cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Moirtéar is tuairgnín
mion Uirlis atá ar eolas is in úsáid leis na cianta chun ábhair ghráinneacha a mheilt ina bpúdar. Is babhla é an moirtéar, déanta as ábhar crua. Is píosa cónach den ábhar céanna (nó ábhar crua eile) le ceann cruinn an tuairgnín, agus meiltear an t-ábhar gráinneach leis seo i gcoinne an bhabhla. Bíonn foirmeacha simplí in úsáid sa chistin is siopaí poitigéara. Úsáidtear foirmeacha cumhachtacha meicnithe sa tionsclaíocht.
Galair cheirde
Tugtar galar cheirde ar ghalar a tholgtar de bharr coinníollacha oibre. Tarlaíonn siad de bharr coinníollacha an-bhaolacha, agus is féidir leo cur isteach ar gach orgán is ball den cholainn. Ar eolas leis na cianta. D'éiríodh gaibhne bodhar mar thoradh ar thorann na ceártan. D'fhaigheadh órthóirí is haitéirí nimhiú mearcair as í a láimhseáil agus a gal a ionanálú. Ó thosaigh an Réabhlóid Thionsclaíoch, méadaíodh go mór ar na galair mar seo: deirmitíteas de thoradh ceimiceán is líocha a thagann i dteagmháil leis an gcraiceann; láimhsiú nó ionanálú múiche d'ábhair thocsaineacha mar luaidhe, fosfar, comhdhúile mearcair is deannach silice (mar shampla, niúmacanóis, aispeastóis, sileacóis); nochtadh d'ábhair radaighníomhacha is radaíochtaí inianaíocha le leoicéime nó ailsí eile mar thoradh; ionfhabhtuithe d'oibreoirí in ospidéil; oibreoirí a dhéanann a gcuid oibre faoi aerbhrú neamhchoitianta a fhaigheann arraingeacha díbhrú nó aereambalacht, agus a lán eile. Tá dlíthe coisctheacha in an-chuid tíortha, agus gníomhaireachtaí údaraithe chun na dlíthe sin a chur i bhfeidhm. Tugtar míochaine thionsclaíoch ar an tsaincheird a bhaineann leis na galair seo.
Cú faoil Rúiseach
mion|220px|Cú faoil Rúiseach Pór madra a saothraíodh sa Rúis chun an mac tíre a sheilg i gconairtí. Pór aclaí ard caol. An soc fada caol, an t-eireaball fada, an fionnadh fada díreach nó catach.
Galair uath-imdhíonachta
Grúpa galar nach bhfuil gaolmhar le chéile ach a bhfuil comh-mheicníocht imdhíonachta acu. I riocht mar seo, ní féidir leis an gcolainn idirdhealú idir ábhair dá cuid féin is ábhair choimhthíocha, agus tosaíonn freagairt imdhíonach dá cealla féin. Cruthaítear antasubstaintí a dhéanann damáiste d'fhíocháin na colainne féin, agus mar sin, raon galar. I measc na neamhord a fheictear mar gheall ais seo tá airtríteas réamatóideach, diabetes mellitus, anaemacht mharfach, anaemacht haemalaíoch, foirmeacha áirithe galar duán is galar tíoróideach, lúpas córasach eiritéimeatach, scléaróis chórasach, agus galar Addison.
Eaglais Stéibh Borgund
Eaglais Liútarach atá suite i mBorgund, an Iorua ab ea Eaglais Stéibh Borgund.
Téada an ghutha
Dhá fhilleadh mhatánacha sa laraing, taobh istigh d'úll na scornaí. An-solúbtha, agus tógtar le chéile iad chun bac a chur le haershreabh le linn urlabhra. Critheann siad ansin, ag déanamh an ghutha, agus feidhmíonn siad i bhfuaimniú na ngutaí go léir is cuid de na consain. Feidhmítear iad freisin chun airde an ghutha a athrú (ardaíonn an airde nuair a mhéadaíonn minicíocht an chreatha) agus tagann siad san áireamh nuair a dhéantar toin dhifriúla gutha. Nuair a bhíonn siad lánoscailte, sreabhann an t-aer go saor, mar a tharlaíonn i gcogarnaíl agus nuair a bhíonn h á fhuaimniú.
Siodón
deas|200px|thumb|Siodón Is cathair san Liobáin í Siodón.
Scannánliosta Donald Duck
Is liosta de na cumaí a rinne Donald Duck.
Teangacha na hÍsiltíre
Is í an Ollainnis príomhteanga ríocht na hÍsiltíre agus í á labhairt ag mór chuid de dhaonra na hÍsiltíre. Chomh maith leis an Ollainnis tá an Freaslainnis, an Béarla agus an Paipeamaintis aitheannta mar teangacha réigiúnach agus iad á labhairt sa Fhreaslainn, i Saba, Sint Eustatius agus i Bonaire faoi seach.
Tá cáil ar mhuitir na hÍsiltíre ó thaobh foghlaim teangacha iasachta de. I suirbhé a dhein Eurobarometer sa bhliain 2005 dúirt 89% go bhfuilid in ann an Béarla a labhairt, 70% go bhfuilid in ann an Gearmáinis a labhairt agus dúirt 29% go bhfuilid in ann an Fraincis a labhairt.
Tagairtí
(as Béarla agus as Fraincis) http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf
Richard Reynolds
Naomh Caitliceach is ea Richard Reynolds. Rugadh é ar an 1492 i nDevon é. Cuireadh chun báis é ar an 4 Bealtaine 1535, i dTyburn, Londain.
Bad Blood (eipeasóid The X-Files)
Craoladh an dara heipeasóid déag, "Bad Blood " den chúigiú sraith The X-Files ar an 22 Feabhra 1998. Scríobh Vince Gilligan an eipeasóid seo. D'fhéach 19.25 milliún duine ar an eipeasóid.
Cú Faró
deas|200px|thumb|Cú Faró Pór madra ar meánmhéid a saothraíodh san Éigipt. Cosúil ina sheasamh le cú (rásaíochta), ach le cluasa móra leathana bioracha a choinníonn sé in airde. An fionnadh gearr, scothdhearg/donn nó bán le paistí liatha nó scothdhearga.
Tripilí, an Liobáin
Is cathair san Liobáin í Tripilí.
Palaitínigh
mion|Dúiche na Réine (Rhineland) agus an Phalaitíneach (Palatinate) inniu Is daoine de chuid an Phalaitíneacht, sa Ghearmáin, na Palaitínigh.
Rinneadh géarleanúint reiligiúnach orthu sa 17ú agus 18ú haois eanna. Thaistil siad ansin chuig áiteanna ar fud an domhain, Sasana agus Éire go háirithe, agus na Stáit Aontaithe níos déanaí.
Na Palaitínigh in Éirinn
Bhog thart ar 100 acu go Ceatharlach. Tháinig na chéad Palaitínigh go dtí Na Cnoic Arda sa bhliain 1711 agus bhunaigh siad an sráidbhaile "Palatine".
Ollom Fódla
I Miotaseolaíocht na nGael, Ard-Rí seanscéalach na hÉireann ab ea Ollamh Fodhla (Sean-Ghaeilge Ollom Fótla, Fódla) mac Fíachu Fínscothach. Ba é Eochaid a chéadainm.
Tháinig sé i gcoróin tar éis dó an t-iar-ard-rí, Faildergdóid, a mharú. Mharaigh athair Faildeargdóide, Muinemón, athair Eochada. Bhí sé i réim ar feadh daichead bliain, agus fuair sé bás le hadhairt ag Teamhair. Tháinig i gcomharbacht air sraith gan bhriseadh seisir dá shliocht, ar dtús a mhac Fínnachta, ina dhiaidh beirt mhac eile, Slánoll agus Géde Ollgothach.
Deirtear gur bhunaigh sé an Feis Teamrach, a deir Seathrún Céitinn gur dháil a bhí inti, ag a bhailigh uaisle, scoláirí agus ceannairí míleata na hÉireann ar an Samhain gach trí bliana, chun dlíthe a rith, agus annála a ghlacadh. Roimh agus tar éis na Feise, bhíodh trí lá féastaíochta. Thóg sé chomh maith ag Treabhair foirgneamh darb ainm Múr nOlloman (balla an ollaimh).
Deirtear, in ainneoin easpa fianaise, gurb í uaigh Ollaimh Fhodhla ná an tuama pasáiste darb ainm Carn T ag Loch Craobh. Tá cloch mhór ag an suíomh agus snoí neoiliteach uirthi, darb ainm Cathaoir na Caillí nó Cathaoir Ollaimh Fhodhla. Creidtear gurbh ag Carn T a chuir an Reachtóir-Rí Mór a chód dlí i bhfeidhm don chéad uair.
Galar airde
Drochiarmhairtí ar dhuine ag airde mhór os cionn gnáthleibhéal na farraige, a thosaíonn timpeall 2,500 m thuas agus a éiríonn níos measa de réir na hairde. Laghdaíonn an tiúchan ocsaigine san aer de réir mar a mhéadaíonn an airde, ionas go dtagann giorra anála ar dhuine agus go dtosaíonn sé ag hipearanálú (ag análú go tapa). Cuireann an airde mhór isteach ar chothromaíocht na sreabhán sa cholainn freisin: tiubhaíonn an fhuil, táirgeann an cholainn cuid mhaith fuail, agus tarlaíonn díhiodráitiú muna n-ionghabhann an duine sreabhán go rialta. Oiriúnaíonn an cholainn don airde mhór trína thuilleadh cealla dearga fola a tháirgeadh chun breis ocsaigine a iompar ar fud na colainne. Má bhíonn an dul in airde róthapa, ionas nach féidir leis an gcolainn oiriúnú in am, tarlaíonn galar géar airde le torthaí cosúil le tinneas cinn, masmas, tuirse, meadhrán, codladh suaite, mearbhall, fiú bás.
Téadcheathairéad
Grúpa ina bhfuil dhá veidhlín, vióla is dordveidhil, agus/nó píosa ceoil i gcomhair an ghrúpa sin. Ó lár an 18ú céad, glactar leis an téadcheathairéad mar an gceol is an cheolfhoireann is sásúla i gcomhair ceol aireagail. Ba é Haydn an chéad chumadóir suntasach téadcheathairéad: bhunaigh sé an struchtúr 4 ghluaiseacht agus scríobh cuid de na sárshaothair luatha sa bhfoirm sin. Chuir máistrí na Víne, Mozart, Beethoven is Schubert, go mór cruthaitheach leis an bhfoirm. Ba thábhtachtach Bartók is Shostakovich i gcumadh téadcheathairéad níos déanaí.
Zarqa
Is cathair san Iordáin í Zarqa.
Matteo Salvini
Polaiteoir de chuid Lega Nord san Iodáil is ea Matteo Salvini, i bhfad amach ar an eite dheis (a rugadh i Milano ar an 9 Márta 1973).
San Iodáil, i mí Bealtaine 2019, ceapadh Matteo Salvini mar an tAire Gnóthaí Baile. Tharraing sé conspóid nuair a gabhadh oibrithe cabhracha sa bhliain 2019.
Richard Brinsley Sheridan
clé|mion Drámadóir as Baile Átha Cliath ab ea Richard Brinsley Sheridan (a rugadh ar 30 Deireadh Fómhair 1751 -a d'éag 7 Iúil 1816), agus úinéir na hamharclainne Drury Lane i Londain ó 1776 go dtí 1811.
Ba den fhíorfhuil éː a athair, Tomáis, aisteoir, agus a sheanathair, an Dr Thomas Sheridan (1687–1738), múinteoir cáiliúil agus cara mór Swift. clé|mion|231x231px|1788 - 1792
Londain
Fuir sé post san amharclann Drury Lane, áit a raibh Bleá Cliathach eile - an teanór Michael Kelly ag obiar.
Is léir freisin gurbh fhear mór grinn é Sheridan. , Oíche ar fhág Michael Kelly a theach faoi Sheridan agus beirt cairde leis, d'ól siad cúig bhuidéal póirt, dhá bhuidéal fíona Maidéarach agus buidéal branda, agus bhí Sheridan chomh tinn sin ina dhiaidh nach bhféadadh sé éirí go dtí a seacht a chlog tráthnóna an lae dár gcionn.
De réir Kelly, "tomorow was his day of business" agus deir sé go raibh an cúigiú mhír de Phizarro á scríobh ag Sheridan agus an dráma sin ar siúl ar an stáitse. clé|mion|296x296px|Stafford
Tá a lán eolais i gcuimhní cinn Kelly faoi Sheridan. Is léir gur cuireadh an-bhéim ar an seó iontu agus go mbíodh fíormheascán sna ceoldrámaí. Tráth dá raibh Sheridan ag lorg ceoldráma a thuillfeadh airgead don amharclann, mhol Kelly sean-cheoldráma Cymon dó. "Cymon, my good Sir, would not bring sixpence to the treasury," arsa Sheridan leis.
Bás
Bhí Sheridan ite ag fiacha nuair a d'éag sé, in aois 64 bliain dó ar 7 Iúil 1816.
Garrán Duckett
clé|mion Is teach mór ón 17ú haois é Garrán Duckett nó Duckett's Grove atá suite timpeall ciliméadar amháin ón sráidbhaile Na Cnoic Arda. Cuireadh tús leis sa bhliain 1745 agus críochnaíodh é i 1825. Ba le John Duckett an teach, fear saibhir ó Shasana. Tá sé suite ar shuíomh le breis is 4,500 heicteár agus le garraí daingean. clé|mion mion|clé Faraor, scrios tine an teach sa bhliain 1933 agus níl aon duine ina chónaí ann ó shin. Feictear an damáiste inniu sa ‘Grove’ ach cuidíonn feighlithe an teach agus na gairdíní a choinneáil álainn sa lá atá ann inniu.
Fuair Comhairle Contae Cheatharlach na cearta le haghaidh Ducketts Grove sa bhliain 2005. Fostaíonn siad triúr garraíodóir agus feighlithe lánaimseartha anois. mion|clé clé|mion
Bartolomeu Dias
Taiscéalaí agus loingseoir Portaingéil each ab ea Bartolomeu Dias, nó Bartholomew Diaz; (timpeall 1450 – 29 Bealtaine 1500). Ba é an chéad Eorpach a bhain amach rinn theas na hAfraice agus a chuaigh isteach san Aigéan Indiach. clé|mion|220x220px
Saol
Nuair a fuair an Prionsa Anraí, an Loingseoir, bás, shocraigh a athair, an Rí Eoin II go leanfadh sé ar aghaidh ag tabhairt cuidiú do thaiscéalaithe. Ba é Bartholomew Diaz an chéad duine a chuaigh síos go dtí an pointe is deisceartaí san Afraic.
Thug Dias "Rinn na Stoirmeacha" ar an rinn seo siocair na stoirmeacha millteanacha a ndeachaigh sé tríothu. Ach thug Rí na Portaingéile "Rinn an Dóchais" air mar bhí dóchas aige go dtiocfadh an Phortaingéil ar bhealach nua go dtí an tOirthear, rud a rinne Vasco da Gama i 1498.
Caisleán Charraig Fhearghais
clé|mion Caisleán de chuid an 12ú haois atá suite i gContae Aontroma in Éirinn is ea Caisleán Charraig Fhearghais. clé|mion
Stair
Tháinig an Normannach mór le rá John de Courcy go Cúige Uladh sa bhliain 1177, agus thosaigh sé a thógáil an chaisleáin seo go luath ina dhiaidh sin. Thóg de Courcy roinnt mhaith caisleán le muintir na tíre a choinneáil faoi smacht. Is iad Caisleán Charraig Fhearghais agus Caisleán Dhún Droma an dá cheann is mó.
Ag an am chéanna, bhí comhaontas ag de Courcy leis an tuath a dtugtar Ulaidh orthu. Mar ba nós lena gcuid ríthe, phós sé Affreca, iníon rí Mhanann. clé|mion
Iarsmalann
Tá Caisleán Charraig Fhearghais oscailte don phobal.
Móitéit
Píosa ceoil eaglasta, ilfónach gan tionlacan, a thosaigh sa 13ú céad is a lean ar feadh na hAthbheochana, ag sroicheadh buaicphointe i gcumadóireacht Desprez, Lassus, Palestrina is Byrd. Cuireadh tionlacan leo i ndiaidh 1600, go príomha i saothar Marc-Antoine Charpentier (1634-1704) sa bhFrainc, ach ba shaothair eaglasta as Laidin iad fós seachas cantáidí is aintiúin sa teanga dhúchais. Chum Bach is Brahms móitéití ina dteanga dhúchais gan tionlacan neamhspleách, áfach.
An Aigéine
Tíortha agus réigiúin
B'é an taiscéalaí Francach Jules Dumont d'Urville a chum an téarma seo, sa bhliain 1831. Tá an réigiún roinnte i gceithre réigiún éagsúla - an Mhicrinéis, an Mheilinéis, an Pholainéis agus an Astraláise.
Abairt (teangeolaíocht)
mion|Abairtí i [[An tSeapáinis|Seapáinis]] Focail i ndiaidh a chéile a dhéanann ráiteas iomlán is ea abairt (mar shampla, 'tá siad ag teacht', 'fág ansin é', 'cá bhfuil siad anois?' agus mar sin de).
Spórt
mion|Spórt Is éard a bhíonn i gceist le spórt ná imeacht le hiomaíocht fisiciúil ar bhonn comórtais, siamsaíocht, aclaíocht nó féin-fhorbairt srl.
Is iad na spóirt is bunúsaí ná na comórtaisí nirt, luais, léimnigh, agus lúthchleasaíochta an duine. Chomh maith le sin, bíonn rásaí con agus capall, seóléimrigh capall, rásaí snámha, seoltóireacht, iomradh,cadhcáil, na healaíona míleata, marcaíocht mhaidhme, rásaíocht mótair agus rothar go forleathan ar fud an domhain. Tugtar spórt orthu seo ar fad, maraon le cluichí eile aonair, beirte agus foirne.
Tá an-bhaint ann idir spórt agus eolaíocht. Bíonn faid, airdí, agus am anna, le tomhas. Caithfidh lúthchleasaithe bheith an-aclaí, sláintiúil; cabhraíonn an eolaíocht leo na cúrsaí seo a thuiscint. Bíonn matáin láidre, croí láidir agus scamhóga láidre ag lúthchleasaí.
Spórt sa stair
150px|thumb|Léiriú Spóirt ó na [[Mionóch thart ar 1000 bliain RCh]] Ní fios cén uair a céad-imríodh spórt, ach tá fianaise ann go raibh na Sínigh ag imirt cineál éigin spóirt timpeall 4000 RCh. Tá a fhios againn chomh maith go raibh móréileamh ar ghleacaíocht san Éigipt. Is léir ó shéadchomharthaí go raibh córas rialacha do na cluichí seo freisin.
Inniu i measc na gcruinnithe móra spóirt is eol dúinn ón stair, tá Cluichí Oilimpeacha na Gréige agus rásaí Tailteann na hÉireann. Bhí comórtais lúthchleasaíochta acu sna chéad Chluichí Oilimpeacha sa bhliain 776 R.C. – le beagnach 3000 bliain anuas, tá iomaíocht ar siúl ag daoine i gcomórtais reatha, léime, caithimh agus siúil.
Ceiliúrtar ar 6 Aibreán gach bliain an "Lá Idirnáisiúnta Spóirt ar son na Forbartha agus na Síochána".
Cluichí foirne
Tá tábhacht inniu go fóill le comórtaisí luais, léimní agus nirt, ach tá níos mó béime ar chluichí foirne. Tá cluichí eile a imrítear ina mbíonn duine in aghaidh duine, nó i bhfoirne, a bhfuil scil nó deiseacht láimhe i gceist, mar atá dairteanna, leadóg, lámhach piléar agus saighead, caitheamh puc agus caitheamh casúir, scátáil, tumadh agus liathróid láimhe. Tá foirm ar leith de lúthchleasaíocht ann ina mbíonn an lúthchleasaí ag déanamh cleasa agus é ag casadh ar mhaide.
Spóirt gheimhridh
Tá an-ráchairt ar fud an domhain, freisin, ar spóirt gheimhridh, ar nós sciáil ailpíneach, sciáil Nordach, scátáil, scátáil figiúir, lúg, agus gluaiseacht chláir-sneachta. clé|mion|Taispeántas [[Tinte ealaíne|tinte ealaíne, Aonach Tailteann, Páirc an Chrácaigh, Baile Átha Cliath, 2 - 17 Lúnasa 1924]]
Mór an spórt é.....
Is minic a cloistear go bhfuil an spórt imithe as cúrsaí spóirt. 'Séard atá i gceist anseo na go ndéantar dearmad ar bhéasaí, ar luachanna agus ar an spraoi agus go ndírítear isteach ar an mbua. Céard a spreagann duine le páirt a ghlacadh i gcúrsaí spóirt?
Scaití milleann brú na hiomaíochta an comhoibriú dearfach seo agus is féidir le foréigean a bheith mar thoradh. Measctar mothúcháin de dhílseacht nó ceiliúradh le fearg agus is minic dochar dá bharr.
Irbid
Is cathair san Iordáin í Irbid.
Galar athlastach peilbheach
Ionfhabhtú sa bhroinn, na feadáin útaracha, na hubhagáin is na fíocháin mórthimpeall. De ghnáth, baictéir a scaipeann ón gconair ghiniúnach íochtarach (an fhaighin is an ceirbheacs) is cúis leis.
Is féidir go dtarlóidh an t-ionfhabhtú le linn toirbhearta nó ionlocadh fearais fhrithghiniúnaigh ionútaraigh, ach tarlaíonn de ghnáth de bharr orgánach gnéas tarchurtha, clamaidia is gónaireatha.
Mar thoradh ar an ionfhabhtú, is féidir go mbeidh pianta sa bholg íochtarach ag bean, sileadh ón bhfaighin, míostrú neamhrialta is/nó trom, fiabhras, agus tuirse, ach uaireanta, bíonn sí gan aon siomptóm.
Is féidir an t-ionfhabhtú a leigheas le frithbheathaigh, ach muna ndéantar an chóireáil seo féadfaidh sé damáiste trom buan a dhéanamh d'orgáin na conaire giniúnaí uachtaraí, rud a laghdóidh torthúlacht na mná agus a mhéadóidh an priacal go dtarlóidh toircheas eachtópach má tharlaíonn toircheas.
Is féidir bac a chur ar an mbunionfhabhtú trí chomhriachtain chontúirteach a sheachaint.
Cuachfhungas
Fungas a tháirgeann corp torthaithe cupánchruthach, a osclaíonn agus é aibí chun an ciseal torthúil a nochtadh. Fásann an chuid is mó díobh ar ábhar orgánach lofa, agus tá cuid acu seadánach.
Meaisínaistriúchán néarach
Is éard is meaisínaistriúchán néarach (MAN) ann ná cur chuige maidir le meaisínaistriúchán, a úsáideann líonra néarach saorga chun seichimh focal a thuar, de ghnáth ag samhaltú na seichimh go léir i múnla comhtháite amháin.
Is éard is domhain-néaraistriúchán néarach ann ná  síneadh ar mheaisínaitriúchán néarach. Úsáideann an dá cheann líonra néarach mór, leis an difríocht go bpróiseálann an domhain-néaraistriúchán néarach sraitheanna éagsúla líonraí seachas ceann amháin. '''
Airíonna
Ní theastaíonn ach ach codán den chuimhne is gá trí mhúnlaí an mheaisínaistriúcháin staitistiúil (MAS). Ina theannta sin, murab ionann agus na córais aistriúcháin thraidisiúnta bíonn gach cuid de mhúnla an  aistriúcháin néaraigh oilte i gcomhpháirt (deireadh-go-deireadh) chun an fheidhmíochta aistriúcháin a uasmhéadú.
Úsáid
.          .
Cnóshnag Neumayer
Is éan é an Cnóshnag Neumayer (Sitta neumayer). Is ball d'fhine na Sittidae é. Tá sé dúchasach i réigiún a shíneann ón gCróit soir go dtí an Iaráin. Itheann sé feithidí agus damháin alla, chomh maith le síolta sa gheimhreadh.
Clock Cleaners
Gearrscannán beochana Meiriceánach is ea Clock Cleaners a rinneadh sa bhliain 1937. Is gearrscannán Mickey Mouse é.
Russeifa
Is cathair san Iordáin í Russeifa.
Arracht (scannán)
Scannán stair iúil i nGaeilge is ea Arracht, an chéad fhadscannán faoi stiúir Tom Sullivan. Tá an scéal suite i gConamara le linn an Ghorta Mhóir. clé|mion|[[Leitir Mealláin]]
Léiriúchán
clé|mion|[[Leitir Mealláin]] Bhí Arracht ar an dara scannán a bhí léirithe faoi Cine 4 (a raibh mar aidhm aici dhá fhadscannán Gaeilge a sholáthar in aghaidh na bliana). Mar sin mhaonaigh TG4, Údarás Craolacháin na hÉireann (an BAI) agus Fís Éireann. Rinneadh an scannán ar láthair amuigh i Leitir Mealláin. Macalla Teoranta a léirigh an scannán, agus x, agus TG4 a mhaoinigh é.
Pápa Innocentius IX
Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é an Pápa Innocentius IX.
Arracht (scannán)
Léiriúchán
Ó thaobh Macalla Teoranta, is é Cúán Mac Conghail a stiúir Arracht. Ba iad Brendan McCarthy agus John McDonnell de chuid Fantastic Films na léiritheoirí feidhmiúcháin.
Colmán
Fear seiftiúil é Colmán Ó Searcaigh (Dónal Ó Héalaí) atá in ann a chrústa a thuilleamh ar mhuir is ar thalamh i gConamara sna 1840idí. Lucht déanta poitín a mhuintir roimhe; iad go maith á dhéanamh, ach go dona á ól, mar a deir sé féin go seanbhlastúil.
Marú agus teitheadh
Tagann Patsy Kelly (Devaney) ’on dúthaigh agus iarrann an sagart ar Cholmán lámh chúnta a thabhairt dó. Fásann cairdeas eatarthu. Tá cíos na talún ag luí ar Cholmán agus tá na prátaí ag teip. Tugann sé cuairt ar an tiarna talún ach déanann gníomhartha fill Patsy an chairt a raideadh agus bíonn ar Cholmán dul ar a theitheadh.
Ach lá de na laethanta, tagann Colmán ar chailín óg (Saise Ní Chuinn) agus tugtar ardú meanma dó mar aon le hábhar beag dóchais.
Carachtair
Is é Dónall Ó Héalaí, aisteoir aitheanta as Cois Fharraige i gConamara atá sa phríomhpháirt. As na hAille in Indreabhán i nGaeltacht Chonamara Ó Héalaí. I measc an chliar, tá na haisteoirí Gaeltachta Dara Devaney, Siobhán O’Kelly agus Eoin Ó Dubhghaill chomh maith le Michael McElhatton as Game Of Thrones.
Duaiseanna
Premiere. Taispeáadh Arracht don chéad uair ag Féile Scannánaíochta Tallinn Black Nights san Eastóin sa bhliain 2019. Bhí léirmheasanna moltacha faighte aige.
Sa bhliain 2020, bronnadh ar an scéinséir, a stiúir Tom O’Sullivan, dhá ghradam ag Féile Scannán Idirnáisiúnta Bhaile Átha Cliath Virgin Media inné, an Gradam don Scannán is Fearr as Éirinn agus gradam Aer Lingus Discovery a bronnadh ar an aisteoir Dónall Ó Héalaí.
Ag Féile Scannán Ghlaschú a bronnadh an duais Gradam an Lucht Féachana, gradam ar vótáil an pobal dó.
Rinne Arracht ionadaíocht ar son na hÉireann ag gradaim Oscar 2020 agus tá céadrogha glactha ag comhlacht léiriúcháin mór le rá i Meiriceá ar an scannán chun leagan ‘Hollywood’ a dhéanamh de.
Marú na hApainn
Cúlra
I Leitir Móir gar do Bhaile a’ Chaolais ar an 14 Bealtaine 1752, maraíodh Cailean Rua Caimbéal ó Ghleann an Iubhair nó an Sionnach Rua mar a tugadh air. Caitheadh an Caimbéalach sa droim, agus d’éalaigh an fear a chaith é. Gníomhaire de chuid an rialtais a bhí sa Chaimbéalach, agus é freagrach as na heastáit a baineadh de Chlann Stíobhaird i dTuaisceart Oirear Gael. Bhí cáil na Seacaibíteach ar Chlann Stíobhaird na hApainn, dream a cuireadh dá dtalamh ar ordú an Chaimbéalaigh, agus a rabhthas in amhras fúthu ó thús gurbh iad a mharaigh an Caimbéalach.
D’éalaigh an fear ba mhó a rabhthas in amhras faoi, Ailean Breac Stíobhaird agus gabhadh Séamas Stíobhaird nó Séamas an Ghleanna mar a tugadh air, agus cuireadh an dúnmharú ina leith. Cé go raibh fianaise láidir ann nach raibh an Stíobhardach ar an láthair, ciontaíodh é as páirt a ghlacadh sa dúnmharú. Seoirseach a bhí sa bhreitheamh, Giolla Easpaig Caimbéal, 3ú Diúc Oirear Gael, taoiseach na gCaimbéalach; agus ba Chaimbéalaigh aon duine dhéag den 15 a bhí sa ghiúiré.
Crochadh Séamas an Ghleanna ar an 8 Samhain 1752 i mBaile a’ Chaolais, agus mhaígh sé as a neamhchiontacht agus é ar an gcroch.
Sa Litríocht
Duine a bhí i gCailean Rua Caimbéal a raibh an-ghean air, fiú i measc na Seacaibíteach. Go gairid sular maraíodh é, rinne an file Seacaibíteach Alasdair Mac Mhaighstir Alasdair magadh faoi dhílseachtaí an Chaimbéalaigh ina aoir "An Airce".
Sa dán, gealltar pionós do na Caimbéalaigh as tréas in aghaidh an fhíor-rí, agus gealltar díle mhór ar thailte na gCaimbéalach. Ordaítear don fhile aithris a dhéanamh ar Naoi agus áirc a thógáil chun na Caimbéalaigh atá dílis don Stíobhardach a thabhairt slán, ach gealltar fliuchadh ar dtús do chuid acu chun a dtréas a ghlanadh.
Chum Donnchadh Bàn Mac an t-Saoir marbhna ar Chailean Caimbéal, "Cumha Chailein Ghlinn Iubhair".
Is é an marú seo a bhí ina inspioráid ag an scríbhneoir Albanach Robert Louis Stevenson dá úrscéal clúiteach An Fuadach, agus is carachtair sa scéal na pearsana Ailean Breac Stíobhaird agus Séamas an Ghleanna.
Taighde Nua
Sa bhliain 2001, dhearbhaigh Anda Penman, bean 89 bliain d’aois de shliocht thaoisigh Stíobhardach na hApainn, rún a bhí sa teaghlach le 250 bliain. Dúirt sí gur ceathrar de thaoisigh óga na Stíobhardach a shocraigh an Caimbéalach a mharú gan chead ó Shéamas an Ghleanna. Bhí sé ina chomórtas lámhaigh eatarthu agus roghnaíodh Dónall Stíobhaird ó Bhaile a’ Chaolais chun an beart a chur i gcrích. De réir an scéil, bhí Dónall ag iarraidh é féin a thabhairt suas ach chuir a mhuintir stop leis. Cúpla bliain tar éis mharú Shéamais an Ghleanna, nuair a tugadh an corp ar ais dá mhuintir lena chur, ba é Dónall a bhí freagrach as níochán na gcnámh roimh an tsochraid.
Ina mórthaighde ar Mharú na hApainn mheas an Dr Lee Holcombe, de réir na bhfianaisí, gurbh é Séamas an Ghleanna a d’ordaigh Cailean Caimbéal a lámhach. Shíl sí nárbh é Ailean Breac Stíobhairt, ach Dónall Stíobhairt, a chaith an piléar.
Al Quwaysimah
Is baile san Iordáin é Al Quwaysimah.
Liam Lawlor
Saol
Rugadh Lawlor sa bhliain 1945, tógadh i gCromghlinn i mBaile Átha Cliath. Bhí sé ina mhac léinn ag Synge Street CBS agus ansin DIT (Ollscoil Teicneolaíochta Bhaile Átha Cliath).
Nuair a bhí Lawlor níos óige, ba é iománaíocht an spórt is fearr leis. Bhí sé ar an foirne mionúr Bhaile Átha Cliath agus foireann Laighean. I ndiaidh na céime chuaigh sé leis an gcuisniú gnó, bhí sé ina bhainisteoir ann níos déanaí.
Toghadh Lalor ina Theachta Dála don chéad uair i 1977 don dáilcheantar Bhaile Átha Cliath Thiar. mion|Ravenwood Green, Clonsilla; eastát tithíochta i g[[Contae Bhaile Átha Cliath|clé]]
Conspóidí
mion|219x219px|Fortunestown Lane, BÁC; eastát tithíochta i g[[Contae Bhaile Átha Cliath|clé]] Bhí Lawlor an-mhór leis na forbróirí réadmhaoine i mBailte Átha Cliath idir na 1970idí-1990idí Tharraing  an caidreamh sin conspóid ar an TD níos déanaí nuair a ghlac Liam Lawlor le breabanna.. Ba mhór an éadáil é do na forbróirí réadmhaoine nuair a bhí talamh zónáilte faoi choinne forbraíochta i gContae Bhaile Átha Cliath. "Ar bhonn áitiúil, thug comhairleoirí áirithe droim láimhe do mhianta na ndaoine a thogh iad nuair a rinne siad athchriosú ar thalamh ghlas ar mhaithe le tríocha bonn airgid. Ba mhó an masla dár bpobal tacaíochta é nuair a cumadh bréaga áiféiseacha faoin airgead a tugadh dóibh."
I measc na leabhar ba mhó díol in Éirinn in 2002, bhí tuarascáil eatramhach an Bhreithimh Flood (agus Mahon), ar díoladh breis agus 25,000 cóip di. Dhamnaigh an tuarascáil Lawlor. De réir na tuarascála seo, ghlacadh na mílte punt ó thógálaithe ar nós Mr Bailey, Mr Brennan agus Mr McGowan. clé|mion|ró-luas, is cosúil, i [[Moscó]]Cuireadh Lawlor i bpríosún trí huaire (Eanáir 2001, Eanáir 2002 agus Feabhra 2002) de bharr díspeagadh cúirte agus comhcheilg leis an dlí a chur as a riocht.
Níor sheas Lawlor san olltoghchán i 2002 mar gheall ar a chuid fadhbanna leis an mbinse fiosrúcháin Flood (Mahon níos déanaí) agus na tréimhsí a chaith sé i bpríosún.
Bhí 'rath fáistine' ag Bertie Ahern leis na caiple [d'éirigh Ahern as mar Thaoiseach sa bhliain 2008].
Cuaga
Cineál séabra ab ea an cuaga atá imithe in éag. Bhí sé dúchasach don Afraic Theas. Stríoca ar an gceann is ar na guaillí amháin. An cholainn donn, na cosa is an t-eireaball bán. Fuair an cuaga deireanach bás i zú Amstardam i 1883.
Liam Lawlor
Bás
Maraíodh Lawlor i dtimpiste bóthair ar an M10, idir an t-aerfort agus an t-ostán Marriott i Moscó ar 20 Deireadh Fómhair 2005. Bhí sé in éineacht lena aistritheoir, bean 29 bliain d'aois, a tháinig slán as an timpiste. Maraíodh an chauffeur ag an am céanna.
Fuair Lawlor bás agus gan pingin ina phóca.
Donald's Ostrich
Gearrscannán beochana Meiriceánach is ea Donald's Ostrich a rinneadh sa bhliain 1937. Is gearrscannán Donald Duck é.
Galar caora caife
Galar trom fungasach a ionsaíonn na caora ar thoim caife Arabaigh, á ndubhú is á milleadh. Tháinig sé i láthair ar dtús sa Chéinia sna 1920idí, agus scaip ar fud na hAfraice. Níl sé chomh trom fós sna hilchríocha eile. Scaipeann stealladh na báistí an galar, go mór mór stealladh iarmhair ó bharr na bliana roimhe. Is deacair é a chloí le sprae fuingicídeach, agus tá cineálacha frithsheasmhacha á saothrú.
Lonesome Ghosts
Gearrscannán beochana Meiriceánach is ea Lonesome Ghosts a rinneadh sa bhliain 1937. Is gearrscannán Mickey Mouse é.
Patient X (eipeasóid The X-Files)
Craoladh an tríú heipeasóid déag, "Bad Blood " den chúigiú sraith The X-Files ar an 1 Márta 1998. Scríobh Chris Carter agus Frank Spotnitz an eipeasóid seo. D'fhéach 20.21 milliún duine ar an eipeasóid.
An Tamer
Is abhainn suite i gCorn na Breataine é An Tamer nó Dowr Tamer (Béarla:The Tamar nó River Tamar).
Paul Berlenbach
Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, ab ea Paul Berlenbach, a rugadh ar 18 Feabhra, 1901 i Nua-Eabhrac agus a fuair bás ar an 30 Meán Fómhair, 1985.
Galar corcra
Riocht ina dtarlaíonn cur fola go spontáineach isteach sa chraiceann nó na scannáin mhúcasacha, agus mar sin paistí beaga scaipthe ballbhrúite. Is féidir go dtarlóidh sé mar thoradh ar dhamáiste d'fhuileadáin bheaga, neamhoird na bpláitíní, nó éalanga i dtéachtadh na fola.
Alexander O'Neal
Amhránaí Meiriceánach Afracach is ea Alexander O'Neal a rugadh ar 15 Samhain, 1953 i Natchez, Mississippi.
Grinneall na farraige
deas|250px|thumb|Grinneall na farraige Is an talamh faoin fharraige é grinneall na farraige.
Goibnenn mac Conaill
Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea Goibhneann mac Conaill (Sean-Ghaeilge Goibnenn mac Conaill) (beo 537 ), an chéad rí dá mhuintir luaite sna hannála. Nath Í (bás 445), Ardrí, ba ea a shin seanathair.
Sa bhliain 537, chloígh sé rí Uisnigh, Maine mac Cerbaill d'Uí Néill an Deiscirt i gCath Chlaonlocha (gar de Kinelea, Contae na Gaillimhe) agus maraíodh Maine. Bhí Maine ag iarraidh gialla Uí Mhaine a ghabháil. Mar thoradh an catha seo, tháinig muintir Uí Mhaine faoi ghéillsine na gConnacht agus Cineál Mhaine as Tethba faoi ghéillsine Uí Néill an Deiscirt, agus tháinig Uí Fhiachrach Aidhne i gceannas sna Connachta sa 7ú haois.
Lega Nord
mion|clé|Lega Nord Páirtí polaitiúil Iodálach is ea Lega Nord a bunaíodh sa bhliain 1991, i bhfad amach ar an eite dheis.
Teagasc ríomhchuidithe
Úsáid ríomhairí mar mhúinteoirí cuidithe agus chun cuidiú le múineadh ar shlite éagsúla. Le bogearraí cuí is féidir le ríomhaire eolas a sholáthar, ceisteanna a chur, freagairt ar fhreagairtí an mhic léinn, scrúdaithe ilroghnacha a riaradh is a mharcáil, agus cuid mhaith eile. Tugtar foghlaim ríomhchuidithe, nó ríomhbhunaithe, air freisin.
Lega Nord
Sheas an páirtí, san am a chuaigh thart, ar son neamhspleáchas do chuid mhaith de thuaisceart na hIodáile. agus ar son córais fheidearálta san Iodáil. mion|clé|[[Matteo Salvini]] Tá aird an pháirtí dírithe ar an imirceacht le blianta beaga anuas. Tá an Lega go mór ina choinne, an imirceach neamh-Eorpach go háirithe.
Rialtas 2018-2019
i mí Bealtaine 2019, ceapadh Matteo Salvini mar an tAire Gnóthaí Baile. Tharraing sé conspóid nuair a gabhadh oibrithe cabhracha sa bhliain 2019.
Chaill sé an post sin i mí Lúnasa 2019 nuair a chuaigh páirtithe eile i gcomhghuaillíocht le chéile, gan an Lega.
An Eaglais Chaitliceach Shiri-Mhalabrach
Is eaglais Indiach i gcomaoin leis an Eaglais Chaitliceach Rómhánach í an Eaglais Chaitliceach Shiri-Mhalabrach.
Molás
Síoróip scothdhonn a fhaightear mar fho-tháirge ó thionscal an tsiúcra. Is í a bhíonn fágtha agus an siúcra scagtha go hiomlán. Baintear feidhm as go forleathan mar fhorábhar i mbia d'ainmhithe, ba bainne go háirithe, agus i ndéanamh ruim is triacla.
Napoléon Bonaparte
220px|mion|deas|Napoléon Bonaparte Bhí Napoléon Bonaparte, nó Napóilean mar a thugtar air i nGaeilge (15 Lúnasa 1769 – 5 Bealtaine 1821), nó Bónaí i nGaeilge Thír Chonaill fadó, ar dhuine de na ginearáil a d’fhear cogadh ar son Réabhlóide na Fraince.
Bhí sé ina cheannaire ar an bhFrainc ó dheireadh na bliana 1799 ar aghaidh, agus ina Impire ar na Francaigh (Empereur des Français) is ina Rí ar an Iodáil ón mbliain 1804 go dtí an bhliain 1814, agus arís sa bhliain 1815, faoin ainm Napoléon I.
mion|Napoleon le [[Antoine-Jean Gros.]]
Roimh an Réabhlóid
Rugadh Napoleone di Buonaparte in Ajaccio na Corsaice ar 15 Lúnasa 1769. Carlo Maria Buonaparte, dlíodóir, ba ea a athair; Maria Letizia Ramolino a mháthair. De thimpiste staire a tháinig an t-oileán i seilbh na Fraince, ó cheannaigh sí siúd ó Genova é sa bhliain 1768. Bhain muintir Bonaparte le mionuaisle na háite (ba noblesse de robe iad), rud ab éigean do Charles Bonaparte a chruthú roimh dá mhac dul isteach i gcoláiste míleata sa bhliain 1779 - an École royale militaire de Brienne-le-Château,
Sa bhliain 1784 d'éirigh leis sa scrúdú ar son an École Militaire i bPáras. An bhliain dár gcionn cailleadh a athair, agus de dhíobháil airgid bhí air cúrsa dhá bhliain a chríochnú i gceann bliana amháin. Chuir sé a chuid scrúduithe de i Mí Mheán Fómhair agus fuair post mar fholeifteanant sa reisimint airtléire la Fère a bhí lonnaithe in Valence-sur-Rhône, agus ansin in Auxonne.
Blianta tosaigh na Réabhlóide
Bhí Napoléon in aois a naoi mbliana déag sa bhliain 1789, nuair a thosaigh Réabhlóid na Fraince, agus ba é an chéad rud ar thug sé faoi círéib áitiúil a chur faoi chois in Auxonne ar 19 Iúil 1789.
D'fhill sé ar an gCorsaic agus rinne a chion sa chogadh idir réabhlóidithe, ríogaithe agus náisiúnaithe. Bhí rún ag na náisiúnaithe Poblacht na Corsaice a athbhunú; Pasquale Paoli a bhí mar cheannaire orthu agus mar náisiúnaí Corsaiceach chuaigh Napoléon ina leith. D'éirigh eatarthu nuair a chuir an Chomhdháil Náisiúnta an Rí chun báis; creachadh teach mhuintir Bonaparte, agus ar 10 Meitheamh 1793 thug Napoléon agus a mhuintir a n-aghaidh ar Thoulon.
13 Vendémiaire
220px|mion|deas|Paul Barras Ar an 13 Vendémiaire, Bliain IV (5 Meán Fómhair 1795), chuaigh ríogaithe chun ceannairce i bPáras in éadan na Stiúrthóireachta (la Directoire), rialtas réabhlóideach na tíre ag an am. Paul Barras a bhí i gceannas ar na trúpaí a bhí dílis don Stiúrthóireacht, agus chuir seisean Napoléon i bhfeighil na n-oibríochtaí. D'iarr Napóilean ar Joachim Murat gunnaí móra a bhailiú le chéile agus suíodh iad ag ceann na sráideanna ar aghaidh na Comhdhála Náisiúnta amach sna Tuileries. Ruaigeadh na ceannaircigh le grán, maraíodh mórán acu, agus tugadh suntas do Napoléon mar oifigeach cumasach.
An Céad Fheachtas Iodálach
Ceapadh Napoléon mar cheannaire ar arm na hintíre; thaispeáin sé an miotal a bhí ann mar oifigeach airtléire agus feidhm á baint aige as gunnaí móra mar fhórsa soghluaiste chun tacú leis an gcos-slua. Sa bhliain 1796 phós sé Joséphine de Beauharnais, agus ise ba chionsiocair lena cheapadh mar cheannaire Arm na hIodáile: bhí eolas aige cheana ar an tír (de bharr a bheith ag troid ann cúpla bliain roimhe sin) agus bhí sé in ann na fir a spreagadh.
300px|mion|clé|Eglise St. Roch
Feachtas Éigipteach
Bhain Napoléon Caireo amach sa bhliain 1798 agus slua eolaithe in éineacht leis chun nósanna agus seandachtaí na tíre a iniúchadh. Rinne na heolaithe an-obair; ní raibh an rath céanna ar Napóilean agus a chuid ginearál i gcónaí. Cuireadh ceannairc i gCaireo faoi chois gan trócaire; sa tSiria rug Napóilean bua ar na fórsaí Otamánacha, agus básaíodh timpeall 2,500 príosúnach; idir an dá linn scrios an Bhreatain an cabhlach Francach ag cath Akoubir (1798), agus chuaigh i bpáirt leis na hOtamánaigh. Bhuaigh siad ar an nGinearál Menou sa tSiria sa bhliain 1801 agus a arm siúd lagaithe go mór ag an bhfiabhras.
Consalacht
Bhí Napoléon ar ais sa Fhrainc faoin mbliain 1799 agus chuaigh i gcomhairle le Talleyrand, fear a raibh an-dul amach aige ar chúrsaí.
Bhí suim ag teacht aige i Meiriceá; bhí fonn ar an bhFrainc leas a bhaint as limistéar leathan Louisiana, agus ba ghá greim a choinneáil ar oileán Saint-Domingue (Haití) chuige. B’éigean tairbhe a bhaint as daoir ghorma chun na coilíneachtaí a chur chun cinn, fiú agus an daoirse cealaithe, ach ceileadh an t-eolas sin. Chuaigh na Francaigh i ngleic leis an nGinearál gorm Toussaint Louverture; ba dhian an cogadh é, agus fiú nuair a gabhadh Toussaint lean an comhrac. Ba é an fiabhras ba mhó a lagaigh na Francaigh, agus buaileadh iad faoi dheireadh. D’éirigh Napoléon tuirseach den scéal agus dhíol Louisiana leis na Stáit Aontaithe sa bhliain 1803. mion|Ghéill Napoleon don Bhreatain faoi dheireadh
Impire
Ar an 2 Nollaig 1804, oirníodh Napoleon Bonaparte mar Impire na Fraince san ardeaglais Notre Dame i bPáras.
Rialaigh Napoléon an Fhrainc mar Phríomh-Chonsal (Premier Consul) Phoblacht na Fraince ó 11 Samhain 1799 go dtí 18 Bealtaine 1804, agus ansin mar Impire na bhFrancach (Empereur des Français) agus Rí na hIodáile (faoin teideal Napoléon I) idir 18 Bealtaine 1804 agus 6 Aibreán 1814 agus arís ar feadh tréimhse ghearr ó 20 Márta go dtí 22 Meitheamh 1815.
I gceann cúpla mí chuir comhghuaillíocht a naimhde brú air an choróin a thabhairt suas, agus gan de rogha aige ach imeacht ina dheoraí chuig Oileán Eilbe. D’éirigh leis teacht ar ais ina shean-neart, éacht a dtugtar “an céad lá” (les cent jours) air, ach buadh air i gcath Waterloo sa Bheilg ar 18 Meitheamh 1815. mion Ghéill sé don Bhreatain. Cuireadh ar deoraíocht é chuig oileán San Héilin, áit a bhfuair sé bás. Othras peipteach agus ailse ghoile ba thrúig bháis dó, is cosúil.
Oidhreacht
Lasmuigh dá ndearna sé de ghaisce cogaidh, cuimhnítear ar Napoléon mar an té a bheartaigh an Cód Napóileanach, córas cuimsitheach dlí a tháinig in ionad seanreachtaíocht na Fraince.
Is iomaí tuairim atá ag staraithe agus eile de Napoléon: monarc meabhrach tuisceanach, tíoránach, duine a choisc an Réabhlóid (dúirt sé féin go raibh sí “curtha i gcrích”), creachadóir a bhí ciontach as bás na dtáinte, riarthóir a chuir bonn leis an bhFrainc atá anois ann: duine neamhchoitianta, mar sin, a thuill idir mholadh agus dhímholadh. clé|mion|Longwood, an teach ar oileán San Héiln inar chaith Napoléon Bonaparte 5 go leith bliana ar deoraíocht Cheap Napoléon gaolta dá chuid mar mhonarcaí i dtíortha difriúla. Níor bhuan i réim iad, ach bhí nia leis Napoleon III, ina Impire ar an bhFrainc agus ar a cuid coilíneachtaí amach sa 19ú haois.
Ollantalóp cíordhubh
Is ainmhí é an ollantalóp cíordhubh. Mamach atá ann.
Téaduirlis
300px|mionsamhail|deas|Téaduirlisí Is éard is téaduirlis ann ná gléas ceoil a ngintear an fhuaim trí chrith sreinge rite nó roinnt sreang rite, déanta as caolán, miotal nó níolón. Déantar na creathanna trí bhogha a oibriú thar na sreanga, nó na sreanga a bhualadh nó a phiocadh. Bíonn difríochtaí i líon na sreang is a dtiúnadh, ach de bharr gur deacair sreang amháin a oibriú le bogha gan teagmháil leis na sreanga cóngaracha, fiú agus droichead cuartha ar an ionstraim, de ghnáth ní bhíonn thar 6 shreang ar uirlisí bogha. Bíonn 4 shreang ar na gnáthghléasanna bogha sa cheolfhoireann anois: an veidhlín, an vióla, an dordveidhil is an t-olldord (ach amháin in olldord annamh le 5 shreang). Cuirtear méarchláir in oiriúint ar chuid de na téaduirlisí a phioctar. Seinntear cuid eile le bataí nó casúir, nó pioctar nó méaraítear iad le méara nó figíní. I gcásanna áirithe stoptar na sreanga, de ghnáth le brú mhéara an tseinnteora, chun airdí éagsúla a sheinm, ach seinntear cuid mhaith eile oscailte gan stopadh. Nuair a stoptar iad, bíonn cipíní méire (bandaí ardaithe miotail, caoláin nó adhmaid) ar an méarbhord chun go mbíonn sé éasca na nótaí cruinne a aimsiú is nótaí soiléire a dhéanamh. Is gléasanna pobail cuid mhaith de na huirlisí gan bhogha, agus is í an t-aon cheann a fhaightear i gceolfhoireann an lae inniu ná an chláirseach. Is féidir uirlisí bogha a phiocadh freisin, teicníocht a dtugtar pizzicato uirthi.
Jane Fonda
Is ban-aisteoir Meiriceánach í Jayne Seymour Fonda, a rugadh ar an 21 Nollaig, 1937.
Mól
Is é an mól (siombail: mol) an t-aonad trína ndéantar cainníocht substainte a thomhas.
Sa chóras SI, is éard is mól ann ná 6.02214076×1023 cáithnín, a bhféadfadh adamh, móilíní, iain nó leictreoin a bheith iontu. Glacadh leis an sainmhíniú seo i mí na Samhna 2018 mar cheann de na seacht mbunaonad i gCóras Idirnáisiúnta na nAonad SI. Roghnaíodh an uimhir 6.02214076×1023 (uimhir Avogadro) sa chaoi is go bhfuil mais mhóil amháin de chomhdhúil cheimiceach i ngraim comhionann go huimhriúil, chun críocha praiticiúla den chuid is mó, le meánmhais mhóilín amháin den chomhdhúil i ndaltún. Mar sin, mar shampla, tá 6.02214076×1023 móilín i mól amháin uisce, a bhfuil a mais iomlán thart ar 18.015 gram agus is í meánmhais aon mhóilín uisce ná thart ar 18.015 daltún.
Úsáidtear an mól go forleathan sa cheimic mar bhealach áisiúil chun méideanna na substráití agus na táirgí imoibriúcháin cheimiceacha a chur in iúl. Mar shampla, is féidir an chothromóid cheimiceach 2H2 + O2 → 2H2O a léirmhíniú chun go gciallóidh i gcomhair gach 2 mhól de dhé-hidrigin (H2) agus 1 mhól de dhé-ocsaigin (O2) a imoibríonn, cruthaítear 2 mhól uisce (H2O). Féadfar an mól a úsáid freisin chun méid na n-adamh, ian, leictreon, nó aonán eile a thomhas. Cuirtear tiúchan tuaslagáin in iúl go coitianta lena mólaracht, a shainmhínítear mar mhéid na substainte tuaslagtha i móil in aghaidh aonaid toirte an tuaslagáin, arb é an t-aonad a úsáidtear de ghnáth móil in aghaidh an lítir (mol / l), giorraithe go coitianta M.
Caisleán Anraí Aimhréidh
Tá Caisleán Anraí Aimhréidh (Béarla: Harry Avery's Castle) suite circa 800 méadar (leathmhíle) siar ó dheas ó Bhaile Úr an Stíobhardaigh (Béarla: Newtownstewart), i gContae Thír Eoghain, Éire. Is sampla neamhchoitianta é de chaisleán cloiche a thóg taoiseach Ghaelach in Ultaibh, cé go bhfuil a bhunús agus a stair neamhchinnte.
Tá baint aige le hAnraí Aimhréidh Ó Néill (d'éag 1392) agus ainmníodh ina dhiaidh é. Luadh bás Anraí Aimhréidh in Annála na gCeithre Máistrí (M1392.1):
"Enrí Aimhreidh mac Neill Móir Uí Néill rioghdamhna Cenél n-Eoghain, & degh-adhbhar aird-righ Erenn do chert, d'uaisle, & d'einech d'écc, fo fhel Brénoinn iar m-buaidh n-ongtha, & n-aithrighe."
Tá sé suite i mbaile fearainn Pháirc na bhFianna Uachtaracha nó Úra, i gceantar Chomhairle Chathair Dhoire agus Cheantar an tSratha Báin, ag eangach thagartha H3915 8527. Is Séadchomhartha Cúraim Stáit (Béarla: State Care Monument) iad iarsmaí an chaisleáin, faoi Ghníomhaireacht Comhshaoil Thuaisceart Éireann.
Sneabhsar mór
thumb|240px|Sneabhsar mór Is madadh clóis é sneabhsar mór.
Jules Dumont d'Urville
Ba thaiscéalaí Francach é Seach-Aimiréal Jules Sébastien César Dumont d'Urville (23 Bealtaine 1790, Condé-sur-Noireau – 8 Bealtaine 1842, Meudon), a thaiscéal an tAigéan Ciúin deisceartach, an Astráil, an Nua-Shéalainn agus Antartaice.
Saol
B'é d'Urville a tháinig ar an Venus de Milo le linn a thaiscéaladh go dtí na hOileáin Gréagacha sa bhliain 1820. Tá an dealbh le feiceáil inniu san Louvre i bPáras. Sheol sé timpeall an domhain i 1822 faoi cheannas an Chaptaein Louis Isidore Duperrey, agus bhailigh sé a lán plandaí agus ainmhithe a thóg sé abhaile leis. clé|thumb|L'Astrolabe, long d'Urville ar [[6 Feabhra, 1838.]]
Sa bhliain 1826 chuaigh sé go dtí an tAigéan Ciúin, agus scrúdaigh sé Nua-Ghuine, an Nua-Shéalainn agus roinnt oileáin eile atá sa réigúin seo agus ar a dtugtar an Aigéine sa lá atá inniu ann. B'eisean a chum na téarmaí an Mhicrinéis agus an Mheilinéis i rith an turais sin. Chuaigh sé ar thuras go dtí Antartaice sa bhliain 1837, agus thug sé an t-ainm Cósta Adélie ar réigiún atá ansin, tar éis a bhean chéile. D'fhill d'Urville abhaile sa bhliain 1840, agus rinneadh seach-aimiréal de.
Cailleadh d'Urville agus a bhean chéile i dtimpiste iarnróid i Meudon na Fraince sa bhliain 1842. Tá sé curtha i Cimetière du Montparnasse, reilig i bPáras. Is measc na háiteanna a ainmníodh tar éis d'Urville tá an Mhuir d'Urville agus Oileán d'Urville san Antartaice, agus Cape d'Urville, Irian Jaya (san Indinéis, ar an oileán Nua-Ghuine), agus tOileán D'Urville sa Nua-Shéalainn.
Daniel Defoe
Úrscéalaí Sasanach a rugadh i Londain, Sasana ab ea Daniel Defoe (fíorainm: Daniel Foe). Rugadh timpeall ar an mbliain 1660 é, agus fuair sé bás ar an 24 Aibreán 1731. Ba é an t-úrscéal Robinson Crusoe a thuill a chlú dó. Foilsíodh an t-úrscéal seo an chéad uair sa bhliain 1719, agus deirtear go bhfuil sé ar an dara leabhar is mó a léadh is a léitear, díreach i ndiaidh an Bhíobla, Bhí Defoe ar dhuine de cheannródaithe na húrscéalaíochta i saol an Bhéarla, agus réitigh sé an ród don úrscéal mar sheánra sa teanga in éineacht le Aphra Behm agus Samuel Richardson, mar shampla. San am chéanna scríobhadh sé paimfléid pholaitiúla, iriseoireacht agus a lán eile.
Ba mhinic a bhíodh seisean agus na húdaráis in adharca a chéile, agus dá réir sin chaith sé seal i dtóin phríosúin. San am chéanna bhí meas ag maithe agus móruaisle na tíre ar a chuid smaointí úra, agus iad i dteagmháil leis.
Saol
Daniel Foe a bhí ar an scríbhneoir i dtús báire. Saolaíodh i bparóiste St Giles Cripplegate i Londain é, i sráid Fore de réir dealraimh. Níos deireanaí chuir sé an "De" lena shloinne le tabhairt le fios gur de bhunadh uasal é, agus uaireanta deireadh sé gurbh é "De Beau Faux" fíorleagan an tsloinne. Le fírinne níltear ar aon fhocal faoi am ná áit a bhreithe, ach is féidir a rá gur timpeall na bliana 1960 a tháinig sé chun saoil. Coinnealóir a bhí in athair an scríbhneora, agus é ina bhall den Worshipful Company of Butchers, gild nó cuallacht na mbúistéirí. Nuair a bhí an scríbhneoir ina bhuachaill bheag, thit mórimeachtaí amach i saol na príomhchathrach: sa bhliain 1665 shiúil éag mór ar mhuintir na háite nuair a bhí an phlá bhúbónach ag rith damhsa ansin, agus an bhliain a bhí chugainn tharla olltubaiste eile nuair a chuaigh an chathair trí thine. Mharaigh an phlá thart ar sheachtó míle duine, agus maidir leis an dóiteán, níor fhág sé ach teach mhuintir Foe agus dhá fhoirgneamh eile ina seasamh sa chomharsanacht. Sa bhliain 1667, nuair a bhí Daniel timpeall is seacht mbliana d'aois, rinne loingeas Ollannach ionsaí ar Chatham in Kent. Fuair máthair Daniel, Alice Foe, bás nuair nach raibh an mac ach seacht mbliana d'aois.
Fuair Daniel an chéad oideachas i scoil chónaithe an Urramaigh James Fisher i Lána Pixham in Dorking, Surrey. Easaontóirí Preispitéireacha ab ea a thuismitheoirí, agus nuair a bhí sé ceithre bliana déag, a bheag nó a mhór, cuireadh go Newington Green é, nach raibh ann ach sráidbhaile beag taobh thuaidh de Londain san am, le freastal ar Acadamh easaontach Charles Morton. Creidtear go mbíodh sé ag freastal ar theampall easaontach na háite fosta. Bhí cónaí air i Sráid an Teampaill (Church Street) i Stoke Newington (áit a bhfuil 95-103 Church Street inniu). San am sin bhí rialtas Londain á ngéarleanúint siúd nach raibh sásta adhradh a thabhairt do Dhia taobh istigh d'Eaglais Shasana.
Sa bhliain 1685 ghlac Defoe páirt in Éirí Amach Monmouth in aghaidh an Rí Séamus a Dó, ach nuair a bhí an cheannairc cloíte, pardúnaíodh é. Sa bhliain 1689 corónaíodh an Bhanríon Máire agus a fear céile Uilliam a Trí in éineacht, agus chuaigh Defoe i gcomhghuaillíocht pholaitiúil leis an lánúin ríoga seo - bhí sé fiú ina ghníomhaire rúnda ag obair ar mhaithe leis an lánúin. Na polasaithe nua a chuir an lánúin i bhfeidhm áfach chuaigh siad chun dochair do ghnóithe Defoe, toisc go raibh siad ag tarraingt coimhlinte leis an bhFrainc. Nuair a gabhadh Defoe sa bhliain 1692, ba é ba chúis leis go raibh fiacha seacht gcéad punt air, ach táthar ag déanamh go raibh suim a chuid fiach i bhfad ní b'airde, timpeall ar 17 míle punt. Ar lá a bháis bhí Defoe báite i bhfiacha i gcónaí, agus an roinn ríoga airgeadais ag cur an dlí air.