cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Síceapaite
Stair
Thug sé sraith mhaith de chástuairiscí ar dhaoine ó gach cearn den tsochaí - daoine a raibh "folús mothúchánach" istigh iontu. Rinne Cleckley staidéar ar mheon agus ar phatrúin smaointeachais na n-othar le míniú éigin a thabhairt ar a n-iompraíocht neamhghnách.
Dar le Robert Hare, áfach, b'é an chuid ba thábhachtaí d'obair Cleckley ná cur síos a thabhairt ar fhráma mothúchánach na síceapaite, rud a chabhraigh go mór leis na siciatraithe a tháinig ina dhiaidh an tsíceapaite a aithint.
Sofia Kenin
Is imreoir leadóige gairmiúla as na Stáit Aontaithe í Sofia Kenin. Rugadh í ar an 14 Samhain 1998.
Baile Úr Ghall-Ghaidhealaibh
Is baile suite i gComhairle Dhùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh é Baile Úr Ghall-Ghaidhealaibh.
Pork and Burns
Craoladh an t-aonú heipeasóid déag, "Pork and Burns", den ochtú sraith is fiche de The Simpsons ar an 8 Eanáir 2017. Scríobh Rob LaZebnik an eipeasóid seo. D'fhéach 8.19 milliún duine ar an eipeasóid.
House Mill
deas|250px|thumb|House Mill Is foirgneamh suite sa London Borough of Newham é House Mill.
Hamburg
Is é Hamburg (Gearmáinis Íochtarach: Hamborg) an dara chathair is mó sa Ghearmáin. Tá sí suite i dtuaisceart na tíre, idir Schleswig-Holstein agus Niedersachsen, ach ní bhaineann sí le ceachtar den dá stát sin, nó tá an chathair féin ina stát feidearálach de chuid na Gearmáine. Sin é an tuige go dtugtar "Cathair Shaor agus Hainseatach Hamburg" uirthi go hoifigiúil, nó Freie und Hansestadt Hamburg.
Tíreolaíocht agus stair
Tá an chathair roinnte i seacht gceantar riaracháin (Bezirke), mar atá: Nord, nó an Tuaisceart; Eimsbüttel, Altona, Harburg, Bergedorf, agus Mitte, nó Lár na Cathrach.
Tá Hamburg ar an gcuan is mó sa Ghearmáin, rud a d'fhág a shliocht ar an áit riamh. Bhí pobal Síneach agus go leor pobail eachtrannacha eile i Hamburg i bhfad sular tosaíodh ag caint ar an "ilchultúrachas". Ón taobh eile de, leis na mairnéalaigh, tháinig an meirdreachas, agus is dócha gurb é ceantar na gclubanna oíche is na ndrúthlann, St. Pauli, an logainm is aithnidiúla sa chathair, i measc mhuintir na dtíortha coimhthíocha. B'ansin a thosaigh na Beatles ag teacht i láthair mar cheoltóirí, nuair a bhí siad ag seinm sa Star-Club ar phríomhshráid na ceathrún deirge, Die Grosse Freiheit.
Daoine
B'as Hamburg do go leor scríbhneoirí nó ealaíontóirí clúiteacha:
Inverleigh, Victoria
Baile atá suite thart ar 87 km siar ó Mhelbourne, Victoria na hAstráile, is ea Inverleigh. Sa bhliain 2011, bhí 1,182 duine ina gcónaí ann.
Giuseppe Garibaldi
Ba cheannaire Iodálach é Giuseppe Garibaldi (4 Iúil 1807 – 2 Meitheamh 1882), saighdiúir agus tírghráthóir. Bhí ról lárnach aige sna cogaí a tharla sa 19ú haois agus aontú na hIodáile dá bharr. Tá cáil ar thuras taiscéalaíocht a Garibaldi, turas a raibh aontú na hIodáile mar thoradh air.
Cógaí
Ar an aonú lá déag den Bhealtaine, 1860, chuaigh Garibaldi agus a chuid óglach i dtír sa tSicil. Míle seachtar fear agus trí scór a bhí aige leis, agus is gnách "feachtas na míle" a thabhairt ar an ngabháltas a rinne sé ar an oileán.
Ghair Garibaldi deachtóir de féin agus shealbhaigh sé an tSicil ar fad, agus ansin, chuaigh sé chun cogaidh in aghaidh rítheaghlach Bourbon a bhí ag rialú Ríocht an Dá Shicil. Ar an seachtú lá de Mhí Mheán Fómhair sa bhliain 1860, d'fhorghabh díormaí Garibaldi cathair Napoli, príomhchathair Ríocht an Dá Shicil, agus ruaigeadh curtha acu ar Phroinsias a Dó, rí deireanach na ríochta sin.
I Mí na Samhna 1860, tháinig arm na Sairdíne, agus é faoi cheannas pearsanta an Rí Vittorio Emanuele féin, in araicis Garibaldi. D'éirigh Garibaldi as an deachtóireacht, nó níor theastaigh uaidh cath a chur ar an Rí, go háirithe nuair a thaispeáin reifreann sa tSicil go raibh na Siciligh sásta glacadh le forlámhas na Sairdíne/Piemonte ar an oileán.
D’éag Garibaldi ar an 2 Meitheamh 1882, ina bhaile féin ar oileán Caprera, in aois 75 dó.
Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 1960
Bhí Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 1960 ar an 5ú heagrán bliantúil de Chomórtas Amhránaíochta na hEoraifíse. Bronnadh an comórtas ar an Fhrainc.
Áicsin
thumb|right|[[Iondóilaigéad aicéiteach (IAA) a dtugtar ar an mball is tábhachtaí i rang na n-áicsin.]]
I bhfiseolaíocht plandaí, is é rud is áicsin ann fíteahormón a bhíonn riachtanach i gcomhair fáis agus forbartha na bplandaí. Tá an t-ainm áicsin díorthaithe ón tSean-Ghréigis αυξανω ("auxano" -- "fásaim").
Tugtar áicsiní ar aon substaint a thaispeánann na hairíonna céanna i bhforbairt agus rialú na bplandaí. Is cuma iad nádúrtha nó sintéiseach.
Is iad áicsin, gibrilin agus cíticinin na hormóin mhóra de chuid na bplandaí.
Is é Fritz Went (1903-1990) an t-eolaí Ísiltíreach a thug faoi deara don chéad uair feidhm an hormóin i bhfás na bplandaí. Iondóilaigéad aicéiteach (IAA) a dtugtar ar an mball is tábhachtaí i rang na n-áicsin.
Newent
Is baile suite i nGloucestershire é Newent.
Oifig
thumb|Oifig
Is seomra, grúpa seomraí nó foirgneamh a úsáidtear mar áit chun obair neamh-láimhe a dhéanamh í oifig.
Kaia Kanepi
Is imreoir leadóige gairmiúla as An Eastóin í Kaia Kanepi. Rugadh í ar an 10 Meitheamh 1985.
Abdóman
Tugtar abdóman nó bolg ar an gcuid den chorp idir an tóracs agus an peilbheas.
Anatamaíocht an abdómain:
Feodachas
deas|250px|thumb|[[Cléir, ridire agus tuathánach]] Ba chóras sóisialta ceannasach sa Mheánaois in Iarthar na hEorpa, agus sa Nua-Aois Luath in Oirthear na hEorpa, é an feodachas. Bhí dílárú na cumhachta polaitiúla bunaithe ar an idirleathadh cumhachta ón mbarr (áit ina raibh an impire nó na ríthe go teoiriciúil) go dtí an bonn, ina raibh cumhacht áitiúil á feidhmiú go héifeachtach le féinriail nó neamhspleáchas ag na huasalaicmí, darbh ainm 'na huaisle', le teidil a fuarthas ó ghobharnóirí Impireacht na gCairlínseach (diúic, marcais, cuntaí) nó a raibh bunús eile acu (barúin, ridirí, srl.).
Ollscoil Londan Thoir
clé|250px|mion|Ollscoil Londan Thoir Is ollscoil phoiblí suite sa London Borough of Newham í Ollscoil Londan Thoir. Tá sí suite ar thrí champas in Stratford agus Docklands. Téann fréamhacha na hollscoile siar go dtí an bhliain 1892 nuair a cuireadh West Ham Technical Institute ar bun. Tugadh stádas mar ollscoil di sa bhliain 1992.
Faye Windass
Is carachtar ficseanúil í Faye Windass (Butler freisin) ar an gclár teilifíse Briotanach Coronation Street. Glacann Ellie Leach an pháirt mar Faye. Chonacthas Faye ar an gclár den chéad uair ar an 28 Eanáir 2011.
Rokewood, Victoria
Baile beag atá suite thart ar 133 km siar ó Mhelbourne, Victoria na hAstráile, is ea Rokewood. Sa bhliain 2011, bhí 433 duine ina gcónaí ann.
Feodachas
Úsáidtear an téarma seo freisin sa staireolaíocht chun tagairt a dhéanamh do na heagair shóisialta stairiúla arb iad a shainairíonna an mhodha táirgthe a tugtar ábharachas stairiúil (sa staireolaíocht Mharxach) 'feodach' uirthi.
Mar fhoirmiú sóisialta-eacnamaíoch, thosaigh an fheodachas sa chianaois leis an aistriú ó sclábhaíocht go modh táirgthe feodach, Ag toiseacht le géarchéim an tríú haois agus, thar aon rud eile, le díscaoileadh Impireacht Rómhánach an Iarthair (5ú haois) agus bunú na ríochtaí Gearmánacha agus Impireacht na gCairlínseach (an 8ú agus an 9ú haois).
Contae Houston, Alabama
Tá an ráta is airde per capita de phianbhreith pionós an bháis san SAM ag an contae: deirtear gur claontacht chiníoch (i dtaca le roghnú giúiré) is cúis leis sin.
Feodachas
Bunaithe ar thraidisiúin dhlíthiúla éagsúla (an dlí Rómhánach agus an dlí Gearmánach araon - caidreamh cliente, lucht coimhdeachta agus vasáilleacht), d'fhreagair an feodachas neamhshláine agus éagobhsaíocht ré na n-ionsaithe a tharla ar feadh na gcéadta bliain (Gearmánaigh, Slavaigh, Maigiaraigh, Moslamaigh, Lochlannaigh). Mar gheall ar neamhábaltacht na n-institiúidí stáit, i bhfad ó bhaile, tháinig an t-aon slándáil ó údaráis áitiúla, a chuir uaisle nó an chléir, a rialaigh caisleáin nó mainistreacha daingne i suíomhanna tuaithe, a tiontaíodh ina n-ionaid chumhachta nua i bhfianaise meath na gcathracha.
Contae Houston, Alabama
Stair
Bunaíodh Contae Houston ar 9 Feabhra 1903. Ainmníodh an contae i gcuimhne ar 24ú Gobharnóir Alabama George Smith Houston.
Bryan Cusack
Polaiteoir Éireannach ab ea Bryan Cusack (2 Lúnasa, 1882 - 24 Bealtaine, 1973). Bhí sé ina bhall de Shinn Féin ar dtús agus ansin Fianna Fáil.
WTA Tour 1980
Is liosta é seo de na heachtraí a tharla sa bhliain 1980 i leadóg ar an WTA Tour. Ba é seo an deichiú eagrán. Bhuaigh Tracy Austin na craobhacha is mó le 12. Bhuaigh Martina Navratilova an airgead is mó le $749,250. Bhuaigh Chris Evert na pointí is mó le 16.829 pointe. Ba í Tracy Austin imreoir na bliana agus Andrea Jaeger imreoir nua na bliana.
Cars Feàrna
Is baile suite i gComhairle Dhùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh é Cars Feàrna nó an Còrsa Feàrna.
Conchubhar Ó Coileáin
Polaiteoir Éireannach ab ea Conchubhar Ó Coileáin (13 Samhain 1881 - 23 Samhain 1937). Bhí sé ina bhall de Shinn Féin.
Morten Gamst Pedersen
Is imreoir sacair é Morten Gamst Pedersen (r. 8 Meán Fómhair 1981). D'imir sé ar feadh tamaill le Blackburn Rovers. D'imir sé le Tromsø ón bhliain 2000 go dtí 2004 agus arís ó 2016 go dtí 2019. Chaith sé geansaí uimhir a 12.
Scuid ghearreiteach na hAirgintíne
Is moileasc í an scuid ghearreiteach na hAirgintíne.
Radu Albot
Is imreoir leadóige gairmiúla as An Mholdóiv é Radu Albot. Rugadh é ar an 11 Samhain 1989.
Futbol Club Barcelona 2008-2009
Scuad FC Barcelona le linn séasúir 2008-2009
Beverly Pepper
B'ealaíontóir Meiriceánach í Beverly Pepper (née Stoll, 20 Samhain 1922 — 5 Feabhra 2020). Bhain sí clú agus cáil amach as a cuid saothar ollmhór, iad curtha in oiriúint do na suíomhanna ina dtógtar iad, agus as a cuid ealaíne talúnta. Ní minic a chloíodh sí le gluaiseachtaí ealaíne faoi leith. Bhí sí pósta le Curtis Bill Pepper, scríbhneoir, ar feadh 65 bliana, agus bhí sí ina cónaí san Iodáil ó na 1950idí, in Todi an chuid ba mhó den tréimhse sin.
Rugadh í mar Beverly Stoll do thuismitheoirí Giúdacha i mBrooklyn, Nua-Eabhrac. Rinne sí staidéar ar an ealaíon in Institiúid Pratt i gCathair Nua-Eabhrac. Chleacht sí an phéintéireacht ag an tús ach tar éis turas a dhéanamh ar Angkor Watt sa Chambóid, chuaigh dealbha an tsuímh sin chomh mór sin uirthi gur chuaigh sí leis an dealbhóireacht.
.cat
Is fearann cineálach é an FBL .cat a bhaineann le Catalóinis agus saíocht na Catalóine. D'fhorbair ICANN agus an Fundació puntCAT na beartais a bhaineann leis. Tugadh cead dó i mí Meán Fómhair 2005.
Staidiam Oilimpeach (Londain)
clé|250px|mion|Staidiam Oilimpeach Is staid suite sa London Borough of Newham í Staidiam Oilimpeach.
.cat
Stair
Sula raibh .cat ar fáil, bhí leisce ar dhreamanna agus ar dhaoine áirithe leas a bhaint as  fearainn .es, .fr, .it (ag brath ar an tír ina raibh siad) ar a gcuid láithreán gréasáin agus roghnaíodar fearainn eile. Baineann láithreán gréasáin chathair Girona sa Chatalóin feidhm as fearann .gi ("http://www.ajuntament.gi/" a chiallaíonn ajuntament, "comhairle na cathrach"), cé go mbaineann .gi le Gibraltar.
Mar réiteach ar an fhadhb seo, ceadaíodh .cat i 2005 do gach láithreán gréasáin a bhfuil baint aige leis an Chatalóinis agus le saíocht na Catalóine.
Srianta
Níl an fearann .cat teoranta do thír amháin. Baineann sé leis an bpobal ar fud an domhain a labhraíonn Catalóinis beag beann cén áit ar domhain ina bhfuil an láithreán gréasáin lonnaithe. Ionas go mbronnfar fearann .cat ar dhuine nó eagras, ní mór don duine nó don eagras sin bheith ina bhall de phobal na Catalóinise ar an ghréasán domhanda. Síltear gur ball den phobal seo duine, eagras nó cuideachta iad má tá:
De réir na rialacha a bhaineann le feidhm a bhaint as an fearann .cat, níl cead ag aon duine feidhm a bhaint as más é cait ábhar an láithreán gréasáin acu. Ní mór baint a bheith ag an láithreán leis an Chatalóinis.
Tionchar in áiteanna eile
I mí Aibreán 2008, chuir Daniel Turp, ionadaí ón Parti Québécois, tús leis an fheachtas Opération .qc, tionscadal agus achainí chun fearann .qc a chruthú. Luaigh sé go raibh an feachtas chun an fearann .cat a ghnóthú mar fasach dó.
Tá feachtas faoi lán sheoil an fearann .gal a ghnóthú don Ghailísis. Tá cumann darbh ainm Puntogal i dtús cadhnaíochta chun .gal a fháil ar an dóigh chéanna is a bhfuair lucht na Catalóinise an fearann .cat
Patchway
Is baile suite i nGloucestershire é Patchway.
BBC Thuaisceart Éireann a Dó
Is stáisiún teilifíse é BBC Thuaisceart Éireann a Dó atá mar chuid de BBC Thuaisceart Éireann. Craoladh an chéad chlár ar an 20 Aibreán 1964.
Haddon, Victoria
Baile beag atá suite 12 km siar ó Bhallarat, Victoria na hAstráile, is ea Haddon. Sa bhliain 2011, bhí 1,370 duine ina gcónaí ann.
Mikhail Kukushkin
Is imreoir leadóige gairmiúla as An Chasacstáin é Mikhail Kukushkin. Rugadh é ar an 26 Nollaig 1987.
Bernard O'Dowd
A bheatha
Rugadh O’Dowd ar 11 Aibreán 1866 i mBeaufort in Victoria na hAstráile do Ann Dowell (née Mulholland) agus don chonstáble Bernard Dowd. B’as Cúige Uladh dá mhuintir agus bhí siad sáite in fhinscéalaíocht na hÉireann. Murab ionann is an chuid eile den chlann, níor cuireadh oideachas Caitliceach ar O’Dowd, ó bhíothas ag súil go bhfaigheadh sé scoláireacht stáit, rud a rinne sé.
Bhí baint ag O’Dowd leis an iliomad cumann radacach, fealsúnach, dí-eaglaisíoch nó liteartha. Bhí an-spéis aige i saothar Walt Whitman agus scríobhadh sé chuige. Phós sé Evangeline Mina Fryer sa bhliain 1889 agus chuir siad grúpa díospóireachta ar bun ina dteach in Carlton.
Thosaigh sé ag scríobh píosaí do The Bulletin, iris náisiúnach Astrálach, sa bhliain 1894. San iris sin a foilsíodh “Australia,” an dán is cáilúla aige, agus bhuail sé le cúpla file eile ann. Orthu sin bhí Marie Pitt, bean a ndeachaigh sé léi sa bhliain 1920.
Sa bhliain 1897 d’fhoilsigh O’Dowd agus roinnt cairde an chéad eagrán den Tocsin, iris radacach sheachtainiúil a bhain leis an United Labor Party. Scríobhadh sé colún di. Chuir sé i gcoinne Chogadh na hAfraice Theas agus bheartas na hAstráile Báine (beartas nár cheadaigh do dhaoine neamh-Eorpacha teacht i dtír). Bhí sé orthu siúd a bhunaigh Páirtí Sóisialach Victoria sa bhliain 1905.
D’fhoilsigh sé Downwards sa bhliain 1903 agus ceithre leabhar eile faoin mbliain 1912. Sa bhliain 1909 d’fhoilsigh sé ráiteas cuspóirí fileata, Poetry Militant, á fhógairt gurb é an file an té is fearr agus is údarásaí a chum déithe agus miotaseolaíochtaí riamh. Bhí suim aige féin riamh i bhfinscéalta na nGael, rud a d’fhág a rian ar a shaothar. Is é an dán is tábhachtaí dár chum sé “The Bush,” saothar fada a chuireann in iúl go bhfuil tírdhreach na hAstráile lán de bhrí fháidhiúil:
Scríobh sé a lán leabhar dlí agus sa bhliain 1913 rinneadh an chéad dréachtaitheoir cúntach parlaiminte de. Ba é dréachtaitheoir parlaiminte Stát Victoria é ó 1931 go dtí 1935. Sa bhliain 1934 dhiúltaigh sé do ridireacht, cé nár chuir sé é seo in iúl go forleathan. Bhí ina chinsire cumarsáide i rithe an Dara Cogadh Domhanda. Ar éigean a bhí sé ag scríobh filíocht faoin am sin ach lean sé air ag léamh a chuid dánta go poiblí, agus tháinig eagrán iomlán díobh amach sa bhliain 1941.
Fuair sé bás ar 1 Meán Fómhair 1953 agus créamadh é le deasghnáth Úinitéireach. Mhair a bhean chéile ina dhiaidh (bean a chothaigh sé riamh d'ainneoin an choimhthithe) agus cúigear mac.
Stonehouse, Gloucestershire
Is baile suite i nGloucestershire é Stonehouse.
Cé Maoildeirge
Glaoitear Céanna Maoildeirge (ainmnithe as an sméar Maoildearg) ar na cuanta saorga a d'úsáid na Comhghuaillithe sa Dara Cogadh Domhanda. Tarraingíodh iad trasna Muir nIocht ionas go mbeadh sé éasca tancanna agus feithiclí millteacha eile a iompar isteach ar an mórthír.
Máthair shúigh scioteireaballach
Is moileasc í an máthair shúigh scioteireaballach. Ball d'ord na Sepiolida atá inti.
Teesdale, Victoria
Baile beag atá suite 100 km siar ó Mhelbourne, Victoria na hAstráile, is ea Teesdale. Sa bhliain 2011, bhí 1,479 duine ina gcónaí ann.
George Gordon Byron
Ba fhile ón mBreatain é George Gordon Byron, an séú Barún Byron (níos déanaí George Gordon Noel, 6ú Barún Byron), CCR (22 Eanáir 1788 – 19 Aibreán 1824), a dtugtar an Tiarna Byron air go coitianta. Ba cheann de phríomhphearsana ghluaiseacht an Rómánsachais é.
Sciathán
350px|thumb|Sciathán Éin Is géag thosaigh a chruthaíonn cumas eitilte in éin, ialtóga, feithidí agus créatúir eile é sciathán.
Dmitri Shostakovich
Ba chumadóir agus pianódóir Rúiseach é Dmitri Dmitriyevich Shostakovich, nó Дмитрий Дмитриевич Шостакович sa Rúisis. (25 Meán Fómhair 1906 – 9 Lúnasa 1975). Feictear air mar cheann de na cumadóirí is tábhachtaí den 20ú haois. Bhí stíl armónach ar leith aige, agus tá suntasacht stairiúil ag baint lena chuid ceoil mar gheall ar na blianta a chaith sé ag obair faoi Stalin.
I measc saothair ceolfhoirne de chuid Shostakovich, ta 15 siansa agus 6 coinséartó. I measc a shaothair aireagail, tá 15 ceathairéad téadach, cúigréad pianó amháin, dhá tríréad pianó, agus dhá phíosa fa choinne ochtréad téadach. Scríobh sé roinnt píosaí don phianó aonarach, dhá shonáid, tacar réamhcheolta luatha, agus tacar níos déanaí de 24 réamhcheol agus fiúga san áireamh. Chomh maith le sin, scríobh sé trí cheoldráma, roinnt ciogal amhrán, bailéanna, agus go leor ceol scannáin.
Thomas Fabbiano
Is imreoir leadóige gairmiúla as An Iodáil é Thomas Fabbiano. Rugadh é ar an 26 Bealtaine 1989.
Football Club Internazionale Milano
Is club peile Iodálach é Football Club Internazionale Milano, ar a dtugtar Internazionale nó Inter de ghnáth. Imríonn dhá chlub ó chathair Mhilano i Serie A: Inter agus Milan. 44 ball de Mhilan a bhunaigh Inter sa bhliain 1908 toisc nár ghlacadar le forlámhas na n-Iodálach i Milan. Is é Inter an t-aon chlub amháin a d'imir i ngach séasúr Serie A. Tá sé ar an dara club is rathúla sa tsraith: tá ocht gcraobh déag buaite aige. Bhuaigh Internazionale Corn na hEorpa sna blianta 1964, 1965 agus 2010.
Náisiúnta
1964/65, 1965/66, 1970/71, 1979/80, 1988/89, 2005/06, 2006/07, 2007/08, 2008/09, 2009/10, 2020/21
Contae Jackson, Alabama
Is contae in Alabama é Contae Jackson. Tá sé suite igcoirnéal oirthuaisceart an stáit, ar theorainn na stáit Tennessee agus Georgia. Tá an dlús daonra (19/km²) ann. Is é Scottsboro príomhbhaile an chontae. Sa bhliain 2016 bhí 52,138 daoine ina gcónaí ann. Tá sé ag críochantacht le Contaetha Alabama DeKalb, Madison, Marshall, le Contaetha Tennessee Marion, Franklin, agus le Contae Georgia Dade.
Is contae tirim (Béarla: dry county) é Contae Jackson, is ionann sin agus tá sé in éadan an dlí ag díol alcól ar chor ar bith, cé go gceadaítear é i mbailte Scottsboro, Bridgeport, agus Stevenson.
Stair
Bunaíodh Contae Jackson ar 13 Nollaig 1819. Ainmníodh an contae i gcuimhne ar 7ú Uachtarán SAM Andrew Jackson.
Cairbre Crom mac Criomhthainn
Rí na Mumhan d'Eoghanacht Ghleanndamhnach ba ea Cairbre Crom mac Criomhthainn (Sean-Ghaeilge Coirpre Cromm mac Crimthainn) (bás 577 ). Bhí a chlann bunaithe thart ar Ghleannúir, Contae Chorcaí. Criomhthann Sreamh mac Eachadha (bás c. 542) ba ea a athair.
Is doiléir é croineolaíocht ríthe na Mumhan sa 6ú haois. I nAnnála Tiarnaigh, luaitear Cairbre mar rí don bhliain, ach ansin, rí eile, Cormac mac Ailealla, don bhliain 545. Feictear Cairbre arís ina thásc don bhliain 577, tar éis réimis 17 bliain. Más fíor, bheadh sé i réim idir 560 agus 577. Feictear é fosta i ríliostaí le fáil i Sioncronachtaí Laud, sa Leabhar Laighneach agus sa sága Seanchas Fála Chaisil.
Sa bhliain 572, tharla Cath Feimin, maigh idir Caisil agus Cluain Meala. Chloígh Cairbre Colmán Beag mac Diarmada (bás 585) agus maraíodh fir na Mí. Tá dán ann sa Dinnseanchas maidir le Loch Ceann a insíonn toradh an chatha: Bhí beirt mhac aige, Feilimí mac Cairbre Chroim, luaite mar rí na Mumhan, agus Aodh Flann Cathrach, sinsear ríthe Gleanndamhnaigh. Bhunaigh sé a ardeaglais ag Cluain, agus ba é Naomh Colmán Chluana an chéad easpag ann. Phós a bhaintreach, Cumman, Feilimí mac Tiarnaigh, rí Mumhan.
Westfield Stratford City
deas|250px|thumb|Westfield Stratford City Is siopalann suite sa London Borough of Newham í Westfield Stratford City.
Stow-on-the-Wold
Is baile suite i nGloucestershire é Stow-on-the-Wold.
Thucydides
Bhí Túicididéas (Béarla: Thucydides, Gréigis: Θουκυδίδης. Rugadh c.460 R.Ch. agus d'éag c.395 R.Ch.) ina staireolaí sa tSean-Ghréig. Scríobh sé Stair Chogadh na Peilipinéise - cur síos ar an gcogadh idir Sparta agus an Aithin sa chúigiú chéad roimh Chríost. Glaoítear athair na staireolaíochta air ós rud é gur thug sé cuntas cruinn beacht ar an gcogadh bunaithe ar an bhfianaise gan tagairt do chumhacht na ndéithe.
Cicearó
Ba státaire, dlíodóir, teoiriceoir polaitiúil agus fealsamh Rómhánach é Marcus Tullius Cicero (3 Eanáir, 106 RC - 7 Nollaig, 43 RC).
Glactar go forleathan leis mar dhuine de na príomh-óráidithe Laidine agus de na scríbhneoirí móra sa teanga, agus is clasaicigh iad a chuid aistí. Tá sé ina bhun-údar ag an bprós Rómhánach; dá bharr sin tá a chuid saothar pinn mar bhunús ag formhór litríocht na hEorpa le dhá mhíle bliain. Níorbh fhéidir a stíl a shárú ar ghontacht, ar shoiléireacht, ar áilneach, ar oiriúnacht.
Is gnéithe buana den oidhreacht a d'fhág Cicearó iad oiriúnú na Laidine chun coincheapa fealsúnachta a tháinig ó na Gréagaigh a chur in iúl agus, go háirithe, an ról atá ag an dlí nádúrtha i smaointeoireacht an Iarthair maidir leis an moráltacht, leis an dlí agus leis an bpolaitíocht.
Saol
Rugadh Marcus Tullius Cicearó ar 3 Eanáir, 106 RC in Arpinum (Arpino an lae inniu), baile cnoic deas 100 ciliméadar (70 míle) aneas ón Róimh. Bhain sé le treibh Cornelia. Tagann a shloinne pearsanta ón Laidin do chickpea, cicer.
I gcúrsaí polaitíochta bhí Cicearó ag dul go tréan ar son na Poblachta agus in aghaidh na deachtóireacht a. clé|mion|Táinseamh Chatilína, le Cesare Maccari, 1882–88
Táinseamh Chatilína
Nuair a rinne Lucius Sergius Catilina iarracht cumhacht a shealbhú agus deireadh a chur le poblacht na Róimhe, ba é Cicearó a chuir faoi chois an chomhcheilg seo le feabhas a reitrice agus a óráidíochta. clé|mion|The Vengeance of Fulvia le Francisco Maura y Montaner, 1888 Chreid Cicearó go gcuimhneofaí go deo air as an Róimh a thabhairt slán ó dhream creachadóirí is rachmasóirí den uasalaicme. Chonaiceadar siúd lena gcumhacht féin a bhuanú is bunreacht na cathrach a threascairt. Is le beart a chuid óráidíochta mar atá le fáil i dTáinseamh Chatilina, d’éirigh le Cicearó a gcomhcheilg i gcoinne na Stát a thabhairt chun solais is lucht na comhcheilge a chur chun báis.
Iúil Caesar
Ní raibh Cicearó róchairdiúil le Caesar ach an oiread, ó nár thaitin deachtóireacht Caesar leis, mar phoblachtánach.
Bású
Le linn an chogaidh chathartha i ndiaidh bhás Caesar, chuir Cicearó in aghaidh Marcus Antonius. Faraor d'fhág a dhearcadh polaitiúil san fhaopach é agus mar sin, feallmharaíodh é, ar ordú ó Antonius. Baineadh an cloigeann de ar 7 Nollaig 43 RC, agus in aois 63 bliain dó ag an am clé|mion|De oratore le Cicearó, 1400idí
Fealsúnacht
Ba é Cicearó a chuir príomhscoileanna na fealsúnachta Gréagaí in aithne do mhuintir na Róimhe, agus ba spreagadh dó teanga na bhfealsún Gréagach téarmaí nua a chumadh le haghaidh lucht labhartha na Laidine.
Chuir Chicearó coincheap “Humanitas” (cineáltas daonna agus caoinbhéasa morálta) leis na seansuáilcí Rómhánacha “Pietas” (diagacht) agus “Gravitas” (dínit),
Tionchar
Bhí tionchar Chicearó ar fhorbairt agus ar stíl a theanga chomh mór millteanach is go n-úsáideann a lán teangacha Eorpacha i gcónaí téarmaí Laidine a tháinig ó pheann Chicearó: focail de chuid Chicearó iad humanitas (daonnacht), qualitas (cáilíocht), quantitas (cainníocht) agus essentia (eisint, bunbhrí, bunchiall, éirim an scéil), mar shampla. thumb|220px|Dealbh de Cicearó atá déanta as marmar|cléDeirtear gurbh iad litreacha Chicearó, ar tháinig Francesco Petrarca, an file Iodálach a dtugtar "athair an daonnachais" air, orthu, - gurbh iad na litreacha seo a chuir tús leis an Renaissance san Iodáil. Dúirt an scoláire Polannach Tadeusz Zieliński gurbh é an rud a bhí i gceist leis an Renaissance ná gur chuir na daoine suim nua i saothar Chicearó, agus nár tháinig athbheochan na seanársaíochta clasaicí - an chultúir shean-Rómhánaigh agus shean-Ghréagaigh - ach sna sálaí ag athbheochan Chicearó.
Chuaigh saothar Chicearó i bhfeidhm ar smaointeoirí na hochtú haoise déag ach go háirithe, cosúil le Montesquieu, David Hume, agus John Locke. Inniu féin is é saothar Chicearó an fhoinse is cuimsithí dá bhfuil againn ar imeachtaí agus ar chultúr na sean-Róimhe roimh ré na n-impirí.
Ruben Bemelmans
Is imreoir leadóige gairmiúla as An Bheilg é Ruben Bemelmans. Rugadh é ar an 14 Eanáir 1988.
Dereel, Victoria
Baile beag atá suite 33 km siar ó dheas ó Bhallarat, Victoria na hAstráile, is ea Dereel. Sa bhliain 2011, bhí 586 duine ina gcónaí ann.
Pádraig Ó Fearghail
Cainteoir dúchais Gaeilge ba ea Pádraig Ó Fearghail a rinne mórán chun daoine a ghríosú chun an teanga a úsáid in Victoria na hAstráile sa dara cuid den naoú haois déag.
Rugadh é i gContae an Chláir do Bhríd Ní Chatháin agus do Mháirtín Ó Fearghail sa bhliain 1852, agus bhí sé ar thriúr ar a laghad den chlann a bhain Victoria amach. Tháinig Pádraig timpeall na bliana 1870 agus chuaigh le héadóireacht i Sráid Rubicon in Ballarat. Phós sé Ailís Ní Dhálaigh i Séipéal Naomh Proinsias in Melbourne sa bhliain 1883. Bhí siad ina gcónaí i Sráid Albert in Sebastopol, Ballarat, agus bhí deichniúr clainne orthu.
Bhíodh oícheanta airneáin ag Pádraig i gcúlseomra sa siopa, áit a léití scéalta nó filíochta i nGaeilge agus a gcíortaí stair na hÉireann. Bhíodh Pádraig ag scríobh chun a leithéidí eile in Melbourne, sa Nua-Shéalainn agus in Éirinn agus é ar a dhícheall ag áitiú ar dhaoine síntiús a thabhairt do Irisleabhar na Gaeilge. I Mí Mheán Fómhair 1902 scríobh sé litir mholta chun an gcéad chruinniú ginearálta de chraobh Melbourne de Chonradh na Gaeilge.
Cailleadh é in Sebastopol sa bhliain 1917 agus cailleadh Ailís in Cheltenham, Melbourne, sa bhliain 1922.
Tá Pádraig ina charachtar tánaisteach in Brigid, úrscéal leis an scríbhneoir Astrálach Jill Blee.
Pedro Salinas
Ba scríbhneoir Spáinneach é Pedro Salinas Serrano (Maidrid, 27 Samhain 1891 - Boston, 4 Nollaig 1951) a raibh aithne air mar gheall ar a chuid filíochta agus aistí den chuid is mó. Laistigh de chomhthéacs Generacíon del 27, meastar é a bheith ar cheann dá fhilí is mó. Chuir a chuid aistriúcháin ar Proust leis an eolas a bhí ag an úrscéalaí Francach i saol na Spáinne. Ag deireadh cogadh cathartha na Spáinne chuaigh sé ar deoraíocht sna Stáit Aontaithe go dtí go bhfuair sé bás.
Beathaisnéis
Rugadh Pedro Salinas i Calle de Toledo, Madrid, mac Soledad Serrano Fernández agus Pedro Salinas Elmos, ceannaí éadaigh, óna raibh sé fágtha ina dílleachta é nuair a bhí sé bliana d'aois. Bhí sé ina mhac léinn i Colegio Hispano-Francés agus in Institiúid San Isidro i Maidrid. Bhog sé lena mháthair go dtí Calle de Don Pedro agus thosaigh sé ag déanamh staidéir ar an dlí in Ollscoil Madrid, a d'fhág sé tar éis dhá bhliain le clárú i bhFealsúnacht agus Litreacha (ábhar ina ndéanfadh sé dochtúireacht sa bhliain 1917 le tráchtas ar léaráidí Quixote). Ó 1911 tá a chéad dánta ("espeluznantes" (Gaeilge:scéiniúil), de réir admháil níos déanaí Salinas) a d'fhoilsigh Ramón Gómez de la Serna ina iris Prometeo. Sa bhliain 1913 ceapadh é ina rúnaí ar an rannóg Litríochta den Ateneo de Madrid, institiúid ina ndearna siad, le Enrique Díez-Canedo agus Fernando Fortún, misean a leagan amach «an véarsa Spáinneach a scaoileadh ó chuing na meadarachta.
Pósadh agus Cathaoir
Sa bhliain 1914 fuair sé áit mar léachtóir Spáinneach i La Sorbonne. Le linn an tsamhraidh 1915, phós Salinas in Algiers le Margarita Bonmatí Botella, Shocraigh an pósadh i bPáras áit ar chuir an file tús lena léitheoireacht ar Proust, a bhfuil a gcéad trí imleabhar saga À la recherche du temps perdu, arna aistriú níos déanaí i gcomhar le José María Quiroga Plá.
Sa bhliain 1917, d'fhill an lánúin Salinas ar ais go dtí an Spáinn agus bliain ina dhiaidh, fuair sé ollúnacht ag Ollscoil Sevilla, áit a raibh cónaí orthu go dtí 1929 i bpríomhchathair na Sevilla, (agus i measc scoláirí eile bhí Luis Cernuda). Chuir sé isteach ar shaoire i 1922 agus 1923 chun cúntóireacht a ghlacadh in Ollscoil Cambridge, agus d'fhoilsigh sé a chéad dánta, Presagios (Gaeilge: tuar) Sa bhliain 1930 malartaíonn sé a chathaoir i Savilla ar chathaoir Jorge Guillén i Murcia, cé nár mhúin sé riamh ann. Sa bhliain chéanna sin thosaigh sé ag cleachtadh sa Escuela central de Idiomas, i Maidrid, áit ar bhunaigh sé an iris Índice Literario. (Gaeilge: Innéacs Liteartha) sa bhliain 1932. Idir 1928 agus 1936, bhí sé i gceannas ghníomhaíochtaí agus ar chuspóirí Institución Libre de Enseñanza tríd an na hInstitiúide Oideachais Saor in Aisce a nascú, tríd an Centro de Estudios Históricos agus bhí sé i gceannas ar thascanna éagsúla eile de chuid Sección de Literatura  agus Universidad de Verano.
Pornagrafaíocht
|thumb|upright|Siopa pornagrafaíochta i g[[Nua-Eabhrac (cathair)|Cathair Nua-Eabhrac. ]] Is éard is pornagrafaíocht ann ná cur síos lom díreach ar an gcomhriachtain nó ar ghníomhartha collaí de chineál éigin eile, nach bhfuil de chuspóir leis ach éirí craicinn a chur ar lucht a fhéachana. Bhí pornagrafaíocht de chineál éigin ann ó thús na staire, ach le déanaí, tá an phornagrafaíocht iompaithe ina tionsclaíocht mhór mhillteanach, de réir mar a d'éirigh na daoine níos caoinfhulangaí i leith na collaíochta poiblí. Bhí an-bhaint ag an bhforbairt seo le teacht na meán nua cumarsáide, cosúil leis na fístaifeadáin, na seinnteoirí dioscaí digiteacha agus an tIdirlíon féin.
Tá sé ina chúis mhór conspóide, an féidir idirdhealú a dhéanamh idir pornagrafaíocht agus ealaín anghrách. Bíonn na daoine idir dhá chomhairle freisin faoi thionchar na pornagrafaíochta ar nósanna craicinn na ndaoine, ar an gcoirpeacht chollaí (an banéigniú ach go háirithe), agus ar sheasamh na mná sa tsochaí. Tá cuid de na feiminithe den bharúil gur "bolscaireacht chogaidh in aghaidh na mban" atá sa phornagrafaíocht, mar shampla. Bíonn lucht eaglaise agus creidimh ag cur catha ar an bpornagrafaíocht freisin, agus iad den tuairim go spreagann sí na daoine chun gníomhartha craicinn a chleachtadh nach bhfuil inghlactha ó thaobh an reiligiúin de. Rud eile fós, is dóigh le cuid mhór acu gur drochrud ann féin í an phornagrafaíocht, de réir an Bhíobla, ó dúirt Íosa: Duine ar bith a bhreathnaíonn ar bhean le dúil inti, tá adhaltranas déanta aige léi cheana féin ina chroí. (Math 5:28)
Ón taobh eile de, tá go leor daoine barúlach nach féidir cosc a chur ar an bpornagrafaíocht gan dochar a dhéanamh don tsaoirse cainte agus tuairimíochta sa tsochaí. Áitíonn siad freisin go bhfuil na torthaí taighde ag tabhairt le fios nach spreagann an phornagrafaíocht daoine chun banéigniú a dhéanamh, ós iad na tíortha is mó cead cainte na tíortha is lú banéignithe.
Stair
thumb|upright|Pictiúr ón mbliain 1741Tá an focal féin pornagrafaíocht curtha i dtoll le chéile as dhá thamhan Gréigise a chiallaíonn "striapach" agus "scríobh", is é sin, "scríbhneoireacht faoi striapacha".
Tá an phornagrafaíocht linn le fada, is féidir a tús a rianú siar go dtí an tréimhse réamhstairiúil fiú le mionsamhlacha cloiche a bhfuil gnéasorgáin mhéadaithe orthu. Níor thosaigh an phornagrafaíocht a bhfuil aithne againne uirthi go dtí an ré Victeoiriach. Ag an am seo tosaíodh ar í a dhéanamh mídhleathach. An Danmhairg an chéad thír a rinne dleathach í, sa bhliain 1969.
Táthar ag déanamh cur síos éigin ar an gcomhriachtain agus ar an saol collaí ó tháinig an tsibhialtacht chun saoil, ach dealraíonn sé nár cruthaíodh coincheap na pornagrafaíochta roimh ré an Victeoirianachais sa naoú haois déag. Roimhe sin, ba é an dearcadh coitianta a bhí ann nach ndéanfadh sé dochar as an ngnáth duit pictiúir a fheiceáil a raibh cur síos iontu ar chomhriachtain, fiú má bhí diansrianta curtha leis an ngníomhaíocht féin. Bhaintí úsáid as an bpornagrafaíocht sna scigphictiúir pholaitiúla, mar shampla.
Nuair a tháinig fothracha na cathrach Rómhánaí úd Pompeii chun solais sna 1860idí, bhain pictiúir phornagrafacha na sean-Rómhánach an-stangadh as na Victeoirianaigh, ó bhí saothar na seanúdar Laidine á staidéar go dian acu, agus iad ag adhradh na sibhialtachta Rómhánaí. Ní raibh súil acu lena leithéid, agus d'fhéach siad leis na pictiúir agus na deilbheacha a choinneáil i bhfolach ó na haicmí ísle, na mná agus na páistí.
Cineálacha pornagrafaíochta
|thumb|upright|Faye Reagan agus Georgia Jones 2009 De ghnáth, tugtar pornagrafaíocht bhog ar an gcineál pornagrafaíochta nach dtaispeánann na baill ghiniúna. Pornagrafaíocht chrua atá i gceist má thaispeántar os coinne an cheamara iad.
Tá seánraí éagsúla pornagrafaíochta ann le freastal ar thoighis gach duine ó thaobh na bhfeitisí agus na bhfantaisíochtaí de. I measc na gcineálacha éagsúla tá na cinn seo:
Úsáid na Pornagrafaíochta
Is as Meiriceá a thagann mórchuid na staitisticí maidir le húsáid na pornagrafaíochta, i SAM, is iad na stáit is coimeádaí is mó a cheannaíonn pornagrafaíocht, stáit a bhfuil cosc acu ar phósadh aerach – ceannaítear 11% níos mó iontu. Bíonn leath d’fhir ag breathnú ar phornagrafaíocht gach seachtain agus breathnaíonn breis is 70% d’fhir ar phornagrafaíocht gach mí. Tá staidéir eile as an tSualainn a léiríonn rátaí a chuirfeadh an rud céanna in iúl, arís eile. Bíonn 66.7% ag breathnú ar scannáin chraicinn uair sa mhí is 90% cúpla uair sa bhliain thall. Bhí 98% de fhir agus 72% de mhná tar éis breathnú ar scannán craicinn riamh ann. Dar le staidéar ón mbliain 1989 bhí 92% de bhuachaillí SAM tar éis Playboy a fheiceáil nó a léamh faoi aois 15. Tosaíonn páistí Mheiriceá ag breathnú ar chruaphornagrafaíocht ag meán- aois de 11.
Ó thaobh an idirlín, tá na scannáin ghnéis go mór sa treis i gcomórtas le gach úsáid eile; 25% de na cuardaigh ar fad a dhéantar ar an idirlíon baineann siad le pornagrafaíocht, agus ba iad na focail ‘sex’ agus “porn” an ceathrú agus an séú téarma ba mhó a cuardaíodh. 43% de gach úsáideoir idirlíon a bhaineann úsáid as pornagrafaíocht. Cruthaíonn tionscal na scannán leathair rachmas mór, sa bhliain 2006 ba $97 billiún a tuilleadh de bharr na pornagrafaíochta go domhanda.
Rinneadh staidéar i Montréal ar fhir shingle a léirigh go mbreathnaíonn siad ar 40 nóiméad de phornagrafaíocht sa tseachtain, i gcomparáid leo siúd i gcaidreamh a bhreathnaíonn air ar feadh 20 nóiméad. Tháinig cáil ar leith ar an staidéar seo toisc gur theip orthu teacht ar fhear nach raibh scannán leathair feicthe riamh aige. Dar le 66.5% d’fhir go raibh breathnú ar phornagrafaíocht inghlactha i mbealach éigin, agus d’aontaigh 50% de mhná óga.
Deir saineolaithe áirithe gur de dheasca na scannán leathair a bhíos na galair thógálacha ghnéis ag dul i méadaíocht chomh maith leis na toirchis ag déagóirí. Sa bhreis air sin tá foréigean i gcoinne na mban le feiceáil ina lán físeán craicinn, mar aon le maslaí béil.
Crios
thumb|250px|Criosanna Is stiall déanta as leathar nó ábhair eile á chaitear timpeall na coime é crios.
Stroud
Is baile suite i nGloucestershire é Stroud.
Sebastian Ofner
Is imreoir leadóige gairmiúla as An Ostair é Sebastian Ofner. Rugadh é ar an 12 Bealtaine 1996.
Tríocha céad
Aonad gabháltas in Éirinn desna 11ú agus 12ú haoiseanna ab ea tríocha céad (Sean-Ghaeilge trícha cét). Is amhlaidh go dtugann an t-ainm le fios an líon saighdiúirí arbh fhéidir le hachar a choinscríobh.
Cúlra
Déantar cur síos ar tríocha céad mar "aonad ríoga sealbhaíochta, cánach, rialtais áitiúil, agus coinscríofa mileata". Bhíodh gaol go f formhór idir é agus mionrí (rí ruireach). I mionchásanna ámh, bhíodh taoiseach nó airrí i réim, ceaptha ag rí níos airde.
I gcúige Uladh, dhéantaí tríocha céad a fhoroinnt ina ocht mbaile biathú is fiche agus 463 seisreach, a bheag nó a mhór.
Le linn na 12ú haoise, cuireadh an córas ar bun ar fud na tíre, mionleasú ar chóras a raibh ann roimhe sin.
Géarleanúint na gCoptach
deas|250px|thumb|Cros Choptach Is Coptaigh (Coptais: ⲟⲩⲣⲉⲙ'ⲛⲭⲏⲙⲓ 'ⲛ'Ⲭⲣⲏⲥⲧⲓ'ⲁⲛⲟⲥ ou.Remenkīmi en.Ekhristianos, sa bhrí litriúil: Críostaí Éigipteach) Críostaithe Éigipteach dúchasach iad, go hiondúil Ortadocsach, a chuimsíonn faoi láthair timpeall 10 go 20% daonra an Éigipt — an mionlach reiligiúnach is mó den tír sin. Agus Coptaigh luaite cásanna na géarleanúintí tríd a stair, tá Faire Cearta Daonna trácht ar "éadulaingt reiligiúnach atá ag fás" agus foréigean seicteach i gcoinne Críostaithe Coptaigh le blianta beaga anuas, agus teip lena rialtas na hÉigipt a go héifeachtúil fiosrú i gceart agus ionchúisigh iad freagrach.
Napoleons, Victoria
Baile beag atá suite 131 km siar ó Mhelbourne, Victoria na hAstráile, is ea Napoleons. Sa bhliain 2011, bhí 535 duine ina gcónaí ann.
Crith talún
Tubaiste nádúrtha is ea crith talún, a tharlaíonn de bharr gluaiseacht na bplátaí teicteonach a faoi bhun mhaintlín an domhain, a tharchuireann sraith tonn ta sa talamh. Tarlaíonn crith talún nuair a scaoiltear fuinneamh as screamh an domhain i dtonn ta seismeach a. Bogann an talamh go tobann mar thoradh.
Tomhas
Úsáidtear an Scála Richter le déine creathanna talún a thomhas. Déanann na seismeolaithe fuinneamh an bhunchrith talún a thomhas leis an scála Richter. mion|Úsáidtear an [[Scála Richter le déine creathanna talún a thomhas.]] Mar shampla, i gcás an chrith talún a tharla i dtuaisceart California le linn sraith dhomhanda an daorchluiche i 1989, a raibh tomhas 6.9 ar an scála Richter aige, meastar gur scaoil sé an oiread fuinnimh le 30 milliún tonna d'ábhar pléascach, níos mó ná 1 0 n-oiread chumas pléasctha na mbuamaí uile a pléascadh sa dara cogadh domhanda.
Geolaíocht
mion|Tá imill an-ghníomhacha mórthimpeall an [[An tAigéan Ciúin|Aigéin Chiúin agus ar feadh líne ón Meánmhuir go dtí na Himiléithe is an tSín.]] De ghnáth tarlaíonn creathanna talún is bolcáin ar feadh teorainneacha na bplátaí teicteonach a. Faoi bhun na bplátaí tá ciseal de chloch leáite atá téite ag croíleacán te an domhain. De réir mar a shreabhann an chloch leachtach le comhiompar teasa, iompraíonn sí na plátaí freisin.
Nuair a thagann dhá phláta le chéile go tapa, is amhlaidh a shleamhnaíonn dromchla pláta amháin faoi bhun an chinn eile (fodhuchtú).
Ina dhiaidh sin ó am go chéile, tarlaíonn sleamhnú faoi thalamh ar feadh éasclínte, agus is é seo a chuireann tús le crith talún.
Tíreolaíocht
Tá na éasclínte seo ar imill na bplátaí teicteonacha agus na scoilteanna meanaigéanacha.
Tá imill an-ghníomhacha mórthimpeall an Aigéin Chiúin agus ar feadh líne ón Meánmhuir go dtí na Himiléithe is an tSín. clé|mion|Droichead Medway, Christchurch 2010
Tubaistí
Má bhíonn bunús nó airmheán crith talún gar don fharraige, féadfaidh sé tús a chur le tonn taoide sa bhfarraige, nó súimíní. Forleathann an tonn seo chomh tapa le luas forleata fuaime, agus féadfaidh sí a bheith fíormhillteanach do dhaoine is foirgnimh gar don chladach na mílte ciliméadar ón airmheán. Scaoileann crith talún méid ollmhór fuinnimh i bhfoirm na dtonnta seismeacha.
Háítí, 2010
Tharla crith talún i Léogâne, Háítí ar an 12 Eanáir 2010. Fuair 100,000 - 160,000 daoine bás. Ní raibh an crith talún ach 7.0 ar scála Richter.
Sichuan, 2008
Maraíodh 87,587 duine + ar an 12 Bealtaine 2008 i gcrith talún fíordhíobhálach i nDaon-Phoblacht na Síne (Sichuan). Bhain an crith talún 8.5 amach ar scála Richter
An Cholóim, 1999
25 Eanáir 1999: maraíodh thart ar 1,000 duine i gcrith talún sa Cholóim (Armenia).
San Francisco, 1989
18 Deireadh Fómhair 1989: crith talún i gcathair San Francisco (6.9 ar Scála Richter)
Spitak i dTuaisceart na hAirméine, 1988
7 Nollaig 1988: Meastar gur maraíodh idir 25,000-50,000 duine i gcrith talún i dtuaisceart na hAirméin e san Aontas Sóivéadach. Ach ní raibh an turraing róláidir (6.8 ar an scála Richter) Ní raibh an tír réidh chun déileáil le creathanna, is cosúil.
Tangshan, 1976
28 Iúil 1976: Meastar gur maraíodh 242,000 duine ar a laghad i gcrith talún sa tSín. Leag an crith talún an chathair Tangshan.
23 Nollaig 1972: Scrios crith talún Managua, Nicearagua. Maraíodh 4-11,000 duine. mion|388x388px|[[Ardeaglais i dTóiceo, 1923]]
Tóiceo, 1923
Ba é an crith talún is mó dar tomhaiseadh riamh an crith talún ar luach 8.9 a bhuail Tóiceo na Seapáin e, sa bhliain 1923, agus a mharaigh níos mó ná 100,000 duine trí leagadh foirgneamh nó na dóiteáin a lean é. Bhí an iliomad dóiteán ann, a scaipeadh ag na gaotha láidre, agus scriosadh sean-Tóiceó is Yokohama.
Valparaíso, 1906
16 Lúnasa 1906, fuair timpeall is 20,000 duine bás i gcrith talún i Valparaíso na Sile (Méid creatha talún: 8.2).
San Francisco, 1906
Maraíodh 3000 duine ar a laghad i gcrith talún i San Francisco sa bhliain 1906
Sanriku, 1896
15 Meitheamh 1896: Sa tSeapáin, cailleadh 27,000 i gcrith talún Sanriku, agus tháinig súnáaí ina dhiaidh.
Liospóin, 1755
1 Samhain 1755, bhuail crith talún Liospóin, sa Phortaingéil, & maraíodh 12,000+ … súnámaí a tháinig ina dhiaidh.
Shaanxi, 1556
23 Eanáir 1556: maraíodh thart ar 830,000 duine i gcrith talún sa tSín, i Shaanxi.
Liospóin 1531
26 Eanáir 1531: bhuail crith talún Liospóin, sa Phortaingéil. Maraíodh thart ar 30,000 duine.deas|600px|mion|Tar éis chrith talún [[San Francisco, California|San Francisco i 1906]]
Cuntais ar chreathanna san am a caitheadh
Maidir leis na chéad thuairiscí ar na creathanna, sna cáipéisí luatha as Impireacht na Róimhe caitear na creathanna talún isteach sa chatagóir céanna le cineálacha eile tubaistí. Isteach leo leis an gcogaíocht, an cheannairc agus an ionradh. Na dátaí sin a luaitear le creathanna talún a tharla roimh AD 1000 níl siad cruinn, go háirithe i gcás na gcreathanna sin a tharla idir na blianta AD 500 agus AD 1000.
An chéad tuairisc a rinneadh ar chrith talún a tharla in impireacht na Róimhe, Livius a bhreac. Ag scríobh dó i mblianta deireanacha na chéad aoise RC, luann sé creathanna na bliana 461 RC: 'Bhain crith talún croitheadh fíochmhar as an talamh.' Déanann Livius, sa chuntas gonta seo dó, cur síos ar an an gcrith talún i gcomhthéacs na míorúiltí a tharla le linn na bliana sin. Is beag a scríobh sé faoin damáiste a tharla don chathair i bhfírinne seachas gur thit dealbh a móra agus mar sin de.
Like Father, Like Clown
Craoladh an séú heipeasóid, "Like Father, Like Clown", den tríú sraith The Simpsons ar an 24 Deireadh Fómhair 1991. Scríobh Jay Kogen agus Wallace Wolodarsky an eipeasóid seo. D'fhéach 20.2 milliún duine ar an eipeasóid.
Brisbane Road
deas|250px|thumb|Brisbane Road Is staid suite sa London Borough of Waltham Forest í Brisbane Road.
Like Father, Like Clown
Táirgeadh
Déanann Rabbi Krustofski a chéad cuma san eipeasóid.
Our Lady of Grace and St Teresa of Avila
Is eaglais Chaitliceach suite sa London Borough of Waltham Forest í Our Lady of Grace and St Teresa of Avila.
Berringa, Victoria
Baile beag atá suite 43 km siar ó dheas ó Bhallarat, Victoria na hAstráile, is ea Berringa. Sa bhliain 2011, bhí 420 duine ina gcónaí ann.
Sparán
200px|thumb|Sparán Is spaga beag chun airgead a iompar é sparán.
Thornbury, Gloucestershire
Is baile suite i nGloucestershire é Thornbury.
Tewkesbury
Is baile suite i nGloucestershire é Tewkesbury. Tá 10,704 duine ina gcónaí ann (2011). Tá seanmhainistir i dTewksbury ar tosaíodh ar a tógáil ag deireadh an 11ú haois. Coisriceadh eaglais na mainistreach sa bhliain 1121.
Khövsgöl (Cúige)
Cúige (Aimag) de chuid na Mongóile is ea Khövsgöl Aimag. Tá an cúige suite i dtuaisceart na tíre. Is é Mörön an phríomhchathair.
Tíreolaíocht agus stair
Bunaíodh an cúige sa bhliain 1931. B'é Khatgal an lárionad riaracháin go dtí an bhliain 1933.
Na hAonaid Riaracháin
thumb|right|250px|Ceantair Khövsgöl
Louis XVI na Fraince
Bhí Louis XVI (23 Lúnasa 1754 – 21 Eanáir 1793) ina rí ar an bhFrainc, ó 1774 go dtí 1792. Ba é Rí na Fraince le linn na Réabhlóide ansin agus chuir an rialtas réabhlóideach chun báis é as ardtréas, ar 21 Eanáir 1793. Tháinig deireadh leis an monarcacht absalóideach sa Fhrainc tar éis dó bás a fháil.
Achadh nan Càrn
Baile beag tuaithe in aice le Cille Chuithbeirt ar ard iardheisceart na hAlban is ea Achadh nan Càrn. Tá sé suite ag 18m os cionn leibhéal na farraige,, i gcroílár réigiún Dhùn Phris is Gall-Ghaidhealaibh (Siorrachd Chille Chuithbeirt roImh 1975), idir Dhùn Droighnein agus Palnackie, ag inbhear na haillte Achadh nan Càrn, áit a sreabhann sé go Bhàgh Achadh nan Càrn, san Linne Shalmhaigh. Tá sé 33km ó Dhùn Phris, 113km ó Ghlaschú, 74km ón t-Sròn Reamhar agus 131km ó Dhún Éideann, príomhchathair na tíre. Níl ach 425 duine ina gcónaí sa bhaile agus is é an Béarla an chéad teanga ag formhór mhuintir na háite, cé go raibh an Ghaeilge fós beo roimh 1700. Tá geilleagar an bhaile ag brath go mór ar thalmhaíocht agus ar thurasóireacht.
Stair
Tá fothracha sa cheantar seo ón gClochaois, ach tá an chéad taifead scríofa ar Achadh nan Càrn le fáil ó 1305 i gcairt de chuid Éadbhard I Shasana ina bhfuil ‘Aghencarne’ liostaithe i measc na dtailte ar leo ab Mhainistir Dhùn Droighnein, nuair a tháinig an t-ainm Achadh Carna le feiceáil mar bhábhún a bhain le mainistir Dhún Droighnín. Níor fhás an baile go dtí gur tógadh muileann plúir sa cheantar ag tús an 17ú hAois. Bunaíodh eaglais anseo sa bhliain 1856. Bhí smuigleáil an-choitianta sa dara leath den 17ú hAois agus is é an Smugglers' Inn an t-ainm atá ar theach tábhairnee an bhaile go dtí an lá atá inniu ann. Bhí coigealacha ar an mbaile ar feadh míonna fada i 1695. Fear darbh ainm Andrew Mackay ab ea príomh-íobairt na muice.tháinig forbairt ar bhaile go dtí gur tógadh muileann plúir sa cheantar ag tús an 17ú hAois. Bunaíodh séipéal anseo sa bhliain 1856.[5] Bhí smuigleáil an-choitianta sa dara leath den 17ú hAois agus tugtar an Smugglers’ Inn ar theach tábhairne an bhaile fós.[6] Bhí an baile céasta ag hcoigealacha ar feadh míonna fada sa bhliain 1695. Fear darbh ainm Andrew Mackay ab ea príomh-íospartach na taibhse.
Lukáš Rosol
Is imreoir leadóige gairmiúla as Poblacht na Seice é Lukáš Rosol. Rugadh é ar an 24 Iúil 1985.
Sléacht Jallianwala Bagh
right|thumb|Leac chuimhneacháin i Jallianwala Bagh ar son na marbh Tugtar Sléacht Jallianwala Bagh nó Sléacht Amritsar ar an eachtra a tharla san Jallianwala Bagh (páirc an phobail), i gcathair Amritsar sa Phunjab, an 13 Aibreán, 1919, nuair a scaoil buíon de chuid Arm Briotanach na hIndia, faoi cheannas an Briogáidire-Ghinearál Reginald Dyer, ar shlua daoine. idir páistí, fir agus mná. agus iad neamharmtha.
Lean tréanbhabhta lámhaigh ar feadh 10 nóiméad. Caitheadh - is cosúil - 1650 piléar amach, nó 33 piléar do gach saighdiúir, de réir fhigiúirí an rialtais. clé|mion|An Tobar
Básanna agus fiosrúcháin
De réir foinsí oifigiúla an Raj Briotanach maraíodh 379. De réir foinsí neamhoifigiúla maraíodh níos mó ná 1000, agus goineadh níos mó ná 2000. Thug an Dr. Smyth (máinlia sibhialta) le fios go raibh 1,526 taismeach.
Shocraigh an Coiste Fiosrúcháin maidir le hAinrialacha (Coimisiún Hunter) d'aon ghuth go ndearna Col Dwyer earráid thromchúiseach nuair a lean sé leis an scaoileadh leis an slua ar feadh tréimhse chomh fada sin; chuir na baill Indiacha den Choimisiún tuairisc mhionlaigh amach, a cháin an chaoi an-lochtach ar láimhseáil sé an scéal ó thús deireadh agus a chuid gníomhaíochtaí mar "mídhaonna agus neamh-Bhriotanach". clé|mion Go nuige seo sheachnaigh rialtas na Breataine leithscéal sainráite a thabhairt maidir leis an sléacht, cé gur chuir Príomhairí i ndiaidh a chéile síos air mar eachtra “náireach”.
Baint le hÉirinn
Bhí Dyer oilte i gCorcaigh mar oifigeach airm.