cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Oileán Mhic Dara
Traidisiúin
clé|mion Sa bhliain 1975 rinne Oifig na nOibreacha Poiblí deisiúchán mór ar an teampall agus thug an Rialtas aitheantas dó mar leacht náisiúnta. Ina dhiaidh sin sna hochtóidí d'úsáid An Post pictiúr den teampall ar stampa cuimhneacháin.
Leis na cianta bíonn ceiliúradh ann lá an phátrúin - 16 Iúil - le hoilithreacht go dtí an t-oileán. Bíonn an tAifreann á léamh ann agus bíonn geallta bád agus rásaí lúthchleas a ann um thráthnóna.
Téann na céadta amach ar na báid iascaireacht a ó Cheann Mhása agus is iontach an radharc ar lá breá bheith ag freastal ar an Aifreann in oirthear an oileáin agus ag breathnú amach ar an armáid de bháid agus an ciúnas thart i ngach uile áit.
Piridín
Is comhdhúil heitreafháinneach é orgánach é Piridín leis an bhfoirmle cheimiceach C5H5N. Tá a struchtúr neasghaolmhar le struchtúr na beinséine, ach le hadamh nítrigine in ionad grúpa CH amháin. Úsáidtear é mar réamhtheachtaí le haghaidh agraicheimiceán agus táirgí cógaisíochta agus is tuaslagóir agus imoibrí tábhachtach é chomh maith. Is leacht é gan dath le boladh míthaitneamhach éisc ar leith. Tarlaíonn fáinne an phiridín i go leor comhdhúile tábhachtacha, lena n-áirítear na vitimíní, nicitíonaimídí agus pireadocsal
Oileán Mhic Dara
Camchuairt
mion Is thíos faoin séipéal ag Aill na hIomlachta a chuireas na báid daoine nó ainmhithe i dtír ar an oileán. Ciallaíonn iomlacht iompar thar uisce. Tá tobar beannaithe atá tirim ó thuaidh den séipéal agus Ballaí an Díthreabhaigh - fothrach botháin cloiche - in aice leis.
Cill Bhriocáin
Is baile suite i gContae Laoise í Cill Bhriocáin.
Pápa Beinidict XI
Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Beinidict XI.
Stáisiún Ollpháirc M3
Is stáisiún suite i gContae na Mí é Stáisiún Ollpháirc M3.
Sabelli
thumb|Leithinis na hIodáile sa 4ú haois R.Ch Mhair na  Sabelli, ceann de na treibheanna ársa Iodálacha, in Samnium (réigiún sléibhte láir na hIodáile) idir an seachtú haois R.Ch. agus an tríú haois R.Ch.
Faightear an chéad trácht ar na Samnitigh sa bhliain 354 R.Ch., i gconradh sínithe idir na Sabelli agus Poblacht na Rómhánach. Sa deireadh, rinne na Rómhánaigh concas orthu.
BBC WebWise
Is suíomh gréasáin faoi chúrsaí an idirlín í BBC WebWise. Cruthaíodh sa bhliain 1998 é agus athsheoladh i Meán Fómhair na bliana 2010 é. Tá cúrsaí idirlín, colún seachtainiúil agus foclóirín téarmaíochta le fáil ann.
Stephen Rice
Is imreoir peile Éireannach é Stephen Rice (a rugadh ar an 6 Deireadh Fómhair 1984). As Baile Átha Cliath dó. Faoi láthair tá sé ag imirt faoi láthair mar imreoir lár páirce le Shamrock Rovers i Sraith na hÉireann. D'imir sé le Bohemians go dtí 2007.
Juan Ramón Jiménez
File agus scríbhneoir Spáinneach ab ea Juan Ramón Jiménez Mantecón (23 Nollaig 1881 – 29 Bealtaine 1958). Do rugadh é ar an 23ú lá de mhí na Nollag i gcathair Moguer na Spáinne agus do fuair sé bás ar an 29ú lá de Bhealtaine i San Juan, príomhchathair Phórtó Ríce. Do bhí sé ar deoraíocht ón bhliain 1936 amach, bliain a d'fhágadar eisean agus a bhean chéile a dtír dhúchais toisc gur sheasadar in aghaidh réimis den Ginearál Franco.
Is é Platero y yo (Gaeilge: 'Mise agus Platero'), scéal fileata a foilsíodh sa bhliain 1917, an saothar is iomráití dá chuid. Bronnadh Duais Nobel na Litríochta air sa bhliain 1956.
Agapetes
Géineas san fhine Ericaceae is ea Agapetes. Tomacha atá i gceist. Coitianta i ngairdíní iad cuid de na speicis in Agapetes.
Insane Clown Poppy
Craoladh an tríú eipeasóid, "Insane Clown Poppy", den dara sraith déag The Simpsons ar an 12 Samhain 2000. Scríobh John Frink agus Don Payne an eipeasóid seo. D'fhéach 16.4 milliún duine ar an eipeasóid.
Aethionema
Géineas plandaí bláthanna laistigh d'fhine na Brassicaceae is ea Aethionema. Níl aon ainm dúchasach Gaeilge orthu, ach tugtar stonecresses orthu i mBéarla. Fásann an planda go nádúrtha ar shléibhte grianmhara aolchloiche san Eoraip agus in Iarthar na hÁise, go háirithe sa Tuirc.
Stáisiún Bhaile Átha Luain
Is stáisiún traenach de chuid Iarnród Éireann atá suite i mBaile Átha Luain i gContae na hIarmhí é Stáisiún Bhaile Átha Luain. Osclaíodh é sa bhliain 1859.
Sir Powys
Contae agus contae caomhnaithe sa Bhreatain Bheag is ea Sir Powys. Ainmníodh an contae i ndiaidh an tiarnais Teyrnas Powys a bhí ina stát comharbais Breatnach, mion-ríocht agus ina bprionsacht a tháinig chun cinn le linn na Meánaoise tar éis mheath réimeas na Róimhe sa Bhreatain.
Tíreolaíocht
Tá scileanna Breatnaise ag beagán níos lú ná an tríú cuid de na cónaitheoirí: tá lucht labhartha na Breatnaise comhchruinnithe go príomha sna ceantair tuaithe i Machynlleth agus timpeall air, i Llanfyllin agus i Llanrhaeadr-ym-Mochnant (áit ar aistrigh William Morgan an Bíobla iomlán go Breatnais den chéad uair sa bhliain 1588) i Sir Drefaldwyn, agus ceantar tionsclaíochta Ystradgynlais in iardheisceart Sir Frycheiniog. Bhí Sir Faesyfed beagnach go hiomlán galldaithe faoi dheireadh an 18ú haois. Léiríonn taifid dhaonáirimh 2001 go raibh 21% de dhaonra Powys in ann Breatnais a labhairt ag an am sin, mar a bhí sa Bhreatain Bheag ar fad.
Motherwell Football Club
Club peile atá suite i dTobar na Màthar, Albain is ea Motherwell Football Club. Imríonn siad a gcluichí sa staid Fir Park. Cuireadh le chéile iad i 1886.
Micheál Ó Nuanáin
Is polaiteoir Éireannach agus iarcheannaire de chuid Fhine Gael é Micheál Ó Nuanáin (Béarla: Michael Noonan) a rugadh ar 21 Bealtaine 1943. Is Teachta Dála é do dháilcheantar Luimnigh Thoir. Ceapadh mar aire é i rialtas Ghearóid Mac Gearailt agus i rialtas Shéain de Briotún.
Rugadh Ó Nuanáin i gcathair Luimnigh agus fuair sé a chuid scolaíochta go háitiúil. Cháiligh sé mar mhúinteoir i gColáiste Ollscoile, Baile Átha Cliath. Mhúin sé i Crescent College i Luimneach. Toghadh mar chomhairleoir contae é sa bhliain 1974.
Pápa Cléimeans V
Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Cléimeans V.
Micheál Ó Nuanáin
Toghadh mar Theachta Dála é in olltoghchán na bliana 1981 agus atoghadh é i ngach olltoghchán as sin amach. Ceapadh é mar Aire Cirt sa bhliain 1982. Mar aire, chuir sé scéal faoin gcúléisteacht teileafóin mídhleathach a bhí ar siúl ag rialtas Chathail Uí Eochaidh os comhair an phobail. Ceapadh é mar Aire Tionscail, Tráchtála agus Trádála sa bhliain 1986. Tugadh cúraimí na Roinne Fuinnimh dó tar éis do Pháirtí an Lucht Oibre an rialtas a fhágáil. Bhí Fine Gael sa fhreasúra ó 1987 go dtí 1994. Bhí Ó Nuanáin ar an mbinse tosaigh i gcónaí, mar urlabhraí Airgeadais agus mar urlabhraí Iompair, Fuinnimh agus Cumarsáide ina dhiaidh sin.
Bunaíodh an comhrialtas bogha ceatha sa bhliain 1994 sin agus ceapadh Ó Nuanáin mar Aire Sláinte. Bhí conspóid maidir le táirgí fola galracha ann agus é ina Aire Sláinte. Tholg roinnt daoine heipitíteas tar éis dóibh fuilaistrithe a fháil. Ba í Seirbhís Fuilaistriúchán na hÉireann a bhí freagrach as an bhfuil agus lean siad ag soláthar fola nuair a bhí a fhios acu go raibh seans ann gur fuil ghalrach a bhí inti. Cáineadh Ó Nuanáin mar gheall ar an tslí a bhí an Roinn Sláinte ag déileáil leis na hothair a bhí ag lorg cúitimh ón stát. Bhí air leithscéal a ghabháil sa Dáil le muintir mná amháin a fuair bás díreach tar éis cúitimh a fháil.
Bhí Fine Gael ar ais sa fhreasúra tar éis olltoghcháin na bliana 1997. Ceapadh Ó Nuanáin mar urlabhraí airgeadais. Ghlac páirtí parlaiminte Fhine Gael le rún mímhuiníne a thug Ó Nuanáin agus a chomhghleacaí, Jim Mitchell, isteach i gcoinne ceannaire an pháirtí, Seán de Briotún, sa bhliain 2001. Thogh an páirtí Ó Nuanáin mar chomharba ar de Briotún.
Atoghadh é in olltoghchán 2007. Athcheapadh é mar urlabhraí airgeadais Fhine Gael sa bhliain 2010 tar éis teip ar iarracht Richard Bruton ceannaireacht an pháirtí a bhaint ó Éanna Ó Coinnigh. Ceapadh mar Aire Airgeadais é tar éis olltoghchán 2011 i gcomhrialtas idir Fine Gael agus Páirtí an Lucht Oibre. Tá Ó Nuanáin ag seasamh san Olltoghchán 2016.
Phós sé Florence Knightley, bunmhúinteoir ó Chaisleán na Mainge, Ciarraí sa bhliain 1969. Bhí triúr mac agus beirt iníon acu. Labhair Ó Nuanáin ar chlár teilifíse RTÉ sa bhliain 2010 faoina bhean a bhí ag fulaingt le galar Alzheimer. Fuair a bhean, Florence, bás ar an 23ú Feabhra, 2012 le niúmóine.
I mí Bhealtaine 2017, d'fhógair sé go mbeadh sé ag dul ar scor ag an gcéad olltoghchán eile.
An Chloch, Contae Laoise
Is baile suite i gContae Laoise í An Chloch.
Pádraic Ó Coinín
Is polaiteoir Éireannach é Pádraic Ó Coinín (Béarla: Pat Rabbitte) (18 Meitheamh 1949 a rugadh é). Ba é ceannaire Pháirtí an Lucht Oibre é idir na blianta 2002 agus 2007, agus is Teachta Dála é ón mbliain 1989 i leith. Rugadh i gClár Chlainne Mhuiris, Co. Mhaigh Eo é.
Níór ghlac sé páirt san Olltoghchán 2016.
Sean Hughes
B'fhuirseoir de phór na hÉireann é Sean Hughes, (a rugadh John Hughes san Archway, Londain ar an 10 Samhain 1965 agus a fuair bás in ospidéal Whittington ar an 16 Deireadh Fómhair 2017).
Teampall Mhanachain
Séadchomhartha Náisiúnta (62) is ea Teampall Mhanachain, aitheanta chomh maith An Teampall Geal, aireagal meánaoiseach le cloch Ogham ann, suite i gContae Chiarraí, Éire.
Suíomh
Tá Teampall Mhanachain suite san Bhaile Riabhach 4.5 km siar ó thuaidh ón Daingean. ag 52.15453°N, -10.33129°W
Eaglais
Tógadh an eaglais idir an 7ú agus 9ú haois, déanta as cloch shingil. Tá sé 2.75 m in airde le cloch bharrghréasa ann. Tá sí 5.5 m ar fad agus 5 m ar leithead, agus tá achar 28 m2 ag an n-urlár.
Tá aireagal san eaglais a bhfuil cruth báid air, cosúil leis ann gceann ag Gallarus. In aice láimhe, tá uaimh talún (darb ainm Poll na Sagart, toisc go creidtear go mbíodh sagairt Chaitliceacigh ina bhfolach inti le linn na bPéindlíthe) agus reilig ársa le leaca inscríofa le crosanna. Tá tobar beannaithe, Tobar Manachain, suite ó dheas.
Salvatore Quasimodo
File Iodálach ab ea Salvatore Quasimodo (20 Lúnasa 1901 – 14 Meitheamh 1968). Do rugadh é ar an 20ú lá de Lúnasa i Modica, cathair atá suite sa tSicil, agus do fuair sé bás ar an 14ú lá de Mheitheamh i Napoli na hIodáile. File de dream ermetismo (Gaeilge: 'heirméiteachas') a bhí ann agus do bhí sé ina aistritheoir leis. Do chuir sé Iodáilis ar dhrámaí de chuid Shakespeare agus Molière, ach ba í filíocht na Sean-Ghréagaigh go hairithe a aistrigh sé. Bronnadh Duais Nobel na Litríochta air sa bhliain 1959.
Teampall Mhanachain
Cloch Oghaim
Tá an chíoch ogham (CIIC 170) 1.68 m ar airde, agus léitear an inscríbhinn: Mhol Sabine Ziegler gur den 5ú–7ú haoiseanna AD í.
Inis Beag
Is oileán suite i gContae na Gaillimhe í Inis Beag.
Pinsean
mion|1889ː chuir an Ghearmáin tús leis an gcéad phinsean stáit (die Rente) agus ob, tar éis dul ar scor ón obair (Arbeit) mion|Chuir Seansailéir na Gearmáine [[Otto von Bismarck|Otto Von Bismarck tús leis an gcéad phinsean stáit]] Suim airgid rialta a íoctar le duine, tar éis éirí as obair dó (go hiondúil), is ea pinsean.
Stair
In Éirinn fadó, i nDlíthe na mBreithiúna ársa, bhí sé mar dhualgas ar an teaghlach cabhair a thabhairt le daoine a bhí sean, caoch, bodhar, tinn nó ar mire.
Gearóid de Paor
Iar-dhuine spóirt Éireannach é Gearóid "Ger" de Paor (Béarla: Gerard "Ger" Power) a bhí ina pheileadóir Gaelach leis an gclub Aibhistín de Staic i gContae Chiarraí agus foireann sinsir Ciarraí.
Luathshaol
In Áth na Coite, Contae Luimnigh a tháinig Ger de Paor ar an saol ar an 27 Meitheamh, 1952. Bhíodh a athair Jackie ag obair ann le C.I.É., ach bhí air bogadh go dtí Trá Lí i gContae Chiarraí seachtain amháin tar éis breith a mhac. Fear mór spóirt eile a bhí ina athair chomh maith, iománaí rathúil le Luimneach sna 1930idí agus na 1940idí, le Craobh na hÉireann buaite aige sna blianta 1934, 1936 agus 1940. Ní ba dhéanaí ina shaol, d'imir Jackie le Contae Chiarraí freisin, agus deirtear go raibh tionchar mór é ar a mhac. Nuair a thosaigh Ger a ghairmréim idirchontae fhéin, ba leis an fhoireann iomána Chiarraí faoi-16. Tar éis tamaill beag, ámh, rith sé leis gurb í an pheil a bhí níos tábhachtaí do mhuintir Chiarraí.
Club
D'imir an Paorach a chuid peile leis an gclub iomráiteach Aibhistín de Staic i dTrá Lí. Thaispeáin sé an sárchumas a bhí aige ag aois óg, ag buachaint craobh an chontae leo ag leibhéal faoi-16. Ó shin amach, bhuaigh de Paor seacht mbonn leis an bhfoireann sinsearach, idir na seachtóidí agus na hochtóidí. Ina theannta sin, bhuaigh sé craobh uile-Éireann amháin sa bhliain 1977.
Contae
Chaith de Paor dhá bhliain le foireann mionúir Chiarraí, agus b'eisean a bhí ina chaptaen orthu nuair a chaill siad cluiche ceannais na hÉireann in aghaidh na Gaillimhe sa bhliain 1970. Ina shinsir dó, bhí áit aige sa scuaid Chiarraí a chaill in athimirt in aghaidh Uíbh Fhaillí sa bhliain 1972, mar fhear ionaid. I rith an tréimhse chéanna, d'imir sé ag leibhéal faoi-21 ar feadh trí bliana chomh maith, ag buachaint bonn uile-Éireann sa bhliain 1973. Dhá bhliain ina dhiaidh sin, sa bhliain 1975, bhí séasúr an-rathúil ag de Paor leis an bhfoireann sinsearach. Bhain sé a chéad craobh na Mumhan agus Craobh na hÉireann amach na bliana seo, faoi bhainisteoireacht an fhir nua Mícheál Ó Duibhir. Ba thús é le ré glórmhar nua d'fhoireann Chiarraí, agus bhí ról tábhachtach ag de Paor sa cháil nua.
Sa bhliain 1976, bhailigh de Paor a dhara Chraobh na Mumhan. Theip ar Chiarraí i gcluiche ceannais na hÉireann, áfach, nuair a bhain Baile Átha Cliath díoltas amach don chailleadh na bliana roimhe sin. Bliain bhocht a bhí inti arís don Ríocht sa bhliain 1977, nuair a tháinig siad slán as Cúige Mumhan ach chuir na Dubs stad leo arís, i gcluiche leathcheannais den scoth an babhta seo. Nuair a tháinig 1978, bhí an Ríocht réidh le cáil a bhaint amach. Bhí bua éasca acu i gCrobh na Mumhan, agus sheol siad gan stró isteach sa chluiche deiridh chun aghaidh a thabhairt ar lucht na príomhchathrach arís. Cuimhnítear an cluiche féin inniu mar gheall ar an gcúl dalba a d'aimsigh Mícheál Mac Síthigh nuair a labáil sé an liathróid thar ceann Paddy Cullen i gcúl Bhaile Átha Cliath. Bhí an ceann is fearr ag Ciarraí sa deireadh, le scór deiridh cuimsitheach 5-11 go dtí 0-9, agus bhí a dhara bhonn uile-Éireann buaite ag de Paor. Bhuail na foirne chéanna le chéile arís sa bhliain 1979 sa chluiche mór, ach bhí de Paor in easnamh de bharr ghortú (teannán na hioscaide). In ainneoin an díomá sealadach seo, bhí de Paor ag imirt i mbarr a mhaitheasa sna chluichí seo, le ollscóir 2-6 gnóthaithe aige i gcoinne Corcaigh i gcluiche ceannais na Mumhan.
Le buanna in éadan Ros Comáin agus Uíbh Fhaillí sna blianta 1980 agus 1981, mhéadaigh bailiúchán bhoinn de Paor go dtí cúig. Bhí sé ina chaptaen ar an fhoireann sa bhliain 1980, ach bhí air éirí as an gcluiche de bharr ghortú. Bhuaigh Ciarraí Craobh na Mumhan arís sa bhliain 1982, an t-ochtú gcinn don Phaorach. Le Ciarraí slán isteach sa chluiche ceannais arís, bhí seans acu a bheith ina gcéad foireann a bhuaigh cúig chraobh i ndiaidh a gcéile. Bhí Uíbh Fhaillí ós a gcomhair arís, agus bhí an Ríocht go compórdach chun cinn le dhá chúilín idir na foirne le dhá nóiméad fágtha. Ní raibh an cluiche thart ar chor ar bith, áfach. Sheol Uíbh Fhaillí Séamus Darby, an fear ionaid, chun páirce beagnach i ngan fhios d´éinne, agus scóráil sé cúl iontais chun an corn a ghoid dóibh. Ní raibh Ciarraí ábalta scór eile a aimsiú chun an cluiche a chothromú, agus bhí an lá ag lucht ó lár na tíre.
Bhí an Ríocht in ísle brí fós sa bhliain 1983, nuair a chuir Corcaigh deireadh leis a naoú gCraobh Mumhan i ndiaidh a gcéile. Bhí foireann an Phaoraigh cloíte an babhta seo, ach phreab siad ar ais sna blianta 1984 agus 1985, le dhá bhua thar Bhaile Átha Cliath chun craobh uile-Éireann a bhuachaint. Sa bhliain 1986, bhailigh de Paor a thríú bhonn uile-Éireann i ndiaidh a gcéile le bua réasúnta compórdach in aghaidh Tír Eoghain. B'é shin a sheachtú bonn uile-Éireann. Sa iomlán, bhuaigh Ger de Paor aon bhonn déag i gCraobh na Muman. D'imir sé i naoi gcluiche ceannis na hÉireann, le bua i seacht gcinn astu. Bhí cáil aige i gCorn an Iarnróid chomh maith le foireann na Mumhan, ag buachaint coirn sna blianta 1975, 1976, 1977, 1978, 1981 agus 1982. Honóracha eile a bhronnadh air ná ceithre bhonn sa tSraith Peile Náisiúnta (1974, 1977, 1982 agus 1984) agus sé duais Sárimreoirí na Bliana.
Saol pearsanta
Agus é éirithe as an imirt, chaith de Paor a am saor ag imirt gailf agus ag cabhrú le foireann iomána Chiarraí. Tá sé pósta le Patsy, le mac amháin Gary agus iníon amháin Jane. Cailleadh Jane de Paor, áfach, ar an 15 Deireadh Fómhair 2007, agus í cúig bliana is scór d'aois. Leoicéime a bhí cúis leis. D'eagraigh Ger de Paor tiomsaitheoir airgid i gClub Gailf Trá Lí ar an 5 Iúil 2008, chun airgead a bhailiú do trí ospidéal i gcuimhe uirthi.
Stáisiún Dhún Búinne
Is stáisiún de chuid Iarnród Éireann suite i nDún Búinne i gContae na Mí é Stáisiún Dhún Búinne.
Imleach Beag Thuaidh
Is sráidbhaile é Imleach Beag Thuaidh. Tá sé suite sa Mhuirthead, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Pinsean
Stair
Sa 19ú haois san Eoraip, nuair a chuir Seansailéir na Gearmáine Otto Von Bismarck tús leis an gcéad phinsean stáit sa mbliain 1889, ceapadh go mba mhaith an rud é go mbeadh cúnamh stáit ann don chréatúr a bhí tar éis dul ar scor ón obair (ag aois 70) agus go mb’fhéidir go raibh roinnt  míonna nó roinnt blianta fágtha aige ar an saol seo. Le linn ré Bismarck, ba bheag duine a shroich aois an phinsin (ba é an gnáthfhad saoil a bhí ag Gearmánach ag an am ná 45 bliain).
Sa lá inniu tá daoine ag tarraingt an phinsin ar feadh scór bliain go minic.Faoi láthair, is é 81 bliain meánfhad saoil duine sa nGearmáin. Agus éiríonn an Gearmánach sin as an obair ag aois a 62, ar meán.
Pinsean stáit
In Éireann tosaíonn an pinsean stáit ag aois 66.
Scéim pinsin ceirde
Is féidir le fostóir, nó an fostaithe, nó an bheirt acu, airgead a chur isteach i scéim pinsin ceirde.
Cumann Lúthchleas Gael
deas|thumb|Lógó traidisiúnta CLG.
thumb|Sean Lógó corparáide an CLG Is cumann spóirt agus cultúrtha Éireannach agus idirnáisiúnta é Cumann Lúthchleas Gael (CLG) (Béarla: Gaelic Athletic Association (GAA)), atá dírithe don chuid is mó ar na cluichí Gaelacha a chur chun cinn: iomáint, peil ghaelach, cluiche corr, liathróid láimhe. Tugann an eagraíocht tacaíocht láidir freisin don Ghaeilge, agus tá an aidhm sin mar chuid lárnach d'imeachtaí an chumainn. Is í an eagraíocht is mó in Éirinn, le 800,000 ball ón sé mhilliún a chónaíonn ar an oileán.
Is iad peil Ghaelach agus iománaíocht na cluichí is coitianta a chuireann CLG chun cinn, agus na cluichí is mó sa tír. Tá cumainn ar leith eile do chamógaíocht agus peil Ghaelach na mBan - Cumann Peil Gael na mBan agus Cumann Camógaíochta na nGael.
Rinne an cumann comóradh ar 125ú bliain na heagraíochta sa bhliain 2009.
Bunú an Chumainn
250px|clé|thumb|[[Páirc an Chrócaigh, ceanncheathrú an chumainn.]] Bunaíodh Cumann Lúthchleas Gael sa bhliain 1884. Fear as Contae an Chláir, Mícheál Ó Cíosóig a bhunaigh an cumann an chéad lá ariamh. Rugadh é sa bhliain 1847 agus bhain sé cáilíocht amach mar mhúinteoir bunscoile ó choláiste na Carraige Duibhe, Baile Átha Cliath. Sa bhliain 1877, bhunaigh sé a scoil féin, chun státseirbhísigh a réiteach do scrúduithe chun post a fháil i Stát Sheirbhís na Breataine. Tugadh Acadamh Cusack ar an scoil. D'éirigh thar cinn lena cuid scoláirí agus bhain an scoil cáil amach. Tháinig méadú mór dá bharr ar líon na mac léinn agus moladh dóibh a bheith aclaí agus folláin agus gurbh é an rud ab fhearr dóibh ná bheith páirteach in imeachtaí aclaíochta.
Cuspóirí an Chumainn
Ba é an bhunchuspóir a bhí ag na bunaitheoirí na seanchluichí Tailte a athbhunú mar eagraíocht spóirt neamhspleách Éireannach a chuirfeadh cluichí Gaelacha chun cinn. Leagadh síos na cuspóirí seo a leanas:
Éachtaí an Chumainn
Murach bunú an chumainn agus iarrachtaí an Uasail Cusack, is cinnte nach mbeadh cluiche na hiománaíochta ná na cluichí eile againn inniu. Thug an Cumann deis do dhaoine a bheith páirteach sna cluichí, chuidigh sé leis an mbród agus a bhféinmheas mar phobal Éireannach. Tá fréamhacha an chumainn fite fuaite sa phobal ag leibhéil éagsúla, sa pharóiste, sa chontae, go réigiúnach agus go náisiúnta. Déanann CLG freastal ar óg agus aosta. Tá an eagraíocht ar cheann de na cinn is mó ar domhan. Tá os cionn 3,000 cumann agus foirne rud a áiríonn foirne scoile agus ollscolaíochta i gcian agus i gcóngar. Imrítear craobh ceannais na gcluichí sa cheannáras i bPáirc an Chrócaigh i mBaile Átha Cliath. Rinneadh cinneadh cead a thabhairt do lucht sacair agus rugbaí Páirc an Chrócaigh a úsáid le linn do Bhóthair Lansdúin a bheith dúnta. Ba chéim ollmhór chun cinn í seo i stair an CLG.
CLG in Éirinn
Tá eagraíocht áitiúil i ngach contae in Éirinn, atá freagrach as na cluichí Gaelacha a imrítear ann. deas|220px
CLG sa Bhreatain
Tá seacht gcontae CLG sa Bhreatain.
Seicteachas sa Chumann
Cuireadh i leith CLG go minic go raibh an eagraíocht seicteach agus gur theastaigh uatha pobail éagsúla a choinneáil ón gCumann. Ba mhinic gurbh é seo an port a bhíodh á sheinm ag polaiteoirí áirithe i dTuaisceart Éireann. Deir siad go mion minic go raibh an eagraíocht claonta i dtreo náisiúnaithe agus poblachtánach agus na hEaglaise Caitlicí. Bhí an argóint ag Cumann Lúthchleas Gael gur spreag siad daoine riamh le meas a bheith acu ar a dtír agus gach ar bhain léi seachas cúrsaí creidimh. Go deimhin níl aon bhunús leis an argóint sin anois in aghaidh an chumainn agus cead ag póilíní agus saighdiúirí na Breataine ballraíocht a ghlacadh ina gcuid cumann.
Corticata
Is grúpa tacsanomaíochta é Corticata ("ceann le coirtéis") i rangú na n-eocarót, a mhol an t-eolaí Cavalier-Smith. Cuimsítear na sárghrúpaí eocarótacha Archaeplastida agus Chromalveolata ann. Níl sé soiléir go fóill gur clád é Corticata (is é sin, go bhfuil gach orgánach ann síolraithe ó shinsearach coiteann).
Pápa Eoin XXII
Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Eoin XXII (Ioannes XXII i Laidin).
Faoileán glas
Is éan é an faoileán glas. Is baill d'fhine na Laridae iad.
Medellín
Is é Medellín (Spáinnis: IPA:[með̞eˈʝin] nó [með̞eˈʎin], go hoifigiúil Municipio de Medellín) an dara baile is mó sa Cholóim. Tá sé suite i nGleann Aburrá, ceann de na gleannta is faide ó thuaidh sa Cordillera Central (sliabhraon de chuid na nAindéas) agus tá sé déroinnte ag an abhainn an Rio Medellín, a shreabhann tríd. De réir dhaonáireamh na bliana 2005, bhí 2,223,078 duine ina gcónaí ann. Is é Mórcheantar Uirbeach Mhedellín an 91ú achar cathrach is mó ar domhan.
Mar phríomhchathair na Roinne, tá ceanncheathrú Rialtas Antioquia lonnaithe ann, ina measc tá Tionól na Roinne (La Asamblea Departamental ), Cúirt na Roinne (La Tribunal Departamental), an Limistéar Cathrach, Oifig an Ard-Aighne (La Fiscalía General), agus Institiúidí agus Gníomhaireachtaí an Stáit.
Gladstone
Naisc-Bhailte
Saiki, An tSeapáin.
Cadhc
mion|Cadhcanna Is bád beag cosúil le curach nó le canú é cadhc ((kayakadóireacht). Tugtar canú orthu go coitianta in Éirinn agus sa Bhreatain Mhór, ach de ghnáth úsáidtear céasla débhosach sa chadhc, in áit na céasla aonbhosaí a ghabhann le canú.
Ins an chadhc suíonn an céaslóir agus a chosa sínte amach roimhe nó roimpi. Bíonn bord ar bharr an chadhc, agus suíonn an céaslóir i bpoll san gcábán ar féidir séala a chuir air le spré-sciorta. Stopann sé seo uisce ag slaparnach os cionn an bháid, ó dhul isteach ann agus san gcás a n-iompaíon an chadhc, ní líonfaidh sé le h-uisce agus tá an céaslóir le scil in ann an chadhc a thabhairt ar ais arís gan uisce a thabhairt isteach. Tugtar an Eskimo Roll ar an gcasadh seo.
Bunús
Is iad dream an Inuit, daoine dúchasacha a mhaireann i réigiúin Artach Mheiriceá Thuaidh agus an Ghraonlainn a d'fhorbair an chadhc ar dtús. Ciallaíonn an focal cadhc 'bád an fhir'. Is seanmhodh iompair í an chadhc ar baineadh úsáid aisti tar éis an rafta. Bhí an chéad chuid díobh déanta as fráma adhmaid clúdaithe le h-éadach nó craiceann ainmhí ar nós craiceann rón nó béar. Rinne fir a bheadh chun úsáid a bhaint astu iad, le cabhair óna gcuid mná céile a dhéanfadh na craicne a fhuail. Chomh maith leis sin d'fhuailtí cóta craicne an fhir/t-seilgeora isteach i gcraicne an chadhc, chun séala uisce dhíonach a chruthú. Bhíodh an fear ag tomhais fráma don chadhc ar a bhacán láimhe agus tá cadhc thart ar naoi déag troigh ar fhad. Chuir an modh tomhais seo taiscealaithe Eorpach san seachtú haois déag trína chéile mar bhí siad ag iarraidh an chadhc a chóipeáil mar bhí gach cadhc mar sin beagáinín difriúil. D'úsáidtí an chadhc chun iascaireacht/seilg ar uiscí cósta agus ar uiscí oscailte an Aigéin Artach, go h-ionduail le harpúin agus lansaí, agus le dúáin éin chomh maith. De bhrí gur fuaileadh an céaslóir isteach san mbád ní bhíodh siad ábalta fáil amach as an gcadhc dá n-iompódh sé bun os cionn, í a thabhairt ar ais ceart agus fáil ar ais isteach inti rud ar a dtugtar an wet exit air. Bhí sé ríthábhachtach mar sin gur oibrigh an eskimo roll atá thuasluaite, gur tugadh ar ais an bád i gceart. Ní raibh aon ghaireais snáimhe nua-aimseartha ag na daoine seo ná cosaint uisce fuar. Dá gcaití in uiscí fuara an Aigéin Artach iad is cinnte gur é an bás a bheadh in ann dóibh.
Cadhcáil Nua-Aimseartha
Ins an lá atá inniu ann tá go leor forbairt déanta ar an gcadhcáil. Tá go leor cineálacha éagsúla cadhcáil ann ar nós cadhcáil in uiscí geala, cadhcáil toinníochta, cadhcáil farraige, cadhcáil in uiscí ciúine, rásaíocht síos an abhainn, Slalom, polo curach agus cadhcáil mar chaitheamh aimsire.D'fhéadfá na cineálacha éagsúla seo a fhoroinnt chomh maith. Tá cadhcaí anois déanta as plaisteach, canbhás, gloine shnáithíneach, éadaí eile nó adhmad. Bíonn na báid seo déanta do dhuine amháin nó suas go ceathrar.
Cadhcáil Farraige
Le deich mbliana anuas tá fás mór tagtha ar an suim san gcadhcáil farraige in Éirinn. Ach níl anseo ach rud nádúrtha i dtír atá timpeallaithe ag roinnt de na líntecósta is suntasaí agus éagsúlacht breá oileáin. Tá cadhcáil farraige tarraingteach i mbealaí go leor. Is féidir leat taisteal tríd oileáin gan áitriú agus aillteacha scanrúla agus an saoirse agat dul ag taiscéalaíocht áit ar bith is mian leat i bhfarraigí ciúine nó bheith ag troid in aghaidh fiántas na farraige agus an ghaoth ag bualadh na farraige san aghaidh ort. Is cinnte gur féidir le tosaitheoir nó feabhsaitheoir strus an tsaoil a fhágáil ina ndiaidh ar an bhfarraige.
Rialacha an Slalom
Níl cead ag an gcadhcóir teagmháil leis na geataí seo leis an gcéasla, leis an gcadhc, leis an gceann ná corp. 'Séard is geata ann ná dhá chuaille a bhíonn crochta as sreang trasna an uisce. Bíonn geataí glas agus bán ag dul síos an abhainn. Bíonn geataí dearg agus bán ag dul suas an abhainn. Tá na geataí leagtha sa gcaoi is go mbeidh ort gluaiseachtaí casta tras-shruth a dhéanamh agus úsáid a bhaint as na tonnta agus cúl-shruthanna. Gearrtar pionós ar theagmháil leis na geataí tré dhá shoicind a chur le am an iomaitheora.
Cuirtear caoga soicind le am an iomaitheora mura n-éiríonn leis/léi dul tríd geata ar fad,má bhíonn sé/sí ceathaireach a cúig céim amach ón ngeata,má théann tríd an ngeata bun os cionn nó má théann tríd geataí san ord mícheart. Tógann cúrsaí Slalom go h-ionduail ochtó go dhá chéad soicind a stiúradh agus bíonn dhá rith ag gach iomaitheoir agus cuirtear na h-amanna ón bpéire le chéile. Beidh ocht déag go fiche cúig geata ag gnáth chúrsa, le meascán de gheataí ag dul suas abhainn agus síos abhainn.Is féidir le fad an chúrsa a bheith éagsúil ach go h-ionduail bíonn sé idir 250-400 méadar.
Medellín
Chomh maith leis sin, tá an chathair ina ceanncheathrú oifigiúil de chuid na gcuideachtaí cosúil le EDATEL, Teleantioquia; agus roinnt comhlachtaí bardasacha, mar shampla, Empresas Públicas de Medellín (EPM) agus Telemedellín. I dtéarmaí eacnamaíochta, aithnítear an áit mar ionaid mór airgeadais agus mar lár-limistéar mór tionsclaíoch sa Cholóim, baile ina bhfuil go leor chomhlachtaí náisiúnta agus idirnáisiúnta.
Stáisiún Phort Mearnóg
Is stáisiún traenach de chuid Iarnród Éireann atá suite i bPort Mearnóg i gContae Bhaile Átha Cliath é Stáisiún Phort Mearnóg.
Medellín
Ina theannta sin, seasann an chathair amach mar cheann de na mór-ionaid chultúrtha sa Cholóim. Tá taithí leathan agus aitheantas go háitiúil go náisiúnta agus go hidirnáisiúnta bainte amach aige, mar óstach d'féilte móra.
Cadhc
Conclúid agus nascanna úsáideach
Tá sé sách furasta an chadhcáil a thógál suas mar chaitheamh aimsire nó mar spórt iomaíoch. Cuireann aibhne na h-Eireann agus na farraigí mórthimpeall seansanna iontach curachóireachta ar fáil.Is féidir iomradh ar uiscí ciúine ar chanáileacha agus aibhne nó dóibh siúd a dteastaíonn scleondar uatha is féidir leo uiscí garbh a phiocadh.An t-am is fearr don spórt seo ná an geimhreadh nuair a ardaíonn báisteach throm sruth na n-aibhneacha chun scileanna an churachóir a thástail. Bhí curachóirí aonair sa tír ar feadh blianta fada ach ba i ndeireadh na gcaogadaí agus go luath ina dhiaidh sin i 1960 a bunaíodh an Irish Canoe Union. Tá a chomhionann CANI i dTuaisceart Eireann. Bíonn cúrsaí ar siúl ag formhór na n-ionaid eachtraíochta agus na n-ionaid oideachais taobh amuigh ar fud na tíre.Cuireann an ICU cúrsaí ar siúl thar lear chomh maith.
Medellín
Bíonn béim chomh maith ar ngníomhaíocht acadúil agus eolaíocha ann, agus tá ceanncheathrú sa chathair ag roinnt de na hollscoileanna is tábhachtaí sa Cholóim.
Sanasaíocht an ainm Medellín
right|thumb|100px|[[Mariana na hOstaire.]]Bhí Medellín ainmnithe as an baile Metellium, Hispania. Bhunaigh Quintus Caecilius Metellus Pius é sa bhliain 75 R.Ch. Tá Metellium nó Medellín an lae inniu suite gearr do Badajoz, cúige de chuid Extremadura, sa Spáinn.
Bhí cúig ainm ag an lonnaíocht bhunaidh Spáinneach roimh an ceann reatha, mar atá: Aburrá de los Yamesíes, San Lorenzo de Aburrá, San Lorenzo de Aná, Valle de San Bartolomé, agus Villa de la Candelaria de Medellín.
D'iarr an Cunta Count Pedro Portocarrero y Luna, Uachtarán Chomhairle na nIndiacha Thiar (Consejo de Indias), ar mhonarcacht na Spáinne ainm a bhaile, Medellín in Extremadura, a thabhairt don lonnaíocht nua i Meiriceá.
Glacadh leis an t-iarratas ar an 22 Samhain, sa bhliain 1674, nuair a d'fhógair an Leasrí Mariana na hOstaire go mbeadh an t-ainm Villa de Nuestra Señora de Medellín feasta ar an chathair. Thug an Gobharnóir, Miguel Aguinaga y Mendiogoitia, an forógra oifigiúil amach, ar an 2 Samhain, sa bhliain 1675. Dheonaigh Mariana armas chun na cathrach ar an 24 Meitheamh, 1676.
Indiaigh Mheiriceá
Tá fianaise sheandálaíochta ann go raibh daoine ina gcónaí i nGleann Aburrá ó 10,500 bliain ó shin, agus gurbh fhiagaithe cnuasaitheoirí iad. D'aimsigh coilínigh Spáinneacha treibheanna ar nós na hAburrá, na Yamesí, na Pequé, na hEbejico, na Norisco, agus na Maní a chónaigh sa ghleann ón chúigiú haois.
Thug na hAburrá a n-ainm don ghleann. B'fheirmeoirí iad a d'fhás pónairí, arbhar Indiach, agus cadás. D'fhigh siad agus mhaisigh siad teicstílí. Dhíol siad salainn agus ba ghaibhneoirí óir iad.
Faoi riail na Spáinne, chaill siad a gcuid talún a bhí faoi réir chóras feodach rialtais. Cuireadh go leor díobh chun na mianach. Chuaigh siad in éag, ar a laghad ón ghleann, de bharr na breoiteachta a thionscain na hEorpaigh, chomh maith leis an obair chrua agus an chóir mhífhabhrach a fuair siad. Is féidir teacht ar dhaoine a bhaineann leis na hAburrá fós i réigiúin eile Stáit Antioquia, mar na hUrabá agus sna réigiún san iarthair agus ó dheas.
Fionnachtain Spáinneach an ghleanna
thumb|left|110px|An Marascal Jorge Robledo.I mí Lúnasa sa bhliain 1541, bhí an Marascal Jorge Robledo san áit ar a dtugtar Heliconia air an lá atá inniu ann nuair a chonaic sé i gcéin uaidh áit a cheap sé a bhí ina gleann.
Chuir sé Jerome Louis Tejela ar aghaidh chun taiscéaladh a dhéanamh ar an chríoch, agus le linn oíche an 23 Lúnasa shroich Tejela an mhá ar a bhfuil Medellín anois. Thug na Spáinnigh Ghleann Naomh Bairtliméid (el valle de San Bartolomé) ar an áit.
Thomas Romney Robinson
Réalteolaí agus fisiceoir ab ea Rev. Dr. John Thomas Romney Robinson (23 Aibreán 1792 – 28 Feabhra 1882). Bhí sé mar stiúrthóir ar Réadlann Réalteolaíoch Ard Mhacha. Cuimhnítear air mar an té a cheap an t-ainéimiméadar ceithre chupa.
Imleach Beag Theas
Is sráidbhaile é Imleach Beag Theas. Tá sé suite sa Mhuirthead in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Quintus Caecilius Metellus Pius
thumb|250px|Bonn airgid de Quintus Caecilius Metellus Pius Bhain Quintus Caecilius Metellus Pius (ca 130 R.Ch nó 127 R.Ch – 63 R.Ch) clú agus cáil amach mar phoiliteor agus mar shaighdiúr Rómhánach in aimsir Phoblacht Rómhánach Déanach. Ba bhall é de na optimates.
Ainmníodh é 'Pius' mar gheall ar achainí a rinne sé sa bhliain 99 R.Ch. chun a athair a fháil ar ais ón deoraíocht agus ceartais a rinneadh chun a cognomen don Constance, frontality agus inflexibility leis a throid sé i gcónaí ar a athair ar athshlánú agus ar ais chun na Róimhe. Toghadh é ina Quaestor sa bhliain 97 R.Ch, ina Tribunus sa bhliain 92 agus ina Phontifex Maximus sa bhliain 81, ina Phraetor sa bhliain 89 RC, agus ansin ina Chonsul sa bhliain 80. Tharraing sé amach ón Róimh le linn na troideanna sibhialta idir Marius agus Sulla, ag filleadh ar ais ina dhiaidh sin le Sulla.
Saol
Ghlaoigh Seanad na Róimhe (Laidin: Senatus Romanus) ar ais chun na Róimhe é i gcomhair na cathrach a chosaint ó ionsaí Ghaius Marius agus Lucius Cornelius Cinna. Theip air an chathair a chosaint, áfach, agus nuair a chaill sé Cath Phorta Colline, theith sé ar dtús chuig Liguria agus ansin go dtí an Afraic, áit a d'fhan sé trí bliana.
Baile Uí Thaidhg
Is baile beag i gContae Chiarraí é Baile Uí Thaidhg (Béarla: Ballyheigue/Ballyheige). Tá an baile suite in iarthar Éireann ar chósta an chontae.
Tagairtí
thumb|left|300px|Ceann Chiarraí, ar an taobh thuaidh de Bhaile Uí Thaidhg. Meallann tránna mar seo cuairteoirí chuig an áit.
Eacuadór
Is tír i Meiriceá Theas í Eacuadór, ar an Aigéan Ciúin. Tá teorainneacha aici le Peiriú ó theas is leis an gColóim ó thuaidh. Tá sí suite ar an Meánchiorcal. Is léi an t-oileánra Galápagos, atá suite 1000km siar amach san Aigéan Ciúin, freisin.Is í San Francisco de Quito an phríomhchathair. Tá 16 milliún duine ina gcónaí ann.
thumb|left|[[Toirtís|Olltoirtís oileáin Galápagos ]]
Ageratum
Géineas plandaí bláthanna san fhine Asteraceae is ea Ageratum (Gaeilge: aigéaratam), idir bliantóga agus ilbhliantóga. Tá 40-60 speiceas ann, an chuid is mó díobh i Meicsiceo agus i Meiriceá Láir, cé go bhfuil ceithre cinn dúchasach do na Stáit Aontaithe.
Gleann Aburrá
Is abhantrach é an Ghleann Aburrá (Spáinnis: El Valle de Aburrá) de chuid Abhainn Mhedellín (Río Medellín). Is fo-réigiún é sa chuid theas de chúige láir na hAntioquia sa Cholóim i Sléibhte Láir na nAindéis (Cordillera Central de los Andes). clé|mion Sníomhann an abhainn tríd an ngleann aduaidh agus craobh-aibhneacha ag dul isteach inti. Tá sí thart ar 60km ar fad agus athraíonn a leithead ó am go chéile.
Críocha garbha neamhchothroma atá ar gach taobh di, agus sléibhte ann atá idir 1,300 agus 2,800 méadar os cionn na farraige. clé|mion
Mol Ní Mhaoileoin (amhrán)
Amhrán tíriúil é Mol Ní Mhaoileoin (Béarla: Molly Malone, nó Cockles and Mussles) a bhfuil meas "amhrán náisiúnta Bhaile Átha Cliath" air. Is é is ábhar don amhrán ná scéal spéirbhean a bhí ina mangaire éisc sa chathair agus a fuair bás go hóg.
Stair
deas|200px|mion|clé|An dealbh ar [[Sráid Grafton|Shráid Grafton, Baile Átha Cliath.]]
Níl Mol Ní Mhaoileoin bunaithe ar aon phearsa stairiúil. Tháinig an bailéad a ó pheann James Yorkston ó Dhún Éideann timpeall na bliana 1880. Chraol TG4 clár faisnéis, “Scéalta Átha Cliath – Molly Malone”, sa bhliain 2011. Tá formhór na saineolaithe, dar leis an gclár seo, den tuairim gur cumadóireacht is ea scéal Mholly agus bhí trácht ar an amhrán seo in Albain den chéad uair.
Béaloideas
Bíonn scéalta éagsúla ag dul timpeall faoi phearsa Mhol Ní Mhaoileoin, cuid acu ag tabhairt le fios go gcaitheadh sí na laethanta ag díol éisc agus na hoícheanta ag dul le striapachas. De réir scéalta eile, bhí sí ar an mbeagán banmhangairí éisc nach raibh ag cleachtadh meirdreachais mar shlí bheatha breise.
Sa bhliain 1987, tógadh dealbh i Sráid Grafton i mBaile Átha Cliath le cuimhne a choinneáil ar Mhol Ní Mhaoileoin. Bíonn leasainmneacha leathgháirsiúla ag muintir na háite ar an dealbh, ós rud é go gcuireann sí in iúl go raibh cíocha móra éiritheacha ag Mol. Thairis sin, taispeánann an dealbh Mol ag caitheamh éadaí na seachtú haoise déag, nuair a bhí sé faiseanta ag na mná cuid mhór dá gcíocha a fhágáil ris.
An bailéad agus saol na cathrach
Tá an sobalscéal Éireannach Fair City ainmnithe as tús an leagain Bhéarla den amhrán seo (In Dublin's fair city...).
Is gnách le lucht tacaíochta Chumann Lúthchleas Gael i mBaile Átha Cliath, lucht tacaíochta fhoireann rugbaí Chúige Laighean, agus fhoireann rugbaí na hÉireann an t-amhrán a chanadh leis na lúthchleasaithe a spreagadh chun teagmhála.
Buachaill bó
thumb|250px|upright|Buachaill bó Is fear a bhíonn ba á mbuachailleacht aige buachaill bó. Is de bhunús na Spáinne an cineál oibre seo, a d'éirigh coitianta in áiteanna i Meiriceá, theas agus thuaidh. Mar atá an bealach oibre seo os comhair na ndaoine i leabhair, scannáin srl tagann sé as an traidisiún Vaquero a d'fhás i dtuaisceart Mheicsiceo agus a d'éirigh coitianta in iarthar na Stát Aontaithe agus ar chuid de na machairí i gCeanada. clé|mion|Laoch pobail agus miotas sna Stáit Aontaithe Thosaigh daoine ag baint úsáide as an téarma cailín bó go déanach san 19ú haois. Fostaíodh Indiaigh i gcomhair na hoibre seo chomh maith le daoine geala, agus chuaigh a lán daoine gorm a leis an mbuachailleacht i ndiaidh Chogadh Cathartha na Stát Aontaithe.
Cleachtar an cheird in Haváí freisin.
Bíonn buachaillí páirteach sna rodeos go minic.
Baile Átha an Róine
Is baile suite i gContae Laoise é Baile Átha an Róine.
Pápa Beinidict XII
Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Beinidict XII (Benedictus XII i Laidin).
Leitir Beag
Is sráidbhaile í Leitir Beag. Tá sí suite sa Mhuirthead in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Stáisiún an Bhóthair Bhuí
Is stáisiún traenach de chuid Iarnród Éireann atá suite sa Bhóthar Buí i gContae na Mí é Stáisiún an Bhóthair Bhuí.
José Antonio Labordeta
José Antonio Labordeta Subías (Zaragoza, 10 Márta 1935 - 19 Meán Fómhair 2010) - amhránaí, scríbhneoir agus polaiteoir Spáinneach, teachta de chuid an pháirtí Chunta Aragonesista (VII y VIII legislaturas).
Saol
Mac le Miguel Labordeta agus Sara Subías, deartháir an fhile Miguel Labordeta, agus fear céile Juana de Grandes (neacht leis an Ghinearál Agustín Muñoz Grandes) a bhí ann. Bhí triúr iníonacha aige (Ana, Ángela y Paula).
Fuair sé a chuid oideachais sa Colegio Alemán de Zaragoza agus fuair cáilíocht sa Dlí agus sa bhFealsúnacht in Ollscoil Zaragoza, coláiste a bhronn Dochtúireacht Onórach air sa bhliain 2010. Chaith sé tamall ina mhúinteoir Tíreolaíochta, Staire agus Ealaíne. Sa bhliain 1972 bhunaigh sé an iris chultúrtha Andalán.
Bhí baint aige le bunú an pháirtí polaitíochta El Partido Socialista de Aragón sa bhliain 1976 agus níos déanaí sheas sé mar iarrthóir don Seanad ar son aontas na heite clé, Izquierda Unida. Mar bhall den Chunta Aragonesista (CHA), toghadh é mar theachta do Zaragoza sa bhliain 2000, agus ba é siúd ionadaí an pháirtí i gComhdháil na dTeachtaí go dtí an bhliain 2008.
Cé nár ghnóthaigh sé mórán vótaí riamh, tharraing sé go leor aird air féin lena fheachtas in aghaidh rannpháirtíocht na Spáinne san ionradh ar an Iaráic, No a la guerra, agus i gcoinne na scéime chun cúrsa abhainn an Ebro a athrú. Ba mhinic é i ngleic le teachtaí an Partido Popular agus chaith sé an masla seo leo: «A la mierda». Dúirt sé go bhféadfaí an mana sin a chur ar leac a uaighe.
D'éag sé den ailse go luath ar maidin ar an 19 Meán Fómhair 2010, in ospidéal Miguel Servet i Zaragoza.
Filíocht
Chomh maith lena ghníomhaíocht pholaitiúil bhí aithne ar Labordeta mar fhile agus mhaígh sé gurb í an fhilíocht a phríomhghairm. Bhí a dhánta á bhfoilsiú ón mbliain 1959 ar aghaidh, tamall maith sular thosaigh sé ag cur ceoil leo. Foilsíodh a shaothar sna leabhair seo a leanas:
Prós
Foilsíodh saothair éagsúla machnaimh agus a chuimhní cinn chomh maith le prós cruthaíoch i rith a shaoil chomh maith, agus bhí sé ina cholúnaí i nuachtáin éagsúla.
Amhránaí
Tugadh aitheantas do Labordeta mar dhuine de na hamhránaithe/údair ba mhó sa Spáinn lena linn. I measc na n-amhrán ba cháiliúla a scríobh sé agus a chan sé tá «Canto a la libertad», «Aragón», «Me dicen que no quieres» agus «Banderas rotas».
Lisa the Tree Hugger
Craoladh an ceathrú eipeasóid, "Lisa the Tree Hugger", den dara sraith déag The Simpsons ar an 19 Samhain 2000. Scríobh Matt Selman an eipeasóid seo. D'fhéach 14.9 milliún duine ar an eipeasóid.
Meirleach mór
Is éan mara é an meirleach mór (Stercorarius skua). Is baill d'fhine na Stercorariidae iad.
Aglaomorpha (planda)
Géineas raithní is ea Aglaomorpha i bhfofhine Drynarioideae d'fhine Polypodiaceae. Úsáideann an Pteridophyte Phylogeny Group an t-ainm seo ina aicmiú 2016 (PPG I), ach úsáideann foinsí eile Drynaria. De réir PPG I, tá thart ar 50 speiceas sa ghéineas.
Tá na plandaí sa ghéineas seo dúchasach don Afraic thrópaiceach, don Áise Theas, don Áise Thoir, d'Oirdheisceart na hÁise, don Astráil agus don Aigéine. Tá tábhacht eacnamaíoch ag baint le speicis áirithe mar phlandaí leighis.
Imleach Cais
Is sráidbhaile é Imleach Cais. Tá sé suite sa Mhuirthead in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
CLG Gaeil Blath Gall
Is foireann peile Gaelaí í Gaeil Blath Gall, suite i gCoill Cluaine agus i mBaile an Bhóthair i gContae na Mí. Imríonn daoine ó pharóiste Coill Cluaine leis an fhoireann seo, agus go háirithe daoine ó Maol Hosae, Cill Chluain, agus Baile an Bhóthair. Bhuaigh Gaeil Blath Gall Comórtas Peile na Mí sa bhliain 2003.
Saint-John Perse
File agus taidhleoir Francach ab ea Marie-René Auguste Alexis Leger (1887 - 1975), nó Saint-John Perse mar is fearr aithne air. Do rugadh é ar an 31ú de Bhealtaine i bPointe-à-Pitre, baile atá suite i ndépartement Ghuadalúip sa Mhuir Chairib, agus do fuair sé bás ar an 20ú lá de mhí Mheán Fómhair in Hyères na Fraince. Moladh Duais Nobel na Litríochta dó sa bhliain 1960.
Buiríos Mór Osraí
Is baile suite i gContae Laoise é Buiríos Mór Osraí.
Stáisiún Chill Choca
Is stáisiún traenach de chuid Iarnród Éireann atá suite i gCill Choca i gContae Chill Dara é Stáisiún Chill Choca. Tá sé ar an líne idir Sligeach agus Baile Átha Cliath, agus traenacha ag stopadh aige ar sheirbhísí Sligeach-Baile Átha Cliath agus Longfort-Baile Átha Cliath.
Pápa Cléimeans VI
Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Cléimeans VI.
Cloch Oghaim Dhún gCoimín
Séadchomhartha ársa is ea Cloch Oghaim Dhún gCoimín, ar a ghlaoitear fosta Gallán Chluain Chaochmhaí, suite i gContae an Chabháin, Éire.
mion|Cloch Oghaim Dhún gCoimín
Suíomh
Tá an chloch suite i ngort gar de chros sa bhóthar R194, taobh ó dheas de Bhaile Shéamais Dhuibh, ag 53.8089°N, -7.17982°W
Stair
De réir Sabine Ziegler, téann an chloch siar go dtí c.500 - 550 AD.
Cur síos
Déanta as cloch gainimh is ea í, le tomhas 1.6m ar airde, 0.48m ar leithead agus 0.36m ar thrastomhas, ag éirí níos caoile beagnach go pointe ag a barr.
Tá inscríbhinn ar an taobh thiar thuaidh, ainm pearsanta a léitear:
An Cholóim
Tá teorainneacha aici le Veiniséala, leis an mBrasaíl, le Peiriú, le Eacuadór agus le Panama. Is í Bogotá an phríomhchathair. Tá 49 milliún duine ina gcónaí ann.
Stair
Bhí cogadh cathartha ar siúl sa Cholóim idir an eite dheis agus na reibiliúnaigh, ar a nglaoitear FARC (Fuerzas Armadas Revolucionarias de Colombia nó Fórsaí Armtha Réabhlóideacha na Colóime). Le breis is 50 bliain bhí FARC i mbun eachtraí foréigin sa tír agus d'fhág an chogaíocht ansin breis is 250,000 duine marbh.
Bhí an eite dheis ar thaobh an rialtais agus na reibiliúnaigh ar an eite chlé. Thacaigh rialtas SAM leis an eite dheis, i gcogadh i gcoinne na ndrugaí.
2002-2010
Nuair a toghadh Alvaro Uribe i réim i 2002, bhí an tír ar tí titim as a chéile. Bhí greim docht ag na treallchogaithe FARC ar chuid den tír agus bhí siad díreach tar éis ceann dá n-éachtaí ba mhó a bhaint amach: fuadach Ingrid Betancourt, duine de na hiarrthóirí sa toghchán uachtaránach a bhuaigh Uribe.
Le cúnamh Meiriceánach faoin bPlean Colómach, thug Uribe faoin FARC, go díreach dá mba chrosáid phearsanta í, rud nach ionadh é toisc gur mharaigh an FARC a athair tar éis gur theip ar fhuadach i 1983.
2010
I mí na Bealtaine 2010, críochnóidh Alvaro Uribe a dhara téarma mar uachtarán na Colóime. Toghadh Juan Manuel Santos ina uachtarán na Colóime don chéad uair ar 7 Lúnasa 2010. Bhí polasaí níos séimhe ag teastáil ó mhuintir na tíre ag an am sin, rud a thóg an FARC isteach sa phróiseas polaitiúil.
2016
Fógraíodh sos comhraic ina measc siúd a bhí i mbun cogaíochta sa bhliain 2016.
Bronnadh Duais Nobel na Síochána na bliana 2016 ar Uachtarán na Colóime Juan Manuel Santos dá iarrachtaí siúd an tsíocháin a chothú.
2 D.F. 2016: Vótáil móramh de phobal na tíre in aghaidh an chomhaontaithe síochána a bhí socraithe idir rialtas na tíre sin agus reibiliúnaigh an FARC. Móramh beag a bhí i gceist.
IRA
Bhí triúr Éireannach a bhfuil ceangal acu leis an IRA ciontaithe i gcúirt sa Cholóim as tacú leis an FARC. Thréig siad an tír. Tugtar Triúr na Colóime orthu in Éirinn.
Ranna
Tá an Cholóim roinnte i 32 Ranna agus Dúiche Príomhchathrach atá mar aon le roinn, cé go bhfuil Bogotá mar phríomhchathair roinne Cundinamarca.
Tá na Ranna roinnte ina dhiaidh sin i mbardais, agus ina dhiaidh sin i corregimientos in áiteanna faoin tuath, agus comunas i gceirtleáin uirbeach. Tá rialtas áitiúil ag gach roinn le gobharnóir agus tionól, a toghfar gach ceithre bliana. Tá méara agus comhairle ag gach bardas freisin agus toghcháin áitiúil don bhord riaracháin áitiúil i ngach corregimientos agus comunas.
Chomh maith leis an bpríomhchathair, tá stádas áirithe ag ceithre dúiche eile, de bharr gnéithe sainiúil áirithe; sé sin Barranquilla, Cartagena, Santa Marta agus Buenaventura.thumb|right|200px|Na 32 Roinn (Departamentos) maille leis an gCeantar Feidearálach (Distrito Federal) sa Cholóim
Cathracha agus Bailte
Is tír uirbithe í an Cholóim; tá 77.1% den daonra sa bhliain 2018 ina chónaí i limistéar uirbithe. Is iad Bogotá (7,387,400), Medellín, (2,382,399) agus Cali, (2,172,527) na cathracha is mó agus is tábhachtach sa tír.
Iorras Aithneach
mion|399x399px|Trá, Carna (Conamara), bóthar R340 Is leithinis suite i gContae na Gaillimhe é Iorras Aithneach (Carna, Cill Chiaráin, Abhainn Ghabhla, Scainimh and Cnoc Buí).
Stair
I measc an ábhair atá le feiceáil ar an suíomh, tá léarscáil de na garraithe, na fothraigh, na cnoic agus na háiteanna a mbíodh stileanna poitín. Tá cur síos ann ar shlí mhaireachtála na ndaoine srl.
An Más, Contae Mhaigh Eo
Is sráidbhaile agus baile fearainn é an Más. Tá sé suite sa Mhuirthead in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Gofraid Mac Meic Arailt
Ba rialtóir Gall-Ghaelach é Gofraid Mac Meic Arailt nó Gofraid Méranech (Béarla: Godred Crovan) ar Bhaile Átha Cliath, agus bhí sé ina Rí Inse Ghall agus Mhanann freisin, sa dara leath den 11ú haois. Féadfaidh go gciallaíonn an buafhocal 'Crovan' "lámh bhán" (Meán-Ghaeilge:crobh bhan).