cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mary Poppins (scannán)
Scannán de chuid Disney ón bhliain 1964 is ea Mary Poppins. Ghlac Julie Andrews, Dick Van Dyke, Karen Dotrice, Matthew Garber, David Tomlinson, Glynis Johns, Hermione Baddeley, agus Ed Wynn páirt ann.
Milan Kundera
Ficsean
Tháinig a chéad úrscéal, Žert (An Jóc) amach sa bhliain 1965, a nascann a thaithí phearsanta leis an gCumannachas agus stair na Seicslóvaice le téamaí ginearálta ar nós an ghrinn, na hidé-eolaíochta agus an díoltais. Rinne Jaromil Jireš scannán bunaithe ar an úrscéal i 1968.
Úrscéal eile a chuaigh go mór i bhfeidhm ar an bpobal ná Kniha smíchu a zapomnění (Leabhar an Gháire agus na Díchuimhne, 1979) ina gcleachtann Kundera a stíl shainiúil scríbhneoireachta a cheanglaíonn plotaí neamhspleácha agus stíleanna éagsúla le chéile go healaíonta.
Ba nuálaí a bhí i Kundera chomh maith le bheith ina thraidisiúnaí agus é ag treabhadh seánra an úrscéil. Fuair sé inspioráid ó úrscéalaithe móra – Cervantes, Rabelais, Sterne, Diderot agus eile – a chuir béim ar an éagsúlacht stíle agus ábhair agus a d’fhéach leis an fhoirm liteartha a leathnú amach. clé|mion|Ruaigeadh Kundera as an bpáirtí don chéad uair sa bhliain 1950. Scríobh sé [[úrscéal faoin eachtra seo níos déanaí, Žert (The Joke, 1967).]]
Aiste liteartha
Thar aon rud eile, bhí Kunderaina mháistir ar an aiste liteartha – sleachta ar an bhfealsúnacht, ar an stair nó ar an gceol laistigh de na húrscéalta, atá ceangailte go scaoilte leis na plotaí. Chun sampla amháin a lua, tá an cur síos is fearr a scríobhadh riamh ar cheol na Moráive ar fáil ar leathanaigh Žert. In ainneoin na nuála ar fad, tá a chuid úrscéalta breá soléite i gcónaí agus tá siad in ann aird an léitheora a choinneáil.
Sa leabhar aistí L’art du Roman (Ealaín an Úrscéil) a foilsíodh i bPáras i 1986, míníonn Kundera an bealach ar nasc sé an ceol leis an litríocht. Is ríshuimiúil freisin dearcadh Kundera ar Franz Kafka mar scríbhneoir a raibh bunús daingean réalaíoch taobh thiar dá shaothar (rud a thugann léargas ar leith ar scéalta Kafkacha Uí Chadhain, ‘An Eochair’ go háirithe).
Comhaontú Vársá
mion|clé|Comhaontú Vársá agus [[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh|ECAT ]]
Milan Kundera
Fealsúnacht
Céadfhoilsíodh an aiste pholaitiúil An tIarthar Fuadaithe sa Fhraincis i 1983 (as Gaeilge i 1990 ), agus arís sa bhliain 2023. Breathnaíonn Kundera ar imeachtaí an chogaidh fhuair i gcomhthéacs stair agus chultúr lár na hEorpa. Tá tábhacht faoi leith ag baint leis an bhfocal ‘lár’ toisc go mbíonn díomá agus frustrachas ar an gcuid is mó d’áitritheoirí an réigiúin pé uair a thugtar ‘Oirthear na hEorpa’ air. Is é bunéirim na haiste gur ‘fuadaíodh’ lár na hEorpa go dtí an tOirthear nuair a tháinig formhór an cheantair faoi smacht na Rúise tar éis an dara cogadh domhanda. Áitíonn Kundera go tréan go mbaineann an limistéar leis an Iarthar go cultúrtha agus gur éagóir mhór staire a bhí san ‘fhuadach’ sin. Mórann sé tábhacht lár na hEorpa ó thaobh na smaointeoireachta, an cheoil agus na litríochta de.
Gaeilge
Tá a lán smaointe san aiste a gcuirfeadh lucht na Gaeilge suim ar leith iontu. Labhraíonn Kundera faoi thíortha lár na hEorpa mar “náisiúin bheaga” a bhí ar an taobh “mícheart” den stair go minic agus nach féidir leo a bheith cinnte riamh cé chomh fada a mhairfidh siad.
D'fhoilsigh Coiscéim Croí na hEorpa, arna aistriú ag Áine Ní Conghaile, sa bhliain 1990.
Jack Thompson
Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea Cecil Lewis "Jack" Thompson, a rugadh ar 17 Lúnasa, 1904 in Los Angeles, California agus a fuair bás ar an 11 Aibreán, 1946.
Fithiseán
Saintréithe Cáithnínchosúla
Coinníonn na leictreoin airíonna cáithnínchosúla mar lucht leictreach agus guairne. Tá an lucht leictreach céanna ag gach tonnstaid agus atá ag an leictreon mar cháithnín, agus tá a guairne scoite féin ag gach tonnstaid (guairne suas nó guairne síos).
Ní thugann na fithiseáin adamhacha cur síos sásúil ar chuma is ar chosúlacht an atmaisféir seo, ach amháin más adamh atá i gceist nach bhfuil ach aon leictreon amháin ann (is é sin, adamh hidrigine go bunúsach). San adamh ina bhfuil tuilleadh leictreon, is dual do na leictreoin bhreise an spás timpeall an núicléis a líonadh níos cothroime ná in adamh aon leictreon amháin, ionas go bhfuil sé de chlaonadh i néal leictreon an adaimh – an crioslach dóchúlachta, is é sin, an spás ar dócha na leictreoin a aimsiú taobh istigh de – bheith sách sféarúil, is é sin, ar déanamh liathróide.
Samhlacha Luatha den Adamh
Sa bhliain 1897, nuair a d'fhionn J.J. Thomson an leictreon, tuigeadh do na saineolaithe nárbh iad na hadaimh na bloic thógála ba lú sa dúlra, ach go raibh struchtúr inmheánach acu. Rinne na saineolaithe hipitéisí agus teoiricí faoin struchtúr sin, agus iad ag tuairimíocht faoin ról a bheadh ag an leictreon san adamh. Shíl Thomson go raibh na leictreoin ag dul timpeall ar chineál conairí nó fithisí, agus na fithisí sin ag dul trí chineál glóthán a raibh lucht deimhneach aige, le lucht diúltach na leictreon a chothromú. Tugadh ”maróg risíní” ar an tsamhail seo den adamh, agus ba iad na leictreoin na risíní. Go dtí an bhliain 1909, ba í an mharóg risíní an tsamhail den adamh ba mhó glacadh.
Go gairid i ndiaidh fhionnachtain an leictreoin, chuir an fisiceoir Seapánach Hantaro Nagaoka samhail eile faoi bhráid na saineolaithe ar fud an domhain. Dealraíodh an tsamhail seo le Satarn, pláinéad na bhfáinní. Sa tsamhail seo bhí an lucht deimhneach comhchruinnithe i gcroílár an adaimh, agus na leictreoin á dtimpeallú ar chonairí ciorclacha a bheadh cosúil leis na fáinní timpeall Shatarn. Is beag duine a chuir sonrú i saothar Nagaoka san am, agus bhí an fear féin admhálach go raibh locht amháin ar an teoiric ó thús: de réir na fisice clasaicí, ní féidir le réad a bhfuil lucht leictreach aige gluaiseacht ar chonair chiorclach mar sin, nó is gluaiseacht luasghéaraithe í an ghluaiseacht chiorclach, agus mar sin caithfidh an réad sin fuinneamh a chailleadh agus radaíocht leictreamaighnéadach a astú. Mar sin féin, tháinig sé chun solais de réir a chéile go raibh ”Satarn” ní b'fhearr mar shamhail ná an ”mharóg risíní”.
Samhail Niels Bohr den Adamh
Sa bhliain 1909, fuair Ernest Rutherford amach go raibh an lucht deimhneach comhchruinnithe go dlúth i núicléas an adaimh. Bhombardaigh sé scragall tanaí óir le alfa-cháithníní, a bhfuil lucht leictreach deimhneach acu (inniu, is eol dúinn gurb ionann an t-alfa-cháithnín agus núicléas an héiliam) agus tháinig sé aniar aduaidh air go raibh na cáithníní á scaipeadh go fairsing i ndiaidh dóibh bualadh faoi na hadaimh óir. B'ionann sin is a rá go raibh an lucht sin comhchruinnithe go dlúth in áit amháin, in áit a bheith tanaithe ar fud na ”maróige”.Sa bhliain 1911, d'fhoilsigh Rutherford a chuid torthaí agus an anailís a rinne sé orthu, agus caitheadh an ”mharóg risíní” i dtraipisí mar shamhail den adamh.
Samhail Nua den Adamh
Go gairid ina dhiaidh sin, sa bhliain 1913, mhol Niels Bohr, dalta iardhochtúireachta de chuid Rutherford, samhail nua den adamh. Sa tsamhail seo, bhí na leictreoin ag timpeallú an núicléis de réir dhlíthe na fisice clasaicí, ach san am, bheadh a móiminteam uilleach candamaithe, is é sin, ní fhéadfadh an móiminteam uilleach ach luachanna scoite neamhleanúnacha a fháil, luachanna a d'fhéadfaí a chur in iúl in aonaid h/2π. Níor cheadaigh an srianadh seo ach luachanna ar leith fuinnimh don leictreon, ach an oiread, agus mar sin, má bhí an leictreon tar éis titim ar an leibhéal ab ísle fuinneamh cheana féin, ní fhéadfadh sé tuilleadh fuinnimh a chailleadh agus é ag timpeallú an núicléis.
Níos tábhachtaí fós, mhínigh an tsamhail seo cad is cúis leis na línte speictreacha a bhaineann le dúile éagsúla: an líne astaithe, freagraíonn sé don fhuinneamh a thugann an leictreon uaith agus é ag titim ó leibhéal is airde fuinneamh go leibhéal is ísle fuinneamh, agus an líne ionsúite, freagraíonn sé don fhuinneamh a shúnn an leictreon chuige le léim a ghearradh ó leibhéal is ísle fuinneamh go leibhéal is airde fuinneamh.
Einstein agus an Iarmhairt Fhótaileicreach
An míniú a thug Albert Einstein ar an iarmhairt fhótaileictreach tháinig sé isteach úsáideach ag Bohr leis an mbaint a thuiscint atá ag na leibhéil fhuinnimh sna hadaimh le tonnfhad an tsolais a astaítear. Is éard atá i gceist leis an iarmhairt sin ná an dóigh a n-astaítear leictreoin as an damhna faoi thionchar na radaíochta. Ní féidir leis an radaíocht leictreon ar bith a scaoileadh saor ach minicíocht na radaíochta a bheith sách ard, is é sin, tonnfhad na radaíochta a bheith sách íseal. Deirtear go bhfuil minicíocht tairsí ann: nuair a shroichfidh an mhinicíocht an tairseach seo, tosóidh na leictreoin á n-astú i dtoibinne.
Cearnóg Dhún na nGall
Is cearnóg í Cearnóg Dhún na nGall atá suite i lár na cathrach Bhéal Feirste. thumb|right|250px|[[Halla na Cathrach Bhéal Feirste, Cearnóg Dhún na nGall]]
Pearl Jam
1991 - 1995
clé|440px|thumb|Ag seinm sa bhliain 2005. Chuaigh an grúpa isteach sa stiúideo gan mhoill agus seoladh an chéad albam Ten (ainmnithe as an uimhir gheansaí a caitheadh Mookie Blaylock) ar an 27 Lúnasa, 1991. Albam láidir a bhí ann, le fuaim a bhí áit éigin idir rac crua agus rac clasaiceach, agus díoladh go maith é. Bhí dhá amhrán ann ón tríológ Mamasan, cúpla amhrán nua a bhí scríofa acu le chéile (mar shampla Even Flow, Release, Oceans), an singil mór Jeremy de chuid Ament, agus Porch a scríobh Vedder. Sheinn siad cuid den albam go fuaimiúil ar MTV Unplugged, agus rinne siad físeán don amhrán Jeremy, a bhíodh á chasadh go minic ar an teilifís. Ní raibh fhios ag éinne ag an am go mbeadh sé ar an bhfíseán deireanach a dhéanfadh siad ar feadh tamall fada.
Liam Connor
Is carachtar ficseanúil é Liam Barrington Connor ar an sobalchlár teilifíse Briotanach de chuid ITV Coronation Street. Ghlac Rob James-Collier an pháirt mar Liam idir 2006 agus 2008.
Pearl Jam
1991 - 1995
Nuair a bhí a gcéad albam réidh acu, d'fhág Dave Krusen an grúpa. Fuair siad cabhair shealadach ó Matt Chamberlain, ach d'fhág seisean chomh maith freisin nuair a fuair sé áit sa bhanna ceoil a sheinneann ar an gclár teilifís Saturday Night Live. Is é Chamberlain atá le feiceáil sa físeán Alive. Chuir Chamberlain an banna i dteagmháil le drumadóir nua eile, fear as Texas darbh ainm Dave Abbruzzese. Ghlac Abbruzzese an post, agus thosaigh sé ag seinm go beo leo ar an bpointe.
Gleann Yarra
mion|Gleann Yarra Ainm atá tugtha ar an cheantar timpeall na Abhann Yarra i Victoria, san Astráil is ea Gleann Yarra (‘Yarra Valley’ i mBéarla). Tosaíonn an abhainn thart ar 90 km thoir Cathair Melbourne, agus sruthaíonn sí anoir agus amach go dtí Bá Port Phillip. Go hiondúil, tagraíonn an t-ainm ‘Yarra Valley’ do na ceantracha uachtaracha timpeall na Abhann Yarra, agus níor thagair sí don cheantracha íochtarach, a chuimsíonn an chathair agus na bruachbailte. Is iad Yarra Glen, Healesville agus Warburton na bailte is mó sa ghleann.
Domhnach na Pailme
Marcas 11:1-10.
Tá Íosa ag teacht go  humhail go hIarúsailéim, ag marcáiocht ar asal, téacs atá luaite ag Matha (ach nach  bhfuil ag Marcas): “Abraigí le hiníon Síón: Féach, tá do rí ag teacht chugat, agus é  go ceansa, ag marcaíocht ar asal, ar shearrach beithígh iompair”.
Sliabh na mBan (amhrán)
Is amhrán traidisiúnta Éireannach é Sliabh na mBan. Baineann sé le hÉirí amach na nÉireannach Aontaithe 1798 (Bliain na bhFrancach). Deirtear gurbh é Micheál Ó Longáin a chum an t-amhrán.
An t-amhrán
Ní airím véarsa ó lon ná ó chéirseach
Domhnach na Pailme
Míniú
"Iompraíonn muid craobhacha den chrann pailme agus, muid ag casadh ‘Hósanna’, leanann muid Críost Rí go lúcháireach. Ar an taobh eile, áfach, agus tamall ina dhiaidh sin, tá cealg i bpáis agus i mbás ár dTiarna. Tá sé seo díreach cosúil le dhá thaobh an tsaoil: aoibhneas agus pian, Tabor agus Calvaire. Tá aithne mhaith againn ar an dá thaobh agus mar a athraíonn an saol ó cheann amháin go dtí an ceann eile, ag sníomh scéil atá geal agus dorcha, den bheatha agus den bhás, le ceiliúradh agusle fulaingt".
Sliabh na mBan (amhrán)
An t-amhrán
Is ní fhásann féar ins na coillte ceart;
Níl suim ag an spéirbhean i spórt ná i bpléisiúir
Ach í ag gol is ag béiceach is ag réabadh bas.
Á rá gan faothamh, ní bhfaighidh na séimhfhir
Aon oíche in Éirinn ná uain chun reast,
Is go mbuailfear caoch sinn ar Shliabh na mBan.
Is oth liom féinig bualadh an lae úd
Do dhul ar Ghaeil bhocht is na céadta 'slad
Mar tá na meirligh ag déanamh géim dínn
Stair Luimnigh
Aois Nua, 1900 - 1912
I ndiaidh na h-Athbheochan Gaelaigh agus bunú gluaiseachtaí spórtúla agus cultúrtha ar nós Cumann Lúthchleas Gael sa bhliain 1884 agus Conradh na Gaeilge sa bhliain 1893, dhúisigh suim nua in oidhreacht na hÉireann, go mór mór i measc páistí an mheánaicme Caitlicigh, agus leathnaigh sí go dtí cúrsaí polaitiúla. Bunaíodh Sinn Féin mar pháirtí lán-náisiúnach i gcoinne an Pháirtí Parlaiminteach sa bhliain 1905 agus, cé nár éirigh go maith léi ar dtús, bhí tionchar ag a cuid aidhmeanna sa chathair i measc múinteoirí bunscoile agus oibrithe óga na siopaí, an iarnróid agus na dtábhairní. Chomh maith le sin, choimeád sean-Fhinínigh ar nós Seán Ó Dálaigh agus fear a neacht Caitlín, Tomás Ó Cléirigh, spiorad an réabhlóideachais beo i Luimneach trí Bhráthrachas na Poblachta.
Sliabh na mBan (amhrán)
An t-amhrán
Is a rá nach aon ní leo píc ná sleá.
Stair Luimnigh
Aois Nua, 1900 - 1912
Le linn an ama chéanna, cuireadh tús le gluaiseacht na gceardchumann sa chathair le bunú Comhairle na gCeárd Luimnigh. Cé go bhfuair sí formhór dá tacaíocht ar dtús ó oibrithe oilte an iarnróid agus na ngild tógála, leathnaigh sí a ballraíocht i measc oibrithe il-ghnéitheacha na monarchan bagúin, plúir, leathair agus éadaigh agus í ag lorg leasú pá agus coinníollacha fostaíochta. Toghadh céad ionadaí ghluaiseacht an lucht oibre ar Chomhairle na Cathrach sa bhliain 1898 ach, i ndiaidh athaontú an Pháirtí Parlaimintigh, níor tháinig aon mhéadú ar vóta an eite chlé sa chathair le linn na mblianta dár gcionn.
Na hÓglaigh agus an Chéad Chogadh Domhanda, 1912 - 1916
280px|thumb||Leacht i gCeárnóg an Phoirigh sa bhliain 2007 i gcuimhne ar shaighdiúirí as Luimneach a fuair bás sa Chéad agus sa Dara Chogadh Domhanda i seirbhís Arm na Breataine. Nuair a theip ar Bhiolla Féinrialtais Éireann eile i dTigh na dTiarnaí i Westminster sa bhliain 1912, nochtaíodh laige an Pháirtí Parlaimintigh in aghaidh na nAontachtóirí agus a gcomhghuallaithe i bPáirtí Coimeádach na Breataine. Ach nuair a bhunaigh dílseoirí Ulaidh a ngrúpa paramhíleata féin, Fórsa Óglaigh Uladh (an UVF), faoi stiúiriú iar-oifigigh Arm na Breataine ar an 31 Eanáir 1913, chruthaíodh Óglaigh na hÉireann ina gcoinne ar an 25 Samhain, ghlac polaiteoirí an Pháirtí Parlaimintigh cinnireacht na gluaiseachta nua agus fuair siad tacaíocht forleathan ó mhuintir Luimnigh.
Sliabh na mBan (amhrán)
An t-amhrán
Níor tháinig ár Major i dtús an lae chugainn
Stair Luimnigh
Na hÓglaigh agus an Chéad Chogadh Domhanda, 1912 - 1916
Dhiúltaigh ceannaireacht Arm na Breataine in Éirinn máirseáil i gcoinne an UVF ar an 20 Márta 1914 (Ceannairc an Churraigh), landáil an UVF 25,000 raidhfil i Latharna ar an 24 Aibreán gan aon cur isteach ó na h-Údaráis agus, nuair a mharaigh na póilíní triúr sibhialtach i mBaile Átha Cliath i ndiaidh landáil 1,500 raidhfil ón luamh Asgard i mBinn Éadair ag Óglaigh na hÉireann ar an 26 Iúil, bhí an tír ar tí cogadh cathartha idir Náisiúntóirí agus Aontachtóirí. Ach bhris an Chéad Chogaidh Dhomhanda amach an seachtain ina dhiaidh sin, liostáil mórán ballraíochta an UVF in Arm na Breataine agus d'impigh Seán Mac Réamoinn, ceannaire an Pháirtí Parlaimintigh, ar bhaill Óglaigh na hÉireann an rud chéanna a dhéanamh.
Fithiseán
Einstein agus an Iarmhairt Fhótaileicreach
Mhínigh Einstein an iarmhairt seo leis an teoiric nach tonnghluaiseacht leanúnach atá sa solas (ná i radaíocht leictreamaighnéadach ar bith) ach go bhfuil sé comhdhéanta as pacáistí beaga scoite, is é sin, candaim, nó fótóin. Is iad na fótóin is airde minicíocht na cinn is airde fuinneamh, agus le léim áirithe a ghearradh, caithfidh an leictreon an fuinneamh iomlán atá de dhíth air le haghaidh na léime sin – caithfidh sé an fuinneamh sin a fháil in aon phacáiste amháin, in aon fhótón amháin. Ní féidir leis cuid den fhuinneamh a bhaint ón bhfótón seo agus an chuid eile a fháil ón bhfótón úd eile.
Pearl Jam
1991 - 1995
Nuair a tháinig an dara halbam Vs amach sa bhliain 1993, díoladh beagnach milliún cóip sa chéad seachtain, curiarracht ag an am. Bhí roinnt singlí mhóra ann arís - Daughter, Dissident, Go agus Animal, a bhíodh le cloisteáil ar an raidió go rialta. Ní dhearna siad aon fhíseáin don cheirnín seo, ach níor chuir an rud seo isteach ar rath an albaim. Bhuaigh siad duaiseanna ó MTV arís, agus sheinn siad go beo leis a gcara nua Neil Young ag an taispeántas. Le linn na tréimhse seo, áfach, bhí teannas ag éirí idir Vedder agus Abbruzzese. Bhí Abbruzzese ag baint an-sult as an cháil nua a bhí aige, ach bhí Vedder féin ag éirí níos buarthaí faoi i gcónaí. Nuair a bhí siad i mbun oibre ar Vs, chuir Vedder a lán brú ar Abbruzzese sa stiúideo, agus thit siad amach dá bharr.
Thaifead Pearl Jam an tríú halbam Vitalogy, a eisíodh ar an 6 Nollaig, 1994. Seal aisteach a bhí ann don bhanna, tar éis bhás Kurt Cobain, an choimhlint idir Vedder agus Abbruzzese agus an fonn a bhí orthu a gcuid cáile a laghdú. Ba cheirnín trialach é Vitalogy mar thoradh, le rianta fada agus casta, lán le fuaimeanna aisteacha (mar shampla Vedder ag spraoi le bosca ceoil san amhrán Bugs, agus na maisíochtaí fuaime ar Hey Foxymophandlemama, That's Me). Ar an taobh eile de, bhí cúpla sár-amhráin ann chomh maith, ar nós Not For You (ceann a sheinn siad ar Saturday Night Live), Corduroy, Immortality agus Better Man. Meastar go bhfuil liricí an amhráin Immortality bunaithe ar shaol Kurt Cobain, a chuir lámh ina bhás féin níos túisce sa bhliain. Ba shean-amhrán de chuid Vedder é Better Man, a bhíodh á chasadh aige siar i mBad Radio. Bronnadh Duais Grammy orthu sa bhliain 1994 don amhrán Spin The Black Circle, sa chatagóir Rac-crua Is Fearr.
Sa deireadh, cuireadh Abbruzzese as an mbanna i rith an tsamhraidh na bliana 1994, agus thit sé ar Ghossard an droch-nuacht a thabhairt dó. Dúirt an banna go hoifigiúil gurb é cúrsaí ceoil ba chúis leis, ach i ndáiríre tháinig an cinneadh ó Vedder. Bhí seisean ag iarraidh smacht a chur ar cháil an bhanna, agus bhí Abbruzzese ag dul sa mhalairt treo. Tháinig Jack Irons ó na Red Hot Chili Peppers isteach ina áit sa bhliain 1995, dlúthchara Vedder, agus an duine a thug cabhair dóibh sa chéad áit. An céad jab a rinne Irons le Pearl Jam ná albam nua le Neil Young Mirror Ball. Thaitin Pearl Jam go mór le Young, agus d'iarr sé orthu casadh leis ar an albam nua. Baineann Young úsáid as grúpaí éagsúla i gcónaí, mar shampla Crazy Horse, agus bhí Pearl Jam sásta a bheith bainteach leis an laoch mór seo. Thaifead Pearl Jam dhá amhrán dá gcuid féin - I Got Id agus Long Road ag an seisiún chéanna, agus scaoileadh iad mar an EP Merkin Ball.
Stair Luimnigh
Na hÓglaigh agus an Chéad Chogadh Domhanda, 1912 - 1916
Thug mórán daoine sa chathair tacaíocht don chogadh suas go dtí Nollaig na bliana 1914, go mór mór nuair a chuir roinnt sagairt mór-bhéim ar mhuintir Caitliceach na na Beilge a chosaint ó ionróirí na Gearmáine ina gcuid seanmóin. I dteannta le na céadta iarshaighdiúirí sa chúltaca Airm a ghlaodh suas, ceaptar gur chuaigh suas le 800 fir óga as Cathair Luimnigh isteach san Arm, mórán díobh sa reisimint Fúisiléirí Ríoga na Mumhan (The Royal Munster Fusiliers), as a dtoil féin roimh dheireadh na bliana. Ach nuair nár tháinig aon réiteach luath ar an gcogaíocht, laghdaigh bá an phobail go tapaidh.
Pearl Jam
1996 - 2000
deas|250px|thumb|I mbun ceoil i Los Angeles ar an 10 Iúil 2006. Lean cáil Pearl Jam ar aghaidh ag titim ar feadh cúpla bliain. Ní dhearnadar aon fhíseáin nó aon saghas margaíochta ar bith, agus lean siad ar aghaidh go ciúin. Anuas ar sin, chuir siad tús le conspóid nua nuair a dhiúltaigh siad comhoibriú leis an gcomhlacht Ticketmaster. Cheap siad go raibh praghsanna a bhí ar na dticéid i bhfad ró-ard, agus níor thuigeadar cén fáth a bhí praghsanna éagsúla in áiteanna éagsúla. B'fhéidir go raibh pointe maith acu, ach fuair Pearl Jam amach go raibh sé an-deacair camchuairt cheart a chur le chéile gan Ticketmaster. Bhain siad triail as ar feadh tamaill, ach an toradh a bhí ann ná nach raibh a lán daoine ábalta iad a fheiceáil go beo sa tréimhse seo.
Sliabh na mBan (amhrán)
An t-amhrán
Is ní rabhamar féinig i gcóir ná i gceart
The Wizard of Oz (scannán)
Scannán Meiriceánach is ea The Wizard of Oz (Asarlaí Oz) (1939).
Stair Luimnigh
Na hÓglaigh agus an Chéad Chogadh Domhanda, 1912 - 1916
Ós rud é go raibh éileamh mór ar táirgí bhia na cathrach agus an chontae, dhein eacnamaíocht Luimnigh go maith as an gcogadh agus ní raibh aon fonn ar fhostóirí nó ar fheirmeoirí a gcuid oibrithe ligean chun troda. D'ainneoin iarrachtaí Mhic Réamoinn agus a lucht leanúna, theip ar fheachtais earcaíochta mórán saighdiúirí eile a mhealladh isteach in Arm na Breataine ó lár na bliana 1915 amach.
Fithiseán
Na Línte Speictreacha agus an tAdamh
Ó lár na naoú haois déag anuas is eol do na fisiceoirí línte scoite a bheith sna speictrim astúcháin agus ionsúcháin, rud a d'fhoghlaim siad ar dhóigh phraiticiúil. Nuair a tháinig samhail Niels Bohr den adamh ar an bhfód, d'fhéad sé na línte seo a mhíniú: na línte soilsithe sa speictream astúcháin, d'fhreagair siad do na fótóin a bhí ag titim ó leibhéal ard go leibhéal íseal fuinnimh, agus iad ag astú an difríocht san fhuinneamh mar fhótón nó mar chandam radaíochta; agus na línte dorcha sa speictream ionsúcháin, d'fhreagair siad do na fótóin a bhí na leictreoin a shú isteach leis an léim chéanna a ghearradh sa treo contráilte, ón leibhéal íseal go leibhéal ard.
Sliabh na mBan (amhrán)
An t-amhrán
Ach mar a sheolfaí tréada de bha gan aoire
Ar thaobh na gréine de Shliabh na mBan.
Mo léan léir ar an dream gan éifeacht
Nár fhan le héirim istoíche is stad
Go mbeadh dúthaí Déiseach is iarthar Éireann
Ar teacht lena chéile ón tír aneas.
Go mheadh ár gcampaí déanta le fórsaí tréana
Bheadh cúnamh Dé linn is an saol ar fad
Is ní dhíolfadh meirleach darbh ainm Néill sinn
Fithiseán
Na Línte Speictreacha agus an tAdamh
San am sin, áfach, ní raibh Bohr ag iarraidh saintréithe tonnchosúla a aithint ar na leictreoin ná iad a fheiceáil mar thonnta damhnacha, nó níor rith an smaoineamh sin le haon duine ach dhá bhliain déag ní ba deireanaí. Mar sin féin, an úsáid a bhain Bohr as luachanna candamaithe an mhóimintim uilligh agus as na leibhéil candamaithe fuinnimh ba mhór an chéim ar aghaidh é agus na fisiceoirí ag iarraidh iompraíocht na leictreon sna hadaimh a thuiscint. Thairis sin, spreag an tsamhail seo den adamh forbairt na meicnice candamaí, ó thug sí le fios gurb iad na srianta candamaithe is aonchúis le neamhleanúnacht na speictream is na leibhéal fuinnimh san adamh.
Stair Luimnigh
Éirí Amach na Cásca, 1916 - 1917
Scoilt Óglaigh na hÉireann i ndiaidh na tacaíochta ar thug Mac Réamoinn don chogadh agus, cé gur chuir an cinnearacht ina aghaidh, lean móramh na ballraíochta é nuair a bhunaigh sé Na hÓglaigh Náisiúnta. Tháinig gluaiseacht an mhionlaigh go mór faoi thionchar an Bhráthrachas na Poblachta a bhí mar aidhm acu An Bhreatain a dhíbirt glan as Éirinn, leis an lámh láidir má ba ghá, agus cheap móramh a Árdchomhairle go raibh deis níos fearr acu fad is a raibh Arm na Breataine tógtha suas thar lear le troid i gcoinne na nGearmánach.
Sliabh na mBan (amhrán)
An t-amhrán
Is bhuafaí an réim linn ar Shliabh na mBan.
Ramadan
Féile
Ceiliúrann Ramadan an uair a nochtaíodh rainn an Choráin don Fháidh Muhammed. Is am troscaidh, paidreoireachta, machnaimh é Ramadan, am a chaitear le clann agus cairde agus am chun dea-ghníomhartha a dhéanamh.
Beannachtaíː Deirtear "Ramadan mubarak"  ("Ramadan kareem" uaireanta) nó beannachtaí na féile ort mion|1902ː Eid al-Fitr san [[An Éigipt|Éigipt]]
Troscadh
Déantar troscadh (cosc ar bhia srl. le solas an lae) i gcuimhne do dhaoine nach bhfuil ach fíor bheagán acu le n-ithe, chun trua a léiriú agus chun chun féinsmacht a spreagadh. Bíonn gach Moslamach atá in inmhe agus sláintiúil a dhóthain ar throscadh le linn Ramadan.
Déanann Moslamaigh troscadh mar ghníomh aithrí ("Hadith") chomh maith.
Itheann cuid mhaith Moslamaigh béile go luath ar maidin – an "Suhoor", agus béile eile nuair atá sé dorcha sa tráthnóna – an "Iftar".
Le linn Ramadan, déanann Moslamaigh troscadh ó éirí go luí na gréine. Ciallaíonn sé sin ná nach n-itheann siad le linn uaireanta sholas an lae.
Féilire
Tosaíonn agus críochnaíonn Ramadan ar ghealach lán. Is siombail Ioslamach é an corrán gealaí agus feictear go minic é ar dhíon mosc.
=== Deireadh na tréimhse troscaidhː Eid al-Fitr === Tugtar "Eid al-Fitr " ar dheireadh na tréimhse troscaidh bliantúla, ag tús mí Shawwal, an deichiú mí.
Tá go leor nósanna ag baint le Eid al-Fitr. Mar shampla, tá stíl cheoil fhuinniúil, bheoga ann, an bubu atá fréamhaithe i gceiliúradh mhuintir Mhoslamach Shiarra Leon ar dheireadh na tréimhse troscaidh bliantúla Ramadan.
Sliabh na mBan (amhrán)
An t-amhrán
Mar ar fágadh mórchuid dínn sínte lag.
Bono
mion|Bono sa bhliain 2009.|clé Is é Paul David Hewson príomhamhránaí an bhanna ceoil raic, U2. Rugadh ar an 10 Bealtaine, 1960 i mBaile Átha Cliath, Éirinn é. An leasainm atá air ná Bono Vox, agus an t-ainm stáitse ná Bono. Bhí sé ina bhall uair amháin den bhanna ceoil The Virgin Prunes.
Sliabh na mBan (amhrán)
An t-amhrán
Is an méid a fhan beo dhíobh cois claí nó scairt.
Sande
Bardasacht i dtuaisceart na Gearmáine is ea Sande.
Fithiseán
Déacht Toinne agus Cáithnín
Sa bhliain 1924, chuir Louis de Broglie a theoiric faoi na tonnta damhnacha agus faoin déacht toinne agus cáithnín os comhair an tsaoil mhóir. Is é is impleacht don teoiric seo gur féidir airíonna áirithe na gcáithníní beaga, cosúil leis an leictreon, a mhíniú ach dearcadh ar an gcáithnín mar thonn ar féidir a tonnfhad a dhíorthú as saintréithe an cháithnín de réir foirmle cuíosach simplí. Ar feadh tamaill ghairid, go dtí an bhliain 1926, nuair a d'fhoilsigh Erwin Schrödinger a thonnchothromóid, bhí na fisiceoirí in ann ”tonnfhad” an leictreoin i samhail Bohr a aithint mar fheidhm mhatamaiticiúil a bhí ag brath ar a móiminteam. Mar sin, glacadh leis go raibh leictreon (de réir mar a thuig Bohr é) ag timpeallú an núicléis faoi iolraí leath a thonnfaid de ar chonair chiorclach (inniu féin, teagasctar an tsamhail mhícheart stairiúil seo do na mic léinn, uaireanta). Ar feadh tamaillín b'fhéidir a rá gurbh í samhail seo Bohr den adamh an tsamhail chlasaiceach, agus argóint an tonnfhaid ag cur srianadh breise leis na leictreoin. Caitheadh an tsamhail seo i dtraipisí, áfach, nuair a tháinig an tonnmheicnic thríthoiseach iomlán ina háit sa bhliain 1976. Mar a thuigimid an fhisic inniu is gnách a rá gurbh í samhail Bohr an tsamhail leathchlasaiceach den adamh, agus is é is cúis leis ná go raibh an móiminteam uilleach candamaithe inti – níor tháinig na hipitéisí faoi thonnfhad an leictreoin ar an bhfód ach dhá bhliain déag i ndiaidh do Bohr a shamhail a chur faoi bhráid fhisiceoirí an domhain.
Sliabh na mBan (amhrán)
An t-amhrán
Ach geallaim féin dhaoibh, an té dhein an foghla,
Sande
Achoimre
Baile beag réasúnta ciúin agus taitneamhach is ea Sande atá suite i dtuaisceart na Gearmáine, sa tSacsain Íochtarach (Niedersachsen as Gearmáinis). Freaslainn (Friesland as Gearmáinis) a thugtar ar an cheantar ina bhfuil sí. Is gearr den Mhuir Thuaidh í, agus tá tionchar mór ag an bhfarraige ar an mbaile seo.
Béal Átha Lúbaigh
Is baile suite i gContae Thiobraid Árann é Béal Átha Lúbaigh.
Stair Luimnigh
Éirí Amach na Cásca, 1916 - 1917
right|thumb|280px|Leacht cuimhneacháin Éirí Amach na Cásca ar Dhroichead an tSairséalaigh sa bhliain 2003. Cuireadh suas é ar shuíomh dhealbh na Ríona Victoria a phléascadh suas i ndiaidh Cogadh na Saoirse. Nuair a chealaigh ceannaire Óglaigh na hÉireann Eoin Mac Néill ordaithe catha agus nuair nár éirigh le cúnamh arm ón nGearmáin a landáil ón bhfomhuireán Aud ar Thrá na Beannaí, Contae Chiarraí ar Aoine an Chéasta, an 21 Aibreán 1916, theip ar aidhmeanna míleata Éirí Amach na Cásca a thosnaigh ar an Luain dár gcionn, an 24 Aibreán. Cé nár tharla aon eachtraí sa chathair le linn seachtain na troda, bhí baint mhór ag na ceannairí le Luimneach. Chuir Fórsaí an Choróin seisear déag díobh chun bháis i ndiaidh triail rúnda idir an 3 Bealtaine agus an 12 Bealtaine agus, ina measc siúd, bhí Éamonn Ó Dálaigh a rugadh sa chathair, Conal Cóilbéard as Áth an tSléibhe in iarthar an chontae agus Tomás Ó Cléirigh agus Seán Heuston a chaith cuid maith dá saolta i Luimneach. Agus b'as Brú Rí i ndeisceart an chontae é Éamonn De Valera, ceannfort na nÓglach ba shinsirí nár lámhachadh i gclós Phríosún Chill Mhaighneann.
Fithiseán
Tuiscintí Nua-aimseartha agus a mBaint le Prionsabal Éiginnteachta Heisenberg
Sa bhliain 1927, d'fhoilsigh Werner Heisenberg a phrionsabal éiginnteachta. Is éard is ciall don phrionsabal seo ná nach féidir linn gach cineál eolais a fháil amach faoi cháithnín atá chomh beag agus gur féidir dearcadh air mar thonnphaicéad: más eol dúinn cá bhfuil sé, ní heol dúinn cá bhfuil a thriall agus cén luas atá faoi, go bunúsach. Is é an tátal a bhain Bohr as an bprionsabal ná gur dual d'aon tonnphaicéad éiginnteacht na minicíochta agus an tonnfhaid, ó tá spré na minicíochtaí de dhíth leis an bpaicéad féin a chruthú.
Samhlaítear tonn le móiminteam gach cáithnín sa mheicnic chandamach. Is é foirmiú an tonnphacáiste a shocraíonn cá bhfuil an tonn/an cáithnín sa spás. Má tá cáithnín candam-mheicniúil ceangailte de staid áirithe ní mór dearcadh air mar thonnphacáiste más á shuíomh i bpointe áirithe ar an bhfithiseán atá muid. Más ann don cháithnín ar aon nós, agus íosmhéid méide aige, is é is impleacht dó an tonnfhad a bheith spréite agus íosmhéid a bheith aige, agus má tá íosmhéid ag an tonnfhad, tá íosmhéid ag an móiminteam agus ag an bhfuinneamh chomh maith. Sa mheicnic chandamach, dá laghad an réigiún ina bhfuilimid ag socrú áit an cháithnín, is amhlaidh is mó atá raon na luachanna móimintim a éilíonn an tonnphaicéad comhbhrúite, agus is amhlaidh is mó atá an fuinneamh gluaiseachta. Is é sin, an fuinneamh ceangailte atá de dhíth leis an gcáithnín a choinneáil i ngéibheann i réigiún beag den spás, tá sé ag dul i méadaíocht gan uasteorainn ar bith agus an réigiún sin ag dul i laghad.
Maidir leis an gceimic, tháinig Erwin Schrödinger, Linus Pauling, agus Robert S. Mulliken, i measc daoine eile, ar an gconclúid gurbh é ba impleacht do phrionsabal éiginnteachta Heisenberg ná nach féidir a rá go bhfuil an leictreon, má ghlactar leis mar thonnphaicéad – nach féidir a rá go bhfuil sé suite in aon áit chruinn ar an bhfithiseán. Ba é tuairim Max Born gur chóir cur síos a thabhairt ar shuíomh an leictreoin trí dháileadh dóchúlachta – is é sin, foirmle mhatamaiticiúil a thabharfadh le fios cé chomh dóchúil is a bheadh sé teacht ar an leictreon i bpointe áirithe den fheidhm mhatamaiticiúil a thugann cur síos ar an tonnphaicéad bainteach. Níor dhual don mheicnic chandamach nua torthaí cruinne a thabhairt: ina n-áit sin, thabharfadh sí le fios cé chomh dóchúil a bheadh sé go bhfaighfí toradh áirithe faoi imthoscaí áirithe. Bhí Heisenberg féin barúlach nach bhfuil ciall ná tábhacht ar bith leis an gcoincheap ”conair an cháithnín atá ag gluaiseacht” murar féidir linn breathnuithe a dhéanamh ar an gcáithnín ná ar a chuid gluaiseachtaí – agus ní féidir, más leictreon taobh istigh den adamh atá i gceist.
Ainmneacha na bhFithiseán
Xcinealy
Na h-Eileanan Ascrib
Is oileán iad na h-Eileanan Ascrib, gar den Eilean Sgitheanach sna Na hOileáin Istigh, Comhairle na Gàidhealtachd, in Albain.
Jeremiah Hurley
Polaiteoir Éireannach ab ea Jeremiah Hurley a fuair bás ar 2 Feabhra 1943. Bhí sé ina bhall de Pháirtí an Lucht Oibre.
Fithiseán
Ainmneacha na bhFithiseán
San fhoirmle seo is ionann an X agus an leibhéal fuinnimh a fhreagraíonn don phríomhuimhir chandamach n, is é sin, an sceall leictreonach. Is litir cháis íochtair é an ”cineál” a thugann le fios cén fosceall ar a bhfuil an leictreon (cén cineál fithiseáin atá i gceist) agus é ag freagairt don chandanuimhir uilleach l. Is é y uimhir na leictreon ar an bhfosceall sin.
Stair Luimnigh
Éirí Amach na Cásca, 1916 - 1917
Chailleadh an-chuid saighdiúirí ón gcathair i nGallipoli sa bhliain 1915 agus le linn Cath Somme sa bhliain 1916 agus, nuair a chinn ar Rialtas na Breataine coinscríofacht a thabhairt isteach in Éirinn chun tuilleadh earcaigh d’fháil, chuir an pobal go láidir i gcoinne an chogaidh agus an Airm agus chuidigh sin go mór le fás polaitíochta Sinn Féin in aghaidh an Pháirtí Parlamaintigh i Luimneach.
Sliabh na mBan (amhrán)
An t-amhrán
Go mbeamna i gcóir dó le píc is le sleá;
Is go gcuirfeam yeomen ag crith `na mbróga,
Ag díol a gcomhair leo ar Shliabh na mBan.
Tá an cóbaigh mhóra ag iarraidh eolais,
Tá an aimsir óg is an chabhair ag teacht;
Fithiseán
Ainmneacha na bhFithiseán
Mar shampla, is é is ciall le 1s2 (”a haon, s, a dó”) ná go bhfuil dhá leictreon ar an leibhéal fuinnimh is ísle (n=1) agus is é is luach don chandamuimhir uilleach l ná 0. Sa nodaireacht X-ghathach nó X-ray notation, seasann litreacha i gcás uachtair do luachanna na príomh-chandamuimhreach n, ionas gur K a thugtar ar an leictreonsceall a fhreagraíonn do n = 1, más é 2 is luach don n, is í an litir L a thagraíonn don leictreonsceall, agus araile.
Sliabh na mBan (amhrán)
An t-amhrán
An Té mhill na gnótha is É a leigheasfaidh fós iad,
Fithiseán
An Sainmhíniú Foirmeálta de réir na Meicnice Candamaí
Sa mheicnic chandamach, fairsingítear staid an adaimh, is é sin, dualstaideanna oibreoir Hamilton an adaimh, go cuingreacha líneacha de thorthaí frithshiméadraithe (deitéarmanant Slater) de chuid feidhmeanna aon leictreon. Tugtar ”fithiseáin adamhacha” ar chuidithe spásúla na bhfeidhmeanna aon leictreon seo. Má chuirtear an cuidí guairne san áireamh chomh maith, is éard a bheidh againn ná fithiseáin adamhacha ghuairne.
Stair Luimnigh
Cogadh na Saoirse, 1917 -1921
right|thumb|280px|Monarchan Cleeve's (anois cuid den Ghrúpa Chiarraí cpt) ar Thrá Uí Cheallacháin sa bhliain 2007. B'ansin a thosnaigh ollstailc an Sóibhéad Luimnigh sa bhliain 1919.right|thumb|280px|Dealbh Sheáin de Bhál, Cathaoirleach Chomhairle Chontae Luimnigh, a mharaíodh ag Fórsaí na Breataine an 6 Márta 1921. Tógadh an griangraf i mBrú na Déise sa bhliain 2003. Nuair a scaoileadh ceannairí an éirí amach saor ó Phríosún Lewes Sasana ar an 18 Meitheamh 1917, bhain an fáilte mór a bhfuaireadar i mBaile Átha Cliath an-gheit astu agus d'úsáideadar an córas parlaiminteach chun fo-thoghacháin a bhuachaint ar son Sinn Féin ón bPáirtí Parlaiminteach i dtoghcheantair Oir-Chláir (Éamonn de Valera) agus Chill Chainnigh Thuaidh (Liam T Mac Cosgair). Chaith údaráis na Breataine iad ar ais i bpríosún agus thángadar go láidir anuas ar eagraíochtaí Gaelacha ar nós Cumann Lúthchleas Gael, Conradh na Gaeilge agus, fiú amháin, gluaiseacht na gcomharchumann. Ach le teacht sos chomhraic an Chéad Chogaidh Dhomhanda ar an 11 Samhain 1918, bhí bá pobal Luimnigh go mór i bhfabhar Sinn Féin agus thoghadar a n-iarrathóirí i dtogh-cheanntair Cathair Luimnigh, Luimnigh Thoir agus Luimnigh Thiar in olltoghcháin na Breataine ar an 14 Nollaig 1918.
Fithiseán
An Sainmhíniú Foirmeálta de réir na Meicnice Candamaí
San fhisic adamhach, freagraíonn gach líne speictreach adamhach do thrasdul idir dhá chandamstaid (léim chandamach) san adamh. Tá na staideanna ainmnithe le candamuimhreacha a mbíonn baint acu le cumraíochtaí leictreonacha ar leith, is é sin, le scéimeanna lonnaithe na leictreon ar na fithiseáin éagsúla adamhacha. Mar shampla, is í an scéim a thaispeánann lonnú na leictreon (an chumraíocht leictreonach) ar na fithiseáin in adamh an neoin sa bhunstaid ná 1s2 2s2 2p6.
Stair Luimnigh
Cogadh na Saoirse, 1917 -1921
Níor thóg Sinn Féin a chuid suíochán i Westminster, bhailigh a chuid feisirí i dTigh Árdmhéara Bhaile Átha Cliath ar an 21 Eanáir 1919 agus, nuair nár aithníodh stádasDáil Éireann, fógraíodh Poblacht na hÉireann agus bhris Cogadh na Saoirse amach. Tharla an chéad eachtra ar an lá chéanna i Sulchóit Beag, Contae Thiobraid Árann, 25km soir ó lár na cathrach nuair a maharaigh buíon Óglaigh faoi stiúir Domhnall Ó Braoin agus Seán Ó Treasaigh beirt phóilíní an RIC agus iad ag iarraidh ábhar pléascaidh a thógaint uathu. Leathnagh an comhrac go tapaidh trí Chontaetha Luimnigh, Thiobraid Árann agus tuaisceart Chorcaí i ndiaidh ionsaí ar stáisiún iarnróid Cnoc Loinge, Contae Luimnigh ar an 12 Bealtaine agus, ós rud é go raibh níos mó beairicí Constáblacht Ríoga na hÉireann suite sa cheantar ná mar a raibh in aon áit eile sa tír agus go raibh an tríú gharastún is mó ag Arm na Breataine in Éirinn bunaithe sa chathair, ba sna chontaetha sin a tharla an chogaíocht ba fhíochmhaire le linn Cogadh na Saoirse.
Fithiseán
An Sainmhíniú Foirmeálta de réir na Meicnice Candamaí
Is é is impleacht don nodaireacht seo gur soiléir go bhfuil deitéarmanaint Slater níos troime i bhfairsingiú na hidirghníomhaíochta cumraíochta. Mar sin, is coincheap lárnach é coincheap an fhithiseáin adamhaigh má táthar ag iarraidh an próiseas flosctha a amharcléiriú a bhaineann le trasdul leictreoin áirithe san adamh. Mar shampla, is féidir a rá, i dtaobh trasdul ar leith, go gcomhfhreagraíonn sé d'fhloscadh leictreoin ó fhithiseán gafa áirithe go fithiseán folamh áirithe. Mar sin féin, ní mór cuimhne a choinneáil air gur feirmíóin iad na leictreoin agus iad ag géilleadh do phrionsabal Pauli, agus nach féidir iad a aithint ó na leictreoin eile san adamh. Thairis sin, uaireanta bíonn an fairsingiú idirghníomhaíochta cumraíochta an-mhall ag coinbhéirsiú, ionas nach féidir a rá go bhfuil tonnfheidhm shimplí aon deitéarmanant ann ar aon nós. Sin é an rud a tharlaíonn nuair a bhíonn comhghaolú mór leictreon ann.
Stair Luimnigh
Cogadh na Saoirse, 1917 -1921
Bhí dhá údarás i gcomhrac lena chéile i Luimneach le linn Cogadh na Saoirse, Rialtas na Breataine agus Rialtas na Poblachta a bhunaigh Dáil Éireann, lena gcúirteanna, póilíní agus airm féin ag an mbeirt araon. Le linn ollstailc "Sóivéid Luimnigh" idir an 14 Aibreán agus an 27 Aibreán 1919, bhí a hairgead féin ag an gcathair nuair a ghabh ceardchumannaigh agus Óglaigh seilbh ar shaol eacnamaí ochta na cathrach.
Fithiseán
An Sainmhíniú Foirmeálta de réir na Meicnice Candamaí
Go bunúsach, is tonnfheidhm é an fithiseán adamhach atá bunaithe ar an réamhchoinníoll nach bhfuil ach aon leictreon amháin san adamh. An chuid is mó de na leictreoin sa damhna, áfach, bíonn siad ar fáil in adaimh eile, agus mar sin níl i gceist leis an léargas aon leictreon seo ach ballaíocht tuairime, neastachán, mar a deir an saineolaí. Má bhímid ag déanamh ár marana ar na fithiseáin, tabharfar an neastachán seo – neastachán Hartree agus Fock, mar a thugtar air – mar eochair dúinn, leis na deacrachtaí i dteoiric na bhfithiseán móilíneacha a laghdú.
Stair Luimnigh
Cogadh na Saoirse, 1917 -1921
D'éirigh an-chuid phóilíní as Constáblacht Ríoga na hÉireann agus, nuair a thréigeadh mórán beairicí sa chontae le linn geimhreadh na bliana 1919, bhunaigh Rialtas na Breataine dhá chonstáblacht speisialta (na Dúchrónaigh) a bhí déanta suas den chuid is mó as iar-shaighdiúirí Sasanach a an Chéad Chogaidh Dhomhanda chun na hÓglaigh a bhriseadh. Glaodh na Cúntóirí (Auxies as Béarla) ar fhórsa na n-oifigeach a bhí ar thuarastal £1 an lae, ráta pá dochreidte ag an am, agus na Dúchrónaigh (Black and Tans as Béarla) ar fhórsa na ngnáth-shaighdiúirí ar thuarastal 10/- an lae. Go gairid tar éis teacht na nDúchrónach chuig an gcathair, d'iompaigh buíon díobh a bhí ar meisce ar shlua sibhialtach ar Shráid de Róiste agus mharaíodar beirt acu ar an 22 Aibreán 1920.
Fithiseán
Adaimh Hidriginchosúla
Is iad na fithiseáin adamhacha is simplí na cinn sin a áirítear do chórais nach bhfuil ach aon leictreon amháin iontu, cosúil leis an adamh hidrigine. Má ianaítear adamh de chuid dúil ar bith eile síos go haon leictreon amháin – is é sin, má bhaintear na leictreoin de gan ach aon cheann acu a fhágáil – beidh sé an-chosúil leis an hidrigin, agus an déanamh céanna ar na fithiseáin. I gcothromóid Schrödinger, mar a leagtar amach don chóras áirithe seo í, córas nach bhfuil ach aon cháithnín deimhneach agus aon cháithnín diúltach ann, - is ionann na fithiseáin adamhacha agus dualstaideanna oibrithe Hamilton don fhuinneamh. Is féidir iad a fháil ar dhóigh anailíseach, is é sin, na fithiseáin a gheobhaidh muid, is torthaí iad do shraith iltéarmach agus d'fheidhmeanna easpónantúla agus triantánacha.
Stair Luimnigh
Cogadh na Saoirse, 1917 -1921
D'fhás géireacht na troda i ndiaidh an eachtra. Dhóigh Fórsaí an Choróin stráice mór sráide i lár na cathrach ar an 27 Lúnasa mar dhíoltas ar mharú Cigire RIC lasmuigh den chathair. Le linn oíche an 6 Márta 1921, dhúnmharaigh na Dúchrónaigh Méara Luimnigh Seoirse Mac Fhlannchadha, iar-Mhéara na cathrach Mícheál Ó Ceallacháin agus Cathaoirleach Chomhairle Chontae Luimnigh Seán de Bhál ina dtithe féin. Ach cé gur fhan an garastún ins na beairicí, bhí seilbh éifeachtach na cathrach caillte ag Rialtas na Breataine nuair a tháinig an sos chomhraic idir na hÓglaigh agus Fórsaí an Choróin i bhfeidhm ar an 9 Iúil 1921.
Fithiseán
Adaimh Hidriginchosúla
Má tá dhá leictreon san adamh, nó níos mó, ní féidir na cothromóidí bainteacha a réiteach gan dul i dtuilleamaí modhanna oibre an neastacháin atriallaigh. Tá fithiseáin na n-adamh il-leictreonacha cosúil le fithiseáin na hidrigine ó thaobh a ndéanta de, agus sna samhlacha is simplí glactar leis go bhfuil an déanamh céanna acu. Má dhéantar anailis níos cruinne ná sin ar na fithiseáin, ní mór úsáid a bhaint as na neastacháin uimhriúla.
In adamh hidriginchosúil ar bith is féidir fithiseán adamhach ar leith a shainmhíniú go neamh-dhébhríoch le luachanna trí chandamuimhir: an phríomh-chandamuimhir n, an chandamuimhir asamatach l, agus an chandamuimhir mhaighnéadach ml. Na rialacha a chuireann srianta le luachanna na gcandamuimhreach agus a gcuid luachanna fuinnimh, is leor iad le cumraíocht na leictreon sna hadaimh agus le tábla peiriadach na ndúl a mhíniú.
Is iad na fithiseáin adamhacha staideanna cobhsaí candamacha na n-adamh hidriginchosúil. Go ginearálta, áfach, ní féidir le haon fhithiseán amháin cur síos cuimsitheach a thabhairt ar iompraíocht an leictreoin. Is é an dóigh is fearr le staideanna na leictreon a chur in iúl ná meascáin d'fhithiseáin éagsúla, meascáin agus iad ag brath ar an am – teaglamaí líneacha de na fithiseáin éagsúla.
Ba é Niels Bohr a cheap an phríomh-chandamuimhir n le haghaidh a shamhlach féin den adamh. Is í an chandamuimhir áirithe seo a shocraíonn ga na fithise cruinne ar a bhfuil an leictreon ag dul timpeall an núicléis, sa tsamhail áirithe seo. Sa mheicnic chandamach nua-aimseartha, áfach, socraíonn an n meánfhad an leictreoin ón núicléas: na leictreoin a bhfuil an luach céanna den n acu, is ionann a meánfhad ón núicléas. Sin é an tuige go ndeirtear go bhfuil na fithiseáin arb ionann luach an n acu – go bhfuil siad ar an leictreonsceall céanna. Na fithiseáin a bhfuil an n agus an l céanna acu, tá baint níos dlúithe fós acu le chéile, agus iad ar an bhfosceall céanna.
mion|275px|clé|Samhail thrasghearrthach de na s-fhithiseáin. Mar a fheictear, tá struchtúr simplí ag s-fhithiseán an K-scealla, is é sin, an leictreonsceall is cóngaraí don núicléas: níl an tiús dóchúlachta ach ag dul i laghad i bhfad ón núicléas. Na s-fhithiseáin eile, áfach, tá struchtúr casta inmheánach acu, agus iad comhdhéanta as sféir taobh istigh dá chéile. Téann an tiús dóchúlachta i laghad idir na sféir seo.
Candamuimhreacha
An staid ina bhfuil na leictreoin timpeall an núicléis, is staid chandam-mheicniúil í, agus mar sin ní féidir cur síos a thabhairt ar na leictreoin i dtéarmaí cosúil leis an áit nó leis an móiminteam. Ina áit sin, is gnách dul i dtuilleamaí na gcandamuimhreach, nó tugann na huimhreacha seo aird ar charachtar cáithnínchosúil agus ar charachtar tonnchosúil na leictreon araon. Is féidir fithiseán adamhach a shainaithint go hiomlán trí luachanna an trí chandamuimhir, agus comhfhreagraíonn gach foireann trí chandamuimhir d'aon fhithiseán amháin, ó nach bhfuil ach comhcheangail áirithe luachanna ceadaithe. Seo iad na candamuimhreacha agus na rialacha a shocraíonn a gcuid luachanna ceadaithe:
An phriomh-chandamuimhir n: is slánuimhir dheimhneach í (n = 1, 2, 3...) agus í ag tagairt d'fhuinneamh an leictreoin. Le fírinne, is féidir don n, go teoiriciúil, gach slánuimhir dheimhneach a bheith mar luach aici, ach ar chúiseanna praiticiúla is annamh a bhíonn uimhreacha arda i gceist. Go ginearálta bíonn a lán fithiseán éagsúil ag baint le gach luach ar leith den n. Uaireanta, tugtar ”leictreonsceall” ar na fithiseáin go léir a bhaineann le luach áirithe den n.
Tagraíonn an chandamuimhir asamatach l do mhóiminteam uilleach fithiseánach an leictreoin, agus is slánuimhir neamhdhiúltach í (is é sin, is luach incheaptha é 0). Ar sceall áirithe, is iad na luachanna incheaptha atá ag an gcandamuimhir seo ná 0, 1, 2...(n- 1). Más ionann n agus 1, níl ach 0 ceadaithe mar luach don chandamuimhir asamatach, más ionann n agus 2, tá 0 agus 1 ceadaithe agus araile. Na fithiseáin a bhfuil baint acu le luach áirithe den chandamuimhir asamatach, tugtar ”fosceall” orthu in éineacht.
Stair Luimnigh
Cogadh Cathartha, 1921 - 1923
280px|thumb||Arasáin cónaithe, Dún an tSáirséalaigh, Sráid Eadbhaird, Luimneach sa bhliain 1982. Scriosadh an beairic le linn an Chogaidh Cathartha. 280px|thumb||Façade sean-stábla i Sráid Sisil sa bhliain 2007. 280px|thumb||Stáisiún cumhachta hidrileictreach Árd na Croise sa bhliain 2007. Osclaíodh sa bhliain 1929 é, an scéim tógála is mó in Éirinn le linn céad leath an 20ú haois. Cé gur admhaigh Éamonn de Valera, Uachtarán na Poblachta a mhíshástacht leis an idirbheartaíocht idir ionadaithe na hÉireann agus na Breataine ag slógadh mór ar Bhóthar na hInse sa chathair ar an 5 Nollaig 1921, síníodh Conradh na Síochána idir an dá rialtas i Londain níos déanaí san oíche sin. Tar éis díospóireachta an-ghéar idir na teachtaí, ghlac Dáil Éireann le téarmaí an chomhaontú ar an 7 Eanáir 1922 ar vóta 64 in aghaidh 57 agus chaill de Valera vóta mhuinín as a oifig nuair a bhí 60 theachtaí ina choinne agus 58 ar a shon.
Fithiseán
Candamuimhreacha
Tugann an chandamuimhir mhaighnéadach ml cur síos ar mhóimint mhaighnéadach an leictreoin i do rogha treo, agus is slánuimhir í. Taobh istigh den fhosceall a chomhfhreagraíonn don chandamuimhir asamatach l, is iad na luachanna a cheadaítear don chandamuimhir mhaighnéadach ná -l, -(l – 1), - (l – 2),...-2, -1, 0, 1, 2,..., (l – 2), (l – 1), l.
Stair Luimnigh
Cogadh Cathartha, 1921 - 1923
Bhí móramh an phobail i bhfabhar na conartha i mBaile Átha Cliath agus i gCúigeLaighin ach bhí an scéal níos casta i gCúige Mumhan, áit ina raibh formhór na troda le linn Cogadh na Saoirse. Bhí Óglaigh Bhriogáid Chathair Luimnigh, Luimnigh Thoir, Luimnigh Láir agus Luimnigh Thiar go láidir in a coinne agus, nuair a thréig Arm na Breataine Luimneach i mí Eanáir 1922, ghabhadar seilbh ar bheairicí na cathrach. Bhí an tír scoilte ina dá thaobh suas go dtí an 28 Meitheamh 1922. Nuair a bhagair Arm na Breataine go bhfillidís ar Éirinn muna ndí-ármálfaí briogáid na nÓglach a bhí i gcoinne na conartha, d'ionsaigh Arm an Saorstáit an garastún Poblachtánach na Na Ceithre Chúirteanna i mBaile Átha Cliath agus thosaigh an Cogadh Cathartha.