cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Caomhánach
Sloinne Éireannach is ea Caomhánach, a ghlac a chéaduair Domhnall Caomhánach, mac is sine Dhiarmada mhic Mhurchadha, rí Laighean den 12ú haois.
An Coimhthíoch
Foilsiú i Sasana agus sna Stáit Aontaithe
Mar sin de foilsíodh ‘The Stranger’ ceithre huaire ar a laghad go n-uige seo.
Tá sé spéisiúil go raibh suim ar leith ag an Bruce Publishing Company agus ag an Catholic Book Club i leabhair a raibh téama Caitliceach de chineál éigin ag baint leo agus a gcuirfeadh léitheoirí Caitliceacha ach go háirithe suim iontu, rud atá amhlaidh i gcás Cluny Media LLC Publishers fosta.
Caomhánach
Luathstair - Ríthe na Laigean
Síolraithe ó Uíbh Chinnsealaigh is ea clann Caomhánach. I measc a gcuid críoch, bhí an chuid is mó de chontaetha Ceatharlach agus Loch Garman, agus codanna de chontaetha Cill Mhantáin agus Cill Chainnigh san áireamh. Choinnigh an chlann Caomhánach a ceannas ar ríogacht na Laighean go dtí an 17ú haois. Bhíodh agóid agus achrann i dtaobh an éilimh úd, agus troideanna le lonnaitheoirí Angla-Normannacha in Éirinn.
Is suaitheantas armais clasaiceach é an leon passant ar armas Chaomhánaigh, gaolmhar le cumhacht fheodach, bíodh is neamhghnách i dtaobh chlainne Ghaelaí. Is dóigh go gciallaíonn sé sean-nasc na clainne le ríogacht na Laighean.
An Coimhthíoch
Cóipchearta
Ag brath ar an tír agus ar an bhliain (agus ar chúinsí eile in amanna) ina fhoilsítear saothar, is cosúil gur féidir le cosaint chóipchirt údair a bheith i bhfeidhm thar thréimhsí éagsúla idir 50 go dtí 95 bliain; tuigtear go mbíonn cóipcheart i bhfeidhm in Éirinn go dtí seachtó bliana tar éis bhás an údair. Le linn an ama sin, má tá an t-údar marbh, is gnách go luíonn an cóipcheart lena mhuintir-se ach amháin sa chás gur aontaíodh socrú foirmeálta eile idir an scríbhneoir (nó a mhuintir) agus páirtí eile.
Nuair nach bhfuil ráiteas cóipchirt le sonrú i leabhar a scríobh duine aonair, tuigtear go bhfanann cóipcheart ag an scríbhneoir muna bhfuil ráiteas ann a mhaíonn a mhalairt, a léireodh, mar shampla, go raibh comhaontú cóipchirt eile déanta idir an scríbhneoir agus an comhlacht foilseoireachta.
Níl aon ráiteas cóipchirt le feiceáil i gcéad eagrán ‘An Coimhthigheach’ a d’fhoilsigh Oifig an tSoláthair i 1939, trí bliana i ndiaidh bhás an údair, agus níl a leithéid le sonrú sa séú fhoilsiú sa bhliain 1970 ach an oiread, ceithre bliana is tríocha i ndiaidh bhás Mhic Conmara.
I gcás ‘The Stranger’ a foilsíodh in Éirinn is dóiche gur mar gheall ar an fhéidearthacht faoi cheisteanna cóipchirt á ardú i dtír dhúchais an údair go raibh an “NOTE” cláraithe i leagan ‘The Stranger’ a d’fhoilsigh The Mercier Press. Is suimiúil a aithint sa leabhar a foilsíodh sna Stáit Aontaithe nach bhfuil an “NOTE” céanna san áireamh gí gur amhlaidh go bhfuil ráiteas cóipchirt cláraithe ann agus gur ar leas Malachy. G. Carroll é.
Má thuigeadh sna Stáit Aontaithe go raibh cóipcheart ‘The Stranger’ ag Carroll, mar a ghlac sé chuige féin ag an am, i dtaobh an leabhar a d’fhoilsigh The Bruce Publishing Company i 1952, an amhlaidh go bhfuil an cóipcheart sin ag a mhuintir-se go fóill, ag cuimhniú nár éag sé féin go dtí 2012?
Fiú muna dtabharfaí “translation” ar ‘The Stranger’ sa ghnáthchiall is cosúla é, sé sin aistrithe ó ‘An Coimhthigheach’ focal ar fhocal ar gach uile leathanach, is amhlaidh fosta nach ionann sin agus ciall fhoirmeálta an fhocail ‘aistriúchán’ a chur ar neamhní maidir le cearta cóipchirt de.
Thiocfadh ceisteanna breise a shamhlú maidir le cóiriú/”adaptation” agus le fréamhaí (derivative) de. Dar ndóighe, is amhlaidh go síníonn cosaint chóipchirt thar mhacasamhluithe ‘fíorbheachta’ a fhad le macasamhluithe a bhfuil cosúlacht shuntasach, mhór eatarthu.
Rud eile de, éiríonn ceart cóirithe bunsaothair as ceadú cóipchirt ó úinéir an bhunsaothair amháin. Is amhlaidh, más mian leis an úinéir é, gur féidir leis comhaontú ceadúnaithe a bhunú le páirtí eile. Sa chás sin tuigtear gur chóir go mbeadh nóta soiléir san fhoilseachán a léiríonn cé aige a bhfuil an cóipcheart nó go raibh socrú eile aontaithe leis an úinéir ar an ócáid áirithe sin.
Séamus Mac Conmara (1909 – 1936)
Caomhánach
14ú haois - Art Óg mac Murchadha Caomhánach
mion|150px|[[Art Mór Mac Murchadha Caomhánach|Art Mór ag marcaíocht chun bualadh le hiarla Gloucester, i léaráid le fáil in Histoire du roy d'Angleterre Richard II le Jean Creton]]
An Coimhthíoch
Cóipchearta
Rugadh Séamus Mac Conmara san Iúr, Co. an Dúin, ar 25 Iúil 1909 agus ba é an tríú duine é den chúigear clann ón dara pósadh. Fuair sé idir bhunoideachas agus mheánoideachas ó na Bráithre Críostaí san Iúr. Is cosúil go raibh suim ag Séamus sa sagartacht fiú nuair a bhí sé in aois mheánscoile ach d’áitigh a athair air dul le leigheas i dtosach agus d’fhreastail sé ar Ollscoil na Ríona i 1926.
Caomhánach
14ú haois - Art Óg mac Murchadha Caomhánach
Ba mhór an dúshlán é Art do leasa Sasanacha, agus dá bharr tháinig Richard II Shasana (bás 1400) ar fiannas faoi dhó go hÉirinn ag iarraidh é a chloígh. Níor gabhadh Art agus d'fhan sé mar rí na Laighean go dtí 1416 nó 1417, nuair a tugadh nimh dó i Ros Mhic Thriúin.
Dúnmharú Neda Agha-Soltan
mion|clé|Uaimh Agha-Soltan Bean Iaránach ab ea Neda Agha-Soltan (Peirsis: ندا آقاسلطان‎ – Nedâ Âghâ-Soltân; 23 Eanáir 1983 – 20 Meitheamh 2009) a maraíodh le linn agóideí i dTehran ar 20 Meitheamh 2009. Taispeánadh an dúnmharú ar Twitter agus rinneadh samhailchomhartha di.
An Coimhthíoch
Cóipchearta
Scríobh sé éagsúlacht gearrscéalta a foilsíodh in ‘An tUltach’ agus i ‘Timthire an Chroidhe Naomhtha’ idir 1929 agus 1936. D’fhoilsigh ‘An tUltach’ sraith altanna leis chomh maith ar scríbhinní leighis idir 1934 agus 1936.
Gairneoireacht
mion| Mac léinn gairneoireachta ag tabhairt aire do phlandaí i ghairdín i Lawrenceville, Georgia, Márta 2015 deas|mion| Cairt tipiciúil a úsáidtear sa ghairneoireacht i Vottem, an Bheilg Is í an ghairneoireacht an brainse den talmhaíocht a phléann le healaín, eolaíocht, teicneolaíocht agus gnó saothrú plandaí. Áirítear leis saothrú torthaí, glasraí, cnónna, síolta, luibheanna, bachlóg, muisiriúin, algaí, bláthanna, feamainn agus barra feirme neamhbhia amhail féar agus crainn ornáideacha agus plandaí. Cuimsíonn sé freisin caomhnú plandaí, athchóiriú tírdhreacha, dearadh tírdhreacha agus gairdíní, tógáil, agus cothabháil, agus crannadóireacht, crainn ornáideacha agus faichí.
An Coimhthíoch
Cóipchearta
Cháiligh Mac Conmara mar dhochtúir i 1931 ach níor chleacht sé an cheird riamh. Bhí air bliain a chaitheamh i gColáiste Cholmáin san Iúr ag foghlaim na Gréigise sula ndeachaigh sé go Maigh Nuad mar ábhar sagairt i 1932. Chodlaíodh sé in aon seomra le fear eile, a tógadh san Iúr leis, ach bhí orthu an coláiste a fhágáil fá cheann bliana nuair a tholg siad araon an eitinn. Tháinig a chomrádaí slán uaithi ach d’éag Séamus ar 23 Deireadh Fómhair 1936 agus tá curtha in Iúr Chinn Trá. Thóg Comhairle Ceantair an Iúir, Mhúrn agus an Dúin plaic chuimhneacháin do Shéamus ar Shráid Thuaidh ag tús na nóchaidí.
Dúnmharú Neda Agha-Soltan
Cúlra
Tharla caismirtí, agóidí agus círéibeacha i dTehran ag an am céanna. Shocraigh na fórsaí slándála an lámh láidir a úsáid ar na hagóideoirí.
Gairneoireacht
Rianaíodh staidéar agus cleachtas na gairneoireachta siar na mílte bliain. Chuidigh gairneoireacht leis an aistriú ó phobail fánaíochta dhaonna go pobail ghairneoireachta neamhaistreacha, nó leathaistreacha. Roinntear an ghairneoireacht i roinnt catagóirí a dhíríonn ar chineálacha éagsúla plandaí agus cineálacha bia a shaothrú agus a phróiseáil chun críocha sonracha.. D'fhonn eolaíocht na gairneoireachta a chaomhnú, tairgeann eagraíochtaí iomadúla ar fud an domhain oideachas agus spreagadh do mhic léinn, chun na gairneoireachta a chur chun cinn. I measc na ngairneoirí suntasacha tá Luca Ghini agus Luther Burbank.
Caomhánach
14ú haois - Art Óg mac Murchadha Caomhánach
Cé gurbh é Domhnall an chéad duine a glac an t-ainm Caomhánach, le fírinne tá formhór na gclann den 15ú haois ar aghaidh síolraithe ó Art.
An Coimhthíoch
Cóipchearta
Malachy G. Carroll (1918 – 2012)
Dúnmharú Neda Agha-Soltan
Cúlra
Bhain an lucht agóide úsáid as na meáin sóisialta mar uirlis agóide don chéad uair riamh, chun a dteachtaireacht a scaipeadh.
An Coimhthíoch
Aitheantas
Scríobhadh ‘An Coimhthigheach’ i dteanga neamhfhorleathan agus bhí an t-údar marbh thar cheithre bliana déag um an dtaca a foilsíodh ‘The Stranger’ den chéad uair sna caogaidí, i ré nuair nach raibh an oiread ratha céanna ar chaíonna cumarsáide is atá ar na saolta seo. An é an scéal céanna é, ‘The Stranger’, nuair a chuimhnítear ar an phríomhphlota agus ar na príomhcharachtair? Chuir sé iontas orm síos tríd na blianta nach raibh a fhios ag (nó nár luaigh) Gaeilgeoirí i gcoitinne go raibh ‘leagan’ den scéal clúiteach seo ar fáil i mBéarla in Éirinn féin ó bhí 1951 ann. Bheadh sé suimiúil a fháil amach cad iad na socruithe agus na tuiscintí a bhí idir teaghlach Mhic Conmara, Oifig an tSoláthair (idir 1939 agus 1970), Carroll agus na comhlachtaí foilseoireachta eile a raibh baint ag Carroll leo i dtaobh ‘An Coimhthigheach’ agus ‘The Stranger’ de.
Más amhlaidh gurbh í obair Shéamuis Mhic Conmara inspioráid chruthaitheach scéal ‘The Stranger’ a foilsíodh i mBéarla in Éirinn, i Sasana agus dhá uair sna Stáit Aontaithe, is mór an éagóir í nár tugadh an t-aitheantas ceart don údar óg i ndiaidh a bháis. Do bharúil an sílfeadh Séamus féin, dá mbeadh sé beo sna caogaidí, go raibh díol aitheantais gan agús ar a laghad tuillte aige?
Caomhánach
17ú haois - Cogadh na Naoi mBliana
Sa 16ú haois, ghlac Cathair mac Airt Chaomhnaigh páirt sna hÉirithe Amach i nDeasumhain. Ghlac Art Caomhánach, comrádaí Aodha Uí Néill, páirt san éalú misniúil as Caisleán Átha Cliath sa bhliain 1590.
Thógadh fós taoisigh na clainne an teideal ríoga mac Murchadha, ach faoi lár na séú haois déag, bhí a gcuid cumhachta ag dul i léig agus faoi thús na seachtú haoise déag, briste tríd is tríd. Ba é Domhnall Spáinneach Mac Murchadha Caomhánach rí deireanach na Laighean, a ghéill i ndeireadh na dála tar éis Chogadh na Naoi mBliana sa bhliain 1603.
In ainneoin chailleadh cumhachta agus réadmhaoine, lean gan briseadh sliocht na clainne ó duly Cheann Fine deireanach go cuí insealbhaithe, Brian Caomhánach Mac Murchadha, go dtí le gairid.
Diaspóra
Bhí na Caomhánaigh chun cinn i measc na n-uaisle Gaelacha ar deoraíocht san Eoraip i ndiaidh cliseadh deiridh na hÉireann Gaelaí, ag deireadh na seachtú haois déag. D'éirigh ag éirí ina oifigigh i n-airm Chaitlicigh na Fraince, Spáinne agus na hOstaire.
Sa 17ú haois, throid Brian Caomhánach ar son Teach Stuart san Albain agus dúradh gurbh é an fear is airde san airm. D'éirigh Charles Caomhánach ina Governor míleata Phrág sa bhliain 1766. Bhí roinnt Caomhánach ina n-oifigigh san Bhriogáid Éireannach in arm Seacaibíneach na Fraince, agus lonnaigh géag den chlann sa tír úd. Bhain Caomhánaigh ardchéim amach san impireacht f-Ungárach.
Clann Caomhánach
Tá Clann Caomhánach cláraithe le Finte na hÉireann, áisíneacht rialtais a cruthaíodh um gníomhaíochtaí gach clann Éireannach a thacú agus a eagrú.
Feirdhris
Speiceas róis le duilliúr aramatach agus boladh milis is ea an fheirdhris (Rosa canina). Tugtar an dris chumhra uirthi freisin.
Gairneoireacht
Sainmhíniú
deas|mion|200x200px| Síológaí bláthanna ag margadh i mBreda, an Ísiltír Díríonn an ghairneoireacht ar úsáid ceapacha beaga talún, Pléann sé le barra gairdín cosúil le plandaí ornáideacha a fhástar as a gcuma, torthaí agus glasraí agus spíosraí a fhástar as a luach bia, agus plandaí míochaine. I gcodarsnacht leis an agranamaíocht, a bhaineann le dianfheirmeoireacht barr agus táirgeadh barra allamuigh ar scála mór de ghráin agus foráiste nó foraoiseacht lena mbaineann crainn foraoise agus táirgí a dhíorthaítear uathu. Déileálann sé le barra gairdín cosúil le plandaí ornáideacha a fhástar ar mhaithe lena  dtréithe fisiciúla, torthaí agus glasraí agus spíosraí a fhástar de bharr a luach bia, agus plandaí leighis.
Cineálacha
Tá go leor réimsí móra fócais laistigh d’eolaíocht na gairneoireachta. San áireanh tá;
Stair
Forluíonn stair na gairneoireachta le stair na talmhaíochta agus stair na luibheolaíochta.
Irene Hervey
Ba bhan-aisteoir Meiriceánach í Sylvia Sidney (11 Iúil, 1909 – 20 Nollaig, 1998).
Einceifealamalaice
mion|[[íomháú athshondais mhaighnéadaigh i bpáiste sé bhliain d'aois]] Bogadh ceirbreach  is ea einceifealamalaice (encephalomalacia). Bíonn athlasadh agus fuiliú inmheánach san inchinn.
Fuair Dónall Ó Conaill bás de bharr einceifealamalaice, is cosúil.
Trumpa
Is uirlis cheoil é an trumpa. Uirlis phráis atá ann. Trí chomhla aige. Úsáidtear i ngach ceolfhoireann é. Téánn stair an trumpa siar go dtí 3500 RC ar a laghad.
15 Meitheamh
Is é an 15 Meitheamh an 165ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 166ú lá i mbliain bhisigh. Tá 200 lá fágtha sa bhliain.
FIFA 99
Is cluiche físeáin peile comhlachais é FIFA 99 a d’fhorbair EA Canada agus a d’fhoilsigh Electronic Arts. Is é an séú cluiche sa tsraith cluiche FIFA é agus eisíodh é i 1998 do Microsoft Windows, PlayStation, agus Nintendo 64.
Imirt
Cuireadh Céad Roinn na Beilge agus Primeira Liga na Portaingéile leis an gcluiche freisin, agus baineadh Sraith na Malaeisia.
Baineadh an modh faoi dhíon sa chluiche.
Cuimsíonn FIFA 99 an “European Dream League” freisin, sraithe mionlach ina mbíonn 20 de na foirne is fearr san Eoraip san iomaíocht i bhformáid sraithe i gcoinne a chéile. Is é FIFA 99 an chéad chluiche i stair FIFA a léirigh bloc den "Chuid eile den Domhan" (ar a dtugtar "Chuid eile den Eoraip" mar gur ón Eoraip na foirne go léir atá le feiceáil). Ní bhíonn na foirne atá le feiceáil sa bhloc san iomaíocht in aon cheann de na Sraitheanna naísiunta atá le feiceáil sa chluiche.
Failte
Fuair an cluiche athbhreithnithe fabhracha ar gach ardán de réir an láithreáin ghréasáin comhiomlánaithe athbhreithnithe GameRankings. Thug Computer Games Strategy Plus réaltaí ceithre go leith as gach cúigear don leagan PC, ag glaoch air "ceann de na cluichí spóirt is fearr is féidir leat a cheannach." Sa tSeapáin (áit ar tugadh FIFA 99: Europa League Soccer ar an gcluiche), thug Famitsu scór 29 as 40 dó.
Tháinig an cluiche in áit Tomb Raider III mar an cluiche is mó díol i Sasana. D'fhógair Verband der Unterhaltungssoftware Deutschland (VUD) FIFA 99 mar Platanam, ag díol 200,000 cóip ar fud Gemmany, an Ostair agus an Eilvéis. Dhíol an leagan PC 100,000 cóip freisin, agus iad á rangú mar “ór” ag an ngrúpa céanna.
Ag féile Milia i Cannes i 1999, ghnóthaigh sé duais “Óir” le haghaidh ioncaim os cionn €50 milliún san Aontas Eorpach le linn 1998.
Conspóid
Cé gur cuireadh Primeira Liga na Portaingéile san áireamh sa chluiche, mar thoradh ar shaincheist cheadúnaithe rinne sealbhóirí cearta na sraithe iarracht an cluiche a chosc ó dhíol, gan aon leas a bhaint as.
Constance Bennett
Ba bhan-aisteoir Meiriceánach í Constance Campbell Bennett (22 Deireadh Fómhair 1904 – 24 Iúil 1965).
Glóthach shilice
Is éard atá sa ghlóthach shilice ná dé-ocsaíd sileacain i bhfoirm dhímorfach (is é sin gan struchtúr criostalda). Ós rud é go bhfuil sí dímorfach, tá a struchtúr mírialta agus é lán póireanna (poill bheaga). Is í an phóiriúlacht seo is cúis leis gur dual don ghlóthach shilice uisce a ól chuici óna timpeallacht - is é sin gur ábhar tais-scópach é.
Is gnách glóthach shilice a úsáid le taise a ól: mar shampla cuirtear málaí beaga glóthaí silice i bpacáistiú na ngléas teicneolaíochta agus, abair, in easair chait.
Trombón
Is ionstraim mhór phráis é an trombón. Úsáidtear i ngach ceolfhoireann é. Is ball den chuid dhord é. Téann stair an trombóin siar go dtí an Renaissance.
163
Básanna
160er
Forfhathach
Cineál annamh réalta, fíormhaisiúil agus níos lonrúla ná aon réalta eile. Samplaí is ea Betelgeuse is Rigel sa Bhodach, Antares is Deneb. 10-60 oiread níos maisiúla ná an Ghrian, thar 10,000 oiread níos gile, agus mar sin, le feiceáil an-fhada amach uathu.
Copóg thuathail
Is planda é an chopóg thuathail nó cnádán (Arctium minus).
Sedilia
Is éard atá i gceist le sedilia(sedīle) ná suíochán scartha in eaglaisí.
Bíonn sedilia suite sa bhalla, in aice leis an piscina, i roinnt de na heaglaisí móra. Suíonn na ceiliúraithe (sagart, ard-deagánach agus deagánach) ar an suíochán cloiche seo nuair a bhíonn codanna den Ard-Aifreann á gcanadh. Is minic a bhíonn colbha snoite cloiche thart ar na gnéithe seo.
Corónagraf
deas|250px|thumb|Corónagraf Is é is corónagraf ann ná ionstraim optúil chun urú saorga a tháirgeadh taobh istigh de theileascóp. Ní mhaireann fíoruruithe ach cúpla nóiméad, agus tarlaíonn an chuid is mó díobh i bhfad ó réadlann ar bith. Le corónagraf is féidir staidéar a dhéanamh ar chisil sheachtracha atmaisféar na Gréine gan fanúint ar an gcéad urú eile.
164
Básanna
160er
166
Básanna
160er
Seosamh Ó Seanacháin
Misinéir Éireannach san Afraic ba ea Seosamh Ó Seanacháin nó Joseph Shanahan B.Sc., C.S.Sp. (6 Meitheamh 1871 – 25 Nollaig 1943), ceannródaí don mhisean Caitliceach san Afraic i dtús an 20ú haois. "Macasamhail a phátrúin Naomh Pádraig a bhí ann, ina spiorad agus ina mhodh oibre." Tugadh "Naomh Pádraig na nIobóch" air sa Nigéir.
Beatha
Rugadh Ó Seanacháin i gCo Thiobraid Árann i 1871. Fada ó Theampall Doire, fuair sé meánscolaíocht sa bhFrainc faoi stiúir na Spioradánach.
Is i gColáiste na Carraige Duibhe i mBaile Átha Cliath a oirníodh ina shagart é i 1900.
Thuig sé gur trí oideachas a leigheasfaí céim síos na mban. Bhunaigh sé cuallacht banrialta, Siúracha Miseanacha Mhuire na Corónach Naofa, i gCill na Seanrátha, Co an Chabháin, in 1924. Thainig na Kiltegan Fathers ar an bhfód sa bhliain 1932.
Sa bhliain 1938 ghlac sé le cuireadh cur faoi san Afraic thoir. Bhí cúig bliana pianmhara fágtha aige, ina raibh sé isteach agus amach ón ospidéal. Bhásaigh sé gCéinia Lá Nollag, 1943. Athadhlacadh a chorp sa Nigéir in Eanáir, 1956.
Oidhreacht
Sa Nigéir theas inniu, tugann na hIobóigh "Ár Naomh Pádraig" ar Sheosamh Ó Seanacháin.
Scríobh Áine le Muire Talbóid beathaisnéis faoi i nGaeilge faoi. Creideann na hIobóigh fós gur de bharr an Easpaig Ó Seancháin a tháinig borradh faoi gach gné dá saol ó 1905 (Ár Naomh Pádraig: Seosamh Ó Seanacháin, Aspal na Nigéire Theas, Foilseacháin Ábhair Spioradálta, €20, le hÁine le Muire Talbóid.).
Robert King Merton
Socheolaí a dhírigh ar shocheolaíocht na heolaíochta ab ea Robert King Merton (Meyer Robert Schkolnick, 4 Iúil 1910 - 23 Feabhra 2003). Baint láidir aige le hOllscoil Columbia. Rinne sé anailís ar na noirm a threoraíonn iompar eolaithe, iomaíocht is luachanna saothair san eolaíocht, sna comhthéacsanna stairiúla is nua-aoiseacha. Ba iad a phríomhshaothair scríofa Social Theory and Social Structure (Teoiric Shóisialta is Struchtúr Sóisialta, 1949) agus The Sociology of Science (Socheolaíocht na hEolaíochta, 1973).
Fionnuala
I Miotaseolaíocht na nGael, iníon Lir na dTuath Dé Danann ab ea Fionnuala (Sean-Ghaeilge Finnguala).
Thomas Moore
Insítear scéal a fánaíochta ' san Amhrán The Song of Albion, le liricí le Thomas Moore.
Charlotte Brontë
Scríbhneoir Sasanach a rugadh i Thornton i Yorkshire ab ea Charlotte Brontë (21 Aibreán 1816 – 31 Márta 1855).
Anna Neagle
Ba bhan-aisteoir Sasanach í Dame Florence Marjorie Wilcox (20 Deireadh Fómhair 1904 – 3 Meitheamh 1986).
Charlotte Brontë
Saothair
I measc saothair Charlotte Brontë tá:
Stíl na hImpireachta
Stíl ailtireachta, troscáin, fiú culaithirte a tugadh isteach i gcúirt Napoléon I tar éis dó é féin a ainmniú mar impire na Fraince i 1804. Maisiúchán maisiúil le móitífí clasaiceacha, sfioncsanna Éigipteacha, leoin sciathánacha, is dealbha colúin ban. Teilgeadh iad seo i gcré-umha a bhí óraithe nó snoite go críochnúil ar throscán (mar shampla, an chaise longue). Léiríodh an stíl in éadaí sna gúnaí Gréagacha ar airde na gcromán. Bhí stíl choibhéiseach sa Bhreatain, ar tugadh stíl na Leasríochta uirthi.
Pápa Marcellus II
Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é an Pápa Marcellus II (6 Bealtaine 1501 - 6 Bealtaine 1555).
Wilhelm Messerschmitt
Dearthóir is táirgeoir aerárthach a rugadh i bhFrankfurt na Gearmáine ab ea Wilhelm Messerschmitt (1898-1978). Sa dara cogadh domhanda sholáthair sé na heitleáin cogaidh ba rathúla d'aerfhórsa na Gearmáine.
Sylviidae
Is fine d’éin phasaireacha iad na Sylviidae a chuimsíonn 70 speiceas atá roinnte ina 20 genera: Le haghaidh tuilleadh sonraí, féach Liosta de na speicis Sylviidae
Tacsanomaíocht agus córasaíochtaí
Ba é an zó-eolaí Sasanach William Elford Leach a chum an t-ainm eolaíoch Sylviidae i leabhar treorach ar ábhar Músaem na Breataine a foilsíodh in 1820. Roimhe seo, bhí an fhine mar chuid de chluichreán ar a dtugtar ceolairí an tSean-Domhain agus ba tacsón dramhpháipéir le níos mó ná 400 speiceas éan i mbreis agus 70 genera. Mar thoradh ar dhul chun cinn maidir le haicmiú, le cabhair go háirithe ó sonraí móilíneacha, roinneadh roinnt finte nua as an ngrúpa seo. Tá fianaise ann anois go bhfuil baint níos dlúithe ag na Sylvia “ceolairí” seo le Timaliidae an tseandomhain agus dá bhrí sin is fearr a thugtar tagairt do na héin seo mar Sylviidae.
Liosta de na géinis
curtha go triaileach anseo
Forimtharraingt
Teoiric chandamach mheabhraitheach a chuimsíonn imtharraingt, an fórsa leictreamaighnéadach, agus na fórsaí núicléacha. Tomhasteoiric is ea í, bunaithe ar fhorshiméadracht, agus cuireann sí i gcás graibheatóin is graibhitíonónna mar iompróirí an fhórsa imtharraingthe. Níl aon fhianaise thurgnamhach léi.
Love Island (clár teilifíse)
Clár réaltachta teilifíse is ea Love Island, a tháinig chun cinn sa Ríocht Aontaithe sa bhliain 2005, de chuid ITV Studios ag an am, agus an-tóir air ó shin. Is saincheadúnas é, agus leaganacha go leor de ar fud an domhain.
Siamsaíocht
Bíonn daoine tógtha le Love Island mar go mbaineann sé le a bheith ag féachaint ar shaol dhaoine eile agus ag cúlchaint fúthu sa bhaile agus ar na meáin shóisialta. Is scéalta daonna atá i gceist, turgnaimh shóisialta ina bhfeiceann muid caidrimh ag forbairt agus ag bláthú, croíthe á mbriseadh, agus áit a dtig linn amharc ar dhaoine áille.
Ach tarlaíonn b;fhéidir na píosaí is fearr de Love Island ar na meáin shóisialta agus ar líne an chuid eile den am nuair nach mbíonn an clár ar siúl. Is breá leis an lucht féachana anailís a dhéanamh ar na cinntí a dhéanann réalta an chláir, srl.
Tá an pobal páirteach ann sa tslí agus gur féidir leis an bpobal vótaí a chaitheamh,
Conspóidí
Tharraing an clár conspóid go minic mar gheall ar an mbrú a bhíonn ar na rannpháirtithe agus iad i dteach ar feadh an tsamhraidh.
Willie Thorne
Iar-imreoir snúcair gairmiúil ab ea William Joseph Thorne , a rugadh ar an 4 Márta 1954 i Leicester, Sasana agus a fuair bás ar an 17 Meitheamh 2020.
Stíl Sheacaibíteach
Foirm ailtireachta na hAthbheochana Sasanaí, ainmnithe as an Rí Séamas I agus ag tosú lena réimeas siúd (1603-1625). Gar do stíl Eilís, le haghaidheanna comhchruthacha, fuinneoga móra agus, maidir le mainéir cosúil le Hatfield (1608-1612), pleananna E-chruthacha is H-chruthacha.
Kyle Gass
Aisteoir agus ceoltóir Meiriceánach is ea Kyle Richard Gass (KG nó Kage). Is ball de Tenacious D agus Trainwreck é. Rugadh sa bhliain 14 Iúil 1960 é agus bhuail sé le Jack Black sa bhliain 1984. Mhún Kyle do Jack conas an giotár a sheint.
Forfhuarú
Fuarú leachtanna áirithe faoi bhun na teochta a luaitear mar reophointe an leachta sin, rud a tharlaíonn i gcuid mhaith próiseas nádúrtha is tionsclaíoch. Nuair a dhéantar é seo, staid éagobhsaí a bhíonn ann, agus má shuaitear an leacht seo athraíonn sé chuig an staid sholadach, atá cobhsaí ag an teocht sin. Tarlaíonn na coinníollacha i gcomhair an fhorfhuaraithe seo i gcruthú criostail oighir i scamaill, reo an uisce dhromchlaigh i locha, agus siocreo. Is núicléas éigin, páirteagail deannaigh mar shampla, a chuireann tús le hathrú an uisce fhorfhuaraithe chuig oighear. Is féidir le hábhair áirithe fanacht sa staid fhorfhuaraithe, mar a dhéanann gloiní ar leachtanna forfhuaraithe iad, bíodh is go bhfeidhmíonn siad mar sholaid bhuana.
Margaret Sullavan
Ba bhan-aisteoir Meiriceánach í Margaret Brooke Sullavan (16 Bealtaine 1909 – 1 Eanáir 1960).
Carraig Fhearghais, Barúntacht
Is barúntacht suite i gContae Aontroma é Carraig Fhearghais.
John Toland
B'fhealsamh réasúnaíochta agus saorsmaointeoir é John Toland (30 Samhain, 1670 - 11 Márta, 1722) agus uaireanta ina aorthóir, a scríobh leabhair iomadúla agus paimfléid ar an bhfealsúnacht pholaitiúil agus reiligiúnach.
Luath-nochtaigh sé fealsúnacht Ré na hEagnaíochta.
Fuair sé oideachas sna hollscoileanna seo a leanas; Ollscoil Ghlascú, Ollscoil Dhún Éideann, Ollscoil Leiden agus Ollscoil Oxford, agus bhí tionchar ag fealsúnacht John Locke air.
167
Básanna
160er
Charles Messier
Réalteolaí a rugadh i mBadonviller na Fraince ab ea Charles Messier (1730-1817). Cáil air as Catalóg Messier (1781) ar 103 braislí réaltaí, néalta is réaltraí.
Formain
Na príomhchomhpháirteanna fuaimiúla a chinneann cáilíocht fuaim guta ar leith. Cruthaítear iad leis an aer a ritheann trí chonair an ghutha, a chritheann ag bandaí difriúla minicíochtaí, ag freagairt d'athruithe i gcruth is righneas na conaire sin agus téada an ghutha istigh inti.
Caislín aille
Is éan í an caislín aille (Monticola saxatilis).
Stiogma
mion|Stiogma tiúilipe agus [[pailin air]] I bplandaí bláthaithe, tugtar stiogma ar an gcuid den chairpéal a fhaigheann an phailin. Cabhraíonn táil ghreamaitheacha, dromchlaí roctha nó ribí le bailiú is coimeád na pailine. I bplandaí a bhailíonn an phailin ón ngaoth, bíonn na stiogmaí cleiteach go minic, rud a mhéadaíonn an fhairsinge tadhaill. Iontu siúd a bpailníonn feithidí iad, is minic a bhíonn an stiogma iompartha ar stíleanna fada chun gur féidir leis an phailin a bhailiú ó cholainn na feithide.
Kharkiv
Bunaíodh Kharkiv sa bhliain 1654 mar dhúnfort. Cathair mhór thionsclaíochta atá ann.
Samurai Jack
Is clár teilifís beoite é Samurai Jack, a craoladh ar tús ar Cartoon Network ó 2001 go dtí 2004. Aistrítear chuig Gaeilge é, agus feictear é go minic ar Cúla 4. Tá cáil air don scannánaíocht, agus buaigh sé 4 Emmy's. D'fhill an chlár do dhraith amháin sa bhliain 2017, ag craoladh an uair seo ar Adult Swim.
Metis
Satailít bheag nádúrtha de chuid Iúpatair, a braitheadh den chéad uair i 1979. 128,000 km amach ó dhromchla Iúpatair, agus 40 km ar trastomhas.
Samurai Jack
Tá rogha leathan plota sna ceithre sraith, le meascán cinn dorcha dáiríre, agus cinn deas le greann. Ach an scéal leanúnach ná a tóraíocht fada chun bealach éigin dul ar ais in am chun an bithiúnach olc dorcha Aku a mharú.
Forbairt
Cruthaíodh Samurai Jack ag Genndy Tartakovsky do Cartoon Network. AMar scéal leantach ar a chuid an-rathúil sraith Dexter's Labratory, bhí sé mar intinn ag Taratakovsky sraith a chruthú a raibh "cinematic in scope and that incorporates action, humor and intricate artistry". Tosaigh Samurai Jack ag craol ar an 10ú lá do Lúnasa, 2001 agus lean sé ar feadh ceithre séasúir.
Suíomh an scéal
Is é suíomh an chlár Samurai Jack domhan ina bhfuil dul chun cinn ollmhór déanta acu san eolaíocht agus sa teicneolaíocht, tá cuma draíochtach ar an teicneolaíocht uaireanta. Thar gach rud tá Aku, agus is féidir cruth a ceann a feiceáil i gcruth na foirgneamh. Bíonn na eipeasóid suite i suíomh éagsúil go minic, agus tá codarsnacht láidir ann idir fásach álainn agus na cathracha todhchaíoch.
Samurai Jack
Samurai Jack (Guth Phil LaMarr as Béarla) Is é an mac an Impire Seapáine a bhí i mbun an limistéar ina chosúil Aku ar dtús ar domhan, agus díbrítear é chun an todhchaí ag Aku le linn a chéad cath, áit a bhfuil sé fágtha i ngach eipeasóid a chuardach le haghaidh baile bhealach. Rugadh é ar an lá sin a buaigh a athair ar Aku agus tá sé ceaptha gurbh é an t-aon gnáth duine (seachas a athair) a bheith ar cothrom le Aku.
Aku
(Guth Mako as Béarla) Is é Aku namhaid is mó atá ag Samurai Jack. Ciallaíonn a ainm "olc" nó "dorchadas" nó "tromluí" sa tSeapáinis. Tá sé cosúil le Akuma, an deamhan olc le súile a dhó ó miotaseolaíocht na Seapáine (is féidir a freisin foinse eile chun a ainm).
Formhéadú
Tomhas ar chumas córais optúil íomhá a laghdú nó a mhéadú. I lionsa simplí, is ionann an formhéadú agus cóimheas na huillinne iompartha ag an tsúil leis an lionsa is na huillinne iompartha ag an tsúil gan an lionsa. Cothrom, a bheag nó a mhór, le cóimheas mhéid na híomhá is mhéid na frithne.
Tarbh na hUaimhe
Is dealbh chloiche san Uaimh é Tarbh na hUaimhe.
Stiréin
C6H5-CH=CH2, leacht gan dath a fhiuchann ag 140 °C, a dtugtar feinileitéin nó vinilbeinséin air freisin. Gabhann sí trí pholaiméiriú suimiúcháin chun an roisín gloiniúil polaistiréin a dhéanamh. Baintear feidhm as polaistiréin fhorbartha, polaistiréin a séidtear gás tríd is é ag polaiméiriú ionas go mbíonn sí póiriúil leis an ngás ceaptha ann, mar ábhar pacála le hinsliú teirmeach.
Jean-Baptiste Camille Corot
Péintéir tír-radharc a saolaíodh i bPáras ab ea Jean-Baptiste Camille Corot (16 Iúil 1796 – 22 Feabhra 1875). Tá cuid mhaith dá shárshaothair sa Louvre i bPáras, ina measc La Danse des Nymphes (Damhsa na Nimfeach, 1850).
Le fáil freisin sa Hugh Lane i mBaile Átha Cliath.
Féach freisin
ĥ== Gailearaí ==
Daphne Du Maurier
Scríbhneoir Sasanach a rugadh i Londain ab ea Dame Daphne du Maurier, Lady Browning  (13 Bealtaine 1907 – 19 Aibreán 1989).
Saothair
I measc saothair Daphne Du Maurier tá:
FIFA Soccer 95
Is físchluiche sacair é FIFA Soccer 95 a d'fhorbair an comhlacht Meiriceánach Electronic Arts. Eisíodh an cluiche don Sega Genesis i mí na Samhna 1994. Ba é an dara cluiche sa tsraith FIFA, ag leanúint an chluiche FIFA International Soccer a tháinig amach sa bhliain 1993, agus ba é an t-aon cheann sa tsraith nár eisíodh ar an ríomhaire.
Imirt
Ionsamhlú sacair a úsáideann dearcadh isiméadrach atá sa gcluiche. Rialaítear imreoir amháin den aon duine dhéag ar fhoireann, agus táthar in ann an t-imreoir faoi rialú a athrú ag am ar bith. Is féidir le suas le ceathrar an cluiche a imirt san am céanna, gach ceann acu ag rialú imreoir difriúil. Tá na himreoirí eile faoi stiúir an ríomhaire.
Is é an cluiche an chéad cheann sa tsraith a bhfuil clubanna ó shé shraith náisiúnta ar fud na hEorpa ann: an Premier League i Sasana, Ligue 1 sa Fhrainc, an Bundesliga sa Ghearmáin, Serie A san Iodáil, an Eredivisie san Ísiltír, agus La Liga sa Spáinn. Tá roinnt clubanna ó na sraitheanna Campeonato Brasileiro sa Bhrasaíl agus an American Professional Soccer League ar fáil freisin. Níor chlúdaigh na ceadúnais ainmneacha na n-imreoirí, agus mar sin úsáideadh ainmneacha ficseanúla sa gcluiche.
Corp eaglaise
deas|200px|thumb|Corp eaglaise Roinn d'eaglais atá oscailte do thuataí, ní hionann is an chórlann is an saingeal. Le bheith beacht, an roinn mheánach den ghéag iartharach idir an dá thaobhroinn.
LM5 The Tour
Is é LM5 The Tour an séú camchuairt ag an bpopghrúpa Little Mix i dtacaíocht lena a gceathrú albam, LM5. Tosóidh an chamchuairt ar an 4 Deireadh Fómhair 2019 agus críochnóidh sé ar an 22 Samhain 2019.
Corpus luteum
deas|250px|thumb|Corpus luteum Toirt fíocháin scothbhuí a bhíonn fágtha i ndiaidh ubhsceite nuair a bhriseann falacail ubhagánach aibí ó ubhagán mamaigh. Muna dtarlaíonn toirchiú i ndiaidh an ubhsceite, titeann an corpus luteum as a chéile go tapa.
Miailin
Ábhar bog bán, coimpléasc lipidí is próitéiní, a dhéanann truaill ilchisealach inslithe timpeall ar acsóin le trastomhais mhóra de na néaróin i veirteabraigh is crústaigh. Méadaíonn sé seo luas seolta an phoitéinseal gníomhaithe ar feadh an acsóin. Má tharlaíonn dianscaoileadh céimnitheach na truaille, mar a tharlaíonn i scléaróis iolrach dhaonna, is é an toradh ná réabadh an tseolta normálta sna néaróin.
An Hiondúchas
thumb|240px|Feidhmíonn teampaill mar lárionad adhair i saoil comhphobal Hiondúch. Seo í Sri Mariamman, [[Singeapór.]] Is traidisiún spioradálta aondiach oirthearach é an Hiondúchas. Sa lá atá inniu ann, is é an tríú creideamh is mó ar domhan, agus ceann de na reiligiúin is sine ar domhan. D'imir an Hiondúchas tionchar mór ar reiligiúin eile, mar shampla an Búdachas, an Saíceachas agus an Seaineachas.
Thosaigh an reiligiún san India. Sa lá atá inniu ann, tá daonra mór Hiondúch i Neipeal (89%), san India (79%), in Oileán Mhuirís (52%), sa Ghuáin (40%), in Oileáin Fhidsí (38%), i Suranam (30%), sa Bhútáin (25%), in Oileán na Tríonóide (24%), i Srí Lanca (15%), agus sa Mhalaeisia (6.3%). Tá daonra mór Hiondúch i dtíortha eile freisin, m.sh. tá dhá mhilliún duine Hiondúch ina gcónaí sna Stáit Aontaithe. Tá timpeall ar 900 milliún Hiondúch ar fud an domhain.
Ní hé Hiondúchas an téarma ceart. Tugann daoine Hiondúcha Sanatan Dharm ar an traidisiún spioradálta seo. Ciallaíonn Sanatan gur traidisiún síoraí é; is éard atá in san tearma Dharm ná cleachtais spioradálta a fhorbraíonn tréithe spioradálta inmheánacha an duine, agus mar gheall air seo is féidir le duine Dia a bhaint amach.
Aondiachas
Is traidisiún spioradálta aondiach é an Hiondúchas. Ní chreideann daoine Hiondúcha in ach aon Dia amháin ach adhartar É i mbealaí éagsúla, m.sh. mar Krishn, Vishnu, Shiv agus Shakti.
Dia, maya agus an t-anam
Creideann daoine Hiondúcha nach bhfuil ach trí rud shíoraí ann: Dia, maya agus an t-anam. Is ábhar fíorthábhachtach agus bunúsach é an gaol idir na trí rud shíoraí seo.
Tá an t-anam gan teorainn, beag bídeach, agus diaga. Tá gaol diaga síoraí amháin idir Dia agus na hanamacha. Míníonn an Hiondúchas go bhfuil na hanamacha imithe go síoraí ó Dhia. Ach, toisc go bhfuil na anamacha diaga, tá tarraingt/gaol nádúrtha idir iadsan agus Dia. Ní bheidh anam sásta go dtí go mbaineann sé Dia amach.
Scrioptúir Hiondúcha
Is iad na 'Scrioptúir Hiondúcha' bunús an chreidimh Hiondúigh. Creideann daoine Hiondúcha go bhfuil na Scrioptúir síoraí.
Tá cuid maith Scrioptúr ann. Tá aidhm spioradálta éagsúla acu. Aidhm dheireanach na Scrioptúr Hiondúch ná Bhagwan a bhaint amach. Deirtear go bhfuil na Scrioptúir Hiondúcha uilíoch; tá daoine an domhain seo uilíoch freisin. Mar sin, caithfear go bhfuil modhanna spioradálta éagsúla acu. :
1978
Eachtraí
mion|250px|dheis|6 Meitheamh 1978: [[Anwar Sadat, Jimmy Carter agus Menahem Begin ag Camp David sna Stáit Aontaithe.]]
Miaistéine throm
Riocht nuair nach féidir le colainn duine crapadh na matán deonach (sómach) a choinneáil go leanúnach. Tarlaíonn sí de bharr uathantashubstaint ar leith a chuireann bac ar ghníomú na néar-ríog luadrach a chuireann tús le crapadh na matán. Tagann tuirse go tapa ar na matáin, ach tagann siad chucu féin tar éis tréimhse suaimhnis.
Fórsa láraimsitheach
An fórsa gathach is gá a dhíriú isteach chun réad a choinneáil ar chonair chiorclach. Mar shampla, soláthraíonn an domhantarraingt fórsa mar seo ar an nGealach, á coinneáil i bhfithis timpeall an Domhain. Cuireann an fórsa láraimsitheach luasghéarú láraimsitheach i bhfeidhm sa treo céanna leis an bhfórsa. Nuair a bhíonn réad faoi luas líneach tairiseach ar chonair chiorclach, bíonn a threo (agus mar sin, a threoluas) ag athrú an t-am ar fad, agus is luasghéarú láraimsitheach dírithe i dtreo lár an chiorcail a bhíonn i bhfeidhm air.
Salalah
Is cathair in Óman í Salalah (صلالة), príomhchathair Dhofar, cúige i ndeisceart na tíre. Tá daonra 355,000 ann. Is í an dara chathair is mó in Óman.
Stair
Ba í príomhchathair Dhofar le fada agus rath mór air de bharr cúrsaí trádála san ochtú haois déag. Ach tar éis tréimhse meatha, glacadh isteach san Sultantacht Muscat í san naoú haois déag.
Bhí sí mar phríomhchathair Óman go dtí go dtáinig Sultan Qabus id Al Said i gcumhacht sa bhliain 1970 agus a bhog a áit chónaithe agus de bharr sin, suíomh an ardchathair go dtí Muscat.
Eacnamaíocht
Tar éis deireadh éirí amach chúige Dhofar sa bhliain 1975, rinneadh forbairt mór ar an gcathair.
Bunreacht (dlí)
clé|mion|[[Bunreacht na Fraince 1793]] mion|[[Bunreacht na Stát Aontaithe]] Cáipéis scríofa is ea bunreacht, ina mbíonn leagtha amach na prionsabail pholaitiúla trína bhfuil stát  nó eagraíocht á rialú, go háirithe maidir le cearta na ndaoine a bhíonn i gceist. mion|[[Bunreacht na Beilge ar bhonn Beilgeach (1833), cosanta ag an leon Beilgeach ]] De ghnáth, dílsíonn bunreacht náisiúnta flaitheas do na daoine, tá cearta cumhdaithe sa bhunreacht agus tá sé leagtha amach sa bhunreacht cad a tharlóidh i gcásanna áirithe. Uaireanta tá dlíthe ann atá ag teacht salach ar an mbunreacht (ag sárú an bhunreachta).
Corr éisc oíche
Corr éisc ghearr thacúil a fhaightear ar fud an Domhain. Áitríonn sí imill uisce. Itheann sí ainmhithe beaga uisce istoíche.
Droichead Mheiriceánna
Is droichead bóthair i bPanama é an Droichead Mheiriceánna (Spáinnis: Puente de las Américas. Ar dtús: Droichead Thatcher Ferry). Trasnaíonn sé bealach isteach an Aigéin Chiúin ar an Chanáil Phanama. Tógadh sa bhliain 1962 é, le costas US$20 milliún.
Stoc na hinchinne
mion|deas|Stoc na hinchinne Is éard atá i gceist le stoc na hinchinne ná an chuid den néarchóras idir an tuilinchinn is corda an dromlaigh, ag cuimsiú na lárinchinne, an pons, is an medulla oblongata. Déanann na leathsféir cheirbreacha cumarsáid tríd leis an gcuid eile den néarchóras lárnach. Tá an lárionad cairdiach, an lárionad riospráide, an lárionad soitheachluadrach, agus lárionaid riachtanacha fhíseolaíocha eile suite sa medulla oblongata. Ar dhromchla cúil na lárinchinne tá 4 starr chruinn, eagraithe ina bpéirí, a ghlacann is a tharchuireann ríoga a bhaineann le gluaisní athfhillteacha rothlaithe na súl, an chinn, na colainne, is na ngéag amach ó nó i dtreo spreagthaí solais nó fuaime.
N'Golo Kanté
Is imreoir sacair Francach é N'Golo Kanté (rugadh 29 Márta 1991) a imríonn i lár na páirce don chlub Premier League Chelsea agus d’fhoireann náisiúnta na Fraince. Meastar go bhfuil sé ar cheann de na himreoirí lár páirce is fearr ar domhan.
Liosta de charachtair Ros na Rún
Sobaldráma Gaeilge atá á chraoladh ar TG4 (TnaG) ó 3 Samhain 1996 ar aghaidh é Ros na Rún. Is liosta na gcarachtar é seo.
Doctor Who
Clár teilifíse Briotanach, ficsean eolaíochta is ea Doctor Who.
11 Márta
Is é an 11 Márta an 70ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 71ú lá i mbliain bhisigh. Tá 295 lá fágtha sa bhliain.
Ríthe Uí Chinnsealaigh
Géag na Laigean ba ea Uí Chinnsealaigh (Meán-Ghaeilge Uí Cheinnselaig) a bhí i gceannas i ndeisceart an chúige. Leath-neamhspleách a bhí siad ar a dtiarnaí sa tuaisceart, agus sholáthraigh siad Ríthe na Laighean ó am go ham.
Seo a leanas páirt-liosta de ríthe Uí Chinnsealaigh, tiomsaithe ón Leabhar Laighneach agus Annála Uladh.
Joan Blondell
Ba bhan-aisteoir Meiriceánach í Rose Joan Blondell (30 Lúnasa 1906 – 25 Nollaig 1979).
Gaibhne
I Miotaseolaíocht na nGael, gabha na dTuath Dé Danann ab ea Gaibhne (Sean-Ghaeilge Goibniu). Samhlaítear é chomh maith le haíocht/fáilteachas. Tá sé gaolta mhar sin le Gofannon na Breataine Bige agus Gobannus na nGallach.
Seanscéalta
Feictear ainm a athar sna téacsanna mar Esarg, agus mar Tuirbe Trágmar ('teilgeoir tuanna').
Cuireadh Gaibhne go minic i dteannta le Creidhne, gabha airgid, agus Luchtaine, siúinéir, mar na Trí Dé Dána. Ghaibhnigh siad airm na dTuath Dé, a bheartaigh siad ina gcathanna in éadan na bhFomhórach. Mar mhalairt ar sin, cuirtear é i dteannta le Creidhne agus Dian Cécht, lia. Mhúnlaigh sé lámh nua airgid do Nuada, tar éis a baineadh a lámh de i rith catha. Rinne sé airm ar son na ndéithe freisin; sa Leabhar Gabhála na hÉireann, luaitear é mar "ní gan tairbhe i mbruithniú", Deirtear go bhfuair seisean agus Dian Ceacht beirt bás de phlá nimhneach.
Ba spidiléir na ndéithe é Gaibhne chomh maith. De réir Agallamh na Seanórach agus Altram Tige Dá Medar, chosnaíodh a chuid bia na Tuatha Dé ar thinneas agus ar sheanaois. Deirtear gurbh leis Glas Ghaibhneann, bó draíochta na nirt.
Sna hOrtha Naomh Gall, d'impíodh Gaibhne agus Dian Ceacht beirt in éadan na deilge.
Cúil Raithin, Barúntacht
Is barúntacht atá suite i gContae Dhoire é Cúil Raithin.
Gaibhne
Sanasaíocht
Is amhlaidh go bhfuil an t-ainm Goibniu fréamhaithe ón tSean-Ghaeilge gobae (gin. gobann) ‘gabha’, Breatnais gof (iol. gofein) ‘gabha’, Gaillis gobedbi ‘leis na gaibhne’, atá go léir gaolta leis an Liotuáinis gabija ‘tinteán beannaithe’, gabus ‘féithiúil, glic’.
Toghcháin Áitiúla na hÉireann, 1920
Reáchtáladh Toghcháin Áitiúla na hÉireann, 1920 ar 15 Eanáir agus 12 Meitheamh 1920 (údaráis uirbeacha i mí Eanáir agus na húdaráis eile i mí na Bealtaine agus i mí an Mheithimh). Ba iad an chéad cheann inar úsáideadh vótáil ionadaíochta cionmhaire. Tar éis na dtoghchán dhearbhaigh go leor údarás áitiúil a ndílseacht do Dáil Éireann, a raibh iarmhairtí móra aige don chóras rialtais áitiúil in Éirinn.
Cogadh na Saoirse
Ghearrfaí pionós ar údaráis áitiúla as a dtacaíocht le Dáil Éireann agus bheidís ag streachailt le deontais agus tacaíocht airgeadais a chailleadh ó Bhord Rialtais Áitiúil na Breataine. Rinne a lán comhairlí iarracht rátaí a bhailiú agus iad ag cur in aghaidh ruathar ó Chonstáblacht Ríoga na hÉireann agus ó Arm na Breataine.
Ionadaíocht chionmhar
Athrú tábhachtach ab ea tabhairt isteach na hionadaíochta cionmhaire don chéad uair ar fud fad na hÉireann. Bhí sé le bheith mar bhunchloch do chóras polaitiúil na hÉireann. Féadtar breithniú ar an toghchán cathrach i gCorparáid Shligigh ar 15 Eanáir 1919, áit ar úsáideadh é ar dtús báire, mar cheann de na toghcháin áitiúla is tábhachtaí i stair na hÉireann agus ba thoghchán fíor-ionadaíoch agus daonlathach a bhí ann den chéad uair.
Diana Taurasi
Is imreoir cispheile gairmiúil Meiriceánach í Diana Lorena Taurasi (rugadh 11 Meitheamh, 1982) do Phoenix Mercury de chuid Cumann Náisiúnta Cispheil na mBan (CNCB), agus go bhfuil sí ar cheann de na himreoirí cispheile ban is mó riamh. Tugadh Phoenix í isteach ar an gcéad roghnúchán CNCB 2004. Bhuaigh Taurasi Gradam Ghlasearcach na Bliana CNCB ( 2004 ), trí chraobh CNCB ( 2007, 2009, agus 2014 ), cúig bhonn óir Oilimpeach stairiúil ( 2004, 2008, 2012, 2016 agus 2020 ), aon Ghradam Imreoir is Luachmhaire ( 2009 ), dhá Dhámhachtain Cluichí Ceannais LNI CNCB ( 2009 agus 2014 ), cúig theideal scórála ( 2006, 2008, 2009, 2010, agus 2011 ), agus trí Chorn Domhanda FIBA (2010, 2014, agus 2014). Roghnaíodh í freisin ar dheich bhfoireann Sárimreoirí CNCB agus ar cheithre fhoireann déag CNCB-Uile (lena n-áirítear deich gcinn de roghnúcháin céad foirne). Sa bhliain 2011, vótáil lucht leanúna í mar cheann de na 15 Imreoirí is Fearr de Riamh den CNCB, agus d'ainmnigh an tsraith í dá bhfoirne comóradh 20 agus 25, faoi seach den CNCB Top 20@20 sa bhliain 2016 agus The W25 sa bhliain 2021. Chomh maith leis sin in 2021, roghnaigh an lucht leanúna í mar an t-imreoir is mó riamh sa tsraith. Ar an 18 Meitheamh, 2017, tháinig Taurasi chun bheith ina phríomhscórálaí uile-aimseartha WNBA agus ar 27 Meitheamh, 2021, bhí sé ar an gcéad imreoir a sháraigh 9,000 pointe. Ar 3 Lúnasa, 2023, ba é Taurasi an chéad imreoir a scóráil 10,000 pointe gairme riamh. Tá an leasainm "White Mamba", a chum Kobe Bryant, tuillte aici mar gheall ar an luí atá aici scóráil i gcásanna ríthábhachtacha, Tá Taurasi ar cheann de 11 ban a bhuaigh bonn óir Oilimpeach, Craobh NCAA, Corn Domhanda FIBA, agus Craobh an CNCB
Luathshaol
D'fhás Taurasi aníos i Chino, California, áit ar fhreastail sí agus ar imir sí cispheil ag Ardscoil Don Antonio Lugo. Tógadh athair Taurasi, Mario, san Airgintín. Bhí sé ina imreoir gairmiúil sacair san Iodáil agus d'imir sé ar feadh roinnt blianta mar chúl báire. Is as an Airgintín máthair Taurasi, Liliana. Chuaigh Mario agus Liliana Taurasi ar imirce ón Airgintín go dtí na Stáit Aontaithe sular rugadh Diana. Tá deirfiúr níos sine aici darb ainm Jessika.
Kepa Arrizabalaga
Is é Kepa Arrizabalaga Revuelta, ar a dtugtar Kepa, ar a dtugtar peileadóir gairmiúil sa Spáinn, a bhíonn mar chúl báire do chlub Premier League Chelsea agus d'fhoireann náisiúnta na Spáinne.
Forbraíodh i Lúthchleas Bilbao, bhí a chéad chluiche gairmiúil ar iasacht ag Ponferradina agus Real Valladolid, i Segunda División. Ansin d'fhill sé ar an gcéad chlub aige, ag dul ar aghaidh le feiceáil i 54 gcluiche thar na comórtais go léir; i 2018, shínigh sé le Chelsea.
Allen Hoskins
Ba aisteoir Meiriceánach é Allen Clayton Hoskins (9 Lúnasa 1920 – 26 Iúil 1980). Rinne sé páirt Farina in 105 gearrscannán sa tsraith úd Our Gang ó 1922 go 1931. Rugadh i mBastún, Massachusetts é, agus fuair sé bás in Oakland, California.
Kepa Arrizabalaga
Bhuaigh Arrizabalaga Craobhchomórtais na hEorpa 2012 le foireann na Spáinne faoi bhun 19 agus rinne sé a chéad sinsearach i 2017, á roghnú le haghaidh Corn Domhanda 2018.
Ar 8 Lúnasa 2018, d'fhógair Athletic Bilbao ar a láithreán gréasáin go raibh a clásal scaoileadh riachtanach (€ 80 milliún / £ 71.6 milliún) á íoc ag Arrizabalaga, rud a fhágann gurb é an cúl báire is daoire ar domhan
Fórsa leictreaghluaisneach
An obair is gá a dhéanamh i bhfoinse leictreachais chun luchtanna a scaradh ó chéile le difríocht poitéinsil a chruthú, agus atá in ann sruth a thiomáint timpeall ciorcaid, a ghiorraítear go dtí flg (emf). Le fírinne, is ainm mí-oiriúnach é ‘fórsa’ anseo. Is airí de chuid na foinse an flg, ach braitheann an difríocht poitéinsil ar an bhfoinse agus an sruth a ritheann. Aistríonn foinse flg fuinneamh don chiorcad tríd an obair a dhéanann sí chun an poitéinseal a ardú. Mar shampla, is foinse flg bataire, ina ngluaiseann fuinneamh ceimiceach luchtanna do na teirminéil chun teirminéal amháin a dhéanamh dearfach is an ceann eile diúltach. Is é an flg an obair a dhéantar ar na luchtanna chun an scaradh seo a bhaint amach. Ciallaíonn flg 1 V (volta) go n-ídíonn an bataire 1 J (giúl) fuinnimh chun 1 C (cúlóm) luchta a scaradh.
Taidhgín Tréan An Leanbh Láidir
Scéal do leanaí ab ea é. Bhí an leanbh beag tufáilte seo chomh láidir le Desperate Dan. Tá an teideal in úsáid sa Ghaeilge, uaireanta luaitear é le daoine darbh ainm Tadhg.
“Níorbh aon fhear lag mé ach ní lú san gur mé Taidhgín tréan an leanbh láidir.”
Is as eagrán na Nollag 1966 an ceann seo. Bhí an greannán Labhrás Leipreachán ann freisin.
Mialóma
Is éard atá i gceist le mialóma ná prolaiféarú urchóideach na gceall a dhíorthaítear ó limficítí B (cealla sa phlasma) i smior na gcnámh, ionas go dtáirgeann siad antasubstaintí. Milltear cealla normálta sa smior, tagann na cealla urchóideacha ina n-ionad, agus laghdaítear líon na gceall dearg, na gceall bán, is na bpláitíní san imshruthú fola. Tagann anaemacht ar an othar, éiríonn sé íogair d'ionfhabhtuithe, agus lagaíonn an próiseas téachta ina chuid fola. Lagaítear na cnámha freisin, agus bristear go héasca iad. Táirgeann an cholainn an-chuid antasubstaintí mínormálta a dhéanann damáiste don ae is na duáin. Is mífhabhrach an phrognóis a bhíonn ag an othar.
mion|clé|Plasmacytoma
Scéala Éireann
Is é Scéala Éireann an t-ainm Gaeilge a bhí á thabhairt ar an Irish Press agus an Sunday Press. Nuachtáin Éireannacha de chuid an Press Group a bhí iontu, comhlacht foilsitheoireachta a chuir teaghlach De Valera ar bun agus a foilsíodh idir 5 Meán Fómhair, 1931 agus 1995. Bhí sé de sprioc ag an nuachtán lucht léitheoireachta de 100,000 a bhaint amach, rud a rinne sé gan mhoill. Bhí ciorclaíocht de 200,000 aige ag barr a réime. Bhí Cearbhall Ó Dálaigh ina eagarthóir Gaeilge air tráth.
An mana a bhí aige ná "Do chum Glóire Dé agus Onóra na hÉireann."
Deutsche Mark
Airgeadra sa Ghearmáin ba ea an Deutsche Mark (nó Deutschmark ,nó D-Mark agus DM i nGearmáinis), i gcúrsaíocht ó 1948 go dtí 1999/2002, nuair a seoladh an euro mar 'aonad cuntais' na hEorpa.
Stair
I Meitheamh 1948, bhunaigh na comhghuaillithe airgeadra nua in Iarthar na Gearmáine darbh ainm an Deutschmark. Bhí sé seo riachtanach le borradh eacnamaíochta a spreagadh.