cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bitheolaíocht cheallach
Teiripe ghéiniteach
Is é atá i gceist in dteiripe ghéiniteach ná géinte ar leith nua a insealbhú i ndaoine nó in ainmhithe eile nó i bplandaí chun easnamh éigin géiniteach, mar a bhíonn ann in aicíd dhúchasach, a leigheas nó a cheartú.
I dteiripe shómach is é a bheadh i gceist ná cuid de cealla cuí an choirp a bhaint amach agus iad a chóireáil ar shlí cosúil leis na cealla E. Coli i gcás monarú inslin chun na géinte fabhtacha a bhaint amach agus géinte sláintiúla a chur ar ais ina n-áit. Ansin clónófaí na cealla ceartaithe agus insealbhófaí ar ais sa chorp iad.
I dteiripe ghnéasach bheadh ceartú na ngéinte le déanamh in ubhán na máthar agus i speirmeacha an athar roimh iad a chur le chéile chun an t-ubhán a thoirchiú.
Feabhsuithe ar bharraí agus ar stoc
Go dtí seo táthar tar éis géinte a bhaint amach as baictéir atá frithbheartach i gcoinne féaraicídí agus iad a spladhsáil isteach i síolta tobac, rud a dhéanann an planda seo i bhfad níos frithbheartaí i gcoinne fhéaraicídí ná mar atá an gnáth-thobac. Mar thoradh air seo is féidir fiailí a dhíothú i bhfad níos iomláine ná go dtí seo le níos mó de na ceimiceáin seo, agus ina dhiaidh sin barr tobac níos mó a fháil.
Níl dabht ach go mbeidh buntáistí i bhfad níos mó ná seo le fáil i gcásanna barraí bia, bíodh is nach bhfuil a leithéid fós ar an mhargadh.
Tá an-chuid oibre ar siúl ar ghéinte atá frithbheartach i gcoinne aicídí áirithe a athchuingriú isteach i bplandaí. Chomh maith leis sin tá na baictéir, na víris agus na seadáin eile a chónaíonn ar phlandaí bia á mhodhnú ar mhodh géiniteach chun feidhmithe eile - cosaint i gcoinne seaca, ceapadh nítrigine agus a lán eile - a insealbhú sna horgánaigh seo mar chosaint agus chabhair don bhunphlanda.
Tá taighde forleathan ar siúl freisin i bhfeidhmiú innealtóireachta géinití ar ainmhithe bia, trí ghéinte eile a iomportáil isteach iontu, chun iad a dhéanamh níos fribheartaí i gcoinne aicídí agus an táirgeadh feola a dhéanamh níos éifeachtaí agus níos saoire. Is cinnte go dtiocfaidh an-chuid feidhmiúchán eile chun tosaigh as seo amach.
Ceisteanna morálta/eitice
Is ag a tús atá an obair seo ar fad. Is ceist bhunúsach eitice agus fhealsúnachta agus mhoráltachta í an cumas nua seo ag daoine, cur isteach chomh scioptha sin ar na próisis dhúchasacha agus struchtúr géiniteach ár ngné féin fiú a athrú. Is féidir a rá nach bhfuil ar éigin tosaithe ar na fadhbanna seo a phlé go forleathan.
I dtús ré na hinnealtóireachta géinití agus de bhrí go n-úsáidtí - agus go n-úsáidtear - an baictéar E. Coli an oiread sin san obair, bhí an-imní go gcruthófaí aicmí baolacha den bhaictéar seo agus gur féidir go mbeadh eipidéimí dochloíte dá bharr. Go dtí seo níor tharla a leithéid agus tá rialacha dochta i réim i ngach tír chun an taighde seo a bhainistiú go slán sábháilte.
Ach an bhfuil sé inghlactha aicmí nua ainmhithe - beithígh, caoirigh, madraí agus eile - a chruthú ? Cad iad na hathruithe in ainmhithe a bheadh inghlactha ? Cad iad na teorainneacha a bheidh leis an obair seo ? Mar shampla táthar tar éis géinte daonna a stiúrann déanamh hormón fáis a spladhsáil i muca chun níos mó feola trua a tháirgeadh ar níos lú bia. B’fhéidir gur inghlactha é sin ar bhonn trádálach ach cá chríochnóidh an próiseas seo ? Cá mbeidh an teorainn idir an rud daonna agus an rud neamhdhaonna amach anseo ?
Is féidir ceimiceáin fhíor-nimhneacha a chruthú trí innealtóireacht ghéiniteach agus uaidh sin córais mhíleata bhitheolaíocha nach raibh a leithéidí riamh ar domhan a chur ar bun. Cá chuirfear stop leis na saothruithe seo nó an gcuirfear stop leo ar chor ar bith ?
Más féidir aicídí dúchasacha a réamhinsint cé a chinnfidh cad atá le déanamh leis an eolas ? Cad iad na rialacha a chuirfear i gcrích ar theiripe ghéiniteach ? Mar bharr air sin, má tá an t-eolas ar fáil chun dea-ghinic a chleachtadh, chun daoine intleachtacha nó daoine láidre nó daoine dathúla nó fir amháin nó mná amháin nó daoine le pé gnéithe is mian a roghnú, cé a roghnóidh ?
Achoimriú
Is teicneolaíocht chumasach fhadtéarmach í an innealtóireacht ghéiniteach arbh fhéidir an-chuid shochair agus an-chuid dochair a theacht aisti. Músclaíonn an teicneolaíocht seo ceisteanna ní hamháin do na heolaithe féin ach do gach éinne a chumhdaíonn agus a chloíonn le bunluachanna éigin daonna. Ní féidir iad a shéanadh agus ní ceart iad a shéanadh.
Ba chóir agus ba cheart na ceisteanna a bheith os comhair an phobail. Ba chóir agus ba cheart go mbeadh na bunfhíricí i leith na teicneolaíochta seo ina ndual lárnach de gach córas oideachais amach anseo.
Leabharliosta
J. Newell, The Gene Splicers, W H Allen, Londain, 1989. H. Schneider & L Schneider, Dictionary of Science for Everyone, Bloomsbury, Londain, 1990.
Robin Hood (scannán 2010)
Scannán Meiriceánach ón bhliain 2010 is ea Robin Hood.
1953 sa teilifís
Is liosta é seo d'eachtraí teilifíse sa bhliain 1953.
Tóipí
Damhantalóp Afracach le haghaidh fhada. A adharca i bhfoirm líre agus fáinní claiseacha mórthimpeall orthu, paistí móra dubha ar a fhionnadh donnrua. Áitríonn sé talamh féaraigh. An t-ainmhí crúbach is tapa, ag rith os cionn 70 km u -1.
Ardeaglais Meitreapholaiteach Learpholl
Is ardeaglais Chaitliceach suite i Learpholl í Ardeaglais Meitreapholaiteach Learpholl.
An Srath Mór
Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm An Srath Mór air:
Tointeálaí spáis
mion|Columbia, Challenger, Discovery, Atlantis, agus Endeavour. Feithicil lainseála inathúsáidte is ea tointeálaí spáis, le foireann ar bord de ghnáth. Lainseáil NASA an chéad cheann i 1981, agus lainseáil an tAontas Sóivéadach ceann i 1988.
Iompraíonn tointeálaí spáis na Stát Aontaithe suas le seachtar foirne is timpeall 25 tonna pá-lasta, agus is féidir leis eitilt ar feadh coicíse. Soitheach ardaithe deilte-eiteach atá ann, le príomhinneall, umar seachtrach breosla atá inchaite thar bord, agus dhá roicéad threisithe cúnta le breosla soladach. clé|mion|próifíl Tháinig deireach leis an clá NASA sa bhliain 20111. Lainseáladh iad an iliomad uair chun satailítí a lainseáil is a dheisiú, turgnaimh a dhéanamh, Spacelab a iompar, agus spásárthaigh a fháil ar ais óna bhfithisí. mion|Discovery 2009
Stair
Tháinig deireadh le clár NASA an dtointeálaithe spáis i 2011 nuair a chríochnaigh an 135ú misean le filleadh Atlantis ón Stáisiún Spáis.
Tointeálaí spáis agus an Eoraip
Cuireadh clár an ESA ar ceal gan aon lainseáil.
Contae Oglala Lakota, Dakota Theas
Is contae Meiriceánach é Contae Oglala Lakota atá suite i stát Dakota Theas. Sa bhliain 2010, bhí daonra 13,586 duine ann. Níl aon phríomhbhaile sa chontae.
Glúineach
mion|Polygonum plebeium Tugtar glúineach ar 130 speiceas sa ghéineas Polygonum atá gaolta leis an nglúineach bheag, i réigiúin mheasartha sa leathsféar thuaidh den chuid is mó. Cuid acu uisciúil. Na gais ceartingearach, na nóid cumhdaithe le truaillí páipéaracha. Na duilleoga lansa-chruthach go dtí leathfhada. Na bláthanna beaga bán, bándearg nó dearg, ar spící foirceanta. mion|Seanléaráid de Polygonum aviculare
1954 sa teilifís
Is liosta é seo d'eachtraí teilifíse sa bhliain 1954.
Caisleán Lancaster
clé|250px|mion|Caisleán Lancaster Is caisleán suite i Lancashire é Caisleán Lancaster.
Páirtí Náisiúnach (Málta)
Idé-eolaíocht
Is é Páirtí Náisiúnach Mhálta comharba an Pháirtí Frith-Athchóirithe a bhunaigh Fortunato Mizzi isa bhliain 1883, ag cur i gcoinne cánachais a d’ ordaigh údaráis choilíneacha na Breataine agus bearta chun na córais oideachais agus a ghalldú le linn na tréimhse “ceist na teanga"”.
Contae Minnehaha, Dakota Theas
Is contae Meiriceánach é Contae Minnehaha atá suite i stát Dakota Theas. Sa bhliain 2010, bhí daonra 169,468 duine ann. Is é Sioux Falls a phríomhbhaile contae.
Toircheas eicteoipeach
Is é ionphlandú an ubháin thoirchithe taobh amuigh den bhroinn an toircheas eicteoipeach.
Sa bhfeadán útarach is minice a tharlaíonn ionphlandú mínormálta. An príomhfhachtóir a chlaonann chun a leithéid roimh ré is ea galar peilbheach ionfhabhtaithe Clamydia trachomatis.
Cluichí Oileán 1989
Reáchtáladh Cluichí Oileán 1989 i Oileáin Fharó ón 5ú go 13ú lá de mhí Iúil na bliana sin. Ba é seo an 3ú eagrán de na cluichí.
Bord bonn
Oileán ósta (Oileáin Fharó)
Glútamáit aonsóidiam
Oibreán blaistithe a úsáidtear chun blas feola a fheabhsú (MSG i mBéarla), a chuirtear le han-chuid bianna próiseáilte a bhfuil feoil nó úsc feola iontu. Bhíodh scanradh ann go gcuirfí an iomarca MSG sa chothú, mar shampla i mbéilí ó phroinntithe Síneacha. Ach asúitear í i bhfoirm aigéid ghlútamaigh sa cholainn, an t-aimínaigéad nádúrtha is flúirsí san imshruthú fola, agus b'fhíordheacair a thiúchan sa bhfuil a mhéadú le béile nó dhó. Glactar leis gurbh iarmhairt shíceasómatach é ‘siondróm an phroinntí Shínigh’. Mar sin féin, ní cheadaítear do dhéantúsóirí MSG é a chur i mbianna i gcomhair naíonán is leanaí.
Anailís costais is tairbhe
mion|Samplaː anailís costais is tairbhe do Supermax Prisons I gcúrsaí gnó, is modh í anailís costais is tairbhe (cost-benefit analysis) chun comparáid oibiachtúil a dhéanamh idir roghanna. Déantar costais forbartha agus oibriúcháin gach rud atá molta, agus fritháirítear iad i gcoinne na mbuntáistí a bhaineann leis an tionscal.
Nítrít
Salann an aigéid nítriúil (HNO2) ina bhfuil an t-ian NO2 -, nó comhdhúil ina bhfuil an coimpléasc atá nasctha go comhfhiúsach -O-N=O. Trí nítrítí an bealach is éifeachtaí chun fás na mbaictéar a chuireann tús le hispíneachas a chloí. Tá ról ar leith ag nítrít sóidiam i gcaomhnú bia.
Taobh Loch Iall
Is stáisiún suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Taobh Loch Iall.
Seirbhís Farantóireachta Mhersey
deas|250px|thumb|Farantóireachta Mhersey Is seirbhís farantóireachta suite i Lancashire í Seirbhís Farantóireachta Mhersey.
Ollscoil Mhálta
Is institiúid ardoideachais é Ollscoil Mhálta (Máltais: L-Università ta' Malta, UM). Tairgeann sé fochéimeanna baitsiléara, iarchéimeanna máistreachta agus iarchéime dochtúireachta. Tá sé ina bhall de Chumann Ollscoileanna na hEorpa, Líonra Rochtana na hEorpa, Cumann Ollscoileanna an Chomhlathais, Líonra Utrecht, Líonra Santander, Grúpa Compostela, Cumann Eorpach um Fhoghlaim Ollscoile ar Feadh an tSaoil (EUCEN) agus an Clár Idirnáisiúnta um Malartú Mac Léinn (ISEP).
Hidrigincharbónáit
Sa cheimic neamhorgánach, is foirm idirmheánach í hidrigincharbónáit (ainmníocht molta ag AIGCF), ar a dtugtar freisin décharbónáit, maidir le déphrótónáitiú (nó déhiodráitiú) an aigéid charbónaigh. Is ainian poladamhach é leis an bhfoirmle cheimiceach HCO3−.
Tá ról ríthábhachtach bithcheimiceach ag hidrigincharbónáit sa chóras fiseolaíoch maolánaithe pH.
Ba é an ceimiceoir Sasanach William Hyde Wollaston a chum an téarma "décharbónáite" sa bhliain 1814. Tagann an réimír "bi" i "décharbónáite" ó chóras ainmniúcháin atá as dáta agus tá sé bunaithe ar an mbreathnóireacht go bhfuil a dhá oiread carbónáit (CO32-) ann in aghaidh na n-ian sóidiam i charbónáit sóidiam (Na2CO3) agus i ndécharbónáití eile seachas i gcarbónáit sóidiam (Na2CO3 ) agus i charbónáití eile. Tá an t-ainm beo mar bheagainm.
Sainordaíonn an ainmníocht a mholtar inniu tagairt shoiléir a dhéanamh do láithreacht an iain hidrigine aonair: carbónáit hidrigine sóidiam nó carbónáit sóidiam. Sampla comhthreomhar is ea déshuilfít sóidiam (NaHSO3).
Contae Pennington, Dakota Theas
Is contae Meiriceánach é Contae Pennington atá suite i stát Dakota Theas. Sa bhliain 2010, bhí daonra 100,948 duine ann. Is é Rapid City a phríomhbhaile contae.
Niúmacocas
Gnáthainm ar an mbaictéar Streptococcus pneumoniae, ceann de na baictéir is bun le niúmóine.
Baile Dhunléibhe a Tuath
Is stáisiún suite i gComhairle Lodainn an Iar é Baile Dhunléibhe a Tuath.
Glútan
An phríomhphróitéin i gcruithneacht, a fho-roinntear in dhá phróitéin, gliaidin is glútainin. Nuair a mheasctar na próitéiní seo le huisce is a fhuintear an meascán, ailíníonn na próitéiní seo comhthreomhar le chéile, rud a thugann an t-airí leaisteach don taos. Ligeann bolgáin dé-ocsaíd charbóin, a tháirgeann coipeadh giosta, don taos éirí de bhrí go sáinníonn an glútan na bolgáin gáis. Ní bhíonn aon ghlútan in arbhar Indiach, eorna ná coirce, agus ní féidir iad a úsáid chun arán a dhéanamh. Úsáidtear iad seo chun táirgí leata gránacha a dhéanamh, brioscaí is toirtílí mar shampla. I ndaoine áirithe, bíonn an stéig bheag mínormálta íogair do ghliaidin, agus is galar céiliach an riocht seo.
Baile Dhunléibhe a Deas
Is stáisiún suite i gComhairle Lodainn an Iar é Baile Dhunléibhe a Deas.
An tAontas Eorpach
Is eagraíocht idirnáisiúnta, pholaitiúil agus eacnamaíocht a é an tAontas Eorpach (AE). Tá seacht dtír is fiche ann agus iad ar fad lonnaithe i mór-roinn na hEorpa. Tá daonra de thuairim is 447 milliún aige.
Bunaíodh an tAontas Eorpach sa bhliain 1993 nuair a síníodh Conradh Maastricht. Ina dhiaidh sin, ba mhinic a n-úsáideadh an frása "an tAontas Eorpach" agus tagairt á dhéanamh don Aontas Eorpach agus don Chomhphobal Eorpach in éineacht. Is le Conradh Maastricht a athraíodh ainm an Chomhphobail ó Chomhphobal Eacnamaíochta na hEorpa go dtí an Comhphobal Eorpach. Tháinig deireadh leis an idirdhealú seo nuair a tháinig Conradh Liospóin i bhfeidhm sa bhliain 2009.
Ballstáit
[[File:Further European Union Enlargement.svg|350px|mion| {{legend|#3f48cc|Ballstáit}}
{{legend|#86fdf1|Iarrthóirí}} {{legend|#b5e61d|Iarratasóirí}} {{legend|#fff200|Iarrthóirí ionchasacha}}]] Tá 27 dtír neamhspleácha ceannasacha san Aontas Eorpach agus tugtar “Ballstáit” orthu. Is iad na tíortha seo a leanas Ballstáit an Aontais Eorpaigh: an Bheilg, an Bhulgáir, an Chipir, an Chróit, an Danmhairg, an Eastóin, Éire, an Fhionlainn, an Fhrainc, an Ghearmáin, an Ghréig, an Iodáil, an Ísiltír, an Laitvia, an Liotuáin, Lucsamburg, Málta, an Pholainn, an Phortaingéil, an Ostair, an Rómáin, Poblacht na Seice, an tSlóvaic, an Spáinn, an tSlóivéin, an tSualainn agus an Ungáir. mion|250px|CE/AE 1957-2013
Glacadh leis an Ríocht Aontaithe mar bhallstát ó 1973 go dtí Eanáir na bliana 2020 nuair a dh'fhágadar an tAontas.
Tá cúig thír ann atá ina n-iarrthóirí oifigiúla – sin iad an Íoslainn, an Mhacadóin Thuaidh, Montainéagró, an tSeirbia agus an Tuirc. Thug an Albáin a iarratas don AE i Mí Aibreáin 2009, agus glactar leis an Bhoisnia-Heirseagaivéin go hoifigiúil mar iarrthóirí ionchasacha. Tá an Chosaiv luaite ag an gCoimisiún Eorpach mar iarrthóir ionchasach ach ní luann sé mar thír neamhspleách í mar ní thugann gach Ballstát aitheantas di mar thír neamhspleách atá scartha ón tSeirbia.
Caithfear coinníollacha áirithe a chomhlíonadh sula bhféadfaidh tír nua dul isteach san AE. Shocraigh an Chomhairle Eorpach na coinníollacha seo i 1993 agus tugtar "Critéir Chóbanhávan" orthu. Is iad na coinníollacha ná: mion|Méadú an AE
Cé nach bhfuil an Íoslainn, Lichtinstéin, an Iorua agus an Eilvéis ina mBallstáit san AE, tá caidreamh comhlachais acu leis an AE: is páirt den mhargadh aonair iad an Íoslainn, Lichtinstéin agus an Iorua mar tá siad i Limistéar Eacnamaíochta na hEorpa agus tá naisc den chineál céanna ag an Eilvéis trí chonradh déthaobhach. Maidir leis na micreastáit Eorpacha, úsáideann Andóra, Monacó, San Mairíne agus Cathair na Vatacáine an euro.
Dh'fhág an Ríocht Aontaithe an tAontas Eorpach ar an aonú lá is tríocha d'Eanáir 2020, mar thoradh ar an reifreann a tharla i Meitheamh 2016 inar vótáil tromlach beag ar son an tAontas a fhágáil. San am i láthair glactar leis go mbeidh idirthréimhse ann idir Feabhra 2020 agus deireadh mhí na Nollag 2020, agus le linn an ama seo beidh idirbheartaíocht ar bun idir ionadaithe an dá thaoibh le go n-aontófar comhaontú trádála ionas gur féidir le comhlachtaí leanstan ar aghaidh lena gcuid ghnó as seo amach (trasna na teorann idir Éirinn agus Tuaisceart Éireann) mar a ghní siad faoi láthair.
Tíreolaíocht
Ní hionann críoch an AE agus críoch na hEorpa, mar tá cuid den mhór-roinn nach bhfuil san AE, mar shampla an Íoslainn, an Ríocht Aontaithe, an Eilvéis, an Iorua agus an Rúis Eorpach. Níl gach páirt de na Ballstáit san AE cé gur cuid de mhór-roinn na hEorpa iad (mar shampla Oileáin Fharó ar le Ríocht na Danmhairge iad ach nach cuid den AE iad). Cé go bhfuil roinnt críoch ann nach bhfuil i limistéar geografach na hEorpa ach a bhfuil socruithe comhlachais eatarthu agus na Ballstáit, níl siad san AE féin (mar shampla an Ghraonlainn, Aruba agus Aintillí na hÍsiltíre). Tá roinnt críoch thar lear ar cuid den AE iad cé nach bhfuil siad i limistéar geografach na hEorpa – mar atá na hAsóir, na hOileáin Chanáracha, Ceuta, Guáin na Fraince, Guadeloupe, Maidéara, Martinique, Melilla agus La Réunion.
Is 4,422,773 ciliméadar cearnach achar an Aontais Eorpaigh. Níl ach sé thír ar domhan níos mó ná críoch iomlán an AE. Is é Mount Blanc sna hAlpa an bhinn is airde san Aontas agus tá sé 4,807 méadar os cionn leibhéal na farraige. Tá 69,342 ciliméadar de chósta ag an AE. Is ag an Aontas atá an dara cósta is faide ar domhan (is é cósta Cheanada an ceann is faide). Roinntear teorainn an Aontais le 21 thír eile nach Ballstáit den Aontas iad. Tá 13,454 ciliméadar de theorainn ann – an cúigiú teorainn is faide ar domhan.
Cearta Bunúsacha
Níl catalóg de chearta bunúsacha ag an AE i láthair na huaire. Ach tugann Cúirt Bhreithiúnais na gComhphobal Eorpach breithiúnais faoi chearta bunúsacha a thagann as na traidisiúin bhunreachtúla atá i gcoiteann ag na Ballstáit agus is féidir léi reachtaíocht an AE a chur ó bhailíocht mura ngéilleann sí do na cearta bunúsacha sin. Cé gur féidir a rá go bhfuil cód neamhscríofa de chearta bunúsacha ag an AE, rinneadh iarracht ó am go chéile catalóg scríofa a bhunú. I 2000, d’ullmhaigh an AE an Chairt um Chearta Bunúsacha.
Cé gur coinníoll ballraíochta den AE é daingniú an Choinbhinsiúin Eorpaigh um Chearta an Duine, níl an AE faoi chumhdach an choinbhinsiúin fós. Sa bhliain 2020, tá idirbheartaíocht ar siúl idir an dá thaobh. Níor stop sé sin, an Chúirt Bhreithiúnais ó aitheantas a thabhairt do na prionsabail atá i bpáirt ag na Ballstáit uile (i.e. an Coinbhinsiún um Chearta an Duine), agus is dealraitheach go mbíonn aird ag gCúirt Bhreithiúnais agus an gCúirt Eorpach um Chearta an Duine ar rialuithe a chéile chun a áirithiú nach bhíonn a gcásdlí ar neamhréir lena chéile. mion|433x433px
Rialachas
Tá ról ag an AE i mbeartas eachtrach agus mar sin seasann sé dá Bhallstáit san Eagraíocht Dhomhanda Trádála, ag chomhdhálacha G8 agus sna Náisiúin Aontaithe. Tá 22 thír den AE ina mbaill d’ECAT. Tá ról aige, chomh maith, sa réimse ceartais agus gnóthaí baile ina n-áirítear díothú rialaithe pas idir roinnt Ballstát faoi Chomhaontú Schengen.
Oibríonn an AE trí chóras croschineáil – sin meascán idir-rialtais agus fornáisiúnachais. I roinnt réimsí, braitheann an tAontas ar chomhaontú idir na Ballstáit. Ach tá eagrais fornáisiúnacha ann chomh maith agus is féidir leo cinntí a dhéanamh gan aontoilíocht idir gach rialtas náisiúnta. Tá Coimisiúin na hEorpa, Parlaimint na hEorpa, Comhairle an Aontais Eorpaigh, An Chomhairle Eorpach, Cúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh (Cúirt Bhreithiúnais na gComhphobal Eorpach go dtí 30/11/2009) agus an Banc Ceannais Eorpach ar na hinstitiúidí is tábhachtaí san AE. Toghtar an Pharlaimint gach cúig bliana agus is iad saoránaigh an AE a vótálann.
Mangosuthu Buthelezi
Polaiteoir as an Afraic Theas is ea Mangosuthu ("Gatsha") Buthelezi. 27 Lúnasa 1928 a rugadh é. Is é ceannaire Inkhata Freedom Party agus taoiseach na naisiún Súlú.
An tAontas Eorpach
Limistéar freagrachta
Tá gníomhaíochtaí an AE rialaithe trí roinnt institiúidí agus comhlachtaí. Comhlíonann siad na cúraimí agus na beartais atá sainithe sna conarthaí. Faigheann an AE a cheannasaíocht pholaitiúil ón gComhairle Eorpach, na ceannairí Stáit nó Rialtais i dteannta le hUachtarán an Choimisiúin. (Is é nó í an ceannaire Rialtais a dhéanann ionadaíocht ar an mBallstát de ghnáth, ach i réimsí áirithe (agus i gcás cúpla Ballstát) tugtar an t-údarás sin don cheannaire Stáit.) Tá cúnamh le fáil ag gach ionadaí Ballstáit ó Aire Gnóthaí Eachtracha a thíre féin. Úsáideann an Chomhairle a ról ceannaireachta chun conspóidí idir na Ballstáit agus na hinstitiúidí, mar aon le géarchéim agus easaontais pholaitiúla faoi cheisteanna agus faoi bheartais chonspóideacha a réiteach.
Is é Charles Michel Uachtarán an Comhairle Eorpach faoi láthair. Bíonn cruinniú ag an gComhairle Eorpach ceithre huaire sa bhliain ag Comhdhálacha Eorpacha, mar a thugtar orthu.
Is uachtaránach ar bhonn uainíochta a bhíonn ar an Comhairle an Aontais Eorpaigh– bíonn gach Ballstát, ina sheal féin, ina uachtarán ag an gComhairle ar feadh sé mhí agus le linn an ama sin eagraíonn siad cruinnithe an Chomhairle an Aontais Eorpaigh (Comhairle na nAirí). Is iondúil go dtapaíonn an Ballstát a bhíonn i gceann na huachtaránachta a dheis chun clár oibre áirithe a stiúradh – mar shampla leasú eacnamaíochta, athchóiriú an AE nó méadú agus lánpháirtiú Eorpach a chur chun cinn.
Institiúidí
Is é an Coimisiún Eorpach feidhmeannas an AE agus tá sé freagrach as reachtaíocht a thionscnamh agus gnóthaí an AE a reáchtáil ó lá go lá. Tá sé ceaptha go ngníomhódh an Coimisiún ar son leasa an AE ina iomláine, murab ionann agus an Chomhairle Eorpach nó Comhairle an Aontais Eorpaigh, a bhfuil an claonadh iontu a bheith dílis dá leas náisiúnta féin. Deirtear gurb é an coimisiúin is údar spreagtha do lánpháirtiú na hEorpa. Faoi láthair, tá 27 gcoimisinéir (duine as gach Ballstát) sa Choimisiún agus tá a réimse freagrachta beartais féin ag gach duine díobh.
An Coimisiún Eorpach
I ndiaidh na Toghcháin Eorpacha (gach cúig bliana), ainmíonn na Ballstáit, agus toradh na toghcháin ar eolais acu, Uachtrán nua don Choimisiún Eorpaigh. Faomhann an Pharlaimint ainmní na mBallstáit le tromlach simplí (50%+1). Mura fhaigheann an ainmní na vótaí atá de dhith ón bParlaimint, caithfeadh na Ballstáit ainmní nua a ainmniú (tríd an Comhairle Eorpach agus le tromlach cáilithe).
Nuair atá Uachtarán nua an Choimisiún tofa, glacann na mBallstáit agus an Uachtarán tofa, le chéile, liosta de iarrthóir Coimisinéirí. Bíonn de chúram ar Pharlaimint na hEorpa an 'coláiste' de Choimisinéirí, Uachtarán an Choimisiún tofa, agus an Ard-ionadaí do Gnóthaí Eachtracha a fhormheas. Is é an tromlach simplí (50%+1) an tairseach don formheas seo. Faoi dheireadh, is é an Comhairle Eorpach a socraíonn an gCoimisiún go foirmiúl le tromlach cáilithe.
Is í Ursula von der Leyen Uachtarán an Choimisiún ó 2019.
An Chomhairle Eorpach
Comhairle an Aontais Eorpaigh
Is í Comhairle an Aontais Eorpaigh údarás reachtach an AE (a ngníomhaíonn an Pharlaimint i gcomhpháirt léi i réimsí áirithe). Déantar ionadaíocht ar gach Ballstát ar an gComhairle, tríd an Aire atá freagrach as an ábhar atá á phlé a bheith i láthair. (Tarlaíonn sé amanna go mbíonn feidhmeannaigh státseirbhíse i láthair thar ceann na nAirí.) Mar shampla, tá an Chomhairle Talmhaíochta comhdhéanta de na hAirí Talmhaíochta agus mar sin de. Cé go gcruinníonn an Chomhairle i gcomhdhéanaimh dhifriúla, meastar gur aon institiúid amháin í. Dá bharr sin, feidhmíonn an Chomhairle na feidhmeanna cur chun feidhme maidir leis an gComhbheartas Eachtrach agus Slándála.
Is ag an Phortaingéil atá an Uachtaránacht faoi láthair. Tosóidh Uachtaránach na tSlóivéine are 1 Iúil 2021.
Parlaimint na hEorpa
mion|399x399px Is í Parlaimint na hEorpa tionól díreach-tofa an AE. Is é a ról ná an Coimisiún Eorpach a fhormheas nó a scoireadh, in éindí le Comhairle an Aontais Eorpaigh, agus reachtaíocht curtha roimpi ag an gCoimisiún a phlé agus a vótáil. Toghann saoránaigh an AE na 705 Feisire de Pharlaimint na hEorpa (FPE) go díreach gach 5 bliana. Cé go dtoghtar na FPE ar bhonn náisiúnta, suíonn siad de réir grúpaí pholaitiúla seachas de réir a náisiúntachta. Tá líon seasta feisirí ag gach tír. Ar thogra ón gCoimisiún, ritheann an Pharlaimint agus an Chomhairle (Comhairle an Aontais Eorpaigh) reachtaíocht go comhpháirteach i limistéir áirithe – tugtar an chomhchinnteoireacht air seo.
Ó tháinig Conradh Liospóin i bhfeidhm, tá réimse na comhchinnteoireachta seo leathnaithe go dtína lán réimsí eile. Go deimhin, is í an chomhchinnteoireacht a bheidh mar an 'gnáthnós reachtaíochta'. Tá de chumhacht ag an bParlaimint chomh maith an Coimisiún a cháineadh as míghníomh agus féadfaidh sí diúltú glacadh le buiséad an AE. Is é Uachtarán Pharlaimint na hEorpa a ghníomhaíonn mar Cheann Comhairle sa Pharlaimint agus déanann sí nó sé ionadaíocht ar an bParlaimint sa tsaol mór. Toghann na FPEanna an t-uachtarán agus na leasuachtaráin gach dhá bhliain go leith.
Is é David Sassoli, Iodálach, Uachtarán an Pharlaimint ó 2019. clé|mion|355x355px
Cúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh
Tugann an Chúirt rialuithe uaithi ar na cásanna a thagann os a comhair. Is iad seo a leanas na cineálacha cásanna is coitianta:
An dlí a léirmhíniú (réamhrialuithe) – tá sé de cheanglas ar chúirteanna náisiúnta na mBallstát deimhin a dhéanamh de go gcuirtear dlí an Aontais i bhfeidhm i gceart, ach d'fhéadfadh léirmhíniú éagsúil a bheith ann idir na cúirteanna i dtíortha éagsúla. Má bhíonn cúirt náisiúnta in amhras mar gheall ar léirmhíniú nó bailíocht dhlí an Aontais, féadfaidh sí soiléiriú a iarraidh ar an gCúirt Bhreithiúnais. Is féidir úsáid a bhaint as an bpróiseas céanna chun cinneadh a dhéanamh an bhfuil dlí nó cleachtas náisiúnta ag teacht le dlí an Aontais nó nach bhfuil.
Forfheidhmiú an dlí (imeachtaí um shárú) – tógtar an cineál seo cáis i gcoinne rialtas náisiúnta má theipeann air dlí an Aontais a chomhlíonadh Is féidir leis an gCoimisiún Eorpach nó Ballstát ar leith an cás a thionscnamh. Má chinntear gur sháraigh an tír an dlí, ní mór di cúrsaí a chur ina gceart láithreach bonn, nó d'fhéadfaí an dara cás a thabhairt ina coinne ina bhféadfaí fíneáil a ghearradh uirthi.
Gníomhartha dlíthiúla de chuid an Aontais a neamhniú (caingne le haghaidh neamhniú) – má mheastar go sáraíonn gníomh de chuid an Aontais conarthaí nó cearta bunúsacha an Aontais, is féidir le rialtas Ballstáit, Comhairle an Aontais Eorpaigh, an Coimisiún Eorpach nó (i gcásanna áirithe) Parlaimint na hEorpa a iarraidh ar an gCúirt an gníomh sin a neamhniú.
Chomh maith leis sin, féadfaidh daoine aonair a iarraidh ar an gCúirt gníomh de chuid an Aontais a bhfuil tionchar díreach orthu a neamhniú.
Deimhin a dhéanamh de go ndéanann an tAontas gníomh (caingne a bhaineann le neamhghníomh) – ní mór don Pharlaimint, don Chomhairle agus don Choimisiún cinntí áirithe a ghlacadh i gcásanna áirithe. Mura ndéanann siad amhlaidh, féadfaidh rialtais na mBallstát, institiúidí eile de chuid an Aontais nó (faoi réir coinníollacha áirithe) daoine aonair nó gnólachtaí gearán a thabhairt os comhair na Cúirte.
Smachtbhannaí a chur ar institiúidí de chuid an Aontais (caingne le haghaidh damáistí) – is féidir le haon duine a ndearnadh dochar dá leasa mar thoradh ar ghníomh nó neamhghníomh a dhéanann an tAontas Eorpach nó foireann an Aontais caingean a thabhairt ina n-aghaidh os comhair na Cúirte.
Comhdhéanamh
Tá dhá chúirt i gCúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh:
Ceapann na rialtais náisiúnta i gcomhpháirtíocht gach breitheamh agus gach abhcóide ginearálta le haghaidh téarma in-athnuaite sé bliana. Sa dá Chúirt, roghnaíonn na breithiúna Uachtarán le haghaidh téarma in-athnuaite trí bliana.mion
Córas Dlíthiúil
Tá córas dlí an AE bunaithe ar shraith conarthaí. Is leis na conarthaí sin a cruthaíodh an Comhphobal Eorpach agus an tAontas Eorpach. Leasaíodh iad roinnt uaireanta le conarthaí leasaithe nó le conarthaí aontachais i.e. conarthaí a lig Ballstáit nua isteach sa Chomhphobal/Aontas. Conarthaí a thugann cumhacht atá iontu agus leagann siad aidhmeanna beartais leathana amach agus cruthaíonn siad institiúidí a bhfuil na cumhachtaí dlíthiúla is gá acu chun na haidhmeanna sin a chur i bhfeidhm. Cuimsíonn na cumhachtaí dlíthiúla seo an cumas reachtaíocht a achtú. Bíonn cuid den reachtaíocht seo infheidhme go díreach sna Ballstáit agus bíonn cuid eile di a shonraíonn creat a gcaithfidh na Ballstáit a ndlíthe féin a rith chun an sprioc iontu a chomhlíonadh. Ní mór do na cúirteanna náisiúnta na conarthaí atá daingnithe ag an mBallstát a fhorghníomhú agus dá réir sin, na dlíthe atá achtaithe faoi na conarthaí, fiú mura mbíonn siad ag teacht le dlíthe náisiúnta.
Is Rialacháin agus Treoracha príomhghníomhartha reachtacha an AE. Ní bhíonn ar Bhallstát beart feidhmiúcháin ar bith a dhéanamh chun go dtiocfadh rialachán i bhfeidhm ina gcríoch féin. Nuair a thagann siad i bhfeidhm, bíonn tús áite acu ar fhorálacha sa dlí náisiúnta a d'fhéadfadh a bheith ar neamhréir leo. Maidir le Treoracha, bíonn ar na Ballstáit toradh áirithe a chur i gcrích ach fágtar fúthu féin an slí leis an toradh sin a chur i gcrích. Nuair a chaitear an tréimhse ama a bhíonn sonraithe chun treoir a thrasuíomh sa dlí náisiúnta, uaireanta agus faoi choinníollacha áirithe, gabhann éifeacht dhíreach leis an Treoir i ndlí náisiúnta an Bhallstáit sin. Gníomhartha dlíthiúla is ea cinntí agus dírítear chuig pearsana nó cuideachtaí sonraithe iad. Úsáidtear de ghnáth iad i nDlí na hIomaíochta nó rialuithe ar Chabhracha Stáit. Ach úsáidtear go minic iad le haghaidh cúrsaí nós imeachta nó riaracháin laistigh de na hInstitiúidí. Tá feidhm dhlíthiúil chothrom ag rialacháin, treoracha agus cinntí agus tá feidhm acu gan céimiúlacht fhoirmiúil.
Tá ról tábhachtach ag cúirteanna náisiúnta na mBallstát maidir le forghníomhú na ndlíthe AE. Deirtear sna conarthaí go ngníomhóidh an AE agus na cúirteanna náisiúnta “de mheon dlúthpháirtíochta”. Is féidir leis na cúirteanna náisiúnta iarraidh ar an gCúirt Bhreithiúnais réamhrialú a thabhairt ar léiriú nó bailíocht reachtaíochta an AE má mheasann an chúirt go bhfuil gá le cinneadh ar an gceist ionas go bhféadfaidh sí breithiúnas a thabhairt. Ach is ag cúirteanna an AE amháin atá an ceart a dhearbhú go bhfuil reachtaíocht an AE neamhbhailí.
Eacnamaíocht an AE
mion Tá margadh aonair ag an AE agus forbraíodh é sin trí chóras caighdeánaithe dlíthe atá i bhfeidhm i ngach Ballstát. Ráthaíonn na dlíthe sin saorghluaiseacht daoine, seirbhísí, earraí agus caipitil. Tá comhbheartas trádála, comhbheartas talmhaíochta, comhbheartas iascaigh chomh maith le beartas forbartha réigiúnaí i bhfeidhm san Aontas.
Chruthaigh an AE margadh eacnamaíochta aonair ar fud chríocha a Ballstáit. Faoi láthair, úsáidtear airgeadra aonair in 16 Bhallstát – limistéar an euro. Meastar gur eacnamaíocht aonair í eacnamaíocht an AE. I 2007, bhí oltáirgeacht intíre (OTN) ainmniúil de US$16.83 trilliún ag an AE – ba shin 31% de tháirgeacht eacnamaíochta iomlán an domhain agus mar sin tá an eacnamaíocht is mó ar domhan ag an AE de réir OTN ainmniúil. Is í eacnamaíocht an AE an dara bloc trádála eacnamaíochta is mó ar domhan ó thaobh luacháil PPP de OTN [?]. Chomh maith leis sin, is é an t-onnmhaireoir earraí is mó ar domhan é, an dara allmhaireoir is mó ar domhan, agus an páirtí trádála is mó do roinnt tíortha móra mar An India agus An tSín. clé|mion
Beartais
Maidir le forbairt talmhaíochta agus tuaithe de, tá an Comhbheartas Talmhaíochta, ar a dtugtar an CAP nó an Common Agricultural Policy as Béarla, á athchóiriú faoi láthair. Bunaíodh creat dleathach ar ar tugadh an Comhbheartas Iascaigh nó Common Fisheries Policy (CFP) i 1983. Seo an beartas faoina bhfuil forbairt na n-earnálacha iascaigh curtha i bhfeidhm. Rinneadh athbhreithniú agus athchóiriú air sa bhliain 1992 agus arís ag deireadh na bliana 2002. Tá an bhéim curtha ar chaomhnú agus ar fhorbairt stoic sa CFP.
Institiúidí agus Comhlachtaí an AE
mion|An Coimisiún Eorpach Is iad seo institiúidí an AE, mar atá: Faoi Chonradh Liospóin, déantar Institiúid freisin de:
Is iad seo comhlachtaí an AE, mar atá: mion|Daonra
Déimeagrafaic
Measadh, i mí Eanáir 2009, go raibh 503,492,041 duine ina gcónaí sna 28 mballstát. In Eanáir na bliana 2020 bhí 446,834,579 duine ina gcónaí sna 27 mballstát.
Tá 5.76% de dhaonra an domhain ina gcónaí san AE ach ní chlúdaíonn an AE ach 3% de thalamh an domhain. Tá dlús daonra de 113km² (44 míle cearnach) ag an AE. Tá an trian de shaoránaigh an AE ina gcónaí i gcathracha a bhfuil thart ar milliún duine iontu agus cónaíonn 80% i limistéir uirbeacha go ginearálta. Tá níos mó cathracha domhanda san AE ná mar atá in aon réigiún eile ar domhan. Tá 16 chathair san AE a bhfuil daonra os cionn milliún duine iontu.
Chomh maith le cathracha móra, tá roinnt réigiún san AE a bhfuil dlús ard daonra iontu, áiteanna a bhfuil roinnt cathracha gar dá chéile agus a bhfuil limistéir mhóra ina gceart féin cruthaithe acu: Na réigiúin is mó ná Rhine-Ruhr (Köln, Dortmund, Düsseldorf srl.) ina bhfuil timpeall agus 10.5 milliún duine, Randstad (Amstardam, Rottardam, An Háig, Utrecht srl.) ina bhfuil timpeall agus 7 milliún duine, an Réigiún Frankfurt Rhein-Main (Frankfurt, Wiesbaden srl.) ina bhfuil timpeall agus 5.8 milliún duine, an muileata Pléimeannach (limistéar uirbeach idir Antwerpen, an Bhruiséil, Leuven agus Gent) ina bhfuil timpeall agus 5.5 milliún duine, Réigiún Tionsclaíoch na Siléisea Uachtair (Katowice, Sosnowiec srl.) ina bhfuil timpeall agus 3.5 milliún duine agus an Réigiún Oresund (Cóbanhávan, An Danmhairg agus Malmö, An tSualainn) ina bhfuil timpeall agus 2.5 milliún duine. clé|mion|340x340px|daoine ag labhairt [[An Béarla|Béarla]]
Teangacha
Tá 24 teanga oifigiúil agus oibre ag an AE: Béarla, Bulgáiris, Cróitis, Danmhairgis, Eastóinis, Fionlainnis, Fraincis, Gaeilge, Gearmáinis, Gréigis, Iodáilis, Laitvis, Liotuáinis, Máltais, Ollainnis, Polainnis, Portaingéilis, Rómáinis, Seicis, Slóivéinis, Slóvaicis, Spáinnis, Sualainnis, agus Ungáiris. Aistrítear doiciméid thábhachtacha, mar shampla reachtaíocht, go gach teanga oifigiúil. Déanann Parlaimint na hEorpa aistriúchán i ngach teanga ar dhoiciméid agus ar a seisiúin iomlánacha. Ní úsáideann roinnt institiúidí eile ach cúpla teanga mar theangacha inmheánacha oibre. Is iad na Ballstáit atá freagrach as an bpolasaí teanga, ach cuireann institiúidí an AE béim ar theangacha eile a fhoghlaim.
Is í an Ghearmáinis an teanga is mó a labhraítear mar theanga dhúchais (timpeall agus 88.7 milliún duine ó 2006), agus ansin leanann Iodáilis agus Fraincis (bhíodh an Béarla sa dara háit sular fhág an Ríocht Aontaithe an tAontas in Eanáir 2020). Labhraíonn níos mó ná leath de dhaonra an AE (51%) Béarla agus mar sin is é an teanga iasachta is mó labhartha san Aontas é. Leanann an Ghearmáinis agus an Fhraincis. Is féidir le 56% de shaoránaigh Eorpacha comhrá a choinneáil i dteanga eile seachas a dteanga dhúchais. mion|294x294px|daoine ag labhairt [[An Ghearmáinis|Gearmainis]] Teangacha Ind-Eorpacha is ea formhór theangacha oifigiúla an AE, seachas an Eastóinis, an Fhionlainnis agus an Ungáiris den fhine Úralach agus Máltais ar teanga Seimíteach í. Scríobhtar an chuid is mó de theangacha oifigiúla an AE san aibítir Laidineach, seachas Bulgáiris a scríobhtar san aibítir Choireallach agus an Ghréigis a scríobhtar san aibítir Gréagach.
Chomh maith leis na 24 theanga oifigiúil, tá timpeall 150 teanga réigiúnacha agus neamhfhorleathana san Aontas á labhairt ag timpeall 50 milliún duine. As na teangacha sin, is féidir le saoránaigh comhfhreagras a dhéanamh le príomhinstitiúidí an AE i dteangacha réigiúnacha na Spáinne (Catalóinis, Bascais agus Gailísis), i nGaeilge na hAlban agus sa Bhreatnais. Cé go dtugann cláir an AE tacaíocht do theangacha réigiúnacha agus neamhfhorleathana, is ceist do na Ballstáit féin é cosaint na dteangacha úd.
Seachas na teangacha réigiúnacha, labhraíonn pobail imirceacha sna Ballstáit a lán teangacha ó chodanna eile den domhan: Tuircis, Araibis, Rúisis, Urdúis, Beangáilis, Hiondúis, Tamailis, Úcráinis, Puinseáibis agus teangacha Balcánacha. Tá a lán seanphobal imirceach dátheangach. Níl aon aitheantas nó stádas foirmiúil ag teangacha imirceacha san AE nó i dtíortha an AE, ach ó 2007 tá na teangacha sin i dteideal tacaíocht a fháil ó rannóg teagaisc teangacha an AE, Clár Foghlama Saoil 2007-2013. clé|mion|321x321px|Creideamh ([[:en:Eurobarometer|Eurobarometer 2005)]]
Creideamh
Is comhlacht tuata é an AE agus mar sin níl aon nasc foirmiúil aige le haon chreideamh agus ní luaitear aon chreideamh in aon chonradh atá faoi láthair ann nó atá beartaithe. I rith pléití faoi dhréacht-téacsanna an Bhunreachta don Eoraip agus níos déanaí Chonraidh Liospóin, bhí tograí ann chun An Chríostaíocht agus/nó Dia a lua i mbrollach an téacs, ach sa deireadh diúltaíodh do na tograí sin.
Is é an fáth go bhfuil béim mar sin ar Chríostaíocht ná gurb í an Chríostaíocht an creideamh is fairsinge san Eoraip, agus mar sin san AE. Cuimsítear na reiligiúin seo a leanas leis an gCríostaíocht: an Eaglais Chaitliceach Rómhánach, iomad eaglaisí Protastúnacha (go háirithe i dtuaisceart na hEorpa) agus an Eaglais Cheartchreidmheach (in oirdheisceart na hEorpa). Tá creidimh eile san AE mar Ioslam agus Giúdachas. Measadh go raibh daonra Moslamach de 16 mhilliún duine san Eoraip i 2006 agus daonra Giúdach de níos mó ná milliún duine.
De réir pobalbhreitheanna Eurobarometer ó Eurostat, tá claonadh éigin i dtreo an chreidimh ag formhór shaoránaigh an AE, ach ní mheasann ach 21% díobh gur rud tábhachtach é. Tá an méid aindiachaithe i measc an phobail i gcoitinne san Eoraip ag méadú agus tá laghdú ag teacht ar an mballraíocht in eaglaisí agus freastal ar sheirbhísí diaga. Dar le Eurobarometer i 2005, as na 25 Ballstát ag an am sin, chreid 52% de na daoine i nDia, chreid 27% i spioradáltacht éigin agus ní raibh aon chineál chreidimh ag 18% de na daoine. Ba iad Poblacht na Seice agus An Eastóin na tíortha ina raibh an líon daoine ba lú creidimh (19% i bPoblacht na Seice agus 16% san Eastóin). Ba iad Málta, An Chipir agus An Rómáin na tíortha ba reiligiúnda (95% Caitliceach i Málta agus 90% de shaoránaigh na Cipire agus na Rómáine ag creideamh i nDia). Ar fud an AE, ba i measc na mban ba mhí a bhí creideamh le sonrú, agus is airde a céatadán de dhaoine a chreid sna catagóirí seo a leanas: daoine aosta, daoine a fuair oiliúint reiligiúnda, daoine a d'fhág an scoil ag 15 bliana d'aois le hoideachas bunúsach agus na daoine den eite dheas.
Creidimh tábhachtacha eile san AE is ea an Búdachas, an Hiondúchas agus an Saíceachas. Tá an Hiondúchas agus an Saíceachas an-láidir sa Ríocht Aontaithe.
Stair
Tar éis dheireadh an Dara Cogaidh Domhanda, ceapadh go mbeadh sé níos fearr an Eoraip a aontú chun éalú ón náisiúnachas antoisceach a scrios an mhór-roinn.
Cnoc Vernon
Is baile suite i gComhairle Cathair Ghlaschú é Cnoc Vernon.
An tAontas Eorpach
Stair
Ceann de na hiarrachtaí ba ea an Comhphobal Eorpach do Ghual agus do Chruach. Rialú lárnaithe na seantionscal náisiúnta guail agus cruach a bhí mar phríomhaidhm ag an gComhphobal, agus dearbhaíodh gurbh í an chéad chéim í chun Cónaidhm Eorpach a bhaint amach. Ba iad an Bheilg, an Fhrainc, an Iodáil, Lucsamburg, an Ísiltír agus an Ghearmáin Thiar na Ballstáit a bhunaigh an Comhphobal.
Bráthair bocht
clé|150px|mion|Bráithre bochta (nóibhísigh) sa [[An Spáinn|Spáinn]] Is ball de oird rialta áirithe fear, go háirithe na ceithre ord déirce (Agaistínigh, Cairmilítigh, Doiminicigh, agus Proinsiasaigh) é bráthair bocht.
An tAontas Eorpach
Stair
D'eascair an tAE as an gComhphobail Eorpach do Ghual agus do Chruach agus as Conarthaí na Róimhe. Bunaíodh an CEGC sa bhliain 1951 le sé thír agus síníodh Conarthaí na Róimhe sa bhliain 1957. Síníodh dhá Chonradh sa Róimh, an Conradh CEE agus Conradh Euratom. Ó shin i leith tá méadú ag teacht ar an AE agus ar an gcumhacht atá aige maidir le beartais nua.
Cruthaíodh dhá Chomhphobal eile i 1957: Comhphobal Eacnamaíochta na hEorpa (CEE) a chruthaigh aontas custaim agus an Comhphobal Eorpach d'Fhuinneamh Adamhach a cruthaíodh chun chomhoibriú maidir le forbairt fuinnimh núicléach a chothú. I 1967, chruthaigh Conradh na Brúiséile sraith amháin institiúidí do na trí chomhphobal. Anois tugadh na Comhphobail Eorpacha ar na trí chomhphobal ach tugadh an Comhphobal Eorpach orthu go coitianta.
1973
I 1973 mhéadaigh líon na mBallstát nuair a chuaigh an Danmhairg, Éire agus an Ríocht Aontaithe leis an gComhphobal. Tháinig an Iorua ar chomhréiteach ag an am céanna ach d’fhan sí as an gComhphobal de dheasca torthaí reifrinn. I 1979, bhí toghchán díreach, daonlathach do Pharlaimint na hEorpa ann den chéad uair.
1990idí
I 1990, tar éis don Chuirtín Iarainn treascairt, athaontaíodh an Ghearmáin agus mar sin chuaigh an Ghearmáin Thoir isteach sa Chomhphobal. Aontaíodh critéir Chóbanhávan, critéir a bheadh i le comhlíonadh ag na tíortha a bheadh ag iarraidh teacht isteach sa Chomhphobal Eorpach, mar a tugadh air an tráth sin.
Bunaíodh an tAontas Eorpach go foirmiúil nuair a tháinig Conradh Maastricht i bhfeidhm an 1 Samhain 1993.
Sa bhliain 1995 chuaigh an Ostair, an tSualainn agus an Fhionlainn isteach san AE.
Socraíodh rátaí malairte na n-airgeadraí náisiúnta leis an euro i dtíortha limistéar an euro ar an 31 Nollaig 1998 (ansin sa bhliain 2002 ghabh nótaí agus boinn euro ionad airgeadraí náisiúnta i 12 de na Ballstáit ag an am; tá méadú tagtha ó shin ar an limistéar euro agus anois tá 17 thír ann; ghlac an tSlóivéin leis an euro sa bhliain 2007).
2000idí
Fógraíodh go raibh na deighiltí polaitiúla idir oirthear agus iarthar na hEorpa leigheasta ar deireadh tráth a tháinig 10 dtír nua isteach san Aontas Eorpach in 2004.
An 1 Eanáir 2007, chuaigh an Rómáin agus an Bhulgáir san Aontas.
1955 sa teilifís
Is liosta é seo d'eachtraí teilifíse sa bhliain 1955.
An tAontas Eorpach
2000idí
Bhuail géarchéim airgeadais an geilleagar domhanda i Meán Fómhair 2008. Dhaingnigh tíortha uile an Aontais Eorpaigh Conradh Liospóin. Shín ceannairí Bhallstáit na hEorpa Conradh Liospóin i mí na Nollag sa bhliain chéanna chun ionad Bhunreacht na hEorpa a ghabháil. Tháinig sé i bhfeidhm in 2009. Dá bharr sin, bhíothas in ann institiúidí nua-aoiseacha agus modhanna oibre éifeachtúla a chur ar bun don Aontas Eorpach.
Ar an 1 Iúil 2013, chuaigh an Chróit isteach san Aontas.
2020idí
D'éirigh an Ríocht Aontaithe as ballraíocht an Aontais Eorpaigh ar 31ú Eanáir 2020, 3 bliana go leith i ndiaidh don reifreann ballraíochta i Meitheamh 2016 an cinneadh a dhéanamh scaradh ón chomhphobal Eorpach. Go nuige seo is í an RA an t-aon tír a d'fhág an tAontas. Beidh idirthréimhse bheartaíochta ar siúl idir seo agus deireadh 2020 chun teacht ar shonraithe chun margadh trádála a chur ar bun idir an RA agus an tAE feasta.
Gnáthóg
mion|Gnáthóg sna [[Sliabh|sléibhte]] Limistéar ar leith a áitríonn daoine, ainmhí nó speiceas ainmhithe allta.
Ceiliúrtar Lá Domhanda Gnáthóg na Náisiún Aontaithe ar an 2 Deireadh Fómhair,
Ainmhithe
Póraíonn agus faigheann sé bia oiriúnach is dídean inti.
Contae Perkins, Dakota Theas
Is contae Meiriceánach é Contae Perkins atá suite i stát Dakota Theas. Sa bhliain 2010, bhí daonra 2,982 duine ann. Is é Bison a phríomhbhaile contae.
Déchotailéadón
mion|Déchotailéadón Ball ar bith den dá phríomhrang plandaí bláfara is ea déchotailéadón. Is iad na monacotailéadóin an rang eile. Bíonn dhá chotailéadón i suth an tsíl, agus seasann príomhfhréamh an tsíolphlanda go daingean chun an bhunfhréamh a chruthú. De ghnáth bíonn duilleoga leathana le féitheacha eangachúla air, agus codanna bláfara i ngrúpaí de 4-5 nó iolraí díobh sin. Cumann na burlaí soithíocha fáinní sa ghas, agus bíonn ciseal caimbiam i láthair a bhíonn in ann fíochán féitheach tánaisteach a tháirgeadh, agus mar sin gais adhmadacha. Timpeall 250 clann ar eolas sa rang seo.
Toirchiú
mion|deas|Speirm agus ubhán i mbun leáigh Teacht le chéile dhá ghaiméit chun siogóit a chruthú is ea toirchiú, mar a tharlaíonn le linn atairgthe ghnéasaigh.
De ghnáth bíonn an ghaiméit fhireann (an speirm) is an ghaiméit bhaineann (an t-ubhán) araon haplóideach (is é sin, foireann amháin crómasóm acu).
Sa toirchiú, comhtháthaíonn an dá núicléas cille haplóideacha chun núicléas amháin a dhéanamh le foireann iomlán dé-chrómasóm, agus mar sin siogóit dhioplóideach a tháirgeadh a fhásfaidh ina indibhid nua.
Tarlaíonn an próiseas seo taobh amuigh de chuid de na hainmhithe uisciúla, cosúil leis na heicinideirmeacha, mar a bhfuasclaítear na speirmeacha is na hubháin amach san uisce.
Maidir leis na horgánaigh tíre, na veirteabraigh arda ina measc, bíonn an toirchiú inmheánach agus tarlaíonn teacht le chéile na ngaiméití taobh istigh den bhaineannach.
Coláiste Naomh Aloysius (Málta)
Coláiste Caitliceach a ghearrann táillí agus a ritheann na hÍosánaigh i Birkirkara, Málta is ea Coláiste Naomh Aloysius (Béarla: St Aloysius College). Bunaíodh é sa bhliain 1907 chun na cliarscoileanna agus na hinstitiúidí treasach a bhí ann cheana ar an oileán a chomhlánú. Is bunscoil agus meánscoil do bhuachaillí é inniu, le scéim comhoideachais i bhfeidhm don séú rang. Tá séipéal paróiste i gcompún an Choláiste freisin a úsáideann an scoil agus a osclaítear don phobal.
Stair
Ar 8 Deireadh Fómhair 1907 bhunaigh na hÍosánaigh, ar iarratas ón bPápa Pius X, an scoil le 139 buachaill.
Fánaí
Is éard is fánaí ann ná ball de phobal gan áit chónaithe sheasta a aistríonn ó áit go háit ar bhonn rialta. Áirítear i measc na ngrúpaí seo fiagaithe-cnuasaitheoirí, fánaithe tréadacha ( a bhfuil beostoc acu), tincéirí, agus fánaithe trádála. San fhichiú haois, tháinig laghdú ar dhaonra na dtreibheanna fánaíochta; bhí thart ar 30–40 milliún fánaí ar fud an domhain sa bhliain 1995.
Tóireadóir géine
Blúire de DNA aon duail nó RNA lipéadaithe le raidiseatóp nó ruaim fhluaraiseach. Is féidir leis an mblúire seo blúirí de DNA nó RNA a iompraíonn tacar comhlántach a aimsiú is a hibridiú. Sa chás go bhfuil mí-ord dúchasach i gclann, is féidir iompróirí na géine freagraí a bhrath leis an modh seo.
Kingston, Jamaica
Is é Kingston príomhchathair Iamáice. Tá sé suite in oirdheisceart na tíre ar an gcósta. Bhí 937,700 duine ina gcónaí i mórcheantar Kingston sa bhliain 2011. Bhí 96,052 duine ina gcónaí i bParóiste Kingston agus breis is leathmhilliún i bParóiste St. Andrews.
Niúmaconóis
Galar scamhóg mar thoradh ar ionanálú aeir ina bhfuil páirteagail mhíne a scaiptear ar fud na scamhóg is a dhéanann na scamhóga colmnach (fibróiseach) de réir a chéile. Neamhord coitianta tionsclaíoch a tharlaíonn do mhianadóirí guail agus daoine a oibríonn le haispeist is silice. Casacht is giorra anála, a éiríonn níos measa le himeacht aimsire, a tharlaíonn dóibh.
Páirc Mhic Suail
Is stáisiún suite i gComhairle Cathair Ghlaschú í Páirc Mhic Suail.