cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
An Íoslainnis
Gramadach
Níl alt éiginnte san Íoslainnis, ach is gné den teanga nua-aimseartha é an t-alt deimhneach. Níor fhorbair sé ach faoin am ar shealbhaigh na Lochlannaigh an Íoslainn, agus i stíleanna áirithe, go háirithe i stíl na seanscéalta, is féidir an t-alt deimhneach féin a fhágáil ar lár. Díochlaontar an t-alt sa dá uimhir agus sna tuisil: húsið ("an teach", ainmneach agus cuspóireach), husinu (tabharthach), hússins (ginideach), húsin (ainmneach agus cuspóireach san uimhir iolra), húsunum (tabharthach iolra), húsanna (ginideach iolra). Tabhair faoi deara go ligtear -m an tabharthaigh iolra ar lár roimh an alt.
Stór focal
Cuireann muintir na hÍoslainne an-bhéim ar an nglanteangachas, agus is minic a úsáideann siad a dtéarmaí féin seachas na focail idirnáisiúnta. Samplaí is ea iad:
Úsáidtear téarmaí freisin a bhfuil cosúlacht éigin acu leis an mbunfhocal coimhthíoch cé go bhfuil ciall acu san Íoslainnis ("comhoiriúnú fónaiséimeantach" mar a deirtear). Mar shampla is é an focal Íoslainnise ar "teicneolaíocht" ná tækni: is léir gurb é teknik nó Technik bunús an fhocail seo, ach san am chéanna is féidir leis an gcainteoir Íoslainnise é a shamhlú leis an bhfocal dúchasach tæki = gléas (teicneolaíoch).
Go coitianta, áfach, ní aistrítear ainmneacha na bpáirtithe polaitiúla ná na focail a dhíorthaíonn uathu: kommúnismi, sósíalismi, fasismi, nasismi. Úsáidtear demókrati agus repúblíkani le tagairt do na páirtithe sna Stáit Aontaithe (agus cosúil leis sin is kristilegir demókratar iad na Daonlathaigh Chríostaí i dtíortha áirithe san Eoraip), ach is lýðræðissinnar agus lýðveldissinnar iad na daonlathaigh agus na poblachtaigh sa ghnáthchiall. (Írski lýðveldisherinn a thugtar ar an IRA as Íoslainnis, agus is lýðveldissinnar iad na Poblachtaigh Éireannacha.)
Rod Stewart
Amhránaí Sasanach is ea Sir Roderick David Stewart (10 Eanáir 1945 a rugadh é).
Hatfield, Yorkshire Theas
deas|250px|thumb|Hatfield Is baile suite i Yorkshire Theas é Hatfield.
Candida
Gné fungais le staid fhásmhar, cosúil le giosta. Seadánach in ainmhithe. Cuimsíonn sé Candida albicans, an t-oibreán a chuireann tús le truis i ndaoine.
Pontllan-fraith
51.655°N, -3.1888°W
Baile i Caerffili, an Bhreatain Bheag, is ea Pontllan-fraith, 19.4 km ó Caerdydd agus 212 ó Londain. Tá daonra 8,237 ann, agus tá 831 (10.1%) in ann Breatnais a labhairt.
An tSairdín
Is réigiún den Iodáil í an tSairdín, (Iodáilis: Sardegna; Sairdínis: Sardigna nó Sardinnya) agus í ar an dara oileán is mó sa Mheánmhuir. Tagann ainm an oileáin ón Laidin Sardinia agus tugtar Sardigna nó Sardinnia ar an oileán as Sairdis. Tá daonra timpeall 1.6 milliún aici. Is í Cagliari, lonnaithe ar an gcósta theas, príomhchathair an oileáin agus an baile is mó. Tá an t-oileán roinnte i 8 gcúige (4 cinn roimh 2005 - Cagliari, Nuoro, Oristano agus Sassari).
Tíreolaíocht
Tá an tSairdín i lár na Meánmhuire, suite idir an Chorsaic ó thuaidh agus an Túinéis i dtuaisceart na hAfraice ó dheas. Tá cruth dronuilleogach ar an oileán, le cúpla oileán móra timpeall an phríomh-oileáin - l'Asinara, La Maddalena, Caprera, San Pietro agus Sant'Antioco. Tá an chuid is mó den oileán déanta as eibhear is carraig dhríodair. Tá trí ghrúpa sléibhte móra ann - Limbara, Gennargentu agus Sarrabus. Tá dambanna ar beagnah gach ceann de na h-abhainneacha móra - Flumendosa, Coghinas, Tirso, Flumini Mannu, Cedrino agus Cixerri. Úsáidtear an t-usice chun leitreachas a ghiniúint agus na tailte thart timpeall a uisciú. Tá clú agus cáil bainte amach ag an tSairdín, go háirithe i measc na nIodálach, mar cheantar turasóireachta. Tá cóstaí is tránna iontacha ar fud an oileáin, ar nós an Costa Smeralda san oirthuaisceart.
Teanga
Is í an Iodáilis teanga oifigiúil na Sairdíne cosúil leis an gcuid eile den Iodáil, ach úsáideann muintir dhúchasach an oileáin canúintí atá níos gaire don tseanLaidin féin ná don Iodáilis. Mar sin, is féidir a rá go bhfuil a leithéid de theanga ann agus an tSairdínis, nó Sardu. Tá an teanga roinnte ina dhá príomhchanúint, mar atá, an Logudóiris agus an Champadáinis, agus iad chomh difriúil le chéile is go bhfuil sé beagnach dodhéanta aon teanga liteartha amháin a chaighdeánú don bheirt acu. Leis an scéal a dhéanamh níos casta fós, labhraítear dhá chanúint eile sa tSairdín nach ndearcann lucht a labhartha orthu mar Shairdínis, is é sin, an tSasáiris agus an Ghalúiris. Le fírinne, is fearr a rá gur canúintí Corsaicise iad seo, más fíor nach canúintí Iodáilise iad. Thairis sin, is í an Chatalóinis teanga Chathair Alghero.
Eacnamaíocht
Tá eacnamaíocht traidisiúnta an oileáin bunaithe ar thalmaíocht agus mianadóireacht, an ceann deireanach ag dul i léig, ach tá an turasóireacht ag dul i dtreise. Ó thaobh na h-earrai talmhaíochta a sholáthraítear ar an oileán, tá cáil bhainte amach ag fíona na Sairdíne ar nós Cannonau. Is cuid thábhachtach den eacnamaíocht an lámhcheardaíocht freisin.
Stair
Réanna stair an oileáin:
Ré na nuraghe
Téann stair an oileáin siar go dtí an ré Neoiliteach. Tá iarsmaí ó chultúr ar leith a bhfuil lorg de le fáil sa tSairdín amháin, cultúr na nuraghe. Tá sé sin le feiceáil inniu i bhfoirm na dtúr cloiche arda atá ar fáil ar fud an oileáin. Níl mórán eolais cruinn againn faoi chultúr na nuraghe mar níor fhág siad aon taifead scríofa ina ndiaidh agus tá teoiricí difriúla ag na seandálaithe faoi na daoine a mhair ann. Ba 'thír an óir' í le linn 4000 bliain an ré Neoilitigh an tSairdín. Ba chrosbhóthar i lár na Meánmhara í an t-oileán go dtí ré na Rómhánach. Thagadh na chéad gaibhne go dtí an t-oileán agus iad ar a mbealach go dtí na mianaigh stáin Francacha. Tháinig na chéad Féinicigh go dtí an tSairdín timpeall na bliana 1000 R.Ch. Ba mháistrí loingseoireachta iad, ó chathracha sa Liobáin an lae inniu. Labhair siad Féinicis, teanga Seimiteach ar nós na hEabhraise, agus chruthaigh siad an chéad aibítir. Thóg siad ionaid ar na cóstaí agus chuaigh siad i mbun trádála leis na treibheanna áitiúla sna nuraghi.
Ghlac cathair Chartaige seilbh ar an Sairdín i 509 R.Ch. agus lean a smacht ar an oileán ar feadh beagnach trí chéad bliain go teacht na Rómhánach.
Ré na Rómhánach
Ghlac na Rómhánaigh seilbh ar an Sairdín i 238 R.Ch. agus bhí siad i gceannas ann ar feadh 700 bliain. Níor chuir siad an t-oileán go léir faoi chois riamh áfach agus d'fhan áiteanna sléibhtiúla ar nós an Gennargentu sna Barbagie saor ó thionchar na Róimhe.
Stair mheánaoiseach
Ar a slí ar ais ó ruathar ar Lazio ar leithinis na hIodáile i 456 AD ghlac na Vandail seilbh ar Caralis (Cagliari an lae inniu) agus cathracha eile ar chóstaí na Sairdíne. Faoin am sin bhí Impireacht na Róimhe ar an dé deiridh. Beagnach céad bliain ina dhiaidh sin, i 534, bhuaigh trúpaí Impire an Oirthir, Giustiniano, ar na Vandail i Tricamari, 30 km ó Chartaig i dtuaisceart na hAfraice, agus rinneadh cúige Biosántach den tSairdín. Roinneadh an t-oileán i gcúigí darb ainm merèie, le ceannaire faoin ainm judex a bhí i Caralis, le arm a bhí lonnaithe i Forum Traiani (Fordongianus an lae innu, suite in oirthear an oileáin) faoi cheannas dux. Chuaigh an Chríostaíocht agus tionchar an mhanachúlachais i bhfeidhm faoi na Biosántaigh, seachas sna Barbagie, áit ina raibh ríocht neamhspleách ag deireadh an séú haois lena traidisiúin reiligiúnacha agus tuata féin.
Idir 640 agus 732 ghlac na hÁrabaigh seilbh ar thuaisceart na hAfraice, an Spáinn agus ar chuid den bhFrainc. I 827 thosaigh siad ag ionsaí na Sicile. Fágadh an tSairdín ina h-aonar agus bhí uirthi í féin a chosaint. Mar sin, d'éirigh an judex provinciae ina cheannaire aonair le cumhachtaí míleata agus tuata. Mar gheall ar na ruathair leanúnacha ó na Beirbeirigh Ioslamacha ar an cóstaí, a thosaigh i 710 agus a d'éirigh ní ba mhinicí le himeacht aimsire, thréig an pobal na bailte cois mara.
Faoi Choróin na hAragóine
Ghlac arm Pheadar III na Catalóine (Pere el Cerimoniós as Catalóinis) seilbh ar L'Alguer i Lúnasa 1353. D'éirigh muintir na cathrach amach i gcoinne na gCatalónach ar an 22 Meitheamh 1354 is chuir arm Pheadair léig ar an gcathair. Ar deireadh na dála shínigh Peadar conradh le Maria d'Arborea, a bhí ag tabhairt cúnamh do chosantóirí na cathrach, agus ghlac Peadar seilbh ar an gcathair arís. Thosaigh stair Chatalónach na cathrach ansin agus tá canúint na Catalóinise, alguerés nó algherese as Iodáilis, á labhairt fós sa chathair. Ghlan Peadar muintir na cathrach amach is thóg sé lonnaitheoirí Catalónacha isteach ina n-áit. Cruthaíodh Coróin na Spáinne i 1479, 10 mbliain i ndiaidh phósadh Ferdinando II na hAragóine agus Isabel Castilla, na ríthe Caitliceacha. Mar thoradh ar sin, rinneadh cúíge Spáinneach den oileán freisin agus mar sin ba chuid de choróin na Spáinne í an tSairdín ó 1323 - 1720. Tá rian an ré seo le fáil i gcultúr an oileáin fós i bhféilte ar nós paráid san Efisio i Cagliari agus an cavalcata i Sassari.
Ríocht na Sairdíne
Ghlac na hOstairigh seilbh ar an oileán i 1708, mar thoradh ar Chogadh Chomharbas na Spáinne. Tar éis Chonradh Utrecht i 1714, a chuir deireadh leis an streachailt Eorpach sin, tugadh an tSairdín do dhiúic Savoia nó Savoy as Fraincis, a bhí i gceannas ar réigiún Piemonte agus chruthaigh siadsan rítheaghlach dá gcuid féin i Ríocht na Sairdíne. As sin amach tháinig tionchar na hIodáile i bhfeidhm ar an gcultúr áitiúil. I 1799 d'fhág an rítheaghlach príomhchathair na ríochta, Torino, mar gheall ar na cogaí Napoléon agus chuir siad fúthu i Cagliari ar feadh cúig bliana déag.
Aontú na hIodáile
I 1847 d'éirigh na Sairdigh as a gcuid féinrialtais as a stuaim féin agus tháinig siad faoi rialtas díreach ó Piemonte. An bhliain ina dhiaidh sin chuir an rí, Vittorio Emmanuele, tús le cogaí aontaithe na hIodáile, a lean ar aghaidh ar feadh trí bliana déag agus le deireadh an fheachtais sin i 1861, ba chuid den Iodáíl aontaithe í an tSairdín.
Stair chomhaimseartha
thumb|left|Learscáil leis na cúigí nua ó 2005 I ndiaidh chliseadh deachtóireacht Mhussolini sa Dara Cogadh Domhanda, agus ruaigeadh an rítheaghlach Savoia tar éis reifreann i 1946, tugadh féinrialtas don tSairdín i 1949 mar réigiún de chuid Phoblacht na hIodáile faoi bhunreacht nua na tíre. Ba chuid de mezzogiorno na hIodáile í an tSairdín, í bocht agus neamhfhobartha i gcomparáid le réigiúin tuaisceart na tíre. Rinne an rialtas náisiúnta iarrachtaí tionscail throm a fhorbairt ar nós an tionscail cheimicigh timpeall ar Porto Torres ar an gcósta thuaidh, chun dul i ngleic leis an dífhostaíocht. Tháinig forbairt ollmhór ar chóstaí Ghallura, ar a dtugtar an Costa Smeralda, san oirthuaisceart, nuair a cheannaigh an Aga Khan tailte ann tar éis dó an Consorzio Costa Smeralda a bhunadh i 1962. Tá tithe samhraidh ag daoine mór le rá ar nós Silvio Berlusconi ann agus bíonn an fharraige plódaithe le báid mhóra le linn an tseasúir saoire. Ó thaobh an rialtais áitiúla de, cuireadh 4 chúige nua - Ogliastra, Medio Campidano, Olbia-Tempio agus Carbonia-Iglesias - leis an 4 cinn a bhíodh ann roimhe sin - Cagliari, Sassari, Nuoro agus Oristano - i mBealtaine 2005.
Roger Daltrey
Amhránaí Sasanach is ea Roger Harry Daltrey (1 Márta 1944 a rugadh é).
Hoyland
Is baile suite i Yorkshire Theas é Hoyland.
Gort Meille
Is sráidbhaile é Gort Meille. Tá sé suite in Iorras, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Tadhg Ua Dálaigh
File agus Ollamh Éireann ba ea  Tadhg Ua Dálaigh, bás 1181.
Cú Chonnacht (bás 1139) na ea a athair. Dar le hAnnála Loch Cé ina thásc: Luathbhall de chlann Uí Dhálaigh, filí, ba ea é agus an dara duine dá mhuintir a rinneadh Ollamh Éireann de. Meastar gur sinsear Uí Dhálaigh ar marthain é a mhac, Aonghas.
Henry Dunant
clé|mion Daonchara a rugadh sa Ghinéiv ab ea Henry Dunant (baiste Jean-Henri) (8 Bealtaine 1828 - 30 Deireadh Fómhair 1910). Thug sé an príomhspreagadh do bhunú Chumann Idirnáisiúnta na Croise Deirge ag comhdháil sa Ghinéiv i 1863, as ar tháinig Coinbhinsiún na Ginéive (1864).
Roinn sé an chéad Duais Nobel don tsíocháin i 1901.
Pontnewydd
51.6621°N, -3.0188°W
Baile i Torfaen, an Bhreatain Bheag, is ea Pontnewydd, 22.9 km ó Caerdydd agus 201 ó Londain. Tá daonra 4,780 ann, agus tá 540 (11.3%) in ann Breatnais a labhairt.
Sean Barrett
Is eacnamaí agus iarsheanadóir Éireannach é Sean Declan Conrad Barrett, a rugadh sa bhliain 1944. Ard-léachtóir i Roinn na hEacnamaíochta i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath agus Comhalta an Choláiste ab ea é.
Mar eacnamaí tá saineolas aige in eacnamaíocht iompair, go mór mhór aer-iompar sibhialta.
Seanadóir
Toghadh é ina bhall de Sheanad Éireann do thoghcheantar Ollscoil Bhaile Áthe Cliath i Mí Aibreáin na bliana 2011, ach chaill sé an suíochán, más ar éigin, sa bhliain 2016.
Spáinnéar ridiriúil Shéarlais
thumb|240px|Spáinnéar ridiriúil Shéarlais Is madadh clóis é sípéir gallda.
Ríomhchlárú fógrach
Is éard atá i gceist le ríomhchlárú fógrach ná bealach chun ríomhchlár a scríobh ina leagtar síos na léirghaolta idir na hathróga agus a bhfaightear na torthaí trí luacháil na ngaolta sin. Tugtar teanga fhógrach ar theanga ríomhchlárúcháin atá curtha in oiriúint don stíl ríomhchláraithe seo.
Arthur Kornberg
Bithcheimicí a rugadh i Nua-Eabhrac ab ea Arthur Kornberg (1918-2007). Rinne sé taighde ar mhacasamhlú aigéid dhí-ocsairibeanúicléasaigh (ADN) i mbaictéir agus promhadán.
Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1959 le Severo Ochoa.
Tagairtí
Maltby, Yorkshire Theas
Is baile suite i Yorkshire Theas é Maltby.
Crosóg fhaoilinne
Is méadail mhéarach í an chrosóg fhaoilinne.
Seanad Éireann (1922-1936)
mion|[[Séala (suaitheantas)|séala an tSaorstáit]] Mhair an chéad Seanad Éireann ó 1922 (nuair a tháinig Bunreacht Shaorstát Éireann i bhfeidhm) go 1936 (tháinig Bunreacht na hÉireann i bhfeidhm le linn 1936/1937). mion|An Seanad inniu
Ról
Nuair a bunaíodh Saorstát Éireann sa bhliain 2022, bhí ról tábhachtach ag an Seanad chun glór agus deis cainte a thabhairt don mhionlach aontachtach i gcúrsaí polaitíochta. Bhí na haontachtóirí sa Deisceart ag iarraidh go mbeadh de chumhacht ag an teach uachtarach moill bliana a chur ar bhillí ón nDáil agus bhí naoi mí mar chomhréiteach ag deireadh. Tháinig Seanad Shaorstát Éireann le chéile den chéad uair ar an 11 Nollaig 1922. Bhí an gá le deireadh a chur leis na gníomhartha foréigin sa tír ar cheann de na chéad díospóireachtaí a bhí aige. mion|[[Seán F. Lemass|Seán Lemass ː“ba chóir go gcuirfeadh ionadaithe an phobail deireadh le bábhún seo an impiriúlachais ", 1928 sa Dáil]] I measc na gComhaltaí den Seanad bhí iar-aontachtaithe agus daoine a raibh teidil oidhreachtúla na Breataine orthu. Dhóigh fórsaí sa Chogadh Cathartha, a bhí in éadan an Chonartha, cuid mhór dá dtithe. Fiú tar éis an Chogaidh Chathartha, bhíothas idir dhá chomhairle faoi cibé acu an raibh nó nach raibh gá le teach Uachtarach. Dúirt an Teachta Seán Lemass sa Dáil sa bhliain 1928, "“ba chóir go gcuirfeadh ionadaithe an phobail deireadh le bábhún seo an impiriúlachais an chéad seans a gheobhaidh siad.”"Ní dheachaigh cúrsaí caidrimh chun feabhais sa bhliain 1932 nuair a chuir an Seanad i gcoinne reachtaíochta chun deireadh a chur leis an mionn a bhí le tabhairt ag Comhaltaí den Oireachtas.
Tionóladh an suí deireanach den Chéad Seanad ar an 19 Bealtaine 1936 agus cuireadh deireadh leis go luath ina dhiaidh sin.
Eagraíocht
Mar atá inniu, bhí 60 ball ag Seanad an tSaorstáit: ag an dtús cheap uachtarán na hArd-Chomhairle, W.T. Cosgrave, leath acu agus thogh an Dáil an leath eile; baineadh triail as modhanna éagsúla ina dhiaidh sin. Bhí olltoghchán fiú, don Seanad amháin, ar 17ú Meán Fómhair 1925, cé nár vótáil ach 23.4 faoin gcéad de na toghthóirí.
Falscaithe san fhoraois bháistí na hAmasóine, 2019
mion|clé|Aonocsaíd charbóin, Lúnasa 2019 clé|mion|Íomhá satailíte ag an am
I mí Lúnasa 2019 sa Bhrasaíl, tharla falscaithe fíochmhara san fhoraois bháistí na hAmasóine. Loisceadh limistéir chomh mór le contaetha na Gaillimhe agus an Chláir le chéile i bhforaois na hAmasóine. Ba mhillteanach an tubaiste timpeallachta é, an tubaiste de dhéantús an duine is measa i stair na tíre (go dtí an lá sin). mion|clé|Jair Bolsonaro, 23 Lúnasa 2019 mion|clé|(A) foraois chaillte 2001–2019 (dearg), (B) tinte 2001–2019  (C) feirmeoireacht (buí), (D)  [[Fuinneamh hiodrálach|hidreachumhacht (gorm), (E) ola agus miandóireacht (buí) (F) iascaireacht]] mion|clé|Ollscrios
Polaitíocht
Bhí uachtarán fíorchoimeádach na Brasaíle, Jair Bolsonaro, ag brath go mór ar thacaíocht na bhfeirmeoirí móra (tháinig sé i gcumhacht ag tús 2019). Mhaígh Rialtas na Brasaíle ag an am go raibh sé cinnte orthu dul i ngleic leis na tinte de cheal acmhainní. Chuir an rialtas milleán na dtinte ar eagraíochtaí deonacha timpeallachta (sic).
Ach bhí scrios ollmhór déanta ag na tinte ag deireadh mhí Lúnasa. Ba leor an dochar mar sin a rinneadh d’íomhá na Brasaíle.
Níor ghníomhaigh údaráis na Brasaíle go dtí gur chuir an tAontas Eorpach (Angela Merkel agus Emmanuel Macron go háirithe) brú mór eacnamaíoch ar Bolsonaro. Dúirt Macron ag an am go raibh sé den tuairim gur inis Uachtarán na Brasaíle bréaga dó faoi ghealltanais aeráide.
Baineadh siar go mór as rialtas Bolsonaro nuair a moladh go ndéanfaí baghcat ar fheoil ón mBrasaíl agus nach dtabharfadh a mbeannacht don chomhaontú nua trádála idir an tAontas Eorpach agus Mercosul mura gcloífeadh an Bhrasaíl lena gealltanais timpeallachta.
Níos déanaí, léirigh ceannairí an domhain imní faoi na tinte i bhforaoisí na hAmasóine le linn chruinniú mullaigh thíortha an G7 a bhí ar bun i mBiarritz na Fnaince ag deireadh mhí Lúnasa. I ndáiríre, thit an saol agus a mháthair sa mhullach ar an mBrasaíl ag an G7.
Seanad Éireann (1922-1936)
Eagraíocht
Níorbh aon ionadh mar sin gur chuir de Valera deireadh le Seanad an tSaorstáit nuair a vótáil tromlach ann in aghaidh bille chun cosc a chur ar na Léinte Gorma, a bhí gníomhach ag an am. Ach nuair a leagadh Bunreacht na hÉireann os comhair na ndaoine sa bhliain 1937 bhí Seanad ann, ach gan na cumhachtaí agus an tionchar céanna aige is a bhí ag an chéad teach uachtarach.
Falscaithe san fhoraois bháistí na hAmasóine, 2019
Éire
Dúirt an Leo Varadkar, Taoiseach ag an am. nach mbeadh Éire ag vótáil ar son margadh saorthrádála Mercosur, mura gcomhlíonfadh an Bhrasaíl a gcuid gealltanas ó thaobh cúrsaí comhshaoil de. Tógfadh sé dhá bhliain, ar sé, sula gcaithfidh an tAontas Eorpach vóta ar mhargadh Mercosur agus go gcoinneofar súil ghéar ar ghnóthaí comhshaoil sa Bhrasaíl idir seo agus sin. Ach sa bhliain 2021, ní raibh an comhaontú saorthrádála fós i bhfeidhm.
Seanad Éireann (1922-1936)
arna leagan amach i mBunreacht 1922
Bhí cumhacht aige, i dtosach, bille (seachas bille airgeadais) a chur ar fionraí ar feadh naoi mí agus sa bhliain 1928 athraíodh an tréimhse sin go dtí 18 mí.
Falscaithe san fhoraois bháistí na hAmasóine, 2019
Éire
Dúirt an Taoiseach ina theannta sin gur áiféis a mheabhródh Orwell do dhuine a bhí in iarracht Bolsonaro milleán na dtinte a chur ar eagraíochtaí deonacha timpeallachta.
Seanad Éireann (1922-1936)
arna leagan amach i mBunreacht 1922
Maidir le bille airgeadais, ní fhéadfadh an Seanad ach moill 21 lá do chur air.
Greamhchoill
Is sráidbhaile é Greamhchoill. Tá sé suite in Iorras, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Colette Nic Aodha
Scríbhneoir Éireannach is ea Colette Nic Aodha. Tá clú agus cáil bainte amach aici as a as a stíl "géar agus amannta, greannmhar".
Scríbhneoireacht
Tá dánta lé Nic Aodha i nduanairí Field Day, IV agus V agus in The white page / An bhileog bhán: twentieth century Irish women poets (Salmon, 1999) curtha in eagar ag Joan McBreen. Ghnóthaigh sí duais i bhFéile Filíochta Dhún Laoghaire sa bhliain 1993. Foilsíodh gearrscéalta dá cuid sna hirisí Comhar agus Feasta agus sa nuachtán Lá.
Scríobhann sí i mBéarla freisin agus foilseofar cnuasach nua Béarla, The Peeling of the Skin (Arlen House), i mbliana.
Corn Uí Rinn 2016
B'é Corn Uí Rinn 2016 an 12ú eagrán den Corn Uí Rinn ó bunaíodh an comórtas in 2005. Thosaigh an corn ar an 3 Meitheamh 2016 agus chríochnaigh sé ar an 6 Lúnasa 2016.
Crosóg choilgneach
Is méadail mhéarach í an chrosóg choilgneach.
An Bhoirinn
Ceantar in iarthuaisceart Chontae an Chláir í an Bhoirinn (litriú malartach an Bhoireann). Tá sí 300 ciliméadar cearnaithe ar leithead. Tá cáil ar an dúiche mar gur d'aolchloch maol atá sí déanta don chuid is mó. Tá sé seo i bhfoirm carst, agus é gaolta leis na leaca aolchloiche in Oileáin Árann amach ó chósta na Boirne. Ciallaíonn an focal boireann tírdhreach clochach, carstach. Tá saibhreas dúlra sa Bhoirinn, agus plandaí na Meánmhara, Na nAlp agus an Artaigh ann nach bhfaightear in aon cheantar eile in Éirinn.
Tá pluaiseanna an Aill Bhuí sa cheantar, agus tagann na mílte chuile bhliain ar cuairt orthu.
An Pháil
thumb|An Pháil (liath) t.1450 Tugadh an Pháil ar limistéir tíre timpeall Bhaile Átha Cliath ina raibh tiarnas ag na Gaill ón 12ú haois ar aghaidh. Cé gur éirigh go maith leis na Normannaigh ina bhfeachtais míleata in aghaidh na nGael ar dtús níorbh fhada go raibh orthu cúlú go dtí na tailte seo. Is aistriú ón mBéarla é, ón bhfocal pale, a chiallaíonn sconsa nó claí agus tá iarsmaí den chlaí cosanta a tógadh le fáil fós. D'athraigh a limistéir ó am go ham thar na blianta. B'ann ar dtús a tháinig an Béarla agus dlíthe Shasana chun cinn in Éirinn.
Béal Feirste Thuaidh (Toghcheantar Tionóil)
Is toghcheantar tionóil é Béal Feirste Thuaidh  ar Thionól Thuaisceart Éireann (Béarla: Belfast North ).
An Bhoirinn
Clinteanna agus Gríoga
Tugtar gríoga ar na scáintí (nó creabháis) sa phábháil aolchloiche a chruthaítear idir bloic aolchloiche ar a dtugtar clinteanna. Sampla amháin iad gríoga den iomad gnéithe carst nó boirne a chruthaítear nuair a thuaslagann uisce báistí an aolchloch.
Béal Feirste Thuaidh (Toghcheantar Tionóil)
D'úsáideadh an suíochán den chéad uair i dtoghchán do Thuaisceart Éireann amháin, d’Fhóram Thuaisceart Éireann i 1996. Ó 1998, tá baill tofa aige don Tionól reatha.
An Gort Breac Thuaidh
Is sráidbhaile é an Gort Breac Thuaidh. Tá sé suite in Iorras, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Pontprennau
51.534°N, -3.131°W
Baile i Caerdydd, an Bhreatain Bheag, is ea Pontprennau, 6.7 km ó Caerdydd agus 208 ó Londain. Tá daonra 6,929 ann, agus tá 770 (11.1%) in ann Breatnais a labhairt.
Pontyberem
51.7778°N, -4.1677°W
Baile i Sir Gaerfyrddin, an Bhreatain Bheag, is ea Pontyberem, 76.1 km ó Caerdydd agus 280 ó Londain. Tá daonra 2,681 ann, agus tá 1,806 (67.4%) in ann Breatnais a labhairt.
Andrew Duncan
Lia a rugadh gar do Chill Rìmhinn na hAlban ab ea Andrew Duncan (17 Deireadh Fómhair 1744-5 Iúil 1828). I 1773 bhunaigh sé an tréimhseachán Medical and Philosophical Commentaries (Tráchtaireachtaí Míochaine is Fealsúnachta), an t-aon iris den chineál sin sa Bhreatain ag an am. I 1792 d'áitigh sé ar Choláiste Ríoga na Lianna i nDún Éideann teach gealt a bhunú, rud a cuireadh i gcrích i 1807.
Tuaisceart Éireann
Tá Tuaisceart Éireann ina cuid den Ríocht Aontaithe. Is ionann Tuaisceart Éireann (Béarla: Northern Ireland; Ultais: Norlin Airlann) agus limistéar na sé gcontae úd Aontroim, Ard Mhacha, Doire, An Dún, Tír Eoghain agus Fear Manach a dealaíodh ón gcuid eile d'Éirinn nuair a tháinig an Conradh Angla-Éireannach i bhfeidhm sa bhliain 1922.
Tíreolas
Tá sé chathair i dTuaisceart Éireann, mar atá Béal Feirste, Doire, Ard Mhacha, Lios na gCearrbhach, Iúr Cinn Trá agus Beannchar. I measc na ndeich mbaile is mó i dTuaisceart Éireann áirítear:
Béal Feirste, Doire, Baile Nua na Mainistreach, Creag Abhann, Beannachar, An Caisleán Riabhach, Liso na gCearrbhach, An Baile Meánach,
Tá sé chontae i dTuaisceart Éireann, mar a leanas:
Contae Thír Eoghain
mion|Gleann Butterlope, sna [[Na Speiríní|Speiríní]] Is contae sléibhtiúil í Tír Eoghain den chuid is mó, cé go bhfuil ceantair ísealchríce sa chontae fosta, go háirithe ar bhruach Loch nEathach, i gceantar na hAbhann Móire i ndeisceart an chontae, agus san iarthuaisceart, ar an Fheabhail. Tá na Speiríní suite i dtuaisceart an chontae, ar an teorainn le contae Dhoire. Is iad an tríú sliabhraon is airde i gCúige Uladh, i ndiaidh na Beanna Boirche agus Sléibhte Dhoire Bheatha, agus tá an sliabh is airde i dTír Eoghain, an Mullach Clochach (634m), suite ansin. Is é Loch nEathach, an loch is mó sna hOileáin Bhriotanacha (388 km²/150 mílte cearnacha) an phríomhghné in oirthear an chontae, agus comhdhéanann sé teorainn thoir an chontae. Is í an Fheabhail agus a craobh-aibhneacha, an Mhorn, Abhainn na Deirge, Abhainn Coille, agus an tSruthail, an phríomhabhann in iarthar an chontae. Is í an Abhainn Mhór an phríomhabhainn sa deisceart, agus comhdhéanann sé an teorainn le Muineachán agus Ard Mhacha sula sruthaíonn sí isteach i Loch nEathach.
Contae Ard Mhacha
mion|Úllord i [[Loch gCál, i gContae Ard Mhacha]] Tá cáil ar Ard Mhacha mar 'úllord na hÉireann', agus fástar a lán torthaí ann i gcónaí. Ba iad na plandóirí a chuir fúthu sa 17ú haois a chuir na húlloird ar dtús. Imrítear leagan de chluiche babhlaí in Ard Mhacha nach bhfaightear aon áit eile ach i gCorcaigh. Tá traidisiún láidir peile Ghaelaí sa cheantar agus bhuaigh foireann Ard Mhacha Craobh na hÉireann i 2002.
Contae an Dúin
mion|Radharc ar [[Loch Cuan, i gContae an Dúin]]
I gContae an Dúin aimsítear Loch Cuan. Tá an loch faoi chúig chiliméadar déag, a bheag nó a mhór, de Bhéal Feirste, agus é ag sroicheadh ó Bhaile Nua na hArda ar feadh 30 ciliméadar go dtí Muir Éireann. Meastar go bhfuil ocht n-oileán is trí scór ar fad sa loch. Droimníní báite atá iontu. Is féidir leat Túr Scrabo, atá ar chnoc ag barr an locha, a fheiceáil. mion|Is é [[Sliabh Dónairt, i gContae an Dúin, 850m (2,790 tr) in airde, an cnoc is airde i dTuaisceart Éireann.]] Tá imeall an locha faoi chúram an Iontaobhais Náisiúnta, chomh maith le ceithre oileán déag sa loch. Is féidir le gach duine cuairt a thabhairt ar na hoileáin seo.
Eagraíonn maoir de chuid an Iontaobhais cuid mhór siúlóidí agus turais thart faoi Loch Cuan ón earrach go dtí an fómhar, agus eolas faoi shaol nádúrtha an locha á thabhairt do na cuairteoirí le linn na dturas.
Contae Aontroma
Príomhalt: Contae Aontromamion|[[Gleann Doinne, ceann de naoi ngleann Aontroma]] Meallann Glinntí Aontroma na mílte turasóir chun an chontae achan bhliain agus is suíomh Oidhreachta Dhomhanda de réir UNESCO é Clochán an Aifir (nó Clochán na bhFórmorach mar a thugtar air fosta) ar an chósta thuaidh. Tá clú ar Mhuileann na Buaise as an uisce bheatha atá á dhéanamh ann leis na céadta bliain, agus aithnítear Port Rois mar an lonnaíocht mhara is cáiliúla i dTuaisceart Éireann ó thaobh líonn na gcuairteoirí air de, áit atá ann ina mbíonn craic ar dóigh de ló is d'oíche de réir tuarascála. Tá an chuid is mó de Bhéal Feirste, an chathair is mó i dTuaisceart Éireann, lonnaithe sa chontae, agus an chuid eile di i gContae an Dúin. De réir an tseanchais is ar Shliabh Mis i dtuaisceart an chontae a chaith Pádraig Naofa bunús a shaoil óig.
Contae Fhear Manach
Príomhalt: Contae Fhear Manach
Contae Dhoire
Príomhalt: Contae Dhoire
Tá cuid de na Speiríní suite i ndeisceart Chontae Dhoire chomh maith, agus Sliabh gCallann, ar an teorainn le Contae Thír Eoghain, ar phointe is airde an chontae. Is é lár an chontae an chuid is airde de, agus titeann an talamh agus duine ag dul uaidh sin isteach i ngleann an Fheabhail san iarthar nó i ngleann na Banna san oirthear. Baineann an contae le Loch nEathach ina chúinne oir-dheisceartach, agus aithnítear tuaisceart an chontae as aillte géara, córais dumhcha, agus tránna gainimh an chladaigh Atlantaigh.
Daonra
Bhí 1,903,100 daoine ina gcónaí i dTuaisceart Éireann i 2021, de réir daonáireamh na bliana sin. Sa daonáireamh chéanna, dúirt 42.3% den daonra gur Chaitlicigh iad, agus thug 37.3% le fios gur Phrotastúnaigh, nó leantóirí de shainchreideamh Críostach eile, a bhí iontu. 1.3% de dhaoine a lean reiligiún eile, agus 17.4% nár lean reiligiún ar bith nó a dhiúltaigh an cheist a freagairt.
Rialtas
Ba é an tAcht um Rialtas na hÉireann ón bhliain 1920 a shainigh críocha agus teorainneacha an stáitín áfach, cé nach bhfuil teorainneacha cruinne gearrtha dó inniu féin, agus tá áiteanna ann nach féidir a rá fúthu go neamh-dhébhríoch cé acu sa Tuaisceart nó sa Phoblacht atá siad suite.
Baineann dhá thrian de Chúige Uladh le Tuaisceart Éireann, ach tá sé de nós ag na hAontachtóirí "Cúige Uladh" (Ulster) a thabhairt ar an stáitín. Státín féinrialaithe ann féin is ea Tuaisceart Éireann, nó go bunúsach, is slánaonad faoi fhéinrialtas é atá faoi fhorlámhas na Ríochta Aontaithe, murab ionann agus an chuid eile d'Éirinn. Mar sin, is féidir é a chur i gcomparáid le Sasana, leis an Bhreatain Bheag agus le hAlbain.
Go praiticiúil, áfach, cha raibh féinrialtas an Tuaiscirt ag obair ar feadh i bhfad. Bhí tionól nó dáil fhéinrialaitheach ann ar Chnoc an Anfa (Béarla: Stormont) go dtí na Trioblóidí, ach ar an 30 Márta 1972, chuir rialtas na Ríochta Aontaithe an féinrialtas áitiúil ar ceal agus thosaigh sé ag rialú an Tuaiscirt go díreach ó Londain.
De thoradh Chomhaontú Aoine an Chéasta, tháinig Tionól nua féinrialaitheach ar an fhód, ach nuair a chuaigh an díospóireacht faoi dhíchoimisiúnú arm na Sealadach ó smacht, cuireadh an tionól ar fionraí ar an gceathrú lá de Mhí Dheireadh Fómhair sa bhliain 2002. Cé gurb iad an Páirtí Aontachtach Daonlathach (DUP) agus Sinn Féin an dá pháirtí is láidre inniu, i ndiaidh an olltoghcháin ar an 30 Samhain 2003, d'éirigh leis an tionól cromadh ar obair arís, rud nach raibh mórán súile leis, ós iad an dá pháirtí a sheasann do mheon na dígeantachta is na neamhghéilliúlachta sa dá phobal.
An pholaitíocht agus na Trioblóidí
Tá polaitíocht Thuaisceart Éireann bunaithe ar an teorainn eitni-reiligiúnda idir na Caitlicigh, a dhearcann orthu féin mar Éireannaigh is mar Ghaeil agus mar dhaonra bundúchasach, agus na Protastúnaigh, a dhearcann orthu féin mar shaoránaigh de chuid na Ríochta Aontaithe agus mar chosantóirí a dúchais. Tá sé de chlaonadh sna Caitlicigh a rá nó a shíleadh gur coilínithe agus grabálaithe talún iad na Protastúnaigh nár tháinig isteach ach de thoradh na plandála. Is náisiúnaithe (baintear úsáid as an leagan "náisiúntóirí" freisin sa Ghaeilge, nuair a bhítear ag trácht ar náisiúnaithe Caitliceacha an Tuaiscirt) iad an chuid is mó de na Caitlicigh, agus teastaíonn uathu an dá stát in Oileán na hÉireann a aontú in aon stát amháin. Ón taobh eile de, is dual do na Protastúnaigh a gcomhionannú a dhéanamh leis an mBreatain Mhór agus maíomh as a ndílseacht don Choróin agus don Rí nó don Bhanríon. Dearcann siad ar an nasc idir an Bhreatain Mhór agus Tuaisceart Éireann mar urrús riachtanach dá gcearta reiligiúnaigh agus sibhialta, agus bíonn siad iontach mímhuiníneach as Poblacht na hÉireann, nó tá siad den tuairim go bhfuil an iomarca cumhachta ag an Eaglais Chaitliceach sa Phoblacht, rud a d'fhágfadh nach mbeadh stádas an tsaoránaigh chothroim ar fáil dóibh dá n-aontófaí Éire.
Is follasach go bhfuil an dá sheasamh seo doréitithe le chéile, agus mar sin, d'fhág an foréigean seicteach a shliocht ar Thuaisceart Éireann ó tháinig an stáitín ar an bhfód. Bhí na hAontachtóirí den tuairim, ar dtús, gur fealltóirí agus lucht tréasa ab ea na Caitlicigh go léir, ó theastaigh uathu an nasc leis an mBreatain Mhór a bhriseadh agus dul le Poblacht na hÉireann. Mar sin, choinnigh siad an rialtas fúthu féin, agus iad ag dul i muinín cleasa mí-ionraice go minic, ar nós claonroinnt na dtoghlach, lena chinntiú nach bhféadfadh na Caitlicigh teacht in aon chóngar don tromlach sna toghcháin dhaonlathacha. Chuir an chuid ba ghangaidí de na Caitlicigh cor in aghaidh an chaim trí thacaíocht a thabhairt d'fheachtas armtha an IRA leis an stáitín a scaradh ón Ríocht Aontaithe.
Meacaic na Ceilibéise
Is ainmhí í meacaic na Ceilibéise nó an mheacaic chíorach Shulaivéiseach (Macaca nigra). Simíoch agus moncaí atá inti agus mar sin is mamach í. Maireann sí in oirthuaisceart an oileáin Sulawesi agus ar oileáin bheaga eile ina thimpeall san Indinéis. Itear a feoil in ainneoin an speiceas a bheith i mbaol.
Tuaisceart Éireann
Na Trioblóidí
mion|O'Neill ag oscailt an Wilson homestead, anois an Ulster American Folk Park, Dearg Alt (Dergalt), An Srath Bán Íochtarach, Tír Eoghain Sna 1960idí, bhí an chuma ag teacht ar an scéal go raibh leasuithe suntasacha polaitiúl a ar na bacáin, nuair a bhain Terence O'Neill, polaiteoir Aontachtach a raibh dearcadh forásach nua-aimseartha aige, amach oifig Phríomh-Aire an Tuaiscirt. Bhí sé ag caint faoin rathúnas ábhartha mar leigheas ar an scoilt sheicteach, agus é sásta dul i dteagmháil le Seán Lemass, taoiseach Phoblacht na hÉireann san am céanna, a raibh dearcadh cosúil aige. Sa deireadh thiar thall, áfach, ní dhearna iarrachtaí Uí Néill ach an lasair a chur sa bharrach.
Katherine Zappone
Is Teachta Dála Éireannach í Katherine Zappone a rugadh ar an 25 Samhain 1953 i stát Washington, Stáit Aontaithe Mheiriceá. Bhí sí ina seanadóir sa 24ú seanad tar éis ainmniúcháin a fháil ón taoiseach, Éanna Ó Coinnigh. Sheas sí in Olltoghchán na hÉireann, 2016 i mBaile Átha Cliath Thiar Theas agus toghadh í le 6.6% de na vótaí céad rogha. Ceapadh mar aire leanaí í i mí na Bealtaine 2016.
Tuaisceart Éireann
Na Trioblóidí
Go bunúsach, bhí cuid mhór de na hAontachtóirí barúlach go raibh an Niallach ag iarraidh iad a dhíol ar shladmhargadh leis an lucht tréasa a bhí ag rialú i mBaile Átha Cliath, agus na Caitlicigh míshásta leis nach raibh na leasuithe cuimsitheacha polaitiúla ag teacht sách luath.
Mar sin, phléasc an foréigean seicteach amach arís ó thús na seachtóidí i leith. Cuid de ghnáthshaol an stáitín ab ea na gníomhartha sceimhlitheoireachta go dtí gur cuireadh an chéad sos cogaidh fada i bhfeidhm sna nóchaidí, agus inniu féin, spreagann an faltanas seicteach daoine chun loitiméireachta, coirlosctha, dúnmharaithe, agus bruíonachais. Tá formhór na n-iar-sceimhlitheoirí, an tIRA Sealadach thar aon dream eile, éirithe as a leithéid, agus iad ag iarraidh leas a bpobail a dhéanamh ar bhealach éigin eile, ar nós obair fhóirithinte, Gaeilgeoireacht nó polaitíocht dhaonlathach.
An Ghaeilge i dTuaisceart Éireann
Bhí 75,125 duine (4.164% de dhaonra Thuaisceart na hÉireann) ábalta Gaeilge a scríobh, a léamh, a labhairt agus a thuibheáil. Ní raibh aon eolas ar an Ghaeilge ag 89.7% den daonra. Bhí eolas ar an Ghaeilge ag 10.3% den daonra. mion|Céadtadán de dhaoine 3+ bliana d'aois le cumas de shaghas éigean acu sa Ghaeilge de réir daonáireamh 2011.
Oideachas trí mheán na Gaeilge i dTuaisceart Éireann
Sa scoilbhliain 2017-2018, bhí 5,261 dalta ag fáil a n-oideachais sa chóras lán-Ghaeilge, 1.7% de na daltaí ar fad.
Mary Ann O'Brien
Is Seanadóir Éireannach í Mary Ann O'Brien (rugadh 8 Meán Fómhair 1960).
Ainmnigh Enda Kenny don seanad í sa bhliain 2011, agus sheas O'Brien don Seanad arís in Olltoghchán 2016 le Renua Éireann.
Hidrigincharbónáit chailciam
Tá an fhoirmle cheimiceach Ca (HCO 3) 2 ag hidrigincharbónáit chailciam, ar a dtugtar décharbónáit chailciam, freisin. Ní thagraíonn an téarma do chomhdhúil sholadach atá ar eolas; níl sé ann ach i dtuaslagán uiscí ina bhfuil na hiain cailciam (Ca 2+), décharbónáite (HCO-  HCO), agus carbónáit (CO2−   CO) ann, mar aon le dé-ocsaíd charbóin  (CO 2) tuaslagtha. Braitheann tiúchan coibhneasta na speiceas seo a bhfuil carbón iontu ar an pH ; décharbónáite is mó a bhíonn ann laistigh den raon 6.36–10.25 i bhfionnuisce.
Ríomhchlárú loighce
Is éard is ríomhchlárú loighce ann ná foirm ríomhchláraithe a bhaineann níos mó le measúnú na rialacha ná ceisteanna ar threoracha don ríomhaire. Is teangacha don ghnó seo LISP agus Prolog.
Augustin Pyrame de Candolle
Luibheolaí a rugadh sa Ghinéiv san Eilvéis ab ea Augustin Pyrame de Candolle (4 Feabhra 1778 – 9 Meán Fómhair1841). Shaothraigh sé córas ginearálta tacsanamaíochta i gcomhair plandaí ina Théorie Élémentaire de la Botanique (Teoiric Bhunúsach na Luibheolaíochta, 1813) a d'fhan ceannasach i rangú plandaí ar feadh leathchéad bliain. D'eisigh sé sraith imleabhar ar luibheolaíocht a chríochnaigh a mhac Alphonse de Candolle (1806-1893). Chabhraigh sé go mór le bunú gheografaíocht na bplandaí, agus chun an gaol idir fásra is saghas ithreach a léiriú. Fuair sé bás in aois a 63 bliana sa Ghinéiv.
BTEC
Is soláthróir de cháilíochtaí oideachais dara leibhéal agus breisoideachais i Sasana, sa Bhreatain Bheag agus i dTuaisceart Éireann é an Business and Technology Education Council (BTEC).
Is fochuideachta de chuid Pearson plc atá lonnaithe i Londain é BTEC.
Pagellus bogaraveo
Is speiceas iasc ga-eiteach san fhine Sparidae é Pagellus bogaraveo. Tá ainmneacha éagsúla Gaeilge ar an iasc seo, ina measc: an deargán, an garbhánach, agus an sléibhín. Tá sé forleathan san Atlantach Thoir ón Iorua go dtí an Mháratáin, an Mhacarainéis agus an Mheánmhuir thiar san áireamh.
Spúinse grabhrógach
Is déimeaspúinse é an spúinse grabhrógach.
Crosóg mhara
Is méadail mhéarach í an chrosóg mhara (Asterias rubens).
Crosóga in Éirinn
link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Starfish%20to%20the%20rod%20caught%20in%20Ireland.jpg|mion|clé|crosóg mhara beo in Éirinn inniu
Sna 1980idí fuair an Dochtúir Éamon Doyle iontaise i gcarraig i gConamara. Níor fhéach eolaithe ar an iontaise go dtí an bhliain 2017. Crosóg mhara a bhí inti. Bhí sí an-bheag agus tá sí 435 milliún bliain d’aois. Ní raibh na dineasáir féin ar an saol ag an am sin.
Léiríonn sé sin go raibh Conamara – agus Éire iomlán – faoin bhfarraige fadó fadó. Agus tá gaolta leis an gcrosóg mhara fós beo i bhfarraigí na hÉireann agus gan mórán athraithe orthu ó shin.
Penistone
Is baile suite i Yorkshire Theas é Penistone.
Máel Íosa Ua Dálaigh
File agus Ollamh Éireann ba ea  Maol Íosa Ó Dálaigh  (Meán-Ghaeilge Máel Íosa Ua Dálaigh), bás 1185.
Beatha
Ba bhall é Maol Íosa de bhardchlann Uí Dhálaigh. Tá fianaise ann ar tuairim is daichead duine dá mhuintir idir i nÉirinn agus san Albain, idir na 12ú agus 17ú haoiseanna. Bhí sé ina thiarna na tuaithe Corca Raidhe i gContae na hIarmhí.
Deirtear ina thásc i nAnnála Loch Cé:
Is amhlaidh gur thaoiseach de phríomhghéag Uí Dhálaigh ba ea Máel Íosa, bunaithe ina áit dúchais san Iarmhí.
Doire Thoir (Toghcheantar Tionóil)
Is toghcheantar tionóil é Doire Thoir ar Thionól Thuaisceart Éireann.
D'úsáideadh an suíochán den chéad uair i dtoghchán do Thuaisceart Éireann amháin, d’Fhóram Thuaisceart Éireann i 1996. Ó 1998, tá baill tofa aige don Tionól reatha.
An Cladach
Tithe beaga bídeacha a bhí ar an gCladach go dtí na 1930í, nuair a daoradh iad mar chontúirt sláinte, agus nuair a cuireadh eastát tithíochta ar bun dosna daoine a cuireadh as seilbh a seantithe. Tá cuid den muintir céanna fós sa Chladach, agus tá roinnt báid iascaireacha agus pleisiúir ar an duga.
Tá cumann sacair sa Chladach inniu, agus séipéal agus mainistir Doiminiceánach.
Pontypridd
Pobal agus baile i Rhondda Cynon Taf, an Bhreatain Bheag, is ea Pontypridd, 17.7 km ó Caerdydd agus 222 ó Londain. Príomhbhaile an chontae atá agus timpeall is 2,900 duine ina gcónaí sa bhaile féin ann. Tá baile Pontypridd suite san áit ina dtagann na haibhneacha Taf agus Rhondda le chéile. Tá daonra 31,538 ann, agus tá 3,978 (12.6%) in ann Breatnais a labhairt. Té sé ainmnithe as droichead trasna na Taf, nó sraith díobh a tógadh ceann i ndiaidh cinn thar na blianta. An ceann atá anois ann, tógadh sa bhliain 1756 é. Edward Williams a dhear.
Baitsiléir Ealaíon
Is céim oideachais fochéime é Baitsiléir Ealaíon (BA; ón Laidin baccalaureus artium, baccalaureus in artibus nó artium baccalaureus) a dhéantar staidéar inti sna dána nó i gcásanna áirithe i ndisciplíní eile. Déantar staidéar chun baitsiléir ealaíon á chríochú thar thréimhse trí nó ceithre bliana go ginearálta, ag brath ar an dtír agus ar an institiúid oideachais.
Jemma Redmond
Fiontraí agus nuálaí ceannródaíoch Éireannach sa bhith-theicneolaíocht ab ea Jemma Redmond (16 Márta 1978 – 16 Lúnasa 2016). Chomhbhunaigh sí Ourobotics, gnólacht bhith-chló 3 thoise a d'fhorbair an chéad bhith-phrintéir deich n-ábhar. Tháinig Redmond ar bhealach le cealla a choimeád beo le linn priontáil 3T, rud a chuir í sa chéad rang i gciorcail na heolaíochta agus na teicneolaíochta in Éirinn.
An Gort Breac Theas
Is sráidbhaile é an Gort Breac Theas. Tá sé suite in Iorras, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Corn Uí Rinn 2017
B'é Corn Uí Rinn 2017 an 13ú eagrán den Corn Uí Rinn ó bunaíodh an comórtas in 2005. Thosaigh an corn ar an 22 Aibreán 2017 agus chríochnaigh sé ar an 10 Meitheamh 2017 le Ceatharlach ag bua don 3ú huair.
John Boyd Dunlop
Ceapadóir is tionsclóir a rugadh i nDreghorn na hAlban ab ea John Boyd Dunlop (5 Feabhra 1840 - 23 Deireadh Fómhair 1921). Cheap sé an bonn neomatach don rothar i 1845 agus fuair paitinní air i 1888. Bhunaigh sé a chomhlacht déantúsaíochta i 1889, agus d'athraigh an t-ainm go dtí Dunlop Rubber i 1900.
Rotherham
Is baile suite i Yorkshire Theas é Rotherham.
Port Einon
Baile i Abertawe, an Bhreatain Bheag, is ea Port Einon, 72 km ó Caerdydd agus 282 ó Londain. Tá daonra 579 ann, agus tá 46 (7.9%) in ann Breatnais a labhairt.
Uaimh Raqefet
Suíomh seandálaíochta de chuid Natufian Déanach é Uaimh Raqefet (Uaimh Cyclamen nó Uaimh Rakefet) atá suite i Sliabh Chairmeil i dtuaisceart Iosrael. Thángthas air i 1956.
Féar mara
Is é an féar mara an t-aon phlanda bláthanna a fhásann i dtimpeallachtaí mara. Tá thart ar 60 speiceas d'fhéara mara iomlána a bhaineann le ceithre fhine (Posidoniaceae, Zosteraceae, Hydrocharitaceae agus Cymodoceaceae), iad ar fad san ord Alismatales (i gclád na monacotailéadón). D’fhás na féara mara ó phlandaí talún a rinne athchoilíniú ar an aigéan 70 go 100 milliún bliain ó shin.
Uaimh Raqefet
Stair
Tá fianaise ann go raibh áitiú sa Mheán-Paleolithic san uaimh. Tá níos mó aithne ar ghairm na natufian. Fuarthas fionnachtana tábhachtacha maidir le luathúsáid plandaí
Féar mara
Eascraíonn an t-ainm féar mara ón iliomad speiceas le duilleoga fada agus caola, a fhásann trí shíneadh riosóim agus a scaipeann go minic thar “ móinéir ” mhóra atá cosúil le féarach; ar an taobh amuigh, bíonn go leor speiceas cosúil le féara talún den fhine Poaceae.
Tacsanomaíocht
Sa lá atá inniu ann, is grúpa polaifíléiteach d’angaispeirmeacha mara iad na féara mara le timpeall 60 speiceas i gcúig fhine (Zosteraceae, Hydrocharitaceae, Posidoniaceae, Cymodoceaceae, agus Ruppiaceae), a bhaineann leis an ord Alismatales de réir Chóras Grúpa IV d'fhíligineacht na n-angaispeirmeacha. Ní bhreathnaíonn na húdair ar fad ar an ghéineas Ruppia, a fhaightear in uisce goirt, mar fhéar mara "fíor", agus d'aistrigh roinnt údair go dtí na Cymodoceaceae é. Ní roinneann córas APG IV agus Leathanach Gréasáin an Liosta Plandaí an tacsanomaíocht seo.
Béal Átha na Sluaighe
clé|mion Is baile é Béal Átha na Sluaighe, nó Ballinasloe, sa chuid is faide thoir de Chontae na Gaillimhe i gConnacht. Tá sé ar cheann de na bailte is mó i gContae na Gaillimhe le daonra de 7,237 duine ó 2020. clé|mion clé|mion
Stair
clé|mion D’fhorbair an baile mar phointe trasnaithe ar An tSuca, fo-abhainn den tSionainn. Léiríonn an logainm Éireannach - a chiallaíonn béal áth na sluaite - an aidhm seo. Tugann an dara cuid den ainm le tuiscint go bhfuil an baile mar áit chruinnithe ó am ársa. Is é Naomh Grellan naomhphátrún Bhéal Átha na Sluaighe, a chreideann an traidisiún gur thóg sé an chéad eaglais sa cheantar i gCill Chloinn. Ainmnítear eastát tithíochta áitiúil, club CLG, brainse Chonradh na Gaeilge, agus scoil a bhíodh ann.
Geilleagar
clé|mion D'oscail bialann mearbhia Supermac's a chéad bhialann i mBéal Átha na Sluaighe i 1978. Tá slabhra na mbialann i láthair anois i mbreis agus 106 áit, lena n-áirítear trí stór ar an mbaile. Díríonn gnó áitiúil i lár an bhaile ar shiopaí agus bialanna. Tá Óstán Gullane's, óstán trí réalta, ag freastal ar an gceantar ó 1943. Tá Óstán Shearwater, óstán cúig réalta, lonnaithe ag Pointe Marina, díreach trasna ó Lidl.
Raidió na dTreabh
Is é Raidió na dTreabh "stáisiún raidió", lonnaithe in Áras na nGael i gcathair na Gaillimhe. Thosaigh na podchraoltaí sa bhliain 2016.
Béal Átha na Sluaighe
Imeachtaí
Reáchtálann Béal Atha na Sluaighe roinnt imeachtaí agus féilte bliantúla i rith na bliana.
Raidió na dTreabh
Tá na cláracha le fáil ar an idirlíon amháin ach ba mhaith leis an dream céadúnas a fháil ón tÚdarás Craolacháin na hÉireann / An BAI chun a bheith in ann craoladh ar FM raidió timpeall contae na Gaillimhe ar fad.
Béal Átha na Sluaighe
Aonach na gCapall
Gach Deireadh Fómhair, bíonn Aonach Bliantúil ina óstach ar aonach bliantúil ársa, Aonach na gCapall Bhéal Átha na Sluaighe. Talmhaíochta go príomha san am atá thart, tá sé dírithe anois ar an gcapall. Is é Aonach na gCapall Bhéal Átha na Sluaighe an t-aonach capall is sine san Eoraip agus téann sé siar go dtí an 18ú haois. Reáchtáiltear an t-aonach inniu in éineacht le féile a mheallann suas le 80,000 cuairteoir. Bíonn margadh mór ar siúl, mar aon le roinnt imeachtaí, tinte ealaíne, seó madraí agus aonach spraoi in aice le hamharclann an bhaile i Sráid an Chumainn.
Imeachtaí eile
D'óstáil leabharlann Béal Átha na Sluaighe an Fhéile Teaghráin, ócáid ​​cheoil a dhírigh ar uirlisí sreanga, i mí Iúil 2017 agus 2018. Tionóltar "Zombie Walk" Oíche Shamhna ar thailte eastát Gearrbhaile. Tionóladh an ócáid ​​den chéad uair in 2015, agus treoraithe turais “zombie” ag tabhairt grúpaí trí choillte Gearrbhaile. In 2019, tugadh “The Trail of Terror” ar an Zombie Walk. Ba é seo an chéad uair ina stair cúig bliana nár rith sé ach ar feadh aon lae amháin toisc gur cealaíodh é an dara lá mar gheall ar an aimsir “ag casadh go dona”.
Bus
Is féidir teacht ar an mbaile ar bhus poiblí freisin, le Bus Éireann agus CityLink ag freastal ar an mbaile ar a mbealaí Luimneach go Gaillimh agus Baile Átha Cliath go Gaillimh.
Iarnród
Osclaíodh stáisiún iarnróid Bhéal Átha na Sluaighe an 1 Lúnasa 1851, agus freastalaíonn an líne iarnróid ó Bhaile Átha Cliath go Gaillimh air.
Uisce
Ó 1828 go dtí na 1960idí, ba é Ballinasloe foirceann na Canálach Móire. D'úsáid Guinness Company siopaí canála an bhaile chun an Guinness a stóráil agus a dháileadh ar lár na tíre. Chuir an Chanáil Mhór bealach ar fáil do bháirsí Guinness taisteal ó Bhaile Átha Cliath go Cuan na Sionainne. Forbraíodh muiríne poiblí nua ar an abhainn le blianta beaga anuas a ligeann do thrácht ó loingseoireacht na Sionainne rochtain a fháil ar an mbaile.
Na meáin áitiúla
Scaipeann roinnt nuachtán réigiúnacha i gceantar Ballinasloe, mar shampla an iris Ballinasloe Life, an Connacht Tribune, Galway Advertiser, Athlone Topic agus an Roscommon Herald. De réir mar a shuíonn Béal Átha na Sluaighe ar an teorainn idir dhá chontae freastalaíonn dhá stáisiún raidió áitiúla air, Galway Bay FM agus Shannonside FM. Faightear raidió áitiúil ó chontaetha comharsanacha eile mar Lár Tíre 103 agus Tipp FM sa cheantar freisin.
Spórt
Tá clubanna sacair, gailf agus rugbaí ag Béal Átha na Sluaighe, taobh le tailte Chumann Lúthchleas Gael Park Duggan. Is iad na clubanna CLG áitiúla ná CLG Bhéal Átha na Sluaighe (lena n-áirítear club peile Gaelach Naomh Grellan agus Club Iománaíochta Bhéal Átha na Sluaighe), Club Liathróid Láimhe Derrymullen agus Club Camógaíochta Béal Átha na Sluaighe. Imríonn an club sacair, AFC Baile Bhéal Átha na Sluaighe, a chuid cluichí ag An Forais Curragh ar an mbaile. Tá dhá chlub dornálaíochta cónaitheoirí ag Béal Átha na Sluaighe freisin. Tá Club Leadóige agus Club Lúthchleasaíochta ann freisin.