cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
An Ghréigis
An Chipir
Teanga oifigiúil í an Ghréigis sa Chipir (chomh maith leis an Tuircis). Is í an Ghréigis liteartha chéanna a chleachtann na cainteoirí sa Ghréig féin agus sa Chipir, ach tá canúint shoaitheanta ag muintir na Cipire agus fuaimeanna iontu nach gcluinfeá sa mhórthír. Tháinig a lán focal iasachta isteach ón Tuircis agus ó theangacha Rómánsacha na dtíortha timpeall na Meánmhara, an tSean-Fhraincis agus an Iodáilis mar shampla. Úsáidtear focail Araibise fós a fuarthas tríd an Tuircis.
An Iodáil
Tá stádas oifigiúil ag an nGréigis mar theanga mionlach in áiteanna áirithe san Iodáil. I ndeisceart na tíre a labhraítear í, i gcúige Salento agus i gcúige Calabria. Is gnách leis na cainteoirí Griko nó Greko a thabhairt ar an gcanúint s'acu. De réir teoiric amháin téann an Griko siar go dtí na coilíneachtaí Gréagacha a bunaíodh i ndeisceart na hIodáile, ach ón taobh eile de dealraíonn sé go bhfuil an chuid is mó de ghramadach an Griko bunaithe ar an Koiné, siúd is gur féidir sliocht na canúna Dóraí a aithint uirthi chomh maith. Is léir go ndeachaigh an Iodáilis, nó na canúintí Rómánsacha i ndeisceart na hIodáile, i bhfeidhm ar an nGréigis áitiúil freisin, agus focail iasachta Rómánsacha ag fluirsiú sa chanúint.
An Rómáin
Sa bhliain 2002 bhí 4,146 cainteoir dúchasach Gréigise ina gcónaí sa Rómáin.
S.A.M.
De réir shuirbhé ó 2006-2010 bhí an Ghréigis ó dhúchas ag 321,144 duine i S.A.M..
An Úcráin
Sa bhliain 2000 bhí an Ghréigis ó dhúchas ag 5,829 duine san Úcráin, síos ó 7,210 sa bhliain 1970.
Cartoon Network Too
mion Cainéal do pháistí ab ea Cartoon Network Too, ó Turner Broadcasting, a bhí ann idir 2006-2007.
Catacól
C6H4(OH)2, 1, 2-déhiodrocsaibeinséín, solad gan dath le leáphointe 105 °C. Is féidir leis coimpléisc láidre a dhéanamh le miotail trí chrágadh. I measc na ndíothaíoch tábhachtach uaidh, tá aidréanailín is dopa.
Afraidíté
Is í Afraidíté (nó Afradaíte; as Gréigis: Ἀφροδίτη, traslitriú: Aphrodítē, seanfhuaimniú [a.pʰro.dǐː.tɛː], nua-fhuaimniú: [a.froˈði.ti]) dia an ghrá, na drúise, na scéimhe, an phléisiúir, an phaisin agus na giniúna i miotaseolaíocht Ghréagach. Is ball den Dháréag Oilimpeach í chomh maith.
Troiste
Sliabh in Iorras, i gContae Mhaigh Eo is ea Troiste (322 m).
Adónas
Is pearsa bainte le miotaseolaíocht na Gréige í Adónas.
Andraiméide
Is pearsa bainte le miotaseolaíocht na Gréige í Andraiméide.
Ba é Peirséas a fear céile.
Ba e Steinileas a mac.
Château de Clisson
Is caisleán é an Château de Clisson i gcomún Clisson i département Loire-Atlantique na Fraince. Tá sé ina sheasamh ar bhruach na láimhe deise den Sevre Nantaise.
Lárionad Spáis John F. Kennedy
Ó na 1950idí, an príomhionad chun spásárthaigh NASA a lainseáil. Lonnaithe ar Oileán Merrit in aice le Rinn Canaveral i stát Florida.
American Idol (sraith 7)
Is comórtas amhránaíochta teilifíse a chruthaigh Simon Fuller é American Idol, a tosaíodh i Stáit Aontaithe Mheiriceá sa bhliain 2002. Craoladh é ar Fox. Thosaigh an seachtú sraith American Idol ar 15 Eanáir 2008 agus chríochnaigh sé ar 21 Bealtaine 2008.
Cathairstáit
Ní raibh an chathair amháin i gceist nuair a labhraítí faoin chathairstát - bhí an ceantar tuaithe thart timpeall uirthi i gceist freisin. Tógadh ballaí cosanta thart ar roinnt de na cathracha. Shín ballaí na hAithine ón gcathair go dtí an calafort, Piréas, thart ar 5 km.
Cogadh na Peilipinéise
Ba chogadh cathartha idir an Aithin agus Sparta agus a gcuid comhghuaillithe ar an dá thaobh Cogadh na Peilipinéise ó 431-404 R.Ch. Níor tharla aon chath mór le linn an chogaidh. Bhí cabhlach na hAithine ní ba threise ná cabhlach Sparta ach ba laige a n-arm. Mharaigh plá an ceathrú cuid de mhuintir na hAithine i 430 R.Ch., rud a d'fhág an cathairstát sin an-lag ar fad. Chloígh Sparta an Aithin sa bhliain 404 R.Ch. le cabhlach nua a thóg siad le cabhair ón sean-namhaid, an Pheirs. Rinne Thucydides cur síos ar an gcogadh seo ina leabhar Stair na Cogadh Peilipinéise, agus aithnítear é seo mar thosach na staireolaíochta nua-aimseartha.
Comhaontú Aeráide Pháras
Is conradh idirnáisiúnta ar athrú aeráide é Comhaontú Pháras nó Comhaontú Aeráide Pháras (Fraincis:L'Accord de Paris), a glacadh sa bhliain 2015. Cumhdaíonn sé maolú ar an athrú aeráide, oiriúnú agus maoiniú. Shocraigh 196 pháirtí an Comhaontú ag Comhdháil 2015 na Náisiún Aontaithe ar Athrú Aeráide in aice le Páras, an Fhrainc.
Osclaíodh Comhaontú Pháras lena shíniú an 22 Aibreán 2016 (Lá an Domhain) ag searmanas i Nua-Eabhrac. Tar éis don Aontas Eorpach an comhaontú a dhaingniú, bhí sé daingnithe ag a dhóthain tíortha eile go dtiocfadh an Comhaontú atá freagrach as go leor de gháis cheaptha teasa an domhain i bhfeidhm ar an 4 Samhain 2016. Ó mhí na Samhna 2021, tá 193 chomhalta de Chreat-Choinbhinsiún na Náisiún Aontaithe ar an Athrú Aeráide (CCNAAA) ina bpáirtithe sa chomhaontú. As na ceithre bhallstát de chuid CCNAAA nach bhfuil an comhaontú daingnithe acu, is í an Iaráin an t-aon astaitheoir mór. Tharraing na Stáit Aontaithe siar ón gComhaontú go déanach in 2020, ach tháinig siad isteach arís go luath in 2021 tar éis do Joe Biden a bheith ina uachtarán ar SAM, tar éis dó an t-uachtarán Donald Trump a bhuachaint i dtoghchán uachtaránachta na Stát Aontaithe 2020.link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/54/COP21_participants_-_30_Nov_2015_%2823430273715%29.jpg/300px-COP21_participants_-_30_Nov_2015_%2823430273715%29.jpg|mion| Ceannasaithe na dtoscaireachtaí ag Comhdháil 2015 na Náisiún Aontaithe ar Athrú Aeráide i bPáras
Is é sprioc fhadtéarmach teochta Chomhaontú Pháras an t-ardú ar mheánteocht dhomhanda a choinneáil faoi bhun 2 °C os cionn na leibhéal réamhthionsclaíoch, agus b'fhearr an méadú a theorannú go 1.5 °C, á aithint go laghdódh sé sin éifeachtaí an athraithe aeráide go suntasach. Ba cheart astaíochtaí a laghdú a luaithe is féidir agus glan-nialas a bhaint amach faoi lár an 21ú haois. Chun fanacht faoi bhun 1.5 °C den téamh domhanda, ní mór astaíochtaí a ghearradh faoi 50%, a bheag nó a mhór, faoi 2030. Seo comhiomlán na ranníocaíochtaí arna gcinneadh go náisiúnta ag gach tír.. mion|Scannán a thaispeánann Laurent Fabius ag cur in iúl gur glacadh go foirmiúil le comhaontú PhárasTá sé mar aidhm aige cabhrú le tíortha dul i dtaithí ar éifeachtaí an athraithe aeráide, agus dóthain maoinithe a shlógadh. Faoin gComhaontú, ní mór do gach tír a ranníocaíochtaí a chinneadh, a phleanáil agus a thuairisciú go rialta. Ní chuireann aon mheicníocht iallach ar thír spriocanna sonracha maidir le hastaíochtaí a shocrú, ach ba cheart go rachadh gach sprioc níos faide ná na spriocanna a bhí aici roimhe seo. I gcodarsnacht le Prótacal Kyoto 1997, tá an t-idirdhealú idir tíortha forbartha agus tíortha i mbéal forbartha doiléir, ionas go mbeidh ar na tíortha sin pleananna a chur isteach le haghaidh laghduithe ar astaíochtaí freisin..
Mhol ceannairí domhanda an Comhaontú, ach cháin roinnt gníomhaí timpeallachta agus anailísithe é mar ní raibh sé ceangailteach go leor. Tá díospóireacht ar siúl faoi éifeachtacht an Chomhaontaithe. Cé nach leor na gealltanais reatha faoi Chomhaontú Pháras chun na spriocanna teochta socraithe a bhaint amach, tá meicníocht uaillmhéine méadaithe ann. Baineadh úsáid rathúil as Comhaontú Pháras i ndlíthíocht aeráide, ag cur iallach ar thíortha agus ar chuideachta ola gníomhaíocht aeráide a neartú. An 4 Iúil 2022, d’aithin Cúirt Uachtarach Chónaidhme na Brasaíle comhaontú Pháras mar chonradh um chearta an duine.
Ullmhúcháin
Tá an CCNAAA a glacadh ag Cruinniú Mullaigh na Cruinne 1992 ar cheann de na chéad chonarthaí idirnáisiúnta ar an ábhar. Leagtar síos ann gur cheart do pháirtithe teacht le chéile go rialta chun aghaidh a thabhairt ar an athrú aeráide, ag Comhdháil na bPáirtithe nó CnaP. Tá sé mar bhunsraith do chomhaontuithe aeráide amach anseo. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/38/Secretary_Kerry_Holds_Granddaughter_Dobbs-Higginson_on_Lap_While_Signing_COP21_Climate_Change_Agreement_at_UN_General_Assembly_Hall_in_New_York_%2826512345421%29.jpg/220px-thumbnail.jpg|clé|mion| John Kerry ag síniú an chonartha i Halla Chomhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe, ar son na Stáit AontaitheAn Prótacal Kyoto, a glacadh i 1997, rialaíodh laghduithe gáis cheaptha teasa do shraith teoranta tíortha ó 2008 go 2012. Cuireadh síneadh leis an bprótacal go dtí 2020 le Leasú Doha in 2012. Chinn na Stáit Aontaithe gan an Prótacal a dhaingniú, go príomha mar gheall ar a nádúr atá ceangailteach ó thaobh dlí de. Mar thoradh air seo, agus coinbhleacht dháilte, theip ar na hidirbheartaíochtaí idirnáisiúnta aeráide ina dhiaidh sin. Bhí sé i gceist le hidirbheartaíochtaí 2009 conradh comharba Kyoto a tháirgeadh, ach thit an idirbheartaíocht as a chéile agus ní raibh an Comhaontú Chóbanhávan a d'eascair as sin ceangailteach ó thaobh dlí agus níor glacadh leis go huilíoch.
Leag an Comhaontú creat síos le haghaidh chur chuige ón mbun aníos do Chomhaontú Pháras. Faoi cheannas rúnaí feidhmiúcháin CCNAAA Christiana Figuerestháinig borradh arís faoin idirbheartaíocht tar chliseadh Chóbanhávan. Le linn Chomhdháil na Náisiún Aontaithe ar Athrú Aeráide 2011, bunaíodh Ardán Durban chun ionstraim dlí a rialaíonn bearta maolaithe an athraithe aeráide a chaibidliú ó 2020 i leith. Bhí sainordú ag an ardán go gcuirfeadh an Cúigiú Tuarascáil Measúnaithe de chuid an Phainéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide (PIAA) agus obair fhochomhlachtaí an CCNAAA ar an eolas é. Bhí an comhaontú a bhí mar thoradh air sin le glacadh sa bhliain 2015. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a3/The_Prime_Minister%2C_Shri_Narendra_Modi_greeting_the_President_of_Brazil%2C_Ms._Dilma_Rousseff%2C_during_Group_Photo_Session%2C_at_COP21_Summit%2C_in_Paris%2C_France_on_November_30%2C_2015.jpg/220px-thumbnail.jpg|mion| Príomh-Aire na hIndia, [[Narendra Modi ag beannú d’Uachtarán na Brasaíle, Dilma Rousseff, ag Cruinniú Mullaigh CnaP21 an 30 Samhain 2015]]
Idirbheartaíocht agus glacadh
Tharla idirbheartaíochtaí i bPáras thar thréimhse coicíse, agus lean siad ar aghaidh ar feadh na dtrí oíche dheireanach. Pléadh agus cuíchóiríodh dréachtaí agus moltaí éagsúla sa bhliain roimhe sin. Dar le tráchtaire amháin bhí dhá bhealach inar mhéadaigh na Francaigh an dóchúlacht go n-éireodh leo: ar an gcéad dul síos a chinntiú go raibh ranníocaíochtaí beartaithe arna gcinneadh go náisiúnta críochnaithe roimh thús na caibidlíochta, agus ar an dara dul síos cuireadh a thabhairt do cheannairí teacht do thús na comhdhála amháin.
Theip ar an gcaibidlíocht beagnach mar gheall ar aon fhocal amháin nuair a thuig foireann dlí na Stát Aontaithe ag an nóiméad deireanach go raibh "shall", seachas "should", rud a chiallaíonn go mbeadh oibleagáid dhlíthiúil ar thíortha forbartha  astaíochtaí a laghdú: réitigh na Fraince an fhadhb trí í a athrú mar "earráid chló ". Ag deireadh CnaP21 (an 21ú cruinniú de Chomhdháil na bPáirtithe), an 12 Nollaig 2015, glacadh foclaíocht dheiridh Chomhaontú Pháras trí chomhaontú idir na 195 Ballstát de chuid CCNAAA atá rannpháirteach agus an tAontas Eorpach. Thug Nicearagua le fios go raibh siad ag iarraidh agóid a dhéanamh i gcoinne an ghlactha mar gur cháin siad laige an Chomhaontaithe, ach níor tugadh seans dóibh. Sa Chomhaontú gheall na baill a n-aschur carbóin a laghdú "a luaithe is féidir" agus a ndícheall a dhéanamh chun an téamh domhanda a choinneáil "to well below 2 degrees C" (3.6 °F) (Gaeilge: "go pointe i bhfad faoi bhun 2 chéim C". )hlink=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/79/Total_CO2_by_Region.svg/300px-Total_CO2_by_Region.svg.png|mion| Ó 2000 i leith, tá méadú tagtha ar astaíochtaí CO2  sa tSín agus sa chuid eile den domhan ar aschur na Stát Aontaithe agus na hEorpa. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5e/Per_Capita_CO2_by_Region.svg/300px-Per_Capita_CO2_by_Region.svg.png|mion| In aghaidh an duine, gineann na Stáit Aontaithe CO2 ag ráta i bhfad níos tapúla ná réigiúin phríomhúla eile.
Síniú agus teacht i bhfeidhm
Bhí Comhaontú Pháras ar oscailt lena shíniú ag stáit agus eagraíochtaí réigiúnacha um chomhtháthú eacnamaíoch atá ina bpáirtithe sa CCNAAA (an Coinbhinsiún) ón 22 Aibreán 2016 go dtí an 21 Aibreán 2017 ag Ceanncheathrú na NA i Nua-Eabhrac. Is é síniú an Chomhaontaithe an chéad chéim i dtreo daingnithe, ach is féidir aontú leis an gComhaontú gan síniú. Cuireann sé ceangal ar pháirtithe gan sprioc an chonartha a shárú. An 1 Aibreán 2016, dheimhnigh na Stáit Aontaithe agus an tSín, arb ionann iad agus beagnach 40% d’astaíochtaí domhanda, go síneoidís Comhaontú Aeráide Pháras. Shínigh 175 páirtí (174 stát agus an tAontas Eorpach) an Comhaontú ar an gcéad lá a osclaíodh é lena shíniú. Ó Mhárta 2021, tá an Comhaontú sínithe ag 194 stát agus ag an Aontas Eorpach. Thiocfadh an Comhaontú i bhfeidhm (agus bheadh lánéifeacht leis mar sin) dá ndéanfadh 55 tír a tháirgeann 55 % ar a laghad d’ astaíochtaí gás ceaptha teasa an domhain (de réir liosta a táirgeadh in 2015) an conradh a dhaingniú nó dul leis ar shlí eile. Is iad na bealaí eile chun dul isteach sa chonradh ná glacadh, ceadú nó aontachas. Is iondúil go n-úsáidtear an chéad dá cheann nuair nach bhfuil gá le ceann stáit chun tír a cheangal le conradh, ach is iondúil go dtarlaíonn an dara ceann nuair a théann tír isteach i gconradh atá i bhfeidhm cheana féin. Tar éis don Aontas Eorpach é a dhaingniú, fuair an Comhaontú dóthain páirtithe chun teacht i bhfeidhm an 4 Samhain 2016. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c6/GCF_Signed_Pledges_2018.svg/310px-GCF_Signed_Pledges_2018.svg.png|alt=Map showing that the US, various European countries and Japan contributed most the Green Climate Fund|mion| Gealltanas don Chiste Glas Aeráide in 2018. Léiríonn na huimhreacha na gealltanais sínithe in aghaidh na bliana.
Tá an AE agus a bhallstáit araon freagrach go leithleach as Comhaontú Pháras a dhaingniú. Tuairiscíodh rogha láidir go ndaingneoidh an tAontas agus a 28 mBallstát ag an am céanna chun a chinntiú nach dtéann siad i ngleic le comhlíonadh oibleagáidí a bhaineann go docht leis an gceann eile, agus bhí faitíos ar bhreathnóirí go raibh easaontas i leith gach comhalta. d’fhéadfadh go gcuirfeadh easaontas faoi sciar gach Ballstáit den sprioc laghdaithe ar fud an AE, chomh maith le vóta na Breataine an AE a fhágáil, moill ar chomhaontú Pháras. Mar sin féin, thaisc an AE a ionstraimí daingniúcháin an 5 Deireadh Fómhair 2016, in éineacht le seacht mBallstát de chuid an Aontais. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6e/Greenhouse_gas_emission_scenarios_01.svg/300px-Greenhouse_gas_emission_scenarios_01.svg.png|mion| Cásanna astuithe gáis cheaptha teasa domhanda. Má bhaineann na tíortha go léir amach a ngealltanais de chuid Chomhaontú Pháras faoi láthair, sháródh an meántéamh faoi 2100 an t-uassprioc 2°C atá leagtha síos sa Chomhaontú.
Rhondda Cynon Taf
mion|250px|Radharc ó cheann na Rhondda Contae sa Bhreatain Bheag is ea Rhondda Cynon Taf. I 2011 dúirt 19.1% de dhaonra Rhondda Cynon Taf go raibh cumas de shaghas éigin acu sa Breatnais. Bhí 238,300 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2011.
Proinsias II, Diúc na Briotáine
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d8/Armoiries_Bretagne_-_Arms_of_Brittany.svg/200px-Armoiries_Bretagne_-_Arms_of_Brittany.svg.png|deas|mion|220x220px| Armas Phroinsias II, Diúc na Briotáine Ba Dhiúc na Briotáine é Proinsias II (Briotáinis : Frañsez II, Fraincis : François II ) (23 Meitheamh 1433 – 9 Meán Fómhair 1488) ó 1458 go dtí a bhás. Ba gharmhac é do Sheán IV, Diúc na Briotáine. Téama a thagann chun cinn arís agus arís eile i saol Phroinsias ná a iarrachtaí chun gar-neamhspleáchas na Briotáine ón bhFrainc a choinneáil. Mar sin, ba shaintréith dá réimeas coinbhleachtaí leis an Rí Louis XI na Fraince agus lena iníon, Anne na Fraince, a d'fhóin mar ionadaí an rí le linn mionaoise a dearthár, an Rí Séarlas VIII. Tugadh "Cogadh an Leasa Phoiblí " agus an cogadh amaideach (la Guerre Folle ), faoi seach ar na coinbhleachtaí armtha agus neamharmtha ó 1465 go 1477 agus 1484-1488.
Tríonóideach
Ord rialta de chuid na hEaglaise Caitlicí iad na Tríonóideach. Ba é bráthair Eoin a chuir an tOrd ar bun sa dara haois déag.
Ord na Tríonóideach in Éirinn
Maireann séipéal den Ord seo in Adare.
Gordon Lightfoot
Saol
Rugadh Lightfoot i 1938 in Orillia, Ontario do Gordon Lightfoot, Sr., a bhainistigh gnólacht glantacháin thirim áitiúil, agus Jessie Vick Trill Lightfoot. Thosaigh sé mar cheoltóir Toronto.
Sa bhliain 1963, thaistil Lightfoot san Eoraip agus sa Ríocht Aontaithe, agus ar feadh bliana bhí sé ina óstach ar Country and Western Show ar BBC TV, ag filleadh ar ais go Ceanada sa bhliain 1964.
Amhráin Lightfoot, lena n-áirítear "For Lovin 'Me", " Early Morning Rain ", "Black Day in July" faoi chíréib Detroit 1967, thug sé aitheantas leathan dó sna 1960idí. Thosaigh rath cairt ina Cheanada dúchais lena thaifeadtaí féin i 1962 nuair a bhuail Uimh. 3 "(Remember Me) I'm the One", agus ansin tugadh aitheantas agus cairt thar lear sna 1970idí. Chuir sé barr na cairte US Hot 100 nó AC leis na hits " If You Could Read My Mind " (1970), " Sundown " (1974); " Carefree Highway " (1974), " Rainy Day People " (1975), agus " The Wreck of the Edmund Fitzgerald " (1976).
I measc na gceoltóirí suntasacha eile a rinne clúdach ar a chuid amhrán tá The Irish Rovers, Eric Clapton agus Elvis Presley.
Oileán Fraoigh (idirdhealú)
Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm Oileán Fraoigh air:
Gordon Lightfoot
Saol
I 2017, sheinn Lightfoot ag Breithlá Ceanada 150 bliain. Luaigh an Príomh-Aire Justin Trudeau gur imir an tUasal Lightfoot an chéim chéanna díreach 50 bliain roimhe sin, le linn 100 bliain breithe Cheanada.
Fuair sé bás ar 1 Bealtaine 2023.
An Roinn Leanaí, Comhionannais, Míchumais, Lánpháirtíochta agus Óige
Is roinn rialtais de chuid Rialtas na hÉireann í An Roinn Leanaí, Comhionannais, Míchumais, Lánpháirtíochta agus Óige, suite i mBaile Átha Cliath.
Castell-nedd Port Talbot
Contae sa Bhreatain Bheag is ea Castell-nedd Port Talbot. Bhí 141,600 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2011.
An Tamhnach Mhór, Contae Mhaigh Eo (Iorras)
Is sráidbhaile é an Tamhnach Mhór. Tá sé suite in Iorras, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Sádar
200px|mion|deas|Sádar ar [[clár ciorcad|chlár ciorcad]] Cóimhiotal a leánn go héasca ag teocht mheasartha chun nasc a dhéanamh idir dhá dhromchla miotail. De ghnáth bíonn stán is luaidhe ann nuair a bhíonn copar le nascadh, nó prás, nó iarann le stánphláta air. Ní hionann is táthú, is amhlaidh a líonann an sádar na scáintí sna dromchlaí atá le nascadh, agus is mar seo a dhéanann an nasc gan comhtháthú leo.
C103
Is é C103 stáisiún raidió i gCorcaigh in Éirinn. Thosaigh sé ar 26 Eanáir 1990.
Microsoft Windows
Is córas oibriúcháin é Microsoft Windows. Chruthaigh Microsoft an chéad leagan de Windows i mí na Samhna 1985 le cur le feidhmiúlacht MS-DOS agus mar gheall ar theacht chun cinn an chomhéadain ghrafaigh úsáideora. De réir a chéile bhain Windows an chuid is mó de mhargadh chóras oibriúcháin le haghaidh ríomhairí pearsanta amach. Tá sé in úsáid ar níos mó ná 90% de ríomhairí deisce ar domhain.
An Asarbaiseáin (tír)
Poblacht iar-Shóivéadach is ea an Asarbaiseáin, nó Poblacht na hAsarbaiseáine (Asarbaiseáinis: Azərbaycan Respublikası). Tugtar "Tír na Síor-Thine" ar an Asarbaiseáin, ós rud é go bhfuil sí saibhir in artola. Tá sí suite idir an Iaráin, an Rúis, an Airméin agus an tSeoirsia. Tá cuid den Asarbaiseáin, mar atá, Nakhchivan nó Naxçıvan, dealaithe ón gcuid eile den phoblacht ag an Airméin. Tá Naxçıvan ag críochantacht go díreach leis an Tuirc.
Moslamaigh Shítheacha is ea na hAsarbaiseánaigh, agus is í an Asarbaiseáinis teanga oifigiúil na tíre. Tá gaol dlúth aici leis an Tuircis, agus is féidir leis na Turcaigh an chuid is mó den teanga a thuiscint. Labhraítear an teanga chéanna in iarthuaisceart na hIaráine freisin, in Asarbaiseáin na hIaráine.
Tá limistéar mór suite idir an Airméin agus an Asarbaiseáin, mar atá, Sléibhte Karabagh, arb Airméanaigh iad formhór mór a dhaonra. Ba leis an Asarbaiseáin an limistéar seo, go dtí gur tháinig deireadh leis an Aontas Sóivéadach, ach ansin, thosaigh na hAirméanaigh áitiúla ag cur cogaidh le cuidiú ón Airméin féin chun neamhspleáchas a bhaint amach ón Asarbaiseáin agus an limistéar a chur leis an gcuid eile den Airméin. Níl ceist Karabagh fuascailte go fóill, cé go bhfuil sos cogaidh i bhfeidhm idir an dá stát inniu.
Stair
Tháinig lucht labhartha na Tuircise go dtí an Asarbaiseáin san aonú haois déag. Thit an réigiún leis na Seilsiúcaigh sa bhliain 1055, nuair a shealbhaigh siad an Iaráin agus an Chugais. Ba iad na gobharnóirí (atabeq) a bhí ag rialú na hAsarbaiseáine mar chúige thar ceann an tsabhdáin Sheilsiúcaigh, agus iad ina ngéillsinigh don tsabhdán, ach ba mhinic a chuaigh an t-atabeq chun cearmansaíochta ar an sabhdán, agus an cúige beagnach ina stát neamhspleách aige. Sa bhliain 1225, chuir Rí (nó shah) Khorezm, Jalaladdin, deireadh le stát an atabeq.
I ndiaidh lár na tríú haoise déag, ba é Hülegü, a bhí i gceannas ar na Mongólaigh Iolchánacha, a shealbhaigh an Asarbaiseáin, agus bhunaigh sé a phríomhchathair sa chúige. Ba é a chomharba, Abaqa, a d'athraigh an phríomhchathair go Tebriz. thumb|left||Másailéam ón 15ú haois i mBakı, príomhchathair na hAsarbaiseáine
Sa chúigiú haois déag, shealbhaigh an Pheirs, a bhí á rialú ag na Safaivídigh san am seo, an Asarbaiseáin. Níor tháinig athrú air seo roimh an ochtú haois déag, nuair a thit an Asarbaiseáin as a chéile agus tiarnaí áitiúla i gceannas ar a gcuid stáitíní feodacha. I dtús na naoú haois déag, shealbhaigh an Rúis Impiriúil de réir a chéile an chuid den Asarbaiseáin stairiúil arb ionann í agus an phoblacht neamhspleách atá ann inniu.
Nuair a thit an tóin as an Rúis Impiriúil i ndiaidh an Chéad Chogadh Domhanda, bhain an Asarbaiseáin amach an neamhspleáchas, ach ní raibh fad saoil sa phoblacht nua. I ndiaidh cúpla bliain lán trioblóidí agus cogaíochta, d'fhorghabh na Boilséivigh an Asarbaiseáin i ndeireadh Mhí Bhealtaine 1920, agus rinneadh "poblacht Shóivéadach" den tír. I mí na Márta 1922, bunaíodh Poblacht Shóivéadach na Tras-Chugaise, arb iad an Asarbaiseáin, an Airméin agus an tSeoirsia a comhchodanna, ach níor mhair an chomhphoblacht seo ach go dtí an bhliain 1936, nuair a bunaíodh Poblacht Shóivéadach Shóisialach na hAsarbaiseáine mar phoblacht Shóivéadach ar leith.
Níor spáráil purguithe Stailín an Asarbaiseáin ach oiread le haon phoblacht eile san Aontas. Shiúil an bás an tír go míthrócaireach sna tríochaidí, nuair a chuir Mir Jafar Baghirov, cúlaistín áitiúil an deachtóra, na mílte chun báis. Is iomaí intleachtóir agus ealaíontóir a maraíodh ar an gcúis go raibh siad ag déanamh spiaireachta nó uisce faoi thalamh ar mhaithe leis an Tuirc. Ba é an náisiúnachas pan-Tuirceach ba mhó a chuir isteach ar Stailín san Asarbaiseáin, agus na híobartaigh á milleanú faoi bhaint a bheith acu leis an idé-eolaíocht naimhdeach seo.
Sa Dara Cogadh Domhanda, rinne na Naitsithe iarracht an Asarbaiseáin a shealbhú, ó bhí an oiread sin artola in ithir na tíre. Mar sin, cuireadh muintir na hAsarbaiseáine idir fhir, mhná agus pháistí ag obair de ló is d'oíche le trinsí a ghearradh agus constaicí eile a thógáil a stopfadh na tancanna. Mar a thiontaigh na cúrsaí amach, áfach, chuaigh ionsaí na Gearmáine in abar sular tháinig sé a fhad leis an Asarbaiseáin.
Sa bhliain 1990, thosaigh na hAsarbaiseánaigh ag léirsiú agus ag agóidíocht in aghaidh an rialtais Shóivéadaigh. Ar dtús, stopadh na léirsithe go brúidiúil, ach sa deireadh thiar thall, bhain an tír amach neamhspleáchas mar phoblacht sa bhliain a bhí chugainn. Le linn an chéad chúpla bliain neamhspleáchais, áfach, bhí na hAirméanaigh i Sléibhte Karabagh ag cur cogaidh lena gceantar a scaradh ón Asarbaiseáin agus a chur leis an Airméin. B'éigean do na hAsarbaiseánaigh eitneacha a bhí ina gcónaí in Karabagh éalú lena n-anam agus dídean a lorg sa chuid eile den tír. Tháinig sos cogaidh idir an Airméin agus an Asarbaiseáin sa bhliain 1994, ach níl ceist na teorann fuascailte go fóill.
Daonra
Timpeall chasadh na mílaoise, bhí 9.1 milliún duine ina gcónaí san Asarbaiseáin, agus naonúr duine as gach deichniúr acu ina nAsarbaiseánaigh ó thaobh na teanga is an dúchais de. Is iad na Rúisigh an dara dream eitneach is mó, ach inniu, tá cuid mhór acu tar éis filleadh ar an Rúis, agus mar sin, níl ach 1.8 % de dhaonra na tíre ina Rúisigh inniu. Thairis sin, tá cuid mhór náisiúnachtaí beaga de chuid na Cugaise ag cur fúthu, mar Leisgínigh, Talaoisigh, Avaraigh, Sachúraigh, Búdúchaigh, Udi, agus eile. Tá Giúdaigh bhundúchasacha ina gcónaí timpeall Quba in Oirthuaisceart na hAsarbaiseáine, agus an teanga Tat á labhairt acu. Is teanga Iaránach í. Bhí mionlach mór Airméanach san Asarbaiseáin sular phléasc an cogadh amach idir an Airméin agus an Asarbaiseáin, ach d'éalaigh an mionlach seo go dtí an Airméin - cé is moite díobh siúd a raibh cónaí orthu in Karabagh féin, an limistéar atá forghafa ag fórsaí Airméanacha anois.
Moslamaigh is ea 93.4 % de dhaonra na hAsarbaiseáine, an chuid is mó acu ina Moslamaigh Shítheacha. Tá an tIoslam Sunnach, Eaglais Ortadocsach na Rúise, an Giúdachas agus seicteacha beaga Moslamacha agus Críostaí le fáil sa tír freisin. An chuid is mó de na hAsarbaiseánaigh, áfach, ní chloíonn siad go ródhian leis an Ioslam.
thumb|200px|Ceoltóirí Asarbaiseánacha
Cultúr
Is í an Asarbaiseáinis príomhtheanga na tíre, agus í ag baint le foghrúpa Oghuz na dteangacha Tuirceacha. Tá sí an-chosúil leis an Tuircis. Thairis sin, tá tábhacht áirithe leis an Rúisis i gcónaí.
Is í an ghné is suntasaí de chultúr dúchasach na hAsarbaiseáine ná an stíl ceoltóireachta ar a dtugtar muğam. Ní ceol tíre é an ceol muğam ach ceol casta Clasaiceach a bhfuil lorg an cheoil Pheirsigh agus Arabaigh le haithint air. Inniu, tá ceoltóirí san Asarbaiseáin atá ag iarraidh an ceol muğam agus an snagcheol Meiriceánach a mheascadh le stíleanna nua a chruthú.
Lollardachas
mion| Sa léaráid seo ón 19ú haois, taispeántar John Wycliffe ag tabhairt aistriúcháin den Bhíobla, a raibh a ainm air, dá lucht leanúna. Ba ghluaiseacht reiligiúnach Críostaí próta-Phrotastúnach é an Lollardachas, a bhí ann ó lár an 14ú haois go dtí Reifirméisean Sasanach an 16ú haois. Ba é John Wycliffe, diagaire Caitliceach a briseadh as Ollscoil Oxford sa bhliain 1381, mar gheall ar cháineadh na hEaglaise Caitlicí Rómhánaí, a bhí i gceannas air ar dtús. Bhí éilimh na Lollardach go príomha le haghaidh athchóiriú na Críostaíochta Thiar. Chuir siad a gcreideamh i dtoll a chéile ins an téacs reiligiúnach 'The Twelve Conclusions of the Lollards ' (Gaeilge: Dhá Chonclúid Déag na Lollardach.
Sanasaíocht
mion| Príosún na Lollardach i [[Pálás Lambeth|bPálás Lambeth]] Lollard, Lollardi, nó Loller an leasainm dímheasúil coitianta a thugtar dóibh siúd gan chúlra acadúil, a raibh oideachas orthu (más ann ar chor ar bith) i mBéarla amháin, a raibh sé de cháil orthu teagasc John Wycliffe ach go háirithe a leanúint, agus is cinnte gur spreag aistriúchán an Bhíobla go Béarla iad go mór. Faoi lár an 15ú haois, bhí an focal "lollard" ar comhchiall i gcoitinne le 'eiriceach'. Glactar leis go ginearálta gur téarma níos neodraí é an rogha eile, "Wycliffite" (Gaeilge: "Wycliffíteach", a chlúdaíonn na tuairimí céanna ach a bhfuil cúlra acadúil acu.
Deirtear gurbh é an cléireach Angla-Éireannach Henry Crumpe a chum an téarma Béarla, ach níltear cinnte faoina bhunús. Tarlaíonn an úsáid oifigiúil is luaithe den ainm i Sasana sa bhliain 1387, i sainordú Easpag Worcester, i gcoinne cúigear "seanmóirí bochta", nomine seu ritu Lollardorum confoederatos. De réir an Oxford English Dictionary, is dócha go dtagann sé ón Meán-Ollainnis lollaerd, ón bhriathar lollen ("ag monabhar"). Tá an focal i bhfad níos sine ná a úsáid Béarla; bhí Lollardaigh san Ísiltír ag tús an 14ú haois a bhí comhchosúil leis na Fraticelli, Bégaird, agus seicteanna eile ar nós na bProinsiasach séantach.
Sir Gaerfyrddin
Contae sa Bhreatain Bheag is ea Sir Gaerfyrddin. Bhí 185,600 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2011.
An mBreatnais i Sir Gaerfyrddin
De réir an daonáireamh i 2001 bhí 39% de dhaonra Sir Gaerfyrddin ábalta Breatnais a léamh,scríobh agus labhairt.Bhí eolas de shaghas éigin ar an mBreatnais ag 64% de dhaonra Sir Gaerfyrddin.
Cúige Mumhan
Is í An Mhumhain nó Cúige Mumhan (Béarla: Munster) an cúige in iardheisceart na hÉireann, agus tá sé chontae inti. Tá Contae Thiobraid Árann roinnte ina dá leath. Corcaigh, Luimneach agus Port Láirge na cathracha móra atá inti.
Stair
I rith na luathaoiseanna AD, hIverni lonnaithe sa Mhumhain; Clann Dedad a bhí ann, agus Cú Raoi agus Conaire Mór ina measc. Bhí an ceantar faoi cheannas na Dáirine agus Corcu Loígde. Sa 5ú haois, tháinig Naomh Pádraig le roinnt bliana years agus bhunaigh sé eaglaisí agus d'oirnigh sagairt. Le linn na luath-mheánaoise, bhí an chuid is mó den cheantar mar chuid de ríocht na Mumhan, faoi cheannas na hEoghanachta, Cathal mac Finguine agus Feidlimid mac Cremthainn i measc ceannairí mór le rá. I measc ríochtaí agus tiarnais suntasach áitiúil, bhí Iarmumha, Osraí, Uí Liatháin, Uí, Éile, Múscraí, Ciarraí Luachra, Corca Dhuibhne, Corca Bhaiscinn agus Deise Mumhan.
Faoin 9ú haois, bhí na Gall-Ghaeil (Lochlannaigh) lonnaithe in Éirinn, agus cathracha sábháil is Corcaigh, Port Láirge agus Luimneach bunaithe acu. Bunaithe ar na cathracha is, bhí ríocht mhara ag Uí Íomhair, a chur an Mhumha ó am go ham faoi bhagairt. Timpeall an ama seo, scar Osraí leis an Mhumhain. Sa 10ú haois, thit cumhacht na nEoganacht i laige, agus tháinig Dál gCais chun cinn. Bhí Tuamha, taobh thiar den tSionainn ionghafa acu sa Mhumhain isteach. Bhí a cheannairí ina sinsir Uí Bhriain, Brian Bóramha ach go háirithe, Ardrí na hÉireann is mó le rá, b'fhéidir. D'éirigh roinnt dá sliocht fosta ina n-ardríthe.
Faoin mbliain 1118, bhi Mumhan críochdheighilte ina ríochtaí Tuamhan faoi Uí Bhriain, Deasmhumha faoi Mhic Cárthaigh (Eoghanachta) agus Urmhumha mar mhair i bhfad faoi Uí Chinnéide (Dál gCais). Tá na trí ríochtaí déanacha seo léirithe mar corónacha ar bhrat na Mumhan.
Catacólaimín
deas|150px|thumb|Catacólaimín Grúpa comhábhar atá suntasach sa bhitheolaíocht, a fhaightear go forleathan i bplandaí is ainmhithe. Is iad na samplaí a tharlaíonn i bhfíocháin mhamacha dopaimín, noraidréanailín is aidréanailín, agus tá róil thábhachtacha acu i bhfeidhmiú an nearchórais lárnaigh is an néarchórais shimpitigh. Bunúsach i rialú bhrú na fola, agus an freagairt teitheadh nó troid.
Cúige Mumhan
Stair
Ón 14ú haois ar aghaidh, tháinig na Normannaigh, ina measc clanna FitzGerald, de Clare agus de Buitléir, mar chuid de Thiarnas na hÉireann. Faoi dheireadh, bhain Iarlaí na Deasmhumhan neamhspleáchas amach, ach d'fhan Iarlaí na hUrmhumhan gar de Shasana. Ghlac Uí Bhriain agus Mhic Cárthaigh le polasaí ghéilleadh agus athbhronnadh na dTúdarach sna blianta 1543 agus 1565, ag súil isteach i ríocht na hÉireann. Go gairid i ndiaidh sin, tharla Éirithe Amach Dheasmhumhan, i gceannas FitzGerald.
Tulachán Bán
Is sráidbhaile é Tulachán Bán. Tá sé suite in Iorras, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Cúige Mumhan
Stair
Le linn lár na 19ú haoise, tharla an Gorta Mór agus a thionchar millteanach, go háirithe san iarthar. Sa bhliain 1841, bhí trí milliún duine ina gcónaí sa chúige, ach thit an líon seo go géar mar thoradh ag ghorta agus eisimirce, suas fiú go dtí na 1980í. Tháinig Cogadh na Saoirse i gcion ar an gcúige san 20ú haois. Le seal gairid, bhí Poblacht na Mumhan ann le linn Chogadh Cathartha na hÉireann.
De shliocht Ghaeil na Mumhan ba ea na ceannairí Éireannacha Dónall Ó Conaill agus Mícheál Ó Coileáin.
Contaetha
Seancontaetha
Tíreolaíocht
Bailte is Mó
An Roinn Cumarsáide, Gníomhaithe ar son na hAeráide agus Comhshaoil
Is roinn rialtais de chuid Rialtas na hÉireann í an Roinn Cumarsáide, Gníomhaithe ar son na hAeráide agus Comhshaoil, suite i mBaile Átha Cliath.
East Coast FM
Is é East Coast FM stáisiún raidió i gContae Chill Mhantáin in Éirinn. Thosaigh sé ar 21 Deireadh Fómhair 1989.
Mac OS
Seasann Mac OS do Macintosh Operating System, córas oibriúcháin ó Apple Computer le haghaidh a líne ríomhairí Macintosh. Tháinig sé amach don chéad uair i 1984.
Cibear-Luan
mion|[[Siopadóireacht]] Tugtar 'Cibear-Luan ' ar an gceathrú Luan roimh an Nollag, de bharr an mhéid airgid a chaitear ar-líne an lá seo gach bliain. Bíonn praghsanna laghdaithe go mór ar fud na hidirlíne, agus lascainí ollmhóra réamh-Nollaig le fáil, nó creidtear go mbíonn lacáistí le fáil. I ndairíre, níl ann ach bolscaireacht mhargaíochta go minic.
Sparta
Bhí Sparta (Gréigis: Σπάρτη) ar na cathairstáit ba chumhachtaí sa tSean-Ghréig, maraon leis an Aithin. Bhí clú ar a chuid laochra, go háirithe mar gheall ar Chath Thermopylae.
Bhí modh riaracháin ar leith aige agus an chumhacht roinnte idir beirt ríthe, cuigear giúistísí, seanad agus comhdháil ionas nach mbeadh an iomarca cumhachta ag aon chuid den stát. Bhuaigh sé ar an Aithin i gCogadh na Peilipinéise 404 R.Ch., rud a chuidigh leis smacht a fháil ar an gcuid is mó de chathairstáit na Gréige.
Cath Thermopylae
mion|clé|260px|Leonidas at Thermopylae, le [[Jacques-Louis David (1814)]] Cath cáiliúil na seandachta é Cath Thearmápalae a tharla sa bhliain 480 R.C. Sheas na Spartaigh an fód in aghaidh 250,000 Peirseach i mBearnas Thearmápalae ar feadh dhá lá sular chloígh na Peirsigh iad. Sa deireadh bhí 300 laoch ó Sparta timpeallaithe ag na Peirsigh ach lean na Spartaigh ar aghaidh ag troid gur chailleadh an fear deireanach. Chuir an éacht seo go mór le cáil na Spartach.
Leitir Ceanainn
Is í Leitir Ceanainn (Letterkenny as Béarla) an baile is mó i gContae Dhún na nGall. Tá an baile suite ar bhruacha an tSúiligh agus ag ceann Loch Súilí, an loch mara a ritheann an abhainn sin isteach inti. Croílár geilleagrach d'iarthuaisceart na hÉireann atá inti, in éineacht le Doire Cholm Cille.
mion|Montáis d'áiteanna sa bhaile
Thosaigh Leitir Ceanainn a saol mar bhaile margaidh ag tús na 17ú haoise, le linn Phlandáil Uladh. Tráth dá raibh, bhí caisleán ina sheasamh san áit ina bhfuil Ardeaglais Naomh Adhamhnán agus Naomh Colm Cille ina seasamh inniu. Tá príomh-institiúd tríú leibhéil an chontae, Ollscoil Teicneolaíochta an Atlantaigh nó OTA (en), lonnaithe sa bhaile, chomh maith le Coláiste Naomh Adhamhnán; stiúideonna Highland Radio, príomhstáisiún raidió an chontae; agus teampall Hiondúch. Tá cáil ar an bhaile as a saol oíche, agus daoine móra idirnáisiúnta ag teacht go rialta go háiteanna ar nós Club Voodoo, The Grill, agus The Pulse. San Aura Complex, atá i ngar le Páirc Uí Domhnaill, tá linn snámha de chaighdeán Oilimpeach, agus raon lúthchleasaíochta Danny McDaid. Is i Leitir Ceanainn a leaindeáil Wolfe Tone, agus a gabhadh é, nuair a tháinig sé go hÉirinn i 1798.
Sa bhliain 2016, bhí 19,274 dhuine ina gcónaí i Leitir Ceanainn, ar fud achair 15.5km². Bhí an baile ar an 23ú baile is mó i bPoblacht na hÉireann.
Teangacha
Bhí 7,060 daoine ábalta Gaeilge a labhairt. Labhair 569 (3.1% don daonra) Gaeilge taobh amuigh den chóras oideachas. Labhair 2,952 daoine teanga eile seachas Béarla nó Gaeilge sa bhaile. Ba í an Pholainnis an teanga iasachta ba mhó cainteoirí, agus 942 cainteoirí aici.
Mhic Lochlainn
Príomh-theaghlaigh Cineál Eoghain Uí Néill ba ea Mhic Lochlainn (Meán-Ghaeilge Meic Lochlainn). Domnall Dabaill (bás 915) mac Aodha Fhionnliath ba ea a sinsear, agus bhíodar aitheanta mar Chlann Domhnaill as féin. Niall Glúindubh, deartháir Domhnaill, ba ea sinsear eapainmneach mhuintir Uí Néill, lonnaithe i dtreoir dTír Eoghain.
Leitir Ceanainn
Déimeagrafaic
Ainneoin go raibh traidisiún fada eisimirce ag an bhaile go dtí na 1990aidí, is glanimirce dheimhneach a bhíonn de ghnáth ag an bhaile sna laethanta atá inniu, cuid mhaith de dhaoine as Eoraip an Oirthir, an Afraic, agus an Áise i measc na ndaoine atá tagtha. Feictear é seo sa mhéid shuntasach de shiopaí agus bialanna de chultúir éagsúla, bialanna Síneacha agus Indiacha ina measc, chomh maith le siopaí speisialaithe á rith ag na comhphobail Afracacha, Áiseacha, Meiriceánacha Theas, agus Oir-Eorpacha. Tá teampall Hiondúch ag an bhaile fosta, rud atá neamhchoitianta in Éirinn.
Mhic Lochlainn
Lochlann mac Maolseachnaill, rí Inis Eoghain (bás 1023), ba ea sinsear eapainmneach na clainne. Níorbh cheannaire mór le rá é Lochlann féin, ach a gharmhac, Domhnall Ua Lochlainn (bás 1121).
Cinniúint fhollasach
Bhí trí bhunphrionsabail ag baint leis an gcoincheap:
Mhic Lochlainn
Bhí Domhnall ina Ardrí na hÉireann le fiche bliain. Tháinig a mhac Niall i gcomharbacht air mar rí Thír Eoghain by his son, Niall. Rinneadh Ardrí Éireann do gharmhac Domhnaill, Muircheartach (bás 1166). Tar éis bhás Mhuircheartaigh, thús cumhacht Mhic Lochlainn i léig. Thug mac Mhuircheartaigh, Niall (bás 1176), tacaíocht dosna hUlaid in éadan an Normannaigh, John de Courcy (bás c. 1219). Sa bhliain 1215, maraíodh Aodh Mac Lochlainn ag troid in éadan chlann Uí Catháin, a bhí ag teacht chun cinn ansin i gContae Dhoire.
Sa bhliain 1235, d'éirigh Domhnall Mac Lochlainn ina rí Thír Eoghain, tar éis dó an sealbhóir Uí Néill a mharú. Bhuaigh Domhnall roinnt cathanna in éadan na Normannach, ach cloíodh é sa deireadh ag Brian Ua Néill agus Máelsechnaill Ua Domnaill, rí Thír Chonaill. Óir gur milleadh ceannairí Mhic Lochlainn sa chath seo, tháinig a gcéilí comhraic Uí Néill chun cinn n-ionad.
Chaill clann Mhic Lochlainn a dtiarnas ina gceantar dúchais, Inis Eoghain, agus tháinig clann Uí Dhochartaigh ina n-ionad. Sa bhliain 1601, feictear sna hannála beirt bhall de chlann Mhic Lochlainn ann: Hugh Carrogh, "taoiseach a chlann", ag Caisleán Charraig Mhic Uidhilín; agus Brian Óg, ag Caisleán Garnigall Castle.
American Idol (sraith 8)
Is comórtas amhránaíochta teilifíse cruthaithe ag Simon Fuller é American Idol, a tosaíodh i Stáit Aontaithe Mheiriceá sa bhliain 2002. Chraol sé ar Fox. Thosaigh an ochtú sraith American Idol ar 14 Eanáir 2009 agus chríochnaigh sé ar 20 Bealtaine 2009.
B'iad Simon Cowell, Paula Abdul, Randy Jackson agus Kara DioGuardi na breithiúna don sraith seo. Bhuaigh Kris Allen an tsraith agus tháinig Adam Lambert sa dara háit.
Tulachán Dubh
Is sráidbhaile é Tulachán Dubh. Tá sé suite in Iorras, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
An Nígir
Is tír í Poblacht na Nígire (Fraincis: République du Niger), atá suite in iarthar na hAfraice. Is é Niamey, atá suite cois Nigire, príomhchathair na tíre. Tá sí ag críochantacht leis an Libia, an Ailgéir, Mailí, Beinin agus an Nigéir. Níl aon chósta aici.
mion|clé|Féile Hawan Kafo Ziner ar siúl sa Níger
Saeis
Ascalú an uisce is a scairdeadh anonn is anall in áit a bhfuil an t-uisce faoi pháirtchoinneáil mar a bheadh i mbá nó inbhear. Cinneann méid fisiciúil is cruth an duga tréimhse an ascalaithe.
Oileán na Muice (idirdhealú)
Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm Oileán na Muice air:
Luíne (Contae na Mí)
Is barúntacht suite i gContae na Mí é Luíne.
Pen-y-bont ar Ogwr (baile)
51.5053°N, -3.5756°W
Baile i Pen-y-bont ar Ogwr, an Bhreatain Bheag, is ea Pen-y-bont ar Ogwr (Béarla: Bridgend), 27.9 km ó Caerdydd agus 239 ó Londain. Tá daonra 14,462 ann, agus tá 1,289 (8.9%) in ann Breatnais a labhairt.
Kasabian
Buíon cheoil Shasanach is ea Kasabian. Bunaíodh sa bhliain 1999 í.
Artaimís
I miotaseolaíocht na Gréige, is í Artaimís dia an fhéich, an fhiántais agus an breithe.
An Roinn Cosanta
deas|250px|thumb|An Roinn Cosanta Is roinn de chuid Rialtas na hÉireann í an Roinn Cosanta, suite i mBaile Átha Cliath.
Sadhlas
mion|Sadhlas á dhéanamh s[[an Astráil. Tá an tarracóir ag brú na hocsaigine amach ón bhféar. Cuirfear clúdach plaisteach air ina dhiaidh.]] Foráiste a dhéantar as féar, arbhar Indiach nó ábhar duilleogach eile a chaomhnaítear trína pháirtchoipeadh i dtúrshadhlann aeróbach, clais sadhlais nó rolla mór aeróbach a chorntar is a shéalaítear i leathanra plaisteach. De ghnáth déantar sadhlas i gcomhair an gheimhridh nuair a bhíonn ainmhithe faoi dhíon, rud a ligeann don fhéar fás leis san earrach. Cruthaíonn an bunchoipeadh aigéid orgánacha is aimíonaigéid a fheidhmíonn mar leasaithigh. Den chuid is mó eallach mairteola is déiríochta a itheann sadhlas, ach is féidir é a thabhairt d'athchogantaigh eile freisin.
Eiseachas
mion|Søren Kierkegaard, Fyodor [[Fyodor Dostoyevsky|Dostoevsky, Jean-Paul Sartre, Friedrich Nietzsche]] Tugtar eiseachas ar fhealsúnacht smaointeoirí agus scríbhneoirí áirithe sa naoú haois déag agus san fhichiú haois a roghnaigh an duine aonair agus cás an duine aonair - an eagla roimh an mbás agus an t-uaigneas, mar shampla - mar phointe tosaigh don fhealsúnacht agus don tuiscint ar an saol.
Bhí cuid mhór de na heisithe míshásta leis an bhfealsúnacht acadúil toisc go bhfuair siad nach raibh sí in aon chóngar d'fhíor-shaoltaithí an fhíordhuine, agus theastaigh uathu fealsúnacht a chruthú a bheadh bainteach leis an ngnáthshaol.
West Limerick 102
Is é West Limerick 102 stáisiún raidió i gContae Luimnigh in Éirinn. Thosaigh sé i mí Bhealtaine, 2005.
Cronas
Is pearsa bainte le miotaseolaíocht na Gréige é Cronas.
Sádmhasacachas
thumb|Bratach sádmhasacach Iompar gnéasach is ea an sádmhasacachas, ina mbaintear pléisiúr as pian a imirt ar dhuine eile (sádachas) nó a fháil ó dhuine eile (másachas). Giorraítear chuig SM é.
B'fhéidir le páirtnéir amháin pléisiúr níos mó a bhaint as a p(h)áirtnéir a ghortú (sádaí) agus an dara páirtnéir ag baint pléisiúir as a bheith gortaithe (másachaí).
As Béarla, de ghnáth tá sádmhasacas san áireamh i mBDSM nó "bondage, discipline, domination/submission, sadism/masochism" (cuibhriú, forlámhas, smacht/géilleadh, sádachas/masachas).
Sanasaíocht
Tagann an focal sádachas as Marquis de Sade, uasal Francach, scríbhneoir agus fealsamh. Scríobh Sade faoi ghnéas fhoréigneach agus dhiamhaslach ina úrscéalta ar nós Justine nó Na 120 Lá an Sodom. Tagann an focal masacachas as Leopold von Sacher-Masoch, údar Géarmanach an úrscéil Véineas a Bhfuil Éadaí Fionnaidh Uirthi.
Stair
Ina leabhar Trí Aistí ar an dTeoiric na Gnéasachta, bheartaigh Sigmund Freud teoiric go dtagann sádachas as an ngnéasacht leanbaí, a bhfuil go minic tréith shádach aige. Sa fhormhór na ndaoine, éiríonn an tréith sin brúite faoi chois. Ach fós, i roinnt daoine, fanann an sádachas.
Sna Stáit Aontaithe, baineadh úsáid as leathar tar éis an Dara Cogadh Domhanda i gcathracha ar nós Nua-Eabhrac agus San Francisco idir daoine aeracha.
Bhí pobal leispiach leathair ann freisin, ach d'éirigh sé conspóideach leis an ngluaiseacht feiminí. Mar sin féin, d'éirigh an pobal leispiach 'leathair' níos mó le linn an seachtóidí, agus i 1978 tháinig an comhghrúpa Samois le chéile (ainmníodh as an dominatrix leispiach sa Scéal O le Pauline Réage). Bhunaigh Gayle Rubin agus Patrick Califia agus feiminigh leispiacha eile Samois. clé|mion|Gayle Rubin ó Samois An céadchumann leispiach sádmhasacach sna Stáit Aontaithe Mheiriceá ab ea Samois. D'fhoilsigh Samois an leabhar Teacht i gCumhacht, leabhar tábhachtach don bhfeimineachas agus leispiachas, i 1981. Ach i 1982 d'fhoilsigh feiminigh frithshádmhasacachas ar nós Ti-Grace Atkinson an leabhar In Aghaidh Sádmhasacachas. Bhí achrann mór idir feiminigh le linn na n-ochtóidí: Na Cogaí Gnéis. Ach faoi na nóchaidí, ghlac go leor feiminigh leis an sádmhasacachas.
Bhuail an géarchéim SEIF an pobal sádmhasacach. Breathnaíodh ar sádmhasacachas, sádmhasacachas aerach go háirithe, mar rud baolach.
Cruach Phádraig
Sliabh in iarthar Chontae Mhaigh Eo, os cionn Chuan Mó, is ea Cruach Phádraig, i mBéarla Croagh Patrick nó The Reek (ón fhocal cruach).
Tá an sliabh 762m in airde. Tá Binn Ghorm thiar dó.
Tugadh Cruachán Aigle (< aicil < Laidin aquila 'iolar', agus Fraincis, aigle) air sa mheánaois is cosúil.
Seanchas
Tá cnocán i láthair ar an sliabh. D’fhéadfadh gur cosaint ón gCré-umhaois é seo. Rinne seandálaithe é a thochailt ach ní raibh siad in ann dáta radacarbóin a fháil.
Deirtear gur chaith Naomh Pádraig daichead lá ar an sliabh ag guí sa chúigiú chéad. Deirtear freisin gur ruaig Naomh Pádraig na nathracha nimh e agus créatúir nimhe eile as Éirinn ó bharr na cruaiche.
Oilithreacht
Láthair oilithreachta atá ann leis na céadta bliana. Mar aithris ar Naomh Pádraig, tá na mílte ag dreapadh na cruaiche, iad cosnocht go minic.
Bíonn oilithreacht Dhomhnach na Cruaiche ann (Garland Sunday nó Reek Sunday i mBéarla) ar an Domhnach deireanach de mhí Iúil gach bliain. Glacann na scórtha míle duine páirt san oilithreacht.
Tá séipéal beag ar bharr an tsléibhe, a tógadh sa bhliain 1905. Ceiliúrtar an tAifreann gach cúpla Domhnach sa samhradh, agus go háirithe ar 15 Lúnasa agus Domhnach na Cruaiche.
Fionnachtain óir
Thángthas ar seam óir sa sliabh sna 1980idí
An Roinn Oideachais agus Scileanna
Is roinn de chuid Rialtas na hÉireann í an Roinn Oideachais agus Scileanna, suite i mBaile Átha Cliath.
Conwy (baile)
53.2805°N, -3.8291°W
Anna Nicole Smith
Ban-aisteoir agus mainicín Meiriceánach ab ea Anna Nicole Smith (28 Samhain, 1967 – 8 Feabhra, 2007).
Claremorris Community Radio
Is é Claremorris Community Radio stáisiún raidió i gClár Chlainne Mhuiris in Éirinn. Thosaigh sé ar 2 Meán Fómhair 2006.
An Chatalóinis
Is teanga Rómánsach í an Chatalóinis a labhraítear don chuid is mó sa Chatalóin. Labhraítear í freisin i Valencia, na hOileáin Bhailéaracha, Andóra, deisceart na Fraince agus i mbaile amháin ar an tSairdín. Tháinig sí ón Laidin Choiteann agus tá sí intuigthe do chainteoirí na dteangacha eile rómánsacha ag leibhéil éagsúla. Labhraíonn níos mó ná 10 milliún duine í. Fágann sin go bhfuil níos mó daoine á labhairt ná a lán teangacha Eorpacha eile ar nós Danmhairgis, Sualainnis, Fionlainnis agus a lán eile. Ní ghlactar léi mar theanga oifigiúil den Aontas Eorpach í, rud a chuireann isteach ar lucht labhartha na Catalóinise.
Dlí Henry
Sa cheimic fhisiceach, deir dlí Henry go bhfuil tuaslagthacht gáis i leacht i gcomhréir dhíreach lena bpáirtbhrú os cionn an leachta nuair atá an teocht tairseach. Tugtar tairiseach dlí Henry ar an bhfachtóir comhréireachta seo. Ba é an ceimiceoir Sasanach William Henry a chuir le chéile é, nuair a rinne staidéar ar an ábhar go luath sa 19ú haois. Ina fhoilseachán faoi chainníocht na ngás a ghlac uisce isteach, chuir sé síos ar thorthaí a thurgnaimh:
''… water takes up, of gas condensed by one, two, or more additional atmospheres, a quantity which, ordinarily compressed, would be equal to twice, thrice, &c. the volume absorbed under the common pressure of the atmosphere.''
Sampla ina bhfuil dlí Henry i bhfeidhm is ea díscaoileadh ocsaigine agus nítrigine i bhfuil tumadóirí faoi uisce a bhíonn doimhneacht-spleách, agus a athraíonn le linn dí-chomhbhrúite, agus a mbíonn galar díbhrú mar thoradh air.
Cúlra
Tá tuaslagthacht éigin, beag nó mór, ag gach gás i ngach leacht ag gnáth-theocht; cuir i gcas, tá H2, O2, N2 agus a lán gásanna eile intuaslagtha se bheagán éigin, dá laghad féin é, in uisce. Anois má chroitear aon ghás díobh sin le huisce, tuaslagfaidh sé san uisce nó go mbíonn sé seo sáithithe leis an ngás. Braitheann tuaslagthacht an gháis ar an teocht agus ar an mbrú, agus léiríonn turgnaimh go laghdaíonn tuaslagtacht le hardú teochta agus go méadaíonn tuaslagthacht gáis le hardú brú.
Lártheifneoir
mion|Lártheifneoir beag i saotharlann Is é rud is lártheifneoir ann ná trealamh chun na comhábhair i meascán (solaid i leacht, nó leacht i leacht) a scaradh trí rothlú tapa, agus mar sin, trí fhórsa lártheifeach. Is féidir é a úsáid i dtionscail (mar shampla, i ndéirí chun an t-uachtar a scaradh ón mbainne, nó sa mhianadóireacht chun carraigeacha a scaradh ón mianra) agus i dtaighde eolaíoch (mar shampla, in ultralártheifneoir chun páirteagail ar mhéid macramhóilíní a scaradh ó chéile).