cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
League of Ireland 1922/23
Ba é League of Ireland 1922/23 an dara shéasúr de Shraith na hÉireann.
Easan Labhar
Is eas ar an Muile, Earra-Ghàidheal agus Bòd, é Easan Labhar .
Baothchuideachta na Farraige Theas
clé|mion|177x177px|Ag margáil The South Sea Bubble le Edward Matthew Ward (1846) Camscéim airgeadais a bhí i gceist le Baothchuideachta na Farraige Theas, nó "Cuideachta na Farraige Theas" (South Sea Company), mar a thugtaí uirthi go hoifigiúil. clé|mion|210x210px|díoltóir ar an sráid in [[Amstardam]]
Imeachtaí
Bunaíodh an chamchuideachta sa bhliain 1711 mar chomhpháirtíocht phríobháideach phoiblí le costas an fhiachais náisiúnta a chomhdhlúthú agus a laghdú. mion|clé|150x150px|Sonrasc, 30 Aibreán 1730 Bronnadh monaplacht trádála le tíortha Mheiriceá Theas ar an mbaothchuideachta, rud ba chúis lena hainm. Faoin am ar tháinig an chuideachta ar bun bhí an Bhreatain Mhór suite i gCogadh Chomharbas na Spáinne, agus ba í an Spáinn a bhí ag rialú Mheiriceá Theas. Mar sin ní raibh cosúlacht ar bith ar an scéal go dtosódh an trádáil sin, agus mar sin níor shaothraigh an mhonaplacht sin mórán airgid don chuideachta riamh. clé|mion|277x277px|scigphictiúr agus "South Sea Bubble cards", 1720 Chuaigh luach stoc na cuideachta in airde go mór mór, de réir is mar a bhí oibríochtaí na cuideachta ag dul i bhfairsinge agus í ag déileáil le fiachas an Rialtais. Sa bhliain 1720 a shroich luach an stoic a uasmhéid, ach ansin thosaigh sé ag crapadh, agus sa deireadh bhí an t-"aer" imithe as "bolgán" na bpraghsanna arís. mion|181x181px|Sa bhliain 1720 a shroich luach an stoic a uasmhéid, ach ansin thosaigh sé ag crapadh, agus sa deireadh bhí an t-"aer" imithe as "bolgán" na bpraghsanna arís.
Iarmhairtí
Chuaigh an focal "bolgán" (bubble) in úsáid i dteanga na heacnamaíochta de thoradh bholgán na baothchuideachta seo: South Sea Bubble nó "Bolgán na Farraige Theas" a thugtar ar stair na cuideachta i mBéarla go coitianta. "Baothchuideachta" an téarma Gaeilge a mholtar mar aistriúchán ar bubble company, is é sin gnóchuideachta nach raibh de chuspóir aici riamh ach amhantraíocht a dhéanamh ar bholgán den chineál seo.
Chaill a lán daoine a gcuid coigiltis sa teagmháil agus rinneadh dochar tromchúiseach d'eacnamaíocht na tíre go léir de thoradh an chlisiúnais seo.
Iad siúd a bhunaigh an chuideachta is éard a bhí idir lámhaibh acu ná trádáil chos istigh, is é sin bhí siad eolach ar cathain a bhí an fiachas le comhdhlúthú, agus shaothraigh siad an-airgead ag ceannach fiachais roimh ré. D'íoc siad breabanna móra le polaiteoirí le tacaíocht a chinntiú do na hachtanna parlaiminte a bhí riachtanach leis na scéimeanna a chur i gcrích.
Darren O'Dea
Is imreoir sacair Éireannach é Darren O'Dea a rugadh i mBaile Átha Cliath ar 4 Feabhra 1987. Imríonn sé faoi láthair le Toronto F.C. ach d'imir sé le Ceiltigh Ghlaschú roimhe sin. Thóg Reading F.C. ar iasacht é linn 2009 ach, faraor, níor éirigh leis gabháil i bhfeidhm ar lucht bainistíochta an chlub sin. D'imir a mham ar fhoireann cispheile na hÉireann.
Giorria sléibhe
Mamach beag is ea an giorria sléibhe. Donnghlas a bhíonn a fhionnadh sa samhradh agus geal a bhíonn a bholg. Sa gheimhreadh is amhlaidh a bhíonn an fionnadh geal (sna tíortha le sneachta) nó glas, cé go bhfanann an dath dubh ar bharr na gcluas. In Éirinn, donn a bhíonn a fhionnadh ó cheann ceann na bliana.
I gcoillearnach dhuillsilteach oscailte agus ar mhóinteáin arda a chónaíonn sé. Tá sé le fáil in Éirinn, in Albain agus ó Chríoch Lochlann soir. Ní fhaightear níos faide ó dheas é ach amháin sna hAlpa.
Felixstowe
Is baile suite i Suffolk é Felixstowe. Bhí 29,349 duine ina gcónaí in Felixstowe i 2001.
Pirimidí na hÉigipte
Is séadchomharthaí tuamúla, ar bhun ceamach, iad Pirimidí na hÉigipte. Tá 118 / 138 pirimid fós ina seasamh san Éigipt inniu. Tá clú agus cáil orthu ar fud an domhain. mion|clé Is iad na pirimidí is cáiliúla pirimidí an 4ú ríora ar ardchlár Giza, gar do Chaireo na hÉigipte. Tá Pirimid Mhór Chéaps (c 2589-66 RC) 146 rn ar airde, ar bhun ceamach le taobhanna 230 m, tógtha le 2.5 milliún bloc aolchloich e, gach ceann 2.5 tonna meáchain. mion|clé
Stair
Ritheann abhainn na Níle tríd an Éigipt agus chabhraigh sí go mór le forbairt na tíre. Ba ríthe an-chumhachtacha iad na Farónna, i gceannas san Éigipt 3000 bliain ó shin, agus rialaigh siad an Éigipt ársa. Thóg na hÉigiptigh na pirimidí do na Farónna nuair a fuair siad bás. Chuir siad na Farónna sna pirimidí mar mhumaithe (mumaí an t-ainm atá ar an gcorp caomhnaithe / seargtha). Cheap na hÉigiptigh go raibh na pirimidí cosúil le céim ar aistear an Fharó go dtí an chéad domhan eile. mion|Grianghraf ó Stáisiún Spáis Idirnáisiúnta Le 100 bliain anuas, bhí na mumaithe sin i músaem i gCaireo, san Éigipt.
Sa bhliain 2021, bhí paráid as an ngnáth ann chun na mumaithe a bhogadh go músaem nua, an 'National Museum of Egyptian Civilisation'. Thaistil ocht rí dhéag agus ceathrar banríonacha 5km ó mhúsaem amháin go músaem eile.
Naisc sheachtracha
Tá níos mó eolais faoi mhumaithe ar fáil san eagrán d’Eureka.
An tAonach
Is baile é Aonach Urmhumhan nó an tAonach (Béarla: Nenagh) atá suite i gContae Thiobraid Árann. Baile contae Thiobraid Árann Thuaidh atá ann.
An Chúil
Is barúntacht i gContae Fhear Manach é an Chúil.
CLG Chontae Thír Eoghain
Is é CLG Chontae Thír Eoghain an cumann a eagraíonn na cluichí Gaelacha a imrítear i gContae Thír Eoghain, faoi cheannas Chumann Lúthchleas Gael.
Chutes and Ladders (American Horror Story)
Craoladh an dara heipeasóid, "Chutes and Ladders" den chúigiú sraith American Horror Story ar an 14 Deireadh Fómhair 2015. Scríobh Tim Minear an eipeasóid seo. D'fhéach 4.06 milliún duine ar an eipeasóid.
Sunda Muile
deas|250px|thumb|Sunda Muile Is sunda in Earra-Ghàidheal agus Bòd, Albain é Sunda Muile. Tá sé suite idir Muile agus an mhórthír. Cuid den Aigéan Atlantach atá ann.
Patrick Cawley
Polaiteoir Éireannach ab ea Patrick Cawley (26 Nollaig 1904 – 18 Nollaig 1968). Bhí sé ina bhall d'Fhine Gael.
Carnaigh
Is baile fearainn suite i gContae Thiobraid Árann é Carnaigh.
Hadleigh, Suffolk
Is baile suite i Suffolk é Hadleigh. Bhí 8,253 duine ina gcónaí i Hadleigh i 2011.
John Lynch (Ciarraí)
Polaiteoir Éireannach ab ea John Lynch (10 Aibreán 1889 – 10 Meitheamh 1957). Bhí sé ina bhall d'Fhine Gael.
Ben Chifley
Ba pholaiteoir é Ben Chifley (22 Meán Fómhair 1885 - 13 Meitheamh 1951). B'eisean an séú Príomh-Aire déag ar an Astráil.
{{Síol-au
{{DEFAULTSORT:Chifley, Ben}}
Framlingham
Is baile suite i Suffolk é Framlingham. Bhí 3,114 duine ina gcónaí in Framlingham i 2001.
John Mannion, Mór
Polaiteoir Éireannach ab ea John Mannion, Mór (4 Meitheamh 1907 – 10 Meán Fómhair 1978). Bhí sé ina bhall d'Fhine Gael.
The Boomtown Rats
Bunaíodh iad sa bhliain 1975 i nDún Laoghaire. D’eascair an t-ainm as ainm na hoibrithe ola sa leabhar beathaisnéise le Woody Guthrie. Ba iad na baill nuair a bhunaíodh é ná Bob Geldof (amhránaí), Gerry Roberts (giotár), Gerry Cott (giotár), Johnnie Fingers (méarchlár), Pete Briquette (dordghiotar) agus Simon Crowe (drumadóir).
Saothar
Banna Punc-rac a bhí iontu. Chuaigh dhá amhráin dá gcuid go barr na cairte sna Ríocht Aontaithe, Rat Trap agus I Don't Like Mondays. Ar an 20 Lúnasa 1979, tháinig Na Boomtown Rats isteach sna cairteacha sa R-A ag uimhir a haon le I Don’t Like Mondays.
Bhí tóir ar chuid mhaith amhráin eile leo, cosúil le Looking After No. 1, Mary of the Fourth Form, She’s So Modern, Like Clockwork, Someone’s Looking At You agus Banana Republic.
Noam Chomsky
Teangeolaí, fealsamh, gníomhaí polaitiúil, údar agus léachtóir as Philadelphia, S.A.M. é Noam Chomsky (a rugadh ar an 7 Nollaig 1928). Tá an chuid is mó dá shaol caite aige ar an Massachusetts Institute of Technology, i gCambridge, Massachusetts, S.A.M.
Cé go bhfuil mórchuid a ama sna hochtóidí agus sna nóchaidí caite aige ag scríobh ar pholaitíocht (go deimhin, thosaigh sé ag scríobh ar pholaitíocht i rith Chogadh Vítneam), bhain sé a chlú amach i 1955 lena leabhar Logical Structures of Linguistic Theory, a chuir tús le scoil nua teangeolaíochta: Transformational Generative Grammar.
Beannchar, Co. Uíbh Fháilí
Baile in Éirinn is ea Beannchar. Tá sé suite ar bhruach na Sionainne in iarthar Chontae Uíbh Fhailí i gCúige Laighean. De réir an daonáirimh, bhí timpeall is 1600 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2006.
Herman Van Rompuy
Gairm agus oideachas
Tá céim ag Herman Van Rompuy san fhealsúnacht agus máistreacht aige san eacnamaíocht fheidhmeach ó Ollscoil Leuven (KU Leuven).
Priomh-aire
D'iarr an rí air rialtas a chur le chéile ar an 28 Mí na Nollag cé go raibh drogall ar Van Rompuy bheith ina phríomh-aire. Ghlac sé mionn oifige dhá lá ina dhiaidh sin, ar an 30 Mí na Nollag.
Uachtarán Comhairle na hEorpa
Ag cruinniú neamhfhoirmiúil a bhí acu sa Bhruiséil an 19 Samhain 2009, chomhaontaigh Ceannairí Stáit nó Rialtais an Aontais Eorpaigh d'aon toil Herman Van Rompuy a cheapadh ina chéad Uachtarán buan ar an gComhairle Eorpach.
Heath Ledger
Aisteoir Astrálach óg mór le rá ba ea Heathcliff Andrew Ledger (4 Aibreán 1979 – 22 Eanáir 2008).
Gairm
Bhain sé cáil amach i Hollywood mar gheall ar an bpáirt a bhí aige i scannáin amhail The Patriot, Monster's Ball, agus Brokeback Mountain (páirt a thuill ainmniúchán Oscair dó).
Sa scannán ’The Dark Knight de chuid Christopher Nolan, "bhain léiriú Heath Ledger an solas ón gceann feadhna Christian Bale " agus moladh mór faighte aige roimhe sin as beocht as an nua a chur i gcarachtar a measadh a bhí curtha go tóin poill. Bhain sé Oscar amach mar gheall ar a pháirt sa Dark Knight, an scannán deiridh a rinne Ledger sula bhfuair sé bás.
Anbhás
Bhí Ledger i mbun scannán nua a dhéanamh, Imaginarium of Doctor Parnassus, nuair a fuair sé bás. D'éag sé gan choinne i Manhattan, Nua-Eabhrac. Ceaptar go raibh ródháileog piollairí suain mar thrúig bháis.
Bhain Ledger Gradam an Acadaimh i mí Fheabhra, 2009, bliain i ndiaidh a bháis.
Maciej Żurawski
Is imreoir sacair é Maciej Stanisław Żurawski (12 Meán Fómhair, 1976) a rugadh i Poznań, an Pholainn. Thosaigh sé ag imirt le Lech Poznań sa bhliain 1997, agus lean sé ag imirt ann go dtí 1999 nuair a bhog sé go Wisła Kraków. Shínigh sé conradh trí bliana le Ceiltigh Ghlaschú in Iúil 2005. Imríonn sé faoi láthair le AEL Larissa sa Ghréig tar éis Celtic a fhágáil in Eanáir 2008. Thugadh lucht leanúna Celtic an leasainm Magic air. Ba chaptaen ar fhoireann náisiúnta na Polainne é le linn an chomórtais Euro 2008 ach gortaíodh é sa chéad chluiche in aghaidh na Gearmáine agus níor imir sé a thuilleadh.
Harold Holt
Ba pholaiteoir é Harold Holt (8 Lúnasa 1908 - 17 Nollaig 1967). B'eisean an seachtú Príomh-Aire déag ar an Astráil.
Bhí Holt ag cleachtadh mar aturnae ar feadh na mblianta fada sular éirigh sé ina phríom-aire. D'imigh sé gan tásc ná tuairisc agus é ag snámh san fharraige ar 17 Nollaig 1967.
Aben Humeya
Bhí Aben Humeya (1520–1569) i gceannas ar an Éirí amach Múrach i gcoinne Pilib II na Spáinne i réigiún Alpuharras, in aice le Granada. Fernando de Córdoba y Valor an t-ainm Spáinneach a baisteadh air ach Muhammad ibn Umayya a ainm dúchasach Múrach.
D'éirigh sé amach i gcoinne Rí na Spáinne nuair a cuireadh cosc ar úsáid na hArabaise agus nósanna na Moslamach sa bhliain 1568 agus gairmeadh rí de ach tuairiscítear gur tíoránach ceart a bhí ann agus cuireadh chun báis é ina phálás i Lanjarón i mí Dheireadh Fómhair na bliana 1569 agus cé gur tháinig a chol ceathar Abén Aboo i gcomharbacht air níor mhair an choimhlint ach dhá bhliain eile.
The Simpsons (séasúr 3)
Craoladh an tríú séasúr The Simpsons idir 19 Meán Fómhair 1991 agus 27 Lúnasa 1992 ag tosú le "Stark Raving Dad".
Táirgeadh
Déanann Lunchlady Doris, Fat Tony, Legs and Louie, Rabbi Hyman Krustofski, Lurleen Lumpkin, Kirk Van Houten agus Luann Van Houten a gcéad cuma i rith an séasúr.
Mommy (American Horror Story)
Craoladh an tríú heipeasóid, "Mommy" den chúigiú sraith American Horror Story ar an 21 Deireadh Fómhair 2015. Scríobh James Wong an eipeasóid seo. D'fhéach 3.20 milliún duine ar an eipeasóid.
An Chrotach
Is baile fearainn suite i gContae Thiobraid Árann í an Chrotach.
Michael ffrench-O'Carroll
Polaiteoir Éireannach ab ea Michael ffrench-O'Carroll (15 Meán Fómhair 1919 – 5 Bealtaine 2007). Bhí sé ina bhall d'Fhianna Fáil.
Lévis, Québec
Cathair in oirthear Québec, Ceanada, is ea Lévis, agus é suite ar bhruach theas Abhann San Labhráns, go díreach os comhair Cathair Québec. Rinneadh aon chathair amháin de sheanchathair Lévis (vieux Lévis) agus naoi mbaile eile ina chóngar ar 1 Eanáir 2002. Bhí 138,769 duine ina gcónaí in Lévis sa bhliain 2011. Tá seirbhís farantóireachta idir Lévis agus Cathair Québec, agus tá dhá dhroichead trasna na habhann in iarthar Lévis.
Tá iarsmaí seandálaíochta faighte in Lévis a théann 10,000 bliana siar agus is féidir gur áit thábhachtach é do na hIndiaigh sa chuid sin den tír mar gheall ar a suíomh ar an abhainn. Chuir na chéad Eorpaigh fúthu ar an mbruach theas den abhainn sa cheantar sa chéad leath den 17ú haois. Saint-Joseph-de-la-Pointe-Lévy an t-ainm ar an tsráidbhaile, agus é suite i seigneurie Lauzon. Sa bhliain 1861 cuireadh cathair Lévis ar bun cúpla bliain i ndiaidh bhunadh pharóiste Notre-Dame-de-la-Victoire. Sa bhliain 2002, dála roinnt ceantracha uirbeacha eile i gCeanada, cuireadh Lévis le chéile leis na fo-bhailte agus bailte eile sa cheantar le chéile mar chathair nua. Ní feidhmíonn Lévis mar fho-bhaile de chathair Québec mar oibríonn an oiread sin de lucht na háite in Lévis féin. mion|Notre Dame de la Victoire, a tógadh sa bhliain 1851
Sa dara leath den 18ú haois throid na Briotanaigh agus Francaigh in Lévis agus in a theannta. Fuair an ginearál Briotanach James Wolfe bás ansin agus coimeádadh a chorp ann ar feadh tamaill. Tógadh trí dhúnfort ann sna 1860idí ar eagla go leathnódh Cogadh Cathartha na Stát Aontaithe go Ceanada. Is féidir cuairt a thabhairt ar cheann acu inniu. Chuir an lánúin Desjardins—Dorimène Roy agus Alphonse— an chéad chumann creidmheasa in Québec ar siúl ina dteach féin in Lévis: Tá craobhacha den Caisse Populaire ar fud chúige Québec inniu.
Is í an Fhraincis an mháthairtheanga ag 97% den daonra. Is Caitlicigh iad tromlach mór na ndaoine. mion|An teach inar chuir na Desjardins a gcumann creidmheasa, Caisse Populaire, ar siúl den chéad uair.
Daniel Doujet
Is scríbhneoir Briotánach é Daniel an Doujet, a saolaíodh sa bhliain 1956.
John McEwen
Ba pholaiteoir é John McEwen (29 Márta 1900 - 20 Samhain 1980). B'eisean an t-ochtú Príomh-Aire déag ar an Astráil.
CLG Chontae Dhoire
Is é CLG Contae Dhoire an cumann a eagraíonn na cluichí Gaelacha a imrítear i gContae Dhoire, faoi cheannas an Chumainn Lúthchleas Gael.
Dùn da Ghaoithe
Is sliabh i Muile, Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, é Dùn da Ghaoithe. Is é Dùn da Ghaoithe an dara sliabh is airde san oileán sin. Tá sé 766 méadar ar airde (2,513 troigh).
Maitrís
Sa mhatamaitic, is éard atá i maitrís ná eagar ordaithe uimhreacha faoi rialacha cumtha ar leith. Is féidir na rialacha seo a léiriú leis an dá mhaitrís A is B thíos: Sainmhínítear suimiú mar seo: agus iolrú mar seo: Is féidir go mbeidh líon ar bith línte is colún i maitrís. Nuar a bhíonn n líne is m colún ann, tugtar maitrís m × n uirthi. Shaothraigh an matamaiticeoir Francach Marie-Ennemond Camille Jordan (1838-1922), an matamaiticeoir Gearmánach Leopold Kronecker (1823-1891), agus daoine eile ailgéabar maitríseach, bunaithe ar luathshaothar an mhatamaiticeora Shasanaigh Arthur Cayley (1821-1895). Bhí siad ag iarraidh ailgéabar neamhchómhalartach a fhorbairt mar A · B ≠ B · A go ginearálta. Fuarthas an-chuid feidhmeanna do mhaitrísí ó shin, i dteoiric na dóchúlachta (slabhraí Markov), ciorcaid leictreacha/ leictreonacha, agus teoiric cluichí.
Seó Spóirt
Ba chlár teilifíse spóirt Éireannach a craoltar gach seachtain ar an stáisiún TG4 é Seó Spóirt. Curtha i láthair ag an iarpheileadóir Ciarraíoch Dara Ó Cinnéide, caitear súil ar na cluichí Gaelacha (an pheil agus an iomáint ach go háirithe) atá ag teacht ag an deireadh seachtaine agus buailtear le cuid de na himreoirí agus bainisteoirí atá i gceist.
Ba é Mícheál Ó Domhnaill a bhí ag cur an seó i láthair sa bhliain 2008, ach tháinig Ó Cinnéide isteach ina áit don tséasúir nua i 2009.
I measc na aoínna agus tráchtairí atá ann ná Seán Bán Breathnach, Tomás Ó Flatharta, Coman Goggins, Páidí Ó Sé, Pat Fleury, Brian Tyers, Mac Dara Mac Donncha agus daoine eile.
Chuir TG4 deireadh le chraoladh an chláir sa bhliain 2017, tar éis aon bhliain déag.
Haverhill, Suffolk
Is baile suite i Suffolk é Haverhill. Bhí 27,041 duine ina gcónaí i Haverhill i 2011.
Carn, Contae Fhear Manach
Is baile fearainn i gContae Fhear Manach é Carn.
John Gorton
Ba pholaiteoir é Sir John Gorton (9 Meán Fómhair 1911 - 19 Meitheamh 2002). B'eisean an naoú Príomh-Aire déag ar an Astráil.
Annála Easpacha na hÉireann
Rinne Dubhaltach Mac Firbhisigh cóip desna hAnnála ar son Rev. John Lynch, le párlámhscríbhinn den 15ú haois mar fhoinse, a bhí i seilbh Giolla na Naomh Mhic Aodhagáin. Ollamh an Fhéineachais as an Urumhain ba ea Mac Aodhagáin. Ní scríofa ag Mac Firbhisigh é an t-aon lámhscríbhinn na nAnnál amháin atá ar marthain, ach i lámh scríobhaí anaithnid a rinne cóip de théacs Mhic Fhirbhisigh, ag cur leis nótaí ar an imeall, agus fosta innéacs. Caomhnaítear an lámhscríbhinn úd sa Koninklijke Bibliotheek van België sa Bhruiséil, MS. 7, c. n. 17, ach is neamhiomlán í. Tá cúig mhír ann, ag tosú leis an mbliain 573 agus ag críochnú le 914.
Níl ach pas beag eolais ann faoin bhfoinse a bhí ag Mac Firbhisigh. Is amhlaidh gur chuir sé cruth nua-aimseartha ar an litríocht. Tá bearnaí ann anseo is ansiúd agus an fhoinse doléite. Chuir cóipeálaí Mhic Fhirbhisigh dátaí leis an téacs, a thóg sé as Annála na gCeithre Máistrí gan iad a dheimhniú nó a cheartú fiú dá mba ghá leis.
Sa chéad mhír, faightear ábhar go formhór maidir le hUí Néill an Tuaiscirt agus b'fhéidir é gur tiomsaíodh é i gcúige Uladh, ach is léir go tiomsaíodh na míreanna eile i nOsraí. Bhain an chéad tiomsaitheoir leas as foinsí éagsúla, cuid acu (m.s. annála) níos cruinne ná cuid eile (m.s. saothair fhada na mbard). Mar thoradh, faightear iontu meascán de thaifid fhuara, fínscéalta agus smaoinimh bhaotha, ar chaoi ar leith i measc annál Éireannach.
Foilsíodh dhá eagrán den Fragmentary Annals le déanaí:
Cannabinól
Is cannabinóid neamh-shícighníomhach é cannabinól nó CBN. Tá sé ar fáil sa phlanda Cannabis sativa nó an chnáib. Is táirge d'imoibrithe ocsaídithe teitrihidracannabinol (THC) é.
Cumann Merriman
Cumann litríocht a is ea an Cumann Merriman, atá ainmnithe in ómós do Bhrian Merriman, údar dáin cháiliúil, raibiléiseach na hochtú aoise dhéag, Tá sé mar aidhm ag Cumann Merriman, suim a chothú in gach gné de chultúr na hÉireann: an Ghaeilge, an stair, an litríocht, an rince, an ceol is ar eile. Ó cuireadh ar bun i 1967 é, tá sé mar aidhm aige suim a chothú ins an bhfile agus i stair is traidisiún Thuamhan.
Eagraíonn an Chumann dhá fhéile litríochta gach bliain, sa samhradh agus sa gheimhreadh. Tá Cumann Merriman buanaithe mar institiúid Éireannach
Scoil Gheimhridh Merriman
mion|clé|[[Brian Mac Giolla Meidhre]]
An Scoil Samhraidh
Reachtáiltear Scoil Samhraidh Chumann Merriman sa tseachtain dheireanach de mhí Lúnasa i ndúthaigh Tuamhumhan.
Kesgrave
Is baile suite i Suffolk é Kesgrave. Bhí 11,020 duine ina gcónaí i Kesgrave i 2005.
Cnoc Ninnidh
Stair
Creidtear gur ó Naomh Ninnidh, naomh ón 6ú haois, a fhaigheann Cnoc Ninnidh a ainm. Tá Naomh Ninnid liostaithe mar cheann de "dhá aspal déag na hÉireann", agus cuireadh an buafhocal 'saobhruisc' lena ainm a chiallaíonn "ag gliúcaíocht", as a d'eascair an leasainm freisin; "Ninnidh leth derc". Tá Cnoc Ninnidh ar chladach theas Loch Éirne Uachtair.
Roimh 1450 ní luaitear ainm na barúntachta seo, ach luaitear an talamh mar luath-dhaingean Chlann Mhig Uidhir, leis na Mac Maghnuis, cineál de Chlann Mhig Uidhir bunaithe anseo.
Liosta na bparóistí sibhialta
Anseo thíos tá liosta de na paróistí sibhialta i gCnoc Ninnidh:
Droichead na Sionainne
thumb|Droichead na Sionainne Baile in Éirinn is ea Droichead na Sionainne. Tá sé suite ar bhruach na Sionainne in iarthar Chontae Uíbh Fhailí i gCúige Laighean. Tá timpeall is 600 duine ina gcónaí ann.
Cluain Cuaiche
Is baile fearainn i gContae Fhear Manach í Cluain Cuaiche.
Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2022
Reáchtáladh Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2022 i dTorino san Iodáil (tar éis bua ag an mbanna Iodálach Måneskin leis an amhráin "Zitti e Buoni" sa bhliain 2021). clé|mion|Kalush Orchestra
Comórtas
Ar deireadh thug muintir na hEorpa a gcuid vótaí don Úcráin, rud a léirigh comhbhá na mór-roinne don tír a bhí i gcruachás ag an am. Bhí an Kalush Orchestra, banna ceoil tíre san Úcráin, ag seasamh an fhóid don Úcráin sa chomórtas. Ghnóthaigh siad 631 pointe i ndiaidh na vótála uilig agus d'éirigh leo a bheith chun cinn ar éigin ar an Ríocht Aontaithe,an tSualainn agus an Spáinn.
Bhí Éirinn i measc na dtíortha a thug 12 pointe (an líon is airde)don Úcráin agus ba léir lucht vótála a bheith tógtha leis an mbealach ar chan Kalush Orchestra a leagan féin den amhrán 'Stefania'.
Gheall Uachtarán na hÚcráine Vlodymyr Zelenskyy go dtarlódh an comórtas sa chathair Mariupol am éigin.
Níor éirigh le hÉirinn cáiliú don bhabhta ceannais.
Rannpháirtithe
Chuir na tíortha seo a leanas in iúl go bhfuil uathu páirt a ghlacadh sa chomórtas:
Babhta leathcheannais 1
Bhí babhta leathcheannais 1 ar siúl ar an 10ú Bealtaine. Ar dtús, bhí áit ag an Rúis le páirt a ghlacadh sa dara leath den bhabhta seo ach coisceadh í ón gcomórtas de bharr Ionradh na Rúise ar an Úcráin 2022.
Ag vótáil freisin: An Fhrainc agus an Iodáil. {{Legend|navajowhite|Tíortha cáilithe|border=1px solid black}}
Babhta Leathcheannais 2
Bhí babhta leathcheannais 2 ar siúl ar an 12ú Bealtaine 2022.
Ag vótáil freisin: An Ghearmáin, an Ríocht Aontaithe agus an Spáinn. {{Legend|navajowhite|Tíortha cáilithe|border=1px solid black}}
Finale
Bhí an finale ar siúl ar an 14ú Bealtaine 2022. Bhí 25 tír ann: an "Big Five" agus 10 de na tíortha a fuair an scór is airde i ngach ceann den dá babhta leathcheannais. {{Legend|gold|Buaiteoir|border=1px solid black}}
Erasmus Zahl
Trádálaí faoi phribhléid (Ioruais: nessekonge) agus úinéir oileáin ag Kjerringøy i Nordland, an Iorua, ab ea Erasmus Benedicter (Benedigt) Kjerschow (Kjerskov) Zahl (19 Eanáir 1826 - 29 Aibreán 1900). Is eol dó as tacaitheoir airgeadaíochta Knut Hamsun, buaiteoir Duais Nobel na Litríochta, agus ionadaí den tsochaí idéalach traidisiúnta i Nordland - sochaí idéalach Hamsun. Tá aithne idirnáisiúnta air freisin tríd an gcarachtar Mack, atá le feiceáil i roinnt saothar de chuid Hamsun, ina measc Pan (1894), Sværmere (aislingeacha) (1904), agus Benoni og Rosa (Benoni agus Rosa) (1908).
Talamh-iora Eorpach
Is ainmhí beag é an talamh-iora Eorpach. Mamach atá ann.
Criogar féir
Is feithid é an criogar féir. Ainmneacha eile atá in úsáid ná dreoilín teaspaigh, crucaide caoráin, míol féir, píobaire fraoigh agus an scadáinín féir.
Devil's Night (American Horror Story)
Craoladh an ceathrú heipeasóid, "Devil's Night" den chúigiú sraith American Horror Story ar an 28 Deireadh Fómhair 2015. Scríobh Jennifer Salt an eipeasóid seo. D'fhéach 3.04 milliún duine ar an eipeasóid.
Annála Chluain Mhic Nóis
Aistriúchán Béarla den 17ú haois d'annála Gaeilge anois caillte is ea Annála Chluain Mhic Nóis (Béarla Annals of Clonmacnoise). Tuairiscítear iontu imeachtaí a tharla Éirinn ón ré réamhstairiúil go dtí AD 1408. Glaoitear scaití Mageoghagan's Book ar an saothar, ainmnithe as an aisteoir, Conall Staraí.
Stair saoil agus ábhar
Tá na bunlámhscríbhinní ar iarraidh, agus ní fios cé a scríobh iad. Tugtar de ghnáth an t-ainm Annála Chluain Mhic Nóis dóibh toisc go meastar gur tiomsaíodh a gcuid ábhar i Mainistir Chluain Mhic Nóis. Cé nach deirtear a leithéid sa saothar féin, tá béim ar leith ann ar stair an cheantair ar dhá thaobh na Sionainne ag Cluain Mhic Nóis agus ar na teaghlaigh Uí Mhaine lonnaithe ann, mar atá Uí Cheallaigh, Uí Ruairc, Uí Mhaolmhuaidh, Uí Chonchúir agus Mhic Dhiarmada, rud nach bhfaightear i n-annála eile. I dteannta le sin, tá cosúlachtaí le feiceáil ann leis cnuasach Chluain Mhic Nóis, mar a thugtar air, de théacsanna annál.
Insítear sna hAnnála stair na hÉireann ó the creation of man go dtí an bhliain AD 1408. Deir Mag Eochagáin go bhfuil roinnt míreanna ar iarraidh, ón mbliain 1182 go 1199, agus 1290 go 1299. Deir sé gur scriosadh iad ní amháin ag Lochlannaigh creachta á ndó, ach freisin ag táilliúirí á ngearradh chun oibriú leo.
Aistriúchán Béarla
Cuireadh Béarla an ré Eilíse ar na na hAnnála sa bhliain 1627 ag Conall Mag Eochagáin as Lismoyny, gar de Chlóirtheach, Contae Uíbh Fhailí. Thiomnaigh Mag Eochagáin an aistriúchán dá dheartháir cleamhnais, Toirdhealbhach Mac Cochláin, a raibh a theaghlach ar ceann dóibh deireanach a bhíodh i mbun nósanna dúchais na nGael a chleachtadh.
Críochnaíodh an t-aistriúchánB was 20ú Aibreán 1627, i gCaisleán Liath Mancháin, Uíbh Fhailí. Tá an bunleagan le Mag Eochagáin caillte anois, ach tá roinnt cóipeanna dó, caomhnaithe i Leabharlann Choláiste na Tríonóide agus sa Músaem na Breataine.
Níos mó ná uair amháin, déanann Mag Eochagáin trácht ar "the ould Irish book out of which he wrote, out of which many leaves were lost or stolen." Is léir gur chaomhnaigh sé leagan cainte na Gaeilge agus gur chuir sé í chun socair, chomh fada is is féidir a dheimhniú i ngátar na bunlámhscríbhinne.
Eagrán nua-aimseartha
Foilsíodh aistriúchán na nAnnál don chéad uair i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1896 agus arís ag Llanerch Publishers sa bhliain 1993. D'iarr scoláirí arís agus arís eile go bhfoilseodh eagrán nua, óir go meastar nach oiriúnach é eagrán Murphy do scoláireacht an lár inniu, scoláirí amhail is Prof David Dumville, a chásaigh "the poor textual condition of the Annals of Clonmacnoise and the lack of adequate modern criticism of that text"; agus Dr Nollaig Ó Muraile, a chur in iúl go ndéanfadh duine éigin ar cheann de "those great desiderata in this particular field – namely new, up-to-date editions of the Annals of Tigernach and of Mageoghegan's Book".
Pápa Beinidict XIII
Pápa Iodálach ab ea Pápa Beinidict XIII (Laidin Benedictus P.P. XIII, Gravina in Puglia, 2 Feabhra 1649 - Cathair na Vatacáine, 23 Feabhra 1730. Ba Pietro Francesco Orsini an t-ainm a bhí air ó thús. Toghadh mar phápa é ar 29 Bealtaine 1724 tar éis bhás Pápa Innocentius XIII. Ba é an 245ú pápa a bhí ann.
Catch-22
Úrscéal aorach leis an údar Meiriceánach Joseph Heller is ea Catch-22 (nó dúsháinn as Gaeilge). Aithnítear go minic é mar cheann de mhór-shaothair na fichiú haoise. clé|mionclé|mion|B-25 ó Catch 22
Coill an Oileáin
Is baile fearainn suite i gContae Thiobraid Árann í Coill an Oileáin.
Catch-22
Scéal
Scéal leath-stairiúil ata ann, ina thiteann eachtraí an scéil amach sna blianta 1942-1944, agus an Dara Cogadh Domhanda faoi lán seoil. Is é an Captaen John Yossarian - buamardaí mí-dhíograiseach de chuid Aerfhórsa na Stát Aontaithe laoch, nó frith-laoch, an urscéil. clé|mion|[[Joseph Heller]]
Tá Captaen Yossarian traochta le huafás an chogaidh, gan chiall, agus tá sé go daingean diongbháilte ag lorg bealach amach ón slad. Síleann Yossarian imeacht óna chuid dualgas ach níl sé in ann. Chun é féin a choinneáil beo agus chun na misin eitilte a sheachaint, tá Yossarian ag ligint air féin go bhfuil sé ar mire.
Leaganacha
Rinneadh leagan scannáin den leabhar sa bhliain 1970, le Mike Nichols.
Chraol TG4 mionsraith Catch-22, bunaithe chomh maith ar an leabhar le Jospeh Heller, sa bhliain 2020 (agus George Clooney mar stiúrthóir). Sa leagan seo, creideann Yossarian go bhfuil na mílte duine, nach bhfaca sé riamh, ag iarraidh é a mharú!. Ach ní hé an namhaid is measa dó ach a arm féin a bhíonn seasta ag cur le líon na misean a chaithfidh na fir a thabhairt i gcrích sular féidir leo éirí as. Ach má shíleann Yossarian imeacht óna chuid dualgas, beidh sé ag sárú riail ar a dtugtar Catch-22 (an paradacsam, an tsáinn nó 'dúsháinn')– riail áiféiseach a bhfuil na fir idir an bád agus an balla ceart aige.
Stair
Thosaigh Heller ag scríobh an leabhar sa bhliain 1953 ach bhí 1961 ann nuair a foilsíodh don chéad uair é.
Clann-an-oistir
Ba choimeádaithe dorais don mhainistir in Í Chaluim Chille iad Clann-an-oistir . Tháinig an t-ainm seo ó fhocal Laidine, ostuarii i. coimeádaithe dorais.
De réir an traidisiúin, tháinig a shinsir ann le Colm Cille féin ó Éirinn. Mar gheall ar mhallacht dá chuid, ní bhíodh ach cúigear dá muintir beo ag an am céanna. Nuair a bheirtí leanbh, chailltí duine den chúigear eile. Cailleadh an bean deireanach dá sliocht timpeall lár an 18ú céad in Í Chaluim Chille.
Lowestoft
Is baile suite i Suffolk é Lowestoft. Bhí 58,560 duine ina gcónaí i Lowestoft.
An Féar Bán
Baile in Éirinn is ea an Féar Bán. Tá sé suite idir Biorra agus Áth Luain i gChontae Uíbh Fhailí i gCúige Laighean. Tá timpeall is 800 duine ina gcónaí ann.
Spórt
Is é Ferbane GAA an club GAA áitiúil. Bhí Sean, Brendan & Michael Lowry (deartháireacha) páirt den foireann a bhuaigh an Uile-Éireann sa bhliain 1982.
Annála Chonnacht
Tógadh Annála Connacht, a bhaineann leis na blianta 1224 go 1544, as lámhscríbhinn tiomsaithe sna 15ú agus 16ú haoiseanna ag triúr scríobhaí ar a laghad, a chreidtear gur bhall de chlann Uí Dhuibhgeannáin iad uile.
An Féar Bán
Iompar
D'oscail stáisiún iarnród sa bhaile sa bhliain 1884 ach dhún siad é ar an 1 Eanáir 1963.
Goirtlig
Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Goirtlig.
Annála Chonnacht
Is rí-sonraithe iad na luathmhíreanna, ag tosú le bás an of rí, Cathal Crobhdhearg Ó Conchúir na gConnacht, agus tugtar ann cur síos maith ar ghnóthaí na Connacht le linn na 13ú agus luath-go-lár na 14ú haoiseanna, go háirithe faoi mhuintreacha Uí Chonchúir agus de Búrca. Ina dhiaidh sin ámh, éiríonn na hiontrálacha níos gainne, go háirithe sa 16ú haois. Bíodh sin mar atá, is foinse shárluachmhar atá ann, faoi ghnóthaí as stair na gConnacht agus na hÉireann, ar a mbeadh ach beag eolais gan é.
I gcodarsnacht le hAnnála Chluain Mhic Nóis, feictear chomhfhoinse, nó b'fhéidir é gur páirtchóip é an cheann eile.
Slabhra Markov
Sa mhatamaitic, is éard atá i Slabhra Markov ná slabhra staideanna ina mbraitheann an dóchúlacht go ngluaisfear ar aghaidh don chéad staid eile ar an staid atá ann anois. Is féidir slabhra Markov a léiriú le maitrís. Léirítear slabhra Markov ina bhfuil dhá staid a d'fhéadfaí a bheith ann, mar seo: Mar shampla, is féidir le duine taisteal abhaile ón obair ar charr nó traein. Má théann sé ar charr lá amháin, is í an dóchúlacht go ndéanfaidh sé amhlaidh an lá dár gcionn ná 0.4. Má théann sé ar an traein lá amháin, is í an dóchúlacht go ndéanfaidh sé amhlaidh an lá dár gcionn ná 0.3. Léirítear iad seo leis an maitrís thrasdultach: D'fhionn an matamaiticeoir Sóivéadach Andrey Andreyevich Markov (1856-1922) an coincheap áisiúil seo.
Bogh Mòr
Is baile ar an Íle, Earra-Ghàidheal agus Bòd, é Bogh Mòr. Bhí cónaí ar 784 duine i Bogha Mór sa bhliain 2011 síos ó 862 duine sa bhliain 2001.. Is é Bogha Mór an baile is mó sna hoileáin agus is port tábhachtach é. Bhí Gaoluinn na hAlban ag 18.4% de dhaonra Bogh Mòr sa bhliain 2011.
Cath na Breataine
clé|250px|mion|Cath na Breataine
Bhí Cath na Breataine (An Ghearmáinis: die Luftschlacht um England, go litriúil "cath san aer i gcomhair Sasana") feachtas míleata an Dara Cogadh Domhanda nuair a bhí an Ríocht Aontaithe cosanta le Aerfhórsa Ríoga (RAF) i gcoinne ionsaithe Aerfhórsa Gearmánach (Luftwaffe) as deireadh an Mheitheamh 1940. Tá cuir síos air mar chéad feachtas mór a throid ar fad le aerfórsaí. Aitheann na Briotanaigh go hoifigiúil a fhad mar as 10 Iúil go dtí 31 Deireadh Fómhair 1940, a fhorluíonn le ré ionsaithe oíche ar scála mór aithne mar an Bhleaist, a sheas as 7 Meán Fómhair 1940 go 11 Bealtaine 1941.
Sarah Bernhardt
Ban-aisteoir Francach í Sarah Bernhardt, a rugadh ar an 22 Deireadh Fómhair 1844 agus a fuair bás ar an 26 Márta 1923. Rugadh Bernhardt i bPáras agus fuair sí bás sa chathair chéanna. Cuireadh i Reilig Père-Lachaise í. Deirtear gurb í Bernhardt "the most famous actress the world has ever known".
Iognáid Loyola
Ignatius (nó Ínigo nó Iognáid) de Loyola (1491 – 31 Iúil 1556) a bhunaigh Cumann Íosa sa bhliain 1534. Is naomh é Iognáid ó Loyola.
Saol
Saolaíodh i dTír na mBascach é, i gcaisleán  Loyola  sa  bhliain  1491. Chuaigh sé  le saighdiúir eacht  agus  goineadh  go  dona  é  ag cath Pamplona sa bhliain 1521.
Nuair a bhí sé ag teacht chuige  féin,  chun  an  t-am  a  mheilt  léigh sé  Beathaí  na  Naomh  agus  an  Bíobla. Chuaigh an léitheoireacht seo go mór i bhfeidhm air agus bhí tiontú  spioradálta  aige. Mar sin  bheartaigh sé   a   shaol   a   chaitheamh   i   mbeatha   rialta.
D’fhreastail sé  ar  Ollscoil  i  bPáras  sa  bhliain 1528.Gach  samhradh  chaith  sé  roinnt  ama  ag lorg   déirce   i   Londain   chun   a   tháillí   a   íoc.
Mhóidigh   siad    an    chuid    eile    dá    saol    a chaitheamh i mbochtaineacht agus in aontumha agus  fanacht  dian  dílis  don  Phápa.
Na misin
Bhí páirt thábhachtach   ag   na   hÍosánaigh   san   Fhrith-Reifirméisean  agus,  níos  deireanaí,  i  nua-aoisiú na hEaglaise. link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Ihs-logo.svg|clé|mion|144x144px|[[Cumann Íosa]] Ba é Loyola a bhunaigh ord rialta Cumann Íosa sa bhliain 1534 (in éineacht le Proinsias Xavier agus Peter Faber agus fir eile). Mhóidigh seisean agus na fir eile an chuid eile dá saol a chaitheamh i mbochtaineacht agus in aontumha agus fanacht dian dílis don Phápa.
Sa bhliain 1540, fuair Foirmle Bhunaithe an Chumainn faomhadh Phól a Trí, a bhí ina Phápa san am.
Bhí páirt thábhachtach ag na hÍosánaigh san Fhrith-Reifirméisean agus, níos deireanaí, i nua-aoisiú na hEaglaise. clé|mion|206x206px
Séamus Ó Grianna
Scríbhneoir Gaeilge ó na Rosa i nGaeltacht Thír Chonaill ba ea Séamus Ó Grianna (17 Samhain 1891 – 27 Samhain 1969 ), nó "Máire".
A mhuintir
Ba dheartháireacha leis an scríbhneoir Seosamh Mac Grianna agus an seanchaí Seán Bán Mac Grianna. Breacadh cuid mhaith seanchais síos óna dheirfiúr Annie Bhán freisin. B'é Jimí Fheidhlimí an t-ainm a bhí ag muintir na háite air, nó bhí a athair, Feidhlimí Dhónaill Phroinsiais, ar an t-aon fhear amháin i Rann na Feirste arbh ainm dó Feidhlimí. Níl i gceist le "Ó Grianna" ach Gaelú ar shloinne oifigiúil a mhuintire, mar atá, Greene. De réir an taighde a rinne Seán Bán, b'é "Grenery" nó "Mac Grianra" an leagan ba chirte.
A shaol
Rugadh Séamus Ó Grianna i Rann na Feirste (Rinn na Feirste an leagan caighdeánta) sna Rosa sa bhliain 1891. Ina ghearrstócach dó, chaith sé tamall ag sclábhaíocht ar an Lagán agus in Albain, agus b'ansin a casadh náisiúnaithe Éireannacha air an chéad uair. Léigh sé dialann phríosúin Sheáin Mhistéil, ceann de scríbhinní canónta an náisiúnachais Éireannaigh, agus chuaigh sé féin leis an náisiúnachas. I ndiaidh na tréimhse a chaith sé ina náibhí, d'éirigh leis dintiúirí an mhúinteora bunscoile a bhaint amach. Níor chaith sé ach tamall gairid ina mhúinteoir, ó nach raibh an obair ag teacht leis. clé|mion|Ceantar na Rosa le feiceáil i ndearg Bhí sé páirteach i gCogadh na Saoirse agus i gCogadh na gCarad, agus é in aghaidh an tSaorstáit. Ní raibh sé ag cur catha go díreach, áfach, nó bhí seisean agus a dheartháir, Seosamh, ag scríobh is ag stáitsiú drámaí beaga bolscaireachta mar chineál biblia pauperum le muintir na tuaithe a spreagadh chun Poblachtánachais. Tháinig na Saorstátairí ar a lorg go héasca, áfach, agus chaith siad an chuid ab fhearr den chogadh i mbraighdeánas. Tréimhse dhearóil ab ea an phríosúnacht seo i saol Shéamuis Uí Ghrianna, agus níor chaith sé mórán dúthrachta le cur síos a thabhairt uirthi ina chuid scríbhinní.
Chaith Séamus seal ina eagarthóir ar mhíosachán Chonradh na Gaeilge, ach ó ba rud é nárbh aon ribín réidh é mar dhuine, tugadh bata is bóthar dó go luath. Is amhlaidh go raibh de nós aige bheith ag fáil lochta is ag caitheamh anuas ar na Gaeilgeoirí, ar chomh dona is a bhí a gcuid Gaeilge acu, ar chomh fannlag is a bhí a gcuid iarrachtaí an Ghaeilge a athbheochan. Bhain na léitheoirí sult as a chuid eascainí tamall, ach nuair a bhí sé tar éis íde bhéil a thabhairt do gach aon duine a raibh céim ar bith aige i ngluaiseacht na teanga, bhí sé thar am aige malairt jab a tharraingt air féin.
Nuair a tháinig na Poblachtánaigh i gcumhacht, fuair Séamus Ó Grianna oifig gan chúram sa státseirbhís a chuir ar a chumas obair scríbhneoireachta a dhéanamh. Bhí sé in ann beagnach tríocha leabhar a chríochnú lena shaol, idir dhíolamaí gearrscéalta, úrscéalta agus dhírbheathaisnéis.
Díol suntais é nach labhraíodh Séamus Ó Grianna focal Gaeilge lena bhean - bhí sise dall ar an teanga cibé scéal é - ná lena chlann, a tógadh i mBaile Átha Cliath. Mar is éasca a aithint ar a chuid leabhar dírbheathaisnéise, fuair sé é féin náirithe go hiomlán ina stócach beag dó, agus an múinteoir ag caitheamh anuas air is á bhualadh toisc é a bheith gan focal Béarla ina phluc. Is dealraitheach go ndeachaigh drochbhuille an chéad lá scoile go domhain i bhfeidhm air, agus náire na Gaeilge ag luí go searbh air. Nuair a tháinig sé i gcrann, d'fhoghlaim sé scoth an Bhéarla, agus é in ann an-ionsaí béil a dhéanamh sa teanga sin féin orthu siúd a shíl an dúrud díobh féin, cosúil le "lucht na veistí bána" (an mheánaicme uirbeach) agus lucht na n-ollscoileanna, ar ar thug sé congenital idiocy mumbling inanities in university robes ("amadáin chruthanta ag monamar baothchainte agus a gcuid róbaí ollscoile orthu").
Ní raibh Séamus ródhóchasach as todhchaí na Gaeilge riamh, agus é ag titim in umar an éadóchais ar fad de réir mar a bhí sé ag druidim le deireadh a shaoil. D'fhág sé iontas, alltacht agus fearg ar lucht na Gaeilge, nuair a chuaigh sé leis an Language Freedom Movement, brúghrúpa frith-Ghaeilgeoireachta a bhí ag iarraidh an Ghaeilge a ruaigeadh as na scoileanna. Údar marana agus machnaimh do lucht na Gaeilge inniu féin go dtréigfeadh duine de mháistrí móra na Gaeilge an chúis ar dhóigh chomh suarach sin.
A shaothar
Is é an chéad saothar fada ficsin a tháinig ó pheann Shéamuis Uí Ghrianna ná an t-úrscéal sraithfhoilsithe Castar na Daoiní ar a Chéile is ní Chastar na Cnoic is na Sléibhte. Is iomaí locht is féidir a fháil ar an scéal seo nach bhfuil ann, go bunúsach, ach an chéad triail a bhain an scríbhneoir as ceird an úrscéalaí. Tá ceann de phríomh-mhóitífeanna an scríbhneora le haithint ar an saothar seo cheana féin, is é sin, an grá leatrom. D'fhéach an scríbhneoir le cur síos a thabhairt ar thimpeallacht na mac léinn agus na ndaoine léannta uirbeacha, agus siúd is nár éirigh leis ach go lagmheasartha, b'iarracht mheabhrach é le litríocht na Gaeilge a phósadh le saol na cathrach.
Na leabhair, idir úrscéalta agus ghearrscéalta, a d'fhoilsigh Séamus Ó Grianna ina dhiaidh sin, áfach, - an chuid is mó acu faoin ainm cleite "Máire", in ómós do sheanchaí clúiteach a bhólaí dúchais, Máire Chonnachtach - bhí siad dírithe ar chur síos a thabhairt ar nósanna Gaelacha na Gaeltachta. Is dócha go raibh scríbhneoireacht Shéamuis Uí Ghrianna ceaptha mar oideachas do na Gaeilgeoirí uirbeacha. Nó bhí Séamus, chomh maith lena dheartháir, riamh den tuairim gur sibhialtacht iomlán í sibhialtacht na nGael, agus, mar sin, níor leor an teanga a fhoghlaim gan an bhéasaíocht a fhoghlaim chomh maith a bhí fite fuaite leis an teanga.
Mar sin, ní bhíonn an plota ag feidhmiú i leabhar tipiciúil le Séamas Ó Grianna ach mar chineál leithscéal le Gaeilge shaibhir dhúchasach Thír Chonaill a chur ar fáil don léitheoir. Is é an scéal céanna a insíonn sé uair i ndiaidh uaire. Mar a dúirt "Peigí Rose", duine de scríbhneoirí comhaimseartha Ghaeilge Uladh, bhí cineál "siondróm Rocky II" ar "Mháire" mar údar. B'ionann bunstruchtúr an scéil ina lán leabhar leis, agus an scéal bunaithe ar an ngrá leatrom, nó, níos minicí fós, ar an ngrá nach n-admhaítear, toisc go bhfuil an buachaill agus an cailín róchúthail. Is féidir, freisin, go bhfuil an bochtanas ag teacht idir iad agus an cleamhnas. Ansin, fágann an Cogadh Cathartha nó an imirce scartha ó chéile iad, agus ní chasfar ar a chéile iad ach ag uaigh duine acu, nó nuair atá siad ró-aosta cheana le teas nua a chur sa seanphaisiún fuaraithe.
Is iad Caisleáin Óir (imirce), Mo Dhá Róisín (is í Éire an dara Róisín, agus mar sin, is é an tírghrá a scarann an lánúin sa leabhar seo), agus Tairngreacht Mhiseoige na húrscéalta is clúití le Séamus Ó Grianna, ach d'fhoilsigh sé beagnach tríocha leabhar, idir úrscéalta, ghearrscéalta, agus dhá leabhar dírbheathaisnéise, mar atá, "Nuair a Bhí Mé Óg" agus "Saol Corrach".
Maidir leis an úrscéal Bean Ruadh de Dhálach, ceann de shaothair dheireanacha an scríbhneora, is féidir a rá go bhfuil sé as an ngnáth ar fad i measc a chuid úrscéalta. Dúirt Alan Titley ina mhórshaothar faoi na húrscéalta Gaeilge nach bhfuair an ceann seo a cheart riamh, ós rud é nach bhfuil gnáthlochtanna scríbhneoireachta "Mháire" ag baint leis ar aon nós, cé go bhfuil sé ag plé le gnáth-théamaí a chuid saothar, ar nós na himirce go Meiriceá, chinniúint dhosheachanta an duine, agus shaol na Gaeltachta fadó.
Tá cuid mhór de scríbhinní Mháire as cló, agus níl sé furasta teacht orthu. Thairis sin, bhí sé an-mhíshásta leis an gcaighdeán nua, agus ní cheadaíodh sé a chuid leabhar a fhoilsiú ach sa seanlitriú agus sa chló Ghaelach. Mar sin féin, tá, ar a laghad, Tairngreacht Mhiseoige, Nuair a Bhí Mé Óg, Saol Corrach, Caisleáin Óir, agus díolaim dá chuid gearrscéalta (a tháinig i gcló sa bhliain 1993 faoin teideal Cora na Cinniúna) ar fáil sa litriú nua. B'é Niall Ó Dónaill a réitigh na heagráin seo chun cló.
Aibítir Idirnáisiúnta Foghraíochta
Is éard atá san Aibítir Idirnáisiúnta Foghraíochta (AIF) (Béarla: International Phonetic Alphabet, nó IPA) ná córas scríofa atá coitianta sa teangeolaíocht. Cé go bhfuil ceangal soiléir leis an aibítir Rómhánach, is rud eile ar fad é. Chruthaigh an Cumann Idirnáisiúnta Foghraíochta an córas sa 19ú haois. Úsáideann teangeolaithe, múinteoirí teangacha, foclóirí, agus teiripeoirí urlabhra ar fud an domhain an córas seo.
Taispeánann an aibítir an teanga labhartha agus conas a fhuaimníonn sé. Tá siombail amháin ag baint le gach fuaim. Is féidir é a úsáid do gach teanga ar domhan. Mar sin, má bhfuil an aibítir ar eolas agat, is féidir leat aon teanga a fhuaimniú.
Consain Scamhógacha
Is iad consain scamhógacha an saghas consain is coitianta. Is iad an saghas atá ag an nGaeilge agus ag an mBéarla. Déantar iad trí bhac a chur ar an nglotas nó ar an mbéalchuas agus aer a scaoileadh ó na scamhóga.
Seo tábla na gconsan. Taispeántar an modh ina dhéantar an fhuaim sna rónna. Tá an áit a dhéantar an fhuaim sna colúin. Nóta: Nuair a bhíonn péire siombail ann, bíonn an ceann ar chlé neamhghlórach agus an ceann ar dheis glórach. Ní féidir linn fuaim a dhéanamh sna spásanna liath.
Gutaí
<div style="float: right; background-color: f9f9f9; border: 1px solid #B4BBC8; margin: 0.75em 0.75em 0.75em 0.75em;"> Gutaí ''Nuair a thaispeántar dhá shiomabail in aice le chéile, déantar an ceann ar chlé le liopaí rabhnáilte agus an ceann ar dheis neamhrabhnáilte.''
Déantar guta leis an teanga a chur in áit sa bhéalchuas agus aer a scaoileadh amach go leanúnach. Féach ar tábla na ngutaí ar dheis:
Tá trí shaintréith ag baint le gach guta:
Défhoghair
Is é défhogar an t-ainm atá ar dhá ghuta a deirtear le chéile. Tá ceithre dhéfhogar ag an nGaeilge /əu̯ uə̯ əi̯ iə̯/.
thumb|Áit na teanga nuair a deir muid na gutaí /i e ɛ a/. Taispeánann sé an pointe is airde. Is é an pointe is airde a shocraíonn airde agus cúile an ghuta.
mion|deas|400px|Cairt a mhíníonn an Aibítir Idirnáisiúnta Foghraíochta
Diaicriticí
Úsáidtear na diaicriticí chun fuaim a athrú. Is féidir iad a chur os coinn, thíos, roimh, nó i ndiaidh litir, ag breathnú ar an gcineál. Seo roinnt diaicriticí le samplaí:
Iora glas
Is ainmhí beag é an t-iora glas (Sciurus carolinensis). Is mó é ná an t-iora rua agus dath glas nó donnghlas a bhíonn air i gcónaí. Is minic frainse geal ar a eireaball. Ní bhíonn stothanna ar a dhá chluas.
Crainn a thaithíonn sé agus is i gcrann a dhéanann sé a nead. Caitheann an tIora Glas cuid dá am ag ithe ar an talamh, mar shampla cnónna, dearcáin, meas fáibhile; plandaí glasa, fungais agus fréamh acha.
Bíonn an t-iora glas le fáil I bpáirceanna poiblí, i ngairdíní agus i gcoillte duillsilteacha.
In Éirinn
Is Mamach atá ann a tháinig ó thuaisceart Mheiriceá ó thús. Tugadh isteach go Sasana an t-iora glas mar ainmhí spéis i Henbury Park, Cheshire sa bhliain 1876. Tugadh roinnt acu go Contae Longfort ina dhiaidh sin.
Tháinig borradh damanta ar a ndaonra i Sasana agus in Éirinn agus go minic ba iad na hioraí rua dúchasacha a bhí thíos leis.
Ní bhíonn an t-iora glas le fáil ar mhór-roinn na hEorpa ar chor ar bith.
vs an t-Iora Rua
Is lú an t-iora rua ná an t-iora glas agus is éagsúil a dhath: donnrua domhain go hiondúil. Ghlac an t-iora glas ionad an iora rua go hannamh in Éirinn. Rinne an t-iora glas loit ar dhaonra na n-ioraí rua mar gheall :
William McMahon
Ba pholaiteoir é Sir William McMahon (23 Feabhra 1908 - 31 Márta 1988). B'eisean an fichiú Príomh-Aire ar an Astráil.
Príomh-Aire (1971–1972)
Taispeánann cáipéisí dírangaithe gur chuidigh an Astráil leis an Ghníomhaireacht Faisnéise Coiriúla (Béarla: Central Intelligence Agency) i gcoinne Salvador Allende na Sile. Cheadaigh an t-iar-Phríomhaire Liobrálach Billy McMahon iarratas ón ghníomhaireacht spiaireachta chun oibríochtaí ceilte a dhéanamh sa tSile, beart a chuir Gough Whitlam ar ceal níos déanaí.
Henri Matisse
Ealaíontóir agus iar-Impriseanaí Francach ba ea Henri Matisse (Le Cateau-Cambrésis, 31 Nollaig 1869 - 3 Samhain 1954), ar dhuine de na péintéirí is tábhachtaí i stair na nua-ealaíne. Dréachtóir, déantóir priontaí, agus dealbhóir a bhí ann. Is í an phéintéireacht is mó a thuill clú dó, áfach.
Saol
Bhí Matisse 20 bliain d'aois agus ag teacht chuige féin ó bhabhta tinnis, nuair a thug a mháthair bosca péinteanna dó. Ag an nóiméad sin a thosaigh a shaol mar phéintéir. Bhí Matisse an-tógtha le dath anna, a d'úsáid sé chun cruthanna agus mothúcháin a chur in iúl. Chaith sé a shaol ar fad ag spraoi le dathanna, agus feicimid ina shaothar an craic a bhain sé astu.