cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ardeaglais Mhuire, Luimneach
850 bliain go ham seo a tógadh Ardeaglais Mhuire ar Shráid an Droichid agus tá pobal dílis ag triall uirthi i gcónaí.
Brú le Rí Thuamhan - Dónall Mór Ó Briain (Dónall Mór Ua Briain) - a bhí san fhoirgneamh sular thug sé ar láimh don Eaglais é. Meastar gur láthair comhdhála de chuid na Lochlannach a bhí ann roimhe sin.
Duine de shliocht Bhriain Bhóraimhe ab ea Dónall Mór agus adhlacadh san Ardeaglais é ag deireadh an dara haois déag. Sa chúlbhá in aice an altóra atá a thuama.
Is le hEaglais na hÉireann an Ardeaglais ó aimsir an Reifirméisin agus deir an déan An Ró-Oirmhinneach Niall Sloane gur áit an-speisialta í do mhuintir Luimnigh.
Muhammad Ali
Dornálaí Meiriceánach ba ea Muhammad Ali (a rugadh leis an ainm Cassius Marcellus Clay, Jr ar an 17 Eanáir, 1942 i Louisville, Kentucky agus a d'éag ar an 3 Meitheamh 2016 i Phoenix, Arizona). Rinneadh curadh an domhain sa trom-mheáchan de i 1964, 1974, agus 1978.
Dornálaí an-rathúil a bhí ann, agus tugadh an leasainm The Greatest air. Bhronn an iris Sports Illustrated an teideal "Fear Spóirt an Chéid" air sa bhliain 1999.clé|mion|El Grafico, Márta 1964mion|1961 Cassius Clay (Muhammad Ali) vs. Donnie Fleeman|clé
Dornálaíocht
Bhuaigh Ali bonn óir sna Cluichí Oilimpeacha i Tóiceo sa bhliain 1960.
Ar an 29 Deireadh Fómhair 1960, bhuaigh Muhammad Ali a chéad chluiche dornálaíochta gairmiúil.
Throid Muhammad Ali in aghaidh Henry Cooper dhá uair, i 1963 agus ar an 21 Bealtaine 1966. Bhí an bua ag Ali gach uair, ach bhí na dornálaithe ag troid an méid a bhí ina gcnámha. Bhí Ali ar na rópaí i 1963, ach chuir an dornálaí a chéile comhraic dá chothrom.
Ar 25 Feabhra 1964, bhuaigh Ali an chraobh nuair a chuir sé Sonny Listo n, ag cosaint an Choróin Trom-mheáchain an Domhain, de dhroim seoil i Miami Beach.
Cé go raibh buaite ar Liston arís ag Ali agus ar Floyd Patterson chomh maith, faoin am a dtáinig earrach na bliana 1965,
Ar an 16 Feabhra 1978, bhuaigh Leon Spinks an Craobh Dornálaíochta Trom-Mheáchan Domhanda i gcoinne Muhammad Ali.
D'éirigh Ali as an dornálaíocht sa bhliain 1981, nuair a chlis a shláinte. Fuair sé amach go raibh Galar Parkinson air sna 1980idí. mion|Ionad Muhammad Ali in [[Louisville, Kentucky|Louisville, Kentucky|clé]]
Polaitíocht
Taobh amuigh den chró dornálaíochta, gníomhaí polaitiúil ab ea Muhammad Ali freisin, agus tharraing sé conspóid lena bheo agus lena mharbh
Moslamach ceartchreidmheach a bhí ann. Ar an 6 Márta 1964, d'athraigh sé a ainm Cassius Clay go Muhammad Ali. D'éirigh Muhammad Ali persona non grata  in áiteacha go leor sna Stáit Aontaithe.
Tugadh cúl dó agus cáineadh é siocair bá a bheith aige le Náisiún Ioslam. Bhí a sheasamh maidir le Cogadh Vítneam agus a dhiúltú dul isteach san arm ina chnámh spairne freisin agus níor thaitin a chosaint neamhbhalbh ar a chuid tuairimí le go leor.
Sa bhliain 1965, ní raibh aon stát i Meiriceá a thabharfadh ceadúnas troda dó agus dá bharr ní raibh aige ach a dhul go Ceanada.
Yield (albam)
Is albam ón bhanna Pearl Jam é Yield (Gaeilge:Géill), a eisíodh i mí Feabhra na bliana 1998.
26 Meán Fómhair
Is é an 26 Meán Fómhair an 269ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 270ú lá i mbliain bhisigh. Tá 96 lá fágtha sa bhliain.
Mara
Réigiúin dhorcha ar an nGealach, an taobh is cóngaraí di den chuid is mó. Ní mara sáile iad, ach plánaí leata basailt a cruthaíodh 3-3.9 milliún bliain ó shin. Tá comhbhailiúcháin dhlútha ábhair faoi na mara sin, agus tugtar mascain orthu.
Johnny Weissmuller
B'aisteoir agus snámhóir é Johnny Weissmuller (2 Meitheamh 1904 – 20 Eanáir 1984).
3 (uimhir)
Is é 3 (trí) an uimhir nádúrtha tar éis 2 agus roimh 4.
Poblachtachas
Idé-eolaíocht pholaitiúil é an poblachtachas ina rialaítear an tír mar phoblacht, leis an mbéim curtha ar saoirse agus riail ón phobail. Seasann an poblachtachas in eádan na h-uasaicme, monarcacht, olagarcacht agus deachtóireacht.
Spásárthach
Feithicil atá deartha chun feidhmiú i bhfolús, dímheáchan, comhshaol ardradaíochta mar atá sa spás, chun foireann a choinneáil slán ag lainseáil, ag eitilt is ag teacht i dtír arís, chun turgnaimh, taighde, is oibríochtaí fónta a dhéanamh. Ba é Sputnik 1 an chéad spásárthach a lainseáladh (1957). Bíonn gá le córais ardiontaofa rialaithe (maidir le comhshaol, téamh, seasamh, teiliméadracht, is próiseáil sonraí) agus tiomána ann. Baineann gnéithe ar leith le dearadh spásárthaigh atá chun filleadh ar ais san atmaisféar (mar shampla, na tílí frith-théite ar thointeálaí spáis NASA) nó feidhmiú in atmaisféir eile ar phláinéid eile.
Comhaireamh (teicstílí)
deas|100px|thumb|Comhaireamh I sníomh teicstílí, córas uimhriúil chun caoile snáithe a thaispeáint. Is ionann an t-aonad, an teics, agus mais ciliméadar den snáithe (i ngraim). Tá an t-aonad seo á chur in ionad na seanaonad, an uimhir cadáis is an denier, de réir a chéile.
Leslie Howard
B'aisteoir Sasanach é Leslie Howard Steiner (3 Aibreán 1893 – 1 Meitheamh 1943). Ainmníodh é don ngradam Aisteoir Is Fearr sna gradaim Academy i 1932.
David Duke
Is iar-Grand Wizard na Knights of the Ku Klux Klan agus feileon ciontaithe Meiriceánach é David Ernest Duke, a rugadh ar an 1 Iúil, 1950 i dTulsa, Oklahoma.
4 (uimhir)
Is é 4 (ceathair) an uimhir nádúrtha tar éis 3 agus roimh 5.
Uí Dhubhda
mion|150px|Armas Uí Dhubhda, Uí Fiachrach Thoir (Sligeach) mion|125px|Armas Uí Fhiachrach
Stair
Glaodh Uí Fhiachrach Mhuaidhe ar a gcuid críoch i dtuaisceart na Connachta, ar bhruacha na Muaidhe. Ar a mhéad is mó, bhí ann tuatha Iorrais agus Tír Amhlaidh i Maigh Eo, agus Tir Fhiachrach i Sligeach.
Ríthe Uí Fhiachrach Mhuaidhe ba ea Uí Dhubhda ón 8ú go 15ú haoiseanna. Sa bhliain 982, tuairiscítear go bhfuair Aodh Ó Dubhda (Aedh Ua Dubhda), ri Tuaiscirt Connacht, bás secura morte. Tugadh an teideal tiarna Uí Fhiachrach Muiriscce do Mhaol Ruanaidh mac Aodha uí Dubhda, a fuair bás sa bhliain 1005. Tar éis dá gcríocha a tógadh i Ríocht na hÉireann isteach, bhíodar ina dtiarnaí Tír Fhiacrach.
Ó thaobh ghinealaigh de, tá dlúthghaol acu leis na clanna Uí Sheachnasaigh agus Mhic Fhirbhisigh. Príomhphátrúin Mhic Fhirbhisigh ba ea Uí Dhubhda, agus rinne siadsan mórshaothair staire Gaelacha amhail is Leabhar Mór Leacáin agus Leabhar na nGinealach.
Teacht na Normannaigh
Cumhacht mhuirí den scoth ba ea Uí Dhubhda le linn na 12ú agus 13ú haoiseanna. Ar thalamh, d'éirigh siad Uí Fiachrach Muaidhe a chosaint in éadan arm uachtarach Burke agus Birmingham, cuidithe le 20 caisleán. Le teacht na Normannach ann sa 13ú haois, laghdaíodh a gcuid críoch, cé go raibh siad fís sach cumhachtach. Sa bhliain 1354, chuir SeanBhrian Ó Dubhda an ruaig ar lonnaitheoirí AnglaNormannacha as Tír Fhiachrach.
16ú haois
Bhí roinnt fir Uí Dubhda ina n-easpaig Chill Ala. Mairtíreach Proinsiasach ba ea an tAthair John Ó Duada, a céasadh agus a crochadh sa bhliain 1579.
Tharla an toghchán deireanach do thaoiseach Uí Dubhda sa bhliain  1595. Faoin am seo, ní raibh siad ach ina bhfo-chlann Uí Chonchúir Shligigh. Bhí Cogadh na Naoi mBliana ar siúl ag an am, nuair a d'éirigh na clanna neamhspleácha deireanacha Gaelacha amach in éadan na Sasanach. Bhí ról ag Uí Dhubhda, ag cuidiú le hAodh Rua Ó Domhnaill ag cosaint teorainn thiar na nUladh in aghaidh ruathair Robert Devereux ('Earl of Essex') sa bhliain 1599 (Cath an Chorrshléibhe).
Cliseadh na nGael
Tar éis cliseadh na nGael sa bhliain 1603, chuaigh a gcuid cumhachta go tapaidh i léig agus chailleadar a gcuid tailte. Ba é Daithí Óg Ó Dubhda, a phós sa bhliain 1636, an ghlúin dheireanach taifeadta ag Mac Firbisigh ina ghinealach. Bhí conas Cromwell ar siúl thart ar an an am, tar éis éirí amach na nUladh sa bhliain 1641.
Feictear go leor darbh ainm Uí Dhubhda i measc Caitlicigh na Comhdhála agus níos deireanaí sa 17ú haois ag troid ar son Séamais II i gCogadh an Dá Rí (1688–1691). Deirtear go raibh taoiseach na clainne, a maraíodh i gCath na Bóinne (1690), seacht dtroithe in airde.
Ba é Dubhaltach Mac Firbhisigh, gineolaí den scoth, an seanchaí (staraí oidhreachta) deireanach den chlann. Maraíodh é sa bhliain 1671.
Searmanas insealbhaithe
Is uathúil iad muintir Uí Dhubhda or go bhfuil ann cur síos cruinn ar a searmanas insealbhaithe. Caomhnaítear é i Leabhar Mór Leacáin, scríofa gar d'Inis Crabhann i dTír Fhiachrach idir na blianta 1397 agus 1418.
Tharlaíodh an searmanas ag Carn Amhalghaigh ar bhruach oirthear Chuan Chill Ala. Bhíodh duine de chlann Mhic Firbisigh, staraithe ó oidhreacht Uí Dhubhda, i gceannas air.
Urraitheoir ar leith de scoláirí Mhic Fhirbisigh ba ea Tadhg Riabhach Ó Dubhda, a d'éirigh ina Thaoiseach Thír Fhiachrach sa bhliain 1417. Cuimhnítear go háirithe é sa Leabhar Mór, ina deirtear ina thásc gur éag sé ag Caisleán Inis Cabhann.
Caisleáin Uí Dhubhda
Bhíodh 20 caisleán ar theorannacha Uí Dhubhda, an chuid is mó acu inniu ina bhfothraigh.
Luaite go minic mar "Caisleáin 10-bPunt", deirtear gur spreagadh dearadh na gcaisleán ag fóirdheontas 10-bPunt bronnta ag Anraí IV sa bhliain 1429. Tá stair níos ársa ag go leor díobh, óir gur tógadh iad ar daingin na Clochaoise agus na Cré-umhaoise.
Tógadh caisleán Uí Dhubhda i gCarn Amhalghaigh sa bhliain 1477, agus bhíodh siad ann go dtí athchonas Cromail. Gabhadh an caisleán mar champa míleata le linn an chogaidh Rí Liam agus fágadh é go gairid ina dhiaidh sin thereafter.
Seo a leanas a suíomhanna:
thumb|right|''The ruins of the O'Dowd castle Rathlee. This is castle No:09 and is located close to the harbour of Rathlee village in Sligo. Photo: Subritzky Collection 2007. thumb|right|''The ruins of the O'Dowd castle Rosslee. This is castle No:10 and is located just on the seaward side of the village of Easky in Sligo. Photo: Subritzky Collection 2007 thumb|left|''This marble memorial to the O'Dowd Kings is mounted into the wall of Rathlee castle. Photo: Subritzky Collection 2007.
<!-- The O'Dowdas (O'Dowds) were chieftains of west Sligo in Anglo-Norman times and they built the Castle in Ballina, Co Mayo in 1447. The O'Dowds occupied the castle until the Cromwellian era (17th century). The castle is of three stories. Two of the main features are the subsidiary turrets that are situated on diagonally opposed corners. The outside measurements are approx. 20m in length and 10m wide. The thickness of the walls varies between 1.65m and 2.13m.
Nottingham O'Dowds
Formed Pre WWI the Nottingham O'Dowds are a large Family. Edward O'Dowd's grandfather moved from Ireland at an unknown date. Edward then went on to marry Lucy and between them had 9 children. Two girls and seven boys, the eldest also named Edward. The eldest daughter is Joyce followed by Patrick O'Dowd. The names of the rest of the Nottingham O'Dowd children are Terry, Peter, Barry, Diane, Anthony and Trevor. There are estimated to be around 20 families of O'Dowd in and around Nottingham to this day.
Argentine O'Dowds
There are at least three families named Dowd (or O'Dowd), whose descendants are currently living in Argentina. One family descends from James Dowd who was born in Dublin in 1828, and who is recorded as marrying Mary Ann Heery. Another family descends from Michael Dowd who was born in Westmeath in 1824, and he is recorded as marrying Eileen Burke. The third family descends from another Michael Dowd who is said to have been born in Ireland in 1804.
There is yet another Dowd branch in Argentina, that of Edward O'Dowd, married to Kathleen Lynch in Ireland (date unknown) parents of Edward Michael O'Dowd (born 1856 or 1857 in Westmeath). Edward emigrated to Argentina and settled in Navarro, Provincia de Buenos Aires, working in a farm. He married Mary Kelly Moran (whose parents were William Kelly and Anne Moran, both born in Ireland, emigrated to Argentina) and had 4 children: Anne "Annie" Dowd, Kathleen "Kitty" Dowd, Edward Dowd and John Dowd. Annie, Kitty and John died childless. Edward married Winifred Lucy Reynolds (born in New Zealand April 16, 1898), and died only 53 days later. Fortunately, Winifred was pregnant and gave birth to Eduardo José Dowd on March 31, 1931, who, in turn married Mercedes García (born in Asturias, Spain on December 19, 1931). They had 5 children, who live in Argentina.
New Zealand O'Dowds
The New Zealand branch of the O'Dowds (and Dowds), are descended from Patrick O'Dowd and Anna (née: Kenny). Patrick O'Dowd was born in Easky, Sligo in Ireland in 1805. He enlisted into the 97th Regiment of Foot (The Earl of Ulster's – also known as the "Celestials" due to the colour of their flashes on their uniforms) in 1824, aged 16. He was a Private and served 16 years in the British Army, including 11 years with the Regiment in Ceylon. Upon his retirement from the British Army he was living in Manchester with his wife Anna and 4 children. He enlisted into The Royal New Zealand Fencibles (from the word defencible) and sailed for New Zealand from Gravesend on 1 July 1847, with his family aboard the "SS Minerva," arriving in the Port of Auckland 8 October 1847. This was the 2nd Detachment of Fencibles and included 80 Fencibles, 67 wives and 145 children.
There are about 180 families living in New Zealand, mainly in the Auckland region who bear the surname O'Dowd or Dowd. Craig Dowd the well known All Black is one of these descendants.
Modern Clan O'Dowd Chieftains
Thomas J Dowds Clan O'Dowd Chieftain 1997–2003 Tom Dowds was elected as the Clan Chieftain at the Clan Rally in 1997, and served the Clan in that appointment until 2003. Descended from the O'Dowds of Kilglass, Thomas's grandfather, Patrick left Easkey for Scotland and his father, also Thomas, was born in Glasgow, but the family returned to Ireland and he was brought up in Easkey. The family again moved to Scotland in the 1920s and settled in Govan. Thomas (the Clan Chieftain), was born in England in 1937, but educated in Scotland at St Anthony's Primary and St Gerard's Secondary schools in Govan, before choosing a career in education.
Spike Lee
Is stiúrthóir scannán é Shelton Jackson "Spike" Lee a rugadh ar an 20 Márta, 1957 in Atlanta, Georgia.
Uí Dhubhda
Modern Clan O'Dowd Chieftains
In 1968, Thomas graduated BA (Hons) in Economic History from the University of Strathclyde and gained the Teachers Secondary Certificate from Jordanhill College and the Diploma in Education from the University of Glasgow in 1969.
Thomas married to Cathie (née Harvey) and had two sons and a daughter and three grandchildren. His interest in Irish, and particularly O'Dubhda history resulted in his being one of the first members of the O'Dubhda Clan Association in 1990, and he has attended every rally since. In 1997, he was chosen as the Taoiseach-elect when the Chieftainship was restored, and in September 2000 was inaugurated with Brehon rites at Cahir Mor as The O'Dubhda – the first chief in over 400 years. At the same meeting, Richard F Dowd of New Jersey was chosen as the Tánaiste. During his period in office he has represented the clan at the 1798 Bicentennial celebrations and at the unveiling of the memorial to Baron James O'Dowda, while at the same time making efforts to contact O'Dubhda clansmen worldwide. In September 2003, he handed the white staff of office, the O'Dubhda standard and the Chief's personal pennant to his successor, Richard F. Dowd.
Richard F Dowd Clan O'Dowd Chieftain 2003–2006
He was educated at St Johns University, New York City and graduated with the degree of BA in 1957. During his career, he undertook further studies at the New York University Graduate School of Business Administration, gaining the degree of MBA in 1964, and PhD in 1976, for a Doctoral Dissertation entitled, "Efficiency in Government Spending."
After serving as an Engineer with the US Merchant Marine (1946–48), Richard moved to United Airlines, where he was a Radio Electric Mechanic from 1951 to 1957. After graduating from university he became a Security Analyst with Merrill Lynch (1957–60) before setting up his own business, R F Dowd & Company Inc, becoming President of the Investment Banking firm. In 1963 he moved to Value Line Investments as a Security Analyst and remained with them until 1965. In 1963, he was appointed Professor of Economics at the City University of New York, which post he held until his retirement in 1992.
Osborn Bergin
Scoláire Gaeilge agus luath-litríocht na Gaeilge ba ea Osborn Joseph Bergin (26 Samhain 1873 – 6 Deireadh Fómhair 1950). Tháinig sé ar Dlí Bergin.
Uí Dhubhda
Modern Clan O'Dowd Chieftains
Richard spent many holidays in Ireland and was keen to trace his family's roots, which he discovered lay in the West of Ireland. The founding of the O'Dubhda Clan Association in 1990 was of great interest to him and he was a member right from the start and has not missed one Rally since. At the 1997 Rally, he was elected Tánaiste (Heir) to the Chieftain and was formally installed in that post at Cahir Mor in September 2000. In September 2003, he received the white staff as he was inaugurated as the Taoiseach of the O'Dubhda Clan, and Edward O'Dowd of Chicago was elected Tánaiste.
Edward P. O'Dowd Clan O'Dubhda Chieftain 2006–2009 - Chicago, Il. US
Michael F Dowd Clan O'Dubhda Chieftain 2009–2012 Brisbane Qld, Australia
In late 1601 Tadgh Bui, Taoiseach (Chieftain) of the O’Dubhda Clan, rode with his 50 horsemen to Kinsale accompanied by his brother-in-law Red Hugh O’Donnell and his troops to fight the English and expel them from Ireland forever. His cousin O’Neill proceeded to Kinsale with his army separately. The battle lost, Dubhda fled to Kerry where he settled securely with Mt. Brandon at his back, Brandon Bay to the North and East, and impenetrable bogs to the South. His descendants are still there today. Mike Dowd, Irish national, Australian citizen and resident, and descendant of Tadgh Bui was Inaugurated as Taoiseach in 2009. The area where Tadgh Bui settled in Kerry was well known to the Clan for thousands of years and is where King Daithi's Memorial Stone was sourced.
Brendan O'Dowd Clan O'Dubhda Chieftain 2012–2015 Castlebar, County Mayo, Ireland
Brendan Joseph O'Dowd was born in 1965 and lived at "Greenwood" Culleens, Kilglass. Co. Sligo. Previous to 1798 the family lived in Rathlee, Co. Sligo. (Following the rising in 1798 all Catholic families within one mile of the sea were moved further away in order to prevent another French invasion.)
The O'Dowd family moved to Naas, Co Kildare in 1974 where Brendan went to the Christian Brothers School. Later he studied at The University of Liverpool obtaining a BSc. Hons. in diagnostic radiography. He currently works as a radiographer at Mayo University Hospital, Castlebar Co Mayo about forty minutes from his native Kilglass. Brendan has lived and worked in many different countries including London UK, Boston, MA USA, Vancouver BC. Canada.
Brendan was elected Taniste of the Ó Dubhda Clan at the 2009 Gathering in Enniscrone, Co. Sligo. He was Inaugurated as Taoiseach of the O'Dubhda Clan at the 2012 Gathering. While in office as Tánaiste and Taoiseach he organized both the 2012 and 2015 Clan Gatherings and rejoined the Clans of Ireland, representing the Ó Dubhda Clan at Áras an Uachtaráin meeting with President Michael D. Higgins in June 2015.
Andrew Dowds Clan O'Dubhda Chieftain 2015–2018 Glasgow, Scotland, UK
Born in Glasgow, Scotland in 1966, Thomas Andrew Dowds is the son of Thomas Dowds, The first Taoiseach of the modern era. His grandfather grew up in Easky and from him he learned stories of the O'Dubhda Clan. As the son of a history teacher, he was able to research the history of the O'Dubhda Clan from a very early age. His journeys to Ireland in the 1970s and 80's were punctuated by journeys to graveyards and ruined castles. His passion for history and early Irish history in particular, is second only to his passion for classic cars and motorbikes. As a confirmed 'petrolhead', he has built and restored a number of classic vehicles. He currently lives in Scotland with his wife and son.
Kieran O’Dowd Clan O'Dubhda Chieftain 2018–Present San Francisco, CA. USA
Kieran was elected as the first woman Tanaiste' at the 2015 Gathering in Enniscrone, Co. Sligo. and was inaugurated as the clan Taoiseach on 6 October 2018. She holds the distinction of being the first female chieftain of the O’Dubhda Clan. As the Tanaiste', she was the planner for the 2018 clan Gathering – promoting the Gathering and was instrumental in bringing the clan into the 21st century with online registration. The daughter of Paul and Judy O'Dowd of San Francisco (great granddaughter of Thomas Paul O'Dowd former Supervisor of the City of San Francisco), Kieran grew up living around the world with her parents and three brothers as her father was a career Army officer. After graduating from university, Kieran worked as a civil servant for many years and currently works for a major US airline. Her passion is spreading the word about the O'Dubhda Clan – inspiring clan members to participate in the history of the O'Dubhda Clan no matter where they reside and the history and culture of the Emerald Isle. Kieran currently makes Dearborn, Michigan her home. -->
Tagairtí annál
As Meán-Ghaeilge:
Cinn na Fine
Féach freisin Ríthe Uí Fhiachrach Mhuaidhe
Armas
Déanann O'Hart cur síos ar dhá armas le haghaidh na clainne, ceann amháin i Maigh Eo (géag sinsearach) agus an ceann eile i Sligeach.
Tiarnaí Uí Fiachrach (Maigh Eo)
Tiarnaí Uí Fhiachrach (Sligeach)
5 (uimhir)
Is é 5 (cúig) an uimhir nádúrtha tar éis 4 agus roimh 6. Is uimhir phríomha é.
Edmond Cullinan
Is scríbhneoir, sagart agus staraí Éireannach é Edmond Cullinan. Is leascheannaire é ar Choláiste na nGael sa Róimh.
Maracas
Is é is maracas ann ná péire gligín (guird lán de shíolta tirime ó bhunús) a úsáidtear mar uirlis rithime i gceol Laidineach-Mheiriceánach, agus uaireanta i gceol iartharach siansach. mion|clé|[[Seamanachas|Seaman Guaránach, maracas i lámh amháin, cros sa lámh eile]]
Fiobróis chisteach
Galar géiniteach ina dtarlaíonn táil múcais shlaodaigh ramhair i gcuid mhaith codanna den cholainn. Iompraíonn 4% den chine geal an ghéin chuici, agus faigheann páiste an galar má fhaigheann sé an ghéin ón mbeirt tuismitheoirí. Cuireann an múcas slaodach isteach ar na córais riospráide is díleáite. Bailíonn sé sna haerphasáistí, atann siad sin agus faigheann ionfhabhtú arís is arís eile. Cuireann sé bac ar na duchtanna sa phaincréas, agus mar sin ar tháil an phaincréis isteach sna stéigeanna, atá riachtanach don díleá. Cabhraíonn fisiteiripe laethúil le bailiú an mhúcais sna haerphasáistí a laghdú, agus tá forlíonta béil ar fáil chun tógáil in ionad na n-einsímí paincréasacha. Mar sin féin, fiú leis na córacha leighis seo, faigheann daoine leis an ngalar bás roimh am.
Fiobróis chisteach - Éireann
Tá forleithne an ghalair níos airde i bPoblacht na hÉireann ná aon tír eile: 2.98 cásanna i ndaonra 10,000, i gcomparáid an mheáin Aontas Eorpach, 0.797 cásanna i ndaonra 10,000.
6 (uimhir)
Is é 6 (sé) an uimhir nádúrtha tar éis 5 agus roimh 7.
Ceamara digiteach
deas|200px|thumb|Ceamara digiteach, an Canon PowerShot A95 Is é atá i gceist le ceamara digiteach ná ceamara a thógann físeáin nó grianghraif socair go digiteach trí íomhánna a taifead le braiteoir íomhá leictreonach. Is féidir le an chuid is mó de ghnáth ceamaraí dlúthaigh taifead a dhéanamh ar torann agus físeáin a bhfuil ag gluaiseacht chomh maith Is féidir le ceamaraí digiteach rudaí a dhéanamh nach bhfuil na shean ceamaraí scannáin ábalta a dhéanamh: Go bunúsach oibríonn siad ar an prionsabail céanna, sé sin go ghlacann an lionsa le scairt athraitheach chun solais a dhíriú ar ghléas a ghlacann íomhánna. Déanann an teaglaim idir an scairt agus an meicníocht comhla an méid ceart solais ligint ar an ghléas a ghlacann íomhánna, mar an gcéanna leis an ceamara scáileáin an t-aon difríocht ná go mbíonn an ghléas an ghlacann íomhánna sa ceamara digiteach, digiteach, in ionad ceimiceach sa ceamara scáileáin.
Fiobúl
Cnámh chaol fhada sa cholpa a altann leis an gcos, trí alt an rúitín, agus an tibe. Tá ceann, muineál, fearsaid is ceann íochtarach leathnaithe aici. Meastar nach bhfuil aon fheidhm aici maidir le meáchan a iompar, ach tugann sí ceangal d'an-chuid matán den cholpa. Má bhrúitear nó má bhristear muineál an fhiobail, is féidir go ndéanfar damáiste do néaróga, an néaróg pheireonach chomónta go háirithe, agus go dtarlóidh titim coise mar thoradh.
Jasper Pääkkönen
Is aisteoir Fionlannach é Joona Jasper Pääkkönen a rugadh ar an 15 Iúil 1980 i Heilsincí, an Fhionlainn.
Cú Chuarán mac Dúnghaile Eilne
Rí Ulad de Dhál Araí ba ea Cú Chuarán mac Dúnghaile (Sean-Ghaeilge Cú Chuarán mac Dúngaile) (bás 708). Dúnghal Eilne mac Scannail (bás 681) ba ea a athair, agus Ailill (bás 690) a dheartháir, iar-ríthe Dhál Araí beirt.
Rheinland-Pfalz
Is í Dúiche na Réine agus an Phalaitíneacht (Tír na Réine uaireanta; i nGearmáinis Rheinland-Pfalz ['ʁaɪnlant 'pfalts]) an seachtú stát is mó de réir daonra agus an naoú stát is mó de réir achair sa Ghearmáin. Tá sí suite in iarthar na Gearmáine. Tá an stát ag críochantacht leis na stáit Ghearmánacha seo: Tuaisceart na Réine agus an Viostfáil, Hessen, Baden-Württemberg agus an tSárlainn. Thairis sin, tá teorainn aici leis an bhFrainc, le Lucsamburg agus leis an mBeilg.
Ceamara digiteach
Tá ceamaraí digiteacha ionchorpraithe in a lán ghléasanna leictreonacha a n-úsáidimis sa lá atá inniu ann, ag réimsiú ó ríomhairí so-ghluaiste agus fóin pócaí go dtí an Teileascóp Hubble agus ghléasanna eile réalteolaíochta.
Rheinland-Pfalz
Stair
Tharla Athmhíleatú ar Dhúiche na Réine 7 Márta 1936, nuair a cháin Adolf Hitler Comhaontú Locarno agus sheol sé 15,000 saighdiúir agus 22,000 póilín ón nGearmáin isteach i nDúiche na Réine. Bhí an réigiún, ar an teorainn leis an Fhrainc, ina chrios maolánach “dímhíleataithe” ag an am sin. Sheas na Comhghuaillithe i leataobh, áfach.
Garda Praetóireach
mion|SCUTA ROMANA PRAETORIANA clé|mion|Garda Cuireadh an Garda Praetóireach ar bun sa tSean-Róimh chun an t-impire a chosaint. Lonnaithe i gcathair na Róimhe, d’imir sé ról an-ghníomhach in impirí a thoghadh agus a dhíbirt
Cú Chuarán mac Dúnghaile Eilne
Is dócha go ndearadh rí Dhál Araí tar éis bhás Aodh Aireadh (bás 698), i réim ón mbliain 698 go dtí 708. D'éirigh sé ina rí na nUlad tar éis dó abdication of Bécc Bairrche mac Blathmaic de Dhál Fhiatach éirí as a choróin, i réim ó 707 go 708. Tugtar an teideal rí Chruithne dó i nAnnála Uladh. Sna ríliostaí agus na hábhair eile, ÁMH, glaoitear rí na nUlad air.
7 Lúnasa
Is é an 7 Lúnasa an 219ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 220ú lá i mbliain bhisigh. Tá 146 lá fágtha sa bhliain.
Comharaíocht
deas|200px|thumb|Comharaíocht Baint idir dhá chineál orgánach a mbaineann an dá chineál sochar aisti. Uaireanta, úsáidtear an téarma i gcásanna ina bhfuil gaol riachtanach amháin i bhfeidhm, nuair nach féidir le ceachtar den dá chineál maireachtáil gan an ceann eile. Is comharaíoch an gaol idir seangáin bhána is na prótasóin a mhaireann ina bputóga. Is amhlaidh a dhíleánn na prótasóin an ceallalós san adhmad, ag cur na gcothaitheach ar fáil do na seangáin bhána. Ar a seal, faigheann na prótasóin comhshaol oiriúnach cosanta is soláthar bia.
Shane Filan
Is amhránaí agus scríbhneoir popcheoil Éireannach é Shane Filan (rugadh ar an 5 Iúil 1979 é) as Sligeach. Tá sé ina bhall den ghrúpa Westlife.
1998-2012: Westlife
Bhí Shane sa phopbhanna Westlife ó 1998 go 2012. Bhí 14 shinglí a chuaigh go dtí uimhir 1 acu.
2017-: Love Always
Ar an 8 Bealtaine 2017 d'fhógair Filan go raibh sé ag dul ar camchuairt i mí Mheán Fómhair agus mí Dheireadh Fómhair 2017. Scaoil Filan a thríú albam Love Always ar an 25 Lúnasa 2017 agus chuaigh sé díreach go uimhir 5 in Éirinn agus sa Ríocht Aontaithe.
Camchuairteanna
Seitliosta:
Comharbas fásra
deas|250px|thumb|Comharbas fásra Teacht chun cinn plandaí éagsúla de réir oird ar láthair áirithe thar thréimhse. Mar shampla, i lochán, coilíníonn fásra uisciúil ar snámh é de réir a chéile. Le himeacht ama líonann sé le dríodar, éiríonn an t-uisce níos tanaí, agus tagann plandaí fréamhaithe cosúil le giolcach is cíob le bheith bunaithe. Ar deireadh, triomaíonn an lochán agus coilíníonn toim is crainn an láthair.
Alexander Alekhine
Imreoir fichille Rúiseach (agus níos déanaí Francach) ab ea Alexander Aleksandrovich Alekhine (31 Deireadh Fómhair [19 Deireadh Fómhair de réir an féilire Iúil] 1892 – 24 Márta 1946) a bhí ina cheathrú churadh domhanda (1927-1935 agus 1937-1946). Faoi 22 bliain d'aois, bhí Alekhine i measc na n-imreoirí fichille is láidre ar domhan cheana féin. I rith na 1920idí, bhuaigh sé an chuid is mó de na comórtais inar imir sé. I 1922 bhuaigh sé an chéad chraobh fichille de chuid an APSS (mar a thugadh air go haisghníomhach) ach d'fhág sé an tAontas Sóivéadach i 1921 agus chuaigh sé ar imirce go dtí an Fhrainc, tír a ndearna sé ionadaíocht air tar éis 1925. Sa bhliain 1927, bhuaigh sé an Chraobh Dhomhanda Fichille i gcluiche in aghaidh José Raúl Capablanca.
Go luath sna 1930idí, bhí an lámh in uachtar ag Alekhine i gcomórtais éagsúla, agus d'imir sé ar an gcéad chlár don Fhrainc i gcúig Oilimpiad fichille, agus bhuaigh sé duaiseanna aonair i ngach ceann. Thairg Alekhine athimirt do Capablanca ar na diantéarmaí céanna a leag Capablanca dó, agus chuaigh an idirbheartaíocht ar aghaidh ar feadh na mblianta gan mórán dul chun cinn a dhéanamh. Idir an dá linn chosain sé a theideal gan stró ar Efim Bogoljubov i 1929 agus 1934. Chaill sé a theideal ar Max Euwe i 1935 ach fuair sé ar ais é in athimirt 1937. As sin amach, bhí sé faoi bhaol ó na réaltaí óga ag teacht chun cinn cosúil le Paul Keres, Reuben Fine, agus Mikhail Botvinnik, ach cuireadh stop leis an idirbheartaíocht maidir le cluiche dá teidil le Keres nó Botvinnik mar gheall ar an Dara Cogadh Domhanda i 1939. Bhí cluiche le Botvinnik don craobh domhanda á socrú i 1946 nuair a fuair Alekhine bás sa Phortaingéil faoi chúinsí amhrasacha. Tá sé curtha ina leith gur chomhoibrigh sé leis na Naitsithe agus as bolscaireacht frith-Sheimíteach a scríobh. Is é Alekhine an t-aon Churadh Domhanda a fuair bás agus an teideal fós ina sheilbh.
17 Nollaig
Is é an 17 Nollaig an 351ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 352ú lá i mbliain bhisigh. Tá 14 lá fágtha sa bhliain.
Jananne Al-Ani
Ealaíontóir Éireannach-Iarácach is ea Jananne Al-Ani (Arabis: جنان العاني)
Saol pearsanta
Rugadh Al-Ani i Kirkuk, an Iaráic i 1966 d'athair Iaráiceach agus máthair Éireannach. Rinne sí staidéar na mínealaíona ag Byam Shaw School of Art agus bhain sí MA sa ghrianghrafadóireacht amach sa Royal College of Art i 1997. Faoi láthair is Comhalta Sinsearach Taighde í in University of the Arts London, agus tá cónaí uirthi agus oibríonn sí i Londain.
Gairmréim
Ag obair le grianghrafadóireacht, scannán agus físeán, tá spéis leanúnach ag Al - Ani sa traidisiún doiciméadach, trí chuimhní cinn dlútha agus cuntais oifigiúla eile. Bíonn a cuid oibre i dteagmháil freisin le tírdhreach an Mheánoirthir, a sheandálaíocht agus a léiriú físiúil..
Agus achoimre á déanamh aici ar a cuid oibre in agallamh leis an gcoimeádaí agus an léirmheastóir Nat Muller, dúirt Al-Ani: “Tá suim a mhair tamall fada agam i léiriú an choirp. Bhain na saothair is luaithe a thaispeáin mé leis an gcaoi a bhfuil coirp na mban léirithe ar fud stair phéintéireacht an iarthair. Roimh fhorbairt na grianghrafadóireachta agus na scannánaíochta, leagadh amach go soiléir idéil athraitheacha na háilleachta baininne i saothar ealaíontóirí. Mar sin féin, bhí tionchar mór ar mo chuid oibre ag clúdach na meán ar Chogadh na Murascaille 1991, a dhírigh ar íomhánna ón aer agus ó shatailít de thírdhreach dídhaonraithe lom, ar mo chuid oibre. Ina dhiaidh sin, rinne mé athmheasúnú ar mo chuid oibre, agus ar shaothar péintéirí eile ón Oirthir, agus ar an mbealach ar tógadh fantaisíochtaí faoin gcorp agus faoi thírdhreach an Mheánoirthir i saothair dá leithéid. Chonaic mé an corp féin mar chríoch chomhraic agus le linn na 90í chuir mé sraith saothar le chéile a rinne iarracht cur i gcoinne na dúspéise Eorpaí le coirp na mbean faoi chaille a nochtadh agus a tabhair chun solais. Le déanaí, leis an tionscadal Aesthetics of Disappearance, rinne mé iarracht an spás sin a ath - áitiú, cé go bhfuil láithreacht an choirp intuigthe seachas follasach, tá rianta na gníomhaíochta daonna le feiceáil go soiléir sa tírdhreach.”
Bailiúcháin
Tá saothar Jananne Al-Ani ar coimeád sna bailiúcháin seo a leanas:
Sarah Cecilia Harrison
Ba ealaíontóir í Sarah Cecilia Harrison (21 Bealtaine 1863 - 23 Iúil 1941). Rugadh í i Holywood House gearr do Holywood i Chontae an Dúin. Tháinig sí ó chlann saibhir Protastúnach.
Cúlra agus Luathshaol
Bhí clann s'aici go láidir ar thaobh an Náisiúnachas agus bhí seanuncal s'aici, Anraí Joy Mac Reachtain, mar bhaill de na hÉireannaigh Aontaithe. Bhí sean-aintín s'aici, Máire Ann Nic Reachtain Bhog sí lena chlann go Londan nuair a fuair athair s'aici bás sa bhliain 1873. Ó aois 15 ar aghaidh, d'fhreastail sí ar Scoil Ealaíne Slade i Londan (1878-85), áit a bhuaidh sí roinnt duaiseanna. D'fhreastail sí ar Ollscoil na Banríona ina dhiaidh sin agus fuair sí bonn airgid le haghaidh a chuid péinteáil
Ba í an chéad bean le bheith tofa mar comhairleoir cathrach i mBaile Átha Cliath.
Ainmníocht fhíliginiteach
deas|mion|400x400px| Sonraíonn an sinsearach X an clád a thaispeánann na línte briste i ngach figiúr. Faoin hipitéis go bhfuil na gaoil mar atá sa chrann clé, cuimsíonn an clád X, A, B agus C. Faoin hipitéis go bhfuil na gaoil mar atá sa chrann ar chlé, cuimsíonn an clád X, A agus B. Is modh ainmníochta é ainmníocht fhíliginiteach le haghaidh  tacsón sa bhitheolaíocht a úsáideann sainmhínithe fíliginiteacha  le haghaidh ainmneacha tacsóin mar a mhínítear thíos. Tá sé seo i gcodarsnacht leis an gcur chuige traidisiúnta, ina sainmhínítear ainmneacha tacsón de réir tíopa, ar féidir é a bheith ina eiseamal nó ina thacsón ar chéim níos ísle, agus ina thuairisc i bhfocail. Tá an t-aicmiú fíliginiteach á rialú faoi láthair ag an gCód Idirnáisiúnta um Ainmníocht Fhíliginiteach (PhyloCode ).
Sainmhínithe
Ceanglaíonn an anmníocht fhíliginiteach ainmneacha le cládaí, grúpaí comhdhéanta de shinsear agus a shliocht go léir. Is féidir leis na grúpaí seo a bheith ar a dtugtar monaifíléiteach. Tá bealaí beagán difriúil ann chun an sinsear a shonrú, a phléitear thíos. Nuair a shonraítear an sinsear, socraítear brí an ainm: tá an sinsear agus gach orgánach arb iad a shliocht san áireamh sa tacsón ainmnithe. Chun na horgánaigh seo go léir a liostú (.i. imscríobh iomlán a sholáthar) ní mór an crann fíliginiteach iomlán a bheith ar eolas. Go praiticiúil, níl ach hipitéis amháin nó níos mó ann maidir leis an gcrann ceart. Mar thoradh ar hipitéisí éagsúla meastar go bhfuil orgánaigh éagsúla san áireamh sa tacsón ainmnithe, ach ní dhéanann siad difear do na horgánaigh a mbaineann an t- ainm leo i ndáiríre. Sa chiall seo tá an t-ainm neamhspleách ar leasú na teoirice.
Ruth Bradley
Is aisteoir Éireannach í Sharon Ruth Bradley. Tá aithne uirthi as Emily Merchant in Primeval (2011) agus Karen Voss in Humans (2015-18). Bhí róil athfhillteacha aici freisin i Legend (2006) The Innocence Project (2006-07), Plus One (2009) agus Love/Hate. Bhuaigh sí Gradam IFTA don Aisteoir Tacaíochta is Fearr i 2007 do Stardust.
An Albáinis
Is teanga Ind-Eorpach í an Albáinis (Gjuha Shqipe [ˈɟuˌha ˈʃciˌpɛ] nó Shqip [ʃcip] sa teanga féin). Tá sí ina haicme féin i measc na dteangacha Ind-Eorpacha, nó tá sí chomh breac le hiasachtaí ó theangacha eile agus go bhfuil sé deacair a rá go cruinn cá bhfuil sí i gcrann ginealais na fine teangacha.
Labhraítear í san Albáin, sa Chosaiv agus i gceantair áirithe i Montainéagró agus i bPoblacht na Macadóine in oirdheisceart na hEorpa. Labhraítear canúintí Albáinise i ndeisceart na hIodáile (mar Arbëreshë) agus sa Ghréig (mar Arvanitika) freisin. Tá thart ar shé mhilliún cainteoirí Albáinise ar fud an domhain.
Na Canúintí
Tá dhá phríomhchanúint ann: an Toscais (Toskërisht) sa deisceart agus an Ghéigis (Gegërisht) sa tuaisceart. Tá an caighdeán scríofa bunaithe ar an Toscais den chuid is mó, cé go bhfuil eilimintí áirithe as an nGéigis ann freisin. Ritheann teorainn na bpríomhchanúintí ar feadh na habhann úd Shkumbini trasna na hAlbáine. Tá traidisiún liteartha ag an nGéigis freisin, áfach, agus inniu, foilsítear nuachtáin Ghéigise sa Chosaiv. Canúintí Géigise amháin a labhraítear sa Chosaiv. Mar sin, cé go bhfuil formhór mór na nAlbánach san Albáin féin ag labhairt canúintí Toscaise, dealraíonn sé gurb í an Ghéigis teanga fhormhór na nAlbánach go léir ar fud an domhain.
Is iad na difríochtaí is tábhachtaí idir an dá phríomhchanúint ná go seasann n na Géigise go minic do r na Toscaise: G râna, T. rëra "gaineamh", agus go n-aithníonn an Ghéigis na gutaí fada thar na gutaí gearra. Is minic a chloistear an t-a fada (â) in áit e gearr doiléir na Toscaise (ë) sa Ghéigis, agus bíonn blas na srónaíola le haithint ar an a fada sin go minic.
Maidir leis na canúintí a labhraítear sa Ghréig agus san Iodáil, Toscais atá iontu, ach is léir go bhfuair siad cuid mhaith focal ar iasacht ó mhórtheangacha na dtíortha sin, agus níl siad chomh hintuigthe ag cainteoirí Toscaise ón Albáin is a shílfeá.
Aibítir na hAlbáinise
Baineadh úsáid as a lán córas éagsúil leis an Albáinis a bhreacadh síos i rith na gcéadta bliain: an aibítir Arabach, an aibítir Ghréagach, an aibítir Choireallach, Aibítir Beitha Kukju agus Aibítir Elbasan.
Is iad an dá cheann deireanacha na cinn is aistí acu go léir. Tá aibítir Beitha Kukju ainmnithe as an té a chum is a cheap sa bhliain 1840 í, ach ní dheachaigh sí in úsáid go forleathan riamh. Bhí aibítir Elbasan in úsáid timpeall chathair Elbasan san ochtú haois déag, ach tá sí ligthe i ndearmad anois.
Maidir leis an aibítir Ghréagach, baineann na hArvanitika, nó Albánaigh na Gréige, úsáid aisti inniu féin lena gcanúint a chur ar pár, má scríobhann siad í ar aon nós. Sna laethanta a bhí, áfach, bhí an aibítir seo i bhfad ní ba thábhachtaí i saol cultúrtha na nAlbánach. Bhí lucht labhartha na Toscaise ag scríobh a gcuid canúintí leis na litreacha Gréagacha chomh luath leis an mbliain 1500, agus bhí clólann i Voskopojë san ochtú haois déag a d'fhoilsigh leabhair Albáinise san aibítir Ghréagach. (San am sin, ba lárionad cultúrtha tábhachtach é Voskopojë, ó bhí na bealaí trádála ag fabhrú don áit. Inniu, níl ann ach sráidbhaile beag in Oirthear na hAlbáine.)
Na hAlbánaigh a chuaigh ar scoileanna Seirbise sa Chosaiv fadó bhainidís úsáid éigin as na litreacha Coireallacha, ach ní raibh údarás oifigiúil leis an gcleachtas sin riamh.
Inniu, is í an aibítir Laidineach a úsáidtear go hoifigiúil. Is iad na litreacha speisialta atá ann ná ë (a sheasann don ghuta dhoiléir, an cineál guta a chloisfeá i bhfocail Béarla cosúil le her, mar a fhuaimnítear "i mBéarla na Bainríona" é) agus ç (cosúil le ch an Bhéarla). Thairis sin, fuaimnítear litreacha áirithe ar dhóigh neamhchoitianta:
An Ghramadach
Ó thaobh na gramadaí de, tá an Albáinis sách cosúil leis na teangacha Balcánacha eile, cé nach bhfuil dlúthghaol aici leo. Cuirtear an t-alt leis an bhfocal mar iarmhír: mal "sliabh", mali "an sliabh" - sin rud a bhíonn an-choitianta sna Balcáin. Tá trí inscne ag na hainmfhocail, agus díochlaontar i sé thuiseal iad (an t-ainmneach, an ginideach, an t-áinsíoch, an tabharthach, an t-ochslaíoch agus an gairmeach), cé gur minic a bhíonn an iarmhír chéanna ag dhá nó trí thuiseal, agus is féidir a rá nach bhfuil sa ghinideach féin ach dul cainte ar leith a bhaineann úsáid as foirm an tabharthaigh.
Tá sé níos deacra na briathra a réimniú, nó tá sé mhodh agus trí aimsir ann, chomh maith le cúig aimsir chomhshuite (cosúil le tá sé déanta na Gaeilge). Is é an modh is suimiúla acu ná an modh moltach, a chuireann in iúl gur tháinig rud éigin aniar aduaidh ar an gcainteoir nó gur ábhar molta nó adhnua é:
An Litríocht
Tá litríocht éigin á foilsiú trí mheán na hAlbáinise ón 16ú haois i leith. Na chéad leabhair a cuireadh i gcló, ba leabhair chráifeacha nó croinicí stairiúla iad. In Oirthear na hAlbáine, tháinig Voskopojë chun cinn mar lárionad litríochta agus clódóireachta sa tseachtú haois déag. Cultúr Gréagach a bhí i gceist ansin, ach bhain lucht léinn Voskopojë úsáid as an Albáinis agus as teangacha reigiúnacha eile le Gréigis a mhúineadh agus le reiligiún Críostaí na nGréagach a chraobhscaoileadh. Mar sin, foilsíodh a lán leabhar cráifeach Ortadocsach as Albáinis in Voskopojë. Ón taobh eile de, bhí filí Moslamacha ag scríobh dánta agus prós Albáinise san ochtú haois déag, agus iad ag baint úsáide as na litreacha Arabacha. Bhí siad go mór mór faoi thionchar an traidisiúin Pheirsigh, cosúil le filí Tuircise na linne.
Filí tábhachtacha eile de chuid na hAthbheochana ab ea Zef Serembe, Ndre Mjeda, agus Andon Zako Çajupi.
I mblianta idirchogaidh an fichiú haois ba é an réalachas réalta eolais na scríbhneoirí. Scríbhneoirí tábhachtacha ón tréimhse seo ba ea Gjergj Fishta, Millosh Gjergj Nikolla, Lasgush Poradeci, Fan Stilian Noli, agus Faik Konica.
Nuair a tháinig an Cumannachas i gceannas ar an Albáin, is follasach gur cuireadh an Réalachas Sóisialach ag rialú na litríochta. Mar sin féin, bhí scríbhneoirí cosúil le Jakov Xoxa agus Ismail Kadare in ann scéalta suimiúla a chumadh, cé nár sháraigh siad srianta an pholasaí oifigiúil chultúrtha.
Sampla
Dearbhú Uile-Choiteann Cearta an Duine, Airteagal a hAon as Albáinis :
Carole Lombard
Ba bhan-aisteoir Meiriceánach í Carole Lombard (6 Deireadh Fómhair 1908 – 16 Eanáir 1942). Ainmníodh í don ngradam Ban-aisteoir Is Fearr sna gradaim Academy sa bhliain 1937.
Richard Cromwell (aisteoir)
B'aisteoir Meiriceánach é Richard Cromwell a rugadh mar LeRoy Melvin Radabaugh (8 Eanáir 1910 – 11 Deireadh Fómhair 1960). D'imir sé páirteanna ina lán scannán sna 1930idí agus sna luath-1940idí. Bhain sé clú amach as an bpríomhról in The Lives of a Bengal Lancer (1935). Rinne sé seirbhís sa Gharda Cósta sa dá bhliain dheireanach den Dara Cogadh Domhanda. I ndiaidh an chogaidh, níor éirigh rómhaith leis mar aisteoir scannáin. D'oibrigh sé ar an stáitse agus chuaigh sé leis an gceirmeacht. Bhí sé pósta le Angela Lansbury ar feadh naoi mí (1945–1946). Fuair siad colscaradh ach d'fhan siad mar chairde fad agus a mhair seisean.
Spás-am
mion|Cuaire spás-ama Is éard atá sa spás-am comhnascadh an spáis agus an ama mar aonán matamaiticiúil agus fisiciúil. Taispeánann cothromóidí na coibhneasachta go gcaithfear comhordanáidí teagmhais a mheascadh le chéile chun cuntas cruinn a thabhairt ar an rud a fheicimid.
Sa bhliain 1906, beagán tar éis gur fhoilsigh Albert Einstein teoiric na coibhneasachta, nocht a iarmhúinteoir Hermann Minkowski dearcadh nua i leith an spáis agus an ama, dearcadh a chuir treise ar airíonna céimseatúla. Tugtar spás-am air seo. Toisc gur trí thoise atá sa spás agus gur toise amháin atá san am, ní foláir don spás-am a bheith ceathairthoiseach. Creidtear gur “contanam” é toisc, go bhfios dúinn, nach bhfuil aon phointí in easnamh ar an spás ná aon mheandair in easnamh ar an am agus gur féidir iad beirt a fhoroinnt dá bharr gan aon teorainn lena méid ná lena fad. Dá bhrí sin, is gnách le fisiceoirí glacadh leis go bhfuil an domhan neadaithe sa chontanam sin agus gur féidir cur síos ar gach teagmhas agus gach áit de réir mar a bhfuil siad le fáil sa spás-am.
Ní dhéanann an spás-am éabhlóid; tá sé buan ann féin. Nuair a scrúdaítear rud i bhfianaise an spás-ama, tá gach cáithnín den rud sin le fáil ar a dhomhanlíne. Sin líne atá ag síneadh ón am atá caite go dtí an t-am atá le teacht agus a thaispeánann an áit a bhfuil an cáithnín gach meandar. Má éirionn leat domhanlíne iomlán cáithníní a dhéanamh amach ó na fórsaí atá ag dul i bhfeidhm air, beidh a stair iomlán soiléirithe agat. Ní athraíonn an domhanlíne le himeacht aimsire ach fanann go socair mar atá sí.
Coincheap matamaiticiúil
De réir a chéile tugadh cuntas matamaiticiúil ar an gcosmas le cothromóidí difreálacha, le céimseata dhifreálach agus le hailgéabar teibí. Tháinig borradh faoin obair sa 19ú haois agus an teicneolaíocht leictreach ag gríosú leithéidí Michael Faraday agus James Clerk Maxwell chun cur síos ar an ngaol deilíneach idir réimsí leictreacha agus réimsí maighnéadacha. Shíl Maxwell go raibh an dá réimse seo ina réimse leictreamaighnéadach. Tá luach ag na réimsí sin ag gach pointe sa spás-am. Tá struchtúr an spás-ama ag brath ar mheascadh comharthaí leictreacha agus maighnéadacha. Cinntíonn ráta gluaisne breathnóra go háirithe proifílí leictreacha agus maighnéadacha an réimse leictreamaighnéadaigh. Tá leathnú an réimse taobh leis an gcothromóid toinne leictreamaighnéadaí, rud nach foláir spás-am chuige.
Cuireadh síos ar an spás-am mar spás fineach le cruth cuadratach i spás Minkovski sa bhliain 1908.
Sa bhliain 1914 bhain Ludwik Silberstein feidhm as décheathairnín chun teagmhais i spás Minkovski a léiriú. Chomh maith leis sin, léirigh sé na claochluithe Lorentz idir breathnóirí faoi luasanna difriúla mar léarscáilithe décheathairnín.
Chuir W.R. Hamilton síos ar dhécheathairnín sa bhliain 1853, rud a d’fhág go raibh eolas maith ar mhatamaitic dá leithéid agus go raibh baint ag an gcoibhneasacht leis an matamaitic fheidhmeach. Ba é William Kingston Clifford ba thúisce a chuir an choibhneasacht ghinearálta sa spás-am in iúl,
B’fhusa tionchar na himtharraingthe ar an am agus ar an spás a shamhlú mar “fhreangadh” nó shíneadh i bhfabraic chéimseatúil an spáis agus an ama, rud a bhí réidh agus leanúnach.
An spás-am sa choibhneasacht ghinearálta
Déantar talamh slán de maidir leis an gcoibhneasacht ghinearálta go bhfuil an spás-am cuartha ag an damhna (fuinneamh). Is féidir cuar am-dhealraitheach a thuiscint mar cheann a bhfuil eatramh am-dhealraitheach idir dhá theagmhas atá an-ghar dá chéile, agus is mar an gcéanna ag chuair sholas-dealraitheacha agus spás-dealraitheacha é.
Is cuar am-dhealraithitheach domhanlíne ruda atá níos moille ná an solas, is cuar solas-dealraitheach domhanlíne cháithnín gan mhais fearacht fótóin, agus b’fhéidir gur cuar spás-dealraitheach í domhanlíne thaiceoin, cáithnín hipitéiseach.
Spás-am candamaithe
Sa choibhneasacht ghinearálta déantar talamh slán de go bhfuil an spás-am réidh agus leanúnach. Cuireann an mheicnic chandamach in iúl go bhfuil na cáithníní fite fuaite san fhisic. Nuair a dhéantar iarracht ar an dá theoiric seo a thabhairt le chéile, deirtear uaireanta gur ceart go mbeadh an spás-am candamaithe ar an scála is lú.
Niamh Porter
Is ealaíontóir Éireannach í Niamh Porter (1994) as Contae Luimnigh.
Artemis Fowl
An chéad úrscéal i sraith leabhar fantaise le haghaidh déagóirí, scríofa ag an scríbhneoir Éireannach, Eoin Colfer. Máire Nic Mhaolain a d'aistrigh go Gaeilge é.