cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
An Tibéid
Stair
Deir staraithe Tibéadacha go dtáinig Búdaithe go dtí an Tibéid le linn an réimis Songtsen Gampo. Rialaigh Songtsen Gampo go 649 CR. mion|Kampa Dzong, 1904, agus feachtas faoi cheannas Francis Younghusband Níos déanaí, chothaigh an rí Trisong Detsen go mór an Búdachas. Bunaíodh an mainistir ag Samye faoi phátrúnacht Trisong Detsen timpeall 790. Tugtar ómós do Songtsen Gampo agus do Trisong Detsen mar rithe an Dharma (Tib. ཆོས་རྒྱལ་ chos rgyal) -- rithe a chreid go mór i dteagasc an Bhúdachais agus a thacaigh go mór leis. Le linn an ama seo, bhí neart talún faoi smacht Impireacht na Tibéide. Throid Impireacht na Tibéide i gcoinne na n-Arabach san iarthar agus i gcoinne na Síne san oirthear. Tar éis bhás an rí Langdarma i 842, thit Impireacht na Tibéide, agus ní raibh an Tíbeid aontaithe faoi smach rí amháin níos mó.
1900idí
Sa bhliain 1904, rinne an Ríocht Aontaithe ionradh ar an Tibéid. Ionsaí ba ea é ar dhaoine nach raibh cóir a gcosanta acu. Feallmharaíodh na céadta nó na mílte manach le linn an fheachtais míleata.
Shroich sluaíocht Briotanach, faoi cheannas Francis Younghusband, Lása na Tibéide, ar 3 Lúnasa 1904. Ba choimirceas de chuid na Breataine é nuair a shínigh Conradh Lása ar an 7 Meán Fómhair 1904.
Bruce Castle
Is teach mór suite sa London Borough of Haringey é Bruce Castle.
An Tibéid
Bon
Cleachtaíonn roinnt Tibéadach reiligiún ar a dtugtar Bon air.
Tá conspóid ann faoi bhunús an Bon. De réir an traidisiúin Bhúdaíoch, is é an Bon reiligiún dúchasach na Tibéide, ach deir a lucht leanúna go bhforbraíodh an Bon i dtír ar an taobh thiar den Tibéid ar a dtugtar Tazig.
Tá neart cosúlachtaí idir an Búdachas agus an Bon, ach dhéantaí géarleanúint ar an mBon go minic i stair na Tibéide.
The Unforgettable Fire
Is é The Unforgettable Fire an ceathrú halbam ón racbhanna U2. Scaoileadh é ar an 1 Deireadh Fómhair, 1984.
Clár
Is iad seo na hamhráin:
Càrn a' Gheòidh
Is sliabh in Albain í Càrn a' Gheòidh (nó Càrn Gheòidh), atá suite i gComhairle Shiorrachd Obar Dheathain.
Blackrod
Is ceantar suite i Manchain Mhór é Blackrod.
Cruachán (Uíbh Fhailí)
Is baile suite i gContae Uíbh Fhailí é Cruachán.
Máire Nic a Liondain
Luaitear trí dhán leis an bhfile Máire Nic a Liondain (fl. 1750) agus tá a lán dánta eile dá cuid caillte.
Tógadh lastuaidh de Dhún Dealgan í. Fear uasal, file agus cláirseoir a raibh fáilte aige roimh fhilí eile ba ea a hathair Pádraig Mac a Liondain. Tá dhá dhán fhada de chuid Mháire ar marthain, ceann acu ag fáiltiú roimh fhear darbh ainm Seosamh Pluinceíd chun a ceantair féin agus ceann eile ag caoineadh a bháis. A hainmse is mó a luaitear leis an amhrán Coillte Glasa an Triúcha, amhrán a bhfuil an iomad leaganacha de ann. Tá cosúlachtaí idir an friotal atá ann agus friotal na ndánta fada.
Deirtear gur chláirseoir í Máire; b’fhéidir gurb ise a chum an fonn.
Coillte Glasa an Triúcha (sliocht)
(An fear)
(An bhean)
Ros Neimhidh
Is baile suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd é Ros Neimhidh.
Bernard Durkan
Sheas sé san Olltoghchán 2016 agus toghadh é le 12.56% de na vótaí céad rogha.
Clach na Beinne
Is sliabh in Albain í Clach na Beinne, atá suite i gComhairle Shiorrachd Obar Dheathain. Tá Clachnaben an sluagh-gairm na Clan Strachan.
Cadishead
Is ceantar suite i Manchain Mhór é Cadishead.
Sráid an Mhuilinn
Baile in Éirinn is ea Sráid an Mhuilinn. Tá an baile suite i gContae Chorcaí.
Port a' Mhadaidh
Is baile suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in Albain é Port a' Mhadaidh, trasna na locha ón Tairbeart, sráidbhaile iascaigh. Scáilbhaile is ea Port a' Mhadaidh: níl éinne ina chónaí ann agus ní raibh ariamh. Tógadh na foirgnimh atá ann sna seachtóidí déanacha mar thithíocht d'oibrithe sa tionsclaíocht ola, ach níor baineadh úsáid astu ariamh. Mar aon leis na foirgnimh, tógadh duga tirim. Níor úsáideadh é seo ach oiread go dtí an bhliain 2009, nuair a rinneadh muiríne de. Tá sé ceaptha Port a' Mhadaidh a fhorbairt arís, ag leagan cuid, ar a laghad, de na foirgnimh a tógadh siar sna 1970idí.
Naisc sheachtracha
Port a' Mhadaí
BBC NEWS,'Scáilebhaile' le bheith scartáilte (Béarla)
Beirn
Déimeagrafaic
mion|clé|Beirn
Sa bhliain 2000 ba í an Ghearmáinis an teanga ba chomónta ar an gcathair agus 81.2% de na daoine á labhairt mar chéad teanga. Ba í an Iodáilis an dara teanga ba chomónta agus 3.9% á labhairt mar chéad teanga. Ba í an Fraincis an tríú teanga ba chomónta agus 3.6% á húsáid mar chéad teanga. Eachtrannaigh iad beagán breis is an tríú cuid de mhuintir Bheirn.
Finsbury Park
deas|250px|thumb|Finsbury Park Is páirc suite sa London Borough of Haringey é Finsbury Park.
Gleditsia triacanthos
Is crann é crann lócaiste (Gleditsia triacanthos), le fáil go coitianta sa deisceart SAM.
Breacán
thumb|Breacáin Is éadach olla sníofa i patrúin na línte trasnaithe é an breacán (Gaeilge na hAlban: breacan, Béarla: tartan).
Baineann an breacán le hAlba go háirithe. Is as breacán iad na na bhfillteacha beaga Albanach.
Chuir Acht na N-éadaí sa bhliain 1742 cosc ar breacán in Albain
Gerry Cooney
Dornálaí Gael-Mheiriceánach, is ea é Gerry Cooney (rugadh ar 4 Lúnasa, 1956 in Nua-Eabhrac). Tá sé aitheannta mar gheall ar a troid i gcoinne Larry Holmes, sa bhliain 1982. Glaoitear Gentleman Gerry  air.
Flodaigh, Beinn na Faoghla
Is oileán é Flodaigh, gar do Beinn na Faoghla sna hOileáin Siar, i gComhairle nan Eilean Siar.
Eibhlín Ní Choillte
Síltear gurbh í Eibhlín Ní Choillte (fl. 1745) an file a chum ceann de na hamhráin Sheacaibíteacha ba mhó a raibh glaoch orthu: “Stadaidh bhur ngéarghol, a ghasra chaomhdha”. Tá breis is fiche cóip de ann. Murab ionann is cuid de na hamhráin a tháinig roimhe, tá sé lán de dhóchas agus de mheanma.
Ainmnítear an t-údar mar Eibhlín Ní Choillte nó Eibhlín Ní Eachiarainn, ach tá an chéad ainm le fáil sa chuid is mó mó de na lámhscríbhinní éagsúla. Síltear gurbh as Cathair Dhroinge láimh le Baile Mhistéala di.
== Stadaidh bhur ngéarghol, a ghasra chaomhdha (sliocht) ==
Dessie Ellis
Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála é  Dessie Ellis. Tá sé ina bhall de Sinn Féin. Tá sé líofa sa Ghaeilge.
Sheas sé san Olltoghchán 2016 agus toghadh é le 20.5% de na vótaí céad rogha.
The Salisbury
Is teach tábhairne suite sa London Borough of Haringey é The Salisbury.
An Cláirín
Is baile suite i gContae Uíbh Fhailí é an Cláirín.
Cárn Gorm an Doire
Is sliabh in Albain í Cárn Gorm an Doire, atá suite i gComhairle Shiorrachd Obar Dheathain.
Chadderton
Is ceantar suite i Manchain Mhór é Chadderton.
Taigh a' Chladaich
Is baile suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd é Taigh a' Chladaich.
Gort na Saileán (Down by the Salley Gardens)
Is amhrán traidisiúnta Éireannach é Gort na Saileán (Béarla: Down by the Salley Gardens), le W. B. Yeats. Aistrithe thíos ag Seán Mac Aindreasa, Béal Feirste.
Ainmneacha Gaelacha
Tá ainmneacha foirmeálta Gaelacha déanta as túsainm agus sloinne, cosúil leis an gcóras atá ann sa Bhéarla agus i go leor teangacha eile sa Domhan Thiar. Den chuid is mó, tagann na sloinnte Gaelacha as an sean-chóras a bhí ann fadó nuair a léirítí cé leis an mac nó an iníon trí ainm an athar nó an tseanathar a úsáid, rud nach ndéantar ar an mbealach céanna sa lá atá inniu ann. Aithríonn an chuid is mó de shloinnte ag brath ar ghnéas an duine atá i gceist, agus i gcás mná atá pósta, más mian léi sloinne a fir chéile a ghlacadh.
Tá traidisiún eile sna Gaeltachtaí le haghaidh daoine a ainmniú, ar bhealach níos neamhfhoirmeálta: ainm, agus ainm an athar agus an athar mhóir sa tuiseal ginideach ina dhiaidh sin. Ag amanna, déantar an rud céanna le ainmneacha na máithreacha is na máithreacha móra, nó le meascán eicínt eile de thuismitheoirí agus seantuismitheoirí, m.sh. Jimín Mháire Thaidhg.
Gort na Saileán (Down by the Salley Gardens)
Gaeilge
Is thíos i nGort na Saileán
Ainmneacha Gaelacha
Saghasanna sloinnte Gaeilge
Liostaigh an tAthair Pádraig de Bhulbh ceithre shaghas déag nó sé shaghas déag de shloinnte atá le fáil sa nGaeilge. Seo iad iad:
I. Sloinnte dar tús Ó/Ua (ar brí leis 'garmhac'; ginideach agus foirm mhná pósta: Uí; foirm mhná neamhphósta: Ní), le túsainm Gaeilge sinsir. Is é seo an saghas is sine agus is líonmhaire. M.sh. Ó Briain, Ó Néill.
Gort na Saileán (Down by the Salley Gardens)
Gaeilge
sea casadh dom mo rún
Ainmneacha Gaelacha
Saghasanna sloinnte Gaeilge
II. Sloinnte dar tús Ó/Ua (foirmeacha eile: féach thuas), le hainm nach túsainm traidisiúnta Gaeilge é ach ar ainm Lochlannaigh nó cur síos ar Lochlannach é de ghnáth. M.sh. Ó Bruadair, Ó Dubhghaill.
III. Sloinnte dar tús Ó/Ua (foirmeacha eile: féach thuas), le focal a dhéanas cur síos ar an sinsear ach nach é a ainm é. M.sh. Ó Gabhann, Ó hÍceadha.
Gort na Saileán (Down by the Salley Gardens)
Gaeilge
Ba luath a cos ar féar ann
Brooklyn (scannán)
Scannán drámatúil seanré ón mbliain 2015 is ea Brooklyn agus é stiúrtha ag John Crowley agus scríofa ag Nick Hornby. Tá sé bunaithe ar Brooklyn, úrscéal le Colm Tóibín. Is iad Saoirse Ronan, Emory Cohen, Domhnall Gleeson, Jim Broadbent, agus Julie Walters na príomhaisteoirí sa scannán. Scaoileadh é in Éirinn agus sa Ríocht Aontaithe ar 6 Samhain 2015. Taispeánadh é den chéad uair ag Féile Scannán Sundance i mí Eanáir na bliana céanna.
Ainmneacha Gaelacha
Saghasanna sloinnte Gaeilge
IV. Sloinnte dar tús Mac nó Mag (ginideach agus foirm mhná pósta: Mhac; foirm mhná neamhphósta: Nic (ó 'iníon mhic'), le hainm traidisiúnta Gaeilge. M.sh. Mac Aodhagáin, Mac Cárthaigh.
Brooklyn (scannán)
Plota
Baineann an scéal le bean óg darb ainm Eilis Lacey, atá ag obair i siopa beag in Inis Córthaidh sa bhliain 1952. Tugann sí aghaidh ar Mheiriceá agus í ar lorg saol níos fearr di féin. Cuireann sí fúithi i mBrooklyn, Nua-Eabhrac. Téann sí chun cónaí i dteach lóistín do mhná óga. Itheann sí a dinnéar ansin gach oíche leis na mná eile, an tiarna talún san áireamh. Éireannach seanfhaiseanta í seo. Le cúnamh ó shagart faigheann Eilis post i siopa mór in Downtown Bhrooklyn cé go mbíonn sí uaigneach agus ní thaitníonn an obair léi an iomarca. Cuireann an sagart í ag freastal ar ranganna leabharchoimeádta. Ag damhsa, casann Tony, fear óg ó theaghlach Iodálach, uirthi. Titeann sé i ngrá léi ar an bpointe, agus de réir a chéile fásann a grá dó-san.
Ainmneacha Gaelacha
Saghasanna sloinnte Gaeilge
V. Sloinnte dar tús Mac nó Mag (foirmeacha eile: féach thuas), le hainm eachtrannach ar ainm Lochlannaigh nó Normannaigh é de ghnáth. M.sh. Mac Íomhair, Mac Fheorais.
VI. Sloinnte dar tús 'a' (ón mBreatnais ab/ap, 'mac'). M.sh. a Paol, a Prís.
Gort na Saileán (Down by the Salley Gardens)
Gaeilge
is ba luaineach a leagan siúil
Tottenham High Cross
deas|200px|thumb|Tottenham High Cross Is cros suite sa London Borough of Haringey í Tottenham High Cross.
Family Guy (séasúr 9)
Craoladh an naoú séasúr Family Guy idir Meán Fómhair 26, 2010 agus Bealtaine 22, 2011 ag tosú le "And Then There Were Fewer".
Cheadle Hulme
Is ceantar suite i Manchain Mhór é Cheadle Hulme.
Gort na Saileán (Down by the Salley Gardens)
Gaeilge
Sé dúirt sí liom bheith suaimhneach
mar a fhásann duilliúr is bláth
is níor éist mé le guth mo ghrá.
sea sheas mé le mo ghrá
Gualainn ar ghualainn le chéile
is leag sí orm lámh
Ainmneacha Gaelacha
Saghasanna sloinnte Gaeilge
VII. Sloinnte dar tús Mac nó Mag (foirmeacha eile: féach thuas) le focal a dhéanas cur síos ar an sinsear ach nach é a ainm é. M.sh. Mac an tSaoir, Mac an Ridire.
Brooklyn (scannán)
Duaiseanna
Gradaim an Acadaimh 2016: Bhí Brooklyn ainmnithe sa chatagóir – ‘An Scannán Is Fearr’, agus bhí Saoirse Ronan ainmnithe sa chatagóir ‘an príomhaisteoir Is Fearr’.
Ainmneacha Gaelacha
Saghasanna sloinnte Gaeilge
VIII. Sloinnte Normannacha a úsáideas ainm an tsinsir gan réamh-mhír ná foirceann ar bith. M.sh. Ruiséal, Bairéad.
IX. Sloinnte ar aidiachtaí iad. M.sh. Bán, Beag.
X. Sloinnte dar críoch -ach, léiríos áit dhúchais, athair altramais, srl. Faigheann siad séimhiú más bean atá i gceist. M.sh. Breathnach, Caomhánach.
XI. Sloinnte gallda de bhunús áitiúil. M.sh. de Búrca, Céitinn.
XII. Sloinnte gallda a dhéanas cur síos ar an sinsear. M.sh. de Faoit, Aingléis.
XIII. An ginideach d'áit chónaithe an tsinsir, nó de thréithe a bhí aige. M.sh. an Mhachaire, na Bríde.
XIV-XVI. Bealaigh eile le cuid de na sloinnte thuas a rá, m.sh. in ionad "de Búrca", faightear "Búrcach", "an Búrcach", agus "Mac an Bhúrcaigh" faoi seach.
Túsainmneacha
Tá seantraidisiún ag muintir na hÉireann, nuair atá siad ag tabhairt ainmneacha dá bpáistí: ainmnítear an chéad mhac i ndiaidh athar an athar agus an dara mac i ndiaidh athar na máthar, an tríú mac i ndiaidh an athar. Ainmnítear an chéad iníon i ndiaidh máthar na máthar, an dara iníon i ndiaidh máthar an athar agus an tríú iníon i ndiaidh na máthar. Ainmnítear aon ceann i ndiaidh sé sin mar atá de dhíth ar na tuismitheoirí. Go hiondúil, má tá an t-ainm céanna ag an athair agus ag an mhac, tugtar Mór ar an athair agus Óg ar a mhac. Baintear úsáid as aidiachtaí (go hiondúil ag baint le dath fholt) in áiteanna ina bhfuil go leor leor daoine leis an sloinne céanna acu, cuir i gcás an chlann chlúiteach 'Ua Conchubhair Donn' i gContae Ros Comáin.
Sloinnte agus Réimíreanna
Go hiondúil, glacann sloinne fir an fhoirm Ó (Ua) nó Mac, leis an leagan tuiseal ginideach in a dhiaidh (mar shampla Mac le Dónal; Mac Dónaill). Tá an sloinne céanna roinnte idir an athair agus an mhac. Ach le haghaidh mná, aithríonn sé sin go dtí Ní (Iníon Uí) nó Nic (Iníon Mhic). Is é Uí an tuiseal ginideach ar Ó (Ua).
Gort na Saileán (Down by the Salley Gardens)
Gaeilge
mar a fhásann féar aníos
Ach bhí mise óg is uaibhreach
'stá na deora anois mo chloí
Béarla
Down by the salley gardens my love and I did meet;
She passed the salley gardens with little snow-white feet.
She bid me take love easy, as the leaves grow on the tree;
But I, being young and foolish, with her would not agree.
In a field by the river my love and I did stand,
And on my leaning shoulder she laid her snow-white hand.
She bid me take life easy, as the grass grows on the weirs;
But I was young and foolish, and now am full of tears.
Emmy Rossum
Is ban-aisteoir Meiriceánach í Emmanuelle Grey "Emmy" Rossum (a rugadh ar an 12 Meán Fómhair 1986 i Nua-Eabhrac). Is ban-aisteoir í a bhfuil cáil uirthi mar gheall ar a ról sa scannán The Day After Tomorrow.
Rónaigh
Is oileán é Rónaigh, gar do Beinn na Faoghla sna hOileáin Siar, i gComhairle nan Eilean Siar.
Srath Chura
Is baile suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd é Srath Chura.
Riasca Tottenham
deas|250px|thumb|Riasca Tottenham Is riasc suite sa London Borough of Haringey í Riasca Tottenham.
WTA Tour 2009
mion|250px|Na buaiteoirí Grand Slam i 2009: [[Serena Williams (Australian Open agus Wimbledon, barr/bun chlé), Svetlana Kuznetsova (French Open, barr deas), agus Kim Clijsters (US Open, bun deas).]] Is liosta é seo de na heachtraí a tharla sa bhliain 2009 i leadóg ar an WTA Tour. Ba é seo an 39ú eagrán. Bhuaigh Victoria Azarenka, Elena Dementieva, Svetlana Kuznetsova, Dinara Safina, Serena Williams agus Caroline Wozniacki na craobhacha is mó le 3. Bhuaigh Serena Williams an airgead is mó le $6,545,586 agus na pointí is mó le 9,075 pointe. Ba í Serena Williams imreoir na bliana agus Melanie Oudin imreoir nua na bliana.
Naomh Ambrós
Ba easpag ar Milano é Ambrós (Laidin:Aurelius Ambrosius) sa cheathrú aois (rugadh Ambrós idir 337 agus 340 agus fuair sé bás ar an 4 Aibreán 397). Bhí Ambrós mar dhuine de na daoine ba mhó thionchar san eaglais ag an am.
Luathshaol
Fuair Ambrós oiliúint i ndlí agus reitric agus bhí post aige mar státseirbhíseach in Impire na Róimhe.
Milan
Ag an bpointe sin, bhí príomhchathair na hImpire lonnaithe i Milano. Fuair easpag Mhilano bás i 374 agus thoghadh Ambrós mar easpag, cé nach raibh sé baiste ag an am. I 387, báistigh Ambrós Agaistín in Aifrinn Domhnaigh na Cásca. Oirníodh ina shagart é agus ceapadh é mar Easpag Mhilano.
Bhí cáil faoi leith ag Ambrós mar sheanmóirí. Chuaigh Naomh Agaistín, nach raibh ina Chríostaí ag an am, chuig an ardeaglais i Milano chun éisteacht le Ambrós ag seanmóireacht.
Fuair Ambrós bás ar 4 Aibreán 397. Tá a lá féile ar 7 Nollaig.
Cultúr Hallstatt
Ba é Cultúr Hallstatt an tríú tréimhse den Iarannaois. Ainmníodh é as pobal in Ostair an lae inniu inár thángthas ar bhailiúchán mór de dhéantáin Cheilteacha. Baineann formhór na ndéantán seo leis an tréimhse idir an 7ú is an 5ú haois RC. Fuarthas na déantáin as uaigheanna ina raibh daoine curtha.
Réamhstair
Sainíonn an téarma réamhstair an tréimhse ama ag tosú le teacht i láthair an chéad duine daonna agus dar críoch le haireagán na scríbhneoireachta. Toisc nach ann do dhoiciméid scríofa gur féidir linn a úsáid chun staidéar a dhéanamh ar a mhodhanna maireachtála, úsáidtear iarsmaí nó taisí daoine. Samplaí: corp an duine féin, uirlisí fiaigh, pictiúir, deilbh, srl. B'é an seandálaí Paul Tournal a chum an téarma Ante-historique i dtosach báire, agus é ag déanamh cur síos ar na pluaiseanna a d'aimsigh sé i ndeisceart na Fraince.
Tá an tréimhse seo an-leathan agus roinntear é go traidisiúnta i dtrí aimsir neamhchothrom:
Fáinne
mion|fáinní pósta Is éard atá i gceist le fáinne ná banda ciorclach beag. Caitear ar an méar é. Is minic a dhéantar fáinní as miotal lómhar.
Damien English
Sheas sé san Olltoghchán 2016 agus toghadh é le 21.0% de na vótaí céad rogha.
Coláiste Phádraig, Má Nuad
Bunaíodh Coláiste Phádraig, Má Nuad sa bhliain 1795 chun oideachas a chur ar fáil don chléir Caitliceach in Éirinn.
Stair
Bunaíodh Coláiste Phádraig Má Nuad sa bhliain 1795 mar chliarscoil le hoideachas a chur ar shagairt agus faoin mbliain 1850, ba í an chliarscoil ba mhó ar domhan í. Le dhá chéad bliain roimhe sin, bhí oiliúint á cur ar shagairt Chaitliceacha na hÉireann i gColáistí na nGael sa Fhrainc, sa Spáinn, sa Phortaingéil, san Iodáil agus san Ísiltír. Mar gheall ar na Péindlíthe bheadh sé in aghaidh an dlí oideachas a chur orthu in Éirinn.
Réitigh cúpla gné an bealach do bhunú Choláiste Mhá Nuad. Gabhadh seilbh ar na Coláistí Éireannacha sa Fhrainc le linn Réabhlóid na Fraince. Rinne an rialtas iarracht Caitlicigh na hÉireann a cheansú trí Na Péindlíthe a mhaolú mar thoradh ar Smaointeoireacht na hEagnaíochta agus toisc go raibh an Bhreatain i gcoimhlint leis an bhFrainc. Ag an am céanna, bhí faitíos ar easpaig na hÉireann agus ar rialtas Shasana araon go dtiocfadh sagairt na hÉireann faoi thionchar ‘ghalar tógálach ceannairce agus éigreidimh’ réabhlóid na Fraince. D'iarr na heaspaig cead 'acadaimh nó cliarscoileanna’ a chur ar bun ina gcuirfí oideachas ar ábhair sagairt. D'áitigh a gcuid comhairleoirí polaitíochta orthu an tionscadal a fhairsingiú go gcuirfí tuataí san áireamh, agus rith Parlaimint na hÉireann, dá réir sin, acht ag díriú ar oideachas Caitliceach, dar teideal ‘Act for the Better Education of Persons professing the Popish or Roman Catholic Religion’. Is mar thoradh air sin a bunaíodh Coláiste Mhá Nuad sa bhliain 1795. Bhí roinnt scoláirí de chuid na Fraince, a d'éalaigh ón Réabhlóid, i measc fhoireann luath an Choláiste. Ligeadh mic léinn thuata isteach sa bhliain 1800, ach tháinig deireadh le coláiste seo na dtuataí sa bhliain 1817.
Nuair a bhí sé bunaithe, bhí ar údaráis an choláiste a bheith an-chúramach agus iad i mbun a gcuid oibre agus leathshúil i gcónaí acu ar dheontas an rialtais. Díbríodh roinnt mac léinn as an gcoláiste sa bhliain 1798, agus arís eile le linn éirí amach Roibeáird Eiméid sa bhliain 1803. I dtús báire, bhí Caitlicigh na hÉireann amhrasach go maith faoi institiúid léinn a bhí ag fáil airgid ón rialtas, ach faoi na 1820idí agus sagairt Mhá Nuad chun tosaigh i measc na cléire, bhí siad i gcroílár fheachtas Dhónaill Uí Chonaill maidir le Fuascailt na gCaitliceach.
Ar an láimh eile, thosaigh sciar mór de lucht an Phrotastúnachais, i Sasana agus in Éirinn, ag ceistiú na dlisteanachta a bhain le híoc as oideachas a chur ar fáil do shagairt Chaitliceacha.
Sa bhliain 1871, tar éis dhíbhunú Eaglais na hÉireann, tarraingíodh siar deontas an stáit agus bhí Coláiste Mhá Nuad iomlán neamhspleách. Sa bhliain 1896 rinneadh Ollscoil Phontaifiúil de agus sa bhliain 1910, rinneadh coláiste aitheanta de chuid Ollscoil na hÉireann de, rud a chiallaigh gur bhain mic léinn a bhí a ina n-ábhair sagart céim BA amach ó Ollscoil na hÉireann le linn a gcuid staidéir sa chliarscoil. Cléirigh amháin a bhí i mbun staidéir ann go dtí an bhliain 1966 nuair a chinn an cliarlathas Má Nuad a fhorbairt mar ‘ionad oscailte d’oideachas ollscoile’ agus glacadh le mic léinn thuata ar chúrsaí céime Ollscoil na hÉireann sa Choláiste. De réir mar a tháinig borradh faoi líon na mac léinn, tháinig forás ar lucht teagaisc Ollscoil na hÉireann agus ar an éagsúlacht a bhain leo.
Ruud Van Nistelrooy
Peileadóir sacair as Oss na hÍsiltíre is ea Rutgerus Johannes Martinius "Ruud" van Nistelrooy (rugadh 1 Iúil, 1976). Imríonn sé faoi láthair do Hamburger SV agus don fhoireann náisiúnta chomh maith. Níos luaithe, bhí sé ag imirt le Manchester United F.C., Real Madrid, FC Den Bosch, SC Heerenveen, agus PSV Eindhoven ina thír dhúchais. Bhuaigh Van Nistelrooy duais Pheileadóir na Bliana sa bhliain 2002.
The Joshua Tree
Clár
Is iad seo na hamhráin:
Cill Aichidh
Is baile suite i gContae Uíbh Fhailí í Cill Aichidh.
An Socach
Is baile suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd é an Socach.
Teoirim Phíotagarásach
Cruthúnas Píotagarásach
clé|mion|170x170px San íomhá seo, tá dhá cearnóg a bhfuil ceithre triantán chomhionann istigh. Sa chéad chearnóg, amharcléirítear cearnóg na taobhagáin mar c². Sa dara chearnóg, feictear cearnóg na slíos eile mar a² agus b². Sa dhá cearnóg, tá an achar céanna ag na triantáin. Níl siad ach socraithe go difriúil. Mar sin, tá an achar céanna fágtha.
Glas Maol
Is sliabh in Albain í Glas Maol, atá suite i gComhairle Shiorrachd Obar Dheathain.
Edward Aylward
Polaiteoir Éireannach ab ea Edward Aylward (1894 - Feabhra, 1976). Bhí sé ina bhall de Shinn Féin.
Cheadle, Manchain Mhór
Is ceantar suite i Manchain Mhór é Cheadle.
Forty Hall
Is teach mór suite sa London Borough of Enfield é Forty Hall.
Fraoch-eilean
Is oileán é Fraoch-eilean, gar do Beinn na Faoghla sna hOileáin Siar, i gComhairle nan Eilean Siar.
Sylvester Stallone
Is aisteoir Meiriceánach é Sylvester Stallone a rugadh ar an 6 Iúil 1946.
Notre Dame School, Baile Atha Cliath
Bhí táillí bliantúla scoile in 2015 thart ar € 4,300 in aghaidh na bliana.
WTA Tour 2010
Is liosta é seo de na heachtraí a tharla sa bhliain 2010 i leadóg ar an WTA Tour. Ba é seo an 40ú eagrán. Bhuaigh Caroline Wozniacki na craobhacha is mó le 6 agus na pointí is mó le 7,270 pointe. Bhuaigh Kim Clijsters an airgead is mó le $5,035,060. Ba í Kim Clijsters imreoir na bliana agus Petra Kvitová imreoir nua na bliana.
Na Ceiltigh
mion|clé|Crois cheilteach Ba ghrúpa treibheanna iad na Ceiltigh a bhí i gceannas ar chuid mhór den Eoraip roimh theacht chun cinn na Róimhe. Sa tríú haois roimh Chríost ba iad na Ceiltigh a bhí i gceannas, ó Éirinn is ón mBreatain sa tuaisceart, sa Fhrainc is sa Spáinn ó dheas agus chomh fada soir agus na Balcáin is an Tuirc. Níor dream amháin a bhí iontu, áfach, ach grúpaí lena ríthe féin, cé go raibh an teanga is an cultúr céanna acu uile.
Réamhrá
upright=1.5|mion|right|Leathadh na gCeilteach, de réir an tsean-nóis: Buí: críocha Hallstatt faoin séú haois RC; Glas: tionchar Ceilteach is leithne faoi 275 RC; Bánghlas: ceantar [[Lúsatán|Lúsatánach san Ibéir le tionchar Ceilteach éiginnte: Dubhghlas: ceantair ina labhraítear Teangacha Ceilteacha go forleathan inniu]] mion|upright=1.2|[[An Gallach ag Éag, dealbh Rómhánach]]
Is cnuasach ársa de dhreamanna Ind-Eorpacha iad na Ceiltigh lonnaithe ar fud na hEorpach agus na han Anatóilé, ceangailte lena gcuid teangacha Ceilteacha agus cosúlachtaí cultúrtha eile. I measc dreamanna Ceilteacha, bhí idir na Gaill, Ceiltibéirigh, Gallaeci, Galátaigh, Briotanaigh agus Gaeil.
Is doiléir agus conspóideach é an gaol idir eitneacht, teanga agus cultúr sa domhan Ceilteach. Tá achrann ann go háirithe ar nó nár Ceiltigh iad dreamanna lonnaithe in Éirinn agus sa Bhreatain le linn na hIarannaoise.
mion|An [[Sciath Battersea, sciath chré-umha dheasghnátha den 3ú–1d aois RC, sampla d'ealaíon La Tène as an mBreatain]]
Bunúis
Pléitear fós stair na hEorpach réamhCheiltí agus bunúis na gCeilteach.
Dar le smaoineamh amháin, tháinig na teangacha Ceilteacha chun cinn i measc an cultúr Urnfield de chuid na Cré-umhaoise i lár na hEorpach, a bhí faoi bhláth timpeall na bliana 1200 RC. Más fíor, bhí nasc idir na Ceiltigh agus an cultúr Hallstatt de chuid na hIarannaoise a tháinig ina dhiaidh (c. 800–450 RC). Glaoitear scaití "tír dhúchais na gCeilteach" ar an gcuid seo de lár na hEorpach. Moltar go raibh cultúr Ceilteach leata siar faoi thréimhse La Tène (c. 450 RC ar aghaidh), trí scaipeadh nó imirce go dtí an Fhrainc agus Na Tíortha faoi Thoinn (Gallaigh), Éire agus an Bhreatain Mhór (Ceiltigh na nOileán), An Ibéir (Ceiltibéaraigh, Gailísigh, Celtici) agus tuaisceart na hIodáile (Lepontii agus an Ghaill Chiosalpach).
Dar le smaoineamh eile, tháinig na prótai-Cheiltigh chun cinn níos luaithe le linn na Cré-Umhaoise ar an gcósta Atlantach agus gur leathadar soir, chomh fada is lár na hAnatóile.
Na Rómhánaigh
Bhíodh achrann ann go minic idir na Ceiltigh agus na Rómhánaigh, mar shampla na Cogaí Ceiltibéireacha, Cogaí na nGallach agus concas na Breataine. Faoin chéad aois AD, bhí na Ceiltigh uile a bheag nó a mhór faoi smacht Impireacht na Róimhe. Faoi c. 500, de thoradh rómhánaithe agus imirce na dreamanna Gearmánacha, ní bhfuarthas cultúr Ceilteach ach in Éirinn, sa Bhreatain thiar agus thiar thuaidh, agus sa Bhriotáin, go háirithe idir an 5ú agus 8ú aois, le hoidhreacht teangan, creidimh agus ealaín i gcomhchoiteann acu.
Ceiltigh na nOileán
Le himeacht ama, roinneadh ceiltigh na noileán ina nGaeil (na hÉireannaigh, na hAlbanaigh agus na Manannaigh) agus ina mBriotanaigh Cheilteacha (na Breatnaigh, na Cornaigh agus na Briotánaigh) de chuid na meánaoise agus an iar inniu. Cruthaíodh féiniúlacht Ceilteach nua-aimseartha mar chuid den Athbheochan Cheilteach le linn na Ré Rómánsaí sa Bhreatain agus in Éirinn, maraon le háiteanna eile san Eoraip amhail is an Ghailís.
Teangacha
Is í an fhianaise is luaithe a mheastar gan amhras gur teanga Cheilteach atá iontu ná inscríbhinní Leapóintise de chuid na 6ú haoise RC. Ní fheictear teangacha Ceilteacha na Mór-roinne ach in inscríbhinní agus logainmneacha. Feictear teangacha Ceilteacha na nOileán ón 4ú haois AD in inscríbhinní Oghaim, cé go raibh siad á labhairt is léir i bhfad níos luaithe. Tosaíonn litríocht Ghaeilge le téacsanna Sean-Ghaeilge ón 7ú/8ú haois AD. Tá codanna de mhiotaseolaíocht na gCeilteach taifeadta i luath-Litríocht na Gaeilge agus litríocht na Breatnaise de chuid na meánaoise.
Sa lá atá inniu ann, labhraítear fós in iar-chríocha na gCeilteach Gaeilge, Gaeilge na hAlban, Breatnais agus Briotáinis, fad is atá Coirnis agus Gaeilge Mhanann á n-athbheochan.
Tréimhsí
frame|380px|Celtes-carte.PNG|Leathnú na gCeilteach Léiriú de leathnú na gCeilteach Lárionaid : H : Ionad [[Cultúr Hallstatt|Hallstatt, L : Ionad La Tène, Réigiúin : B : Éire agus an Bhreatain Mhór, I : An Ibéir, G : Galataigh Áiteanna : 1 : cliabhán an chultúir, 2 : leathnú is mó (deireadh an 3ú haois RC) ]]
Dundgovi (Cúige)
Cúige (Aimag) de chuid na Mongóile is ea Dundgovi Aimag nó Dundgobi Aimag. Tá an cúige suite i ndeisceart na tíre timpeall 245 km theas ón phríomhchathair, Ulánbátar. Is é Mandalgovi an phríomhchathair.
Na hAonaid Riaracháin
thumb|right|250px|Ceantair Dundgovi
Córas comhordanáide geografaí
thumb|Léarscáil a thaispeánann na domhanleithidí (go cothrománach) agus na domhanfhaidí (go hingearach), teilgean Eckert VI 'Séard is córas comhordanáide geografaí ann ná córas comhordanáideach a chuireann ar chumas gach suíomh ar an Domhan a shonrú le sraith uimhreacha. Is minic a roghnaíotar na comhordanáidí i dtreo is go seasann uimhir amháin i gcomhair suímh cheartingearaigh agus dhá nó trí uimhir i gcomhair suímh chothrománaigh. Is iad na comhordanáidí is coitianta a roghnaítear ná domhanleithead, domhanfhad agus airde éileapsóideach.
Is é domhanleithead pointe ar dhromchla an Domhain ná a dhíláithriú uilleach, ó thuaidh nó ó dheas, ón méanchiorcal (ag domhanleithead 0°). Tá na Moil ag domhanleithead 90°. Is ciorcail chomhthreomhara iad na línte domhanleithid, atá comhthreomhar leis an meánchiorcal. De bhrí nach sféar foirfe an Domhan, ní hionann fad céime gar don mheánchiorcal (110.6 km), gar do 45° (111.1 km), ná gar do Mhol (111.7 km). Chomh maith leis an meanchiorcal, is suntasach na línte seo domhanleitheid freisin: Trópaic an Phortáin (23.5° ó thuaidh), Trópaic an Ghabhair (23.5° ó dheas), an Ciorcal Artach (66.5° ó thuaidh), agus an Ciorcal Antartach (66.5° ó dheas). Is línte domhanfhaid na ciorcail mhóra ag rith ó thuaidh is ó dheas agus trí na Moil. Tomhaistear an domhanleithead mar dhíláithriú uilleach ó fhadlíne Greenwich a ghlactar mar dhomhanfhad 0°, agus is féidir luachanna 0-180°, siar nó aniar, a bheith aige. Gar don mheánchiorcal (1° domhanleithid) bíonn fad 113.5 km ag 1° domhanfhaid, 49 km gar do 45° domhanleithid, agus 0 km gar do Mhol ag 90° domhanleithid.
Deisceart na Stáit Aontaithe
Is réigiún mór na Stát Aontaithe Mheiriceá é An Deisceart.
Is iad seo na stáit san Deisceart na Stáit Aontaithe –
Eileanan Iasgaich
Is oileán é Eileanan Iasgaich, gar do Beinn na Faoghla sna hOileáin Siar, i gComhairle nan Eilean Siar.
Dún Cairin
Is baile suite i gContae Uíbh Fhailí é Dún Cairin.
Manuel Neuer
Is imreoir peile é Manuel Peter Neuer (r.27 Márta 1986). Imríonn sé faoi láthair le Bayern München mar chúl báire.
Tairbeart Loch Laomainn
Is baile suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd é Tairbeart Loch Laomainn.
Paireacht cumhachta ceannaigh
Is éard is paireacht cumhachta cheannaigh (PCC) ann ná teoiric nó méadracht feidhmíochta maicreacnamaíocha chun táirgiúlacht eacnamaíoch agus caighdeáin mhaireachtála idir tíortha éagsúla a chur i gcomparáid trí chur chuige “ciseán earraí”. Tá an teoiric seo bunaithe ar an choincheap go léireoidh an ráta malairte cothromaíochta ar an margadh d'aon dá airgeadra an coibhneas idir cumhacht ceannaigh an dá airgeadra. Sa bhfoirm is simplí, taispeánann PCC comhréir na bpraghsanna in airgeadraí náisiúnta maidir leis an earra nó an tseirbhís chéanna i dtíortha éagsúla.
Nuair a coinníonn PCC, cosnaíonn ciseán earraí an chéanna idir dhá tíre:
Darú, Contae Uíbh Fhailí
Is baile suite i gContae Uíbh Fhailí é Darú.
Paireacht cumhachta ceannaigh
Seo í an teoiric um paireacht iomlán na cumhachta ceannaigh. Is í paireacht cumhacht ceannaigh coibhneasta nuair a coinníonn:
Tá an innéacs Big Mac bunaithe ar PCC.
Na Caoil Bhódach
Is caolas suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd iad na Caoil Bhódach.
Cumann Peil Gael na mBan
Cumann spóirt is ea Cumann Pheil na mBan a chuireann Peil Ghaelach na mBan chun cinn in Éirinn.
Stair na Peile
Tá go leor dátaí luaite do bhunú chumann Peil Ghaelach na mBan. Tugann sé le fios dúinn ar shuíomh http://ladiesgaelic.ie go raibh léig pharóiste i gCorr an Chláir, i gContae an Chláir ag dul siar chomh fada le 1926. Glactar, go hoifigiúil áfach, gur thosaigh an Cumann in Óstán Uí hAodh, (Haye's Hotel) i gContae Thiobraid Árainn ar an 18 Iúil 1974. Seo an t-óstán céanna inar bunaíodh Cumann Lúthchleas Gael nócha bliain roimhe sin. Reáchtáladh an chéad Chraobh Seaimpíneach na hÉireann i bhfómhar na bliana 1974. Ghlac ocht gcontae páirt ann agus bhuaigh Tiobraid Árann.
Borradh ar an gCumann
De réir a chéile mhéadaigh uimhir na gcontaetha a ghlac páirt. Thosaigh Cumann Peil Gael na mBan na Réaltaí Peile sa bhliain 1981. An bhliain ina dhiaidh sin, fuair siad aitheantas mar eagraíocht neamhspleách ó Chumann Lúthchleas Gael. Ag tús na nóchaidí, chláraigh contaetha nach raibh cláraithe go dtí sin leis an eagraíocht. Anois, tá mná ó chuile chontae in Éirinn ag imirt. Ní hamháin sin, ach tá peil na mban á himirt anois i Sasana, ar Mhór Roinn na hEorpa, i Stáit Aontaithe Mheiriceá, i gCeanada, agus san Áis (http://beijinggaa.yahoo.com) 250px|clé
Struchtúr an Chumainn
Tá struchtúr an Chumainn cosúil le Cumann Lúthchleas Gael sa mhéid is go bhfuil Clubanna, Comhairlí Cúige, Boird Chontae agus Comhairle Lárnach ann. Bíonn Ollchomhdháil bhliantúil ag an gCumann agus tagann ionadaithe ó na comhairlí go léir thuasluaite le chéile ar feadh deireadh seachtaine. Tagann ionadaithe ó na clubanna go léir ón tír seo agus ó chlubanna timpeall na cruinne freisin. Is ag an gcruinniú seo a thoghtar oifigí náisiúnta an chumainn gach bliain agus uachtarán gach trí bliana. Faoi láthair, is í Geraldine Giles uachtarán an chumainn.
Na Comórtaisí
Tá os cionn cúig chomórtas déag á stiriú ag an gcumann in Éirinn amháin. Is é an club bun aonad an chluiche atá eagraithe, a mhórán nó a bheagán, ar bonn paróiste. Ansin tá foirne na gcontaetha déanta suas dona peiladóirí is fearr óna clubanna. Imríonn na clubanna agus na contaetha comórtas na seaimpíní ar leibhéil éagsúla; Imrítear Craobh na hÉireann sa tsraith Seaimpíní ar an Domhnach deireanach do Mheán Fómhair i bPáirc an Chrócaigh, ag a mbronntar Corn Bhreandáin Uí Mháirtín ar na seaimpíní sinsearacha agus Corn Óstán an Iarchontae ar na seaimpíní sóisearacha. Bíonn roinnt comórtaisí eile ar siúl i gcaitheamh na bliana: Léig sa gheimhreadh do fhoirne na gcontaetha,comórtas Idir Cúige agus comórtais dona Coláistí Tríú Leibhéil, Scoileanna Dara Leibhéil agus Bunscoileanna (Cumann na mBunscoileanna) Tá Oifigeach Forbartha i ngach contae a chabhraíonn le cur chun na peile ar leibhéal na scoileanna, na gclubanna agus ar fud an chontae. Is féidir dul i dteagmháil le haon duine dona hoifigí forbartha ach dul isteach i http://ladiesgaelic.ie.
An Ghaeilge sa Chumann
Tá oifigeach forbartha teanga agus cultúrtha i ngach contae agus i ngach cúige in Éirinn agus sna clubanna thar lear freisin. D'éirigh leis an gcumann urraíocht a fháil ó TG4 sa bhliain 2000.Is ag TG4 amháin atá na cearta craolacháin bheo ar chluichí Peil Ghaelach na mBan.
A' Mhórmhonadh
Is cnoc in Albain í a' Mhórmhonadh, atá suite i gComhairle Shiorrachd Obar Dheathain.
Dál Riada
Ríocht de chuid na nGael ba ea Dál Riata, a bhí suite in aice na farraige in iarthar Gharbhchríocha na hAlban agus i gcuid de Chúige Uladh.
Ag barr a réime sa 6ú agus 7ú haoiseanna, chuimsigh sí críocha móra aige i gceantair mar atá inniu i nEarra-Ghaidheal agus Bòd i nAlbain, chuid de Dheisceart Thír na gCruithneach, agus cuid de Chontae Aontroma i dTuaisceart Éireann. Tar éis tréimhse leata, d'éirigh sé páirteach became i ndeireadh na dála le ríocht Gaelach na hAlban.
Sanasaíocht
Ainmníodh an tsraith gheolaíoch Dálriadach as an Dál Riada ag Archibald Geikie sa bhliain 1891, toisc go bhfuil achar beagnach mar an gcéanna aici mar a raibh ag an iar-ríocht.
Stair
Deirtear gur bhunaigh an rí seanscéalach, Fearghas Mór, an Dál Riada sa 5ú haois. Bhain an ríocht barr a réime amach faoi Áedán mac Gabráin (réim 574 - 608). Agus é i gcoróin, rinne an Dál Riada eachtraí mara go dtí na hInse Orc agus Oileán Mhanann, agus ionsaí ar ríochta Srath Chluaidh agus Bernicia. Chuir rí Æthelfrith na Berniciae cosc ar a leathnú ámh, ag Cath Degsastan sa bhliain 603.
Cuireadh deireadh le ré órga an Dáil Riada tar éis clistí troma in Éirinn agus i nAlbain i rith réimse Domhnaill Bhric (bás 642). Bhí an dál ina thuath de chuid Northumbria ar feadh tamaill. Sna 730í, bhí Óengus I, rí na gCruithneach, i gceannas i mbun feachtas in aghaidh an dáil, agus chuir sé faoina smacht é faoin mbliain 741.
Níltear ar aon ghuth maidir le cinniúint na ríochta ón 8ú haois ar aghaidh. Mar shampla, níltear ar an aon tuairim ar tháinig borradh faoi chumhacht an Dáil Riada tar éis tréimhse faoi cheannas iasachta (c. 637 go c. 750–760), agus Aodh Fionn i gcoróin (736–778). Deirtear roinnt fiú gur ghabh an Dál Riada ríocht Foirtreann.
Ón bhliain 795 ar aghaidh, bhí ionsaithe Lochlannacha thall is abhus i nDál Riada. San aois dár gcionn, b'fhéidir é gur tógadh le chéile corónacha an Dáil Riada agus na gCruithneach. De réir foinsí áirithe, bhí Cináed mac Ailpín ina rí an Dáil Riada sular éirigh sé ina rí na gCruithneach sa bhliain 843, i ndiaidh gur bhuail Lochlannaigh go dona iad. Tháinig neamhspleáchas na ríochta chun deiridh nuair a chumaisc an dá ríocht chun Ríocht na hAlban a bhunú.
Dùn Ad ab ea príomhchathair an Dáil Riada, meastar. I measc dúnta ríoga eile, tá Dùn Ollaigh, Dùn Abhartaigh agus Dún Sobhairce.
Ríocht mór farraige ab ea an Dál Riada, agus bhí cabhlach mór aige.
Cineáil
Ní fhaightear sa Seanchas cineál ar bith as Éirinn.
Críostaíocht
Ní chaomhnaítear taifid scríofa faoin Dál Riada roimh theacht na Críostaíochta, nuair a thosaigh croiniceoirí ar Í Cholm Cille agus i mainistreacha Gaelacha eile ag obair. Cuireann Beatha Naoimh Choilm Cille le Adomnán in iúl gur Chríostaí ab ea an Dál Riada, ach ní fios go cruinn an fíor é seo.
Bhí mainistir Í féin laistigh de chríocha an Dáil. Ionad foghlama ríthábhachtach a bhí ann, ó thaobh leathadh Críostaíochta Ceiltí de ar fud tuaisceart na Breataine, agus fosta forbairt ealaín na n-oileán agus lámhscríbhinní dathmhaisithe..
Cé gur leis an gCineál Conaill den Uí Néill an Tuaisceart é an Mhainistir Í, agus ní leis an Dál Riada féin, bhíodh dlúthghaol aici leis an gCineál Gabhráin, rud a thugann le fios nach neamhchlaonta iad na hanála.
Dá mba rud é gur lárionad creidimh é Í Choilm Cille, níorbh uathúil é. Bhí Lios Mór, suite i gcríocha Chineál Loairn, tábhachtach go léir sin go bhfaightear go minic básanna a abaí sna hannála. I meán mainistreacha eile aitheanta óna hannála, tá Obar Crosain agus Ceann Garadh. I nÉirinn, ba é Oirthear Maí an príomhionad eaglasta, gaolta le Naomh Pádraig agus Naomh Olcán.
Ealaín
Is dócha é gur tosaíodh ar a laghad an lámhscríbhinn dathmhaisaithe mór le rá, an Leabhar Cheanannais, ar Oileáin Í, ach ní le Colm Cille mar a insítear sa seanscéal, toisc go dtéann sí siar ach go dtí c. 800. De réir seanchas eile, cruthaíodh an lámhscríbhinn le haghaidh chomóradh 200 bliain bhás an naoimh sa bhliain 597. Cé acu ar scríobhadh nó nár scríobhadh ann í, is léir gurbh ionad tábhachtach é Oileán Í i bhforbairt Ealaín na nOileán, lena hábhair Mheánmhuirí, Angla-Sachsanacha, Cheilteacha agus Cruithneacha, stíl dá bhfuil Leabhar Cheanannais ina shampla déanach.
Maidir le healaín eile, caomhnaítear roinnt dealbh a chuireann an Dál Riada i gcuimhne dúinn. Is é Cros Naoimh Mháirtín ar Oileán Í an ardchros is fearr atá againn, spreagtha is dócha ag crosa saorsheasaimh Northumbria, amhail is an Ruthwell Cross, cé go bhfaightear a leithéid de chros in Éirinn (Áth Eine, Contae Thiobraid Árann). Is mar a choir í Cros Chill Daltain ar Ìle.
mion|200px|''9th-century Naoimh Mháirtín den 9ú haois ar [[Í Cholm Cille.]]
Tá leac dhealbhaithe le fáil i slab nArdchathan ina bhfeictear tionchar na gCruithneach, siúd is go moltar go bhfuil tionchar na nGael le feiceáil ar an ''Dupplin Cross.
Herbert Spencer
Fealsamh agus socheolaí Sasanach ab ea Herbert Spencer (27 Aibreán 1820 – 8 Nollaig 1903). Spenser a chum an leagan cainte "bua na hoiriúnachta" (Béarla: survival of the fittest) sa leabhar sin aige Principles of Biology (1864), leabhar a scríobh sé i ndiaidh Origins of the Species le Charles Darwin a léamh.
Diarmuid Ó Súilleabháin (iománaí)
Iománaí is ea Diarmuid Ó Súilleabháin (Béarla: Diarmuid O’Sullivan), a rugadh ar an 27 Iúil 1978. As Contae Chorcaí dó, agus d'imir sé le foireann a chontae mar lánchúlaí. Tugtar an leasainm 'The Rock' air. Deartháir leis is ea an tosaí Paudie O'Sullivan.
Patrick Brennan
Polaiteoir Éireannach ab ea Patrick Brennan. Bhí sé ina bhall de Shinn Féin.
Taigh an Uillt
Is baile suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd é Taigh an Uillt.
Wicca
Tá go leor nósanna sa Wicca, bunaithe ar na séisúir, ar a dtugtar “Sabbats” orthu. Tá moráltacht lucht Wicca ag brath ar ráiteas gan foinse darb ainm an Rede Wicca (‘the Wiccan Rede’ as Béarla).
Creidimh
mion|Na Cúig Eilimintí le peinteagram Bíonn réimse leathan creidimh i measc lucht Wicca. Áfach, tá ailt chreidimh i gcoitinne idir na grúpaí éagsúla a bhaineann le diagacht, an saol atá le teacht, draíocht agus moráltacht.
An Dia agus an Bhandia
Go traidisiúnta, tá Wicca bunaithe go príomha ar polaraíocht inscne agus an t-adhradh ar Bandia na Gealaí agus Dia na n-Adharc. Go ginearálta, feictear an Dia agus an Bhandia mar leannáin agus rannpháirtigh ar bhonn cothrom, a chruthaíonn an chruinne go léir le chéile.
An Saol atá le Teacht
Creideann roinnt daoine Wicca i saol eile tar éis an bháis, agus tá creideamh in athionchollú ina alt traidisiúnta, a théann siar go dtí an coibhín New Forest sna 1930í.
Draíocht
Creideann a lán daoine Wicca i ndraíocht (‘magic’ nó ‘magick’ as Béarla), cumhacht gur féidir daoine ag cur faoi smacht trí chleachtadh draíochta nó asarlaíochta.
Moráltacht
Níl aon chód moráltach nó eiticiúil a leanann lucht Wicca i ngach traidisiún. Áfach, leanann an formhór cód darb ainm an “Rede Wicca” (“the Wiccan Rede” as Béarla), mar leanas: “an’ it harm none, do what ye will” – nó, “mura dhéanann sé dochar d’éinne, déan do thoil”. De ghnáth, ceaptar go dtugann sé saoirse ghnímh do dhaoine, chomh maith le freagracht ar a ngníomhaíochtaí féin, freagracht chun dochar ort féin agus ar daoine eile a sheachaint.
Déanann a lán daoine Wicca iarracht chun liosta de chuid ocht mbua a shaothrú, buanna atá luaite sa leabhar Charge of the Goddess le Doreen Valiente: gliondar, ómós, onóir, umhlaíocht, neart, áilleacht, cumhacht agus atrua.
Na Cúig Eilimintí
I dtraidisiúin áirithe, tá creideamh ann ar na cúig eilimintí claisiceacha, cé gur feictear iad mar chomharthaí ar cruthanna ábhar. Glaotar ar na cúig eilimintí seo le linn deasghnátha draíochta, go mór mór nuair atá ciorcal draíochta cosiricthe. Is iad na cúig eilimintí ná an t-aer, tine, uisce agus talamh, agus aether (nó spiorad), a cheanglaíonn na ceithre cinn eile le chéile.
Comharthaí
Úsáidtear réimse leathan chomharthaí ag lucht Wicca. Is é an ceann is coitianta ná an peinteagram, réalt le cúig Reanna. Tá baint ag gach rinn le ceann de na eilimintí claisiceacha, na cúig ghéaga atá ag daoine, srl. Is iad comharthaí coitianta eile ná an triskelion, an triquetra, an Tríúr cóiníní, agus an Trí-Ghealach.
Nósanna Deasghnátha
Úsáidtear a lán deasghnátha i measc lucht Wicca nuair atá siad ag ceiliúradh na Sabbat, ag adhradh na déithe agus ag déanamh draíochta. Go minic, tarlaíonn na deasghnátha seo nuair atá an ghealach lán, nó uaireanta ag teacht na gealaí nua (an deasghnátha darb ainm Esbat).
Roth na Bliana
Ceiliúrtar roinnt maith d’fhéilte i rith na bliana, a thugtar “Sabbat” orthu ag lucht Wicca. Tugtar ‘Roth na Bliana’ ar na féilte go léir. Bíonn lucht Wicca ag ceiliúradh ocht gcinn, don chuid is mó. Áfach, níl ach ceithre ag grúpaí le baint le Clann Tubal Cain, agus sé chinn ag Ros an Bucca (grúpa as Chorn na Breataine. Tugtar “Greater Sabbats” ar na ceithre Sabbat a cheiliúrtar ag gach grúpa a tháinig as an mBreatain, is iad sin, Candlemas, Oíche Bhealtaine, Lughnasadh, agus Samhain. Ceiliúrtar na cónochtaí agus na grianstadanna chomh maith, mar “Lesser Sabbats”.
Deasghnátha tionscnaimh
mion|Deasghnáth ‘Handfasting’ na [[Beltane ag Avebury, Sasana, sa bhliain 2005]] Feictear deasghnátha tionscnaimh éagsúla sa reiligiún Wicca, agus is í an deasghnátha is tábhachtaí ná teacht isteach do dhuine mar chreidmhach nua. Sa Wicca Bhreatnach Traidisiúnta, bíonn oidhreacht a théann siar go Gerald Gardner, agus uaidh go dtí coibhín New Forest, cé nach bhfuil cruthúnas go raibh an coibhín seo ann. Mháigh Gardner féin go raibh tréimhse traidisiúnta (bliain amháin agus lá) idir tús a gcuid staidéir agus nuair a ghlacadh iad mar dhuine Wicca, ach bhris sé an riail seo go minic le creidmhigh nua.
Is deasghnáth eile í an “Handfasting”, a cheiliúrtar ag lucht Wicca agus úsáidtear í mar fhocal mhalartach le haghaidh “pósadh”.
Leabhar na Scátha
Níl aon leabhar naofa ann sa reiligiún Wicca, cé go bhfuil scríbhinní agus leabhair áirithe atá tábhachtach le traidisiúin éagsúla. Bhain Gerald Gardner úsáid as leabhar le scríbhinní éagsúla ina choibhíní, ar a dtugtar Leabhar na Scátha (Book of Shadows as Béarla), a d’athraíodh agus a mhéadaíodh go minic. Tá scríbhinní ann a tháinig ó fhoinsí éagsúla, “Aradia” le Charles Godfrey Leland (1899) agus saothair de chuid Aleister Crowley (bhí aithne ag Gardner ar an bhfear seo go pearsanta). Tá samplaí ann de chuid dánta a bhí cumtha ag Gardner agus a Ard-Bansagart Doreen Valiente (is í Charge of the Goddess an ceann is suntasaí).
Traidisiúin
Tagraíonn an fhocal ‘Traidisiún’ sa Wicca do shainchreideamh sa reiligiún. Bíonn a lán shainchreidimh ann, chomh maith le creidmhigh nach leanann traidisiún ar bith, daoine atá ag obair ina n-aonair. Bíonn coimhíní ann gan traidisiún chomh maith.
Coibhíní
Eagraítear cuid mhaith lucht Wicca i gcoimhíní le sagairt agus banshagairt. Is grúpai neamhspléacha iad na coimhíní, le Ard-Shagart agus Ard-Bhanshagart i gceannas go minic, ag obair le chéile. Deirtear go minic go bhfuil trí bhall déag an méid ceart do choimhín, ach ní riail ceart í seo. Nuair a fhásann coimhín rómhór, déantar coimhíní nua as, ach fanann siad ceangailte mar ghrúpa.
Wicca Eicléictiúil
Ní leanann cuid mhór lucht Wicca aon traidisiún amháin. Is iad an lucht Wicca eicléictiúil, a dhéanann a mbealach spioradalta féin. Ní thréigtear na traidisiúin i gcónaí i measc lucht Wicca eicléictiúla. Is féidir creidmhigh eicléictiúla lean lena smaointí agus deasghnátha féin, agus lean bealach reiligiúnach áirithe fós. Baineann na bealaigh seo úsáid as reiligiún na talún nó traidisiúin na hÉigipte, na Gréige, na Sacsanach, na Angla-Sacsanach, na Ceilteach, na hÁise, na hEabhracha, agus traidisiúin na Polainéiseach.
Bunús, 1921–1935
I rith na 1920í agus 1930í, d’fhoilsigh an Dr. Margaret Murray roinnt leabhair faoina teoiric nach raibh fia-chailleacha a bhí curtha chun báis san Eoraip go luath sa Ré Nua-aimseartha ina gcairde le Sátan, mar a mháigh a naimhde, ach creidmhigh de chuid reiligiún págánach Réamh-Chríostaí – an “Witch-Cult”. Ó shin i leith, dhiúltaigh formhór lucht acadúla an tuairim seo.