cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Teangacha Ceilteacha
An Mhanainnis in Oileán Mhanann
Sna blianta iarchogaidh, b'é Douglas Fargher a bhí ina rúnaí ar Yn Çheshaght Ghailckagh agus ina fhear mór gluaiseachta. Sa bhliain 1952, d'eisigh sé achainí ar mhuintir Mhanann an teanga a fhoghlaim agus a shaothrú, agus níos déanaí, i ndiaidh seal a chaitheamh thar lear, bhí sé an-ghníomhach ag réiteach leabhar don chló agus ag athfhoilsiú seanleabhar Manainnise. Sna seachtóidí a thosaigh na hOicheanta Gaelacha (Oieghyn Gailckagh), is é sin, cruinnithe tráthrialta d'fhoghlaimeoirí Manainnise a chuir ar a gcumas labhairt na teanga a aclú.
Níor cuireadh an Mhanainnis ar fáil sna scoileanna roimh an mbliain 1974. Ar dtús, ní raibh ann ach sórt caitheamh aimsire taobh amuigh den churaclam, ach sa bhliain 1982, forbraíodh an chéad scrúdú caighdeánaithe (GCE O-Level) sa Mhanainnis.
An Bhriotáinis sa Bhriotáin
mion|277x277px Go traidisiúnta, labhraítear an Bhriotáinis sa chuid is faide siar den Bhriotáin, ar an taobh thiar den líne idir Plouha agus Vannes. Bhí sí á labhairt ag scothaicmí léannta go dtí an dóú haois déag, ach ina dhiaidh sin, d'fhan sí teoranta do mhuintir na tuaithe in Iarthar na Briotáine nó Breizh Izel, nuair a bhí na daoine uaisle agus, in aithris orthu siúd, na buirgéisigh á tréigean ar mhaithe leis an bhFraincis. B'í an Laidin an teanga scríofa ba thábhachtaí i nDiúcacht na Briotáine go dtí gur tháinig an Fhraincis ina háit sa chúigiú haois déag. Ina dhiaidh sin féin, tá traidisiún liteartha áirithe ag an mBriotáinis, agus bíonn Briotáiniseoirí an lae inniu ag tarraingt ar an tSean-Bhriotáinis ar lorg téarmaíochta teicniúla nó eolaíche don Nua-Bhriotáinis. mion|277x277px|Canúintí Bhí monarcacht na Fraince, an t-ancien régime, ar nós cuma liom faoi na teangacha mionlaigh sa tír. I ndiaidh na réabhlóide, áfach, d'athraigh na cúrsaí go hiomlán, nó b'ansin a cuireadh tús le polasaithe a bhí meáite ar an bhFraincis a chur á labhairt ar fud na tíre agus na teangacha is na canúintí eile a bhaint de bhéal na ndaoine. Ní raibh lucht déanta na bpolasaithe seo in ann teangacha a aithint thar chanúintí, nó ní raibh, dar leosan, ach dhá rud ann, mar atá, an Fhraincis agus an patois. Bhí polaitíocht ag baint leis na hiarrachtaí seo, ar ndóigh. Bhí lucht na réabhlóide den tuairim go raibh na teangacha réigiúnda fite fuaite leis an bhfrithréabhlóideachas agus go raibh na monarcaithe agus na sagairt ag baint leasa as na teangacha seo mar bhabún leis an gcosmhuintir a choinneáil scartha ón réasún, ón réabhlóideachas agus ón oideachas. Deir lucht athbheochana na Briotáinise go raibh an lucht rialtais ag cur fíor-chatha sna scoileanna leis an teanga a chur de dhroim an tsaoil go hiomlán, agus go rabhthas ag náiriú na bpáistí a bhí ag labhairt Briotáinise chomh deireanach leis na seascaidí.
Bhí an Bhriotáinis á labhairt ag milliún agus trí chéad míle duine sa bhliain 1930. Tá leathmhilliún fágtha inniu, i ndiaidh an ródaigh a rinne na meáin chumarsáide agus córas lárnaithe polaitiúil na Fraince ar an teanga. I dtús na fichiú haoise, bhí duine as gach beirt in Iarthar na Breataine dall ar an bhFraincis ar fad, agus an chuid eile dátheangach san Fhraincis agus sa Bhriotáinis. Faoi lár na fichiú haoise, ní raibh ach céad míle duine aonteangach sa Bhriotáinis.
Sa bhliain 1925, bhunaigh an tOllamh Roparz Hemon an iris úd Gwalarn le litríocht a fhoilsiú sa teanga. I rith an chéad naoi mbliana déag eile, bhí an iris seo agus an scoil scríbhneoirí ina timpeall ag iarraidh an Bhriotáinis a ardú ar aon leibhéal leis na teangacha móra domhanda. Bhí idir bhunsaothair liteartha agus aistriúcháin á gcur i gcló ar an iris.
Sa bhliain 1946, tháinig an iris úd Al Liamm i gcomharbas ar Gwalarn. Ina dhiaidh sin, bunaíodh sraith mhaith irisí Briotáinise, agus an litríocht ag fás agus ag forbairt sa teanga. Inniu, tá i bhfad níos mó litríochta ar fáil i mBriotáinis ná a shamhlófá le teanga neamhfhorleathan.
Sa bhliain 2004, foilsíodh aistriúchán Briotáinise d'eachtraí Astérix. Is fiú sonrú a chur ann go bhfuil cónaí ar Astérix féin sa Bhriotáin, de réir an ghreannáin féin.
Tá clú idirnáisiúnta anois ar roinnt fhilí, teangeolaithe agus scríbhneoirí próis a bhfuil saothair scríofa acu sa teanga, ar nós Yann-Ber Kalloc'h, Roparz Hemon, Anjela Duval, agus Per-Jakez Hélias.
An Choirnis i gCorn na Breataine
mion|277x277px Tháinig scoilt gheografach idir Ceiltigh Chorn na Breataine agus Ceiltigh na Breataine Bige i ndiaidh chath Beorham sa bhliain 577, nuair a shealbhaigh na hAngla-Shasanaigh an limistéar idir an dá thír Bhreatnacha. De réir mar a bhí Wessex, an ceann is Iartharaí de na ríochtaí a bhunaigh na hAngla-Shasanaigh sa Bhreatain Mhór, ag ascnamh siar, bhí na Ceiltigh ag cúlú isteach chucu i gCorn na Breataine, go dtí gur bhris an Rí Athelstane an cath orthu ar fad thart ar an mbliain 930. Mar sin féin, bhí an Choirnis á labhairt ansin i bhfad i ndiaidh an chatha seo, agus shroich líon a cainteoirí a buaicphointe sa tríú haois déag. Meastar go raibh timpeall tríocha naoi míle duine (39,000) á labhairt san am sin.
Sa bhliain 1549, cuireadh Leabhar na hUrnaithe Coitinne in úsáid i Sasana in áit na seanleabhar urnaithe Caitliceacha, mar chuid den Reifirméisean. Bhí Corn na Breataine coimeádach i gcúrsaí an chreidimh, agus cuid mhaith de mhuintir na tíre dall ar fad ar an mBéarla sa leabhar nua urnaíochta seo. Mar sin, d'éirigh siad amach in aghaidh an leabhair urnaíochta, agus cuireadh an cheannairc seo faoi chois le lámh láidir. Meastar gur mharaigh saighdiúirí an Rí ceithre mhíle duine sa teagmháil, gan aon trácht a dhéanamh ar an anlathas polaitiúil a cuireadh i bhfeidhm ar an gCorn ina dhiaidh sin, mar dhíoltas. Ó thaobh na Coirnise de, chuir an smachtú seo an-luas leis an malartú teanga.
Chuaigh an Choirnis in éag sa bhliain 1777, nuair a shíothlaigh an cainteoir deireanach dúchais, Dolly Pentreath. Bhí Béarla aici chomh maith leis an gCoirnis. Fuair an cainteoir deireanach aonteangach, Chesten Marchant, bás sa bhliain 1676. Táthar ag áitiú, áfach, go raibh leagan éigin den Choirnis, leagan nasctheangaithe b'fhéidir, á labhairt ag cúpla duine chomh deireanach leis an dara leath den naoú haois déag, agus gur chóir "an cainteoir deireanach traidisiúnta" a thabhairt ar John Davey (+1875) nó Alison Treganning (+1906).
Thosaigh athbheochan na Coirnise i dtús na fichiú haoise, nuair a d'fhoilsigh Henry Jenner agus Robert Morton Nance a leagan atógtha den teanga, mar atá, Kernewek Unyes nó an Choirnis Aonchineálaithe. Bhí an caighdeán seo bunaithe ar Choirnis na litríochta Clasaicí, mar atá, Coirnis liteartha na ceathrú is na cúigiú haoise. Chuaigh Jenner agus Nance go mór i dtuilleamaí na Breatnaise agus na Briotáinise le haghaidh nuafhocal, áfach.
Ina dhiaidh sin, áfach, tháinig leaganacha eile den Choirnis athbheoite ar an bhfód. B'é an chéad cheann acu ná an Choirnis Nua-aimseartha nó Curnoack Nowedga. B'é Richard Gendall a chruthaigh é, agus é bunaithe ar cheartlitriú agus úsáid na scríbhneoirí dúchasacha ba dheireanaí. Mar sin, tá litriú an chineál seo Coirnise an-chosúil le litriú an Bhéarla. Sa bhliain 1986, rinne Ken George leasú iomlán ar an gCoirnis. D'atóg sé córas na bhfuaimeanna ón mbonn, agus b'é an córas foghraíochta seo bunús an litrithe a chuir sé chun tosaigh. Kernewek Kemmyn nó an Choirnis Choitianta a tugadh ar an gcaighdeán nua seo.
Is iomaí Coirniseoir a chuaigh leis an gCoirnis Choitianta, ach san am céanna, is iomaí Coirniseoir a fuair locht uirthi. Tá sí ina cnámh spairne idir na Coirniseoirí i gcónaí, go háirithe ó chrom Nicholas Williams, teangeolaí agus Coirniseoir, ar í a ionsaí agus a leagan leasaithe féin den Choirnis Aonchineálaithe, nó Kernewek Unys Amendys, a chur chun cinn.
Féach freisin
Mac Con Midhe Torlach, 2005, Iarsmaí na Teanga, Na Teangacha Ceilteacha i Stair Smaointe na hEorpa, (Baile Átha Cliath, Coscéim).
Nic Éinrí, Úna, 1971, Stair na Teanga Gaeilge, (Baile Átha Cliath, Folens)
O'Reilly Camille, 1991, The Irish Language in Northern Ireland: Politics of Culture and Identity, (Nua-Eabhrac, St. Martins Press).
Reitine
mion|clé|240px|Anatamaíocht na súile 1. [[Cúlchuasán 2. Cuaisín tosaigh 3. Coirne 4. Mac imrisc 5. Úibhé 6. Inteachán 7. Corp fabhránach 8. Córóideach 9. Scléara 10. Ballnasc crochta an lionsa 11. Lionsa 12. Lionn gloiní 13. Ducht hiailideach 14. Reitine 15. Macúl 16. Foibhé 17. Diosca optach 18. Néaróg optach 19. Fuileadáin na reitine ]] Is éard is reitine veirteabrach ann (Laidin: rēte, leis an mbrí 'líon') ná an fíochán solasmhothálach a bhíonn suite ar an dromchla taobh istigh den tsúil. Cruthaíonn optaic na súile íomhá den domhan-amhairc ar an reitine, a fhónann, ar bhealach, cosúil leis an scannán i gceamara. Cuireann an solas a bhualann ar an reitine tús le teagmhais cascáideacha ceimiceacha agus leictreacha, agus sa deireadh thiar, spreagtar néar-rígí. Seoltar iad seo chuig ionaid amhairc éagsúla na hinchinne, trí snáithíní na néaróige optaí.
I bhforbairt shuthach na verteabra, thionscain an reitine agus an néaróg optac mar fhiafháis den inchinn i mbéal forbartha, mar sin, meastar an reitine mar chuid de lárchóras na néaróg (LCN) agus is fíochán iarbhír na hintinne í. Is í an t-aon fíochán amháin de chuid an LCN gur féidir a fheiceáil go neamhionrach.
Struchtúr srathaithe is ea an reitine, le roinnt sraitheanna de néaróin idirnasctha ag sionapsaí. Is iad fótaghabhdóirí na gceall amháin, go díreach, a bhíonn solasmhothálach. Den chuid is mó, bíonn dhá chineál ann díobh: na slata agus na cóin. Oibríonn na slata go príomha i soilse maolaithe agus soláthraíonn siad radharc dubh agus bán, agus tacaíonn na cóin le hinniúlacht an radhairc, le linn an lae agus le haireachtáil na ndathanna. Is é an gainglínchill solasmhothálach, an tríú cineál agus an gabhdóir is annamh. Bíonn tábhachtacht leis le haghaidh freagartha fhrithluailí ar sholas an lae ghil.
Próiseálann néaróin eile na reitine na comharthaí néaracha a fhaightear ó na slata agus na cóin. Bíonn an t-aschur i bhfoirm poitéinseal gníomhaithe sna gainglínchealla reitineacha. a bhfuil a néaróg optach comhdhéanta as acsóin na ngainglíncheall. Is féidir le roinnt gnéithe tábhachtacha den aireachtáil amhairc a rianú chuig ionchódú reitineach agus próiseáil an tsolais.
Liosta deichniúra
Is liosta é seo de deichniúra.
Teoiric chinéiteach na ngás
Teoiric chlasaiceach na ngás, ina nglactar leis an gás mar bhailiúchán de cháithníní comhionanna. Géilleann siad do dhlíthe meicnice Newton, agus déanann imbhuailtí leaisteacha le chéile is le ballaí an tsoithigh iata ina bhfuil siad. Trí dhlíthe na meicnice a chur ag obair, chomh maith le staitistic, is féidir gaolta idir gluaisní na gcáithníní is airíonna teirmidinimiciúla toirte an gháis (brú, teocht is eile) a dhíorthú.
Pat Begley
Is iománaí é Pat Begley. Is as Contae Luimnigh é.
Ruaidhrí mac Coscraigh
Rí Mhaigh Sheola agus Uí Bhriúin ba ea Ruaidhrí mac Coscraigh, Chlann Choscraigh. Feictear Ruaidhri sna hannála, chomh maith leis na ginealaigh.
Maraíodh Ruaidhrí ag troid in aghaidh Chonchúir mhic Mhaoil Seachnaill, rí Chorca Mrua, agus Mhic Comhaltáin Uí Chléirigh, rí Uí Fhiachrach Aidhne, sa bhliain 993.
1934 sa teilifís
Is liosta é seo d'eachtraí teilifíse sa bhliain 1934.
Liosta aoiseanna
Is liosta é seo de aoiseanna
Curasó
Éan mór, cosúil le turcaí, a mhaireann i gcrainn, dúchasach do thuaisceart is lár Mheiriceá Theas. Cíor fheiceálach cleití cuartha ar an gceann, na cosa fada láidir. Itheann sé bachlóga, duilleoga is ainmhithe beaga.
1935 sa teilifís
Is liosta é seo d'eachtraí teilifíse sa bhliain 1935.
Bitheolaíocht
thumb|150px|Animalia - [[Bó|Bos primigenius taurus]] thumb|150px|Planta - Triticum thumb|150px|Fungi - Morchella esculenta thumb|150px|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer) Is í an bhitheolaíocht an brainse eolaíochta a dhéanann staidéar ar rudaí beo, ar nós na n-ainmhithe agus na bplandaí, lena n-áirítear struchtúr, feidhm, fás, éabhlóid, dáileadh, agus tacsanomaíocht.
Réimse ollmhór agus eicléicteach is ea an bhitheolaíochta nua-aimseartha, comhdhéanta de go leor brainsí agus fodhisciplíní.
Mar sin féin, in ainneoin raon leathan na bitheolaíochta, tá coincheapa ginearálta agis i gcoiteann áirithe aici a rialaíonn gach staidéar agus taighde, agus a chomh dhlúthaíonn í isteach i réimsí aonaracha leanúnacha.
Go ginearálta, aithníonn an bhitheolaíocht an chill mar an t-aonad bunúsach den saol, géinte mar aonad bunúsach na hoidhreachta, agus an éabhlóid mar an t-inneall a thiomáineann sintéis agus cruthú speiceas nua. Tuigtear freisin inniu go dtagann gach orgánach slán tré fhuinnimh a ídiú agus a athrú agus tríd a dtimpeallacht inmheánach a rialáil sa chaoi is go mbeadh sí cobhsaí agus beoga.
Stéisean Falas
Is stáisiún suite i gComhairle Lodainn an Iar é Stéisean Mhon Rois.
Bitheolaíocht
Sainítear fodhisciplíní na bitheolaíochta tríd scála na n-orgánach a bhíonn faoi scrúdú, agus na modhanna a úsáidtear chun staidéar a dhéanamh orthu: scrúdaíonn an bhithcheimic an cheimic rudim uraiceacht ceimic na beatha; an bhitheolaíocht mhóilíneach na hidirghníomhaíochtaí casta idir móilíní bitheolaíochta;  an luibheolaíocht  bitheolaíocht na bplandaí; an bhitheolaíocht na gceall bun-bhloic tógála an bheathra uilig, an chill; Scrúdaíonn an fhiseolaíocht feidhmeanna fisiceacha agus ceimiceacha na bhfíochán, na n-orgán, agus córas orgánach ar n-orgánach; Scrúdaíonn an bhitheolaíocht éabhlóideach na próisis a tháirgtear éagsúlacht na beatha; agus scrúdaíonn an éiceolaíocht conas a n-idirghníomhaíonn orgánaigh ina dtimpeallacht.
Forbhreathnú
Ábhar taighde don bhitheolaíocht is ea é conas a bhíonn na horgánaigh bheo á n-iompar agus cad é an chosúlacht atá orthu, conas a thagann na speicis agus na hindibhidí ar an saol, agus cén cineál idirghníomhaíochtaí a bhíonn acu le chéile agus leis an gcomhshaol.
Roinntear na nithe beo ina dtrí phríomhghrúpa ar a dtugtar fearainn ón mbliain 1990 i leith. Roimhe sin, bhí córas na ríochtaí in úsáid. Ar dtús, ba nós dhá ríocht a aithint, mar atá, Ríocht na nAinmhithe agus Ríocht na bPlandaí. Téann an t-aicmiú seo siar go laethanta Linnaeus, ceannródaí Sualannach na bitheolaíochta agus na tacsanomaíochta.
Le forbairt na micreascóp, aithníodh beothaigh de chineálacha nua nach raibh so-aicmithe mar ainmhithe ná mar phlandaí agus sa bhliain 1866 mhol Ernst Haeckel, bitheolaí Gearmánach, go dtabharfaí isteach an tríú ríocht - ríocht na bprótaisteach - mar chatagóir nua. Bhí an chuid ba mhó de na miocrorgánaigh aicmithe ina bprótaistigh, dar le Haeckel.
Sa bhliain 1937, roinn Édouard Chatton na beothaigh ina dhá n-impireacht, mar atá, impireacht na bprócarót agus impireacht na n-eocarót. Ba iad na prócaróit na nithe beaga beo nach raibh "carót", nó núicléas ceart, sa chill acu, ar nós na mbaictéar agus na víreas.
Sa bhliain 1977, mhol Carl Woese córas nua filigineachta, inar scoilt sé ríocht na mbaictéar ina dhá leath, mar atá, na heobaictéir agus na hArchaea. Ansin, bhí sé ríocht ann, mar atá, ríocht na n-ainmhithe, ríocht na bplandaí, ríocht na bhfungas, ríocht na bprótaisteach, ríocht na n-eobaictéar agus ríocht na n-aircéabaictéar.
An t-aicmiú filigineachta atá in úsáid inniu, áfach, tá sé bunaithe ar fhearainn in áit na ríochtaí, agus ba é Carl Woese a chuir bun leis fosta. Is í an tuiscint atá ag na bitheolaithe inniu ná go bhfuil trí phríomhghrúpa, nó trí fhearann, de nithe beo ann, mar atá, na heocaróit, hArchaea, agus na baictéir. Is iad hArchaea na beothaigh ar a dtugtaí aircéabaictéir roimhe seo nuair a shíltí gur sórt baictéir a bhí iontu. Fearacht na mbaictéar níl a gcuid aigéad dí-ocsairibeanúicléasach (ADN) suite in aon núicléas ceart. Os a choinne sin, áfach, trascríobhann siad a gcuid ARN (aigéad ribeanúicléasach) ar bhealach atá níos cosúla le próiseas tras-scríofa na n-eocarót.
Prionsabail eolaíochtúla na bitheolaíochta
Brainse den eolaíocht is ea an bhitheolaíocht a bhaineann úsáid as an modh eolaíochta le heolas a bhailiú agus bailíocht na heolaíochta a thástáil. Is éard atá i gceist leis an modh eolaíochta ná eolas a bhailiú i gcaoi go mbeidh sé intomhaiste, intuartha agus bunaithe ar an taithí (eolas eimpíreach), agus gur féidir tátail a bhaint as an eolas sin de réir phrionsabail na réasúnaíochta.
Uilíocht na bitheolaíochta
Cé go mbíonn na horgánaigh bheo an-éagsúil óna chéile ó thaobh na cuma is na cosúlachta de, tá saintréithe áirithe i bpáirt acu go léir. Is é sin, an bheatha go léir a bhfuil aithne againn uirthi mar bheatha, tá sí bunaithe ar an gcarbón agus ar chomhdhúile an charbóin. Na himoibrithe ceimiceacha a choinníonn an bheatha ag imeacht, is é sin, an bhithcheimic, titeann siad amach idir móilíní a bhfuil slabhraí fada d'adaimh charbóin iontu. Is iad na móilíní sin na blocanna tógála as a bhfuil an t-orgánach beo déanta. Ar an dóigh chéanna, is é an t-uisce an buntuaslagóir sna beothaigh go léir. Sin a bhfuil le rá faoin mbeatha ar an Domhan, ach is féidir an cheist a chur, an gcaithfidh gach sórt beatha—beatha eachtardhomhanda ar phláinéid eile—más ann di ar aon nós—bheith i dtuilleamaí an charbóin ar an dóigh chéanna.
Le heolas géiniteach a choinneáil i dtaisce, baineann na horgánaigh bheo go léir úsáid as an dá mhóilín úd ADN agus ARN - an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach agus an t-aigéad ribeanúicléasach. Prionsabal uilíoch eile is ea go bhfuil na neacha beo go léir (cé is moite de na víris) comhdhéanta de chealla. Is féidir cosúlachtaí móra a aithint idir na próisis fhorbartha a bhíonn ag na beothaigh éagsúla chomh maith.
Teoiric na héabhlóide
Ba é Darwin an chéad duine a bhuanaigh an éabhlóid mar theoiric, ó bhí sé in ann fórsa a tiomána, is é sin, an roghnú nádúrtha, a mhíniú go sásúil, ach glactar leis go raibh an-lámh ag Alfred Russel Wallace i bhforbairt na teoirice chomh maith. Nuair a fuair na bitheolaithe nua-aimseartha amach faoin ngéineolaíocht, faoin ADN agus faoi mhacasamhlú an ADN, chuir siad míniú breise leis an scéal, mar atá, fánaíocht na ngéinte.
Éagsúlacht na Speiceas
Úsáideann bitheolaithe an lae inniu córas rangaithe a bhunaigh an bitheolaí Sualannach, Carolas Linnaeus (1707—1778).
Rangaigh Linnaeus gach ainmhí agus plánda dá raibh ar eolas aige ina saghsanna, agus thug sé sainainm faoi leith ar gach saghas.
Is í an Tacsanamaíocht an eolaíocht ina rangaítear rudaí beo.
Rangaítear na horgánaigh bheo de réir na gcosúlachtaí/na ndifríochtaí a bhíonn acu/eatarthu.
Go dtí le déanaí, bhí cúig phríomhrangú in úsáid (na Cúig Ríochtaí):
Monera — Protista — Fungi — Plantae — Animalia Sa lá atá inniu ann, áfach, bíonn formhór na n-eolaithe den tuairim go bhfuil an rangú seo míchruinn agus as dáta.
Archaea (i gcéaduair mar Archaebacteria) — Baictéir (i gcéaduair mar Eubacteria) — Eukaryota.
Grúpáiltear "Géinis" i "bhFine", "Finte" in "Ord" mar seo a leanas;
Speiceas, Géineas, Fine, Ord, Rang, Fíleam agus Ríocht.
Rangaíodh daonnaithe uile an domhain in aon speiceas amháin, sé sin Homo sapiens.
Tá 'Homo sapiens' rangnaithe mar seo; Ríocht-Ainmithe, Fileam-Chordata, Rang-Mammalia, Ord-Primates, Fine-Hominidae, Géineas-Homo, Speiceas-sapiens.
800px
Leanúnachachas
Creidtear go bhfuil sinsearach uilechoiteann ag gach neach atá beo.
Hoimeastáis
Is é is brí le 'hoimeastáis' ná an cumas oiriúnaithe atá ag córais oscáilte, timpeallacht inmheánacha a rialú agus coinníollacha atá cobhsaí nó seasmhach a bhaint amach.
Sanasaíocht
Tagann an focal "bitheolaíocht" ó na focail "beatha" agus "eolaíocht"—ina bhfuil "eolaíocht" an t-ábhar a bhaineann le heolaí (duine a phléann le heolas). Tá sé cosúil leis na focail i roinnt teangacha Eorpacha eile a thagann ó na focail Ghréigise "βιos" bios (rud beo) agus "λoγos", logos (cuntas réasúnta).
Easa Chruachain
Is eas suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Easa Chruachain.
Contae Las Animas, Colorado
Is contae Meiriceánach é Contae Las Animas atá suite i stát Colorado. Sa bhliain 2010, bhí daonra 15,507 duine ann. Is é Trinidad a phríomhbhaile contae.
Ivar Giaever
Innealtóir leictreach a rugadh i mBergen na hIorua ar 5 Aibreán 1929 is ea Ivar Giaever. Chuaigh sé go dtí na Stáit Aontaithe i 1956, agus rinne feabhsuithe suntasacha ar fheistí leictreonacha, bunaithe ar an iarmhairt thollánach, is é ag obair i gcomhlacht General Electric.
Roinn sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain 1973 le Leo Esaki is Brian Josephson  as an saothar ar fheiniméin tolláin.
Dlí Curie
Thaispeáin Pierre Curie i 1895 go raibh an mhaighnéadaíocht in ábhar paramaighnéadach díreach i gcomhréir le réimse maighnéadach feidhmeach, le haghaidh teochtaí arda agus réimsí beaga. Mar sin féin, má théitear an t-ábhar, laghdaítear an chomhréireacht seo.
Maidir le luach seasta an réimse, tá an soghabháltacht mhaighnéadach i gcomhréir inbhéartach leis an teocht, is é sin
áit a bhfuil
Contae Larimer, Colorado
Is contae Meiriceánach é Contae Larimer atá suite i stát Colorado. Sa bhliain 2010, bhí daonra 299,630 duine ann. Is é Fort Collins a phríomhbhaile contae.
Contae Lincoln, Colorado
Is contae Meiriceánach é Contae Lincoln atá suite i stát Colorado. Sa bhliain 2010, bhí daonra 5,467 duine ann. Is é Hugo a phríomhbhaile contae.
1936 sa teilifís
Is liosta é seo d'eachtraí teilifíse sa bhliain 1936.
Nasc micreathonnach
mion Teileachumarsáid ag baint feidhm as tarchur raidió ag minicíochtaí os cionn 1 GHz, de ghnáth le léis an-treocha ó aeróg méise go haeróg méise eile.
Is suntasach an modh oibre seo i gcórais teileafóin, dáileadh comharthaí teilifíse, craoladh neamhbhuan seachtrach, agus staideanna buana i líonra tarchurtha.
Nascáil
Géinte a bhíonn gar go leor dá chéile ar chrómasóm, agus claonadh go dtarchuirtear le chéile le hoidhreacht iad. Tugtar grúpa nascála ar roinnt géinte mar seo ar chrómasóm.
Stéisean Easa Chruachain
Is stáisiún suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Stéisean Easa Chruachain.
Teocht Curie
In ábhair fhearómaighnéadacha, an teocht, TC in aonaid K, a bhíonn uathúil don ábhar, ag a gcailleann sé a fhearómhaighnéadas is a n-éiríonn sé paramaighnéadach amháin. D'fhionn Pierre Curie an feiniméan seo, a éiríonn as suaitheadh méadaithe teirmeach na n-adamh a sháraíonn na fórsaí ailínithe idir adaimh chóngaracha. In iarann, TC = 1043 K. Léiríonn ábhair áirithe fhearómaighnéacha an iarmhairt phisileictreach, ach cailleann siad an t-airí seo nuair a théitear iad os cionn teocht, nó pointe, Curie.
Teoiric ilréad
Sa bhfisic, téarma ginearálta do na hiarrachtaí airíonna córas ina bhfuil roinnt cáithníní nó réad a idirghníomhaíonn le chéile, is cuma cén saghas cáithníní is cén fhoirm idirghníomhaithe atá eatarthu, a thuiscint. Samplaí dá leithéid is ea na núicleóin ag gluaiseacht sa núicleás, na leictreoin ag gluaiseacht san adamh, is na pláinéid sa Ghrianchóras, agus baintear feidhm as neasteicníochtaí ilréad len iad a ionramháil. I 1994 chruthaigh an matamaiticeoir Zhihong Xia gur fadhb neamhinsuimeálaithe, gan réiteach matamaiticiúil simplí, í fadhb chlasaiceach na 3 réad, ina n-idirghníomhaíonn 3 réad trí fhórsaí imtharraingthe amháin.
An tSiria
Is tír san Meánoirthear í Poblacht Arabach na Siria (Araibis: الجمهورية العربية السورية), nó an tSiria de ghnáth. Tá sí ag críochantacht leis an Liobáin san iarthar, Iosrael san iardheisceart, an Iordáin sa deisceart, an Iaráic san oirthear agus an Tuirc sa tuaisceart. Tá an chuid is mó den Ghólan, in iardheisceart na tíre, faoi fhorghabháil ag Iosrael ó 1967.
Go stairiúil, bhí Siria an lae inniu (ach amháin réigiún an Jazira soir ó thuaidh), an Liobáin, an Phalaistín, agus cuid den Iordáin mar réigiún amháin darbh ainm an tSiria Mhór, nó mar ba mhinice tagairt di as Araibis, Bilad al-Sham (بلاد الشام ).
Stair
Tá stair ag an tSiria chomh fada siar agus an bhliain 4 RC. Bunaíodh a príomhchathair, an Damaisc, sa dara mílaois roimh Chríost Bhí an chathair mar shuíochán Impireacht na nUmayyach ó 661-750 agus ba phríomhchathair chúigeach í le linn Impireacht na Mamalúcach.
Tar éis bhua na nAbasach, tháinig Baghdad i gcomharbas uirthi agus tháinig meath ar an Damaisc.
May Hill
Is cnoc i Sasana é May Hill, atá suite i Herefordshire.
An tSiria
Stair
Faoi smacht na nOtamánach, tháinig meath mór ar an Damaisc.clé|mion|Léarscáil, 1935
Neamhspleáchas
Fuair an stát sa lá atá inniu ann neamhspleách as ón Fhrainc sa bhliain 1946. Is é an 17 Aibreán “Lá na Saoirse” í bPoblacht Arabach na Siria. Roghnaíodh an Damaisc mar phríomhchathair don tSiria tar éis don tír sin neamhspleách as a bhaint amach i 1946.
D'fhulaing an tSiria sraith de coupanna míleata i dtosach ré a neamhspleáchais. Ghabh ceann foirne an airm, Husni al-Zaim, an chumhacht an 30 Márta 1949; chuir an Coirnéal Sami al-Hinnawi as oifig é i gcoup eile i mí Lúnasa na bliana sin agus thug an ceannas ar ais do rialtas sibhialtach. I mí na Nollag, rinne an Coirnéal Adib al-Shishakli coup eile agus rinne al-Shishakli féin, agus é míshásta leis an rialtas sibhialtach a bhí curtha ar bun, a dara coup i mí na Samhna 1951. D'éirigh al-Shishakli as an chumhacht tar éis éirí amach mhíleata i bhFeabhra 1954.
An Phoblacht Arabach Aontaithe 1958-1961
D'aontaigh an tSiria agus an Éigipt in aon stát amháin, an Phoblacht Arabach Aontaithe, in 1958, faoi cheannas uachtarán na hÉigipte Gamal Abdel Nasser. Ach an díograis a spreag an t-aontú sa tSiria i dtús, níor mhair sí i bhfad i measc na héilíte agus forlámhas Nasser á shíneadh ar an tír, agus in 1961 rinne an Leifteanantchoirnéal Abd al-Karim al-Nahlawi coup míleata agus d'fhógair an scaradh.
Réimeas Pháirtí an Ba'th agus mhuintir al-Assad
clé|mion|174x174px|Hafez al-Assad, 1977 Ón bhliain 1963 ar aghaidh tá páirtí an Ba'th - Páirtí an Aiséirithe Arabaigh Shóisialaigh, páirtí náisiúnach Arabach a bhí gníomhach san Ioráic freisin - i gceannas; ó 1970 ar aghaidh tagann an ceann stáit ón chlann Assad. Bhí Hafez al-Assad, oifigeach aerfhórsa agus ball de choiste míleata an pháirtí, i gceannas ó 1970 go dtí 2000 nuair a fuair sé bás.
Leasaíodh an bunreacht i ndiaidh bhás Hafez al-Assad ionas go bhféadfaí a mhac, Bashar, a bhí faoi bhun na haoise bunreachtúla .i. 40 bliain, a thoghadh ina chomharba air.
Is é déachtóir Bashar al-Assad uachtarán na Siria ón am sin.
Is éard is "an tEarrach Arabach" ann ná tonn réabhlóid each de léirsithe agus d'agóidí a bhí thosaigh sa Túinéis an 18 Nollaig 2010 agus a leath go tíortha eile ar nós na hÉigipte, Éimin, na Libia, Bhairéin agus na Siria.
Cogadh cathartha
2011. Thosaigh cogadh cathartha i ndáiríre sa tSiria i 2011. Bhí agóid bheag ar son an daonlathais sa Damaisc an 15 Márta 2011. Bhris agóidí ollmhóra amach i gcathair Deraa, sa deisceart, an 18 Márta agus mharaigh na fórsaí slándála beirt ar a laghad. Leath na léirsithe go cathracha eile agus lean na fórsaí slándála de chos ar bolg a imirt ar na léirsitheoirí agus urchair a scaoileadh leo. De réir a chéile tháinig méadú as cuimse ar an bhforéigean agus cuireadh briogáidí reibiliúnach a le chéile chun aghaidh a thabhairt ar fhórsaí an stáit. Thosaigh cogadh cathartha sa tSiria mar sin, cogadh a bhí le bheith ar bharr an chlár oibre pholaitiúil dhomhanda go ceann i bhfad. clé|mion|190x190px|Saighdiúir de chuid na Siria, 2006, le AK-472016. I mí Márta 2016, tuairiscítear ar RTÉ go raibh an Rúis lena gcuid fórsaí míleata a tharraingt amach as an tSiria go hiomlán.
Sa bhliain 2016, scriosadh cuid mhaith den taobh thoir d'Aleppo, a bhí faoi fhorlámhas na reibilúnach, le síorbhuamáil ó fhórsaí an rialtais. Chuaigh fórsaí de chuid na Siria isteach i in oirthear Aleppo i mí Nollag na bliana 2016, an bua ag an rialtas in aghaidh na reibiliúnach. Rinne an rialtas "glanadh eitneach" ar an gcathair. mion 2017. I 2017, rinneadh ionsaí ceimiceach ar cheantar ceannairceach gar do chathair Homs. Rinne na Stáit Aontaithe ionsaí diúracán ar bhunáit aeir sa tSiria cúpla lá ina dhiaidh.
2018. Ar an 13 Aibreán, rinne na Stáit Aontaithe, an Fhrainc agus an Bhreatain ionsaithe diúracáin ar ionaid de chuid rialtas na Siria i ndiaidh d’arm Bashar al-Assad úsáid a bhaint as airm cheimiceacha in ionsaí ar an gcathair Douma, a bhí i lámha reibiliúnach.
Inniu tá na céadta míle tar éis bháis ó thús an chogaidh, agus tá na milliúin ar a dteitheadh.
Daonra agus déimeagrafaíocht
In 2021, bhí 6.6 milliún Siriach ina dteifigh lasmuigh den tír, agus 6.7 milliún eile easáitithe laistigh di, de réir staitisticí Oifig Ard-Choimisinéir na Náisiún Aontaithe le haghaidh Dídeanaithe (UNHCR).
Ó thaobh an chreidimh de, in 2020 mheas Rialtas Stáit Aontaithe Mheiriceá gur Mhoslamaigh Shunnaíocha 74% de dhaonra na Siria, agus gur bhain 13% eile díobh le 'grúpaí Muslamacha eile', lena n-áirítear Alabhaithe, Siaigh, agus Iosmaelaigh. Measann rialtas SAM go bhfuil 3% de Dhrúsaigh sa tSiria (cé gurb iondúil iad a áireamh mar Mhoslamaigh sa tír féin) agus 10% de Chríostaithe, ach luann sé go dtuairiscítear gur tháinig meath mór ar an bpobal sin le linn an chogaidh.
De réir an taighdeora Fabrice Balanche, in 2010 ba Shunnaígh Arabacha iad 65% de dhaonra na Siria, ba Choirdínigh 15% acu, b'Alabhaithe 10%, ba Chríostaithe 5%, ba Dhrúsaigh 3%, b'Iosmaelaigh 1% agus ba Shiaigh Dháréagacha 1% acu.
An Eaglais Bhreac Baile Ghreumaich
clé|250px|mion|An Eaglais Bhreac Baile Ghreumaich Is stáisiún suite i gComhairle na h-Eaglaise Brice í an Eaglais Bhreac Baile Ghreumaich.
Naomh Ciarán
Bhí Ciarán as Cluain Mhic Nóis mar Easpag Éireannach sa 6ú haois. Tugtar Ciarán Óg (nó Ciarán Mac a tSaor) air uaireanta chun difir a dhéanamh idir é féin agus Naomh Ciarán Saighre. Is ceann de na Dhá Aspal Déag na hÉireann é.
Luathshaol
Rugadh Ciarán sa bhliain 516 i gContae Ros Comáin, Cúige Connacht, mac déantóir carbad ab é. Bhí sé mar mhac léinn ag Fionnáin ag Cluain Ard agus tar éis tamaill bhí sé ina mhúinteoir freisin.
Rinne sé staidéar freisin faoi Naomh Eanna as Árainn. Thug Eanna comhairle do Chiaráin eaglais agus mainistir a thógáil i lár na tíre.
Cluain Mhic Nóis agus oidhreacht
clé|mion|Ciarán (ar chlé) agus an rí Diarmait mac Cerbaill (ar dheis) ?, i  gCluain Mhic Nóis Bhunaigh Ciarán Mainistir Chluain Mhic Nóis idir na blianta 545 agus 548.
Fuair Ciarán bás tamaill ina dhiaidh den phlá agus é fós ina tríochaidí.
Ceiliúrtar a lá féile ar an 9 Meán Fómhair.
Tagairtí
mion|Tobar Chiaráin, Dún na nGall
1937 sa teilifís
Is liosta é seo d'eachtraí teilifíse sa bhliain 1937.
Dál Fiachrach Suighe
Déan Gaelach i luathstair na hÉireann ba ea Dál Fiachra Shuí (Sean-Ghaeilge Dál Fiachrach Suighe nó Suidhe), a mhaígh gurbh é a sinsear Fiachra Suí, mac is óige le Feilimí Reachtmhar. Conn Céadchathach, an tArdrí seanscéalach, ba ea a dheartháir is sine. Sinsear Dhéise Mumhan agus Dhéise Tuaiscirt (aitheanta níos deireanaí as a príomhchlann, Dál gCais) is ea an Dál.
Sé ghlúin tar éis Fhiachra, cuireadh an ruaig ar ceathrar mac Airt Choirb as Teamhraigh, scéal atá inste Tairired na nDéssi. Lonnaigh buíon amháin faoi cheannas Eochada Allmhuire in Dyfed c. 270, agus buíon eile i ndeireadh na dála sa Mhumhain i measc Dhéise Deiscirt. Moltar go bhfuil naisc idir na heachtraí seo agus ruathair foghlaithe Gaelacha ar chósta thiar na Breataine Rómhánaí sna 4ú agus 5ú haoiseanna, chomh maith le bunú ríochtaí Gaelacha in Dyfed, Brecon agus Corn na Breataine timpeall na bliana 400.
Contae Logan, Colorado
Is contae Meiriceánach é Contae Logan atá suite i stát Colorado. Sa bhliain 2010, bhí daonra 22,709 duine ann. Is é Sterling a phríomhbhaile contae.
Giar
Gaireas chun gluaisne rothlaithe a athrú ina luas is/nó ina threo rothlaithe eile. Sa bhfoirm bhunúsach, bíonn giar-roth fiaclach is féidir a úsáid i bhfíoraíochtaí agus cuingreacha éagsúla chun cóimheas oiriúnach an rothlú aschuir is an rothlú ionchuir a bhaint amach. Tugtar ardú giar ar chóras giaranna a thugann luas rothlú aschuir níos mó ná an luas ionchuir. Nuair is lú an luas aschuir, is córas isliú giar é.
Nasc hidrigine
Aomadh idirmhóilíneach idir leictreon leictridhiúltach in adamh amháin agus núicléas leictridhearfach hidrigine in adamh eile. Is iad na naisc hidrigine ina bhfuil adaimh fluairín is láidre, ach is coitianta iad siúd ina bhfuil adaimh ocsaigine. Tá siad seo tábhachtach chun airíonna an uisce a thuiscint. Is féidir go mbeidh naisc hidrigine i bhfeidhm taobh istigh de mhóilín ar leith (mar shampla, bíonn ról mór ag naisc hidrigne inmheánacha mar seo i gcinneadh struchtúr tríthoiseach gach próitéine). Luaitear an nasc hidrigine mar cheann de na naisc thánaisteacha cheimiceacha, mar mhalairt ar na naisc phríomhúla atá níos láidre. Is é nasc van der Waals an dara ceann.
Is cineál speisialta idirghníomhú buan déphol-déphol é nascadh hidrigine a tharlaíonn idir móilíní ina bhfuil adamh hidrigine nasctha le nítrigin, ocsaigin nó fluairín. Is fórsa idirmhóilíneach é nasc hidrigine atá measartha láidir i gcomparáid le cinn eile, fórsa idir:
Sliabh Everest (Teomólungma)
Sliabh atá suite idir Neipeal agus an Tibéid is ea Sliabh Everest (Sagarmatha a thugtar air freisin i Neipeal agus Teomólungma sa Tibéid). Is é Everest an áit is airde ar domhan: tá sé 8,848 méadar ar airde. Cuid de na Himiléithe atá ann.
Ba iad Edmund Hillary agus Tenzing Norgay na chéad daoine a shroich barr an tsléibhe, ar 29 Bealtaine 1953.
thumb|left|320px|Radharc ar Shliabh Everest ón Tibéid thumb|left|320px|Radharc tríthoiseach ar Shliabh Everest
Giairdiáis
Is é is giairdiáis ann ná inmhíolú chonair an díleá i veirteabraigh le seadán bídeach aoncheallach, Giardia lamblia, a chuireann tús le buinneach ghéar. Is iad na siomptóim a bhaineann léi ná at an bhoilg, buinneach, agus gás sna stéigeacha. Muna ndéantar cóireáil uirthi, tarlóidh anaemacht ghéar agus córas imdhíonach laghdaithe lagaithe. Ceann den chuid bheag ionfhabhtuithe is féidir a tharchur ó dhaoine go hainmhithe. Ainmníodh as an mbitheolaí Francach Alfred Giard (1846-1908) í.
Robert Floyd Curl
Ceimicí a saolaíodh in Alice, Texas ab ea Robert Floyd Curl (1933-2022). Lena chomhghleacaithe Richard Smalley agus Harold Kroto fuair sé an 3ú hallatróp de chuid carbóin, C60, i gcruth cáis sféaraigh, cosúil leis an gcruinneachán geodasach a dhear Buckminster Fuller, agus adamh carbóin ag gach cúinne. Tús le réimse torthúil lán-nua ceimice ab ea na millíní bucaí seo i 1985. Bronnadh Duais Nobel sa cheimic ar an triúr i 1996.
Teoiric na catastróife
Smaoineamh gur tharla tubaiste ollmhór thobann don Domhan uair éigin san am atá thart a d'athraigh dromchla is comhshaol an Domhain as cuimse. Bhí an t-am ann a cheap daoine gur mar seo a rinneadh sléibhte, cainneoin is farraigí, mar shampla trí imbhualadh le hastaróideach nó cóiméad. Ach tá a fhios anois nach mar sin a tharla na gnéithe seo den Domhan, ach trí dheascadh na n-ilchríoch. Ní hé sin le rá nár tharla imbhuailtí le ranna beaga spéire a raibh torthaí uafásacha orthu, mar dhíothú na ndineasár, eachtra Tunguska sa tSibéir, agus b'fhéidir díothuithe eile.
Curach
Saghas báid is ea curach (currach nó curragh i mBéarla) a bhfuil cabhail adhmaid aici agus í clúdaithe le canbhás (nó le seithí fadó). Níl báid den saghas seo le fáil ach in iarthar na hÉireann, sa Bhreatain Bhig agus san Albain agus cuma dhifriúil orthu de réir an réigiúin. I gContae Chorcaí, i gContae Phort Láirge agus i gContae Chiarraí tugtar naomhóg uirthi, agus tugtar “canoe” uirthi i gContae an Chláir. Tá gaol aici le curachán na Breataine Bige. Tá bád adhmaid i gConnacht a bhfuil an toirt chéanna inti agus a dtugtar curach adhmaid uirthi.
Baineadh feidhm as an gcurach riamh mar bhád mara agus mar bhád ar uiscí intíre. Bhí soitheach beag ciorclach a tógadh ar dtús i bhfoirm ciseáin as giolcacha ag na Ceiltigh is na Briotanaigh ársa. Dhéantaí uiscedhíonach í le seithí ainmhithe (nó le pic níos déanaí) agus í chomh héadrom sin go bhféadfadh fear amháin í a iompar. Traidisiún é seo a mhair sa Bhreatain Bheag, in Albain agus in Éirinn araon.
Stair
Dhá thraidisiún tógála bád a bhí in Éirinn, ceann an bháid adhmaid agus ceann an bháid seithe. Bhí an laghad sin tathaig sa dara bád nach dócha go mbeadh aon iarsmaí le fáil ag an seandálaí mara, ach is léir ó na téacsanna go raibh sí ann leis na cianta cairbreacha.
Ceann de na téacsanna úd is ea an cuntas Laidine a tugadh ar iomramh nó aistear mara Bhréanainn, naomh a rugadh c. 484 in iardheisceart na hÉireann): Navigatio sancti Brendani abbatis. Tá tuairisc ann ar thógáil báid mhara: bhain na manaigh feidhm as uirlisí iarainn chun bád easnacha adhmaid a dhéanamh sicut mos est in illis partibus (“de réir an nóis atá acu sa taobh sin tíre”), agus chlúdaigh é le seithí a leasaíodh le coirt dara. Baineadh feidhm as tarra chun ceangal na seithí a shéalú. Ansin tógadh crann i lár na curaí agus crochadh seol. Scéal iontais an t-iomramh i ndáiríre, ach cuirtear in iúl gur tógadh an churach de réir ghnáthnósanna na ré úd.
Deir Gearóid na Breataine Bige in Topographia Hibernica (1187) go ndúirt mairnéalaigh leis go ndeachaigh siad ar foscadh ó stoirm amach ó chósta Chonnacht agus chonaic beirt fhear fholtacha faoi scriosán éadaigh ag déanamh orthu i mbád caol caolaigh a bhí clúdaithe le seithí. Fuair criú na loinge amach go raibh Gaeilge ag an mbeirt agus thug ar bord iad, agus tháinig iontas orthu siúd toisc nach bhfaca siad long mhór adhmaid riamh roimhe sin.
Tá an oiread sin cosúlachta idir na cuntais a thugtar ó na luathmheánaoiseanna go dtí tús na ré nua-aimseartha gur dócha nár tháinig aon athrú mór ar dhearadh agus ar thógáil na gcurach idir an dá linn.
Tá tuairisc Laidine de chuid an 17ú haois againn ó láimh Philib Uí Shúilleabháin Béirre ar na cogaí Eilíseacha in Éirinn agus cuntas ann ar dhá churach a tógadh faoi dheifir chun dul trasna Abhainn na Sionainne. Tógadh an churach ba mhó acu mar a leanas: sádh dhá shraith de thuigí sa talamh os comhair a chéile amach, cromadh na cinn uachtaracha isteach ar a chéile ((ad medium invicem reflexa) gur ceanglaíodh le cordaí iad agus casadh an chabhail úd droim ar ais. Cuireadh cláir, tochtaí agus suíocháin isteach, ceanglaíodh seithí capall den taobh amuigh agus feistíodh leapacha iomartha. Deirtear go raibh acmhainn iompair tríocha fear aici.
Curacha mara timpeall an 17ú haois
Rinne Sasanach, an Captaen Thomas Phillips, tógáil agus seoladh curaí mara de chuid an 17ú haois (leagan croschineálach den bhád adhmaid agus den bhád seithe) a léiriú: "A portable vessel of wicker ordinarily used by the Wild Irish".
Tá amhras curtha i gcruinneas na sceitseanna seo ach tá mionléiriú iontu agus taispeánann siad curach ar ceartleagan déanach í den seanchurach mhara. Tá sí isteach is amach le fiche troigh ar fad; tá cíle fúithi agus stiúir aici, cabhail chaolaigh aici atá daingnithe ag easnacha, agus crann inti. Í á tógáil ón gcíle aníos. Chuirtí clúdach (seithí, is dócha) ar an gcabhail agus an chaoladóireacht déanta agus tuigí ina dtaca ag na taobhanna idir an dá linn.
Tá an crann treisithe ag staghanna agus ag scriútaí dúbailte ar gach taobh agus iad ag teacht anuas go dtí cláir nó seanail. Tá an stagh tosaigh ag dul thar ghabhal beag os cionn na slaite, coirneog ceangailte di siúd agus craobh nasctha le barr an chrainn. Tá leathfhonsaí dúbailte ar an deireadh ar féidir clúdach a chur orthu.
Cuireann na sceitsí in iúl go raibh curacha den saghas seo coitianta le linn Phillips. Chuideodh an chíle leis an mbád a stiúradh, ach bheadh an chabhail lúbach fós.
Curach na linne
Is é an cuspóir atá ag lucht déanta curach soitheach éadróm láidir so-ionramháilte a sholáthar. Déantar an chabhail d’easnacha agus de ribíní rungáis agus gunail ar barr. Tá posta tosaigh agus posta deiridh aici ach is annamh cíle fúithi. Cuirtear tochtaí isteach agus glúine de réir mar is gá. Feistítear cléití nó crogaí, agus b’fhéidir go mbeadh crann agus seol ann, le rigín an-simplí. Clúdaítear an taobh amuigh den chabhail le canbhás tarráilte nó ceaileacó.
Bhaintí feidhm as curacha de chuid na himsire seo chun iascaireacht nó farantóireacht a dhéanamh, agus chun earraí, caoirigh agus eallach a chur sall. Tá cuntas ag an scríbhneoir Seán Ó Criomhthain ar conas a cheanglófaí cosa an eallaigh:
Ní i ngach áit ar an gcósta Atlantach féin a bhíodh an churach le fáil lenár linn. Níor bhain sí Contae Chiarraí amach go dtí an chuid deiridh den 19ú haois (c. 1880) agus gan in úsáid acu go dtí sin ach an bád saighne, bád trom adhmaid a raibh ocht mbuille ag teastáil chun í a bhogadh. Bhain muintir na mBlascaodaí tairbhe ar leith as an naomhóg, agus leagan suntasach réigiúnach di acu.
Contae Mhaigh Eo
Tá sé de dhifríocht ag curach Mhaigh Eo go bhfuil cláir thanaí ar a tóin agus ar a taobhanna in áit na ngnáthribíní rungáis a gheofá taobh amuigh de chrannaíl na cabhlach. In Oileán Acla déantar an churach le gunailí dúbailte.
Conamara agus na hoileáin
Gunail dhúbailte atá ag curach Chonamara, in éineacht le bloc sclóine atá ceangailte de thaobh amháin den chuid chearnaithe de chos an rámha.
Bhaineadh muintir Árann feidhm mhór as an gcurach. Seol aici, rud nár ghnách sa limistéar, ach gan scriútaí ná staigheanna ann. Cé is moite den háilléar, ní bhíodh de théada ann ach an taca agus é tarraingthe chun pointe in aice leis an stuimine agus an scód, a bheadh tarraingthe siar agus nasctha leis an tochta thiar.
Contae an Chláir
Ba chosúil curach an Chláir le curach Árann. Agus í á déanamh sháfaí roinnt comharthaí adhmaid fad áirithe ó chéile sa talamh, rud a thaispeánfadh cé chomh leathan is a bheadh fráma na gunaile íochtaraí. Dhéanfaí é seo ar dtús agus ansin an fráma uachtarach, agus cheanglófaí na tochtaí le tairní.
An tSionainn
Bhí curacha reithe coitianta fós sna 1840í suas ó Loch Rí. Ní raibh siad le fáil ina dhiaidh sin ach amháin cois farraige in Inbhear na Sionainne.
Contae Chiarraí
Bhí clú na maisiúlachta agus an luais ar churacha Chiarraí. Seol acu ar chrann gearr gan scriútaí agus é curtha i gceap gearr treo. An háilléar ag raith trí fháinne iarainn in aicle le barr an chrainn agus é ceangailte le seol beag cleithe a raibh scód agus taca aige. D’fhéadfaí cílí cliatháin a úsáid.
Lucht déanta curach
Is beag duine atá ag déanamh curach go lánaimseartha. I gCorcaigh déanann Meitheal Mara curacha a thógáil agus daoine a oiliúint ar an gceird.
Curacha na hAlban
Ar éigean atá an churach Albanach ann anois, cé go ndéantar ceann nua ó am go ham. Bhíodh sí á húsáid ar Abhainn na Spé san oirthuaisceart agus in Inse Ghall.
Curacha na Spé
I Statistical Account of Scotland 1795 tugtar cuntas ar fhear
Fiche bliain roimhe sin tá tagairt eile in History of the Province of Moray (1775):
Tá cuntas níos iomláine le fáil i dtaifid chúirte na hAlban (1780):
Bhaintí feidhm as curacha na Spé i hgnóthaí adhmaid, mar a luaitear in Pilgrimage etc. Ainslie (1822):
B’fhéidir go raibh siad seo le fáil fós san fhichiú haois, ó tá tagairt do "currick" sa Banffshire Journal (1926).
Naisc
Long fhada na hÉireann
Paddy Canny
Is fidléir é Paddy Canny. Le linn a shaol, sheinn sé i go leor tíortha éagsúla agus rinne sé cúpla albam. Bhí tionchar mór aige ar cheol traidisiúnta na hÉireann. Sheinn sé an fhidil i stíl 'Oirthear an Chláir.' Ach bhí a stíl imeatha féin aige freisin a raibh tionchar ag imreoirí eile air. Is féidir leis a bheith ag seinm mar an gcéad albam de cheol traidisiúnta na hÉireann. Tháinig cáil air den chéad uair sna 1940idí.
Bibleagrafaíocht
Rugadh Paddy Canny i 1919 agus fuair sé bás i 2008. Rugadh é i nGleann Dríth i gContae an Chláir. Bhí ról mhór ag cheol traidisiúnta i saol Paddy Canny agus a theaghlach; sheinn a athair, a dheartháireacha agus Paddy an fhidil. Ní amháin gur fhoghlaim sé ionas a fhidil a sheinm óna athair ach ó sheinnteoir fidel dall darb ainm Pat McNamara. Phós sé Philomena Hayes agus bhí beirt iníonacha acu.
I 1946, bhí sé ar dhuine de chomhbhunaitheoirí an Banna Tulla Céilí. Bhuaigh siad teidil Uile-Éireann i 1957 agus 1960. Bhuaigh Canny Craobh bhFidil Uile-Éireann freisin i 1953. Ba é a smaointe ar na comórtais a rinne siad ná 'ní raibh aon pointe iad a ghlacadh ró-dáiríre, ba é an rud tábhachtach ná taitneamh a baint astu'.
Thaifead Paddy in éineacht le P.J Hayes, Peader O'Loughin agus Bridie Lafferty albam darb ainm 'Seaimpíní Uile-Éireann - Veidhlín' i 1959. Tháinig an-cháil air seo agus chuir Shanachie CD agus dhíol sé i 2001 é. Taispeánann an CD seo an chuid is fearr de cheol traidisiúnta na hÉireann. Thaifead sé a chéad albam aonair nuair a bhí sé ina seachtóidí 'Ceol traidisiúnta ón Fidléir finscéalaíochta as Oirthear an Chláir'. Bhí gach stáisiún raidió ag iarraidh é sna 1950idí agus bhí sé le feiceáil ar an teilifís sna 1960idí. Mar sin féin, i 1965 d'fhág sé a bhanna mar bhí sé ag glacadh an iomarca ama. Ach d'fhán sé fós ina chairde leis na daoine sa bhanna agus d'imir sé i bpáirt leo i 1992.
Ón uair a bhí Paddy Canny deich mbliana d'aois, ba mhinic a sheinn sé ag cóisirí tí sa cheantar áitiúil, ag póstaí, ag damhsaí crosbhóthar agus céilí. Rothaigh Canny agus P.J Hayes chuig na himeachtaí éagsúla fad is a bhí a gcuid fidil ar a ndroim.
Chonacthas Canny mar imreoir snasta, fíorspéisiúil agus tréitheach. Bhí tionchar mór aige ar fhorbairt seinm fidil traidisiúnta na hÉireann sa dara leath den fhichiú haois.
Banna Céilí Baile na hInse
Sheinn Paddy Canny i mbanna Céilí Baile na hInse ó 1944-45. Ba é Rochford agus Sean Reid a bhí in ann go leor uirlisí a sheinm, a bhunaigh é seo.
Banna Tulla Céilí
Chuidigh Teresa Tubridy, pianódóir, le banna nua a bhunú le Canny agus P.J Hayes. Bunaíodh é le cur ar a gcumas dul isteach i bhFéile Luimnigh. Bhí siad san iomaíocht mar Bhanna Amaitéarach Naomh Pádraig, bhuaigh siad an comórtas agus athainmníodh ina dhiaidh sin iad mar Bhanna Tulla Céilí.
Ar dtús bhí ceithre fhidil ag an mbanna, dhá nó trí fhliúit, Bosca ceoil agus pianó. Áfach, d'fhág go leor daoine an banna, ach tháinig Sean Reid isteach ag seinm na bpíopaí uileann agus an phianó. mion|276x276px|Carnegie Hall Bhunaigh Paddy Canny agus P.J Hayes an banna i 1946 agus bhí sé bunaithe ar a ngrá don ceol traidisiúnta. D'imir siad ar fud an domhain, mar shampla, d'imir siad i Halla Carnegie i Nua-Eabhrac. Le linn dóibh a bheith ann thug an Méara Rudolf Giulliani bronnadh dóibh. Bhí an banna seo lán d'óige, paisana agus díograis agus d'imir siad i go leor hallaí damhas in Éirinn. Thug siad turais timpeall Mheiriceá agus timpeall Shasana freisin.