cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Crawford Williamson Long
Lia a rugadh i Georgia sna Stáit Aontaithe ab ea Crawford Williamson Long (1815-1878). An chéad duine a d'úsáid éitear leis an bpian a mhaolú le linn obráide. I 1842 bhain sé siad amach as muineál othair gan phian, trí éitear a thabhairt le hionálú don othar, á shileadh ar cheirt taobh lena cheann. Ní dhearna sé a shaothar a phoibliú go dtí 1849, agus de thoradh na moille seo ní bhfuair sé aitheantas mar ainéistéisí ceannródaíoch go dtí na blianta fada ina dhiaidh sin.
James Forsyth (iriseoir)
Iriseoir polaitiúil Briotanach is ea James Forsyth (a rugadh i 1981) agus tá sé ina eagarthóir ar an iris The Spectator. Is colúnaí seachtainiúil é freisin do The Times ar an Aoine, ag scríobh do The Sun on Saturdays agus roimhe sin don Mail on Sunday.
Luathshaol
D’fhreastail Forsyth ar Choláiste Winchester agus ar Choláiste Íosa, Cambridge.
Gairmréím iriseoireachta
Chuaigh Forsyth leis an iris Foreign Policy, mar eagarthóir cúnta sular sheol sé Coffee House, blag polaitiúil The Spectator, in 2007. Ceapadh é ina leas-eagarthóir, ar líne, ar The Spectator in 2008 agus ina eagarthóir polaitíochta in 2009.
Is ball é den bhord comhairleach den mheitheal mhachnaimh ResPublica i Westminster é.
Gairmréim pholaitiúil
An 24 Nollaig 2022, tuairiscíodh go raibh Forsyth fostaithe ag an bPríomh-Aire Rishi Sunak mar rúnaí polaitiúil aige.
Sciath Earcail
mion| Léiriúchán de Earcail (ar clé) ag troid le Cíocnas (amfara dhubhfhíoracha den 5ú haois RĊ, a fhaightear ag Nola) Is é 'Sciath Earcaill ' (as Sean-Ghréigis: Ἀσπὶς Ἡρακλέους, traslitriú: Aspis Hērakleous) eipic de chuid Héisiad, file na Gréige Ársa. Insíonn an dán an eachtra ar a ndeachaigh Earcail agus Ialás in aghaidh Chíocnais mac Áiréis, fear ar chuir sé Earcaill chun troda agus an déanach ag dul tríd an Teasáil.
James Forsyth (iriseoir)
Saol pearsanta
Tá Forsyth pósta leis an iriseoir Allegra Stratton ó 2011 i leith. Ceapadh í ina Preas-Rúnaí Shráid Downing faoin bPríomh-Aire Boris Johnson i mí na Samhna 2020.
Tá siad ina gcónaí i Canonbury in Islington lena mbeirt pháistí. Is dlúthchairde é leis an bPríomh-Aire agus ceannaire an Pháirtí Coimeádach Rishi Sunak ; ba chomhaoisigh iad i gColáiste Winchester agus is cairde as Críost iad ag clann a chéile. Ba é Sunak an finné fir freisin ag bainis Forsyth le Stratton in 2011.
Colla mac Fearghasa
Rí na gConnacht, b'fhéidir, de chlann Uí Bhriúin ba ea Colla mac Fearghasa (Sean-Ghaeilge Colla mac Fergusso) (bás 796). Fearghas Mac Ceallaigh (died 756), iar-rí, ba ea a athair. Síol Cheallaigh as Loch Cime ba ea a mhuintir, ainmnithe as a sheanathair, Ceallach mac Rogallaigh (bás 705).
Cé nach bhfeictear Colla sna ríliostaí amhail is Leabhar Laighneach, tugtar an teideal rí dó ina thásc i nAnnála Inis Faithlinn. Deirtear i nAnnála Uladh, ámh, gur éirigh Muiris mac Tomaltaigh (bás 815) ina rí tar éis dó Cináed mac Artgail (bás 792) a chloí i gCath Sruth Cluana Argai (Cluain Argaí, Ros Comáin) sa bhliain 792. Ina thásc sna hannála úd, tugtar an teideal rí Uí Bhriúin do Cholla.
An rí deireanach de Shíol Cheallaigh ba ea Colla. Níos deireanaí, chuir Uí Bhriúin Seola an ruaig orthu as an gceantar.
Miló Crotóin
B'iomrascálaí as cathair Chrotóin sa Ghréig Mhór é Milón Crotóin (as Sean-Ghréigis: Μίλων, traslitriú: Mílōn). Bhí sé mór le rá de bhrí arae a neart, bhí os cionn nádúir dhaonna de réir na coda móire scéalta faoi; mar shampla, dúradh go raibh sé ar a chumas tarbh déanta a iompair ar a ghuaillí. De réir bhéaloidis, fuair sé bás nuair a tháinig conairt mic tíre air agus a lámh in achrann i ngrágán.
Eistear
Is éard is eistear ann ná comhdhúil cheimiceach atá díorthaithe ó aigéad (orgánach nó neamhorgánach), ina gcuirtear grúpa –O–ailcile (alcocsa) in ionad ghrúpa hiodrocsaile amháin -OH, mar atá san imoibriú malartaíochta d'alcóil le haigéad carbocsaileach. Mar shampla, faightear aicéatáit eitile is uisce, mar seo: CH3CH2OH (eatánól) + CH3COOH (aigéad aicéiteach) → CH3COOHCH2CH3  (aicéatáit eitile)+ H2O (uisce).
Is eistir d'aigéid shailleacha de ghliocról iad na glicrídí; tá siad tábhachtach sa bhitheolaíocht, toisc go bhfuil siad ar cheann de na príomh-aicmí lipidí agus go bhfuil siad sa chuid is mó de shaillte ainmhithe agus d'olaí glasraí.
De ghnáth bíonn boladh deas ag na heistir; úsáidtear iad siúd a bhfuil meáchan móilíneach íseal acu go coitianta mar cumhráin agus tá siad le fáil i mblátholaí agus fearamóin. Feidhmíonn siad mar thuaslagóirí ardghráid le haghaidh réimse leathan plaistigh, plaisteachán, roisíní agus laicear, agus tá siad ar cheann de na haicmí bithbhealaí sintéiseacha is mó ar an margadh tráchtála. Is plaistigh thábhachtacha iad na poileistir, le monaiméirí ceangailte ag cineálacha eistir. Cnámh droma na móilíní ADN is ea na foisfeistir. Bíonn na heistir níotráite, mar nítriglicrín, ar eolas mar gheall ar a n-airíonna pléascacha.
Ainmnítear na heistir mar a bheadh salainn iontu, an chéad chuid ón aigéad is an dara cuid ón alcól. Bíonn boladh sainiúil toraidh as na heistir shimplí. Boladh piorraí atá as aicéatáit eitile, ar tuaslagóir tábhachtach é. Maidir le holaí is saill glasraí is ainmhithe, is eistir gliosróil den chuid is mó iad.
Sanasaíocht
Ba é an ceimiceoir Gearmánach Leopold Gmelin a chum an focal eistear (Gearmáinis: ester) sa bhliain 1848, is dócha mar ghiorrúchán den fhocal Essigäther, sa Ghearmánais, (Gaeilge: Aicéatáit eitile).
Ainmníocht AIGCF
Díorthaítear ainmneacha ón máthair-alcól agus ón máthair-aigéad, áit a bhféadfadh an dara ceann a bheith orgánach nó neamhorgánach. Is gnách go n-ainmnítear na heistir a dhíorthaítear ó na haigéid charbocsaileacha is simplí de réir na "n-ainmneacha fánacha" níos traidisiúnta, mar a thugtar orthu .i. mar formáit, aicéatáit, própánáit, agus bútaráit, seachas ainmníocht AIGCF; meatánóáit, eatánóáit, própánóáit, agus bútánóáit. Ar an láimh eile, is minic a ainmnítear eistir a dhíorthaítear ó aigéid charbocsaileacha níos casta agus keas a bhaint as an t-ainm córasach AIGCF, bunaithe ar ainm an aigéid agus an iarmhír -óáit ina dhiaidh sin. Mar shampla, tá an fhoirmle CH3(CH2)6CO2(CH2)5CH3 ag an eistear ochtánóáit heicsile, ar a dtugtar freisin faoin ainm fánach caprailáit heicsile.thumb|Aicéatáit eitile a dhíorthaítear ó alcól (gorm) agus ó ghrúpa [[aicil|aicile (buí) a dhíorthaítear ó aigéad carbocsaileach]]
Is gnách go mbíonn foirmlí ceimiceacha eistir orgánacha i bhfoirm RCO2R′, áit arb iad R agus R ′ na codanna hidreacarbóin den aigéad carbocsaileach agus an alcól, faoi seach. Mar shampla, scríobhfaí aicéatáit bhúitile (eatánóáit bhúitile go córasach), a dhíorthaítear ó bhútánól agus aigéad aicéiteach (aigéad eatánóch go córasach) CH3CO2C4H9.. Tá cur i láthair malartach coitianta lena n-áirítear BuOAc agus CH3COOC4H9. Tugtar lachtóin ar eistir fháinneacha, is cuma má dhíorthaítear iad ó aigéad orgánach nó neamhorgánach. Sampla amháin de lachtón orgánach is ea γ-vailéaralachtón.
Ortai-eistir
Aicme neamhchoitianta de chuid na n-eistear orgánach is ea na ortaieistir, a bhfuil an fhoirmle RC(OR′)3 acu. Díorthaítear ortaformáit tríeitile (HC(OC2H5)3), i dtéarmaí a ainm (ach ní a shintéis) ón aigéad ortaformach (HC(OH)3) agus eatánól.
Eistir neamhorgánacha
130px|thumb|Eistear d'aigéad fosfarach
Is féidir eistir a dhíorthú freisin ó aigéid neamhorgánacha.
Cruthaíonn aigéid neamhorgánacha, atá ann mar tátaiméirí, eistir éagsúla
Cruthaíonn aigéid neamhorgánacha atá éagobhsaí nó ar deacair teacht orthu eistir chobhsaí.
I bprionsabal, d’fhéadfaí gach alcocsaíd mhiotail agus mhiotalóideach, a bhfuil na céadta ar eolas fúthu, a aicmiú mar eistir de na haigéid theoiriciúla.
Struchtúr agus nascadh
Bíonn lárionad carbóinile sna heistir, as a dtagann uillinneacha 120 ° C - C - O agus O - C - O. Murab ionann agus aimídí, is feidhmghrúpaí solúbtha ó thaobh struchtúir iad eistir toisc go bhfuil bacainn íseal mar gheall ar rothlú thart timpeall ar na naisc C-O-C. Bíonn a solúbthacht agus a bpolaraíocht íseal le feiceáil ina n-airíonna fisiciúla; is iondúil nach mbíonn siad chomh docht (leáphointe níos ísle) agus níos so-ghalaithe (fiuchphointe níos ísle) ná na haimídí comhfhreagracha. Tá pKa na n-alfa-hidriginí ar na heistir thart ar 25.
Tá an poitéinseal ag go leor eistir isiméireacht chonformálach a dhéanamh, ach is iondúil go nglacann siad conformáil s-cis (nó Z) seachas an treo malartach s-trasach (nó E), mar gheall ar chuingir d’éifeachtaí hipear-chomhchuingithe agus dépholacha íoslaghdaithe. Bíonn tionchar ag nádúr na n-ionadán agus an tuaslagóra ar an rogha maidir le comhfhoirmiú Z, má tá sé ann. Tá lachtóin le fáinní beaga teoranta don chonformáil s-trasach (.i. E) mar gheall ar a struchtúr fáinneach.
Airíonna fisiceacha agus saintréithriú
Bíonn eistir níos polaí ná éitir ach níos lú ná alcóil. Glacann siad páirt i naisc hidrigine mar ghlacóirí nasc-hidrigine, ach ní féidir leo gníomhú mar dheontóirí nasc- hidrigine, murab ionann agus a máthair-alcóil. Tugann an cumas seo chun páirt a ghlacadh i nascadh hidrigine roinnt intuaslagthacht uisce orthu. Mar gheall ar a n-easpa cumais chun nasc hidrigine a dheonadh, ní bhíonn eistir in ann féin-chomhthiomsú. Dá bhrí sin, tá eistir níos so-ghalaithe ná aigéid charbocsaileacha a bhfuil meáchan móilíneach den chineál céanna acu.
Saintréithriú agus anailís
De ghnáth sainaithnítear eistir trí chrómatagrafaíocht gháis, agus leas á bhaint as a so-ghalaitheacht.
John Irving
Scríbhneoir Meiriceánach a rugadh in Exeter, New Hampshire is ea John Winslow Irving nó John Wallace Blunt, Jr (rugadh ar an 2 Márta, 1942).
Alan Shepard
An chéad spásaire de chuid na Stát Aontaithe, a rugadh in East Derry, New Hampshire ab ea Alan Bartlett Shepard (1923-1998). Tharla a eitilt fhofhithiseach i spáschochall Mercury, Freedom 7, i 1961. Bhain sí airde 185 km amach, agus mhair 15 nóiméad. Ceannasaí ar fhoireann Apollo 14 a tháinig i dtír ar an nGealach i 1971.
Doire na Flatha
Is baile suite i gContae Dhoire é Doire na Flatha.
Jack LaLanne
Iar-aisteoir, teagascóir corpacmhainne agus pearsa theilifíse Meiriceánach é Francois Henri "Jack" LaLanne agus a rugadh sa bhliain 26 Meán Fómhair, 1914 agus a fuair bás ar an 23 Eanáir, 2011.
Maigh Choscáin
Is baile suite i gContae Dhoire í Maigh Choscáin.
Al Green
Amhránaí Meiriceánach is ea Albert "Al" Greene (13 Aibreán, 1946 a rugadh é).
Rás Cooper’s Hill
mion|clé Reáchtáiltear an Rás 'Cooper’s Hill Cheese-Rolling and Wake ' gach bliain i nGloucester, Sasan. Le níos mó ná 200 bliain, bíonn rás ann sa tóir ar liathróid cháise. Ritheann daoine síos Cooper’s Hill ag iarraidh breith ar an gcáis roimh na daoine eile.
Bíonn níos mó ná rás amháin ann.
Is féidir leis an mbuaiteoir an liathróid cháise a choimeád.
mion|clé|Fear an tí
Béal an Átha Fada
Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm Béal an Átha Fada air:
The X-Files (séasúr 7)
Craoladh an seachtú séasúr The X-Files idir 7 Samhain 1999 agus 21 Bealtaine 2000 ag tosú leis an eipeasóid "The Sixth Extinction".
Eipeasóidí
Tá eipeasóidí marcáilte leis an daigéar dúbailte (‡) eipeasóidí atá cuid den snáithe scéil Miotaseolaíocht eachtráin.
Jim Shannon
Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é Richard James Shannon a rugadh ar an 25 Márta, 1955. I mí Bealtaine 2010, bhí sé tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do Loch Cuan.
Lonrachas
Is é rud is lonrachas ann ná an dearbhmhéid nó an bhunmhéid fuinnimh a radaítear in aghaidh an tsoicind ó rinn spéire. Braitheann sé ar fhairsinge dhromchlach na réalta agus a teocht dhromchlach. Má bhíonn dhá réalta ann leis an teocht dhromchlach chéanna ach lonrachais dhifriúla, ní mór go bhfuil difríocht i méid eatarthu. Bíonn difríochtaí móra sna lonrachais a bhraitear ar Domhan ó réaltaí, ó mhilliún oiread níos mó ná lonrachas na Gréine síos go dtí milliún oiread níos mó. Tomhaistear lonrachas i sainmhéid.
Eiteolaíocht
Staidéar ar iompar ainmhithe, ag cur na míoleolaíochta is na héiceolaíochta san áireamh. Déanann sí anailís ar mhionsonraí iompar an speicis i dtaca le hairíonna an chomhshaoil nádúrtha a bhfuil an speiceas oiriúnaithe dó. Faightear sonraí ó bhreathnú díreach agus monatóiriú le rianú raidió, mar shampla. Saothraítear tuiscint ar ghnéithe cosúil le hithe, idirghníomhuithe idir creach is creachadóir, agus iompair atáirgthe, iomaíochta, is shóisialta i dtéarmaí oidhreacht ghéiniteach an speicis is na gcúinsí comhshaoil a bhíonn ann de ghnáth i bhfás nádúrtha na mball de.
Díseart Mhártain
Is baile suite i gContae Dhoire é Díseart Mhártain.
Crátaes na Téibhe
Ba fealsamh Ciniciúil na Sean-Ghréige é Crátaes na Téibhe (as Sean-Ghréigis: Κράτης ὁ Θηβαῖος, traslitriú: Krátēs ho Thēbaîos; i c. 365 RĊ a rugadh é, 285 RĊ a fuair sé bás). Scar sé lena chuid airgid uile agus roghnaigh sé saol na mbocht ar sráide na hAithne. Bhí meas na nAithnigh aige, agus bhí cáil air as Seanón Citiam a mhúineadh, an fear a bhunaigh an Stóchas.
Saineolaí dlí
mion| Sonraí ó sarcafagas an dlí-eolaí Rómhánach Valerio Petroniano (315-320) Is é is saineolaí dlí nó dlí-eolaí ann, ná duine a bhfuil staidéar speisialta déanta aige/aici ar an dlí; a dhéanann anailís agus a thráchtann faoi ndlí. De ghnáth, is 'sainscoláire dlí' é/í an duine seo, go príomha (ach ní i gcónaí) le cáilíocht fhoirmiúil sa dlí agus go minic ina chleachtóir dlí. Sa Ríocht Aontaithe úsáidtear an téarma "jurist" go príomha le haghaidh lucht acadúil dlí, agus sna Stáit Aontaithe is féidir an téarma a chur i bhfeidhm ar bhreitheamh freisin. Maidir le dlí na Róimhe, iurisconsultus é an " jurist ".
Babhtáil airgeadra
Méideanna comhionanna d'airgeadra a cheannach agus a dhíol go comhuaineach, do dhátaí éagsúla luacha, sa mhargadh airgeadraí i ea Babhtáil airgeadra.
Clog gréine
Gaireas chun imeacht an ama a léiriú ón scáth a chaitheann snáthaid (réad soladach, slat nó pláta triantánach greamaithe leis an diail) ar scála grádaithe ar an diail. Is eol go raibh a leithéid in úsáid timpeall 300 RC. Le forbairt na matamaitice sa Ghréig tháinig dearaí an-chríochnúla in úsáid. Tugadh cloig gréine ar ais sa Mheánaois, ceapadh an-chuid cineálacha nua, agus saothraíodh an teoiric fúthu gur cuireadh as faisean iad le ceapadh na gclog meicniúil sa 17ú-18ú céad.
Clog bitheolaíoch
Meicníocht bhitheolaíoch intreach is bun le pé tréimhsiúlacht nó spleáchas ar am atá in iompar orgánaigh bheo. Tá clog mar seo i ngach bean, ar a dtugtar an timthriall míosta, a rialaíonn ubhsceitheadh. I bplandaí tá cloig a stiúrann dúnadh is oscailt na bpeiteal. Tá cloig i mbeagnach gach gné a stiúrann an mheitibileacht de réir timthriall 24 uair, le lá geal i ndiaidh oíche dorcha, timthriall ar a dtugtar an rithim laethúil. Nuair a thaistealaíonn duine i bhfad i gcéin bíonn deacracht ag a chlog bitheolaíoch intreach teacht leis an am áitiúil, agus bíonn sé ag iarraidh cur ina luí air dul a chodladh nuair atá na daoine ón áit sin ina ndúiseacht ag obair. Má dhéanann sé iarracht gan aird a thabhairt ar a chlog intreach, ní thagann a thál hormón lena chuid oibre, agus éiríonn sé mí-éifeachtach tuirseach. Tugtar tuirse aerthurais ar na siomptóim seo. De réir dealraimh stiúrann an hormón meileatóinin an clog bitheolaíoch, chomh maith leis na comharthaí ón reitine. Táirgtear an hormón seo san fhaireog bheag i lár na hinchinne ar a dtugtar an pineálach, agus is amhlaidh a spreagann an dorchadas a tháirgeadh is a choisceann an solas é. Is féidir breis meileatóinine a úsáid chun iarmhairt dhíreach an tsolais ar an reitine ar an gclog bitheolaíoch a shárú nó a mhoilliú. Tá piollairí le dáileog den hormón seo á mhonarú, a bheidh iontach chun teacht i gcúnamh ar thaistealaithe a bhíonn cráite ag tuirse aerthurais, meastar. Beidh siad fiúntach freisin do na daill, daoine neamhchodlatacha, agus daoine a bhíonn ciaptha ag lagar spride geimhridh.
Gearóid Mac Niocaill
Ar duine desna scoláirí is iomráití de chuid na 20ú haoise ba ea  Gearóid Mac Niocaill  (1932–2004) agus béim ar leith aige ina chuid oibre ar dréachtaí Éireannacha na meánaoise déanaí.
Beatha
Rugadh Mac Niocaill in Hull, Sasana sa bhliain 1932. Éireannach ba ea a mháthair.
Contae Chorcaí
Is contae í Corcaigh nó Contae Chorcaí atá suite in iardheisceart na hÉireann. Tá sí suite i gCúige Mumhan agus i Réigiún an Deiscirt. Is í Corcaigh an príomhbhaile atá ann.
Gearóid Mac Niocaill
Beatha
Bhain Mac Niocaill céim BA amach le Laidin agus Francais ó University of Leeds sa bhliain 1953. Bhog sé ansin go hÉirinn, áit a bronnadh scoláireacht iarchéimí ag an Scoil Léinn Cheiltigh san Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath. Sa bhliain 1956, cuireadh na lámhscríbhinní i Leabharlann Náisiúnta na hÉireann faoina chúram. Chuir sé isteach a thráchtas dochtúra dar teideal Cáipéisí i nDlí i nGaeilge 1493–1621 sa bhliain 1962. Trí bliana i ndiaidh sin, ceapadh Mac Niocaill ina ollamh cúnta an Scoil Léinn Cheiltigh ag an Institiúid. Bhí Mac Niocaill ansin is ollamh le stair ag Ollscoil na hÉireann, Gaillimh in mbliain 1977 go dtí go ndeachaigh sé ar scor sa bhliain 1997.
Contae Chorcaí
Is í an contae is mó (7 499 km2 ) agus an contae tríú daonra is mó in Éirinn í (581,231 duine). Is í an contae dara daonra is mó sa Phoblacht, i ndiaidh Bhaile Átha Cliath.
Gearóid Mac Niocaill
Beatha
Thóg a chuid oibre feadh saoil sa Ghaeilge ar an traidisiún tosaithe ag scoláirí Sasanacha eile amhail is Robin Flower (An Bláithín) agus Seoirse Mac Thomáis. D'fhoilsigh sé eagráin as Laidin, agus as Gaeilge ach go háirithe, faoi lámhscríbhinní meánaoiseacha suntasacha rud a chuir teorainn ar a phobal acadúil ach a léirigh a thiomantas don Ghaeilge. Mar sin féin, is é a shaothar Na Buirgéisi, xii-xv aois (1964), scríofa as Gaeilge agus Laidin, ar cheann desna téacsanna faoina na buirgéisigh agus buirgí i nÉirinn na meánaoise déanaí, a dhéantar lua air is minicí. Pléann sé ann eagar bunreachta na mbailte Gael-Normannacha den ré úd.
Contae Chorcaí
Tá teorainneacha ag an gcontae le ceithre chontae eile; Ciarraí san iarthar, Luimneach sa tuaisceart, Tiobraid Árann san oirthuaisceart agus Port Láirge san oirthear.
Thomas Sheraton
Caibinéadaire a rugadh i Stockton-on-Tees Shasana ab ea Thomas Sheraton (1751 – 22 Deireadh Fómhair 1806). Tháirg sé raon dearaí nua-chlasaiceacha a d'fhág rian láidir ar stíl chomhaimseartha troscáin. Duine den triúr dearthóirí troscáin i Sasana san 18ú haois é: Thomas Sheraton, Thomas Chippendale agus George Hepplewhite. mion|Cathaoireacha a dhear Thomas Sheraton
David Simpson
Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é Thomas David Simpson a rugadh ar an 16 Feabhra, 1959. I mí Bealtaine 2005, bhí sé tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do An Bhanna Uachtarach.
Contae Chorcaí
Barúntachtaí
Tá ceithre bharúntachtaí is fiche sa chontae.
Gaeilge
Is i gContae Chorcaí atá Gaeltacht Múscraí agus Gaeltacht Oiléan Chléire.
Greg Abbott
Is polaiteoir, aturnae, agus iar-dhlí-eolaí Meiriceánach é Gregory Wayne Abbott (rugadh 13 Samhain, 1957) atá ina 48ú gobharnóir ar Texas ó 2015. Mar bhall den Pháirtí Poblachtach, d’fhreastail sé mar an 50ú Ard - Aighne i dTexas ó 2002 go 2015 agus mar bhall de Chúirt Uachtarach Texas ó 1996 go 2001.
Óscar Romero
Ardeaspag de chuid na Salvadóire ab ea Óscar Romero y Galdámez, beannaithe (15 Lúnasa 1917 – 24 Márta 1980).
Cháin an tArdeaspag Romero imeaglú an phobail go rialta, agus é ag lorg go gcuirfí leasuithe sóisialta agus eacnamaíocha i bhfeidhm sa tír. Tá an-mheas ag cosmhuintir El Salvador ar an Ardeaspag Romero inniu. Meastar gur mharaigh an rialtas é mar gur cháin sé go minic an leatrom a bhí á imirt ag Rialtas El Salvador ar mhuintir na tíre. clé|mion|262x262px|1928
Beatha
Rugadh i Ciudad Barrios, an tSalvadóir é.
D'éirigh Romero ina ardeaspag ar San Salvador ar 23 Feabhra 1977. clé|mion|229x229px|21 Meitheamh 1978 Sheas sé an fód ina thír dhúchais nuair a bhí cinsireacht na meán agus agus sárú ar chearta an duine ar siúl. Labhair an t-ardeaspaig amach ar an raidió i gcoinne na ndúnmharuithe, i gcoinne na bochtaineachta, i gcoinne na ndrugaí agus i gcoinne chéasadh forleathan na ndaoine.
Ba iad a shearmóintí ar an raidió an t-aon slí amháin ag daoine teacht ar an bhfírinne faoin léirscrios a bhí ar siúl sa tír. Bhí sé i gcoinne na cinsireachta a bhí ar siúl sa tír agus ghlac sé ról an chraoltóra chuige féin go feasach agus go fonnmhar.
Feallmharú
Lámhachadh an tArdEaspag Romero ar 24 Márta 1980 agus Aifreann á rá aige .. i séipéal ospidéil. Buíon fear, drong na heite deise, a raibh baint acu le hArm El Salvador a chreidtear a bhí freagrach as an bhfeallmharú.
Níor theastaigh ó dhaoine áirithe go leanfadh sé air ag caint. Sa deireadh cuireadh ina thost go buan é.
Sochraid
Bhí tórramh mór leis. Bhí 250,000 i láthair ag a shochraid, ceannairí eaglasta ón tír seo ina measc. Scaoil buíon fear leis an slua ag an tsochraid freisin agus maraíodh suas le leathchéad.
Chuir na himeachtaí seo tús le cogadh cathartha.
Tionchar
D'fhógair an Pápa Proinsias gur mairtíreach is ea an tArdeaspag sa bhliain 2015 agus gur laoch é Oscar Romero don Eaglais Chaitliceach i Meiriceá Láir agus Theas.
Rinneadh naomh de Romero sa bhliain 2018. Ainmnigh an Pápa Frances ina naomh é ar 14 Deireadh Fómhair 2018. Bhí na sluaite i láthair ag searmanas a bheannaithe sa phríomhchathair San Salvador.
Éire
In 2013, chuaigh an tUachtarán Michael D Higgins go tuama Óscar Romero in Ardeaglais San Salvador lena mheas féin air a léiriú. Thug an tUachtarán Ó hUigínn cuairt ar an Monumento a la Memoria y la Verdad in El Salvador, leacht i gcuimhne orthu siúd a maraíodh sa choimhlint agus ainmneacha 30,000 duine a dúnmharaíodh nó a d’imigh gan tásc ná tuairisc greanta ar bhalla fada. Léirigh an tUachtarán a ómós don Easpag Romero, a bhfuil a ainm i measc na n-ainmneacha ar an leacht cuimhneacháin.
Tá gradam agus ciste ainmnithe i ndiaidh Óscar Romero ag carthanas na hEaglaise Caitlicí in Éirinn Trócaire.
Ard Garbháin
Is baile suite i gContae Dhoire é Ard Garbháin.
Grand Prix 1989
Is liosta é seo de na heachtraí a tharla sa bhliain 1989 i leadóg ar an Grand Prix. Bhuaigh Ivan Lendl na craobhacha is mó le 10, an airgead is mó le $2,344,367 agus na pointí is mó. Ba é Boris Becker imreoir na bliana.
Somhairle MacGill-Eain
File cáiliúil Albanach ab ea Somhairle MacGill-Eain nó Sorley MacLean (26 Deireadh Fómhair 1911 - 24 Samhain 1996). Aithnítear Somhairle MacGill-Eain ar mhórfhilí na fichiú haoise i nGaeilge na hAlban. Rugadh é ar oileán Ratharsair, gar don t-Eilean Sgitheanach. Cainteoir dúchais Gàidhlig a bhí ann.
Saol
Chaill MacGill-Eain a chreideamh Preispitéireach agus é ina dhéagóir. D'fhreastail sé ar Ollscoil Dhún Éideann agus d'imir sé iománaíocht ar son an choláiste.
Thosaigh sé ag scríobh filíochta as Béarla, ach tar éis dó a chéad dán Gàidhlig, "An Corra-Ghridheach," a chumadh bheartaigh sé gurbh fhearr a d'éireodh leis sa teanga sin. clé|mion|177x177px|plaic chuimhneacháin Bhí sé ina bhall d'arm na Breataine san Afraic Thuaidh i rith an Dara Cogadh Domhanda agus bhí sé gortaithe trí huaire, go dona uair amháin. Cummannach a bhí in MacGill-Eain go lár na 1940í. Phós sé Catriona Cameron ó Inbhir Nis agus bhí triúr iníon acu. clé|mion|267x267px|Uaimh Dúirt MacGill-Eain gurb é Séamas Ó Conghaile "an laoch atá níos ionúine dom thar gach uile ní". Théadh sé go hÉirinn go minic, agus nuair a thug sé cuairt ar Phríosún Cill Mhaighneann dúirt sé gur spreag radharc léine fuilteach an Conghaileach "mothúcháin spioradáilte" ann.
As Gaeilge
Sa bhliain 2013 d’fhoilsigh Coiscéim Ó Choill go Barr Ghearáin, rogha dánta de chuid Shomhairle a d'aistrigh Paddy Bushe go Gaeilge. Tá a chuid dánta anseo, chomh maith le haistriúcháin den scoth ag Paddy Bushe a ligfidh don phobal Gaeilge na hÉireann aithne a chur ar dhuine de na scríbhneoirí is fearr agus is tábhachtaí inár gcomhthraidisiún Gaelach.
Phil Collins
Amhránaí Sasanach ab ea Philip David Charles "Phil" Collins (30 Eanáir 1951 a rugadh é).
Sgoil Eòlais na h-Alba
Bunaíodh Sgoil Eòlais na h-Alba (Béarla: School of Scottish Studies) sa bhliaini 1951 mar aonad bainteach le hOllscoil Dhún Éideann. Ó shin i leith, bíonn an scoil ag obair go dian chun béaloideas agus ceol traidisiúnta na hAlban a chaomhnú, an dá chuid Gaeilge na hAlban agus an Béarla Gallda. Tá go leor den obair taifeadta a rinne Sgoil Eòlais na h-Alba caomhnaithe i bhfoirm dhigiteach sa tionscadal Tobar an Dualchais/Kist o Riches.
Tá cartlann ag an Scoil ina bhfuil de bhreis ar 9000 taifead de cheol traidisiúnta, amhráin agus béaloideas. Calum Iain MacGillEathain, deartháir an bhaird Somhairle MacGill-Eain, agus an bhaird, an scríbhneora agus an bhailitheora béaloidis Hamish Henderson a chuir tús leis an gcartlann. Chomhoibrigh siad leis an mbailitheoir Meiriceánach Alan Lomax, a chuir obair na Scoile chun cinn. mion| Sandy Bell's D’oibrigh Dòmhnall Eairdsidh Dòmhnallach ó Uibhist a Tuath sa Scoil ó 1962 go dtí gur éirigh sé as a phost i 1994, agus bhailigh sé breis agus 800 téip de scéalta agus béalaithrisí. Sa bhliain 1966 bhunaigh sé an 'Tasglann nan Sgeul' air a bhonn. Ó 1984 go 1995, d’oibrigh an cumadóir, amhránaí, agus bailitheoir Margaret Bennett don Scoil. In 2012 bronnadh an onóir Sàr Ghàidheal ar Mòrag NicLeòid a bhí ina taighdeoir sa Scoil ar feadh daichead bliain.
Clog oíche
Sa réalteolaíocht, ionstraim ar aon dul le clog gréine, ina bhfuil géag is teasc, a d'úsáidtí chun an t-am áitiúil a dhéanamh amach istoíche. Déantar an ghéag a ailíniú leis an Réalta Treorach sa Chamchéachta, agus ansin léitear an t-am ón scála grádaithe ar an teasc.
Karen
Tá cónaí ar na Karen in oirthear Mhaenmair agus in Iarthar na Téalainne i réigiún cnocach. Grúpa eitneach, nó dornán de ghrúpaí eitneacha ab fhearr a rá, atá iontu agus iad ag labhairt teangacha gaolmhara ar craobh ar leith iad i gcrann ginealais na dteangacha Tibéideach-Bhurmacha. Is iad na teangacha Sgaw, Pwo, agus Pa'o an trí mhórtheanga, ach níl siad intuigthe ag cainteoirí a chéile. Tá thart ar seacht milliún acu ina gcónaí i Maenmar agus ceithre chéad míle eile sa Téalainn.
Tá siad ag cur troda ar a son ón 31 Eanáir 1949 i leith, agus iad ag iarraidh saoirse a bhaint amach ó Mhaenmar. Bíonn na Karen ag ceiliúradh Lá na Réabhlóide ar an 31 Eanáir, mar chineál lá náisiúnta. Is léir nach bhfuil an rialtas míleata i Rangún sásta géilleadh d'éilimh na gKaren, agus tá eagraíochtaí na gKaren ag cur i leith an rialtais go bhfuil sé ag féachaint le cineghlanadh a dhéanamh ar na Karen. Deirtear go mbíonn na saighdiúirí Maenmaracha ag marú sibhialtaigh, á n-éigniú agus á gcoinneáil i ndaoirse. Chuaigh cuid mhór de na Karen ar a seachnadh ó thrúpaí an rialtais, agus iad socraithe síos i gcampaí dídeanaithe ar thaobh na Téalainne den teorainn.
An chuid is mó de na Karen, is é an reiligiún atá acu ná meascán an traidisiúin anamaigh agus an Bhúdaíochais a fuair siad ó na Mon - dream eitneach atá ag dul i laghad inniu, cé go raibh an-ról acu i stair an réigiúin go dtí an 18ú haois. Tháinig an Chríostaíocht a fhad leis na Karen sa 19ú haois, nó bhaist an misinéir Meiriceánach George Boardman an chéad iompaitheach de na Karen, Ko Tha Byu, sa bhliain 1828. Tá cuid mhaith Karen ina gCríostaithe inniu, ach is amhlaidh is mó a dhéanann rialtas Mhaenmair géarleanúint orthu, nó is é an tuiscint atá acu ar an scéal nach bhfuil sa Chríostaíocht ach iarmhairt impiriúlachais.
Réabhlóid na Fraince
thumb|260px|Prise de la Bastille ([[Forghabháil an Bastille) le Jean-Pierre Houël.]]B'eachtra agus tréimhse an-tábhachtach í Réabhlóid na Fraince (nó Muirthéacht na Fraince) (1789-1799) i stair na Fraince agus stair na hEorpa ó thaobh na polaitíochta agus ó thaobh an tsochaí.
Thosaigh tréimhse na réabhlóide sa bhliain 1789 le cruinniú Eastáit Choitianta (États généraux) na Parlaiminte agus le forghabháil an Bastille agus chríochnaigh le  coup d'État Napóilean sa bhliain 1799. Chuir an Réabhlóid deireadh leis an monarcacht, leis an seanchliarlathas agus leis na pribhléidí. Sa Déclaration des droits de l'homme et du citoyen fógraíodh cothroime na saoránach de réir an dlí, na bunsaoirsí agus flaitheas an Náisiúin, pobal arbh fhéidir leis é féin a rialú trí theachtaí tofa. Thosaigh imreas fada buan idir lucht cosanta na Réabhlóide agus lucht cosanta an tseanreachta, gan trácht ar an naimhdeas idir frithchléirigh agus an Eaglais Chaitliceach Rómhánach.
An Seanreacht
Dhá ord phribhléideacha a bhí ann, an chléir agus na huaisle, agus ord eile gan phribhléidí, an tríú heastát. Is iad an dream gan phribhléidí a d’íoc an mhórchuid de na cánacha.
Laistigh den tríú heastát féin bhí mórdhifríochtaí idir cúigí nó bailte de réir na mbuntáistí a bhí acu. Bhí grúpaí borrúla sa tír – an mheánaicme thráchtála nó airgeadais, scológa teanna a bhí in ann oideachas a thabhairt dá gclann – agus b’áil leis an meánaicme na poist arda a bhaint amach. Le ceart diaga (droit divin) a bhí cumhacht ag an Rí sa bhliain 1788, cumhacht a thug Dia dó agus a raibh baint aici leis na pribhléidí a bronnadh ar dhaoine áirithe, ar bhailte móra áirithe, ar chúigí áirithe. Bhí tionchar suntasach ag lucht intleachta na hEagnaíochta (les Lumières) ar an gcor a bhí le teacht sa scéal ach tionchar caolchúiseach é; ní cóir áibhéil a dhéanamh de. Moladh go mbeadh monarcacht ann bhí cosúil le monarcacht na Breataine, agus í srianta ag parlaimint thofa: cearta an tsaoránaigh i gcomórtas le humhlaíocht an ghéillsinigh. Dúirt an lucht intleachta gur as an Náisiún a d’eascair an chumhacht cheannasach. Ní raibh na hoird phribhléideacha féin sásta leis an gcumhacht ríoga, ós rud é gur bhain an t-absolóideachas díobh a gcearta traidisiúnta. Iadsan a reáchtáil na cúirteanna dlí (les Parlements), agus bhí sé de nós ag na cúirteanna céanna reachtaíocht nua a phlé agus an chumhacht ríoga a lochtú. D’fhág seo, cé go raibh siad ag cosaint a gcuid pribhléidí féin, go raibh meas ag na daoine orthu mar chosantóirí an phobail.
Tionól Náisiúnta agus an Bastille
Nuair a chruinnigh na hEastáit Choitianta arís bhí an-dóchas ag an bpobal astu. Bhí súil ag muintir na tuaithe le feabhsú saoil agus le cealú na gcearta feodacha. Bhí súil ag an meánaicme le cothroime de réir dlí (l’égalité de droit) agus le monarcacht pharlaiminteach à l'anglaise. B’fhéidir leo a bheith ag brath ar chúnamh baicle uaisle ar gheal leo na smaointe nua agus ar chúnamh na mionchléire, dream a raibh eolas pearsanta acu ar shaol crua an phobail, agus bhí díospóireacht bhríomhar ann dá bharr. D’iarr an tríú heastát breis feisirí de réir a meáchain shóisialta agus thug an Rí a dhá oiread dóibh, ach ní dúirt sé faic faoin éileamh eile – vóta an duine. (Bhí vóta amháin ag gach ord, agus d’fhéadfadh vóta dhá ord an tríú vóta a shárú.) Ar 17 Meitheamh 1789 thug an an tríú heastát agus baill éigin den na huaisle agus den chléir “Tionól Náisiúnta” (l'Assemblée nationale)' orthu féin. Bhí siad an-chorraithe, agus gheall siad nach scarfaidís nó go raibh bunreacht scríofa bronnta acu ar an tír. Ghéill an Rí, mar dhea; ach ar 26 Meitheamh thug sé saighdiúirí isteach i bPáras (20,000 fear ó reisimintí eachtrannacha). Bhí aigne an phobail suaite; bhí círéibí ann, dódh barracáidí máil, creachadh stórais ghráin na gclochar agus bunaíodh míliste meánaicmeach. Mhéadaigh an suaitheadh; ar 14 Iúil rug lucht círéibeachta ar a raibh d’airm in armlann an Hôtel des Invalides agus chruinnigh os comhair an Bastille (daingean agus príosún) amach; le cúnamh roinnt gunnaí móra thug siad ar ghobharnóir an phríosúin géilleadh, agus forghabhadh samhailchomhartha seo an údaráis ríoga.
Tionól Iomlán
Bhí an scéal chomh dona sin anois go ndeachaigh na móruaisle ar thóir dídine i dtíortha eile – an Bhreatain, an Ghearmáin, na hÍsiltíortha – agus súil acu go bhfillfidís i gceann trí mhí. Idir an dá linn bhí mhuintir na tuaithe ag éirí amach, agus dá bhrí sin, ar 4 Lúnasa 1789, chealaigh an Tionól na cearta feodacha, díol na bpost agus míchothroime cánach. B’in deireadh leis an Seanreacht. Ar 26 Lúnasa vótáil an Tionól ar son Fhógra Chearta an Duine agus an tSaoránaigh (Déclaration des Droits de l’Homme agus du Citoyen). Agus iad faoi anáil Ré na hEagnaíochta, thug siad droim laimhe don mhonarcacht absalóideach agus do chóras na n-ord. D’fhág cuspóirí na meánaicme a rian ar an bhFógra: bannaí le saoirse an duine, urraim don mhaoin, roinnt na cumhachta leis an Rí, ceart ag cách ar phoist phoiblí. Rinneadh Tionól Iomlán (l‘Assemblée constituante) den Tionól Náisiúnta ar 9 Iúil 1789; cruinniú meánaicmeach ba ea é, mórán, agus bhain sé feidhm as smaointe fhealsúna agus eacnamaithe an 18ú haois chun athleasú mór a chur chun cinn. Bhí an chumhacht ríoga lag go leor; bhíodh an Rí idir dhá chomhairle, é ag iarraidh a neamhspleáchas a chosaint agus greim a fháil arís ar an gcumhacht ba dhual dó.
I Mí an Mheithimh 1791 thug an Rí agus a theaghlach iarracht ar éalú ach rugadh orthu; ba mhian leis na réabhlóidigh ba radaicí an choróin a bhaint den Rí dá bharr, rud ba mhian le lucht na monarcachta bunreachtúla a sheachaint. Rinne an dream úd forógra dlí mhíleata, rud a chuir fearg ar phobal Pháras, agus ar 12 Iúil 1791 mharaigh na saighdiúirí mórán daoine (agus neart ban agus páistí san áireamh) a bhí ag déanamh léirsithe. Dá bhrí sin thit na tírghráthóirí neamhradaiceacha agus pobal Pháras amach le chéile.
Cogadh
Idir an dá linn, bhí na huaisle a theith (les émigrés) ag fadú faoin achrann lastall de na teorainneacha agus ag gríosú rialtais eile chun troda. Os a choinne sin, bhí fonn ar na Seacaibínigh (les Jacobins), an bhaicle a bhí i réim ag an am i bPáras, an Réabhlóid a scaipeadh tríd an Eoraip. Ar 20 Aibreán 1792, d’fhógair an Fhrainc cogadh ar Impire na hOstaire, agus chuaigh an Phrúis leis an Ostair. Ar an droch-uair, bhí an t-arm Francach ar mhí-eagar ar fad toisc gur imigh an oiread sin oifigeach uasal, rug a d’fhág lag roimh na reisimintí tréanacha Prúiseacha é. Ghabh an namhaid daingean i ndiaidh daingin, agus tháinig líonrith ar na daoine, rud a spreag iad chun neart daoine a mharú i bpríosúin Pháras le teann eagla roimh fhrithréabhlóidithe. Ní raibh de dhánacht sna húdaráis an marú a chosc, agus chuir sé cor nua sa Réabhlóid. Ar 21 Meán Fómhair 1792 tháinig an Chomhdháil Náisiúnta (la Convention nationale) in ionad an Tionóil chun cumhacht fheidhmitheach an Chéad Phoblacht Fhrancach a dhearbhú tar éis an Rí a chur as oifig ar 10 Lúnasa. Cuireadh toghcháin ar siúl, ach meastar nár chuir 90% den seacht milliún vótóir de dhua orthu féin vótáil ar chor ar bith.
Is beag nár bhain na teachtaí go léir leis an meánaicme, ach bhí dhá bhaicle ar leith ann. Bhí na Girondins ann agus gan muinín acu as pobal Pháras; bhí na Montagnards (“lucht an tSléibhe”) ann freisin agus breis tuisceana acu ar chás na ndaoine. (Bhí siadsan ina suí ar shuíocháin níos airde sa Chomhdháil, agus as sin a baisteadh iad).
Bhí na Montagnards sásta dul i bpáirt an phobail agus na bPoblachtach radaiceach (les san-culottes) go háirithe, agus dul go bun an angair chun an Phoblacht a shábháil. Ar na ceannairí bhí Robespierre, Danton, Marat agus Saint-Just. Ar 20 Samhain 1792 rug na Francaigh bua gan choinne ar na Prúisigh; d’fhág siad siúd agus na hOstairigh an Fhrainc, agus imní orthu anois faoi chúrsaí sa Pholainn. Ghabh na Francaigh an Ísiltír Ostarach, agus fuair a n-airm greim ar bhruach clé na Réine.
Deireadh na Monarcachta
Ar 20 Samhain shocraigh an Chomhdháil Náisiúnta ar an monarcacht a chealú. Bhí drogall ar na Girondins é sin a dhéanamh, agus eagla orthu go gcuirfí spionnadh i lucht na frithRéabhlóide agus go dtreiseofái naimhdeas mhonarcachtaí na hEorpa. Ach thangthas ar cháipéisí a chruthaigh go raibh an Rí i mbun comhcheilge le naimhde
na Poblachta, agus ba léir do mhórán go gcaithfeadh sé íoc as. Básaíodh é faoin ngilitín ar 21 Eanáir 1793. Ar 24 Feabhra 1793 chinn na Girondins ar arm 300,000 saighdiúir a thógáil le caitheamh crann, rud a thug drochnósanna an tSeanrachta i gceann na ndaoine, agus a spreag éirí amach san Alsáis, sa Bhriotáin agus sna Sléibhte Lárnacha (Le Massif central), ceannairc a cuireadh faoi chois gan mhoill. Ritheadh dlí a chuir dlús leis an sceimhle: ceannairceach ar bith a rugadh maol air bhásófaí gan triail é. Bhí na Girondins ag dul i laige, áfach; bhí orthu glacadh le Coiste na Slándála Poiblí (la Comité de Salut Public) agus leis an mBinse Réabhlóideach (an Tribunal révolutionnaire), agus ba ghearr gur ruaigeadh iad. Is iad na Montagnards a tháinig ina n-áit tar éis dul i bpáirt na bhfaicsean ab antoiscthí de phobal Pháras. Ní mar sin a bhí an scéal taobh amuigh de Pháras; in Marseille agus i Lyon ba iad na Girondins an dream ba láidre.
Coiste na Slándála Poiblí
Ba é Coiste na Slándála Poiblí an foras ba thábhachtaí dár eascair as an gComhdháil. Danton a bhí i gceannas air nó gur básaíodh é ar 10 Iúil 1793. Bhí dáréag ball aige a dtoghadh an Chomhdháil gach mí iad; bheartaigh sé na dlíthe, bhí cumhacht fheidhmitheach aige agus d’ainmnigh sé na feidhmeannaigh; chruinnigh sé an chumhacht i lár báire agus an rialtas i mbaol. Bhí geilleagar an náisiúin tugtha suas don chogadh, agus tógadh arm milliún fear ar an bpointe; arm é a bhí lán d’fhuinneamh agus de dhíograis, rud a chúitigh an easpa gairmiúlachta. Tháinig Robespierre chun cinn sa Choiste, agus ar 5 Meán Fómhair 1793 cuireadh an Sceimhle (la Terreur) ar siúl. Chuaigh an t-ár a rinne pobal Pháras cheana go mór i gcion ar bhaill den Chomhdháil; chun a leithéid a sheachaint feasta agus naimhde na Réabhlóide a chloí, chuir siad Sceimhle dhleathach i bhfeidhm, agus b’fhada an liosta daoine a bhí i mbaol – uaisle, daoine a theith, sagairt easumhla, lucht molta cónaidhme, gríosóirí agus a muintir. Vótáil an Chomhdháil pionós báis a ghearradh ar chnuastóirí bia. Ach bhí sé deacair fós bia a sholáthar do na bailte móra, agus bhí luach na dtuarastal ag ísliú.
Bás Robespierre
In iarthar na tíre bhí muintir an Vendée, dream ceanndána Caitliceach coimeádach, éirithe amach, ceannairc ar fhág a ceannairí uaisle dath ríoga uirthi agus a cuireadh faoi chois go fíochmhar agus go fuilteach. Cuireadh ruaig ar na hairm eachtrannacha freisin. Ansin tugadh iarraidh ar an gCríostaíocht a scrios ar fud na Poblachta, agus leagadh dealbha, crosa agus clogáis. Bhí Robespierre féin naimdeach don aindiachas; chuir sé dlí i bhfeidhm a chuaigh in urrús ar shaoirse creidimh agus dlí eile a d’aithin neamhbhásmhaireacht an anama. Chuaigh an Coiste i mbun srian a chur le tionchar na bPoblachtach radaiceach ar an gComhdháil. Sa bhliain 1794 scriosadh eite chlé agus eite dheas na Montagnards (agus Danton san áireamh). Bhí an Sceimhle ag maolú sna cúigí agus ag treisiú i bPáras, agus ba é an Binse Réabhlóideach a thugadh breith ar choireanna polaitiúla. Ní bhíodh finné ann ná dlíodóir. Bhí Robespierre ar an bpolaiteoir ba mhó tionchar, é ag troid leis na faicsin agus ag tiomsú naimhde. Nuair a bhagair sé glanadh nua orthu chruinnigh siad a neart agus d’ionsaigh é. Ar 28 Iúil 1794 chuaigh sé faoi ngilitín agus cuireadh deireadh leis an Sceimhle.
Bunreacht Nua
Vótáil an Chomhdháil ar son Bunreachta nua ar 17 Lúnasa 1795 agus ghlac pobalbhreith leis i Mí Mheán Fómhair. Bunaíodh rialtas na Stiúrthóireachta (le Directorate) dá réir agus fonn ar an gComhdháil go mbeadh rialtas seasmhach ann, ach ba rialtas míshocair amach é ó thús; bhí na ríogaithe á threascairt ar fud na tíre le bolscaireacht agus le gníomh, agus deartháireacha an Rí ag cuidiú leo. Níorbh fhearrde an scéal an geilleagar a bheith ag meath, cánacha ag dul i laghad, praghsanna ag ísliú – rud a raibh muintir na tuaithe go háirithe thíos leis. Ach bhí rath ar chúrsaí cogaidh, go háirithe san Iodáil, mar ar rug an ginearál óg Napóilean Bónapart bua i ndiaidh bua ar an Ostair, rud a tharraing conradh Campo Formio ar 17 Aibreán 1797. Faoin mbliain 1799 ba bheag nach raibh an Iodáil go léir ina Poblacht, agus forais brúite uirthi arbh ionann iad agus forais na Fraince. Ba shaibhrede an Stiúrthóireacht dá bharr ach d’fhág sé go raibh gach rud ag brath ar an arm. Rinneadh ceann réitigh de Napóilean i gcúrsaí polaitíochta sa Fhrainc. Ar 9 Meán Fómhair 1799 tháinig Napóilean i réim de threascairt thobann, ag fógairt go raibh deireadh leis an Réabhlóid. Bunaíodh an Chonsalacht (le Consulat), triúr consal agus an chumhacht uile ag an gcéad duine acu; ba ghearr go ndéanfaí Impire den fhear sin – Napóilean féin.
Coláiste Dhúlaigh, Coláiste Breisoideachais
Coláiste Breisoideachais lonnaithe thar ceithre campas i mBaile Átha Cliath Thoir-Thuaidh is é Coláiste Dhúlaigh, Coláiste Breisoideachais (English - Coláiste Dhúlaigh College of Further Education).
Tá 10 Rannóg sa choláiste agus chomh maith le cailíochta QQI agus Ard-Dioplomaí BTEC is féidir rogha de 5 chéim breisiú á dhéanamh sa choláiste thar tréimhse bliain amháin má tá dioplóma agat cheana féin. Tá 4 de na gcúrsaí céim seo ar fáil sa Rannóg na Meáin agus an ceann eile sa Rannóg Taibhealaíona sa choláiste. Tá na céimeanna seo aitheanta ó Ollscoil Wolverhampton i Sasana.
Naisc Sheachtracha
Coláiste Dhúlaigh CDCFE
CLG Chaisleán Cnucha
Is club Cumann Lúthchleas Gael lonnaithe i mBaile Átha Cliath Thiar-Thuaidh é CLG Chaisleán Cnucha (English - Castleknock GAA). Bunaíodh é i 1998 agus tá breis is 1,500 baill den gclub. Tá an chlub lonnaithe i bPáirc Somerton in aice le hÓstán agus Galfchúrsa Chaisleán Cnucha.
Naisc Sheachtracha
CLG Chaisleán Cnucha
Eitic
Is éard is brí leis an téarma eitic ná staidéar is measúnú ar iompar daonna ó dhearcadh na moráltachta. Bíonn coincheapa cosúil le coinsias, dualgas, freagracht, caighdeán, rialacha, cuspóirí pearsanta is sóisialta, gairmiúlacht agus a lán eile i gceist. Is iomaí teoiric, cur chuige is uirlis a tairgeadh thar na blianta chun fadhbanna eitice a réiteach: an t-imfhios, an cleachtadh turgnamhach, an t-idéal meitifisiciúil, an stát polaitiúil (nó an cumann gairmiúil), an dlí, an indibhid féin. Cosúil leis an mbeatha i gcoitinne, tagann fadhbanna eitice chun cinn arís is arís eile san eolaíocht is an teicneolaíocht: an eotanóis, an eoiginic, an bochtanas, an gorta, airm núicléacha, airm fhorbartha i gcoitinne, úsáideanna an Idirlín, truailliú an aeir, an uisce is na talún, ídiú foinsí nádúrtha, idirghníomhuithe daonna le hainmhithe, agus a lán lán eile.
Cromghlinn (idirdhealú)
Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm Cromghlinn air:
Charles Scott Sherrington
Fiseolaí a rugadh i Londain ab ea Charles Scott Sherrington (27 Samhain 1857 – 4 Márta 1952). Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1932 le Edgar Adrian as a thaighde ar fheidhmeanna na néarón sa néarchóras.
Féach
Clár cúrsaí reatha dátheangach a chraol RTÉ ó 1967 go dti 1985 ab ea Féach, clár “an-láidir” nár chuir aon fhiacail ann. Chuir an clár tús ceart le hiriseoireacht teilifíse trí mheán na Gaeilge agus bhí “tréimhsí corraitheacha” ag an gclár ó thús deireadh.
Foireann
Tugadh ardán náisiúnta do na hiriseoirí Breandán Ó hEithir agus Proinsias Mac Aonghusa, Éamonn Ó Muirí agus Eoghan Harris, “cnámh droma an chláir”, agus meitheal nach raibh eagla orthu ábhar ar bith a chíoradh agus a gcuid tuairimí ina thaobh a nochtadh go poiblímion|[[Breandán Ó hEithir sna 1960idí]] Bíodh suas le 600,000 duine ag breathnú air agus é ina bhuaic. Bhí “lucht féachana chomh mór céanna aige” is a bhí ag “rud ar bith i mBéarla” ag an am. Bhí seo amhlaidh in ainneoin go raibh foireann Féach gan stiúideo ceart ó sheachtain go seachtain agus go raibh 13 léiritheoir ag an gclár in imeacht trí bliana.
Cláir
Chomh maith leis na mórcheisteanna sin a scagadh, chraoladh foireann Féach clár faoi “chúrsaí liteartha” agus litríochta ar bhonn rialta, áit a mbíodh leithéidí Sheáin Uí Ríordáin agus Máirtín Ó Direáin á gcur faoi agallamh. Ba é an craoltóir Aindreas Ó Gallchóir a bhíodh i mbun na n-agallamh sin de ghnáth. Craoltóir agus cainteoir breá eile a bhíodh le cloisteáil ar an gclár ab ea Diarmaid Ó Muirithe, a dhéanadh guthú ar an-chuid cláracha faisnéise de chuid RTÉ chomh maith.
1985
Proinsias Mac Aonghusa a bhí ina fhear eagair ar an gclár nuair a beartaíodh deireadh a chur leis i 1985. Buaileadh breoite é le linn dó bheith ar saoire an t-am sin agus an fhaid is a bhí sé san ospidéal, shocraigh Muiris Mac Conghail (Cheannasaí na gClár ag an am) deireadh a chur leis. A fhianaise sin “nár thaitin sé leis an mbunaíocht”.
Fógraíodh gur theastaigh ó Mac Conghail go mbeadh clár nua ann a dhíreodh ar chúrsaí Gaeltachta seachas ar chúrsaí náisiúnta agus idirnáisiúnta.
Eachtra Palomares (1966)
Tharla Eachtra Palomares ar an 17 Eanáir 1966 nuair a thuairteáil eitleán buamála “B-52” de chuid na Stát Aontaithe i bPalomares, i gcúige Almería san Andalúis, an Spáinn, agus buamaí núicléacha ar bord. mion|clé|Buamaí Palomares sa National Museum of Nuclear Science & History in Albuquerque, New Mexico, inniu
Leitir Seanduine
Is baile suite i gContae Dhoire í Leitir Seanduine.
An Gaodhal
Is é an Gaodhal (Béarla: The Gael) an chéad irisleabhar a foilsíodh ariamh trí mheán na Gaeilge. Bhunaigh Micheál Ó Lócháin, as Gaillimh ó dhúchas, an iris lena airgead féin i mBrooklyn, Nua-Eabhrac, sa bhliain 1879. Cuireadh críoch leis an irisleabhar sa bhliain 1904.
Greta Garbo
Ban-aisteoir Sualannach ab ea Greta Garbo nó Greta Lovisa Gustafsson (a rugadh ar an 18 Meán Fómhair 1905 agus a fuair bás ar an 15 Aibreán 1990). Réalt i ré deireanach na scannán gan fhuaim agus Ré Órga Hollywood a bhí inti. Sa bhliain 1999 thug an American Film Institute an cúigiú háit di ar an liosta s'acusan de 50 banlaoch na scannán Meiriceánach.
Bhí páirt aici den chéad uair i scannán Sualannach sa bhliain 1924, mar atá, Gösta Berlings saga. Thug sí a haghaidh ar Mheiriceá go gairid ina dhiaidh sin. I measc na scannán a chuir lena chlú bhí Mata Hari (1931), Grand Hotel (1932), agus Camille (1936). I ndiaidh an 28ú scannán aici, The Two-Faced Woman, sa bhliain 1941, d'éirigh sí as an aisteoireacht.
Níor phós Garbo riamh. Bhí sí mór leis an aisteoir John Gilbert ar feadh bliain nó dhó ach bhí spéis níos mó aici sna mná. Chuir sí fúithi i gCathair Nua-Eabhrac agus ghlac sí saoránacht Mheiriceánach. Bailitheoir ealaíne agus infheisteoir ábalta í.
André Donner (breitheamh Ísiltíreach)
Dlí-eolaí agus breitheamh de chuid na hÍsiltíre ba ea André Donner (15 Meitheamh 1918 in Rotterdam ; † 24 Lúnasa 1992 in Amersfoort). An dara Uachtarán ba ea é ar Chúirt Breithiúnais na gComhphobal Eorpach (an Chúirt Bhreithiúnais Eorpach) idir 1962 agus 1964. clé|mion|A. M. Donner ar dheis clé|mion|André Donner ar chlé, 1971
Saol
Bhí sé ina bhall de Chúirt Breithiúnais na gComhphobal Eorpach ó 1958 go 1979 agus ina Uachtarán uirthi ó 1962 go 1964. Agus é ina Uachtarán, thug an Chúirt dhá bhreithiúnas bharrthábhachtacha a leag an bhunchloch le haghaidh dhlí na hEorpa mar atá inniu ann, mar shampla:
De réir na fianaise atá ar fáil, dealraíonn sé gur sa mhionlach i Van Gend en Loos a bhí Donner, a bhí i bhfabhar cur chuige i leith na héifeachtaí dlí fhorálacha na gConarthaí, a bhí ní ba choimeádaí ná an seasamh a thaitin le formhór na Cúirte (Robert Lecourt agus Alberto Trabucchi chun tosaigh ar aon duine eile).
Tar éis dó éirí as an gCúirt, rinneadh ollamh i nDámh an Dlí, Ollscoil Groningen de Donner (go dtí 1984).
Áth an Phoirt Leathain
Is baile suite i gContae Dhoire é Áth an Phoirt Leathain.
Lonras
An chomhchuid d'fhíschomhartha daite a chinneann gile pointe nó picteilín san íomhá teilifíse. Ní hionann seo is an chomhchuid crómanais a chinneann dath an phicteilín.
Clogfheadáin
100px|mionsamhail|clé|Clogfheadáin
Eitil
C2H5-, feidhmghrúpa a dhíorthaítear ó eatán. Nuair a chuirtear le hainm comhdhúile é, ciallaíonn sé de ghnáth gur malartaíodh é le hidrigin sa chomhdhúil sin.
Clogfheadáin
Sraith d'fheadáin mhiotalacha, gach ceann tiúnta d'airde ar leith, agus iad go léir crochta i bhfráma mór. Buailtear iad le tuairgnín gairid chun fuaimeanna clog a dhéanamh i gceoldrámaíocht is ceol foirne.