cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Roundshaw
Is baile é Roundshaw atá suite sa bhuirg London Borough of Croydon, Londain Theas.
Gérald Cid
Is iarpheileadóir sacair Francach é Gérald Cid. Rugadh é ar 17 Feabhra 1983 in Talence na Fraince. D'imir sé le Bolton Wanderers F.C. agus Nice. D'éirigh sé as an imirt ar an 16 Iúil 2010.
Gaeil
Na Gaeil a tugadh riamh ar bhunmhuintir na hÉireann, na hAlban (Gaeilge na hAlban: na Gàidheil) agus Mhanann (Gaeilge Mhanann: ny Gaeil), agus é le tuiscint go raibh saghas éigin Gaeilge á labhairt acu uile. Ainm é a thagann ó Goídil (gοi:δil') na sean-Ghaeilge. (D'fhéadfadh siúd teacht ón ainm a thug na Breatnaigh ar choilínigh Éireannacha in iarthar na Breataine tar éis thitim na hImpireachta Rómhánaí.)
Is fada na Gaeil á samhlú leis na Ceiltigh, ach is léir ón bhfianaise sheandálaíoch nach bhfuil an scéal chomh simplí sin.
Sanasaíocht
Tá an focal fréamhaithe ó Goídel, ón tSeánBhreatnais Guoidel (duine fiáin, gaiscíoch) (féach Breatnais Gwyddel, Éireannach, Gael), ón bPróta-Bhriotainic *guɨðel, ón bPróta-Cheiltis *wēdus (fiáin), ón bPrót-Ind-Eorpach *weydʰ- (adhmaid, fásach). Tháinig sé in ionad téarmaí dúchasacha féni agus fénechas, cé go gcaomhnaítear iad i siúd sna focail féine agus féineachas.
Éire
Tamall éigin tar éis 8000 RC tháinig na chéad daoine Méasailiotacha chun na hÉireann agus iad ina bhfiagaithe agus ina gcnuasaitheoirí. Ní fios cén teanga a bhí acu, ach idir 4500 agus 4000 RC tháinig daoine Neoiliteacha agus iad ina bhfeirmeoirí. Thug siad caoirigh, gabhair, beithígh agus barra (go háirithe cruithneacht agus eorna) leo. Áitíonn scoláirí éigin gur leosan a tháinig an chéad teanga Ind-Eorpach, teanga a n-eascródh an Ghaeilge aisti níos faide anonn.
Tháinig Éire faoi anáil chultúir mhóra ábhartha na hEorpa: thosaigh an Chré-Umhaois ann timpeall 2500 RC agus thosaigh an tIarannaois timpeall 800 RC. Ba ghnách riamh úsáid an iarrainn a chur i leith na gCeilteach de bharr iarsmaí a fuarthas i lár na hEorpa agus iad chomh sean le 8000 RC, ach is beag fianaise atá le fáil ar ionradh Ceilteach, agus is mó an trácht a dhéantar anois ar idirleathnú teicneolaíoch ná ar idirleathnú pobail. Tá le tuiscint as sin nach gá teacht na nGael agus déanamh na n-earraí iarainn a chomhcheangal le chéile, d'ainneoin na bhfinscéalta a chuireann síos ar ionraí aniar.
Muintir Mhéasailiotach a bhí ann ar dtús: iad ag seilg, ag iascaireacht agus ag cnuasach.
Tháinig an fheirmeoireacht mar chuid den tréimhse Neoiliotach, agus leachtanna móra á dtógáil. Sa Chré-Umhaois tógadh leachtanna nua, ach in ionad na seantuamaí comhchoiteanna tháinig uaigheanna aonair, leaca cloiche istigh iontu agus soithí maiseacha. Sa Iarannaois tosaíodh ag tógáil dúnta móra agus an chuid is mó acu le fáil in iarthar na tíre.
thumb|left|Tuamaí clochaoise sa Cheathrú Mhór, [[Contae Shligigh]]
Cibé athruithe cultúrtha a tharla i measc na scothaicme, is léir go raibh an-leanúnachas ag baint le saol na ngnáthdhaoine: tá an fhianaise le fáil sna hiarsmaí a thugann léargas ar bheatha mhuintir na tuaithe ó ghlúin go glúin, agus iad á gcur féin in oiriúint go dlúth d'aeráid agus do luí na tíre maidir le modhanna curadóireachta, le cothú, le ceirdeanna. Neartódh sin leis an tuairim go raibh na Gaeil ann ón aimsir Neoiliotach amach, béascna agus teanga ar leith acu agus iad in ann pobail nua a Ghaelú de réir mar a tháinig siad siúd isteach. D'fhágfadh sin gur tábhachtaí cultúr ná cine.
Manainn
Sa ré Mhéasailiotach a tháinig na chéad daoine chun Oileán Mhanann, agus lean feirmeoirí iad sa ré Neoiliotach, mar a tharla in Éirinn. Tháinig an t-athrú céanna ar na tuamaí agus eile de réir na tréimhse. B'fhéidir gur ón mBreatain a tháinig na chéad fheirmeoirí, ach meastar gur tháinig dream nua isteach ó Éirinn timpeall 700 AD, rud atá le haithint ar na hinscríbhinní oghaim. thumb|[[Caisleán na hInse, Manainn.]]
Maidir le cúrsaí teanga, is féidir na Manannaigh a áireamh ar na Gaeil. Bhí an teanga Ghaeilge acu ón 8ú haois amach, agus mhair sí fiú tar éis theacht agus lonnú na Lochlannach. Bhí sí láidir go leor mar theanga phobail chomh déanach leis an 18ú haois.
Albain
thumb|left|Corónú Alasdar III na hAlban i Sgàin ar 13 Iúil 1249. Tá an ollamh rígh ag beannú dó agus é ag rá: "Benach De Re Albanne" (Beannachd Dé Rígh Alban). Ansin ríomhann sé ginealach an Rí.
P-Cheiltis a bhí á labhairt i ndeisceart na tíre le linn na Rómhánach, agus glacann a lán scoláirí leis gur theanga P-Cheiltise í an Phiochtais a bhí á labhairt sa tuaisceart sa luathmheánaoiseanna. Bunaíodh Ríocht na bPiochtach roimh an 6ú haois AD agus mhéadaigh de réir a chéile; faoin 12ú haois bhí Gaeilge, Lochlainnis agus Béarla (san oirdheisceart) le cloisteáil ann.
Ba í an Ghaeilge teanga Dhál Riada, ríocht Ghaelach a bhí le fáil in Earra-Ghaidheal in oirdheisceart na tíre timpeall an 4ú haois AD. Is léir go raibh Éireannaigh á bhfódú féin ann, agus déarfadh scoláirí éigin go raibh Gaeilge á labhairt ann i bhfad roimhe sin. Leathnaigh an teanga leis an gCríostaíocht agus ghéill an Phiochtais de réir a chéile; faoin 12ú haois bhí Gaeilge á labhairt sa chuid ba mhó den tír. Ach bhí limistéar an Bhéarla ag méadú agus nósanna nua ag teacht isteach: cuireadh an feodachas agus na chéad bhailte móra cairte ar bun, agus tháinig uasalaicme nua isteach - ridirí agus eaglaisigh Fhrancacha agus Angla-Fhrancacha. Is dócha, freisin, go raibh an dátheangachas ag éirí coitianta i gceantair an oirthir agus go raibh buntáiste na cumhachta ag an mBéarla. Faoin 13ú haois bhí an Ghaeilge ag cúlú; bheadh na Gàidheil le fáil thiar feasta, sna Garbhchríocha, in Inse Gall agus feadh Mhaol na nGall.
Na hÉireannaigh
Sa bhliain 2006 ba í an Ghaeilge príomhtheanga an phobail agus an tí ag 3% den daonra. (4,422,100 duine a bhí ina gcónaí in Éirinn sa bhliain 2008). Meastar go bhfuil idir 20,000 agus 80,000 cainteoir dúchais ann (cé go mbeadh a bhformhór meánaosta nó ina seandaoine). Sa bhliain 2007 mheas an Roinn Gnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta go raibh timpeall 17,000 duine le fáil i gceantair mar a raibh neart Gaeilge á húsáid. Ach tá an meath ar siúl sa Ghaeltacht gan stad fiú ó bunaíodh an Stát – ó 250,000 cainteoir líofa sa Ghaeltacht ansin go dtí timpeall 30,000 anois (má tá a líon chomh mór sin féin).
Lasmuigh den Ghaeltacht bhí an Stát ag brath ar na scoileanna riamh chun ‘Gaeil Nua’ a dhéanamh. Theip air sin; tá daltaí na hÉireann ag foghlaim Gaeilge de dheoin nó d’ainneoin le timpeall seachtó bliain, agus gan ach Béarla ag a bhformhór mór tar éis an tsaoil. Le tamall de bhlianta anuas, áfach, tá borradh ag teacht faoin líon daoine a bhfuil Gaeilge ar a dtoil acu de bharr scolaíocht lánGhaeilge. Astu sin a fáiscfear an chéad ghlúin eile de chainteoirí dúchais. Tá an teanga ag lonnú i measc cuid den mheánaicme chathrach, go háirithe sna cathracha móra - Baile Átha Cliath sa deisceart, Doire agus Béal Feirste sa tuaisceart. Dream uirbeach na Gaeil feasta, cé gur deacair a líon a mheas faoi láthair.
Na hAlbannaigh
In Albain tá líon na gcainteoirí dúchais ag dul i laghad i gcónaí, ach tá líon na ndaoine le Gàidhlig mhaith ag dul i méid i nDún Éideann agus i nGlaschú, áiteanna a bhfuil tumoideachas ar fáil.
Bhí 58,652 cainteoirí Gàidhlig ann sa bhliain 2001, de réir an daonáirimh (sin 1.2% den daonra os cionn trí bliana d’aois). Sin laghdú timpeall 7,300 duine (11% den iomlán) ó dhaonáireamh 1991. In Inse Gall atá an chuid is mó de chainteoirí fós, ach níl céatadán is airde ná 61% le fáil ann. Is cosúil go mbeidh sláinte na Gàidhlig ag brath ar an meánaicme feasta, mar a tharla cheana in Éirinn. Béarla ar na hoileáin, Gàidhlig sna sráideanna.
Na Manannaigh
San 19ú haois is mó a mheath an Mhanainnis, mar theanga (mar a síleadh) gan feidhm gan éifeacht; ach sa bhliain 1899 bunaíodh Yn Çheshaght Ghailckagh. Nuair a cailleadh na cainteoirí dúchais deireanacha i lár an 20ú haois bhí daoine eile ag foghlaim na teanga. thumb|right|Comhartha dátheangach i nDúlais, príomhbhaile Mhanann.
Anois tá tumoideachas le fáil i mbunscoil amháin agus an Mhanainnis á múineadh mar theanga bhreise i scoileanna eile; is féidir céim sa teanga a fháil ó Choláiste Mhanann agus ó Lárionad an Léinn Mhanannaigh. I gcúig cinn de na naíscoileanna baintear feidhm as Manainnis amháin, a bhuíochas sin ar chomhlacht darb ainm Mooinjer Veggey. Is féidir a rá anois go bhfuil Gaeil arís i Manainn, más í an teanga féin an tomhas.
Family Guy (séasúr 13)
Craoladh an tríú séasúr déag Family Guy idir Meán Fómhair 28, 2014 agus Bealtaine 17, 2015 ag tosú le "The Simpsons Guy".
Bhí Julie Bowen, Liam Neeson, Maya Rudolph, Chris Hardwick, Emily Osment, T.J. Miller, Lea Thompson, Allison Janney, Connie Britton, agus Tony Sirico le feiceáil mar aíonna i rith an tséasúir.
Heipitíteas C
Is galar ionfhabhtaíoch atá i heipitíteas C ina gcuireann an víreas heipitíteas C as don ae. Is minic nach mbíonn siomptóim ag dul leis an ngalar, ach nuair is ann dó feadh achair, is féidir le coilm an ae (fiobróis) forbairt ann, agus tig leis seo athrú ina chiorróis (coilm chasta) a thagann chun solais tar éis roinnt mhaith blianta, de ghnáth. I roinnt cásanna, cúiseoidh an chiorróis cliseadh an ae nó aimhréidheanna eile, ina measc; ailse an ae, is varices éasafagacha nó gastracha.
Cabar
deas|300px|thumb|Cabar Is páirt den tamhan nó craobh mhór chrainn atá tite nó gearrtha é cabar.
Bíonn an focal in úsáid in Albain freisin, áit a a mbítear ag 'tilgeil a'chabair' (a caitheamh an chabair) mar chuir de chluichí Gharbhchríocha na hAlban.
CLG Cill Daingin
Is club Cumann Lúthchleas Gael i gContae Chill Dara é CLG Cill Daingin, a athbhunaíodh sa bhliain 2001.
Stair
Bhí an chlub athbhunú sna 1970. Bhí an fhoireann iomaitheoir sa chraobh sóisearach de 1980, buailte le Baile Riobaird. Chríochnaigh an club arís sa bhliain chéanna, mar gheall ar líon íseal sa sráidbhaile ag an am.
I láthair na huaire
Ba é an chlub a athbhunaíodh sa bhliain 2001. Bhuaigh siad an Craobhchomórtais Shóisearaigh C agus B i 2003 agus 2005 faoi seach. Bhuille an fhoireann shinsearach Crochta na Gréine sa chluiche deireanach na sraith 5 i 2008. Sa bhliain 2010 ainmníodh siad an Chlub Chill Dara na Bliana. D'oscail siad a gcuid páirc nua sa bhliain chéanna. Tá béim mhór a chuirtear ar peile na mban agus fhoirne faoi aois freisin.
Martin Ferris
Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála é Martin Ferris (Gaeilge: Máirtín Ó Fearghuis). Tá sé ina bhall de Sinn Féin agus iarbhall de chuid Óglaigh na hÉireann atá ann. Is comhairleoir de chuid na Comhairle Contae i gCiarraí a iníon Toiréasa Ferris.
Graham Rix
Is iarimreoir agus iar-thraenálaí peile é Graham Rix (r.23 Deireadh Fómhair, 1957), a bhí ina imreoir le cúig chlub - Arsenal F.C. ó 1975 go 1988, Cean ó 1998 go 1991, Le Havre ón tséasúr 1991-1992, Dundee United ó 1992 go dtí 1993. D'imir Rix le Chelsea F.C. don bhliain 1995. Bhí sé ina thraenálaí le Portsmouth F.C. ó 2001 go 2002 agus ansin le Oxford United agus Hearts ó 2004 agus 2005 go 2006.
Abdullah Öcalan
Is é Abdullah "Apo" Öcalan ceannaire Pháirtí Lucht Oibre na Cordastáine (Partiya Karkerên Kurdistan, PKK). Rugadh é ar an 4 Aibreán 1948 i Ömerli, Şanlıurfa, sa gCordastáin Thuaidh (oirdheisceart na Tuirce). Maoch a bhí sé nuair a raibh sé óg, agus chuir sé tús don ghrúpa Marxach an PKK i 1978, chun stát Marxach Coirdíneach neamhspleách a bhunadh.
Bhí sé sa tSiria thuas go 1998, ach ansin chuir rialtas na Tuirce an-bhrú ar rialtas na Siria chun é a chur as an tír úd. Rugadh na Turcaigh air i mí Feabhra sa bhliain 1999 i Nairobi, i gCéinia, le cabhair ó Stáit Aontaithe Mheiriceá. Anois tá sé i bpríosún ar Oileán İmralı, sa Tuirc. Níl príosúnach ar bith eile san phríosún, agus tá 1,000 saighdiúirí ar garda ann.
I 1991, thit an Aontas Sóivéadach. D'éirigh Öcalan in amhras faoi Mharxachas. Rinne sé staidéar ar an stair, ar an miotaseolaíocht na Measpatáim, agus ar an saothar Murray Bookchin, ainrialaí Meiriceánach. D'fhorbair Öcalan fealsúnacht nua: cónaidhmeacht daonlathach (Béarla: democratic confederalism). Níor chreid Öcalan i Marxachas níos mó. Bhí Öcalan ag iarraidh sochaí gan stát a bhunadh, sochaí fhrithchaipitlíoch, inbhuanaithe agus le saoradh na mban. Thug Öcalan "Jineology" ar an bhfeimineachas Coirdíneach, ó bhfocal "jin" (bean) as Coirdis. Is é cónaidhmeacht daonlathach an idé-eolaíocht Pháirtí Lucht Oibre na Cordastáine, Pháirtí Aontais Dhaonlathaigh (Partiya Yekîtiya Demokrat‎) i Rojava (Cordastáin Thiar), agus Ghluaiseacht Le Haghaidh Sochaí Daonlathaí (Coirdis: Tevgera Civaka Demokratîk‎ ; Araibis: حركة المجتمع الديمقراطي) i dTuaisceart na Siria.
Airtríteas réamatóideach
Galar meathlúcháin agus athlastach is ea an t-airtríteas réamatóideach.
Tuigtear go mbaineann an riocht seo le fabht éigin sa chóras imdhíonach. Sa chás seo, de réir dealraimh, na ceimiceáin a dhéanann an córas seo chun troid i gcoinne ionfhabhtaithe, ionsaíonn siad na hailt, díreach mar a bheadh ábhair choimhthíocha iontu, agus creimeann idir loingeán is chnámh.
clé|250px|thumb|Airtríteas réamatóideach
Cuireann airtríteas isteach ar na scamhóga is na nearóga freisin, ach is iad na hailt is mó a bhíonn thíos leis.
Oilthigh Obar Dheathain
Is ollscoil suite in Obar Dheathain é Oilthigh Obar Dheathain.
Airtríteas réamatóideach
Má bhuailtear alt, mar shampla sa drochaimsir, atann is deargann sé is bíonn sé pianmhar. mion|clé|Léiriú
Leigheas
clé|mion|Eipidéimeolaíocht Feidhmíonn córacha nua leighis ar cheimiceáin an chórais imdhíonaigh chun a dtiúchan nó a n-éifeacht a laghdú agus mar sin faoiseamh a thabhairt do dhuine. Tá ceann amháin, mar shampla, bunaithe ar antasubstaint mhonaclónach a ghreamaíonn le dromchla na T-chealla sa chóras imdhíonach. Nuair a bhíonn na T-chealla róghníomhach, spreagann siad an córas imdhíonach le fíocháin shláintiúla sna hailt a mhilleadh. Ansin nuair a bhíonn na hantasubstaintí monaclónacha greamaithe leis na T-chealla, laghdaítear ar a ngníomhaíocht siúd agus tugtar cosaint do na hailt. Ach má bhíonn an galar dofhulaingthe, is féidir alt saorga a ionchlannú in ionad an ailt nádúrtha, agus éiríonn go maith le hobráidí mar sin.
Regina Uí Chollatáin
Scoláire agus scríbhneoir Éireannach is ea an Dr. Regina Uí Chollatáin.
Saol
As Leitir Ceanainn ó dhúchas di. Tá sí pósta ar Déaglán Ó Collatáin agus tá beirt chlainne orthu. Ba mhúinteoir bunscoile í i dTír Chonaill, Laois agus Ceatharlach ó na 1980í go 1999. Bhain sí amach MA (Modh 1- Mórthráchtas) agus PhD in Ollscoil na hÉireann, Má Nuad le Scoláireacht ón gComhairle um Thaighde sna Dána agus sna hEolaiochtaí Sóisialta (2000) agus sparántacht oibre (2002). Sa bhliain 2003, bronnadh Comhaltacht Iar-Dhochtúra Ollscoil na hÉireann i Léann na Gaeilge / an Léann Ceilteach uirthi.
Is léachtóir í ar nualitríocht, scríbhneoireacht chomhaimseartha na Gaeilge, staidéar na meániriseoireacht chraolta agus chlóite, agus an Ghaeilge ar an scáileán - staidéar scannánaíochta. Ba í Uí Chollatáin tionscnóir agus comhordaitheoir MA: Scríobh agus Cumarsáid na Gaeilge agus comhordaitheoir an togra d'Iriseoir Cónaitheach Ollscoile urraithe ag Foras na Gaeilge (sa bhliain 2006). Stiúrthóir ar Lárionad de Bhaldraithe do Léann na Gaeilge, COBÁC agus oifigeach iarchéime do Scoil na Gaeilge, an Léinn Cheiltigh, Bhéaloideas Éireann agus na Teangeolaíochta, COBÁC is ea í. Ball den 'History of Media Centre' is ea í freisin.
Dearthóir agus stiúrthóir Ard-Chúrsa Gaeilge, Coláiste Cheatharlach (HETAC) agus Teagascóir ar Scéim OILTE a bhuaigh Gradam Eorpach do thogra tionscnach do Theagasc agus Fhoghlaim Teanga 2004 is ea Uí Chollatáin. Ghnóthaigh sí Bonn Dhonnchadh Uí Shúilleabháin agus Gradam Lil Nic Dhonncha sna blianta 1999, 2001 agus 2002 ag Oireachtas na Gaeilge dá cuid taighde ar stair Chonradh na Gaeilge. Ghnóthaigh sí duais Oireachtais dá saothar Iriseoirí Pinn na Gaeilge (Cois Life, 2008) sa bhliain 2008.
Ball de Bhord TG4 is ea Uí Chollatáin agus is minic a ghlacann sí páirt i gcláracha litríochta agus cúrsaí reatha ar TG4, RTÉ Raidió na Gaeltachta agus RTÉ Ráidió a hAon. Tá baint aici le hÉigse Cholm Cille, le Coláiste Cheatharlach, le hOllscoil Uladh agus le hOllscoil Auckland. Ball bunaidh de choiste an Newspaper and Periodical History Forum of Ireland a bunaíodh i mí Dheireadh Fómhair sa bhliain 2008 is ea í. Tá sí mar mholtóir ar ar an scéim GLEO, ar The National Media Awards, agus ar chomórtais liteartha Oireachtas na Gaeilge.
Sa bhliain 2006, stiúraigh Regina Uí Chollatáin comhdháil idirnáisiúnta, idirdhisciplíneach P.H.Pearse: Life and After-Life/ Pádraig Mac Piarais: Saol agus Oidhreacht agus bhí sí ar choiste taighde agus ar choiste na Comhdhála do 'Tuiscintí Féiniúlachta/ Gaelic Identities'.
Ailt
Tá go leor alt foilsithe in irisí acadúla agus léinn aici. Ina taighde, tá suim ar leith aici i meáin chlóite agus chraolta na Gaeilge, ré na hathbheochana, nualitríocht agus critic na Gaeilge, agus polaitíocht thús an fichiú haois.
Sanderstead
Is baile é Sanderstead atá suite sa bhuirg London Borough of Croydon, Londain Theas.
Danny Guthrie
Is imreoir sacair é Danny Guthrie. Imríonn sé faoi láthair le Newcastle United. D'imir sé le Bolton Wanderers F.C. agus Liverpool Football Club.
Club Camanachd Oilthigh Obar Dheathain
Is club camanachd suite in Obar Dheathain é Club Camanachd Oilthigh Obar Dheathain.
Simi Valley, California
Cathair i ndeisceart California is ea Simi Valley. Sa bhliain 2010 fuarthas1 124,237 duine ina gcónaí in Simi Valley.
Alun a Glannau Dyfrdwy (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Alun a Glannau Dyfrdwy. Cruthaíodh sa bhliain 1983 é. Is é Mark Tami (LO) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Beircheart Ó Conchúir
Iománaí Éireannach is ea Beircheart Ó Conchúir (Béarla: Ben O’Connor) a rugadh ar an 25 Eanáir 1979. As Baile Nua Sheandroma i gContae Chorcaí dó, imríonn sé ina thosaí le foireann a chontae.
Santa Clara, California
Cathair in iarthar láir California is ea Santa Clara. Tá an chathair suite i gContae Santa Clara i lár Ghleann an tSileacain. Cuireadh tús leis an ardteicneolaíocht in Santa Clara timpeall na bliana 1960 nuair a thosnaítí ag táirgeadh trasduchtóirí ann. Sa bhliain 2010 fuarthas 116,468 duine ina gcónaí in Santa Clara.
Píb mhála
250px|mion|clé|Na píoba in [[Éire|Éirinn]] Is uirlis cheoil í píb mhála, an phíb mhór nó go simplí na píoba. Cruthaítear fuaim nuair a sheoltar gaoth ón mhála tríd an deocán sa phíoba.
Timmy McCarthy
Iománaí is ea Timmy McCarthy. Rugadh ar an 7 Meán Fómhair 1977 é i gCaisleán Ó Liatháin i gContae Chorcaí, mar a bhfuil sé ina chónaí go fóill. Imríonn sé le foireann a chontae. Is tosaí é.
Michael Derham
Éireannach ab ea Michael Derham (1889 - 20 Samhain 1923). Bhí sé ina bhall de Shinn Féin ar dtús agus ansin Cumann na nGaedheal.
Carson McCullers
Scríbhneoir Meiriceánach a rugadh i gColumbus in Georgia, SAM, ab ea Lula Carson Smith nó Carson McCullers (19 Feabhra 1917 – 29 Meán Fómhair 1967). Úrscéalta a scríobh sí sa chuid ba mhó ach scríobh sí gearrscéalta, aistí agus dánta chomh maith. Bíonn a chuid saothair suite i ndeisceart na Stát Aontaithe.
Saothair
I measc saothair Carson McCullers tá:
Eadar Dhá Rubha
Is sráidbhaile ar Oileán Arainn, Comhairle Shiorrachd Áir a Tuath, é Eadar Dhá Rubha.
Baile Uí Bheacháin
Sráidbhaile in Éirinn is ea Baile Uí Bheacháin. Tá an baile suite i gContae an Chláir. Tá na foilsitheoirí leabhair Moinín lonnaithe i mBaile Uí Bheacháin.
Stéisean Obar Dheathain
Is stáisiún suite in Obar Dheathain é Stéisean Obar Dheathain.
Baile Uí Bheacháin
An nGaelainn i Bhaile Uí Bheacháin
I 2011 dúirt 184(40.1%) duine a bhfuil cónaí orthu i mBaile Uí Bheacháin go raibh an nGaelainn acu. Dúirt deichniúr(2.1%) go n-úsáideadar an nGaelainn go laethúil lasmuigh den córas oideachas.
Tagairtí
http://census.cso.ie/sapmap2011/Results.aspx?Geog_Type=ED&Geog_Code=16010&CTY=16
Selhurst
Is baile é Selhurst atá suite sa bhuirg London Borough of Croydon, Londain Theas.
Niall Ó Cárthaigh
Iománaí is ea Niall Ó Cárthaigh (Béarla: Niall McCarthy. Rugadh é ar an 1 Meán Fómhair 1981. As Contae Chorcaí dó, agus imríonn sé le foireann a chontae. Is tosaí é.
Loch Raonasa
Is sráidbhaile ar Oileán Arainn, Comhairle Shiorrachd Áir a Tuath, é Loch Raonasa.
Ard Ghlais
Is sráidbhaile iascaireachta é Ard Ghlais (Béarla: Ardglass) atá suite ar leithinis Leath Chathail, i gContae an Dúin i dTuaisceart Éireann. Tá Ard Ghlais suite thart ar 11km slí soir ó Dhún Phádraig, is ar 46.6km ó Bhéal Feirste, rud a mheallann comaitéirí ón dá áit. Tá machaire gailf móréilimh suite ar Phlás an Caisleáin, i gcroílár an tsráidbhaile.
Caprinae
Tá an fhofhine Caprinae ina cuid den fhine athchogantach Bovidae, comhdhéanta den chuid is mó de bhuaibhidí meánmhéide. Tugtar caprine ar bhall den fhofhine seo i mBéarla. Corruair, tugtar “antalóp gabhair” ar bhall freisin, mar sin féin, ní chiallaíonn an téarmaíocht gur fíorantalóip iad na hainmhithe seo: is éard is fíorantalóp ann ná buaibhid le moirfeolaíocht mar a bheadh fia nó na hAntilocapridae.
Miodóg
mion|clé|Miodóga Neoiliteacha Uachtair Is éard is miodóg (nó duirc) ann ná scian le barr géar a bhí deartha nó gur féidir léi a bheith úsáidte mar uirlisí troda i gcomhair sáite. Téann dearadh na huirlise siar go dtí aimsir réamhstaire an duine, agus baineadh úsáid as miodóga ón tréimhse sin ar aghaidh do dtí an lá atá inniu ann i gcomhfhorrántais nó achrainn dlúth-chomhrac. D'úsáid go leor cultúr ársa miodóga maisithe chun críocha deasghnátha agus searmanais, treocht a lean go dtí na linne seo i bhfoirm sceana ealaíne. Caithfidh go ndeachaigh cruth sainiúil agus úsáid stairiúil na miodóige i gcion go mór ar shaol an duine ar an domhan. mion|Miodóg Mogólach ón [[India]]
Caprinae
Mheas roinnt tacsanomaíochtaí níos luaithe gur fhine faoi leith iad na Caprinae ar a dtugtar Capridae (agus dá bharr sin 'caprida'), ach anois, de ghnáth, meastar gur fofhine laistigh den fhine Bovidae í, dá bharr sin is cineál buaibhid í an 'caprina'.
Tréithe
Cé go bhfuil an chuid is mó antalóp gabhair tréadúil agus go mbíonn siad téagartha, bíonn siad éagsúil i go leor bealaí eile — tá an mhuscdhamh (Ovibos moschatus) in oiriúint ón gcuid is measa den fhuacht ar an tundra; tá an gabhar sléibhe na Sléibhte Creagacha (Oreamnos americanus) de Mheiriceá Thuaidh sainfheidhmeach le haghaidh tír-raoin an-ghairbh; bíonn an t-úirial (Ovis orientalis) lonnaithe i limistéar atá, den chuid is mó, neamhthorthúil ón Chaismír go dtí an Iaráin, lena n-áirítear go leor dúichí gaineamhlaigh. Creidtear gur réamhtheachtaí na caorach (Ovis aries) é an mouflon Eorpach (Ovis musimon).
Speiceas díofa
Fine  BOVIDAE
Géinis iontaiseacha
Aithníodh na géinis díofa seo a leanas de Caprinae:
Blaenau Gwent (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Blaenau Gwent. Cruthaíodh sa bhliain 1983 é. Is é Nick Smith (LO) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Lafayette, Louisiana
mion|250px|Lafayette Cathair i ndeisceart Louisiana is ea Lafayette. Sa bhliain 2010 fuarthas 120,623 duine ina gcónaí in Lafayette.
Neil Ronan
Iománaí is ea Neil Ronan. As Contae Chorcaí dó, agus imríonn sé le foireann a chontae. Is tosaí é.
Muileann nam Piúirneachan
Is sráidbhaile ar Oileán Arainn, Comhairle Shiorrachd Áir a Tuath, é Muileann nam Piúirneachan.
Baile Mo Chaluim
Is baile suite i bhFìobha é Baile Mo Chaluim.
Baile Uí Bheoláin
Sráidbhaile in Éirinn is ea Baile Uí Bheoláin. Tá an baile suite i gContae an Chláir. Bhí cónaí ar 152 dhuine i mBaile Uí Bheoláin sa bhliain 2011.
Flodaigh Mór
Is oileán é Flodaigh Mór, gar do Beinn na Faoghla sna hOileáin Siar, i gComhairle nan Eilean Siar.
Athens, Georgia
Cathair in oirthear Georgia is ea Athens. Sa bhliain 2010 fuarthas 115,452 duine ina gcónaí in Athens.
Sannaig
Is sráidbhaile ar Oileán Arainn, Comhairle Shiorrachd Áir a Tuath, é Sannaig.
Conradh Liospóin
thumb|300px|Stádas an chonraidh {{legend|#CDCC00|Reifreann ar feitheamh}} {{legend|#0055D2|Daingniú parlaiminteach ar feitheamh}} {{legend|#028002|Daingnithe }} {{legend|#E60003|Diúltaithe}} Is conradh Eorpach é Conradh Liospóin. Shínigh ballstáit an AE é i bpríomhchathair na Portaingéile ar an 13 Nollaig 2007. Ghlac muintir na hÉireann le Conradh Liospóin ar an 2 Deireadh Fómhair 2008 agus iad ag vótáil don dara huair.
Le conradh Liospóin, a tháinig i bhfeidhm ag deireadh na bliana 2009, tugadh cumhachtaí nua déanta dlíthe do Pharlaimint na hEorpa agus cuireadh ar comhchéim í le Comhairle na nAirí i dtaca le cinneadh a dhéanamh i dtaobh cad a dhéanann an tAE agus conas a chaitear airgead. Chomh maith leis sin, d’athraigh sé an tslí ina n-oibríonn an Pharlaimint i gcomhar le hinstitiúidí eile agus thug sé tuilleadh tionchair do na Feisirí ar lucht reáchtála AE. clé|mion|271x271px|[[Gordon Brown|Gordon Brown, "Iompar míghairmiúil agus páistiúil" a dúirt cuid den preas ag an am.  ]]
Conspóíd
Chuir Rialtas na Breataine glacadh an Chonartha ar an méar fhada. Bhí Príomh-Aire na Breataine ag an am, Gordon Brown, idir dhá chomhairle go dtí an 13 Nollaig 2007.
Tháinig sé ar deireadh chun an Conradh a shíniú, cé go raibh sé déanach. I ndáiríre, rinne sé neamhiontas de na Ceannairí Stáit eile. "Iompar míghairmiúil agus páistiúil" a dúirt cuid den preas ag an am.
Ainm iomlán an Chonartha
Is é an t-ainm iomlán ná "Conradh Liospóin ag leasú an Chonartha ar an Aontas Eorpach agus an Chonartha ag Bunú an Chomhphobail Eorpaigh". mion|Shínigh [[Bertie Ó hEachthairn|Bertiie Ahern an Conradh]]
Leagan amach an Chonartha
Tá 272 leathanaigh sa leagan Gaeilge den conradh. mion|[[Bertie Ó hEachthairn|Bertiie Ahern, Dermot Ahern]]
Comhdhéanamh
Tá an conradh leagtha amach mar seo a leanas:
mion|The Lisbon Treaty Song 2009
Brollach
Conradh Liospóin ag leasú an Chonartha ar an Aontas Eorpach agus an Chonartha ag bunú an Chomhphobail Eorpaigh, arna dhéanamh i Liospóin, an 13 Nollaig 2007 mion
Airteagail
Leasuithe ar an gConradh ar an Aontas Eorpach agus ar an gConradh ag Bunú an Chomhphobail Eorpaigh mion|European Union (Amendment) Act 2008
Prótocail
[[Íomhá:Conradh Liospóin Éire 2.png|mion|Tuarascáil an Choimisiúin Reifrinn ar an Reifreann ]] [[Íomhá:Conradh Liospóin Éire 1.png|mion|Tuarascáil an Choimisiúin Reifrinn ar an Reifreann ]] A. Prótacail a chuirfear i gceangal leis an gConradh ar an Aontas Eorpach, leis an gConradh ar fheidhmiú an Aontais Eorpaigh agus, de réir mar is iomchuí, leis an gconradh ag bunú an chomhphobail Eorpaigh do fhuinneamh adamhach
B. Prótacail a chuirfear i gceangal le Conradh Liospóin
Míniú ar na hAirteagail
Airteagal 1 Mionathraíonn an t-airteagal seo na conarthaí eile maidir leis an Brollach, Forálacha Ginearálta, Prionsabail Dhaonlathacha, Institiúidí, Comhar Feabhsaithe, Forálacha Ginearálta maidir leis an nGníomhaíocht Sheachtrach, An Comhbheartas Eachtrach agus Slándála, Comhbheartas Slándála agus Cosanta agus na Forálacha Críochnaitheacha.
Airteagal 2 (an ceann is mó). Sé seo an chuid den conradh a leasaíonn an Conradh ag bunú an Chomhphobail Eorpaigh, ar a dtabharfar An Conradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh as seo amach.
Stair na Gaeilge
Téann stair na Gaeilge siar go dtí timpeall 2600-1200 R.C.R.
Conradh Liospóin
Míniú ar na hAirteagail
Leasaíonn sé 75 ailt sa conradh eile ina áirítear iomaí cineálacha gnóthaí ag plé leis an geilleagar, cearta an duine, cearta an oibrí, iompar, cáineachas, forais an AE, béascna, turasóireacht, sláinte, fuinneamh srl.
Airteagal 3 Deir an t-airteagal seo go mbeidh an conradh i bhfeidhm go dtí go tiocfaidh conradh eile ina ionad.
Airteagal 5 Míníonn an t-airteagal seo athchruthú agus athuimhriú na conarthaí leasaithe atá mar bhunús Conradh Liospóin.
Stair na Gaeilge
An tOgham agus an tSean-Ghaeilge
Is follasach gurb í an litríocht chráifeach an litríocht ba sine i Sean-Ghaeilge, agus gur theastaigh ó na manaigh Éireannacha ábhar reiligiúnda a scríobh do na daoine ina dteanga dhúchais féin. Is dócha gur cumadh na chéad iomainn eaglasta agus na chéad urnaithe fileata sa Ghaeilge chomh moch leis an séú haois. Is é Amra Choluim Chille an píosa is sine den chineál seo litríochta atá fágtha againn. Gaeilge thar a bheith seanársa atá ann, níos ársa fiú ná an chuid is mó den tSean-Ghaeilge, agus cuma sheanfhaiseanta ar an meadaracht a chleachtaítear ansin fosta. Is dóigh leis na saineolaithe gurbh é Dallán Forgaill a cheap an saothar seo i ndeireadh na séú haoise, nuair a fuair Colm Cille bás.
Conradh Liospóin
Míniú ar na hAirteagail
Airteagal 6 Míníonn an t-airteagal seo daing₩neoidh gach stát an conradh de réir a rialacha féin agus go rachaidh an conradh i ngníomh ar an 1 Eanáir 2009 nó ar an chéad lá den mhí tar éis don stát deiridh é a dhaingniú.
Stair na Gaeilge
An tOgham agus an tSean-Ghaeilge
Sa tréimhse chéanna a scríobhadh Félire Oengusso. Mar is léir ón teideal, féilire atá ann agus é scríofa i bhfoirm fhileata: tá dán ansin do gach lá i rith na bliana, agus ábhar reiligiúnda ann, nó tugann gach dán acu seo cur síos ar naomh an lae agus ar na héachtaí a rinne sé ar mhaith leis an gcreideamh.
An Mheán-Ghaeilge
De réir a chéile, tháinig meath ar thraidisiún scríofa na Sean-Ghaeilge, agus an Mheán-Ghaeilge ag teacht ina háit. Teanga cineál measctha is ea an Mheán-Ghaeilge, nó is deacair aon chaighdeán nó norm ceart a leagan amach di. Tá idir chaint na ndaoine agus ghramadach chasta na Sean-Ghaeilge ag dul trí chéile sa Mheán-Ghaeilge, agus thairis sin, is féidir forcheartú a fheiceáil ansin - is é sin, iarrachtaí teipthe ar chloí le caighdeán na Sean-Ghaeilge nach bhfuil ceart de réir an chaighdeáin sin ná de réir chaint na ndaoine.
Conradh Liospóin
Nuálaíochtaí Tábhachtacha
Cuirfidh an Cairt um Chearta Bunúsacha, fógartha ag an AE i 2000, na ballstáit faoi cheangal dlíthiúil.
Cumascófar cúram an tArd-ionadaí do Ghnóthaí Eachtracha agus don Bheartas Slándála agus an Coimisinéir Caidreamh Seachtrach agus Beartas Comharsanachta Eorpach
Stair na Gaeilge
An Mheán-Ghaeilge
Saothar tábhachtach eile den chineál chéanna is ea Saltair na Rann ó dheireadh na deichiú haoisea; : céad go leith de ranna atá ann agus ábhair Bhíobla á gcardáil iontu.
Conradh Liospóin
Nuálaíochtaí Tábhachtacha
Gheobhaidh Feis na hEorpa, a thoghann na daoine go díreach, breis cumhachtaí trí an nós imeachta comhchinnidh a leathnú amach i mórán réimsí. Beidh cúramaí breise ag na feiseanna tíorthúla freisin.
Leathnófar vótáil tromlach dúbailte sa Chomhairle Eorpach go tuilleadh réimsí ó 2014 ar aghaidh.
Stair na Gaeilge
An Mheán-Ghaeilge
Tháinig go leor litríochta eile ar an tsaol le linn ré na Meán-Ghaeilge. Chum Flann Mainistreach (1000-1056) dánta staire. Cumadh an Dinnshenchas le linn ré na Meán-Ghaeilge freisin.
Conradh Liospóin
Nuálaíochtaí Tábhachtacha
Cúram nua ar feadh tréimhse dhá bhliain go leith chun gnó an Chomhairle a eagrú níos fearr in ionad an t-uachtarántacht a bhogann thart gach sé mhí.
Stair na Gaeilge
An Mheán-Ghaeilge
Tá leaganacha Meán-Ghaeilge d'eipicí Laidine ann, mar shampla Cogadh na gCarad le Lucánas. Sampla eile de litríocht na linne seo is ea Aislinge Meic Con Glinne.
Conradh Liospóin
Nuálaíochtaí Tábhachtacha
Ligeann sé seo don AE conarthaí idirnáisiúnta a shíniú.
Gnóthaí Eachtracha an AE
De réir an conradh, is réimse beartais é caidreamh eachtracha a bhfuil gá le aontoilíocht i measc baill an AE. Cumascófar cúram an tArdionadaí do Ghnóthaí Eachtracha agus don Bheartas Slándála le cúram an Coimisinéir Caidreamh Seachtrach agus Beartas Comharsanachta Eorpach chun líon na coimisinéirí a laghdú. Beidh an tArdionadaí mar leasuachtarán ar an gCoimisiúin agus beidh foireann thaighleoireachta acu. Glaofar an tArdionadaí an Aontais do Ghnóthaí Eachtracha agus don Bheartas Slándála ar an té seo sa conradh.
Stair na Gaeilge
An Nua-Ghaeilge
Le teacht an dóú haois déag, múnlaíodh an caighdeán nua - caighdeán a bhí sách cóngarach do chaint na ndaoine, an chuid ba mhó léinn acu ar a laghad - ar a dtugtar an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach. Caighdeán sách dian atá inti, agus í saor go hiomlán ó gach cineál canúnachais. Is fíor go raibh cead ag na filí úsáid a bhaint as dhá leagan chanúnacha den fhocal chéanna le freastal ar riachtanais na ríme is na rithime (abair, clach agus cloch), ach níorbh ionann sin is a rá go mbeadh an file seo níos claonta chun an leagan seo a úsáid agus an file úd eile níos doirte d'fhoirm a chanúna féin - bhí an bheirt acu ag úsáid an dá fhoirm, de réir mar a d'éilíodh dlíthe na filíochta.
Eileanan Chearabhaigh
Is oileán é Eileanan Chearabhaigh, gar do Beinn na Faoghla sna hOileáin Siar, i gComhairle nan Eilean Siar.
Conradh Liospóin
Feiseanna na hEorpa agus tíorthúla
Neartófar Feis na hEorpa, a thoghann na daoine go díreach, faoin conradh. Roimh an conradh seo, tháinig formhór réimsí beartais faoi nós imeacht comhchinnidh. I ndiaidh daingniú an conradh, baineann an nós imeachta seo (ar a glaotar "an gnáth nós imeachta reachtaíochta" anois) le beagnach gach réimse de beartais an AE agus dá bhrí sin beidh na cumhachtaí céanna ag Feis na hEorpa agus atá ag an Chomhairle, agus feidhmeoidh an dá fhoras le chéile mar reachtas dá sheomra. Sna beagán réimsí atá fágtha (ar a glaotar "nósanna imeachta reachtaíochta sainiúil" anois), tá an ceart ag an Fheis chun toiliú le beart ón gComhairle, nó a mhalairt go cruinn, seachas sna beagán cásanna nuair a bhíonn an sean nós imeachta Comhairliúchain i bhfeidhm (nuair ar gá don Chomhairle dul i gcomhairle le Feis na hEorpa roimh guth a chaitheamh ar moladh an gCoimisiúin agus aird a thabhairt ar tuairimí an bhFeis. Níl sí faoi cheangal tuairimí an bhFeis seachas an dualgas dul i gcomhairle léi. Caithfear dul i gcomhairle leis an Fheis arís má imíonn an Chomhairle rófhada ón moladh bunaidh).
Faigheann an Fheis cumhachtaí níos láidre agus níos leithne ar cáinaisnéis an AE ina iomlán, ní amháin caiteachas neamhéigeantach.
Stair na Gaeilge
An Nua-Ghaeilge
Baineann go leor de litríocht na Fiannaíochta leis an ré seo freisin, chomh maith le go leor litríochta inste nó reiligiúnda.
Conradh Liospóin
Feiseanna na hEorpa agus tíorthúla
Bronnfar cúram níos mó in athchóiriú ar bith ar an Conradh AE (Airteagal 33 nua in ionad Airteagal 48) agus chun freagairt do iarratais nua do bhallraíocht (Airteagal 34 nua in ionad Airteagal 49) ar na feiseanna tíorthúla. Beidh feiseanna tíorthúla in ann bearta a churann comhoibriú breithiúnach i gnóthaí sibhialta chun cinn a chros (Airteagal 69d nua).
Stair na Gaeilge
An Nua-Ghaeilge
Chuir tosach na séú haoise déag agus maidhm Chionn tSáile deireadh sách giorraisc le saothrú na Nua-Ghaeilge Clasaicí. An cineál Gaeilge a scríobhtaí i mblianta dorcha na bPéindlíthe, má scríobhtaí in aon chor í, ní raibh ann ach meascán den chanúint áitiúil agus cibé blúirín den teanga Chlasaiceach a bhí foghlamtha ag an scríbhneoir, agus an chanúint ag fáil an lámh in uachtar ar an gcaighdeán clasaiceach le himeacht na gcéadta bliain.
Conradh Liospóin
Vótáil sa Chomhairle
Tabharfaidh an conradh nós imeachta vótála nua isteach i gComhairle an Aontas Eorpaigh le haghaidh reachtaíocht nach bhfuil gá le cinntí d'aon toil dóibh. Sroichtear an "tromlach cáilithe", mar a glaotar ar, nuair a chaitheann tromlach de na ballstáit (55%) atá ionadaíodh do tromlach na saoránaigh uile (65%) guth ar son moladh. Nuair nach bhfuil an Chomhairle ag feidhmiú ar moladh an gCoimisiúin, méadaítear tromlach riachtanach de na ballstáit uile go 72% agus fanann an ceanglas daonra mar i gcéanna. Chun bac a chur ar reachtaíocht caithfidh ar a laghad 4 tír bheith i gcoinne moladh.
Stair na Gaeilge
An Nua-Ghaeilge
Nuair a briseadh ar na Gaeil i gCath Chionn tSáile, tháinig meath ar sheansaol agus sheanlitríocht na nGael. Tá cuid thábhachtach d'oidhreacht na nGael ar fáil dúinn fós mar gheall ar shaothair a cumadh sa 16ú céad, mar shampla "Annála Ríoghachta Éireann" a cumadh faoi stiúir Mhíchíl Uí Chléirigh (1575-1645) agus "Forus Feasa ar Éirinn" le Seathrúin Chéitinn.
Conradh Liospóin
Réimsí beartais
De réir an conradh, cuirfear rud eile in áit comhdhéanamh trí "cholún" an AE. Méadófar inniúlachtaí an AE in dhá réimsí reachtaíochta suntasacha nó "colúin" - Beartas Eachtrach agus Slándála (an dara colún) agus Comhoibriú Póilíneachta agus Breithiúnach i gCúrsaí Coiriúla (an treas colún) - ag an t-am céanna.
Stair na Gaeilge
An 18ú céad agus an 19ú céad
Cé go raibh deireadh tagtha le ré na bpátrún, lean go leor daoine ar aghaidh ag cumadh saothar i nGaeilge, mar sheampla Peadar Ó Doirnín (1704-68), Aindrias Mac Craith (1708-95), Donnchadh Ruadh Mac Con Mara (1715-1810), Eoghan Ruadh Ó Súilleabháin (1748-84), Eibhlín Dhubh Ní Chónaill (1748-1800), a chum Caoineadh Airt Uí Laoghaire, nuair a maraíodh Art, a fear céile, sa bhliain 1773, Brian Merriman (1747-1805), an file a chum Cúirt an Mheán Oíche, Antaine Ó Reachtabhra (1784-1835).
Conradh Liospóin
Réimsí beartais
Sa conradh tá réimsí beartais an AE aicmithe i gceann de na trí réimsí a leanas:
Stair na Gaeilge
Le Déanaí
I ndeireadh na naoú haoise déag, cuireadh an Nua-Ghaeilge chomhaimseartha ar bun. Ar dtús, rinne lucht an ghlanteangachais, a raibh daoine ar nós Risteard de Hindeberg orthu, iarrachtaí áirithe ar chaighdeán na Nua-Ghaeilge Clasaicí a athréimniú, ach b'é an scríbhneoir biseach úd, an tAthair Peadar Ua Laoghaire, a rug bua ar de Hindeberg agus an dóigh a raibh sé ag cur béim ar ghnáthchaint na ndaoine. Tháinig an t-úrscéal Séadna, i gcló sa bhliain 1907, go gairid i ndiaidh do Dhubhghlas de hÍde a óráid mhór a thabhairt uaidh faoi chomh tábhachtach is a bhí sé an galldachas a ruaigedh as Éirinn. Is fíor nach raibh i leabhar an Athar Peadar ach dornán scéalta ón mbéaloideas, agus iad ceangailte le chéile le scéal an ghréasaí Séadna féin, fear a dhíol a anam leis an diabhal agus ar diúltaíodh faoina ligean isteach in Ifreann chomh maith leis na Flaithis. Mar sin féin, bhí Gaeilge líofa nádúrtha ann, rud a thaitin go mór mór le lucht athbheochana na teanga. I ndiaidh Shéadna, aistriúcháin nó athinsintí ar scéalta clasaiceacha ba mhó a tháinig ó pheann an Athar Pheadair, leithéidí an leagain Ghaeilge a rinne sé de Don Quixote, agus dála go leor daoine aithnidiúla eile i saol na Gaeilge, scríobh sé dírbheathaisnéis freisin, Mo Scéal Féin, a áirítear ar bhunchlocha litríocht na Gaeilge chomh maith céanna.
Conradh Liospóin
Réimsí beartais
Is féidir le na ballstáit diúltú bheith páirteach i roinnt do na réimsí beartais seo. Tugann an conradh rogha deis do tíortha diúltú bheith páirteach i mbeartais AE i réimse póilíneacht agus dlí coiriúil.
Stair na Gaeilge
Le Déanaí
Is mar réabhlóidí ba mhó a bhain Pádraig Mac Piarais amach a chlú iarbháis, ach is gá aird a tharraingt air gur scríbhneoir Gaeilge a bhí ann, leis. Scríobh sé roinnt gearrscéalta rómansúla, traigéideacha fiú, agus iad suite i saol na Gaeltachta. Is é "Eoghainín na nÉan" an ceann is mó a théann i bhfeidhm ar an léitheoir, go háirithe ar an léitheoir atá eolach ar chinniúint an scríbhneora.
Conradh Liospóin
Uachtarán Comhairle na hEorpa
Cruthaíonn buanchúram nua Uachtarán Comhairle na hEorpa sa conradh. Tá an duine seo, iar-phríomhaire go ródhócha, mar Uachtarán ar Comhairle na hEorpa ar feadh tréimhse dhá bhliain go leith in ionad an córas atá ann faoi láthair ina mbíonn gach stát mar uachtarán ar feadh tréimhse sé mhí. Tarlaíonn an toghchán i measc na taoisigh rialtais, trí córas vótáil tromlach cáilithe, agus is féidir an tUachtarán a chur as a chúram ar an dóigh chéanna. Ciallaíonn sin go roghnófar, ní toghfar, an té roghnaithe ag na taoisigh rialtais. Níl aon ó Feis na hEorpa,
Stair na Gaeilge
Le Déanaí
Bhí Pádraic Ó Conaire ina státseirbhíseach sóisearach i Londain nuair a chuala sé iomrá ar athbheochan liteartha na Gaeilge. B'as Gaillimh dó, agus canúint an cheantair timpeall aige, siúd is gur féidir lorg Ghaeilge Chontae an Chláir a aithint ar a stíl fosta, canúint a chuaigh i léig idir an dá linn. Scríobh sé scéalta faoi imirce na nÉireannach go Sasana, faoin saol crua a bhí acu thall ansin, faoin bhfánaíocht agus faoi athbheochan an spioraid náisiúnta. B'é an t-úrscéal greanntragóideach úd "Deoraíocht" a mhórshaothar. Thairis sin, scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus altanna iriseoireachta. deas|200px|thumb|Comhartha bóthair. Is iad na dírbheathaisnéisí Gaeltachta a cuireadh i gcló idir an dá chogadh domhanda, áfach, na clasaicigh mhóra chomhaimseartha. An triúr is clúití acu, is iad An tOileánach le Tomás Ó Criomhthain, Peig - tuairisc a thug Peig Sayers ar imeachtaí a beatha féin, agus "Fiche Bliain ag Fás" le Muiris Ó Súilleabháin. B'as an mBlascaod Mór do na dírbheathaisnéisithe seo: seandaoine a bhí sa chéad dís acu, agus iad ag tabhairt cur síos ar a saol féin i nGaeilge ghlan an oileáin; ach fear óg a bhí i Muiris, agus súil eile ar fad aige ar na cineálacha imeachtaí a bhí ar siúl san áit. Thar aon rud eile, bhí na leabhair seo ceaptha le Gaeilge mhaith dhúchasach de chuid na sean-Ghaeltachta aonteangaí a scaipeadh i measc na scoláirí, ach is é an gnáthghearán inniu ná gur baineadh mí-úsáid pholaitiúil as na leabhair seo - Peig go háirithe - le coimeádachas cultúrtha agus reiligiúnda a chur chun cinn i measc na bpáistí, dála shíolteagasc na dtíortha ollsmachtúla.
Conradh Liospóin
Méadú agus dealú
Tá forálacha sa conradh do stáit ar mian leo bheith mar ballstát den AE chun cloí le luachanna an AE. Tá forálacha ann freisin ionas gur féidir le ballstát scaradh ón aontas i gceart agus go dleathach.
Stair na Gaeilge
Le Déanaí
Is deacair gan an cheist a chur, nárbh fhearr do na máistrí scoile an dírbheathaisnéis ó Ghaeltacht Chúige Uladh, Rotha Mór an tSaoil le Micí Mac Gabhann, a chur os comhair na ndaltaí in áit an triúr Blascaodach. Scéal is ea gur beag duine nach gcuirfeadh sé spéis ann, nó bhí saol suimiúil ag Micí: chuaigh sé go Meiriceá le hór a bhaint as talamh sioctha Alasca in Klondyke, agus é ag saothrú luach a phasáiste ag rúpáil oibre anseo is ansiúd, aon áit a raibh na fostóirí sásta post a thabhairt d'Éireannach a bhí - mar a fheictear don léitheoir - dall go leor ar an mBéarla an chuid ba mhó den am.
Caerffili (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Caerffili. Cruthaíodh sa bhliain 1918 é. Is é Wayne David (LO) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Conradh Liospóin
Athrú aeráide agus dlúthpháirtíocht fuinnimh
Tá comhaontaithe breise sa conradh maidir le athrú aeráide agus an troid i gcoinne téamhú na cruinne, atá leagtha síos mar spriocanna ag an AE. Lena chois sin, leasaíodh forálacha éagsúla sna conarthaí chun dlúthpháirtíocht maidir le fuinneamh agus athraithe do bheartas fuinnimh an AE a chur sa conradh.
Stair na Gaeilge
Le Déanaí
Bhí muintir na gcúigí eile ag fáil deacair ciall a bhaint as an litríocht Mhuimhneach. Mar sin, bhí siad den tuairim gur chóir a gceart a bhaint amach do na canúintí eile sa litríocht. B'iad an bheirt deartháireacha ó na Rosa, Séamus Ó Grianna agus Seosamh Mac Grianna, na scríbhneoirí ba mhó ó Chúige Uladh. Bhí siad páirteach i gCogadh Saoirse na hÉireann agus i gCogadh Cathartha na hÉireann, agus chaith siad tamall i mbraighdeanas i ndiaidh an dá chogadh, ach bhain gach duine acu deireadh súile den náisiúnachas a fhad agus a bhí leas mhuintir na Gaeltachta i gceist. Tá an frustrachas le haithint ar go leor dár scríobh siad. Mar sin féin, bhí siad sách difriúil le chéile mar scríbhneoirí. Scríobhadh Seosamh, an duine ab óige acu, leabhair uaillmhianacha ardealaíonta, leithéidí an úrscéil An Druma Mór agus na dírbheathaisnéise Mo Bhealach Féin; ach sháraigh air mórán ratha a bhaint amach dó mar scríbhneoir. Tháinig críoch dheifnideach lena chuid scríbhneoireachta nuair a cuireadh i dteach na ngealt é agus síocóis dhúlagrach ag luí ar a intinn. Maidir le Séamus, áfach, chaith sé a shaol ag scríobh leabhar i ndiaidh a chéile i stíl sheanaimseartha rómánsúil, go dtí gur éirigh sé as an nGaeilge ar fad roimh dheireadh a bheatha sna seascaidí. Le teann éadóchais i dtaobh thodhchaí na teanga, chuaigh sé leis an ngluaiseacht Language Freedom Movement, a bhí in aghaidh mhúineadh éigeantach na Gaeilge. thumb|260px|Fógra dátheangach i mBéarla agus Gaeilge
Victorville, California
Cathair i ndeisceart California is ea Victorville. Sa bhliain 2010 fuarthas 115,903 duine ina gcónaí in Victorville.
Stair na Gaeilge
Le Déanaí
Is é Máirtín Ó Cadhain an scríbhneoir Gaeilge ba thábhachtaí san fhíchiú haois, áfach. Duine nua-aimseartha ar fad a bhí ann, fear a chuir spéis bheo bhíogúil i gcúrsaí a chomhaimsire sa bhaile is i gcéin, agus é ag baint úsáide as gach cineál cleasa nua ina chuid scríbhneoireachta leis an teanga agus an litríocht a thabhairt i gcrann. Scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus trí úrscéal nár tháinig ach an chéad cheann acu, Cré na Cille, amach lena shaol féin. Úrscéal atá ann a thugann cur síos criticiúil ar shaol na Gaeltachta ó bhéal na marbhán atá ag déanamh créafóige sa reilig - rud ba mhó a shamhlófaí le litríocht Mheiriceá Theas. Connachtach a bhí i Máirtín, agus é ag cloí le gramadach a chanúna féin, fiú i gcomhthéacsanna ar ghá, dar leat, caighdeánú níos déine ná sin a chur i bhfeidhm ar an teanga. Ní raibh drogall ar bith air roimh fhocail de chuid canúintí eile, ó Ghaeilge na hAlban, ón Nua-Ghaeilge Chlasaiceach agus ó bhéarlagair na dtéarmadóirí i mBaile Átha Cliath a ghlacadh isteach ina chuid Gaeilge de réir mar a theastódh uaidh.
Go háirithe i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, chuaigh scríbhneoirí neamh-Ghaeltachta i mbun pinn, daoine nár fhoghlaim an teanga ach ar scoil. Rinne cuid acu léirscrios ar an teanga leis na struchtúir amscaí Béarlachais a d'úsáididis ina gcuid scríbhneoireachta, ach ón taobh eile de, d'éirigh le cuid acu téamaí nua a thabhairt isteach i litríocht na teanga. Áirítear Diarmaid Ó Súilleabháin agus Eoghan Ó Tuairisc ar dhaoine de na scríbhneoirí is tábhachtaí acu siúd.
Bhí Eoghan Ó Tuairisc ina dhealbhadóir agus ina ealaíontóir sula ndeachaigh sé leis an scríbhneoireacht. Scríobh sé na húrscéalta tábhachtacha stairiúla L'Attaque, faoi imeachtaí Bhliain na bhFrancach i gContae Mhaigh Eo, agus Dé Luain, faoi Éirí Amach na Cásca. Tá an leabhar seo scríofa de réir mar a chomhcheanglaítear na smaointí, seachas de réir mar a thiteann na himeachtaí amach.
Scríobh Breandán Ó Doibhlin aistí agus úrscéalta uaillmhianacha nua-aimseartha, agus bhí Seán Ó Riordáin ar fhilí móra na tíre de réir gach caighdeán.
Shirley, Londain
Is baile é Shirley atá suite sa bhuirg London Borough of Croydon, Londain Theas.
Beinn Tarsuinn
Is sliabh in Albain í Beinn Tarsuinn, atá suite ar an Oileán Arainn, Comhairle Shiorrachd Áir a Tuath.
Roc (craiceann)
Is éard is roc ann ná eitre nó crupóg sa chraiceann. De ghnáth, bíonn roic le feiceáil i gcraiceann mar thoradh ar an phróisis aosaithe, mar shampla gliceúchán, nó ar bhonn sealadach, mar thoradh ar fanacht fhada (níos mó ná cúpla nóiméad) faoi uisce. Is cúis le ghothaí gnúise tráthrialta, aosú, easpa hiodráitithe, tobac a chaitheamh, agus fachtóirí eile nach iad an próiseas rocaithe a chuir i gcrích. Tosaíonn an tsraith sheachtrach den chraiceann ag ionsú uisce má tá sé nochtaithe go fadtréimhseach faoi uisce. Ní leathnaíonn an craiceann go cothrom, agus dá bharr sin cruthaítear roic. Is féidir idiú uisce sa chorp, mar a tharlaíonn le díhiodráitiú, crupóg nó filleadh a chur ar an gcraiceann. Is cúis le Chortisola díghrádú chollaigin chraicinn.
Ossian Smyth
Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála do cheantar Dhún Laoghaire é Ossian Smyth ón Olltoghchán 2020. Is polaiteoir Éireannach é le haghaidh an Pháirtí Ghlais. Tar éis an toghchán áitiúil in Éirinn i 2014, bhí Ossian Smyth tofa do Dún Laoghaire - Rath an Dúin Comhairle Contae. Bhí sé ina Chathaoirleach don Dún Laoghaire - Rath and Dúin Comhairle Contae ó 2018 - 2019.
Tá céim Baitsiléir Ealaíon i ríomheolaíocht aige ó Choláiste na Tríonóide.