cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ráth Cruachan
Samhain
Is chuid den chreideamh é seo, sa chaoi a tharlaíodh a leithéid ag Uaimh na gCat. Sa seanscéal Eachtra Neara, tugadh dúshlán ar oíche Shamhna do ghaiscíoch an teidil, craobhóg a cheangail thart ar mhurnán fir daortha chun báis. Rinne sé gar don fhear uisce a fháil dó, agus i mbun cuardaigh, d'aimsigh sé tithe aite. Sa deireadh thiar, fuair sé deoch don fhear ag an tríú teach, agus d'fhill chun géibhinn é, ach d'fhéach ansin na ríthithe Ráth Cruachan á scriosadh ag na sprideanna. Lean sé an slua go dtí a sidhe, áit a bhuail sé le bean a dúirt leis gurbh é fís a chonaic sé, faoina dtarlódh an bhliain dár gcionn, muna dtugfaí rabhadh dá chomrádaí daonna. D'imigh sé chun rabhadh a thabhairt d'Ailill, a rinneadh an sidhe scriosta.
Uaimh na gCat
D'fhéadfadh go dtagann an t-ainm Uaimh na gCat ó na cait fhiáine draíochtúla le feiceáil sa scéal Fleadh Bhricreann, a tháinig amach ón uaimh agus a d'ionsaigh an triúr gaiscí na nUladh, sular cheannasaigh Cú Chulainn iad.
Is as Uaimh na gCat a thagadh ainmhithe scriosacha ar leith amach. Ba é Ellen Trechen arracht trí-cheannach a chuaigh ar léirscrios trasna na tíre sular mharaigh Amergin, athair Chonaill Chearnaigh, é. Thagadh éiníní dearga amach, ag feo gach bláth ar a d'análaídís. Thagadh tréada muc le cumhachtaí feo mar an gcéanna acu amach as an uaimh. Bhí Ailill agus Méabh féin ar a míle dícheall ar tóir na muc, ach b'éigean dóibh streachailt le cumhachtaí dofheictheachta agus cumas feoil ghafa a chur de.
Tá scéal ann ón 18ú haois a i insíonn faoi bhean a leanann bó éalaitheach isteach san uaimh, agus a tháinig amach i bhfad i gcéin ag Céis Chorainn, Contae Shligigh.
Mór-Ríoghain
Thagadh Mór-Ríoghain amach as Uaimh na gCat gach Samhain, agus a carbad á tharraingt ag capall aonchosach agus ainmhithe éagsúla eile (mar a luaitear thuas). Tráth amháin, d'fhág sí an uaimh, treoraithe ag arracht le maide gabhlach, chun bó a thógaint don tarbh Chuailgne. Tráth éigin eile, thóg sí tarbh de bhean darbh ainm Odhras, a lean isteach san uaimh í, áit a thit sí i gcodladh draíochta. Ina dúiseacht arís, chonaic sí Mór Ríoghain, a chur i gcogar faoi dhraíocht í, á tiontú i riocht abhann.
Stair
Maraon leis na suíomhanna ríoga eile, níl idir tagairtí stairiúla nó fianaise seandálaíochta chun a chruthú gur rítheach nó dhún a bhí ann, mar a insítear sna miotais. Is ó ré na Críostaíochta a théann na ráthanna is fearr siar. Is cinnte go raibh reilig thábhacht ann, le fearta fáinneacha a thacaíonn na scríobhaithe a luann é in éineacht le Tailte agus Teamhair mar cheann de na trí mhór-reilig. B'aonach é chomh maith. Bhí gach aonach mar chuid de thraidisiúin adhlactha agus an chreidimh agus, agus maraon leis an aonach ag Tailte, bhíodh is amhlaidh a leithéid ag Cruachain chomh maith.
Creideann cuid mhór daoine gurbh í Méabh an bandia áitiúil na talún, maraon le Méabh Leathdhearg ag Teamhair. Nuair a rinneadh ina rí, ba é an talamh a phósadh sé, ag dul faoi chuing le Cruachan, agus tharladh an t-insealbhú ba léir ar chnocán Ráth Cruachan féin.
Chuaigh tábhacht Chruachan mar ionad reiligiúnach i léig le teacht na Críostaíochta. Dhírigh aird ar seo san Fhéilire Aonghasa, a chuireann Cruachan agus Cluain Mhic Nóis i gcodarsnacht, ó thaobh cumhacht chreidimh de.
Níor inis na scríobhaithe a bhí ag teach chun cinn faoi rudaí nó gnóthaí dáiríre a bhíodh ar siúl ar shuíomhanna mar seo. In ionad sin, scríobh siad scéalta bunaithe ar sidhe Chruachan á ionsú ag Ailill agus Méabh, agus Uaimh na gCat luaite mar gates ifreann na hÉireann.
Ag deireadh na 1ú aoise, tógadh roinnt ráthanna ar an suíomh. Bhí uaimheanna talún lena dtaobh, agus tógadh bealach isteach do cheann acu thart ar Uaimh na gCat, ag baint úsáid as gallán Oghaim a bhí ann ar an suíomh agus leithleach i gConnachta, de ghnáth le feiceáil ach amháin i Mumhain.
Thart timpeall na háite, tá go leor garrai na meánaoise, go háirithe timpeall Reilig na Rithe, a léiríonn go raibh became talamh féaraigh tábhachtach, b'fhéidir ar dtús mar chuid den dún meánaoiseach tógtha in aice láimhe ag Tulsc. Ba shuíomh insealbhaithe de ríthe Uí Chonchúir na gConnacht é suíomh eile in aice láimhe, Carn Fraoich. Tá fianaise ann de shráidbhailte idir na suíomhanna, a raibh daoine ina gcónaí iontu tamall maith tar éis na meánaoise.
Ba é obair suirbhéireachta an chéad fhorbairt eile a tharla ag Cruachain However, mar a léirigh léaráidí daite den chnocán Cruachan le Gabriel Beranger. Leanadh an obair seo ar aghaidh leis an suirbhéireacht ordanáis sna 1830í. Le cabhair áitiúil, tugadh ainmneacha do na séadchomhartha atá fós i réim.
Níl a lán tochailte déanta thart timpeall Rátha Chruachan, ach tá gnéithe atá an-chosúil le Ráth Cruachan, Teamhair, agus Eamhain Mhacha nochtaithe ag teicneolaíochtaí amhail radar agus suirbhéireacht maighnéadach. In 1999, d'osclaíodh ionad cuairteoirí Cruachan Aoi ag Tulsc, ag cur i láthair na taighde is déanaí ar Ráth Cruachan, ar Charn Fraoich agus ar Thulsc féin.
Tá tagairt stairiúil le fáil sna Triads of Ireland, a thagann siar ón 14ú go 19ú haoiseanna, ina luaitear Úam Chnogba (Uaimh Cnóbha), Úam Slángæ (Uaimh na Sláine) agus Dearc Fearna (Uaimh Fhearnaí, a chreidtear gur Uaimh Dhúin Mhóir é ) mar "an trí áit is dorcha in Éirinn"..
Seandálaíocht
Tá thart ar 240 suíomhanna seandálaíochta ag Ráth Cruachan – agus 60 dóibh ina séadchomharthaí náisiúnta – scaipthe anseo is ansiúd ar fud 4 mhíle chearnacha. Tá raon aoise acu idir Neoiliteach agus meánaoiseach period, agus tá reiligí, ráthanna, créfoirt líneacha agus banracha i measc catagóirí na séadchomharthaí.
Cnocán Rátha Cruachan
Is croílár an tsuímh é Cnocán Ráth Cruachan, tulach maol leathan, 89m ar trastomhas ar an meán ag a bhun, agus 5.5m ar airde. Fánáin réidhe atá ann thoir agus thiar, a thugann ar an mullach, a bhfuil rianta tulaigh bhig air. De réir suirbhé, is léir gur tógadh Ráth Cruachan ar bharr suímh reatha, a tógadh le dhá bhruach chiorclach chomhlárnach. D'aimsíodh clós ollmhór, ar 360m ar trastomhas agus 5m ar domhain. Téann an clós seo timpeall an tulaigh mhóir agus séadchomharthaí éagsúla eile, á chur i gcomhartha le suíomhanna ríogachta eile na hÉireann, amhail is Teamhair, Eamhain Mhacha agus Dún Ailinne, a bhfuil chlóis mar an gcéanna acu.
Ráth Mór
Tá cruth dronnach ag an ráth le 40m ar trastomhas, timpeallaithe ag claí 7m leathan. Deirtear go théann an leitir fhéarmhar ghéar seo siar ón Iarannaois grid go dro am mheánaois. Cé go bhfuil sé cosúil le ráth, creidtear go bhfuil an rinn róbheag. Faightear pollta staice, mar a chreidtear, ag barr an chnocáin, a thabhairt le fios go raibh áras iarannaoiseach an phobail, nó foirgneamh mar an gcéanna, ar an suíomh. A bhuí le suirbhéanna geoifisiceacha, tá foinse ann go bhfuil teallaigh, claiseanna agus oighinn laistigh, a thugann le fios go raibh cónaí leanúnach sa chnocán.
Ráth na dTarbh
Is é seo an suíomh a chreidtear inar tharla an troid idir na tairbh Donn Cuailnge agus Finnbennach ag deireadh na tána, Táin Bó Cúailnge.
Tá an ráth seo ar an taobh ó thiar de Ráth Cruachan féin, le bruach mór agus claí laistigh de. Tá go leor bearnaí sa bhruach; d'fhéadfadh ceann amháin ar an oirdheisceart a bheith ina bealach isteach.
Reilig na Ríthe
Is láthair mór ciorclach é seo,  100m ar trastomhas agus le bruach déanta as cloch agus cré 1m in airde. Laistigh den chlós, faightear fianaise de chlós níos lú eile, 48m ar trastomhas. Ritheann teorainneacha ársa goirt trasna an tsuímh, á roinnt is amhlaidh i gceithre unequal segments, agus feictear laistigh agus timpeall na háite, fothrach cúig theach dronuilleogcha. In 1872, tochlaíodh fothrach uaigh thalún ar thaobh thiar ó dheas agus fuarthas cnámha ainmhithe.
Uaimh na gCat
Is pluais chaol nádúrtha aolchloiche é seo, le huaimh thalún de dhéantús an duine ag an mbealach isteach. Ó thosach, bhí slí isteach an uaimh thalún laistigh de thulach cré, ach briseadh é le tógáil bóthair sna 1930s. Tógadh an uaimh thalún le ballarach cloiche singile, orthostait agus fardorais, agus achar 10.5m a bheadh nó mór ón slí isteach go dtí an phluais nádúrtha, a théann féin 37m níos faide.
Faightear inscríbhinn oghaim ar an bhfardoras thar chionn, díreach laistigh den tslí isteach an uaimh thalún, a deir ‘VRAICCI/ MAQI MEDVVI’ (ᚃᚏᚐᚔᚉᚉᚔ ᚋᚐᚊᚔ ᚋᚓᚇᚃᚃᚓ). Bhí Fraoch ar leith bainte le Cruachain agus Méabh sa Táin Bó Cúailnge, chomh maith leis an séadchomhartha in aice láimhe, Carn Fraoich. Tá dara inscríbhinn ann ar fhardoras eile laistigh den dorchla, ar éigean infheicthe, a deir ‘QR G SMU’ (ᚅᚏ ᚌ ᚄᚋᚒ); níl a dhóthain ann chun léamh muiníneach a thabhairt.
Na Muclaigh
Insítear sa bhéaloideas gur chruthaigh olltorc na créfoirt mhóra seo agus é ar thóir fréamhacha. Tá dhá chréfort líneacha ann, a bhfuil bruacha faoin dhó acu, le trí chlaí ina dteannta ag rith síor ó thuaidh agus siar ó dheas, in a curving parallel course, ar 78m scartha óna chéile. Is é an Muclach Thuaidh an ceann níos giorra, 100m ar fad, ach tá a thógáil go hiontach mór millteach. Tá an Mullach Theas go suntasach níos faide 280m ar fad. Is doiléir í cúis na gcréfort.
Ráth Beag
Tá Ráth Beag rangaithe mar fheart fáinneach, le fáinní comhlárnacha sofheicthe a theann timpeall an fhirt le effect sraithe. Tá an cnocán suite 600m thiar ó dheas ó Ráth Cruachan. Tá claí faoi dhó aige ar thrí thaobh an tséadchomhartha, agus faoi thrí ar an taobh thiar. Tá carn beag ar an mullach, timpeallaithe ag bruacha agus claíocha beaga, a chruthaigh an léibheannú. Tá an tulach go garbh 36m ar trastomhas. D'aimsíodh breochloch oibrithe ar an suíomh a theann siar ón Iarrannaois agus b'fhéidir ón gCré-umhaois. Tá an foirgneamh féin ámh de réir séadchomharthaí Neoiliteacha.
Tagairtí na nAnnál
Is in Annála na gCeithre Máistrí a fhaightear na tagairtí is luaite ar Ráth Cruachan sna hannála. Léiríonn fógairt Dlí Naomh Pádraig agus Dlí Naomh Chiaráin ag Cruachain in AD 783 agus AD 814 faoi seach tábhacht an tsuímh ar feadh na meánaoise, maraon le bheith ina dtagairtí fíorstairiúla is luaite do Ráth Cruachan sna hannála.
Ollscoil Greenwich
clé|250px|mion|Ollscoil Greenwich Is ollscoil suite sa Royal Borough of Greenwich í Ollscoil Greenwich.
Jizya
deas|250px|thumb|Doiciméad Jizya as an [[Impireacht Otamánach sa 17ú aois]] Is cáin bhliantúil per capita a ghearradh go stairiúil mar thobhach do stáit Ioslamacha ar ghéillsinigh neamh-Mhoslamacha áirithe — dhimmis — ina gcónaí go buan i dtíortha Moslamacha faoin dlí Ioslamach é Jizya.
Pápa Stiofán VII
Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é an Pápa Stiofán VII.
Baile Chè
Is sráidbhaile suite i gComhairle Mhoireibh é Baile Chè.
20th Century Studios
Stiúideo scannánaíochta Meiriceánach is ea 20th Century Studios. Tá sé suite i limistéar Century City in Los Angeles, Stáit Aontaithe Mheiriceá.
Powys Fadog
An chuid thuaisceartach den Prionsacht Powys ab ea Powys Fadog (nó Powys Íochtarach), a briseadh ina dhá leath tar éis bhás Madog ap Maredudd as Powys sa bhliain 1160. Dheighileadh é an stát de réir dlí na Breataine Bige, le nia Madog (Owain Cyfeiliog) mar tiarna an deiscirt (Powys Wenwynwyn), agus mac Madog (Gruffydd Maelor I) mar tiarna an tuaiscirt.
Prionsaí Powys Fadog agus Tiarnaí Glyn Dyfrdwy
Ghríosaigh Owain ap Gruffydd na Breatnaigh chun éirí amach in aghaidh choróin Shasana sa bhliain 1400. D’éiligh sé go raibh sé Prionsa na Breataine Bige. Tar éis bhás Owain, bhí mac amháin beo fós ar a laghad, ach níl a fhios ag éinne cad a tharla dóibh.
thumb|clé|[[Dinas Bran, príomhchathair Powys Fadog]]
Utsunomiya
Croí-Chathair de chuid na Seapáine is ea Utsunomiya (宇都宮市). Tá sí suite in oirthear Honshu, an oileán Seapánach is mó. Tá 510,416 duine ina gcónaí in Utsunomiya (daonáireamh 2010).
Pápa Eoin XI
Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é an Pápa Eoin XI (Ioannes XI i Laidin).
Aigéad pailmíteach
C15H31COOH, aigéad sailleach sáithithe le leáphointe 63 °C. Faightear ó chuid mhaith foinsí é, ainmhithe is plandaí, bainne is ola phailme (tagann an t-ainm uaithi seo) go háirithe.
Bucaidh
Is sráidbhaile suite i gComhairle Mhoireibh é Bucaidh.
]
An Éigeandáil
deas|200px|thumb|[[Éamon de Valera, Taoiseach na hÉireann le linn na hÉigeandála.]] An Éigeandáil nó Ré na Práinne, a thugtar ar bhlianta an Dara Cogadh Domhanda in Éirinn (1940-1945). Bhí Tuaisceart Éireann ag glacadh páirt sa chogadh ar nós na Ríochta Aontaithe go léir, ach d'fhan an chuid eile den oileán, an Saorstát, taobh amuigh den chogadh go hoifigiúil. Mar sin féin, ba neodracht bhréige í ar a lán slite má chuimhnítear ar an bhfaisnéis mhíleata a thugadh rialtas na hÉirinn don Bhreatain agus ar an líon mór fear ón Saorstát a liostáil i bhfórsaí armtha na Breataine. D’fhág an cogadh a rian ar gheilleagar an tSaorstáit agus bhí ciondáil ann.
Ar an 19 Feabhra 1939, dúirt De Valera go mbeadh Éíre neodrach (bhí a fhios ag an saol mór ag an am go raibh cúrsaí ag dul in olcas). Ach thosaigh Ré na Práinne b'fhéidir nuair a achtaíodh an tAcht Cumhachtaí Práinne (Emergency Powers Act) in Éirinn ar an 3 Meán Fómhair 1939.
Na cúiseanna
D'fhógraítí go hoscailte aon amharc a gheofaí ar fhomhuireáin, agus cuireadh spiaireacht eachtrannach faoi chois. Ligeadh saor aon aerchriú Briotanach a thuirling de thuairt, ach rinneadh Gearmánaigh a chur i ngéibheann. Bhí cead ag meicneoirí de chuid na gComhghuailleach eitleáin bhriste a thabhairt leo. Chuaigh seirbhísí na hÉireann agus na Breataine i gcomhar le chéile agus fuair na húdaráis Bhriotanacha fógraí cuimsitheacha faoi aimsir san Atlantach; rinneadh cinneadh ionradh D-Day a dhéanamh de bharr fógra aimsire ó Chuan an Fhóid Duibh i gContae Mhaigh Eo. Meastar go raibh idir 43,000 agus 150,000 fear ó Éirinn sna fórsaí Briotanacha agus timpeall a leithe ón deisceart. Mar sin féin, rinne de Valera bás Hitler a chású leis an ambasadóir Gearmánach de réir comhghnáis taidhleoireachta.
clé|mion|Gyles Quay, Lú, 1940
Bhí rialtas na Breataine sásta Éire aontaithe a ghealladh ach cabhair a fháil ó Éirinn. Dhiúltaigh de Valera don tairiscint ar eagla na conspóide a leanfadh sa bhaile í. Chomh maith leis sin, shíl an rialtas, faoi anáil Joseph Walshe, Rúnaí Gníomhach na Roinne Gnóthaí Eachtracha, go mbuafaí ar an mBreatain. Mar sin féin, chuaigh Walshe agus an Coirnéal Liam Archer ón Rannóg Faisnéise Míleata i gcomhairle lena leithéidí i dTuaisceart Éireann faoi chosaint na hÉireann dá ndéanfadh na Gearmánaigh ionradh, agus rinneadh plean straitéiseach ginearálta le haghaidh gníomhaíocht Bhriotanach trasna na teorann “ar chuireadh”.
Éire agus na Giúdaigh
Níorbh ionann dearcadh ag gach Éireannach ar an gcogadh agus ar an drochíde a tugadh do na Giúdaigh. Bhí saontacht éigin le haithint ar chuid de na tuairimí, agus bhí frith-Ghiúdachas le fáil i Luimneach agus i gCill Chainnigh. Bhí a fhios ag de Valera go luath go raibh sléacht á dhéanamh ar Ghiúdaigh na hEorpa. In 1942 dúirt Raibí Herzog le de Valera go raibh Giúdaigh á marú de réir eagair sna campaí. Rinneadh an Taoiseach iarrachtaí ar ghrúpaí éagsúla a tharrtháil, go háirithe grúpaí a raibh páistí le fáil iontu, agus iad a thabhairt go hÉirinn. Ina measc bhí grúpa mór de Ghiúdaigh ón nGearmáin a bhí i ngéibheann in Vittel i limistéar Francach Vichy agus víosaí acu cheana i gcomhair tíortha difriúla i Meiriceá Theas. Bhí de Valera, in éineacht leis na hAirí Éireannacha i mBeirlín, Vichy agus an Vatacáin, ag iarraidh iad a thabhairt slán, agus Giúdaigh ón Iodáil, an Ísiltír, an Ungáir agus an tSlováic a tharrtháil ina dhiaidh sin, ach theip orthu.
Tar éis an chogaidh, ba dheacair do ghrúpaí Giúdacha aitheantas mar theifigh a fháil do pháistí Giúdacha, ach ní raibh constaic roimh cheithre chéad páiste Caitliceach ón Rheinland.
Dúirt an Roinn Dlí agus Cirt mar a leanas:
"It has always been the policy of the Minister for Justice to restrict the admission of Jewish aliens, for the reason that any substantial increase in our Jewish population might give rise to an anti-Semitic problem."
Ach rialaigh de Valera i gcoinne na Roinne agus tugadh 150 páiste Giúdach go hÉirinn in 1948. In 1946, thug carthanas Giúdach i Londain 100 páiste ón bPolainn chun Caisleán an Chluainín i gContae na Mí.
An Tuaisceart
De réir mar a deir Thomas Hennessy ina leabhar The History of Northern Ireland, bhí polaiteoirí ceannasacha Thuaisceart Éireann scanraithe as a meabhair ag Hitler, agus iad suite siúráilte go raibh an Naitsíochas ag iarraidh an Chríostaíocht agus an gnáthchuibheas daonna féin a chur de dhroim an tsaoil.
Bhí an Tiarna Craigavon, a fuair bás sa bhliain 1940, ag fiafraí de féin i ndeireadh a shaoil an mbeadh sé sásta an Teorainn a chur ar ceal agus Éire a athaontú, dá rachadh de Valera chun cogaidh in éadan na Gearmáine.
Geilleagar
Leis an Ríocht Aontaithe is mó a rinneadh Éire trádáil agus uaithi siúd a tháinig an chuid is mó dá lón. Chuaigh an comhchaidreamh idir an dá thír in olcas toisc go raibh an oiread sin long de chuid na gComhghuaillithe á gcur go tóin agus fonn ar an mBreatain feidhm a bhaint as calaí na hÉireann chun a cabhlach agus a cuid eitleán a athbreoslú. Níor tháinig feabhas ar an scéal go dtí lár 1941, nuair a rinne an Ghearmáin ionradh ar an Aontas Sóivéadach. Rinne comhaontú a lig d’Éireannaigh dul ag obair sna tionscail chogaidh sa Bhreatain, agus bhí suas le 200,000 Éireannach ag obair ann faoi 1945.
Bhí Éire ag brath go mór ar an mBreatain chun gual, earraí agus ola a fháil, ach tháinig laghdú orthu sin tar éis thitim na Fraince in 1940, rud ba chúis le boilsciú agus le margadh dubh bríomhar. Bhí cruithneacht gann agus bhí gá le ciondáil. Tháinig tífeas ar ais agus i ndeireadh 1941 thosaigh an rialtas ag pleanáil le haghaidh gorta. I mí Mhárta chuir an rialtas cosc ar easpórtáil beorach; socraíodh gur cheart níos mó cruithneachta a chur agus níos lú eorna. Nuair ba dhócha go mbeadh ganntanas beorach ann rinneadh babhtáil idir an dá thír, sa mhéid gur sholáthair an Bhreatain gual agus cruithneacht i gcomhair plúir agus gur sholáthair Éire beoir. Chuidigh seo le hÉire a choinneáil neodrach.
Cultúr
Bhí an meon féinchothaitheach, neamhspleách seo le haithint i gcúrsaí an chultúir freisin. Chuir muintir na hÉireann spéis nua i gcultúr dúchasach na tíre, an Ghaeilge san áireamh, agus tháinig eagraíochtaí nua Gaeilge ar an bhfód, go háirithe Glúin na Buaidhe (leagan Ultach é sin; "Glúin an Bhua" a deirtear sa chaighdeán) a raibh Gearóid Ó Cuinneagáin agus Proinsias Mac an Bheatha i gceannas uirthi. Craobh de chuid an Chonartha a bhí ann ar dtús, Craobh na hAiséirí. clé|mion|Lá 'Le Pádraig 1942 i dTuaisceart Éireann
Arm na hÉireann
Méadaíodh an tArm go mór. Bhí na céadta míle daoine óga páirteach san Fhórsa Cosanta Áitiúil chomh maith, agus iad ar an airdeall roimh ionradh ó gach taobh. Nuair a bhí an cogadh thart bronnadh boinn chuimhneacháin orthu agus na focail "Ré na Práinne" scríofa orthu i nGaeilge. mion|299x299px|8ú National Rural Week, Muintir na Tíre, 1945
Imtheorannú
D'imtheorannaigh na húdaráis lucht leanúna an IRA ar feadh an chogaidh. Tar éis feachtais bhuamála den IRA sa Bhreatain sa bhliain 1939, ar an 3 Eanáir 1940 rith Rialtas na hÉireann reachtaíocht práinne sa Dáil chun imtheorannú a chur ar bun.
Bunaíodh campa géibhinn dóibh i gCurach Chill Dara, agus iad á gcoinneáil ansin go deireadh an chogaidh. Bhí Máirtín Ó Cadhain ansin chomh maith le duine, agus chaith sé an t-am ag cumadh an úrscéil cháiliúil úd Cré na Cille. Is féidir an t-úrscéal a léamh mar mheafar ar bhlianta an bhraighdeanais.
San Críostóir-Nimheas
Tír is ea San Críostóir-Nimheas atá suite i Muir Chairib. Is é Basseterre an phríomhchathair agus an chathair is mó sa tír.
mion|clé|Nimheas i dtosach an ghrianghraif agus San Críostóir sa chúlra
Claribel Alegría
Beathaisnéis
Rugadh Alegría in Estelí, Nicearagua, le hathair Nicaraguach, Daniel Alegría, agus máthair Salvadórach, Ana María Vides. Nuair a bhí Claribel naoi mí d'aois, cuireadh a hathair ar deoraíocht mar gheall ar a agóidíocht i gcoinne sáruithe ar chearta an duine a tharla le linn forghabhála na tíre ag na Stáit Aontaithe ; mar thoradh air sin, d'fhás Claribel aníos i Santa Ana, cathair in iarthar El Salvador, as ar tháinig a máthair. Mheas Claribel Alegría gur Nicearaguach-Salvadórach í féin. Cé go raibh sí ró-óg le bheith ag léamh nó ag scríobh, thosaigh sí ag cumadh filíochta ag aois a sé bliana d'aois agus dheachtaigh sí í dá máthair, a scríobhfadh síos iad. Luaigh Alegría “Cartas a un joven poeta ” cumtha agRainer Maria Rilke go seasta mar an spreagadh chun bheith ina file.
KGB
mion|clé|Siombail an KGB: claíomh agus sciath. Tabhair faoi deara go bhfuil na litreacha VChK - KGB le léamh ar an suaitheantas seo. Seasann na litreacha ВЧК/VChK don chéad réamhtheachtaire stairiúil a bhí ag an KGB - Cheka nó Vecheka, is é sin, Всероссийская чрезвычайная комиссия по борьбе с контрреволюцией и саботажем - Vserossiyskaya chrezvychaynaya komissiya po bor'be s kontrrevolyutsiey i sabotazhem - Coimisiún Neamhghnách na hUile Rúise um Chath in aghaidh na Frithréabhlóide agus na Sabaitéireachta Seasann na litreacha cinniúnacha úd KGB (Rúisis: КГБ) do Комитет государственной безопасности/Komitet gosudarstvennoy bezopasnosti, is é sin, Coiste Slándála an Stáit. B'é an coiste seo an scátheagras a chuimsigh rúnseirbhís, póilíní rúnda agus seirbhísí faisnéise an Aontais Shóivéadaigh sna blianta 1954-1991.
Aigéad pangamach
Is comhábhar an-chuid síolta é aigéad pangamach. Moltar mar vitimín B15 é, ach níl aon fheidhm cothaithe aige atá ar eolas chuige seo.
KGB
Nuair a tháinig deireadh leis an Aontas Sóivéadach, tugadh ainm nua ar sheirbhísí rúnda na Rúise, is é sin, Федеральная служба безопасности/Federal'naya sluzhba bezopasnosti nó FSB (ФСБ), is é sin, an tSeirbhís Fheidearálach Slándála.
Téite
Is é téite (Θ ina cheannlitir, θ ina litir bheag) an ochtú litir san aibítir Ghréagach. Tá sé de shliocht na litreacha Féinící teth 25px|Teth. Sa Shean-Ghréigis fuaimníodh mar /tʰ/ é, agus i gcóras na n-uimhreacha Gréagacha, bhíodh an luach 9 air. Sa Nua-Ghréigis fuaimníodh mar /θ/ é.
Tá bunús ag an litir Sean-Chirileach Fita (Ѳ, ѳ) sa litir téite.
KGB
Bunús agus Forbairt an KGB
B'é Cheka, nó Coimisiún Neamhghnách na hUile Rúise um Chath in aghaidh na Frithréabhlóide is na Sabaitéireachta, an chéad rúnseirbhís a bhí ag obair sa Rúis Shóivéadach i ndiaidh do Léinín an chumhacht a shealbhú. Bunaíodh ar an 20 Nollaig 1917 é. I rith na mblianta, is iomaí ainm nua a baisteadh ar Cheka, cosúil le OGPU (Объединённое государственное политическое управление/Ob'yedinyonnoye gosudarstvennoye politicheskoye upravleniye - Riarachán Aontaithe Polaitiúil an Stáit) sa bhliain 1923, NKGB (Народный комиссариат государственной безопасности/Narodnyi komissariat gosudarstvennoy bezopasnosti - Coimeasáracht Phobail Slándála an Stáit) sa bhliain 1941, MGB (Министерство государственной безопасности/Ministerstvo gosudarstvennoy bezopasnosti - Roinn Slándála an Stáit) sa bhliain 1946, agus araile. Cúrsaí polaitíochta ba chúis leis na hathruithe éagsúla seo. I Márta 1953, chumaisc Lavrentiy Beriya Roinn Slándála an Stáit agus Roinn na nGnóthaí Inmheánacha in aon Roinn amháin (MVD, Министерство внутренних дел/Ministerstvo vnutrennykh del - Roinn na nGnóthaí Inmheánacha), ach roimh dheireadh na bliana céanna, cuireadh Beriya chun báis, agus scaradh an dá Roinn ó chéile arís. B'ansin a tháinig an KGB ar an bhfód. Bhí an coiste seo ceangailte go dlúth de Chomhairle na nAirí - rialtas an Aontais Shóivéadaigh - agus é ag tabhairt aire do shlándáil inmheánach agus eachtrach an stáit Shóivéadaigh agus ag bailiú faisnéise faoi shicréidí na stát eile. Ar an 5 Iúil 1978, d'athraigh ainm oifigiúil an KGB ó "Choiste Slándála an Stáit ag Comhairle Airí an Aontais Shóivéadaigh" go "Coiste Slándála Stáit an Aontais Shóivéadaigh", agus rinneadh Aire Rialtais de chathaoirleach an Choiste.
Téite
Stair
Sin é stair an litir téite.
KGB
Bunús agus Forbairt an KGB
Tháinig deireadh le stair an KGB, nuair a bhain an Coirnéal-Ghinearál Vladimir Kryuchkov, Ceannasaí an KGB, leas as acmhainní na seirbhíse slándála san iarracht a rinne seisean agus coimeádaigh eile an Bhiúró Pholaitiúil leis an gcumhacht a sciobadh ó Mikhail Gorbachev i Mí Lúnasa 1991. Thit an tóin as an gcoup d'état seo, agus caitheadh Kryuchkov i dtóin an phríosúin. Chuaigh an Ginearál Vadim Bakatin i gceannas ar an KGB, agus bronnadh na cumhachtaí air an t-eagras a scor. Ar an 6 Samhain 1991, tháinig dhá sheirbhís slándála nua in áit an KGB, mar atá, an SVR (Служба Внешней Разведки/Sluzhba Vneshney Razvedki) nó Seirbhís na Faisnéise Eachtraí, agus an FSB a luadh thuas. Tá an FSB an-chosúil leis an sean-KGB ó thaobh na heagraíochta de.
Ó lá a bhunaithe, bhí fórsa slándála stáit an Aontais Shóivéadaigh ceaptha "mar chlaíomh is mar sciath chosanta" do Pháirtí Cumannach an Aontais Shóivéadaigh agus don réabhlóid Bhoilséavach. I dtús a staire, is iomaí éacht a d'éirigh leis an bhfórsa, nó san am sin, ní raibh córas státslándála na dtíortha eile, cosúil leis an Ríocht Aontaithe agus na Stáit Aontaithe, leath chomh dian is a shílfeá, agus mar sin, bhí sé an-fhurasta ag gníomhairí rúnda an Aontais Shóivéadaigh sleamhnú isteach i státseirbhís na dtíortha seo. Is iomaí duine san Iarthar a fuair an idé-eolaíocht Chumannach tarraingteach go leor, agus mar sin, bhí na Sóivéadaigh in ann gníomhairí a earcú as measc mhuintir na dtíortha féin. Sampla maith de seo ab ea Cúigear Cambridge, is é sin, cúigear Sasanach a bhí ag staidéar in Ollscoil Cambridge nuair a d'earcaigh slándáil stáit an Aontais Shóivéadaigh iad: Kim Philby, Donald Duart Maclean, Guy Burgess, Anthony Blunt agus an cúigiú fear nár haithníodh riamh go foirmeálta.
B'é an t-éacht spiaireachta ba mhó a d'éirigh leis na Sóivéadaigh ná gur insíothlaigh siad Tionscadal Manhattan, an tionscadal a bhí ar obair ag na Meiriceánaigh leis an mbuama adamhach a fhorbairt. Bhí beirt fhisiceoirí de chuid an tionscadail, mar atá, Klaus Fuchs agus Theodore Alvin Hall, ag obair do na Sóivéadaigh.
Ní hamháin go raibh an KGB agus a réamhtheachtairí ag bailiú faisnéise - bhí siad ag géarleanúint naimhde polaitiúla Stailín fiú i dtíortha inar chreid siad iad féin slán sábháilte. Ina measc siúd, bhí iarsmaí na nGardaí Bána ó laethanta Chogadh Cathartha na Rúise, a fuair tearmann sna tíortha Iartharacha, nó Leon Trotscaí, a bhí ina bhall den Rialtas Bhoilséavach ar dtús, agus a chuaigh ar deoraíocht go Meicsiceo nuair a d'éirigh idir é agus Stailín. D'éirigh leis na Sóivéadaigh spiaire dá gcuid féin, Cumannach óg ón gCatalóin darbh ainm Ramón Mercader, a sheangú isteach i gciorcal aitheantais Throtscaí, agus mharaigh sé an sean-Bhoilséavach le buille piocóide sa chloigeann.
I mblianta an Chogaidh Fhuair, bhí an KGB ag déanamh páirt thábhachtach ag cosaint córas aonpháirtí an stáit Chumannaigh tríd na heasaontóirí polaitiúla a smachtú is a ghéarleanúint. Chuir an KGB brú mór ar dhaoine ar nós Aleksandr Solzhenitsyn agus Andrey Sakharov. D'éirigh leis an KGB freisin cuid mhaith faisnéise a bhailiú faoi eolaíocht is faoi theicneolaíocht an Iarthair. Mar shampla, bhí an t-eitleán forshonach Sóivéadach, Tupolev Tu-144, múnlaithe ar an Concorde, an t-eitleán forshonach a bhí á forbairt ag na Francaigh agus na Sasanaigh in éineacht.
In imeacht na mblianta, thosaigh an tobar ag trá ar an KGB, áfach. I ndiaidh don Aontas Shóivéadach Éirí amach na hUngáire a chloí sa bhliain 1956 agus deireadh a chur le hEarrach Phrág sa bhliain 1968, tháinig an tuiscint ag cuid mhór d'aos óg idéalach an Iarthair nach raibh san Aontas Shóivéadach ach tíorántacht bhrúidiúil. Mar sin, ní raibh an oiread sin de mhuintir an Iarthair sásta cuidiú leis an Aontas Sóivéadach a thuilleadh. Sna blianta deireanacha, b'éigean do na Sóivéadaigh airgead a íoc lena gcuid cúlaistíní Iartharacha.
Modh Oibre an KGB
Mar is gnách do na seirbhísí faisnéise ar fud an domhain, bhí idir fhoireann dhlíthiúil agus fhoireann neamhdhlíthiúil de chuid an KGB ag oibriú i ngach tír choimhthíoch. Bhí na gníomhairí dlíthiúla ag cur gothaí an taidhleora orthu féin, agus díolúine thaidhleoireachta acu ó dhlíthe na tíre sin. Dá bhfaigheadh údaráis na tíre amach go raibh gníomhaire dlíthiúil ag déanamh spiaireachta, b'é an rud ba mheasa a d'fhéadfadh tarlú dó ná go ruaigfí as an tír sin é agus go gcaithfeadh sé dul abhaile. Maidir leis na gníomhairí neamhdhlíthiúla, ba léir nach raibh díolúine den chineál sin acu, agus dá mbéarfaí orthu, chaithfidís a shéanadh go raibh baint ar bith acu le rialtas an Aontais Shóivéadaigh.
Bhí na Sóivéadaigh ábalta cuid mhaith gníomhairí ardleibhéil a earcú sna tíortha Iartharacha, ó bhí an idé-eolaíocht Chumannach sách tarraingteach i súile a lán daoine ansin. I ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, arís, bhí cuid mhaith daoine nach raibh ina gCumannaigh, bhí siad buíoch beannachtach de na Sóivéadaigh as an éacht a rinne a gcuid trúpaí ag treascairt thíorántacht Hitler. Ina dhiaidh sin féin, áfach, tháinig maolú ar an gcairdiúlacht idé-eolaíoch i rith na mblianta, nuair a thosaigh radacaigh óga an Iarthair ag lochtú an Aontais Shóivéadaigh faoin gconradh a shínigh Molotov agus Ribbentrop sa bhliain 1939 faoi chríochdheighilt Oirthear na hEorpa agus faoin dóigh ar chloígh na Sóivéadaigh éirí amach na hUngáire sa bhliain 1956 agus gluaiseacht dhaonlathach na Seicshlóvaice sa bhliain 1968. Ní raibh anlathas na seanfhear faoi Leonid Brezhnev ag taithneamh leis an dream seo ach an oiread. Mar sin, b'éigean don KGB dul i muinín dúmháil agus breabaireachta le gníomhairí nua a earcú san Iarthar.
I mbunáiteanna dlíthiúla an KGB, bhí na hoibríochtaí rangaithe go dian:
mion|Kim Philby ar stampa poist ón APSS (1990)
Ní raibh struchtúr chomh dian ag an KGB neamhdhlíthiúil, de ghnáth.
Cosúil leis na seirbhísí spiaireachta eile, d'aithin an KGB na "gníomhairí" thar na "rialtóirí". B'iad na gníomhairí a bhailíodh agus a sholáthraíodh an fhaisnéis, agus b'iad na rialtóirí a sheachaideadh chuig an gCreimil í agus a d'íocadh leis an ngníomhaire. Ba mhinic a bhí sraith fhada de rialtóirí éagsúla ag aon ghníomhaire amháin i rith na mblianta a chaith sé i mbun oibre. Íorónta go leor, nuair a tháinig Kim Philby go Moscó, ní raibh cead isteach aige i gCeanncheathrú an KGB, ó nach raibh ann ach gníomhaire coimhthíoch de chuid an KGB, seachas rialtóir.
Is iomaí gníomhaire neamhdhlíthiúil a rugadh sa Rúis féin, agus chaithfeadh an KGB cúlra na ngníomhairí seo a chumadh is a cheapadh go cairéiseach ó thús deiridh agus féiniúlacht duine eile a bhronnadh orthu. Bhí dhá fhéidearthacht ann: d'fhéadfaí féiniúlacht duine bheo a thabhairt dó, agus an duine seo ag cuidiú leis an gcúlra bréige a sholáthar; nó d'fhéadfaí féiniúlacht duine mhairbh a bhronnadh air agus an chuma a chur ar na cúrsaí nach bhfuair an duine seo bás ar aon nós.
Bhí gníomhairí an KGB sách minic ag plé leis an gcineál oibre is minicí a shamhlaítear leis na spiairí: ag goid nó ag grianghrafadh cáipéisí rúnda agus ag seachadadh faisnéise trí bhoscaí rúnda litreach. Thairis sin, bhain an KGB úsáid fhorleathan as na hagents provocateurs, is é sin, gníomhairí a sheangaigh isteach i measc lucht leanúna an duine a bhí le fuadach, le marú nó le clúmilleadh. Bhí siad ag insíothlú na ndreamanna éagsúla polaitiúla freisin: má bhí brúghrúpa éigin an-naimhdeach i dtaobh an Aontais Shóivéadaigh, chothaigh na gníomhairí seo easaontas idir baill an ghrúpa.
Stair an KGB
Bunaíodh Cheka, nó an Coimisiún Neamhghnách (is é sin, Coimisiún a raibh cumhachtaí neamhghnácha bronnta air) sé seachtaine i ndiaidh Réabhlóid Dheireadh Fómhair. Bhí sé leis an stát úr Boilséavach a chosaint in aghaidh a chuid naimhde "buirgéiseacha", go háirithe in aghaidh na nGardaí Dearga. Ó thús báire, bhí sé de nós ag an gCoimisiún easaontas polaitiúil a chealú tríd na "frithréabhlóidithe" a cheistiú agus a chéasadh go brúidiúil. Ba "frithréabhlóidí" gach duine a rabhthas in amhras faoi, ar ndóigh. Ní ba déanaí, dúirt Léinín féin nach dtiocfadh an stát Boilséiveach slán as tréimhse na héiginnteachta i ndiaidh na réabhlóide, ach go bé go raibh an Coimisiún ann. Ar an 20 Nollaig 1920, cuireadh bun le Rannóg na Faisnéise Coimhthíche, nó INO (Иностранный отдел/Inostrannyi otdel) le faisnéis a bhailiú ón gcoigríoch. Baisteadh ainm nua ar an gCoimisiún féin, is é sin, OGPU, nó Riarachán Aontaithe Polaitiúil an Stáit, agus sin é an t-ainm a choinnigh sé ar feadh na bhfichidí agus na dtríochaidí.
Bhí oibríochtaí an OGPU ag dul i bhfairsinge sa bhaile agus i gcéin, ach de réir mar a bhí an pharanóia ag dul chun donais ar Stailín, bhí a misneach ag teip ar lucht na rúnseirbhíse. Nuair a bhí Stailín ag rialú na tíre, b'éigean do lucht slándála an stáit "comhchealga" a "nochtadh" nach raibh ann ar aon nós, ach amháin in intinn an deachtóra féin. B'é Stailín féin a dhéanfadh anailís ar an bhfaisnéis a bhí bailithe ag na gníomhairí, agus ní raibh aon duine de lucht na rúnseirbhíse féin sách dána le conclúidí a bhaint as an eolas beag beann ar Stailín féin. Na tuairiscí a fuair Stailín le feiceáil, ba mhinic a bhí lucht na rúnseirbhíse tar éis iad a chóiriú agus a dhathú leis an rud ba mhian leis a insint don deachtóir. Sa deireadh thiar, cuireadh cuid mhaith oifigigh de chuid na seirbhíse faisnéise chun báis le linn na bPurguithe Móra faoi dheireadh na dtríochaidí, agus thosaigh an tOGPU go léir ag titim as a chéile. Sa bhliain 1938, cuireadh Genrikh Yagoda chun báis - an t-oifigeach a bhí i gceannas ar an OGPU sna blianta 1934-36 agus a chóirigh na chéad trialacha móra taispeántais. An t-oifigeach a tháinig i gcomharbas ar Yagoda, Nikolay Yezhov, fuair sé an bás céanna sa bhliain 1940. Ar dtús, chuir sé na Purguithe Móra i gcrích, de réir orduithe an deachtóra, agus ina dhiaidh sin, cúisiodh é féin faoi choir éigin nach ndearna sé ar aon nós - díreach mar a rinneadh leis na mílte daoine a maraíodh ar orduithe Yezhov féin.
I ndiaidh na bpurguithe, tosaíodh ag atógáil na heagraíochta - NKGB, nó Coimeasáracht Phobail Slándála an Stáit, a bhí uirthi anois. Níor athraigh an ceannasaí nua, Lavrentiy Beriya, a dhath faoin dóigh a raibh an tseirbhís rúnda ag iarraidh Stailín a ghiúmaráil trí chreidiúint a thabhairt dá chuid teoiricí comhcheilge. San am céanna, áfach, bhí ag éirí go maith leis an tseirbhís a cuid gníomhairí a shuí in áiteanna tábhachtacha i saol na dtíortha Iartharacha. Tháinig cuma nua ar an eagraíocht arís sa bhliain 1947, nuair a rith leis an Aire Gnóthaí Eachtracha Vyacheslav Molotov "Coiste Eolais" nua (Комитет информации/Komitet informatsii as Rúisis) a bhunú. Bhí an Coiste seo ceaptha leis an rúnseirbhís - an MGB (Roinn Slándála an Stáit), a bhí uirthi anois - a chumasc le seirbhís faisnéise an Airm (GRU, nó Главное Разведывательное Управление/Glavnoye Razvedyvatel'noye Upravleniye - "Príomh-Riarachán na Faisnéise"). Nuair a chaill Molotov an meas mór a bhí ag Stailín air, ligeadh an Coiste Eolais i ndearmad.
An chéad chathaoirleach ar an KGB a raibh uaillmhianta thar a cheart féin aige, b'é Aleksandr Shelepin é. Bhí sé i gceannas ar an gCoiste sna blianta 1958-61, agus nuair a chaill Khrushchev a oifig mar Ard-Rúnaí an Pháirtí Chumannaigh, bhí Shelepin orthu siúd a ghlac páirt sa choup seo. Mar sin féin, tugadh bata is bóthar do Shelepin agus dá choimircí, Vladimir Semichastnyi. Ba chuimhin le Brezhnev an dóigh a raibh Beriya ag iarraidh dul i gceannas ar an Aontas Sóivéadach i ndiaidh bhás Stailín, agus níor theastaigh uaidh an iomarca cumhachta a fhágáil ag ceannairí an KGB i dtréimhse na héiginnteachta i ndiaidh imeacht Khrushchev,
B'é Yuri Andropov a tháinig i gcomharbas ar Shelepin agus ar Semichastnyi. Bhí seisean ar an duine ab fhaide a d'fhan i gceannas ar an KGB, agus ar an duine ba mhó cumhachta, leis. D'éirigh leis suíochán an Ard-Rúnaí a bhaint amach dó féin nuair a cailleadh Brezhnev sa deireadh, ach níor mhair sé féin i bhfad ina dhiaidh sin. Fad is a d'fhan sé i gceannas, bhí an KGB an-dian ag iarraidh muintir an Aontais Shóivéadaigh a choinneáil faoi smacht agus pionós a ghearradh dóibh siúd nach dtabharfadh an urraim cheart don idé-eolaíocht.
B'é Vladimir Kryuchkov ceannasaí deireanach an KGB. Bhí sé míshásta leis an ngleasnast a bhí á chur chun cinn ag Mikhail Gorbachev, agus bhí sé orthu siúd a d'fhéach le Gorbachev a chur as oifig le lámh láidir sa bhliain 1991. Faoin am seo, áfach, ní raibh eagla ar na daoine roimh an KGB a thuilleadh, agus nuair a thit an tóin as an gcoup d'état seo, bhí port an KGB seinnte. Cuireadh an KGB ar ceal ar an 6 Samhain 1991, agus tháinig dhá eagraíocht nua ina áit: an tseirbhís státslándála, nó an FSB, agus an tseibhís spiaireachta, SVR.
Bhí Vladimir Putin, Príomh-Aire agus iar-Uachtarán na Rúise, ina ghníomhaire don KGB. Ar dtús, bhí sé ag coinneáil súile ar na mic léinn in Ollscoil Leningrad, agus ina dhiaidh sin, bhí sé ag obair don KGB sa Ghearmáin Thoir.
Liosta de charachtair Eastenders (1993)
Sobaldráma Briotanach is ea EastEnders. Is liosta na gcarachtar é seo, a tháinig ar an gclár den chéad uair sa bhliain 1993:
Pápa Leon VII
Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach Rómhánach é Pápa Leon VII.
Treehouse of Horror XIV
Craoladh an chéad eipeasóid, "Treehouse of Horror XIV", den cúigiú sraith déag The Simpsons ar an 2 Samhain 2003. Scríobh John Swartzwelder an eipeasóid seo. D'fhéach 16.22 milliún duine ar an eipeasóid.
Cheiliúradar an eipeasóid seo Oíche Shamhna, agus is an ceathrú heipeasóid déag a cheiliúrtar Oíche Shamhna í.
Creag Ealachaidh
Is sráidbhaile suite i gComhairle Mhoireibh é Creag Ealachaidh.
Madog Crypl
De sliocht Prionsaí Powys Fadog agus Tiarnaí Dinas Bran ab ea Madog Crypl (nó Madog Crippil) (c. 1275 – 1304). Tugtar Madog III air uaireanta, ámh ní raibh sé ina thiarna ach cuid de thailte na teaghligh faoi smacht choróin Shasana.
Saol
Bhí sé ina fhear óg nuair a d’éag a athair Gruffydd Fychan sa bhliain 1289, agus dá bhrí sin cuireadh a chuid thailte i ngéibheann na Banríona, ansin Reginald de Grey ina diaidh, agus Thomas Macclesfield ina dhiaidh. D’iarr Madog ap Gruffydd ar an Rí lón feiliúnach a thabhairt dó, agus dealraíonn go raibh sé tugtha – thug an Rí tailte a athar dó. De réir dealramh, bhí Glyn Dwfrdwy in Edeirnion, agus leath cwmyd Cynllaith san áireamh (an cheantar timpeall Sycharth. Phós Madog Gwenllian, iníon Ithel Fychan as Halkin, agus rugadh mac amháin, Gruffydd Rhuddallt, a pósadh ar an 8 Iúil 1304, agus é sé bliain d’aois le Elizabeth, iníon John LeStrange as Knockin. Cailleadh Madog sa bhliain chéanna ina mhainéar, Rhuddallt, b’fhéidir i Glyn Dyfrdwy.
San Uinseann agus na Greanáidíní
Tír is ea iad San Uinseann agus na Greanáidíní atá suite i Muir Chairib. Is é Kingstown an phríomhchathair agus an chathair is mó sa tír.
Pápa Stiofán VIII
Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é an Pápa Stiofán VIII.
Craobh Iomána Cúltaca Fé-25 na Mumhan 2017
Ba í Craobh Iomána Cúltaca Fé-25 na Mumhan 2017 an chéad eagrán den Craobh Iomána Cúltaca Fé-25 na Mumhan ó bunaíodh an comórtas in 2017. Thosaigh an chraobh ar an 4 Meitheamh 2017 agus chríochnaigh sí ar an 18 Meitheamh 2017.
Wakayama
Croí-hathair de chuid na Seapáine is ea Wakayama (和歌山市). Tá sí suite i ndeisceart Honshu, an t-oileán Seapánach is mó. Tá 369,088 duine ina gcónaí i Wakayama (daonáireamh 2010).
Sabhal Mòr Ostaig
Coláiste is ea Sabhal Mòr Ostaig atá suite san Oileán Sciathánach in Albain agus atá ag teagasc trí mheán na Gàidhlige suas go dtí leibhéal iarchéime. Tá thart fá 100 mac léinn lánaimseartha ar láithreán na Colaiste. Tá cuid acu ag déanamh dianchúrsa Gàidhlige ar feadh bliana amháin. Leanann cuid acu ar aghaidh bliana eile, nó ar feadh trí nó ceithre bliana chun céim BA nó céim onóracha a bhaint amach. Tá cúrsa practiciúil ar na meáin ann fosta, le dlúthbhaint leis an teilifís Ghàidhlige.
Lugdunum
Ba chathair thábhachtach Rómhánach i nGall na Fraince é Lugdunum nó Colonia Copia Claudia Augusta Lugdunum (Dún Lugh i nGaeilge nó an chathair nua-aimseartha Lyon). Bhunaigh Lucius Munatius Plancus í sa bhliain 43 RC. Ba phríomhchathair na cúige rómhánaí Gallia Lugdunensis (a chiallaíonn "Gall Dhún Lugh"). Bhí an chathair ríthábhachtach in iarthar na hImpireachta Rómhánaí ar feadh 300 bliain i ndiaidh a bunaithe. Rugadh an dá impire Cláidias agus Caracalla i nDún Lugh. Bhí an bhunchathair Rómhánach lonnaithe ó thiar na Róine agus na Sóine, ar arda an tSean-Fhóraim (Forum Vetus sa Laidin, Fourvière i bhFraincis). Faoi am chéadta dheiridh na hImpireachta, bhí an chuid is mó den daonra lonnaithe i nGleann na Sóine agus ag bun Fourvière.
Sabhal Mòr Ostaig
Déanann an Coláiste an-chuid cianfhoghlama fosta. Tá An Cùrsa Inntrigidh  ann do thosnaitheoirí na Gàidhlig, le rang gutháin uair a chloig gach seachtain. Ach is féidir leanúint ar aghaidh go dtí céim nó céim onóracha tríd an cianfhoghlama. Agus fiú amháin ag leibhéal níos airde tá MSc ann i Cultar Dùchasach agus Eachdraidh na Gàidhealtachd (Cultúr Dúchasach agus Stair na Garbhchríche), agus tá roinnt mac léinn PhD ann chomh maith.
Lugdunum
Ainm
Bunaíodh an chathair Rómhánach faoin ainm Colonia Copia Felix Munatia, áfach d'fhás an úsáid den ainm 'Lugdunum' (Dún Lugh) agus ar uairibh 'Lugudunum' ag deireadh an chéad aois iar-Chríost. Is laidineacht den logainm gallach 'Lugodunon' é sanasaíocht 'Lugdunum'. B'é an Gaillis an teanga ceannasach den réigiún a chlaoigh na Rómhánaigh. Ciallaíonn dunon dún nó Dúnfort i nGaeilge, agus síltear go thagann Lug ó ainm an dia Cheilteach Lugh (ainm a chiallaíonn Dún Lugh i nGaeilge). Deirtear freisin gur ón bhfocail gaillise lugus (caróg) é an fhréamh Lug, nó freisin gurb focail gallach do 'sholas' (gaolmhar le lux Laidineach). Le linn na Mheánaoise, d'athraigh Lugdunum go Lyon trí athrú fuaime nádúrtha.
Sabhal Mòr Ostaig
Cuireann an Coláiste cúrsaí seachtaine ar fáil ag am na Cásca agus i rith an tsamhraidh: cúrsaí ceoil traidisiúnta agus cúrsaí Gàidhlige agus cúrsaí eile. Bíonn cúrsa Gàidhlig ann uair nó dó gach bliana go sonraithe do dhaoine atá líofa cheana i nGaeilge na hÉireann.
Lugdunum
Lonnaíochtaí Réamh-Rómhánacha agus an Ceantar roimh bhunú an Chathair
Tá fianaise ann de lonnaíochtaí gallacha sa cheantar roimh gur bhunaíodh an chathair Rómhánach, agus d'áitreamh cónaithe réamh-Ghallach ag síneadh chomh fada siar leis an gClochaois. Molann fianaise seandálaíochta go raibh trádáil idir Dún Lugh agus cathracha Campánacha san Iodáil- trádáil cheirmeach agus d'fhíon- agus úsáid d'fhearastú i stíl Iodálach i dtithe Dún Lugh roimh choncas na Rómhánaigh. Bhí an Gall cloíte ag na Romhánaigh faoi cheannas Iúil Caesair idir 58 agus 53 IC. Is an phríomh-fhoinse d'eolas faoin nGall réamh-Rómhánach é a chur síos, De Bello Gallico, áfach níl tagairt ar leith de Dhún Lugh.
Pápa Marinus II
Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é an Pápa Marinus II.
Lugdunum
Búnús na Cathrach Romhánaí
I 44 RC, deich bhliain i ndiaidh ghabháil an Ghaill, feallmharaíodh Caesar agus phléasc cogadh cathrach Rómhánach amach. Dar leis an staraí Dio Cassius, i 43 RC, d'ordaigh Seanad na Róimhe do Mhunatius Plancus agus do Lepidus, gobharnóirí na Gaille lárnaí agus an Ghaill Trasalpach, cathair a bhunú do ghrúpa theifeach Romhánacha a bhí díbeartha ó Vienne (baile timpeall 30 km ó dheas ó Dhún Lugh) a bhí campáilte ag cumair na Róine agus na Sóine. Deir Dio Cassius gur slí é seo chun cosc a chur le aontú Marcais Antaine agus a nairm a chur níos doimhne i gcoimhlint. Molann fianaise eipeagrafach gurb é Munatius Plancus príomh-bhunaitheoir Dhún Lugh.
Sabhal Mòr Ostaig
Stair
Bunaíodh an Coláiste sna 1970í ar Ostaig Farm Square le fiontraí áitiúil, Sir Iain Noble a bhí báúil don Ghàidhlig. Ar dtús ní raibh ann ach leabharlann agus corra chúrsa goirid, ach thosaigh cúrsaí HND dhà-bhliadhna sa bhliain 1983 le ochtnar de mhac léinn lánaimseartha.
Daoine
Bhí an file gaelach aithnidiúil, Somhairle MacGill-Eain, i measc na comhaltaí boird luaithe.
Lugdunum
Búnús na Cathrach Romhánaí
Is dóigh go raibh daonra de chúple mhíle i nDún Lugh ag am a bunús. Bhí na saoránaigh sannta ó thaobh riaracháin de don threabh Gailéarach. Bhí na chéad fhoirgnimh Romhánacha lonnaithe ar na harda Fourvière agus thar na haibhne Sóine. B'é Uiscerian na Geire, críochnaithe sa 1ú Chéad IC, ceann de cheithre uiserian ag cur uisce ar fáil don chathair.
Laistigh de 50 bhliain d'fhás Dún Lugh i méid agus tábhachtach, ag éirí chun bheith mar lárionad riaracháin den Ghall agus den Ghearmáin Rómhánach. Faoi am dheiridh réimis Ágastais, rinbne Strabó cur síos ar Lugdunum mar acomhal ceithre phríomhbhóthair: an bealach do Narbonensis (Cúige na Narbóinne), don Mhasáil (Massilia i Laidin, Marseilles i bhFrainis inniu) is don Mhuir nIocht) ó thiar thuaidh agus an bealach don Acatáin ó thiar.
Rinne fogasacht na teorann leis an nGearmáin Lugdunum ina chathair tábhachtah go straitéiseach ar feadh cheithre chéad, mar áit do thuilleadh forleathnú Rómhánach sa Ghearmáin, agus freisin mar b'í an t-aon chathair agus lárionad riaracháin sna cúige Gallacha. Ba chroí thrádála agus airgeadais na cúigí ó thiar thuaidh í freisin.
Aird na hImpirí
Rugadh Cláidias i nDún Lugh i 10 RC agus chóinigh sé ann ar a laghad ar feadh dhá bhliain. Mar impire, d'fhill sé ar Lugdunum i 43 IC ar a shlí chun an Bhreatain a chloígh, agus stad sé arís ann tar éis a gconclúid buach i 47. Aimsíodh scairdeán uisce ag tabhairt ómós dá bhua. Lean sé ar aghaidh chun suim tacaíochta a fhorbairt don bhaile, ag ligint do suntasaigh an bhaile incháilithe chun bheith ar fiannas i Seanad na Róimh, mar atá curtha síos thuas.
Le linn réamas Chládias, tógadh droichead trasna na Róine, ag cur le tábhacht straitéiseach na cathrach. Bhíodh doimhneacht na habhann agus an gleann seascainn máguaird mar bhacainn taistil agus teagmhála don oirthear roimh é seo. Ghiorraigh an bealach nua, ar a ghlaodh compendium, an aistear idir Dún Lugh agus Vienne ó theas, agus rinne sé níos dírí na bóithre idir Lugdunum, an Iodáil agus an nGearmáin. Faoi deireadh a réimis, b'é ainm oifigiúil na cathrach ná Colonia Copia Claudia Augusta Lugudunenisium (sin 'Raidhse Chóillíneacht Chláidias Ágastais Dhún Lugh' i Laidin) a ghiorradh síos go dtí CCC AVG LVG.
In ainneoin an easpa chúirte impiriúla le linn an chéad aois eile, bhí rath ar Dhún Lugh, suas go dtí Septimius Severus agus Cath Dhún Lugh i 197 IC.
Cath Dhún Lugh
Tháinig deireadh leis an Dara haois le coimhlint eile do chomharbas impiriúl. Maraíodh an tImpire Peirteanacs i 193, agus thriáil ceathrúir ghinearál nua an suíochán ríoga a fháil. D’fhorbair beirt chéile comhraic- Clóidias Ailbíneas agus Septimius Severus (Seiptimias Sevéireas)- comhaontas poilitiúil ar dtús. B’iad-lagáid na Breataine é Ailbíneas, a bhí i gceannas ar léigiúin sa Bhreatain agus sa Ghall. Bhí Severus i gceannas ar na léigiúin panónacha. Dhaingnigh Sevéireas a chumhacht sa Róimh, agus bhris sé a chomhaontu le Ailbíneas. D’aontaigh Seanas na Róimhe leis, agus d’fhógraigh siad gur naimhead phoiblí a bhí in Ailbíneas. Bhí Clóidias tar éis a airm a bhunú garr do Dhún Lugh go luath i 195. Rinne sé plean ann chun Severus a fhreagairt (go mílíteach). Fuair sé tacaíocht ó Lucius Novius Rugus, gobharnóir Hispania Tarraconensis (an cúige "Spáinn Tharracó"). Thóg Severus a airm ón Iodáil don Ghearmáin i leith dheiridh 196. Throid na hair mar dtús i dTinurtium ("Tionáirtiam" nó "Tournus"), timpeall 60 km suas na Sóine ó Dhún Lugh. Chúiligh Ailbíneas lena fhórsaí siar ansin do Lugdunum. Ar 19ú Feabhra 197 d’ionsaigh Severus Clóidias arís in iarthuaisceart na cathrach. Bhí airm Ailbíneas cloíte i gCath folach Dhún Lugh. Deir Dio Cassius go raibh 300,000 fear ag troid. Chuir Ailbíneas lámh ina bhás féin i dteach in aice na Róine; seoladh a cheann don Róimh mar rabhadh dá thacadóirí. Céasadh éinne i nDún Lugh a thug tacaíocht d’Ailbíneas ina dhiaidh. Fágadh an chathair ‘ina fothraigh’ tar éis na troda.