cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sunniva
Scéal Sunniva
De réir na scéalta, finscéalta a chreidtear, ba iníon le rí Éireannach í Sunniva, a raibh clú uirthi as a flaithiúlachta agus a rachmas. Nuair a rinne fear míchlúiteach pagánach ionradh ar an tír ag iarraidh ise a phósadh, chinn Sunniva ar éalú ón tír, rud a rinne sí le cuid daoine eile ar bord trí bhád gan seoltaí, stiúir ná rámhaí, ná fiú ceannscríbe acu. Thug an sruth soir iad agus ó thuaidh gur shroich siad cósta thiar na hIorua. Dhírigh cuid d'fhoireann na mbád ar oileán Kinn, ach chuaigh Sunniva agus an chuid ba mhó dá lucht cuimhdeachta i dtír in oileán Selje, i mbéal Fhiord Nordfjord, i gcúige Sogn og Fjordane inniu, agus chuir siad fúthu i bpluais. Bhí na daoine áitiúla in amhras ar heachtrannaigh. I ndiaidh goideadh caorach a bheith curtha ina leith shocraigh lucht na háite ar na daoine nua tagtha a mharú. Chuaigh siad i muinín arm ach tháinig stoirm sa bhealach orthu. Ansn chuir Håkon Sigurdsson, ceannaire ar chuid den Iorua, saighdiúirí le Sunniva agus a muintir a mharú, ach dhruid Dia bealach isteach na pluaise le clocha móra. Nuair a tháinig an rí Olaf Tryggvason an t-oileán, deirtear gur tháinig sé ar chnámha cumhra sa phluais agus gur ordaigh sé séipéal a thógáil san áit mar a gcuirfeadh cnámha Sunniva i gcófra.
Siorrachd Bhaile na h-Ùige
Contae de chuid na hAlban is ea Siorrachd Bhaile na h-Ùige.
Gradam Grammy
Is duaiseanna iad na Gradaim Grammy a bhronnann Acadamh Náisiúnta na nEalaíon Taifeadta agus Eolaíochta, Stáit Aontaithe Mheiriceá, ar cheoltóirí gach bliain, mar gheall ar éachtaí ceoil na bliana sin. Is cosúil le Gradam Oscar, ach amháin do cheoltóirí in áit d'aisteoirí. Is é an Grammy an gradam ceoil is clúití sa domhan.
Bíonn ócáid na nGrammy ar siúl gach bliain i Los Angeles sna Stáit Aontaithe.
Nasc seachtrach
Suíomh oifigiúil
Máire Drumm
Ba pholaiteoir Éireannach í Máire Drumm (22 Deireadh Fómhair 1919 – 28 Deireadh Fómhair 1976). Ba Leas-Uachtarán ar Shinn Féin í ó 1972 go dtí 1976. clé|mion D'fheallmharaigh "cománlach sceimhlitheora" (an Red Hand Commando ) Drumm ar an 28 Deireadh Fómhair 1976. Rinneadh obráid ar a súil e díreach sular caitheadh í san ospidéal Mater i mBéal Feirste. Bhí Drumm ina leaba agus ag teacht chuici féin ag an am.
Seisyll ap Clydog
Ba é Seisyll ap Clydog rí na ríochta Teyrnas Ceredigion agus bunaitheoir na ríochta Teyrnas Seisyllwg(bliain c. 665 - c. 740). Is beag atá ar eolas againn faoi..
Stair
Ag tús an 8ú haois rialaigh Seisyll ap Clydog i Ceredigion. De réir na ginealais traidisiúnta ba de shliocht Ceredig ap Cunedda, bunaitheoir Ceredigion é. Timpeall 730 thóg Seisyll na trí chantref de Ystrad Tywi ó Rhain ap Cadwgan, rí Dyfed, agus chuir sé lena ríocht féin é. Athainmníodh an ríocht leathnaithe nua ina dhiaidh sin mar Seisyllwg, ach tugann staraithe le déanaí faoi deara go bhfuil an t-ainm seo le feiceáil i ndoiciméid mheánaoiseacha níos déanaí agus go dtugtar Ceredigion ar an ríocht sa chúpla foinse chomhaimseartha. Taifeadtar go bhfuair a mhac, Arthen ap Seisyll, bás i 807. Lean Seisyllwg go dtí 920 nuair a chónascadh é leis an ríocht Deheubarth.
An Chré
Cumadh an phaidir An Chré (Credo: Laidin) ag Céad Chomhairle Nicé sa bhliain 325 AD. Úsáidtear go forleathain é i ndeasghnátha na hEaglaise Críostaí go dtí an lá atá inniu ann. thumb|Íomhá de [[Constaintín a hAon, Impire na Róimhe|Chonstaintín I agus easpaig ag Céad Chomhairle Nicé (325), agus ina lámha téacs na Cré sa bhfoirm a tugadh di ag an gCéad Chomhairle i gCathair Chonstaintín (381)]]
Téacs
Siad na focail as Gaeilge ná:
Buirg Juneau, Alasca
thumb|deas|245px|Radharc ón aer croílár [[Juneau, Alasca|Juneau.]]
thumb|280px|Suíomh sa stát [[Alasca]] 237x237px|deas|mion|Suíomh Alasca sa SAM Is buirg in Alasca é Buirg Juneau. Tá sé suite in oirdheisceart an stáit, agus is é thart ar 4 duine sa chiliméadar cearnach (3.85/km²) an dlús daonra ann. Is é Juneau príomhbhaile na buirge, príomhchathair an stáit agus an lonnaíocht is mó daonra sa bhuirg freisin. Sa bhliain 2016 bhí 32,468 duine ina gcónaí ann.
Tá sé ag críochantacht leis na buirgí seo leanas:
Cuimsíonn an bhuirg na páirceanna seo leanas:
John D'Alton (staraí)
Saol
I dteach a athar, William, Bessville, Co. na hIarmhí, 20 Meitheamh 1792, a rugadh é. Ba í Elizabeth Leyne a mháthair. Fuair sé oiliúint i scoil an Urramaigh Joseph Hutton i gCnoc an tSamhraidh, Baile Átha Cliath. D’éirigh leis i scrúdú iontrála Choláiste na Tríonóide agus gan é 14 bliain d’aois go fóill. Bhí sé ina mhac léinn san Choláiste sa bhliain 1808, bhí sé ina bhall de Chumann Staire an Choláiste, agus ghnóthaigh an duais na filíochta. Tar éis dó céim a bhainte amach,  glacadh é isteach mar mhac léinn dlí sa Teampall Láir, Londain, agus Óstaí an Rí, sa bhliain 1811. Ghlaodh chun bharra na hÉireann é sa bhliain 1813.
Ar cuaird an iarthair is mó a bhíodh sé, tar dó bean ó Cúige Chonnacht a phósadh, sé sin Catherine Philips ó Chluain Mór, Co. Mhaigh Eo. Toisc a fheabhas a bhí eolas ar chúrsaí ginealaigh aige bhí sé in ann airgead mór a thuilleamh i gcásanna áirithe sa chúirt. Mar shampla; Malone v. O'Connor, Leamy v. Smith, Jago v. Hungerford, srl.. Cé is moite de cheapachán mar choimisinéir Bhord an Chiste Iasachta (Béarla: Loan Fund Board), ní raibh seasamh oifigiúil aige, ach fuair sé aitheantas éigin nuair a dheonaíodh 'Pinsean an Liosta Sibhialta' de £50 air, nuair a bhí an Tiarna John Russell ina phríomh-aire
Oibreacha
Sa bhliain 1814, scríobh sé an t-aircheadal 'Dermid or Erin in the Days of Brian Boroimhe', in dhá chanto dhéag, agus leabhar ar dhlíthe na ndeachúna. Sa bhliain 1827, bhuaigh sé bonn ón Acadamh Ríoga na hÉireann agus duais, Bonn Óir Cunninghamin le haghaidh a aiste History of Ireland from the earliest period to 1245 when the Annals of Boyle, which are adopted and embodied as the running text authority, terminate sa bhliain 1845. Bhuaigh sé duais eile ón Acadamh lena chuntas ar réimeas Anraí a II in Éirinn. Bhí sé ar choiste an Acadaimh agus deireann R.B. McDowell in ‘The Main narrative’ (The Royal Irish Academy: a bicentennial history 1785-1985, 1985 in eagar ag T. Ó Raifeartaigh) gur chaill sé a áit mar bhall den choiste toisc, más fíor, go ndúirt sé go raibh aiste Henry O’Brien ar na cloigthithe níos fearr ná aiste Petrie. Diúltaíodh dá éileamh go gcuirfí an toghchán ó bhailíocht. Bheartaigh an tAcadamh in 1842 tathant ar an rialtas leanúint le haistí na Suirbhéireachta Ordanáis agus bhí sé ina aghaidhsean. Deir G.F. Mitchell in The Royal Irish Academy: a bicentennial history 1785-1985, 1985 ‘Betham and John D’Alton (who was producing his own local histories) were in bitter opposition.’
An Baile Bocht
Is bruachbhaile i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath é An Baile Bocht (Béarla: Ballybough). Téann an Tulcha tríd an gceantar.
Áth na h-Éilde
Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Áth na h-Éilde.
Brian Hayes
Polaiteoir de chuid an pháirtí polaitíochta Éireannaigh Fine Gael é Brian Hayes (Gaeilge: Brian Ó hAodha ) (rugadh 23 Lúnasa 1969). Tá sé mar Theachta Dála i ndáil na hÉireann agus mar urlabhraí a pháirtí ar chúrsaí oideachais agus eolaíochta. Tá ráite aige agus ag a pháirtí féin go bhfuil i gceist acu stádas éigeantach theanga na Gaeilge go leibhéal na hardteistiméireacht a bhaint. Ní beidh sé ag seasamh i dtoghchán na hEorpa 2019.
Constaintín Mór (Impire na Róimhe)
Ba é Constaintín Mór nó Constaintín I, nó Flavius Valerius Constantinus Impire na Róimhe idir 306 AD agus 337 AD. Rugadh é timpeall na bliana 280 AD i Niš (Naissus, Seirbia)  agus d'éag sé ar 22 Bealtaine 337 AD. Ba eisean an chéad impire de chuid na Róimhe a ghlac leis an gCríostaíocht agus ba é a chinn ar leas a bhaint as an fiche cúigiú lá de mhí na Nollag mar dháta seasmhach na féile.
Críostaíocht
An bhliain dár gcionn, 313 AD, tugadh cead do na Críostaithe a gcreideamh a chleachtadh san Impireacht Rómhánach.
Chuir Constaintín An Chéad Comhdháil Nicea ar bhun sa bhliain 325 AD, rud a raibh tionchar ollmhór aige ar fhorbairt na Críostaíochta. Mar sin, bhunaigh sé Féile na Nollag, dar le Seán Ua Cearnaigh.
Sa Róimh
Ba é Constaintín a chuir i gcrích an Bhaisleac Nova sa Róimh tar éis na bliana 313 AD.
Thóg an tImpire Constaintín Baisleac Naomh Peadar i 330 A.D. ar bharr seanreilig phágánach áit a gcreidtear gur cuireadh iarsmaí an Naoimh i ndiaidh dó a bheith céasta bunoscionn.
Cathair Chonstaintín
Thug Constaintín Mór bonn nua isteach, an soladas. Choinnigh an soladas an meáchan agus an t-ábhar miotail lómhair a bhí ann ó thús suas go dtí lár an 11ú céad. Dá bhrí sin, bhí a cháil amuigh agus bhí sé ar an mbonn ba thábhachtaí a bhí in úsáid do thrádáil idirnáisiúnta ar feadh cúig chéad bliain.
Bás agus Tionchar
D'éag Constaintín ar 22 Bealtaine 337 AD in Nicomedia (izmir inniu).
An Baile Bocht
Stair
Ba iad clann Mhic Dhomhnaill, triúr deartháireacha, a bhí ar a dteitheadh ó chúige Uladh le linn na Plandála a bhunaigh an chéad bhaile ceart sa cheantar. Ar thóir tearmainn a bhí siad nuair a tháinig siad chuig an mBaile Bocht, áit nach raibh mórán daoine ina gcónaí ag an am. Thugtaí 'ríthe', nó taoisigh, ar an mbeirt agus tugtar ómós don leasainm sin in ainm 'Shráid na Ríthe', sráidín taobh le Bóthar an Bhaile Bhoicht.
Ba é an bóthar tríd an mBaile Bocht, ar a dtugtar Bóthar an Bhaile Bhoicht anois, an príomhbhealach ó Bhaile Átha Cliath go Binn Éadair. Léirítear ar sheanléarscáileanna den cheantar go mbíodh an bóthar sin cois farraige, ach is é Bóthar na Trá Thuaidh an príomhbhóthar anois agus tá an fharraige imithe chomh fada le soir le Cluain Tarbh.
Rinne muintir Gardiner go leor tógála agus forbartha timpeall cheantar Shráid Uí Chonaill, ar a dtugtaí The Mall (An Meal), agus mheall an fhorbairt sin lucht tionscail go tuaisceart na cathrach agus chuig an mBaile Bocht. Ba mhór an chabhair é a ghaire is atá an ceantar do Chalafort Bhaile Átha Cliath, an Tulcha, agus an Chanáil Ríoga. I measc na ngnólachtaí a lonnaíodh ar an mBaile Bocht bhí potairí Delamaine, gloineadóirí Chebsey's, céarta iarainn Carrothers & Wilson, McKenny's Vitriol Works, driolgann Dublin Whiskey, grúdlann Finlater, agus déantóirí coistí Hutton. mion|Fáilte ǃ mion|Droichead Creidtear gur troideadh Cath Chluain Tarbh in 1014 láimh le Droichead an Bhaile Bhoicht, ar a dtugtar Droichead Lúcáis Uí Cheallaigh anois. Níos deireanaí, chuir Tomás an tSíoda agus lucht a leanta cath ar na Sasanaigh ag an droichead céanna le linn Éirí Amach an Tiarna Chill Dara in 1534-1535 agus rinneadh ár ar shaighdiúir Shasana. Le linn Éirí Amach na nÉireannach Aontaithe in 1798, gabhadh go leor de mhuintir an Bhaile Bhoicht mar measadh gur easaontóirí a bhí iontu. Bhí cónaí sa cheantar ar Watty Cox, eagarthóir an Union Star, fear ar tugadh pardún ríoga dó as eolas a thabhairt d'fhórsaí na Corónach faoi na hÉireannaigh Aontaithe.
Ghlac go leor de mhuintir na háite páirt in Éirí Amach na Cásca 1916 agus tugtar aitheantas dóibh siúd ar leaca cuimhneacháin timpeall an cheantair. Troideadh cathanna ar Dhroichead Newcomen agus ar Dhroichead Annesley, agus ghabh Arm Cathartha na hÉireann monarcha ag Droichead Annesley agus choinnigh seilbh uirthi ar feadh lae.
Bhí tuilleadh cathanna ann le linn Chogadh na Saoirse (1919-1921). Ionsaíodh Beairic Chonstáblacht Ríoga na hÉireann ar Thrá an Bhaile Bhoicht, agus chuir Dara Cathlán Óglaigh na hÉireann cath ar fhórsaí na Breataine ar Dhroichead an Bhaile Bhoicht. Ba ar an mBaile Bocht a tharla ceann de na hainghníomhartha is mó a luaitear leis an gcogadh - Domhnach na Fola 1920 i bPáirc an Chrócaigh. Ba ar an mBaile Bocht, ar Ascaill Radharc an Chuain, a tharla ceann de troideanna deireanacha an chogaidh sin nuair a rinne saighdiúirí na Breataine ruathar ar theach ina raibh na hÓglaigh cruinnithe ar an tsráid sin.
Rinneadh go leor damáiste do chodanna áirithe den Bhaile Bocht le linn Bhuamáil Bhaile Átha Cliath in 1941.
An Droichead
Tá an droichead le feiceáil ar an léarscáil a tharraing Thomas Phillip in 1685 agus é ina droichead cloiche sé áirse. Tá sé le feiceáil ar léarscáil Greenville Collins freisin agus é "on the road to Baldoile". An fáth a meastar gur láimh leis an droichead a troideadh Cath Chluain Tarbh ná gur thugtaí Cath an Chora Iascaigh ar an gcath céanna ó am go chéile agus bhíodh cora iascaigh gar don áit a bhfuil an droichead anois.
Leifear
Príomhbhaile riaracháin Dhún na nGall is ea Leifear (Béarla: Lifford). Tá an baile suite i ngleann abhainn na Finne agus is ann atá ceanncheathrú Chomhairle Contae Dhún na nGall, ach is í Leitir Ceanainn an baile is mó agus is tábhachtaí sa chontae ó thaobh gnó de.
An Baile Bocht
An Droichead
In 1534, d'éirigh Tomás an tSíoda amach i ndiaidh d'Anraí VII Shasana a uncail a chur chun báis. Le linn an éirithe amach, troideadh cath idir an lucht ceannairce agus fórsaí na Corónach inar leagadh na Sasanaigh ina sluaite.
Leifear
Bhí caisleán ag Maghnus Ó Domhnaill san áit sa 16ú haois agus d'fhás an baile timpeall air. Bhunaigh Arm Shasana garastún ann agus níor fhág sé go dtí gur bunaíodh an Saorstát i 1922. Tá droichead thar an Fheabhail a nascann Leifear leis an Sraith Bán i gContae Thír Eoghain. Bád farantóireachta a úsáideadh go dtí gur tógadh an droichead sa bhliain 1730. Tógadh an droichead atá ann anois sa bhliain 1964. Le linn na dTrioblóidí, sa bhliain 1968, tugadh iarracht ar an droichead a phléascadh.
Tagairtí
left|210px|thumb|Leifear.
An Baile Bocht
An Droichead
Tógadh droichead nua coincréite in 1937 agus athainmníodh an droichead sin as Lúcás Ó Ceallaigh in 1985, bliain i ndiaidh a bháis.
mion|Sráid Dunne mion|Reilig an Bhaile Bhoicht mion|Reilig an Bhaile Bhoicht mion|Scoil Uí Chonaill
Oideachas
Is iomaí scoil agus institiúid oideachais a bhí ar an mBaile Bocht agus sa cheantar máguaird i gcaitheamh na mblianta agus tá cuid acu ann i gcónaí. Glacadh le daltaí i rith na seachtaine tamall ina dhiaidh sin
Scoil na Trá Thuaidh
Ba í Scoil na Trá Thuaidh an chéad institiúid oifigiúil oideachais sa cheantar. Lonnaithe san áit a bhfuil 68 Bóthar na Trá Thuaidh anois, ar an gcoirnéal le Sráid Ghairdín an Earraigh, a bhí sí, agus ba mar scoil domhnaigh a osclaíodh i dtús aimsire í in 1786. Bhí Arthur Guinness, an tOir. Henry Irwin agus an tOir. Norbert Daly i measc na n-iontaobhaithe. Chuirtí fáilte roimh pháistí ó gach cúlra creidimh ann ach bhí ghearrtaí táille ar an teagasc. Thugtaí bia agus éadaí do na páistí sa scoil, ach chuirtí an dlí ar thuismitheoirí a ghlac leis na héadaí ach nár bhac an páiste a chur ar scoil ina dhiaidh sin. Bhí beagnach 100 dalta ar an scoil sa bhliain 1787, agus 173 dalta ann in 1819. Ní raibh ach triúr múinteoirí fostaithe sa scoil an bhliain chéanna. Bunaíodh naíscoil de chuid na scoile ar Thrá an Bhaile Bhoicht in 1829. Faoin mbliain 1833 bhí an scoil ag titim as a chéile agus beartaíodh scoil nua agus séipéal a thógáil. Fuarthas an láthair nua sa bhliain 1836 agus osclaíodh an foirgneamh nua in 1842 agus 150 dalta ar an scoil. Atógadh an scoil ar an láthair chéanna in 1943-44 agus d'athoscail an Taoiseach Éamon de Valera í ar an 9 Meitheamh 1944 í. Scoil Náisiúnta Cholm Cille a thugtar anois uirthi.
Scoileanna Shráid Liam Thuaidh
Osclaíodh clochar de chuid Siúracha na Trócaire ar Shráid Liam Thuaidh in 1815, agus faoin mbliain 1857 ord ban rialta as an bhFrainc, Filles de Charity, i seilbh na háite. D'oscail Filles de Charity scoil Chaitliceach ar an láthair do pháistí na háite.
Osclaíodh dílleachtlann ar Shráid Liam Thuaidh in 1858 agus mhúintí scileanna tís do chailíní óga ann. In 1893, osclaíodh scoil eile do bhuachaillí ar an tsráid. D'fhreastail Breandán Ó Beacháin agus beirt easpag, an tEaspag Carroll agus an tEaspag Kavanagh ar an scoil sin. Rinneadh damáiste do scoileanna Shráid Liam Thuaidh nuair a bhuamáil an Luftwaffe Baile Átha Cliath in 1941.
Scoil Uí Chonaill
Bhunaigh Éamonn Iognáid Rís Scoil Uí Chonaill ar Shráid Risteamainn Thuaidh. Ba é Domhnall Ó Conaill féin a leag buncloch na scoile in 1828 agus is mar gheall air sin a thugtar Scoil Uí Chonaill anois ar an áit. Chuir Éamonn Rís, beirt chúntóirí, ábhar oide, agus ceathrar ábhar sagairt fúthu sa scoil ar an mBaile Bocht in 1831 agus chláraigh os cionn 500 dalta léi. Tá Scoil Uí Chonaill ann i gcónaí.
Institiúid Feinaigle
Ní raibh dóthain spáis sna tithe ar Bhóthar Chluain Tarbh do líon na scoláirí a chláraigh leis an Institiúid, ceannaíodh Áras Aldborough ar Rae Phortlainne, ar imeall an Bhaile Bhoicht, ar costas £4,800 agus aistríodh na scoláirí agus an institiúid féin chuig an láthair sin. A fhad is a bhí Institiúid Feinaigle san fhoirgneamh, tugadh 'The Luxembourg' air. Fuair Gregorious Feinagile bás ar an 24 Nollaig 1819 agus dúnadh an scoil níos lú ná deich mbliana i ndiaidh a bháis.
Scoil Chluain Life
Bunaíodh scoil ar thailte Choláiste Chluain Life in 1842. As láib, aolchloch, agus clocha a rinneadh an scoil ceann tuí agus ní raibh ach aon seomra amháin ann. Bhí 168 dalta, idir cúig agus ceithre bliana d'éag d'aois, cláraithe leis an scoil ach ní fhreastalaíodh ach tuairim is 100 duine acu sa tseachtain uirthi. Pingin sa tseachtain a ghearrtaí mar tháille ar na daltaí agus chuirtí fáilte roimh pháiste de gach cúlra creidimh ann. Mhair an scoil thart ar dhá scór blianta.
Scoileanna Eile
Tá taifead ann i dtuarascálacha de chuid Choimisinéirí Oideachais na hÉireann de scoileanna eile ar an mBaile Bocht. Sna 1820idí bhí scoil ag Mary Westman ar Shráid Liam Thuaidh agus scoil eile ag Henry Callaghan ar Shráid Ghairdín an Earraigh. Bhí scoil eile in 2 Bóthar na Trá Thuaidh ag Anne Williams, agus dhá scoil eile i gCúirt Aldborough. De réir na dtuarascálacha, bhí trí scoil eile ann in 1826: ceann in 4-5 Plás Ruiséal ag lánúin dar shloinne Kirschoffer; ceann ar an tsráid chéanna ag 'Madame Picorgny'. De réir Dhaonáireamh 1911, bhí léamh agus scríobh ag 95% de mhuintir an Bhaile Bhoicht.
Sráideanna
mion|[[Seán Ó Donnabháin]]
Sionnach foraoise
Is ainmhí é an sionnach foraoise. Mamach atá ann.
Túpáí
Ainmhí is ea an túpáí.
Mullach an Radhairc
Is sliabhraon suite i gContae Chorcaí iad Mullach an Radhairc. Tosnaíonn an Abhainn Mhór anseo.
James Kilroy
Polaiteoir Éireannach ab ea James Kilroy (1890 – 5 Eanáir 1954). Bhí sé ina bhall d'Fhianna Fáil.
An Chloch Mhór
Is baile fearainn suite i gContae an Dúin í an Chloch Mhór.
Mahamad Bouazizi
Céimí ollscoil e Túinéiseach ab ea Mahamad Bouazizi (29 Márta 1984 – 4 Eanáir 2011; Araibis: محمد البوعزيزي). Chuir sé é féin trí thine ar an 17 Nollaig 2010 - féinloisceadh - mar agóid éadóchasach in aghaidh na drochíde agus an uiríslithe a d’fhulaing sé ó na húdaráis áitiúla. clé|mion
Imeachtaí
clé|mion|máthair BouaziziNí raibh Bouazizi in ann a bheith ag obair mar dhíoltóir torthaí agus glasra i mbaile Sidi Bouzid i lár na Túinéise. Diúltaóidh ceadúnas margaidh do Bouazizi ar chúis fhánach éigin agus chuir sé lámh ina bhás féin le dó.
Fuair Bouazizi bás léanmhar trí seachtaine níos déanaí ar an 4 Eanáir 2011. clé|mion|uaimh Bouazizi Bhí réimeas na Túinéise géar orthu súid a bhí ag éileamh roinnt an rachmais agus daonlathais. Chuir féinloisceadh Bouazizi tús leis na h-agóidí a tharla sna blianta 2010-2011 sa Túinéis, i dtús i gcoinne na gcoinníollacha eacnamaíoch a agus bhrúidiúlacht na bpóilíní.
Bhí athruithe tromchúiseacha bainte amach ag féinloisceadh Bouazizi i 20 tír ar a laghad. Ba é a fhéinloisceadh an splanc a ghin ‘'Earrach na nArabach’ mórthimpeall an domhain Arabaigh.
An Tuircméinis
Teanga Tuircice is ea an Tuircméinis, agus í ar ceann de na teangacha Oghuz, cosúil leis an Tuircis agus an Asarbaiseáinis. Is í teanga oifigiúil na Tuircméanastáine í, ach thairis sin, tá mionlaigh mhóra Thuircméanacha le fáil san Iaráic, san Iaráin, san Afganastáin agus sa Tuirc. Tá sí ag 3,430,000 duine ina tír dhúchais féin, ach labhraíonn beagnach dhá oiread eile sna tíortha timpeall na Tuircméanastáine í. Naoi milliún ar fad is ea na cainteoirí dúchais ar fud an domhain.
Tá dlúthghaol ag an Tuircméinis leis an Tatairis Chriméach (nach ionann í agus an Tatairis i gciall cheart an fhocail ach teanga Tuircice eile) agus leis an teanga Salar, atá le cloisteáil i gCúige Xinjiang sa tSín. Tá an Tuircméinis intuigthe ag na Turcaigh agus ag na hAsarbaiseánaigh freisin.
Inniu, is í an aibítir Laidineach a úsáidtear go hoifigiúil leis an Tuircméinis a scríobh. Ba é an deachtóir Saparmyrat Ataýewiç Nyýazow a thug isteach í i dtús na nóchaidí. Mar sin féin, baintear úsáid as an tseanaibítir Choireallach go forleathan fosta. Nuair a bhí Nyýazow ina bheatha, ba nós le páirtithe an fhreasúra a gcuid leathanach Gréasáin a fhoilsiú san aibítir Choireallach le cur in iúl nach raibh siad sásta leis an deachtóireacht. Choinnigh an agóidíocht sin an córas Coireallach beo go dtí an lá atá inniu ann.
Bhí an Tuircméinis á scríobh leis an aibítir Arabach go dtí an bhliain 1929. Ina dhiaidh sin, cuireadh na litreacha Laidineacha ina háit. Le teacht an Stailíneachais, áfach, d'éirigh an tAontas Sóivéadach as an aibítir Laidineach a chur i bhfeidhm ar theangacha nua, agus anois, ceapadh litriú nua fós a bhí bunaithe ar an aibítir Choireallach. Bhí an córas seo in úsáid ón mbliain 1938 i leith.
D'fhéach an deachtóir leis an teanga a athrú ar bhealaí eile fós. Mar shampla, bhaist sé ainmneacha nua ar mhíonna na bliana. D'ainmnigh sé Mí Eanáir as féin, agus Mí Aibreáin as a mháthair. Thug sé ainmneacha nua tírghráúla ar na míonna eile.
Clann Aodha Buí
Is baile fearainn suite i gContae an Dúin é Clann Aodha Buí.
Áird Chlach
Is sráidbhaile crochtóireacht beag suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Áird Chlach.
Áird Eachbhaidh
Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Áird Eachbhaidh.
Dallóg bhánfhiaclach
Ainmhí is ea an dallóg bhánfhiaclach.
The One with George Stephanopoulos
Craoladh an ceathrú heipeasóid, "The One with George Stephanopoulos", den chéad sraith Friends ar an 13 Deireadh Fómhair, 1994. Scríobh Alexa Junge an eipeasóid seo. D'fhéach 19.7 milliún duine ar an eipeasóid.
Isiméir
An Dá Chineál Isiméireachta
Go bunúsach, tá dhá chineál isiméireachta ann: isiméireacht struchtúrach agus steiré-isiméireacht. San isiméireacht struchtúrach nasctar na hadaimh dá chéile ar bhealaí éagsúla. Sampla de seo is ea iad an dá chineál alcól próipile: an t-alcól normalach próipile agus an t-alcól iseapróipile. San alcól normalach próipile, tá an feidhmghrúpa, an hiodracsalghrúpa -OH ar a n-aithnítear na halcóil, tá sé nasctha de cheann an tslabhra carbóin, agus san alcól iseapróipile, tá sé nasctha den adamh láir sa slabhra. Sa steiré-isiméireacht, is é an struchtúr tríthoiseach atá difriúil. Tá isiméir eile fós ag an dá alcól seo, mar atá, an t-éitear meitileitile, nó, agus is fiú a thabhairt faoi deara gur éitear atá ann seachas alcól, is é sin tá an t-adamh ocsaigine nasctha de dhá adamh carbóin. Mar sin, is minic a bhíonn sé incheaptha nach bhfuil an feidhmghrúpa céanna d'adaimh ag na hisiméirí, agus mar sin, nach mbaineann siad leis an aicme chéanna de chomhdhúile orgánacha.
Maidir leis an steiré-isiméireacht, is éard atá i gceist léise ná isiméireacht thríthoiseach: is ionann struchtúr déthoiseach an dá isiméir, ach tá siad éagsúil ó thaobh a struchtúir thríthoisigh de. Go tipiciúil tá ceithre mhalartaí éagsúla nasctha d'adamh áirithe carbóin sa mhóilín, agus is féidir na malartaithe seo a shocrú ar dhá dhóigh timpeall an adaimh sin. Deirtear gur adamh neamhshiméadrach carbóin atá againn ansin. Tá sé incheaptha, áfach, go bhfuil neamhshiméadracht de chineál eile ag roinnt le struchtúr iomlán an mhóilín cé nach féidir aon adamh neamhshiméadrach amháin a aithint ann.
An Isiméireacht Struchtúrach
De réir na hainmníochta idirnáisiúnta, is féidir linn própán-1-ól a thabhairt ar an alcól normalach próipile agus própán-2-ól ar an alcól iseapróipile. (Ní bheadh sé ciallmhar "própán-3-ól" a aithint mar isiméir eile, ós rud é nach mbeadh difríocht ar bith idir í agus an própán-1-ól, chomh siméadrach is atá struchtúr na slabhraí carbóin.) San ainmníocht sin, glactar leis an slabhra carbóin is faide sa mhóilín mar bhunús, agus na feidhmghrúpaí is na craobhacha a ghobann amach as an mbunstruchtúr seo, luaitear iad in ainm córasach na comhdhúile le huimhir an adamh carbóin sa bhunstruchtúr a bhfuil an feidhmghrúpa nó an chraobh nasctha dó. Is gnách malartaí a thabhairt ar an bhfeidhmghrúpa nó ar an gcraobh sin, nó is féidir dearcadh ar an struchtúr mar a bheadh adamh hidrigine sa bhunstruchtúr malartaithe ar an bhfeidhmghrúpa nó ar an gcraobh sin. Sa dá chineál própánól, is féidir linn a shíleadh gur móilín própáin a bhí ann ar dtús agus gur malartaíodh ceann de na hadaimh hidrigine ar an hiodracsalghrúpa, ionas go bhfuarthas própánól.
Is isiméirí iad an dá chineál própánól agus an t-éitear meitileitile (an mheatocsa-eitéin), cé nach ionann feidhmghrúpaí an dá chineál própánól (ar alcóil iad) agus an éitir seo (ós éitear é). Tá an t-éitear meitileitile an-difriúil leis an dá phrópánól ó thaobh na dtréithe fisiceacha agus ceimiceacha de. Mar shampla, is gás é le teocht an tseomra agus faoi ghnáthbhrú an atmaisféir, nuair is leachtanna iad an dá phrópánól. Níl an t-éitear meitileitile chomh sothuaslagtha san uisce agus an dá phrópánól, ach an oiread. Is féidir an dá phrópánól a mheascadh tríd an uisce i do rogha coibhneas, ach de ghnáth, bíonn srianta le hintuaslagthacht na n-éitear san uisce. (Ní féidir teacht ar shonraí cruinne intuaslagthachta an éitir seo ar an Idirlíon, ach maidir leis an dá éitear simplí eile, an t-éitear dé-eitile agus an t-éitear démheitile, is féidir timpeall ar 70 ml de cheachtar a thuaslagadh in aon lítear uisce, agus is dócha nach bhfuil intuaslagthacht an éitir mheitileitile mórán níos airde ná níos ísle ná sin.)
Níl sé riachtanach go bhfuil feidhmghrúpa ar bith sna móilíní ar isiméirí iad. Mar shampla, is isiméirí iad an bútán normalach agus an t-iseabútán (an meitilphrópán). Samhlaítear an dara ceann acu mar móilín própáin a bhfuil meitilghrúpa ag gobadh as an adamh ina lár.
Cosúil leis an dá phrópánól agus an t-éitear meitileitile thuas, is isiméirí struchtúracha dá chéile iad an próipianaildéad (an própánal) agus an t-aicéatón (an própánón), cé nach comhdhúile den chineál chéanna iad: is aildéad é an próipianaildéad, agus is céatón é an t-aicéatón. Mar sin, tá siad sách difriúil le chéile ó thaobh na n-airíonna ceimiceacha de.
An Isiméireacht Cis-Tras
Sna laethanta a bhí ba ghnách "isiméireacht chéimseatach" a thabhairt ar an isiméireacht cis-tras. Is éard atá i gceist ná go bhfuil struchtúr righin ann ar féidir don dá mhalartaí bheith ar aon taobh de nó ar an dá thaobh de. Go tipiciúil tá nasc dúbailte i gceist, nó má tá nasc dúbailte idir dhá adamh carbóin, tá an trí nasc - an ceann dúbailte agus an dá nasc singil - suite in aon leibhéal, agus ní féidir an móilín a chasadh timpeall ar an nasc dúbailte mar ais. Mar shampla, sa bhúit-2-éin is féidir leis an dá mheitilghrúpa  bheith ar aon taobh amháin den nasc dúbailte (cis) nó ar an dá thaobh (tras):  (cis-isiméir, an dá  chugainn), nó  (tras-isiméir, ceann den dá  iompaithe uainn).
Tá isiméirí den chineál seo ag comhdhúile áirithe neamhorgánacha, ar nós na déimíde, nó. Tá nasc dúbailte idir an dá adamh nítrigine i móilín na déimíde, agus is féidir don dá adamh hidrigine a bheith ar aon taobh amháin den nasc seo (cis-déimíd) nó ar an dá thaobh de (tras-déimíd). Déanann leictreondíseanna an dá adamh nítrigine gnó an "mhalartaí" i struchtúr na déimíde.
Má tá níos mó ná dhá chineál malartaí nasctha de na hadaimh charbóin a bhfuil nasc dúbailte eatarthu, ní úsáidtear na réimíreanna cis agus tras. Ina n-áit sin, is iad na litreacha E agus Z a bhíonn in úsáid. Seasann E don fhocal Gearmáinise entgegen (in aghaidh a chéile) agus is é is brí leis an litir Z ná zusammen (le chéile). Tá nós ainmnithe an dá chineál isiméirí sin bunaithe ar chóras tosaíochtaí na malartaithe ar a dtugtar córas Cahn-Ingold-Prelog. Sa chóras seo tá na malartaithe in ordú de réir a n-uimhreach adamhach, agus is é an malartaí is airde uimhir adamhach an malartaí is airde tosaíocht.
Dá réir sin, ní bhíonn an córas E-Z ag cur leis an gcóras cis-tras mar a shílfeá. Déanaimis ár marana ar an gcomhdhúil úd ar a dtugtar 1-bróma-1,2-déchlóireitéin,. Is é an bróimín an malartaí is airde tosaíocht de réir chóras Cahn-Ingold-Prelog, agus is é an clóirín an dara malartaí is airde tosaíocht. Má tá an t-adamh bróimín agus ceann den dá adamh clóirín ar aon taobh den nasc dúbailte, is í an Z-isiméir atá againn, toisc go bhfuil na malartaithe is airde tosaíocht le chéile, zusammen.
Fórsa
300px|thumb|Déantar cur síos ar fhórsaí freisin mar bhrú nó tharraingt ar réad. Is féidir leo a bheith mar gheall ar fheiniméin amhail [[imtharraingt, maighnéadas, nó aon rud a d'fhéadfadh luasghéarú a chur faoi réad.]]
San fhisic, is éard is fórsa ann ná aon ní a athraíonn luas, treo, nó cruth réada. I bhfocail eile, is é is fórsa ann ná ní a chuireann ar réad de mhais M a treoluas a athrú (lena n-áirítear rud a thosú ar ghluaiseacht ó fhos), i.e., a luas á ghéarú, nó réad solúbtha a dhífhoirmiú. Bíonn idir méadaíocht agus treo aige, rud a chiallaíonn gur chainníocht veicteoireach é. Cuireadh Dara Dlí Newton, F = ma, le chéile ar dtús i dtéarmaí a bhí beagán éagsúil ach comhionann, áfach: deir an leagan bunaidh go bhfuil an fórsa glan ag gníomhú ar réad i gcomhréir dhíreach leis a chuid athruithe móimintim.
Isiméir
An Tátaiméireacht
Tátaiméireacht atá i gceist, má tá cothromaíocht cheimiceach idir an dá isiméir, ionas nach féidir iad a dhealú ó chéile. Is í an tátaiméireacht idir eanóil agus céatóin an sampla is coitianta, b'fhéidir. Tugtar eanóil ar na comhdhúile orgánacha ina bhfuil grúpa hiodrocsaile ceangailte d'adamh carbóin a bhfuil nasc dúbailte idir é agus adamh carbón eile. Go bunúsach, bíonn na heanóil éagobhsaí, agus iad ag athrú go spontáineach go céatóin, mar seo:
Anseo, seasann R1 agus R2 do ghrúpaí éagsúla d'adaimh. Más ionann R2 agus adamh hidrigine, gheofar aildéad, seachas céatón.
Tá eanóil ann, áfach, ina bhfaigheann an grúpa hiodrocsaile "tacaíocht" ón struchtúr leictreonach ina thimpeall, ionas go bhfágfar céatadán beag den eanól sa chéatón. Uaireanta, bíonn tionchar an chéatóin ar thréithe ceimiceacha an chéatóin le haithint ar an dóigh a n-imoibríonn sé leis na comhdhúile eile, agus is féidir leas a bhaint as an iarmhairt seo sa teicneolaíocht. Go tipiciúil, is féidir leis an eanól gníomhú mar aigéad lag agus imoibriú le bunanna, ionas go gcruthaítear ainiain eanóláite,
An saghas tátaiméireachta atá i gceist le tátaiméireacht na n-eanól is na gcéatón, is gnách prótatrópacht a thabhaurt air, nó is éard atá i gceist leis ná aon phrótón amháin (aon ian hidrigine amháin) a bheith ag luainiú idir dhá adamh carbóin. Tá cineálacha eile tátaiméireachta ann, cosúil le tátaiméireacht na n-aimíonaigéad. Tá carbocsailghrúpa, ar feidhmghrúpa aigéadach é, agus aimínghrúpa, ar feidhmghrúpa bunata (alcaileach) é i gcomhdhúil gach aimíonaigéad, agus is follasach go bhfuil an dá ghrúpa seo ag imoibriú le chéile. Is éard a fhaightear de thoradh an imoibriúcháin seo ná svitirian (as an téarma Gearmáinise Zwitterion, a úsáidtear mar iasacht sa Bhéarla féin). Sa svitirian tá ian hidrigine an charbocsailghrúpa tar éis greamú den aimínghrúpa, ionas go bhfuil grúpa carbocsaláite -C(O)O- agus grúpa aimíde -NH3+ ann.
Ní féidir na tátaiméirí a scaradh ó chéile, ach is féidir iad a aithint ar fhianaise indíreach. Bíonn siad difriúil ó thaobh na n-airíonna ceimiceacha de, is é sin ní bhíonn siad ag imoibriú leis na comhdhúile eile ar an dóigh chéanna. Mar sin, más meascán tátaiméirí atá i gcomhdhúil áirithe, agus í ag imoibriú le comhdhúil eile, is féidir comhábhair an mheascáin sin a aithint ar na torthaí imoibriúcháin.
Tá sé tábhachtach a thuiscint nach ionann an tátaiméireacht mar rud agus an mhéisiméireacht (an t-athshondas ceimiceach). Is éard atá i gceist leis an athshondas ceimiceach nó an mhéisiméireacht ná nach féidir cur síos ceart a thabhairt ar struchtúr na nasc ceimiceach i móilín áirithe, toisc go bhfuil an struchtúr sin idir eatarthu, agus go bhfuil an struchtúr idir eatarthu sin cobhsaí socair - is é sin níl an dá struchtúr sin i gcothromaíocht le chéile. Mar sin, níl i gceist leis an méisiméireacht go bunúsach ach locht atá ar chóras na bhfoirmlí ceimiceacha, nó iarmhairt is toradh don chóras féin. Sa tátaiméireacht tá na tátaiméirí éagsúla ag iompú gona chéile gan stad gan staonadh. Sampla den mhéisiméireacht é an t-ian tiaicianáite,.
An Steiré-Isiméireacht
Más ionann struchtúr an dá mhóilín mar a bhreactar síos ar pháipéar é, is féidir dóibh bheith difriúil ó thaobh an struchtúir thríthoisigh de. Tugtar steiré-isiméireacht air seo. San eanantaiméireacht tá dhá mhóilín againn agus iad ina scátháin scáile dá chéile. Is féidir, áfach, do dhá mhóilín bheith ina steiré-isiméirí cé nach bhfuil siad ina n-eanantaiméirí. Ansin, tugtar diaisteiré-isiméirí nó diaisteiréiméirí orthu.
Ní mór an steiré-isiméireacht a dhealú ón gconformáil. Is éard atá i gceist leis an gconformáil ná an dóigh a bhfuil an móilín "camtha" faoi láthair, agus is féidir don mhóilín chéanna dul ó chonformáil go conformáil go furasta. Tá sé i bhfad níos deacra na steiré-isiméirí a chlaochlú go steiré-isiméirí eile.
An Steiré-Isiméireacht agus an Isiméireacht Struchtúrach i gComparáid
Bíonn na hisiméirí struchtúracha difriúil ó thaobh na ceimice de. Mar shampla, is féidir linn comhdhúile isiméireacha a chruthú nach ionann na feidhmghrúpaí iontu, cé gurb ionann líon na n-adamh is na ndúl iontu. Cuir i gcás, is é an feidhmghrúpa -COOH, an carbocsailghrúpa, a dhéanann aigéad carbocsaileach den chomhdhúil orgánach. Tá an feidhmghrúpa sin comhdhéanta as an gcarbóinilghrúpa -CO- agus as an hiodracsalghrúpa -OH. Má tá comhdhúil againn ina bhfuil an dá ghrúpa seo suite ar thaobhanna éagsúla den tslabhra fhada d'adaimh charbóin, níl sí féin ina haigéad carbocsaileach, ach is léir go bhfuil isiméirí aici ar aigéid charbocsaileacha iad.
An Chiriúlacht
Maidir leis na steiré-isiméirí, bíonn siad an-chosúil le chéile sa chuid is mó de na himoibriúcháin cheimiceacha, amach ó na himoibriúcháin lena gcuid steiré-isiméirí féin. Is féidir leis na heinsímí, áfach, na steiré-isiméirí a aithint thar a chéile, agus de ghnáth, roghnaíonn na horgánaigh bheo aon steiré-isiméir thar an gceann eile. Is minic a aithnítear dhá eanantaiméir ar an dóigh a gcasann siad leibhéal an tsolais pholaraithe ar leataobh - ar dheis, nó ar chlé. Is minic a chuirtear an casadh seo i gcomparáid leis an dóigh a mbíonn na ndaoine níos fearr ag obair leis an deasóg nó leis an gciotóg, agus tugtar ciriúlacht ar an eanantaiméireacht freisin - tá an focal sin "ciriúlacht" bunaithe ar an bhfocal Gréigise a chiallaíonn "lámh".
An Lárphointe Ciriúil
Is é is cúis leis an gciriúlacht go bhfuil adamh carbóin sa mhóilín a bhfuil ceithre mhalartaí éagsúla nasctha de. Deirtear gur adamh neamhshiméadrach é, nó gur lárphointe ciriúil, nó lárphointe steiréigineach, atá ann. Ceann de na comhdhúile is simplí a bhfuil lárphointe ciriúil iontu atá san aigéad lachtach, CH3CH(OH)COOH. Is féidir móilín an aigéid lachtaigh a fheiceáil mar adamh carbóin (an lárphointe ciriúil) a bhfuil ceithre mhalartaí nasctha de: an t-adamh hidrigine - CH3CH(OH)COOH - an hiodracsalghrúpa - CH3CH(OH)COOH - an meitiolghrúpa - CH3CH(OH)COOH - agus an grúpa carbocsaile, a dhéanann aigéad carbocsaileach de - CH3CH(OH)COOH. Anois, samhlaímis dúinn móilín an aigéid lachtaigh romhainn, agus an ceithre mhalartaí ag gobadh amach as an lárphointe ciriúil mar a bheadh bioranna an teitrihéadráin iontu. Tá an grúpa carbocsaileach -COOH ag díriú orainn, agus an meitiolghrúpa ag díriú suas, beagáinín ar shiúl uainn. Ansin, cá bhfuil an hidrigin agus an hiodracsail? Ceann acu ag díriú ar chlé, an ceann eile ar dheis - ach cé acu atá ag díriú ar chlé, cé acu atá ag díriú ar dheis? Tá an dá rogha ann. Sin é an tuige go bhfuil isiméireacht den chineál seo againn.
Má tá aon lárphointe ciriúil amháin sa mhóilín, tá dhá steiré-isiméir ann, agus is eanantaiméirí dá chéile iad. Sampla de seo is ea an t-aigéad lachtach, CH3CH(OH)COOH. Má tá dhá lárphointe ciriúla ann, tá an scéal níos casta. Sampla de seo is ea an t-aigéad tartarach, HOOCCH(OH)CH(OH)COOH. Tá trí steiré-isiméir aige, mar atá, an dá eanantaiméir a chasann leibhéal an tsolais pholaraithe, agus an tríú cineál aigéad tartarach, an t-aigead méiseatartarach, nach bhfuil ag oibriú ar an solas polaraithe ar aon nós ná slí, ós rud é go neodraíonn an dá lárphointe ciriúil a chéile. Is diaisteiré-isiméir don bheirt eile é an t-aigéad méiseatartarach.
Tugtar meascán raicéimeach ar an meascán ina bhfuil an dá eanantaiméir i gcoibhneas caoga faoin gcéad in aghaidh caoga faoin gcéad. Ní oibríonn an meascán seo ar an solas polaraithe, ó neodraíonn an dá eanantaiméir a chéile.
Syco
Is lipéad ceirníní é Syco Music nó Syco Records.
Isiméir
An Lárphointe Ciriúil
متماكب Izomeri Isòmer Isomer Isomer Izomero Isomería Isomeerid Isomero fa:همپار איזומר Izomer Izomè Isomer 異性体 იზომერია Изомералар 이성질체 ഐസോമെർ Isomer Isomeer Izomeri Isomer Izomer Izomeri Изомер (хемијски) ไอโซเมอร์ İzomer ہم جزء Đồng phân 同分異構
Áird Eilbh
Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Áird Eilbh.
An tSean-Chlochaois
Is éard é an tSean-Chlochaois nó an Ré Phailéiliteach ná an tréimhse réamhstairiúil de stair an duine, sonraithe ag forbairt bun-uirlisí cloiche, atá aimsithe againn, agus a chlúdaíonn thart ar 99% de thréimhse réamhstair theicneolaíoch an dhuine. Síneann sí ón úsáid is luaithe d'uirlisí cloiche, is dócha ag homininí: mar shampla Australopithecine, 2.6 milliún bliain ó shin, go dtí deireadh na Pléisticéiní thart ar 10,000 RL. Leanann an Mhéisiliteach an Ré Phailéiliteach. Féadfaidh dáta na teorann Páiléilití-Méisilití a bhéith éagsúil, chomh mór le cúpla míle bliain, in ionaid éagsúla. Sa Sean-Chlochaois a bhí Éire fós faoi bhrait oighir ach iad ag cúlú de réir a chéile. Níl aon fhianaise, áfach, i leith daoine a bheith ag maireachtáil in Éirinn ag an bpointe seo.
Dún Breatainn
Contae de chuid na hAlban is ea Dún Breatainn.
Stair
Rí Briotanach ar Alt Clut (Dùn Breatainn nó Dumbarton inniu) sa 5ú haois ab ea Ceretic Guletic,.
Katie Taylor
Is dornálaí Éireannach í Katie Taylor, ó Bhré i gContae Chill Mhantáin. Rugadh í ar 2 Iúil 1986. Bhuaigh sí bonn óir sna Cluichí Oilimpeacha i Londain sa bhliain 2012 agus bhain sí curadh an domhain amach sa rannóg éadrom-mheácháin na mban don chéad uair sa bhliain 2018.
Gairm
Thosaigh Katie Taylor ag dornálaíocht, agus í 12 bliain d’aois. Ba ag Craobhchomórtas Eorpach na nAmaitéarach 2006, san Iorua, a fuair sí a céad bhua thábhachtach. Bhuaigh sí an bonn óir ag an aicme éadrom-mheáchan 60kg. Níos déanaí sa bhliain sin, ag Craobhchomórtas Dhomhan na nAmaitéarach, i bPodolsk na Rúise, shroich Katie Taylor na babhtaí ceathrú ceannais san aicme 60kg.
Ag Craobhchomórtas Eorpach na n-amaitéarach, in Warszawa na Polainne, bhuaigh Taylor a dara bonn óir i ndiaidh a chéile. Stop sí an curadh domhanda reatha, Tatiana Chalaya as an Rúis. Bronnadh duais don dornálaí is fearr sa craobhchomórtas uirthi freisin. clé|mion|Taylor i Londain, 2012Ag Craobhchomórtas Dhomhan na n-amaitéarach sa bhliain chéanna, i nDeilí Nua na hIndia, fuair sí an ceann is fearr ar Chalaya arís sa bhabhta leathcheannais agus ar Annabella Farias na hAirgintíne sa chluiche ceannais 60kg. Sa bhliain 2007, bhuaigh sí Teideal Chraobhchomórtas Eorpach na n-amaitéarach don tríú bliain as a chéile. mion|Cluichí Oilimpeacha, 2012|cléLean Katie ar aghaidh chun a dara teideal domhanda a bhuachan ag Craobh Domhanda na mBan sa Dornálaíocht, i Samhain, ag Ningdo sa tSín. Fuair sí an ceann is fearr ar ar Cheng Dong na Síne sa chluiche ceannais. Ar 21 Márta 2009, ag an O2 i mBaile Átha Cliath, bhuaigh sí 27-3 in aghaidh sheaimpín Phan-Mheiriceánach Caroline Barry óna Stáit Aontaithe, ar fho-chárta Bernard Dunne agus Ricardo Cordoba. Ag labhairt tar éis na troda, dúirt Taylor go ndearna an fáilte a cuireadh roimpi ón lucht leanúna Éireannach staic di. Dúirt sí, “níor chreid mé an fáiltiú a fuair mé!”
Ar 18 Meán Fómhair 2010, ní gan dua a bhuail Taylor a tríú craobh dhomhanda as a chéile ag Craobh Domhanda na mBan i mBarbadós, agus Cheng Dong na Síne arís sa chluiche ceannais.
Bhuaigh Katie  bonn óir sna Cluichí Oilimpeacha i 2012.
2016 ar aghaidhː dornálaí gairmiúil
Chuaigh Taylor ina cheann go gairmiúil nuair a bhí sí tríocha bliain d'aois, sa bhliain 2016 (le Matchroom Sport).
Theip uirthi troid a bhuachan don chéad uair le cúig bliana anuas i gcoinne Yana Alekseevna na hAsarbaiseáine ar 15 Aibreán 2016.
I mí Dheireadh Fómhair 2017, bhí an bua ag Katie ar Anahi Esther Sanchez. Throid sí ar son chraobh an domhain i Caerdydd (an phríomhchathair sa Bhreatain Bheag).
Ar 27 Aibreán 2018 i Nua-Eabhrac, bhuaigh sí an Chraobh Dhomhanda san IBF (International Boxing Federation) – agus curadh domhanda sa WBA (World Boxing Association) í cheana féin.
Ar 30 Aibreán 2022, fuair Taylor an ceann is fearr ar a céille comhraic, Amanda Serrano, sa bhabhta dornálaíochta i Madison Square Garden. D'fhág bua na hoíche sin sa Chraobh Éadrom Mheáchan Domhanda gurb í Taylor an curadh domhanda i gcónaí. Léirigh Taylor teacht aniar leis an troid a bhuachan ar phointí agus bean Phuerto Rico a chloí. Bhí moltóir amháin a bhronn an troid ar Serrano, ach thaobhaigh an bheirt eile le Taylor.
Ba í an chéad uair riamh a raibh troid idir beirt bhan ar an bpríomhimeacht sa gcró dornálaíochta iomráiteach sin i Nua-Eabhrac, Madison Square Garden. D’fhéach 1.5 milliún duine ar an troid.
Beachadóir
Is éan é an beachadóir. Is baill d'fhine na Meropidae iad.
Tá trí ghéineas agus 26 speiceas ann. Tá siad le fáil sa Sean-Domhan. Tá siad 16 - 35 cm. Bíonn an gob fada. Itheann siad feithidí.
Dromchla (toipeolaíocht)
mion|225px|clé|Dromchla oscailte leis na comhrianta  X-, Y-, agus Z- ar thaispeáintSa mhatamaitic, go sonrach sa thoipeolaíocht, is éard is dromchla ann ná iolarthán toipeolaíocht déthoiseach. Is iad na cinn is aithnidiúla ná iad siúd a thagann chun cinn mar teorainneacha réad soladach san gnáth-spás Eoiclídeach tríthoiseach T3- mar shampla, dromchla liathróid. Ar an láimh eile, tá dromchlaí, mar shampla an buidéal Klein, nach féidir a bheith leabaithe i spás tríthoiseach Eoiclídeach gan singilteachtaí nó féin-thrasnuithe a thabhairt isteach.
Baile Hearmann
Is ceantar beag i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath é Baile Hearmann (Harmonstown as Béarla). Tá sé lonnaithe leathbhealach idir Ard Aidhin agus Ráth Eanaigh. Téann an líne DART tríd an gceantar. Tá ceann de na céad gaelscoileanna a bunaíodh riamh lonnaithe ann - Scoil Neasáin.
Áirde an Droigheann
Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Áirde an Droigheann.
Cille Chuitbeirt
Contae de chuid na hAlban is ea Cille Chuitbeirt.
Scailtín
Scailtín a thugtar ar dheoch thraidisiúnta Ghaelach a bhfuil uisce beatha te agus comhábhair éagsúla eile inti. Seo mar a dhéantaí scailtín de réir mar a d'inis Seán Bán Mac Meanman (An Dara Mám, lch. 381):
Hot whiskey a thugtar ar an deoch seo as Béarla agus uaireanta feictear "fuiscí te" nó leaganacha cosúla sa Ghaeilge féin in aithris ar an mBéarla. Is dócha nach bhfuil mórán difríochta idir an scailtín agus an deoch ar a dtugtar puins. Go praiticiúil bíonn miondifríochtaí idir na hoidis éagsúla agus ainm ar leith ag dul le hoideas ar leith go minic. Mar shampla is minic a chuirtear slisne liomóide leis an deoch seo inniu, agus ar ndóigh tá siad ann a deir nach é an scailtín traidisiúnta é a thuilleadh.
Aeráid
thumb|250px|right|Meánteocht dromchla bhliantúil ó 1961 go 1990 Is é rud is aeráid ann ná an meán agus an comharthú ar aimsir réigiúin, i rith achair measartha fada.
Is féidir Criosanna aeráide a shainmhíniú i dtéarmaí teochta agus déine báistí chun cur síos a dhéanamh ar a leithéid agus gaineamhlach, Steip na hEoráise, Foraoisí báistí agus oighearchaidhp pholach.
Is samhlacha matamaiticiúla d'aeráid na sean-aimsire, na linne seo agus na todhchaígh iad samhlacha aeráide agus is féidir úsáid a bhaint astu chun patrúin na nathruithe go ceann i bhfad a réamh-mheas.
Aicmiú Köppen
Is é aicmiú aeráide Köppen ceann de na haicmí aeráide is forleithne a bhaintear úsáid as. B'é an t-aeráideolaí Gearmánach Wladimir Köppen a d'fhorbair é ar dtús, timpeall na bliana 1900 (mhionathraigh Köppen é arís i 1918 agus i 1936 ). Tá sé bunaithe ar an choincheap gurb é an fásra dúchasach an léiriú is fearr den aeráid; mar sin, tograítear ciumhaiseanna chriosanna aeráide leis an bhfásra i gceist. Comhcheanglaíonn sé an mheánteocht bhliantúil agus mhíosúil agus déine báistí.
Martin O'Sullivan
Polaiteoir Éireannach ab ea Martin O'Sullivan ( - 20 Eanáir 1956). Bhí sé ina bhall de Pháirtí an Lucht Oibre.
An Àird Mholach
Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd é an Àird Mholach.
Siúl na nÓglach
Amhrán náisiúnta Dhaon-Phoblacht na Síne é Siúl na nÓglach (Sínis shimplithe: 义勇军进行曲; Sínis traidisiúnta: 義勇軍進行曲; Pinyin: Yìyǒngjūn Jìnxíngqǔ). Chum Nie Er é mar mháirseáil, agus chuir an file agus drámadóir iomráiteach Tian Han na liricí leis.
Seinneadh don chéad uair é thiar sa bhliain 1934, mar chuid de dráma i Shang-hai.
Dolores Keane
Is ceoltóir Éireannach í Dolores Keane (a rugadh 26 Meán Fómhair, 1953 i gCathair Loistreáin, Co. na Gaillimhe), a bhfuil clú agus cáil tuillte aici mar shár-amhránaí Éireannach. Glactar leis gurb é leagain Keane d'amhráin ar nós "Galway Bay" agus "Caledonia", na leagain is fearr atá ann.
Thosaigh sí ag ceol leis an ngrúpa De Dannan sna 1970idí agus d'oibrigh sí go minic lena fear céile John Faulkner, ach scair siad i 1988. D'éirigh go maith léi mar cheoltóir aonarach freisin.
Cromba
deas|250px|thumb|Achd Ille Bhuidhe Contae de chuid na hAlban, Comhairle na Gàidhealtachd, is ea Cromba.
Cill Dara
Baile is ea Cill Dara (Kildare as Béarla) i gContae Chill Dara. De réir an béaloideas bhunaigh Bríd Naofa an baile. Bhronn taoiseach an méid talún is a chlúdaigh a brat uirthi. Leag sí a brat síos ar an talamh agus thosaigh sé ag méadú. Thóg Bríd eaglais nó cill in aice le dair. Is de bharr sin a ghlaotar Cill Dara (.i. an chill in aice leis an dair) air.
Broc meala
Ainmhí is ea an broc meala (Melinae / Mellivora), cosúil le broc, atá dúchasach don Afraic is deisceart na hÁise.
Cúl Trá
Is baile fearainn gar do Ard Mhic Nasca i gContae an Dúin é Cúl Trá. Is cuid de mhórcheantar Bhéal Feirste é. Fobhaile sách rachmasach atá ann. Tá Músaem Daonchultúir agus Iompair Uladh suite ann.
Paddy Duffy
Dornálaí Gael-Mheiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea Paddy Duffy a rugadh ar an 12 Samhain 1864 i mBoston, Massachusetts agus a fuair bás ar an 10 Iúil 1890.
Liam I Shasana
Bhí Liam I Shasana nó  Uilliam Concaire nó Liam Concar (Fraincis na Normannach: Williame I; Sean-Bhéarla: Willelm I; t.1027/1028 – 9 Meán Fómhair 1087) ina Dhiúc ar an Normainn ó 1035 agus ina rí ar Shasana ó 1066, tar éis dó ionradh a dhéanamh ar an tír sin lena arm agus an Rí Arald a chur as coróin. Tháinig a mhac Liam II i gcomharbas air. clé|mion|D'fhás Liam suas i Chateau Falaise
Cúlra agus Óige
Rugadh Liam sa bhliain 1027 nó 1028. Ba é mac mídhlisteanach Dhiúc na Normainne, Roibeard I, fear a shíolraigh go díreach ó Rolf Lochlannach, agus thugtaí Liam Bastard air mar gheall air seo. Herleva ab ainm dá mháthair, iníon súdaire ó Falaise. Fuair Roibeard bás nuair nach raibh ach seacht mbliana d'aois slánaithe ag Liam agus rinneadh Diúc na Normainne den bhuachaill óg.
thumb|clé|Liam Concar, le George Vertue (1648-1756)