cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Madame Lazare (Tadhg Mac Dhonnagáin)
mion|Tadhg Mac Dhonnagáin Úrscéal le Tadhg Mac Dhonnagáin is ea 'Madame Lazare', foilsithe sa bhliain 2021 don chéad uair. Is é an comhlacht foilsitheoireacht a aitheanta Futa Fata agus Barzaz, inphrionta nua de chuid an chomhlachta sin, a d’fhoilsigh Madame Lazare. mion|Leacht chuimhneacháin in Klooga, [[An Eastóin]] Baineann plota an úrscéil le bean óg a dhéanann iarracht tuiscint a fháil ar rúndiamhair shaol a seanmháthar, a theith ón Eastóin sna 1930idí chun géarleanúint na Naitsithe ar Ghiúdaigh a éalú. "Is leabhar é faoi chúrsaí cuimhne, na rudaí a gcuimhníonn daoine orthu, nach rudaí nach bhfuil daoine ag iarraidh a bheith ag cuimhneamh orthu, agus an chaoi a dtagann rudaí aniar ó chúl na cuimhne, uaireanta i ngan fhios do dhaoine agus uaireanta in ainneoin a gcuid iarrachtaí rudaí a choinneáil faoi chois,” a dúirt Tadhg Mac Dhonnagáin.
Thóg sé thart ar cúig bliana an t-úrscéal a scríobh. "ag foghlaim teicnící a bhaineann leis an úrscéal. Bhí mé ag teacht ag an úrscéal mar chineál printíseach.” mion|[[Cuan na Gaillimhe|Cuan na Gallimhe]]
Plota
Ó bhí sí ina páiste óg, tá Levana bródúil as a dúchas Giúdach agus as na mná láidre a chuaigh roimpi. Theith a seanmháthair, Hana, agus í ina cailín óg óna tír dhúchais i dtuaisceart na hEorpa (an Eastóin), is cosúil. Bhí Hana an t-aon duine amháin dá muintir a tháinig slán ó shlad an Shoah.
Nó sin an tuiscint a bhí ag Levane ó bhí sí óg. Creideann Levana gur theith Hana ó na Naitsithe aimsir an Chogaidh, gur maraíodh gach aon duine a bhain léi sa gcogadh, gur tháinig sí féin slán agus nach raibh sí ag iarraidh a bheith ag caint faoi.
Ach i ndeireadh a saoil, éiríonn an tseanbhean cineál scaipthe ina hintinn agus tosaíonn blúirí eolais ag teacht uaithi.
Fiosracht na hóige ag spochadh na mná óige le ceisteanna go leor a chur ar Mhamó, ceisteanna nach mian léise a fhreagairt.
Seoltar an bhean óg ar aistear a thugann uirthi gach rud a dúirt a seanmháthair riamh léi a cheistiú. Giúdach a d’éalaigh as an Eastóin sula ndíothófaí í, arb as an scéin sin a tháinig an drogall atá uirthi a scéal a inseacht? Cén fáth nach bhfuil sí ina Giúdach chomh dúthrachtach deabhóideach céanna lena hiníon, a mharaigh an ailse, agus a gariníon óg atá faoina cúram féin is a fir ina seanaois?
De réir mar a ghluaiseann an scéal ó Pháras go dtí an Bhruiséil go hiarthar na hÉireann (Árainn), druideann Levana le fíorscéal a seanmháthar agus leis an tubaiste ba chúis leis an saol rúnda atá caite ag Madame Lazare. Tráthúil go leor, tá aistritheoir Gaelach na Bruiséile, in ann cabhrú léi cuid dá cuid rún a aimsiú le cabhair Bhailiúchán na Scol.
Gradaim
Bhí an gradam ‘Leabhar Gaeilge na Bliana’ buaite ag Madame Lazare ag na An Post Irish Book Awards. agus duais liteartha an Oireachtais chomh maith.
Daonáireamh 2022
mion|Daonáireamh na hÉireann go dtí 2000; bhí os cionn 7 milliún duine ina gcónaí in Éirinn, thuaidh agus theas, sa bhliain 2021/2022, don chéad uair ó 1851 Reáchtáladh Daonáireamh 2022 in Éirinn ar 3 Aibreán 2022. Cuntas cuimsitheach faoi leith ar dhaonra an Stáit a bhí ann. Tá faisnéis ríthábhachtach ann a bhféadfar seirbhísí poiblí a bheartú dá réir.
Sonraí
Agus 1,903,100 ó thuaidh, bhí os cionn 7 milliún duine ina gcónaí in Éirinn sa bhliain 2021/2022. Seo an daonra is mó a taifeadadh ón mbliain 1841 agus is é an chéad uair ó 1851 a bhí os cionn seacht milliún duine ina gcónaí in Éirinn.
Sa Deisceart, baineannaigh ab ea 2,593,600 acu agus fireannaigh ab ea 2,529,936 acu, ardú 7.7% agus 7.5% faoi seach ó 2016.
D'ardaigh an daonra i ngach aon chontae idir 2016 agus 2022 agus ba sa Longfort an bhí an t-ardú ba mhó, mar a bhí, 14.4%. Ba i gCo na Mí a bhí an dara hardú ba mhó, mar a bhí, 12.9%.
Gaeilge agus teangacha eile
Tháinig ardú ar an daonra i ngach contae Gaeltacht a ó bhí 2016 ann, cé is moite de chontae na Mí, áit a raibh laghdú 0.75% i gceist.
Bhain Ceist 13 leis an nGaeilge. "An bhfuil Gaeilge labhartha agat?" Má tá, fiafraítear an labhraíonn tú í go laethúil sa chóras oideachais; go laethúil lasmuigh den chóras oideachais; go seachtainiúil; ní chomh minic sin; nó ní labhraím riamh í.
I gCeist 14, fiafraíodh "an labhraíonn tú teanga seachas an Béarla nó an Ghaeilge sa bhaile?"
Tháinig laghdú don dara daonáireamh as a chéile ar líon na bhfoirmeacha a líonadh i nGaeilge; 7,557 foirm a líonadh i nGaeilge i nDaonáireamh 2022. B’ionann sin agus 0.39% de na foirmeacha ar fad a líonadh. 8,078 (0.44%) d’fhoirmeacha Dhaonáireamh 2016 a líonadh i nGaeilge, laghdú ó 2011 nuair a líonadh 8,676 (0.48%) foirm i nGaeilge. Thit líon na gcainteoirí laethúla Gaeilge lasmuigh den chóras oideachais 6.8% idir 2011-2016 agus thit líon na gcainteoirí laethúla sa Ghaeltacht 12.6% sa tréimhse chéanna. 71,968 duine sa stát a thug le fios i mí Aibreáin 2022 go labhraíonn siad an Ghaeilge gach lá lasmuigh den chóras oideachais, laghdú 1,835 duine ar an 73,803 a dúirt amhlaidh in 2016.
Modhanna
Is gach cúig bliana a dhéantar an Daonáireamh go hiondúil ach cuireadh ar atráth é sa bhliain 2021 mar gheall ar an bpaindéim Covid-19.
Dúnchadh Ó Ceallaigh
Naoú rí is tríocha Uí Mhaine agus ceathrú Ceann na Fine ba ea  Dúnchadh Ó Ceallaigh  (bás 1074).
Daonáireamh 2022
Modhanna
Bhí ceisteanna nua sa daonáireamh a bhain le foinsí fuinnimh in-athnuaite; cúram leanaí; aláraim dheataigh; caitheamh tobac; obair ón mbaile; obair dheonach; fáil ar an idirlíon; agus comaitéireacht.
Dúnchadh Ó Ceallaigh
Ina thásc i nAnnála na gCeithre Máistrí, insítear mar a leanas: Dar le an gcur síos seo, garmhac Conchúir mhic Thaidhg, i gcoróin idir 1014 agus 1030, ba ea Dúnchadh.
Daonáireamh 2022
Modhanna
"Taisceadán todhchaí". Den chéad uair, bhí spás bán ar an bhfoirm le gur féidir le daoine teachtaireacht phearsanta faoi rún a bhreacadh síos, más mian leo, nach bhfeicfidh aon duine arís go ceann 100 bliain.
2027
Tá tús curtha leis na hullmhúcháin don chéad daonáireamh eile sa Phoblacht, a reáchtálfar sa bhliain 2027. Beidh rogha freagartha ar líne ar fáil aige den chéad uair riamh.
Naisc sheachtracha
An Imirce - Foras na Gaeilge (2017)
Richard Shelby
Is é Richard Craig "Dick" Shelby (6 Bealtaine 1934 a rugadh é) seanadóir Stáit Aontaithe Mheiriceá sinsearach ó Alabama. Is ball den Pháirtí Poblachtach é, ach bhí sé ina bhall den Pháirtí Daonlathach níos túisce, sular athraigh sé nuair a bhuaigh an Páirtí Poblachtach tromlach sa Comhdáil sa bhliain 1994.
Seán Ó Máirtín
Bhí Seán Ó Máirtín (Béarla: John Martin. 8 Meán Fómhair, 1812 - 29 Márta, 1875) ina náisiúnaí Éireannach. Ar dtús ba ghníomhaí míleatach é a thug tacaíocht do na heagraíochtaí Éire Óg (Béarla: Young Ireland) agus Aisghairm an Aontais (Béarla: Repeal). De réir a chéile, áfach, thug sé tacaíocht d'eagraíochtaí neamh-fhoréigneacha. D'oibrigh sé chun cearta a bhaint amach do na feirmeoirí tionónta agus é ina Fheisire Parlaiminte do Chontae na Mí. B'é Seán Ó Máirtín an chéad fheisire a bhain suíocháin amach do Léig an Rialtais Dúchais (Béarla: Home Rule League) i gContae na Mí.
Tagairtí
mion|clé|Méara na cathrach, an comhairleoir an tUasal John Feehan ag nochtadh phlaic chuimhneacháin i gcomhair Sheáin Uí Mháirtín agus Sheáin Mhistéil, ag 'Ivy Brook Lodge', [[Iúr Cinn Trá, ar an 5ú M.Fómhair 2009. Ba le Seán Mistéil an teach seo agus fuair seisean agus Ó Máirtín bás ann, go luath i ndiaidh a chéile)]]
Dúchan prátaí
Is galar é dúchan prátaí nó dúchan na bprátaí. Fungas Phytophthora infestans atá freagrach as an ngalar seo.
Talmhaíocht
Tá dhá chineál den bhunfhungas ann, "A1" (HERB-1) agus "A2". Méadaíonn an dá chineál ar leith ar mhodh neamhghnéasach, cosúil le méadú sómach. Ach nuair a thagann siad le chéile méadaíonn siad ar mhodh gnéasach, trí leath den ábhar géiniteach a theacht ó fhireannaigh de chineál amháin is an leath eile ó bhaineannaigh den chineál eile.
Lotnaidicídí agus galarchosc
Le blianta, tá fungasnimh a dtugtar meitealacsail uirthi ar fáil, atá an-éifeachtach ina choinne ach é a spraeáil ar an mbarr in am cuí.
Tá na saghsanna a thagann as an méadú gnéasach seo an-tógálach, agus níl éifeacht ar bith ag meitealacsail orthu.
Ó thús na 1980idí, tá A2, agus saghsanna atá frithsheasmhach, i gcoinne na bhfungasnimheanna, ag scaipeadh ar fud an domhain is ag déanamh ar ár mbarra prátaí.
Tá an trádáil is an taisteal idirnáisiúnta ag cur leis an scaipeadh seo. Tá tionscadal idirnáisiúnta ar siúl chun teacht ar réiteach, prátaí atá frithbheartach i gcoinne an fhungais á saothrú agus, maidir leis na barra féin, córais bhainistíochta a fhorbairt chun na prátaí a chosaint níos fearr, gan an iomarca nimheanna a úsáid. Ach tá deacrachtaí móra ann fós. clé|mion|Phytophtora infestans
Stair
As Meicsiceo (gleann Toluca) a d'eascair dúchan na bprátaí sa chéad dul síos. Galar nua a bhí i gceist le galar dubh na bprátaí, galar a tháinig chun solais ar chósta thoir na Stát Aontaithe sa bhliain 1843. Rinne an galar a bhealach go géar gasta i dtreo Lár Iarthair na Stát Aontaithe.
I rith am samhraidh 1845, bhuail an galar Flóndras, deisceart na Fraince, oirthear na Gearmáine agus deisceart Chríoch Lochlann. Ba é ba chúis leis an tolgadh sciobtha seo ná go raibh tráchtáil na bprátaí ag dul chun domhandais san am seo féin. mion|[[duilleog a]] Cionsiocair Ghorta Mhór na hÉireann sna 1840idí ba ea dúchan na bprátaí. Níor tháinig ach A1 go hÉirinn in 1845 áfach. Bhí dúchan na bprátaí luaite ag an Dublin Evening Post don chéad uair ar an 9 Meán Fómhair 1845. Tá a fhios ag madraí an bhaile cén chríoch a bhí ar an scéal sin.
Fir Bholg
I Miotaseolaíocht na nGael, an ceathrú dream de lonnaitheoirí na hÉireann ab ea na Fir Bholg (Sean-Ghaeilge Fir Bolg ). Ba shliocht de mhuintir Neimhidh iad, dream lonnaitheoirí níos luaite arbh éigean dóibh an tír a thréigean agus scaip ar fud an domhain. D'imigh roinnt díobh go dtí An Ghréig agus d'éirigh ina bhFir Bholg, agus d'fhill i ndeireadh na dála ar ais go hÉirinn neamháitithe. B'é Eochaid mac Eirc a rí ba thábhachtaí. Lean siad i réim go dtí teacht na dTuath Dé Danann, a chloígh iad sa chéad Cath Maighe Tuireadh.
Sanasaíocht
Tuigtear de ghnáth gurb ionann Fir Bholg agus "fir na málaí", nó b'fhéidir "fir na ngoilí". Moladh chomh maith gur chiallaigh an t-ainm ar dtús "fir ag 'bolgadh' nó ag 'borradh' le fíoch catha". D'fhéadadh é go bhfuil an t-ainm bunaithe ar, agus gaolmhar le, Belgae.
Seanscéalta
I Leabhar Gabhála na hÉireann (LGÉ), insítear gur tháinig sé dhream lonnaitheoirí go hÉirinn, ceann ar cheann. Díothaíodh, nó b'éigean dóibh an tír a thréigean, an chéad trí dhream acu — muintir Cheasrach, mhuintir Pharthaláin, agus muintir Neimhidh. Níor tháinig slán ach tríocha cúige den dream feargach sin, muintir Neimhidh. Theith grúpa amháin acu go dtí tuaisceart an domhain, agus agus ba shinsir iad na dTuath Dé Danann, príomhdhéithe págánach na hÉireann; theith grúpa eile go dtí An Bhreatain; agus theith grúpa eile fós go dtí An Ghréig, agus ba shinsir na bhFear Bholg iad. Deirtear go f dhá fo-dhream dóibh ann, na Fir Domnann agus na Fir Gáilióin.
Cuireadh i ndaoirse iad na Fir Bholg ag muintir na Gréige, agus b'éigean dóibh málaí cré a iompair, agus dá bharr a n-ainm 'Fir Bholg'. Sa scéal Chéad-Chath Maighe Tuireadh, insítear gur cuireadh iallach orthu lonnú ar talamh charraigeach, ach rinne goirt thorthúla di as an méid ithreach a leag siad uirthi.
Tar éis iad bheith faoi chois le 230 bliain anuas, thréig siad An Ghréig san am céanna is a d'fhág na hIosraeilítigh An Éigipt. Faoi cheannas cúigear taoiseach, sheol siad go dtí an Ibéir, go háirithe an Ghailís, agus as sin anonn go hÉirinn. Roinn siad an tír ina Cúigí na hÉireann: Gann i dtuaisceart na North Mumhan, Seanghann i ndeisceart na Mumhan, Geanann i gConnacht, Ruadhraí i nUlaidh agus Sláine i Laighin. Bhunaigh siad an t-Ard Ríogacht agus bhí siad i réim in Éirinn le tríocha bliain is a seacht anuas, naonúr rí go hiomlán. Dúradh gur rí gan locht é an rí deireanach, Eochaidh mac Eirc.
Ag deireadh na 37 bliain seo, tháinig na Tuath Dé ar an bhfód in Éirinn. D'éiligh a rí, Nuadha, go dtuga dóibh leath den oileáin, ach dhiúltaigh Eochaid. Tháinig siad chun troda ag Binn Sléibhte — an Chéad Chath Maighe Tuireadh — ar feadh ceithre lá. Le linn an chatha, thug laoch na bhFear Bolg Sreang, a dhúshlán chomhrac aonair do Nuada. Bhain Sreang a lámh dheas de Nuada le buille amháin dá chlaíomh. Cloíodh i ndeireadh na dála na Fir Bholg áfach agus mharaigh Mór-Ríoghain a rí, Eochaidh, cé gur chosc Sreang a scriosta iomlán. De réir roinnt téacsanna, theith siad Éire, ach de réir eile, thairg na Tuatha Dé ceathrú den tír dóibh féin, agus thogh siad Connacht. Is beag trácht a fhaightear fúthu as seo amach sna scéalta miotasacha.
Stair agus bréagstair
Táthar ar aon ghuth inniu i measc scoláirí nach stair ach miotas nó bréagstair 'séard le fáil i Leabhar Gabhála na hÉireann. Meastar go raibh sé ar intinn ag a scríbhneoirí scéal bunúis na hÉireann a insint, agus an miotas dúchais a thabhairt le dearcadh Chríostaí na staire. Cuirtear na Fir Bholg ar chomhchéim leis na hIosraeilítigh, ag éalú na daoirse agus ag dul i mbun turais mhóir go dtí 'Tír Tairngire'. Tá cumhachtaí draíochta ag na déithe pagánachta, na Tuatha Dé Danann.
Insítear san Historia Brittonum — a scríobhadh níos luaite ná an Leabhar Gabhála — nach raibh ach trí dhream lonnaitheoirí ar Éirinn: muintir Pharthaláin, muintir Neimhidh, agus na Gaeil. Déantar trácht ámh ar ceannaire darb ainm Builc agus a mhuintir, a raibh oileán darb ainm Eubonia, a chreidtear gurbh Oileán Mhanann é, bainte aige. Moltar gur mhéadaigh an Leabhar Gabhála líon na lonnaitheoirí go sé cinn, na Fir Bholg ina measc, chun teacht le Sex Aetates Mundi.
Mhol scoláirí eile ag an am céanna nach ndearna na scríbhneoirí ach cine ficseanúil, na Fir Bholg, a ainmniú as cine stairiúil, na Belgae, a bhíodh ina gcónaí i dtuaisceart na Gaille. Mhol eile fós amhail is T. F. O'Rahilly, gur mhuintireacha stairiúla an tseansaoil iad na Fir Bholg (Belgae), Fir Domnann (Dumnonii) agus Fir Gáilióin (Laighin) a tháinig go hÉirinn sna seanlaethanta.
Mhol John Rhys agus Stewart Macalister gurbh ionann na Fir Bholg agus na Fomhóraigh. Sna seanscéalta, níor bhuail an dá dhream seo le chéile.
Ionsaí mianach, Dún Geanainn
mion|clé|Bóthar Ballygawley Maraíodh ceathrar saighdiúir (William Beck (23), Keith Richards (22),Simon Evans (19) agus Allan Ayrton (21)) nuair a phléasc mianach talún ollmhór taobh amuigh de Dhún Geanainn (Dungannon), Contae Thír Eoghain ar 16 Nollaig 1979. Phléasc an buama seiftithe cois bóthair ar an mbóthar chuig Baile Uí Dhálaigh (Ballygawley).
Skeerey Chreest ny h-Ayrey
Paróiste (Manainnis: skeerey) in Oileán Mhanann is ea Skeerey Chreest ny h-Ayrey nó Skyll Chreest ny h-Ayrey (Béarla: Lezayre). Tá sé suite sa sheadin Inver Ayre. Tá paróistí Maayl agus Balley ny Loghey ar an taobh thiar de, Andreas agus Breeshey ar an taobh thuaidh, Rhumsaa, paróiste Lonan agus Maghal ar an taobh thoir, agus paróiste Braddan ar an taobh theas. Is é an paróiste is mó ar an oileán ó thaobh achair (62.3 km²). De réir dhaonáireamh 2006, tá 1,237 duine ina gcónaí ann.
Ionsaí mianach, Dún Geanainn
Maraíodh saighdiúir Briotanach eile (Peter Grundy, 12) i bhFoirceal ar an lá céanna. Agus lámhachadh iarbhall UDR chomh maith (James Fowler (40)).
Skeerey Chreest ny h-Ayrey
Is ceantar sléibhtiúil é, agus tá Sniaul, an sliabh is airde ar an oileán, sa bparóiste, mar aon le cuid mhaith den ráschúrsa TT. Tá an chuid is mó d'Abhainn Sulby, an abhainn is faide san oileán, laistigh den pharóiste. Tá an chuid is mó de na háitritheoirí ina gcónraí ar an mbóthar idir Rhumsaa agus Purt ny h-Inshey, an sráidbhaile Sulby san áireamh.
Ionsaí mianach, Dún Geanainn
Cúlra
Bhí an foréigean ag dul in olcas go mór ag an am agus Thatcher i gcumhacht
Paigraití
Is ceantar Gréagach í Paigraití (Gréigis: Παγκράτι) atá suite i gCathair na hAithne.
Daithí Ó Treasaigh
Is iománaí ó Bhaile Átha Cliath é Daithí Ó Treasaigh (David Treacy sa Bhéarla). Rugadh é ar an 21 Samhain 1989. Imríonn sé le haghaidh Baile Átha Cliath agus Cuala.
Jodrell Bank
Réadlann gar do Macclesfield Shasana is ea an Jodrell Bank. Príomhionad radaréalteolaíochta atá ann. Cuireadh ar siúl é sa bhliain 1945. Sir Bernard Lovell a bhunaigh agus baint aigesean agus ag an tionscadal le Ollscoil Manchester. Tá trí theileascóp ann, ceann díobh ainmnithe i ndiaidh Lovell.
James Emerson Reynolds
Ceimicí a rugadh i mBaile an Bhóthair, Contae Bhaile Átha Cliath, ab ea James Emerson Reynolds (1844-1920). Sa 19ú céad bhí an-spéis ag lucht ceimice sa Ghearmáin in úiré, ábhar fuíll ainmhithe. D'éirigh leis an gceimicí cáiliúil Gearmánach Friedrich Wöhler an t-ábhar orgánach úiré a dhéanamh tríd an ábhar neamhorgánach cianáit amóiniam a théamh. Ba nasc é seo idir dhá bhrainse ceimice a mheastaí a bheith scoite leithleach. D'éirigh le Reynolds tia-úiré a shintéisiú i 1869, rud nár éirigh leis na Gearmánaigh. Ba cheannródaí é i múineadh na ceimice praiticiúla do mhic léinn, agus d'fhoilsigh sé leabhar chuige sin, Experimental Chemistry for Junior Students (Ceimic Thurgnamhach do Mhic Léinn Shóisearacha, 1883). Rinne sé taighde suntasach ar thomhas meáchan adamhach, agus i gcur chun cinn chlár peiriadach na ndúl. Shuigh sé beirilliam ina ionad ceart sa chlár sin.
Jodrell Bank
mion|clé|230px|Jodrell Bank mar a bhí sé sa bhliain 1945
Osborne Reynolds
Fisicí is innealtóir a rugadh i mBéal Feirste ab ea Osborne Reynolds (23 Lúnasa 1842 - 21 Feabhra 1912). Agus é ag obair i Manchain, rinne sé taighde an-suntasach ar mheicnic shreabhánach, sreabhadh sruthlíneach is sreabhadh suaite, agus shaothraigh uimhir Reynolds chun na cúinsí suaite a réamhinsint.
Chuir sé na prionsabail seo i bhfeidhm in ailtireacht mhuirí, agus thaispeáin feidhmiú mionsamhail loinge chun oibriú na loinge féin a réamhinsint.
Coláiste Liam agus Mháire
Ollscoil phoiblí na n-uasalealaíon (cé go bhfuil an t-ainm stairiúil "Coláiste" uirthi) is ea Coláiste Liam agus Mháire i Virginia (Béarla: The College of William and Mary in Virginia). Tá an Coláiste suite i Williamsburg, cathair stairiúil i gceantar thoir theas Virginia i Stáit Aontaithe Mheiriceá. Bunaíodh an ollscoil sa bhliain 1692 nuair a bhronn an Rí Liam III agus an Bhanríon Máire II a chairt ríoga air (ag an am sin, bhí Virginia ina choilíneacht Shasanach). Níor cuireadh tús leis an múinteoireacht go dtí 1697 áfach, mar go raibh ionsaithe na Meiriceánach Dúchasach ar siúl go minic i gceantar Jamestown ag an am sin. Dá bharr sin, cé gurb í Coláiste Liam agus Mháire an chéad ollscoil a bhfuil cairt aici i Meiriceá, is í Ollscoil Harvard an chéad ollscoil a cuireadh i bhfeidhm i Meiriceá (agus is í Coláiste Liam agus Mháire an dara ollscoil is sine i Meiriceá).
Níl aon cheangal ag an ollscoil le creideamh nó reiligiún ar bith.
I measc céimithe na hollscoile, tá:
Tara Strong
Is ban-aisteoir agus amhránaí Ceanadach í Tara Lyn Strong a rugadh sa bhliain 1973. Ghlac sí an guth de Bubbles i The Powerpuff Girls.
Skeerey Lonan
Paróiste (Manainnis: skeerey) in Oileán Mhanann is ea Skeerey Lonan (Béarla: Lonan). Tá sé suite sa sheadin Garff ar chósta thoir an oileáin. Síneann an paróiste ó Glion Coon sa deisceart go dtí mianaigh Sniaul agus Coirnéal Çhibbyr Slieau Maggle (Tobar Shliabh an Mhagairle) ar an ráschúrsa TT. Ceantar ard atá ann, sléibhtiúil agus folamh in áiteanna, agus titeann sé go géar isteach san fharraige, taobh amuigh de roinnt gleannta doimhne seascaire. Is é Mullagh Ouyr (491m) an pointe is airde sa bparóiste.
Cairdín
Gléas beag ceoil iniompartha, paitinnithe i Vín, san Ostair, sa bhliain 1829. Cosúil le horgán giolcaí, fuinnmhithe ó bhoilg dhronuilleogacha a fháisctear idir na lámha. Cinneann cnaipí nó gléasanna a bhrúnn an seinnteoir na nótaí. Cuireadh méarchlár gléasanna léi i 1852. Cosúil leis an gconsairtín ach níos lú, na boilg ceangailte le bloic heicseagánacha agus cnaipí is cosa iontu.
Chloe Mustaki
Is imreoir sacair Éireannach í Chloe Naomi Mustaki (a rugadh ar 29 Iúil 1995). Imríonn sí ag leibhéal club do Bristol City mar cosantóir nó mar imreoir lár páirce. Fresin, d'imir sí do Shelbourne, UCD Waves agus Peamount United ag club leibhéal.
Fresin, bhí Mustaki mar chaptaen ar foireann na mBan Éireannach faoi 19 a bhí an-rathúil.
Saol Luath
Rugadh Mustaki in Ohio do máthair Éireannach agus athair Francach de oidhreacht Gréagach. D'fhág siad Meiriceá nuair a bhí Mustaki ach aon bhliain d'aois. Chónaigh an clann i bParás le haghaidh 2 bhliana, roimh a bhog Mustaki agus a mháthair go Cabinteely nuair a scar tuismitheoirí Mustaki.
Skylley Maayl
Paróiste (Manainnis: skeerey) in Oileán Mhanann is ea Skylley Maayl (Béarla: Michael). Síneann sé ó Glion Cam sa deisceart go dtí Orrisdale sa tuaisceart, agus ó Eairee Horkill san oirthear siar go dtí Muir Éireann. Is é 33.9 km² achar an pharóiste, agus tá 1,640 duine ina gcónaí ann de réir dhaonáireamh 2006. Is é Balley Keeill Vaayl an baile is mó, suite i dtuaisceart an pharóiste.
Llanystumdwy
Baile i Gwynedd, an Bhreatain Bheag, is ea Llanystumdwy, 176.7 km ó Caerdydd agus 323 ó Londain. Tá daonra 2,017 ann, agus tá 1,553 (77%) in ann Breatnais a labhairt.
Grace Moloney
Is imreoir sacair í Grace Moloney (a rugadh ar 1 Márta 1993). Is cúl báire í, a imríonn ar son Poblacht na hÉireann agus Reading F.C.
Saol a hóige
Rugadh Moloney in Slough, Berkshire. Is é Bill Moloney a hathair. Is as Contae Thiobraid Árann á seanathair ar taobh a hathair agus is as Contae an Chabháin á seanathair ar taobh a máthair.
10 Bealtaine
Is é an 10 Bealtaine an 130ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 131ú lá i mbliain bhisigh. Tá 235 lá fágtha sa bhliain.
An Chambóid
Tír in oirdheisceart na hÁise is ea Ríocht na Cambóide. Tá sí ag críochantacht leis an Téalainn, Laos agus Vítneam. Is í an Chiméiris an teanga náisiúnta, agus is í Phnom Penh an phríomhchathair. Is monarcacht bhunreachtúil í an Chambóid.
Danny Sutcliffe
Is iománaí ó Bhaile Átha Cliath é Danny Sutcliffe. Rugadh é ar an 24 Feabhra 1992. Imríonn sé le haghaidh Baile Átha Cliath agus Naomh Jude. Bhain sé gradam 'all star' amach sa bhliain 2013.
An tOileánach
Leabhar Gaeilge leis an scríbhneoir Tomás Ó Criomhthain is ea An tOileánach, cuntas ar shaol an údair agus é ag éirí aníos ar an mBlascaod Mór. Críochnaíodh sa bhliain 1923 é, agus foilsíodh sa bhliain 1929 é. Cín lae atá ann, bailithe le chéile ag an gCiarraíoch Brian Ó Ceallaigh ó litreacha a sheol Ó Criomhthain chuige sa phost. Féachtar air mar cheann de sároibreacha na Gaeilge, a thugann léargas ar saol na ndaoine ar an oileán iargúlta seo, atá tréigthe sa lá atá inniu ann, agus an saghas Gaeilge a bhí á labhairt acu.
Spreagadh an Leabhar
Spreag Brian Ó Ceallaigh as Cill Airne Tomás chun cín lae a scríobh na blianta tar éis an Chéad Chogadh Domhanda - chruthaigh sé don oileánach go bhféadfadh tuairiscí faoi shaol na ngnáthdhaoine i gceantar iargúlta a bheith spéisiúil trí shampla de scéalta le Maxim Gorky agus Pierre Loti a thabhairt dó le léamh. Scríobh Ó Criomhthain litreacha gach lá chuig Ó Ceallaigh agus ba as na cuntais sin a cuireadh an leabhar An tOileánach le chéile. Thosaigh Tomás ag moladh do dhaoine óga dul i mbun scríbhneoireachta chomh maith. Sa bhliain 1923 bhí triúir i mbun pinn:- é féin, Míchael Ó Gaoithín agus Eibhlín (Neilí) Ní Shúilleabháin.
Cairéal
deas|250px|thumb|Cairéal Tochaltán oscailte oibrithe ag cairéalaithe chun cloch a eastóscadh le húsáid, go díreach mar bhloic, nó i ngairbhéal nó coincréit agus í brúite.
Eilís II na Ríochta Aontaithe
Ba í Eilís II, (Elizabeth Alexandra Mary; 21 Aibreán 1926 - 8 Meán Fómhair 2022) banríon cheannasach agus ceann stáit Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann agus ar 15 tír eile i gComhlathas na Náisiún. Ba cheannaire an Chomhlathais agus Gobharnóir Uachtarach Eaglais Shasana í.
Tús a saoil
clé|mion|1953 Rugadh Eilís i Londain ar 21 Aibreán 1926, an iníon is sine ag an bPrionsa Albert, diúc York agus mac George V (anRí Seoirse VI níos déanaí), agus a bhean Elizabeth Bowes-Lyon.
Uimhir Reynolds
I meicnic shreabhánach, gaol eimpíreach idir slaodacht, η, is patrún an tsreafa. Úsáidtear an tsiombail Re don uimhir, agus scríobhtar í mar uimhir íon. Ainmnithe as Osborne Reynolds. I gcás sreabháin de dhlús ρ atá ag sreabhadh ar luas v trí phíobán ar thrastomhas d, Re = (vdρ)/η. Méadaíonn Re de réir mar a mhéadaíonn an luas, v. Ar dtús bíonn an tsreabh lannach sruthlíneach, ach de réir mar a mhéadáionn Re ó 2,000 go dtí 3,000 éiríonn sí suaite.
Eilís II na Ríochta Aontaithe
Tús a saoil
Baisteadh sa Seomra Ceoil i bPálás Buckingham í. Sul má tháinig sí i gcoróin, bhí an teideal Bandiúc Dhúin Éideann aici.
Siúcra
Is bia milis é siúcra. Cuireann daoine i tae agus caife é agus ina lán oidis eile chun blas milis a thabhairt do bhia. Tá mil agus torthaí lán le siúcra freisin. clé|thumb|Cnuasach siúcraí éagsúla
Eilís II na Ríochta Aontaithe
Réimeas
Cuireadh tús lena ré sa bhliain 1952. Corónaíodh Eilís ar na 2 Meitheamh 1953 in Westminster Abbey. Ba é an chéad searmanas corónaithe a craoladh ar an teilifís.
Patrick Rothfuss
Is scríbhneoir Meiriceánach den fhantasaíocht eipiciúil é Patrick James Rothfuss (a rugadh 6 Meitheamh 1973). Tá cáil air as a shraith trí imleabhar The Kingkiller Chronicle (Croinic an Rímharfóra). Glacann sé páirt Viari sna cluichí D&D beo ag comhdháil PAX (Penny Arcade EXPO).
Eilís II na Ríochta Aontaithe
Réimeas
Léargas ar fhad a réime é go raibh Josef Stalin, Mao Zedong, Harry Truman agus Winston Churchill ina gceannairí ar a dtíortha nuair a tháinig sí i gcoróin.
Patrick Rothfuss
Saol
Rugadh Patrick Rothfuss i Madison, Wisconsin. Fuair sé a B.S. i mBéarla ó Ollscoil Wisconsin – Stevens Point i 1999 tar éis naoi mbliana a chaitheamh ag taiscéaladh ábhar éagsúil: innealtóireacht cheimiceach, an síceolaíocht chliniciúil agus ábhair eile. Scríobh sé don nuachtáin campais The Pointer. Thosaigh sé a thríológ i 1993 agus ba dhalta é. An tráth sin, ghlacadh sé le trí phoist pháirtaimseartha. Chríochnaigh sé an tríológ sular chríochnaigh sé a chéim agus thosaigh sé á cur in eagar.
Eilís II na Ríochta Aontaithe
Réimeas
Ba mhinic í ag taisteal mar Bhanríon. Chuaigh sí ar chamchuairt ar an Eoraip agus thug sí cuairt ar Cheanada agus Stáit Aontaithe Mheiriceá i 1957. I 1961, ba í an chéad mhonarc de chuid Shasana le  caoga bliain chun cuairt a thabhairt ar fho-ilchríoch na hIndia. I 1968, ba í an chéad mhonarc le cuairt a thabhairt ar Mheiriceá Theas agus i 1979 ba í an chéad mhonarc le cuairt a thabhairt ar thíortha Mhurascaill na Peirse.
Saol an teaghlaigh
Thuig Éilis go raibh gá le nuachóiriú a dhéanamh ar an monarcacht agus thug sí cead isteach go dtí an teaghlach do na ceamaraí teilifís le linn na 1970idí. I 1978 thug sí a beannacht do chur ar ceal phósadh a deirféar.
Patrick Rothfuss
Saol
Fuair sé MA ag Ollscoil Washington State agus d’fhill sé ar Stevens Point mar mhúinteoir. Bhuaigh sé comórtas Writers of the Future 2002 le “The Road to Levinshir” (Bóthar go Levinshir), sliocht as a úrscéal neamhfhoilsithe The Wise Man’s Fear. Bhuail sé a ghníomhaire, Matt Bialer, tar éis an ceardlann sin. Ina dhiaidh sin dhíol Rothfuss a húrscéalta go DAW Books.
I 2012 chuir Rothfuss podchraoladh míosúil fantasaíocht, The Story Board, i láthair.
Eilís II na Ríochta Aontaithe
Saol an teaghlaigh
Sna 1990idí is mó a tugadh a dúshlán mar Bhanríon. Thug sí annus horribilis ar an mbliain 1992. An bhliain sin scar an Prionsa Charles agus a bhean Diana Spencer, Banphrionsa na Breataine Bige óna chéile agus scar an Prionsa Andrew óna bhean, Sarah, bandiúc York. Fuair an Banphrionsa Anne colscaradh agus dódh Caisleán Windsor an bhliain chéanna.
Bhí géarchéim eacnamaíochta ann chomh maith a d’fhág go raibh saibhreas an teaghlaigh ríoga ina údar cainte mór i measc an phobail. D’fhógair an Bhanríon go n-íocfadh sí cáin feasta ar a teacht isteach príobháideach.
Chuaigh rudaí in olcas i 1997 nuair a fuair Banphrionsa na Breataine Bige Diana bás. Bhí an ghoimh ar dhaoine nuair a dhiúltaigh an Bhanríon an bhratach a chrochadh ar leathcheann os cionn Phálás Buckingham mar chomhartha ómóis do Diana.
D’éirigh leis an mBanríon teacht aniar a dhéanamh ina dhiaidh sin ach bhí conspóidí eile ann, amhail cinneadh an Phrionsa Harry agus a bhean Meghan Markle éirí as a gcúraimí ríoga. clé|mion|in éineacht [[George W. Bush, 2007]]
Cuairt ar Éirinn sa bhliain 2011
Thug Eilís II cuairt stairiúil ar Phoblacht na hÉireann sa bhliain 2011. Cé go raibh sí go minic sa Tuaisceart ba í an chuairt an bhliain sin an chéad uair gur sheas monarc as Sasana sa deisceart ó bhí a seanathair, An Rí George V, ar thuras timpeall na hÉireann i 1911, tráth a raibh an tír go léir faoi smacht na Breataine.
Thosaigh sí amach i mBaile Átha Cliath, áit ar thug sí cuairt ar Gháirdíní an Chuimhneacháin, Páirc an Chrócaigh, Áras an Uachtaráin chomh maith leis an gCuimhneachán Cogaidh i nDroichead na hInse.
Thug Eilís II óráid faoin gcaidreamh idir an dá thír a thuill ardmholadh. Tugadh suntas chomh maith don scéal gur i nGaeilge a chuir sí tús lena hóráid. “A Uachtaráin, agus a chairde…” a dúirt sí, ráiteas a thug ar Uachtarán na hÉireann, Mary McAleese ‘Wow’ a rá trí bhabhta.
Patrick Rothfuss
Saol
Tá beirt mhic ag Rothfuss agus a chailín Sarah: “Oot” agus “Cutie Snoo”.
Scríbhneoireacht
Foilsíodh The Name of the Wind i 2007. Bhuaigh an leabhar Quill Award (do Ficsean Eolaíochta, Fantasaíocht agus Uafás) i 2007 agus Alex Award i 2008 agus bhí sé ar an liosta “Books of the Year” le Publishers Weekly.
I 2011 foilsíodh The Wise Man’s Fear. Shroich an leabhar an barr den New York Times Hardback Fiction Bestseller List.
D’fhoilsigh Rothfuss an nóibhille The Slow Regard of Silent Things i 2014, scéal faoi Auri, carachtar as domhan an Rímharfóir. Sa scéal sin nocht Rothfuss an ainm den domhan sin, Temerant.
Saothair
Eile
Eilís II na Ríochta Aontaithe
Cuairt ar Éirinn sa bhliain 2011
Thacaigh formhór mhuintir na hÉireann leis an turas ach eagraíodh roinnt agóidí beaga ina coinne. Cáineadh, ach go háirithe, an tslándáil toisc go raibh an chuid is mó de Bhaile Átha Cliath dúnta i rith an turais.
Idirghabháil pholaitiúil sna 2010idí
Ag dul anonn in aois, rug an díocas náisiúnachais greim ar an mBanríon. Mar shampla, rinne sí idirghabháil díreach sa bhliain 2014 nuair a reáchtáladh reifreann neamhspleáchais na hAlban. Dúirt Éilis gur 'ba cheart do dhaoine a bheith smaoineamh go cúramach faoi', Tuairiscíodh go forleathan an achainí. I ndiaidh an reifrinn, dúirt an Príomh-Aire, David Cameron, go raibh cluaisíní croí ar an mBanríon ('purred like a cat') faoin toradh.
Sa bhliain 2016, roimh vóta na Bhreatimeachta, tuairiscíodh sna nuachtáin i bhfad amach ar an eite dheis go raibh an Bhanríon ar thaobh na nEoraisceipteach. Tháinig an Sun amach le "Queen backs Brexit" ar 8 Márta 2016. De réir an Sun, níor ghlac an Independent Press Standards Organisation go raibh an scéal mí-chruinn ar 17 Bealtaine.
Wilhelm Ludvig Johannsen
Luibheolaí is géineolaí a rugadh i gCóbanhávan na Danmhairge ab ea Wilhelm Ludvig Johannsen (3 Feabhra 1857 – Samhain 1927). Rinne sé taighde ceannródaíoch ar ghéinitic pónairí, agus chuir tús le géinitic chainníochtúil. Is é a chum na téarmaí géin, feinitíopa, is géinitíopa.
Eilís II na Ríochta Aontaithe
Idirghabháil pholaitiúil sna 2010idí
Ansin, lá amháin roimh an reifrinn, ar 21-22 Meitheamh, rith an Daily Express, “Queen issues EU challenge”, agus an Daily Telegraph, “Tell me why we should Remain, Queen asks dinner guests”, agus an Sun, arís, agus an Times, "Queenː Give me 3 good reasons we should stay in Europe". Níor eisigh an Pálás séanadh ar bith. Glacadh leis an mBreatimeacht le tromlach beag (52%-48̬%).
Bás
Bhásaigh a fear céile, Philip Mountbatten sa bhliain 2021, agus é 99 bliain.
Rinneadh ceiliúradh ar 70 bliain theacht i gcoróin Eilís II ar an 6 Feabhra 2022, ach ní raibh sí in ann freastal ar an gceiliúradh.
Cheap Eilís II, ar 6 Meán Fómhair 2022, Liz Truss ina príomh-aire i mBaile Morail na hAlban (an 15ú príomh-aire ar an mBreatain ó corónaíodh í).
Cailleadh Eilís II dhá lá níos déanaí, ar 8 Meán Fómhair 2022, in aois 96 bliain di. Ba i gCaisleán Balmoral in Albain a bhí Banríon Shasana ag cur fúithi le tamall de bharr nach raibh a sláinte thar mholadh beirte..
Tháinig a mac Séarlas, Prionsa na Breataine Bige, nó Séarlas III, i gcomharbacht uirthi.
Donald Johanson
Pailé-antrapeolaí a rugadh i Chicago is ea Donald Carl Johanson (r. 28 Meitheamh 1943). Agus é i mbun tochailtí antraipeolaíocha in Afar san Aetóip i 1972-1977, tháinig sé ar iontaisí homainidí, 3-4 mhilliún bliain d'aois, atá fíorthábhachtach do réamhstair an chine dhaonna. Ina measc bhí Lucy, sampla baineann atá leathiomlán, agus fuílligh de ghrúpa 13 indibhid eile.
GULag
mion Seasann an giorrúchán Rúisise ГУЛаг nó GULag do Главное управление лагерей/Glavnoye upravleniye lagerey, is é sin, Príomhúdarás na gCampaí Géibhinn. Bhí a leithéid sin d'údarás i mbun riarachán na gcampaí géibhinn san Aontas Sóivéadach nuair a bhí Stalin i gceannas ar an tír sin. Is gnách, áfach, "Gulag" a thabhairt sa ghnáthchaint ar chóras iomlán na gcampaí géibhinn.
Sa Bhéarla, tugtar gulag ar aon champa amháin, the gulags ar an gcóras iomlán. Níl an úsáid seo bunaithe ar an Rúisis, áfach. "An Crios" nó "an Limistéar" (зона/zona as Rúisis) a thugadh muintir an Aontais Shóivéadaigh ar chóras na gcampaí. De réir mar a tháinig tuiscint ag muintir an stáit Shóivéadaigh ar an mbrúidiúlacht a bhain leis an stát s'acu go hiomlán, thosaigh siad ag tabhairt великая зона/velikaya zona, "an Crios Mór" nó "an Limistéar Mór", ar an Aontas Sóivéadach féin, agus an chiall ag dul leis an úsáid seo nach raibh mórán difríochta idir saol na gcampaí géibhinn agus an leagan Sóivéadach den tsaoirse. mion|ceadúnas tiomána, 1941 Is é an téarma a bhí ag na príosúnaigh orthu féin ná зек/zek, agus é bunaithe ar na focail заключённый каналостроитель/zakliuchennyi kanalostroitel, is é sin, príosúnach ag gearradh canála. B'iad an chanáil ó Volga go Don agus an chanáil ón Muir Bhán go Muir Bhailt an dá mhórláithreán tógála ar a raibh príosúnaigh na gcampaí géibhinn ag obair sna fichidí. De réir a chéile, áfach, ghreamaigh an focal de na príosúnaigh uile.
Pól Ó Riain
Is iománaí ó Bhaile Átha Cliath é Pól Ó Riain (Paul Ryan sa Bhéarla). Rugadh é ar an 3 Samhain 1988. Imríonn sé le haghaidh Baile Átha Cliath agus Baile Buadáin Naomh Éanna.
GULag
Bhí cineálacha éagsúla de champaí ann. B'é an campa daorbhroide an cineál ba choitianta, ach thairis sin, bhí ionaid speisialta (шарашка/sharashka) ann do na saineolaithe ina raibh siad ag déanamh taighde don Stát, go háirithe ar mhaith leis na fórsaí armtha. Chuirtí daoine folláine i ngealtlanna (психушка/psikhushka) ar chúiseanna polaitiúla—cleachtas a d'éirigh i bhfad níos coitianta i ndiaidh ré Stalin. Bhí campaí speisialta ann do pháistí (nó ní raibh sé as an ngnáth páistí a chimiú san Aontas Sóivéadach), do mháithreacha a raibh leanaí óga acu, agus do dhaoine easlána. I ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, bhí campaí ar leith ann do "mhná céile na bhfealltóirí", fiú—is é sin, mná céile na gcimí polaitiúla. I gcampaí áirithe, chuirtí príosúnaigh i mbun oibreacha a raibh an radaighníomhaíocht ag roinnt leo, ag baint úráiniam as an talamh mar shampla, nó ag glanadh iarsmaí na dtástálacha adamhacha.
thumb|right|310px|Príosúnaigh ag obair - 1936-1937 B'é an scríbhneoir Aleksandr Solzhenitsyn a chuir an focal féin i mbéal an phobail leis an leabhar millteanach staire a d'fhoilsigh sé sna seachtóidí, mar atá, Архипелаг ГУЛаг/Arkhipelag GULag, is é sin, Oileánra GULag, nó níos fearr as Gaeilge, Oileánra na gCampaí Géibhinn. Bronnadh Duais Nobel na Litríochta air ar son an leabhair.
Stair
Bhí campaí daorbhroide á gcur ar bun ón mbliain 1918 ar aghaidh, agus iad sách cosúil le coilíneachtaí daorbhroide (katorga) den chineál a bhí ann le linn na hImpireachta Rúisí féin. B'iad an dá phríomhshaghas ná campaí speisialta Cheka agus gnáthchampaí daorbhroide (seasann an giorrúchán Rúisise Cheka nó Vecheka do "Choiste Seachbhreithiúnach na hUile Rúise", is é sin, coiste ar bronnadh cumhachtaí neamhghnácha air le troid a chur ar naimhde polaitiúla na mBoilséiveach). Bhí cineálacha éagsúla daoine á gcoinneáil sna campaí seo a fuarthas dainséarach nó damáisteach don stát Sóivéadach, ar nós státseirbhísigh a bhí á milleánú faoi chúigleáil nó faoi shabaitéireacht, chomh maith le daoine uaisle, fir ghnó, tiarnaí talún agus naimhde polaitiúla. clé|mion|bothán, músaem sa [[An Laitvia|Laitvia]] Meastar, áfach, nár tháinig an córas sin "Gulag" ar an bhfód i gceart roimh an mbliain 1929. B'ansin a d'eisigh Sóivéid na gCoimiseár Pobail (Sovnarkom) reacht rúnda ar an 11ú lá de Mhí Iúil, 1929, faoi úsáid na pianseirbhíse do leas an stáit. Ós rud é gurb é an páirtí a shocraíodh na cúrsaí san Aontas Sóivéadach, ní raibh ann go bunúsach ach feidhmiú na comhairle ar ar chinn Biúró Polaitiúil an Pháirtí ar an 27ú lá de Mhí an Mheithimh roimhe sin. Leis an reacht seo a chur i gcrích, cuireadh GULag féin ar bun, mar bhrainse de rúnseirbhís na Rúise nó OGPU (Obyedinennoye glavnoye politicheskoye upravleniye nó "Príomh-Údarás Aontaithe Polaitiúil an Stáit"), ar an 25ú lá de Mhí Aibreáin, 1930, de réir an ordaithe a tháinig ó Shóivéid na gCoimiseár Pobail ar an 7ú lá den mhí chéanna. Ar dtús, b'é an giorrúchán a d'úsáidtí ná ULag. hAthaimníodh an t-údarás i Mí na Samhna sa bhliain chéanna.
Kevin O’Shiel
B'abhcóide agus coimisinéir talún é Kevin O’Shiel (23 Meán Fómhair 1891 - 12 Iúil 1970) a d’fhóin mar Bhreitheamh sa Chúirt Uachtarach ó 1925 go 1953. Ba pholaiteoir agus státseirbhíseach é chomh maith. clé|mion|[[Bunreacht Shaorstát Éireann idir lámha sa bhliain 1922; O’Shiel Xú (?) ó chlé go deas]] Bhí O’Shiel ina bhall den Choiste an Bhunreachta 1922, a dhréachtaigh Bunreacht Shaorstát Éireann.
GULag
Stair
I dtús na dtríochaidí, thosaigh daonra na gcampaí géibhinn ag fás go sciobtha, agus daoine á ngabháil agus á gcaitheamh i dtóin phríosúin i bhfad níos mó ná roimhe sin. Nuair a tháinig lá an Sceimhle Mhóir (1937-1938), agus an purgú mór ag siúl ar an bPáirtí Cumannach féin, chuaigh na príosúnaigh chun líonmhaireachta arís eile. Sna blianta sin, bhí na céadta míle daoine á ndaoradh chun príosúnachta ar an tsiocair go raibh siad ag plé le "frithréabhlóideachas", mar a leagadh amach é i bParagraf Caoga a hOcht ar dhlí coiriúil na bpoblachtaí Sóivéadacha. B'í Mír a Deich den pharagraf seo ba mhó a dhaor daoine, is é sin, an mhír faoi "bholscaireacht fhrithréabhlóideach". Aon duine a déarfadh rud éigin faoin bPáirtí agus místá air, d'fhéadfaí é a mhilleánú faoi "bholscaireacht fhrithréabhlóideach". mion|Gulag Kolyma, 1934 Bhí cuid de na staraithe den tuairim, roimhe seo, go raibh cúiseanna eacnamaíocha leis an dóigh a rabhthas ag cimiú daoine san Aontas Sóivéadach sna tríochaidí. Bhí an stát Sóisialach le tógáil, agus ní thógfaí gan obair na ndaor é. Níl mórán taighdeoirí ag tacú leis an teoiric seo a thuilleadh, ó hosclaíodh cartlanna na Rúise dóibh sna nóchaidí. Mar sin féin, bhí forbairt na gcampaí géibhinn ag leanúint fhorbairt na heacnamaíochta san Aontas Sóivéadach. Tháinig borradh ar na campaí agus ar an tionsclaíocht faoin am céanna.
Mar sin, bhaintí úsáid fhorleathan as na cimí le héachtaí eacnamaíocha a chur i gcrích. Bhítí ag baint acmhainní nádúrtha as an talamh, ag tabhairt cúlriasca na tíre chun míntíreachais agus ag tógáil infreastruchtúr mórscála, ar nós canálacha, dambaí agus monarchana. Sna blianta 1931-32, bhí thart ar dhá chéad míle duine á gcoinneáil sna campaí, ach i lár na dtríochaidí, bhí an ceithre oiread sna campaí, agus trí chéad duine eile sna coilíneachtaí peannaideacha. Nuair a bhí na tríochaidí ag druidim chun deireanais, bhí thart ar mhilliún agus trí chéad míle duine sna campaí. clé|mion|daorobair I ndiaidh an ionsaí a rinne Hitler ar an Aontas Sóivéadach sa bhliain 1941, thosaigh daonra na gcampaí ag dul i laghad arís. Bhí saighdiúirí ag teastáil leis an namhaid míthrócaireach a stopadh, agus bolscaireacht thírghráúil á déanamh ar fud na tíre, na campaí géibhinn san áireamh. Bhíothas ag áitiú ar na cimí a n-urraim don tír dhúchais a thaispeáint i bpáirc an áir. Is iomaí duine acu a thug aird ar an mbolscaireacht agus a chuaigh chun cogaidh lena onóir a fháil ar ais. Ní mórán de na daoine seo a tháinig slán as, nó ba nós iad a chur san áit ba mhó dainséir, agus iad ag troid i gcathláin speisialta pheannaideacha. Na cimí a d'fhan thiar sna campaí, shiúil an bás orthusan chomh maith sna blianta 1942-43, nó bhí an tír go léir i ndubhfhaopach, agus an bia gann.
I ndiaidh an chogaidh, d'fhás daonra na gcampaí arís eile. Na saighdiúirí Sóivéadacha a ghéill iad féin do na Gearmánaigh, ní raibh ach meas an fhealltóra ag Stalin orthu. Izmenniki rodiny nó fealltóirí ar thír a ndúchais a tugadh orthu go hoifigiúil. Mar sin, cuireadh sna campaí géibhinn iad. Nuair a tháinig na saighdiúirí Sóivéadacha chun fortachta do na príosúnaigh i gcampaí gáis Hitler, is iomaí cime Sóivéadach ansin a cuireadh i gcampa de chuid Stalin ina dhiaidh sin. Duine acu seo, thabharfadh sé croí isteach d'fhear a chomhdhúchais a ruaig na séiléirí agus a d'oscail an doras dó, agus an bheirt acu suite siúráilte gurb í an tsaoirse í anois. Ansin, áfach, thiocfadh lucht na rúnseirbhíse, agus iad ag "cur ceastóireachta" ar chimí den chineál seo—agus as go brách go dtí na campaí Sóivéadacha le mo dhuine. mion|músaem i [[An Laitvia|Laitvia]] Níorbh é sin an t-aon chúis leis an dóigh a ndeachaigh daonra an "oileánra" in airde i ndiaidh an chogaidh. Nó is amhlaidh go raibh gorta ag siúl ar cheantair áirithe na tíre, agus ainriail is anord ag teacht sna sálaí ag an ocras. Leis an anord sin a choinneáil faoi smacht, chuaigh na húdaráis i dtuilleamaí na láimhe láidre. Is é sin, cuireadh le déine na ndlíthe in aghaidh gadaíochta, agus iad siúd a bhí ag goid bia lena n-ocras a shásamh, ba sciobtha a fuair siad iad féin i gcampa daorbhroide.
Is iomaí Polannach, Eastónach, Laitviach agus Liotuánach a chaith seal i gcampaí géibhinn an Aontais Shóivéadaigh, nó bhí tíortha dúchais na náisiúntachtaí seo gafa ag na díormaí Sóivéadacha i ndeireadh an chogaidh. Bhí an Eastóin, an Laitvia agus an Liotuáin nascghafa ag an stát Sóivéadach, agus theastaigh ó Stalin scothaicmí náisiúnta na dtíortha seo a chur de dhroim an tsaoil nó a chloí, le nach gcuirfidís isteach ar an Sóivéadú sna blianta a bhí le teacht. Maidir leis an bPolainn, ní raibh aon chineál freasúra ná frithbheartaíocht de dhíobháil air sa tír sin ach an oiread.
Fuair Stalin bás i Mí na Márta den bhliain 1953. Lean an Stát leis ag coinneáil córas na gcampaí géibhinn ag imeacht, seal, ach ansin, tosaíodh ar na cimí a scaoileadh saor ar chúla téarmaí. Gnáthchiontóirí ba mhó a bhí ag fágáil na gcampaí, ar dtús, nó bhí an chéad ollmhaithiúnas teorannaithe dóibh siúd nach raibh ach téarma cúig bliana, nó ní ba ghairide fós, le déanamh acu.
De ghnáth, bhí téarmaí ní b'fhaide á gcur isteach ag na cimí polaitiúla. Sa bhliain 1954, áfach, thosaigh na húdaráis ag oscailt na ndoras dóibh siúd freisin, agus ansin, tháinig athrú ar na cúrsaí. Cháin Nikita Khrushchev Stalin ina óráid rúnda ag an bhFíchiú hArd-Fheis de chuid Pháirtí Cumannach an Aontais Shóivéadaigh i Mí Feabhra, 1956. Ina dhiaidh sin, ní raibh sé indéanta ná ciallmhar ní ba mhó na cimí polaitiúla a choinneáil istigh, agus ba léir go raibh ré GULag ag druidim chun deireanais.
D'éirigh na cimí amach in aghaidh na n-údarás in áiteanna, go háirithe i gKengir i Mí na Bealtaine den bhliain 1954. Siúd is gur cloíodh Éirí Amach Kengir agus na ceannaircí eile den chineál seo le lámh láidir, threisigh siad leis an tuiscint a fuair an lucht rialtais féin ar chomh dodhéanta a bhí sé córas na gcampaí géibhinn a choinneáil beo a thuilleadh.
I ndeireadh na gcaogaidí, bhí córas na sluachampaí géibhinn ag imeacht go tiubh, siúd is go raibh na coilíneachtaí peannaideacha ann go fóill. Ar an bhfichiú lá de Mhí Eanáir, 1960, chuir ordú na Roinne Gnóthaí Inmheánacha GULag de dhroim an tsaoil go deifnídeach. mion|leacht cuimhneachái, gulag Kolochava, Meastar inniu go raibh thart ar fhiche milliún duine cimithe sna campaí géibhinn, agus gur cuireadh 1,606,748 duine chun báis, de réir na dtaifead oifigiúil. Na scológa, áfach, a tugadh ar shiúl óna mbólaí dúchais le cur fúthu i gcoilíneachtaí peannaideacha, dealraíonn sé go bhfuair 390,000 duine acu, ar a laghad, bás idir na blianta 1932 agus 1940, agus an droch-chaoi a bhí ar a saol san áit nua. Is léir gur fhág an campa an-ghoimh ar gach duine a chaith a sheal ansin, idir chorp agus intinn, agus gur giorrú beatha do chuid mhaith acu ab ea é.
Saol
Chaithfeadh na príosúnaigh cuótaí arda táirgiúlachta a chomhlíonadh, agus na séiléirí á gcéasadh go brúidiúil. Bhí an bia gann, agus is iomaí cime, go háirithe ó na poblachtaí Meán-Áiseacha nó ó chodanna eile teo an Aontais Shóivéadaigh, nach raibh in ann geimhreadh na Sibéire a fhulaingt. Bhí campaí ann ina bhfaigheadh ochtar cime as gach deichniúr bás i rith an chéad chúpla mí.
An té nach gcomhlíonfadh a chuóta, chaillfeadh sé a arán laethúil, agus ansin, bhí a chnaipe déanta. Tháinig an t-ocras mór air nach ligfeadh dó obair a dhéanamh, agus mura ndéanfadh sé obair fhónta, ní bhfaigheadh sé a chuid bia ar ais. Ansin, chaith sé tréimhse ghairid ama ag ithe an rud a dtiocfadh sé trasna air sa charn aoiligh, go dtí nach raibh lá beatha fágtha ann a thuilleadh - ní raibh ann, ansin, ach dokhodyaga, ábhar marbháin. É siúd ar a dtugtaí udarnik, is é sin, "oibrí mórbhuille", nó an cime a bhí ábalta na cuótaí a chomhlíonadh agus a shárú, ní raibh seisean sábháilte ach an oiread. Is fíor go bhfaigheadh sé tuilleadh bia agus beatha, ach ba mhinic nár leor breis an bhia mar chúiteamh sa bhreis oibre. Ní raibh sé as an ngnáth go n-iompódh an t-udarnik féin ina dokhodyaga, beag beann ar an mbia breise, agus an dóigh a dtuirsíodh sé é féin ag obair.
Na Gnáthchiontóirí agus na Cimí Polaitiúla
An chuid ba mhó den am a bhí Stalin i gceannas ar an tír, bhí sé de nós ag na húdaráis caitheamh leis na gnáthchiontóirí mar dhaoine a bhí "cóngarach" nó "gaolmhar" ar "chúiseanna sóisialta"—sotsial'no-blizkiye as Rúisis. Is é sin, b'é an dearcadh a bhí ann ná nach raibh sna gnáthchoirpigh ach lucht oibre a bhí ar strae. Na cimí polaitiúla, áfach, ba "naimhde aicmeacha" nó "naimhde don phobal" iad, is é sin, daoine a bhí doleigheasta, mar a déarfá. Sin é an tuige go raibh saol ní b'fhusa ag na gnáthchiontóirí sna campaí, agus an fochultúr a bhí i réim ina measc, glacadh leis go forleathan mar chuid de shaol na gcampaí.
Geograife
clé|mion Nuair nach raibh córas na gcampaí géibhinn ach ag teacht ar an bhfód, b'é an príomhchritéar a bhí ag na húdaráis le háit ar leith a roghnú do champa ná chomh hiargúlta is a bhí sí. Ba mhinic a d'iompaítí seanmhainistreacha ina gcampaí géibhinn, agus iad bunaithe, fadó, ag manaigh a chuaigh ar lorg na scoiteachta is an uaignis. Sampla de seo is ea iad Oileáin Solovetsk, nó Solovki, ag an Muir Bhán. B'ansin a bunaíodh ceann de na campaí is sine, SLON, go gairid i ndiaidh Réabhlóid Dheireadh Fómhair sa bhliain 1918.