn fuinneamh timpeall 126 kJ le fáil in aghaidh an chileagraim i ngnáthbhataire luaidhe-aigéadach, ach 5600 kJ in aghaidh an chileagraim i bpeitreal. Sa bhataire is éifeachtaí dá bhfuil ann faoi láthair, an bataire suilfídsóidiam, tá 560 kJ fuinnimh in aghaidh an chileagraim.
Sa todhchaí, tá sé i gceist fuinneamh a chaomhnú i bhfeithiclí trí athghiniúint. Meastar go sabháilfí 10% den fhuinneamh i ngnáth-thuras dá n-úsáidfí an mótar mar ghineadóir le linn don fheithicil leictreach dul le fána. Tá súil le breis ardú éifeachta de bharr feabhsaithe sna giaranna.
Snig
Ubh a bheireann míol, go príomha míol cinn nó míol colainne ar dhuine.
Feithicil leictreach
Innealtóireacht
Tá scéimeanna eile á saothrú chun cumhacht leictreach a sholáthar don fheithicil go leanúnach trí ionduchtú ó shreanga faoin talamh sa bhóthar. Fiú dá mbeadh a leithéid ar fáil ar feadh príomhbhóithre amháin, laghdódh sé an gá le batairí móra sa bhfeithicil féin.
Feithiclí leictreacha in Éirinn
Léiríonn figiúirí nua ón bPríomhoifig Staidrimh sa bhliain 2022 gurb iad feithiclí leictreacha 21% den iomlán a bhí cláraithe in 2022 (ní raibh ann ach 14% an t-am céanna sa bhliain 2021).
Marion Davies
Ba bhan-aisteoir Meiriceánach í Marion Cecilia Davies (3 Eanáir, 1897 – 22 Meán Fómhair, 1961).
Fearful Symmetry (eipeasóid The X-Files)
Craoladh an t-ochtú heipeasóid déag, "Fearful Symmetry" den dara sraith The X-Files ar an 24 Feabhra 1995. Scríobh Steven De Jarnatt an eipeasóid seo. D'fhéach 16.5 milliún duine ar an eipeasóid.
Hannah Bardell
Is polaiteoir Albanach de chuid Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba í Hannah Mary Bardell. Rugadh í ar an 1 Meitheamh 1983. I mí Bealtaine 2015, bhí sí tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do Bhaile Dhunlèibhe.
Aithrí (reiligiún)
mion|La Penitente le Pietro Rotari Cineál urnaí é aithrí, a lorgaíonn maithiúnas ó Dhia as peacaí a rinne daoine.
1999
Is gnáthbhliain ag tosú ar an Aoine é an bhliain 1999 (MCMXCIX).
Willebrod Snell
Matamaiticeoir Ollannach ab ea Willebrod Snell (1591-1626). D'fhionn sé dlí athraonta an tsolais, a dtugtar dlí Snell air. Is é athraonadh ná athrú i dtreo forleata toinne (solas nó fuaim, mar shamplaí) nuair a théann an tonn ó mheán amháin (aer, de ghnáth) isteach i meán eile ag uillinn nach dronuillinn í. In úsáid i lionsaí is teileascóip. I gcás an tsolais, bíonn cóimheas chomhshíneas na huillinne ionsaithí is chomhshíneas na huillinne tarchurtha cothrom le tairiseach an mheáin, a dtugtar an chomhéifeacht athraonta air.
Coiliceam
Crapadh iomarcach is freangadh na matán mín (ainneonach), a tharlaíonn i dtonnta go minic agus a chuireann tús le taomanna péine géire a bhíonn gearr ach tréimhsiúil. Cuireann sé isteach go príomha ar mhatáin mhíne na putóige (coiliceam stéigeach), chomhchonair an domlais (coiliceam domlasach), an pheilbhis dhuánaigh is na n-úiréadar (coiliceam duánach). Tá calcalais sna conairí coiteann mar chúis le coiliceam. Uaireanta faigheann naíonáin coileacam stéigeach mar thoradh ar shlogadh aeir siar le linn ite nó deacracht éigin eile.
Harold Lloyd
B'aisteoir Meiriceánach é Harold Clayton Lloyd Sr. (20 Aibreán 1893 – 8 Márta 1971). Thosaigh sé ag aisteoireacht i scannáin gan focail.
Eala thundra
Is éan í an eala thundra (Cygnus columbianus). Tá dhá fhospeiceas ann, Cygnus columbianus columbianus le gob dubh (Béarla: whistling swan), agus Eala Bewick (Cygnus columbianus beweckii) le gob dubh agus buí.
Mairimbe
mion|clé|Mairimbe á seinnt Cnaguirlis cheoil is ea mairimbe, cosúil le xileafón, le barraí caola adhmaid is athshonadóirí miotalacha, ach réim níos lú agus buailtear é le buailteoir bog. Úsáidtear é i gceolfhoirne nua-aoiseacha agus popbhannaí.
Man in the Dark (úrscéal)
Is úrscéal é Man In The Dark de chuid Paul Auster. Foilsíodh an leabhar i Mí Lúnasa sa bhliain 2008 le Henry Holt and Co.
Metro Tepalcates
Is stáisiún meitreo sa chóras meariompair Meitreo Chathair Mheicsiceo i gCathair Mheicsiceo é Tepalcates. Is stáisiún os cionn talún é. Tá ceangail leis na bealaí bus 162B, 163, 163A, 163B, 164, 166, agus 167 ann, agus is é an stáisiún ceann aistir thoir don Metrobús Chathair Mheicsiceo líne 2. Thosaigh seirbhís ag an stáisiún seo ar an 12 Lúnasa 1991.
Tá babhla cré i stíl roimh-Easpáinneach mar soithí déanta i bPuebla agus Tlaxcala mar lógó ag an stáisiún. Ciallaíonn an focal tepalcates earraí cré i Nahuatl.
Féach freisin
mionsamhail|250px|clé|Ardán traenacha Tepalcates.
Maircíneacht
mion Snaschraiceann adhmad (ar dhathanna éagsúla an-snasta) is ea maircíneacht a chuirtear le troscán i bpatrúin mhaisithe, go minic i bhfoirm torthaí, bláthanna, is fásra. Teicníocht an-choitianta in iarthar na hEorpa sa 17ú-18ú céad. Rinneadh sárshaothar léi sa bhFrainc le linn réimis Louis XIV-XVI. Tugtar páircíneacht ar mhaircíneacht a eagraítear i bpatrúin gheoiméadracha, le hiarmhairt peirspictíochta uaireanta, a bhí coitianta i Sasana sa 17ú céad.
Feithideolaíocht
Brainse bitheolaíochta a bhaineann le gach gné den staidéar ar fheithidí. Mar thoradh ar a dtábhacht, tá fo-bhrainsí ar leith sa bhfeithideolaíocht. Tá cuid de na feithidí tairbheach do dhaoine (mar shampla, iad siúd a phailníonn plandaí bairr) ach is dochrach cuid eile acu, trí bharra a ithe nó galair fhungasacha, víreasacha, is bhaictéaracha a tharchur do phlandaí is daoine. Is féidir go ndéanfaidh siad dochar fíorchostasach. Pléann an fheithideolaíocht fheidhmeach eacnamaíoch le saothrú feithidicídí agus bealaí eile chun feithidí a smachtú. Sa bhfeithideolaíocht mhíochaine, déantar staidéar ar na feithidí a iompraíonn galair cosúil le tífeas, maláire, is suanghalar na hAfraice, chun iad a smachtú. Baintear feidhm as feithidí i dtaighde eolaíoch freisin, agus rinneadh an-dul chun cinn sa ghéineolaíocht trí staidéar ar an gcuil torthaí drosophila.
Drochaid a' Chòta
Is baile é Drochaid a' Chòta (An Béarla Gallda: Cotbrig nó Coatbrig). atá suite in gComhairle Shiorrachd Lannraig a Tuath. Tá sé i ngar do Glaschú. Tá pobal mór Éireannach ann.
Thosaigh stair nua-aimseartha Dhrochaid a' Chòta sa 19ú haois. D'oscail Rèile Bad nam Manach is Cair Ceann Tulaich ann sa bhliain 1826 agus tugadh an leasainm "Crewe Tuathach"  ar an bhaile. Chuaigh a lán daoine as Éirinn ar imirce go dtí an áit chun obair ins na hoibreacha iarainn, agus de réir an daonáirimh sa bhliain 1851m rugadh 35.2% de mhuintir Dhrochaid a' Chòta in Éirinn, i gcomparáid le 7.2% in Albain ina iomláine. Sa bhliain 2001 bhí 41,170 duine ina gcónaí anseo.
Cé gur lean an tionscal trom ar aghaidh i nDrochaid a' Chòta ar feadh blianta fada, mar gheall ar stailceanna agus dúlagar eacnamaíoch sna 1920idí, múchadh foirnéisí Summerlee den uair dheireanach sa bhliain 1926. Ag deireadh na 1930idí, leagadh an láithreán agus clúdaíodh iarsmaí na n-oibreacha iarainn.
Logainm
Is sa bhliain 1755 atá Drochaid a' Chòta le feiceáil ar shuirbhéireacht William Roy mar Cottbrig, ceann de roinnt áiteanna ar eastát níos leithne de chuig Coats. Is dócha go dtagann an t-ainm Coats ón Bhéarla Gallda cot(t), a chiallaíonn "teachín", cé go nascann teoiric mhalartach é le hainm an teaghlaigh Colt, a raibh seilbh aige ar thalamh anseo chomh luath leis an 13ú haois..
Daoine cáiliúla
thumb|centre|thumb|Lá Fhéile Pádraig i Drochaid a' Chóta 2009.
Sníomh
Athrú snáithíní ina snáithe. Dhéantaí dhá shaghas snáithe go traidisiúnta: i snáithí olla bíonn na snáithíní cóirithe go randamach, ach i snáithe mustairte bíonn na snáithíní go léir cóirithe i dtreo fhad an tsnáithe. Sa 18ú céad bhí an próiseas seo ar na próisis a meicníodh den chéad uair, ag úsáid an chadáis ar dtús. Tá modhanna nua, cosúil le sníomh frithchuimilte is sníomh rótair, an-tábhachtach anois is iad an-difriúil ar fad ó na modhanna luatha láimhe leis an gcoigeal, agus níos déanaí ón 11ú céad sa tSín leis an tuirne.
Lisa Cameron
Is polaiteoir Albanach de chuid Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba í Lisa Cameron. Rugadh í ar an 8 Aibreán 1972. I mí Bhealtaine 2015, bhí sí tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do Chille Bhrìghde an Ear, Srath Abhainn agus Lios Mo Fhèige.
Norm Macdonald
Rugadh Norman Gene "Norm" Macdonald (17 Deireadh Fómhair 1959 - 14 Meán Fómhair 2021). Rugadh é in Cathair Québec, Quebec, Ceanada. Fuirseoir, aisteoir, agus fear ghrinn a bhí ann. Bhí sé ar fhoireann Saturday Night Live sna blianta 1993–1998.
Dáire mac Fiachna
Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, tiarna bólachta Uladh ab ea Dáire Mac Fiachna. Ba leis an tarbh Donn Cuailnge, cúis achrainn sa tseanscéal Táin Bó Cuailnge.
Fuair Méabh na gConnacht amach go raibh a fear céile, Ailill, níos saibhre ná í féin, ar luach tarbh ghraíre olltorthúil. Shocraigh sí Donn Cuailnge a bheith ina sheilbh aici chun an cuntas a chothromú. Sheol sí teachtairí chuig Dáire chun talamh agus taisce a thairiscint dó agus, dá mba ghá, garaíocht ghnéis, dá dtabharfadh sé an tarbh di ar iasacht le bliain amháin. Thoiligh Dáire, ach ansin, chuala sé de thaisme na teachtairí ar meisce ag maíomh go dtógadh Méabh an tarbh le neart, munar thoiligh. Tharraing Dáire amach as an mbeart, agus thóg Méabh le neart ansin an tarbh.
De réir ginealaigh Gaelacha na meánaoise, is amhlaidh gur ghaol athartha le Conchúr mac Neasa é Dáire.
5 Meitheamh
Is é an 5 Meitheamh an 156ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 157ú lá i mbliain bhisigh. Tá 209 lá fágtha sa bhliain.
Daniel Craig
Is aisteoir Sasanach é Daniel Wroughton Craig (a rugadh ar an 2 Márta 1968).
CCanna
mion|iocón Úsáidtear fóram go minic le haghaidh CCanna nó ceisteanna coitianta (Frequently Asked Questions nó FAQ) in ailt, láithreáin ghréasáin, liostaí ríomhphoist, agus fóraim ar líne, ina mbíonn ceisteanna coitianta ag tarlú arís is arís eile, mar shampla trí phoist nó ceisteanna ó úsáideoirí nua a bhaineann le bearnaí eolais choitianta.
Go hiondúilI, is é cuspóir na gceisteanna coitianta (nó CCanna) ná faisnéis a sholáthar ar cheisteanna nó ábhair imní go minic; áfach, is modh úsáideach í an fhormáid chun faisnéis a eagrú, agus dá bhrí sin is féidir CCanna a thabhairt ar théacs ina bhfuil ceisteanna agus a gcuid freagraí, is cuma an gcuirtear na ceisteanna go minic i ndáiríre.
John Gilbert
B'aisteoir Meiriceánach é John Gilbert (10 Iúil 1897 – 9 Eanáir 1936). Thosaigh sé ag aisteoireacht i scannáin gan focail.
Máirín na smeach
Ciaróg fhada, dúdhaite de ghnáth. Má bhíonn ciaróg fhásta ar a droim, is féidir léi í féin a chur ar a cosa le gluaiseacht scian claspa a dhéanann smeach ard. Maireann na larbhaí fada sorcóireacha (caochruaí) in ithir ag ithe fréamhacha, agus mar sin is féidir leo a bheith ina lotnaidí suntasacha ar bharra.
Cairpre Nia Fer
I Miotaseolaíocht na nGael, rí na Teamhrach ab ea Cairbre Nia Fear (Sean-Ghaeilge Cairpre Nia Fer, gaiscíoch fear) mac Rus Ruad na Laigean.