cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lady Gregory
Athbheochan
Casadh W.B. Yeats uirthi i Londain agus nuair a thuig sí an tsuim a bhí aige sa bhéaloideas, thug sí cuireadh dó teacht in éineacht léi agus í ag dul ó theach go teach ag bailiú agus ag trascríobh scéalta. I mí Iúil na bliana 1896, shocraigh siad a n-aghaidh a thabhairt ar Ghaeltacht Thuaisceart na Mumhan agus Dheisceart Chúige Chonnacht.
Toisc nach raibh mórán Gaeilge ag Yeats ná mórán tuisceana aige ar an gcosmhuintir, shuíodh sé síos go ciúin in aice le Gregory agus í ag labhairt le muintir na háite. Ansin, sa tráthnóna, chuireadh Gregory Béarla ar an méid a bhailigh sí níos túisce sa ló. Ba as an ábhar seo a fuair Yeats spreagadh do go leor dá shaothar féin.
Chaith Lady Gregory a lán ama ina teach cónaithe I bPáirc na Cúile, Co. na Gaillimhe le linn an ama seo, agus ba thearmann do scríbhneoirí é - chaith William Butler Yeats gach samhradh ann ar feadh fiche bliain.
Ar deireadh, d’fhéach sí le Béarla a chur ar a cuid bailiúchán a bhí ar aon dul le Béarla mhuintir na tuaithe ag an am, rud a d’fhágfadh go mbeadh teacht agus tuiscint ag an gcuid is mó de mhuintir na hÉireann ar litríocht ársa na Gaeilge i dtús an fichiú haois.
Bhí toradh ar a cuid tóraíochta; idir 1902 agus 1904, foilsíodh Cuchulain of Muirthemne, Poets and Dreamers agus Gods and Fighting Men. Tháinig an Book of Saints and Wonders ar an bhfód ansin i 1906, mar a bhfuil cuntas ar thraidisiún na Críostaíochta in Éirinn ‘according to the old writings and the memory of the people of Ireland’. Sa bhailiúchán seo, insítear scéalta miotaseolaíochta ar Naomh Pádraig agus ar naoimh eile na hÉireann, a fhíonn gnéithe de thraidisiún na Págántachta agus na Críostaíochta le chéile.
Ba é magnum opus Lady Gregory ná Visions and Beliefs in the West of Ireland, a foilsíodh i 1920.
Pearsanta
Maraíodh mac Lday Gregory i rith an Chéad Chogadh Domhanda agus é ag déanamh seirbhís mar phíolóta, eachtra a chuaigh i bhfeidhm ar W.B Yeats agus scríobh sé trí dhánta mar gheall ar mion
Saothair
mion
Drámaí
mion|225x225px
Saothair eile agus \istriúcháin
Tá teacht anois ar Cuchulain of Muirthemne agus Gods and Fighting Men in aon leabhar amháin. Lady Gregory’s Complete Irish Mythology.
Ar an raidió, bhí Cyril Cusack agus Aisteoirí Chéitinn páirteach in Dúirtse Dáirtse leis an mBantiarna Gregory (Cyril Cusack a léirigh an dráma raidió seo sa bhliain 1933).
Contae Anderson, Texas
Is contae in oirthuaisceart Texas é Anderson. Is é Palestine príomhbhaile an chontae agus an chathair is mó sa chontae. Bhí 58,458 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010, suas ó 55,109 duine sa bhliain 2000. Ba Bhéarla an phríomhtheanga ag 88.2% de na daoine sa bhliain 2010 agus ba Spáinnis an phríomhtheanga ag 11%.
Peadar Cowan
Polaiteoir Éireannach ab ea Peadar Cowan (23 Deireadh Fómhair 1903 – 9 Bealtaine 1962). Bhí sé ina bhall de Pháirtí an Lucht Oibre agus Clann na Poblachta.
Clodomir I
Ba Rí na bhFranc i ríocht Orleans, ó 511 go 524, é Clodomir I. Rugadh é timpeall na bliana 495 agus fuair sé bás ar an 25 Meitheamh, 524 i gCath Vézeronce.
Ginealach
Ba mhac Chlodovechus I agus Chlotilde é. Phós sé Gondioque (v.495-v. 532). B'é athair inter alia Théodebald, Ghunthar agus Chlodoald é.
Beathaisnéis
Nuair a fuair a athar bás roinn sé Ríocht na bhFranc lena triúr deartháireacha : Theuderic I, Childebert I, agus Clotaire I. Cé go raibh éileamh críche níos fearr ag Theuderic I, an duine is sine, chuaigh Clodomir I ar aghaidh le socrú a d'fhág leath na críocha i láimhe an triúr eile díobh. B'é sin Ríocht Orléans, bainte ón sean ríocht Syagrius. San áireamh san ríocht seo bhí easpagóideacht Tours, Poitiers agus Orléans.
Luas (fisic)
Is ionann luas agus tapaíocht. Is luas an téarma a úsáidtear is mó den bheirt fhocal.
Sé an brí a ghabhann le luas ná go ninsíonn sé dúinn chomh tapaidh is a tharlaíonn rud.
Tá foirmle le fáil a insíonn duinn an t-eolas seo - mar atá: nó
Áit a bhfuil
S'iad ionaid luais ná méadair san soicind agus ciliméadair san uair sé sin m/s agus km/h.
Gealach
Is féidir don fhocal úd Gealach an dá rud seo a chiallú:
Tabhair faoi deara freisin na teilgeanacha cainte seo a úsáidtear sa Ghaeilge:
Clean Break
Clár atá á chraoladh ar RTÉ a hAon ó 27 Meán Fómhair, 2015 go dtí 24 Deireadh Fómhair, 2015 é Clean Break.
Charlotte Hoyle
Is carachtar ficseanúil í Charlotte Hoyle ar an gclár teilifíse Coronation Street. Ghlac Becky Hindley an pháirt mar Charlotte.
Johnny Hallyday
200px|right|thumb|Johnny Hallyday sa bhliain [[2003]] Is aisteoir agus amhránaí Francach é Johnny Hallyday (Jean-Philippe Léo Smet). Rugadh é ar an 15 Meitheamh 1943 i bPáras. Duine de na hamhránaithe Francacha is cáiliúla atá ann.
Fuair sé bás ar an 6 Nollaig 2017 i Marnes-la-Coquette.
Iarsmalann Iosrael
Is músaem ealaíne agus staire in Iarúsailéim, Iosrael í Iarsmalann Iosrael (Eabhrais: מוזיאון ישראל, ירושלים, Muze'on Yisrael, Yerushalayim). Bunaíodh an Iarsmalann sa bhliain 1965. thumb|250px|clé thumb|250px|clé
Nas
Is ceoltóir rap agus aisteoir Meiriceánach é Nas (Nasir bin Olu Dara Jones) a rugadh ar an 13 Meán Fómhair, 1973. Is é duine de na rapadóirí is tábhachtaí i saol an hip-hop. Tá sé rangaithe ag uimhir a cúig ag MTV agus é ar an liosta de na MCS Greatest (Rappers) riamh. Is é Illmatic an teideal a bhí ar a chéad albam, a eisíodh sa bhliain 1994 ag Taifead Columbia. Bhain sé clú agus cáil amach. Bhí Nas ina bhall den ghrúpa hip-hop 'The Firm'. Sheoladar albam amháin sa bhliain 1997.
Luathshaol
D'fhás sé aníos sna Tionscadail Queensbridge i Ríona, Nua-Eabhrac. Is é Olu Dara a athair, ceoltóir snagcheoil den chine gorm ó Mississippi. Bhí an ceoltóir Willy Graham mar chomharsan aige agus tionchar mór aige air.
Contae Andrews, Texas
Is contae in iarthar Texas é Andrews. Is é Andrews príomhbhaile an chontae agus an chathair is mó sa chontae. Sa bhliain 2010 bhí cónaí ar 14,786 duine sa chontae, suas ó 13,004	duine sa bhliain 2000. Ba Bhéarla an phríomhtheanga ag 63.8% de na daoine agus ba Spáinnis am phríomhtheanga ag 35.3%.
Lilongwe
Is é Lilongwe príomhchathair na Maláive in oirthear na hAfraice. Tá sé suite i lár na tíre ar bhruach an Abhainn Lilongwe. Is iad có-ordaináidí na cathrach ná 13° 59’ Theas agus 33° 47’ Thoir. Tá Lilongwe 1,338km ó Mhaputo, príomhchathair Mhósaimbíc, 612km ó Lusaka, sa tSaimbia), agus 893km ó Dhodoma, sa (Tansáin). Tá sé suite ag 1,025 méadar os cionn cothrom na farraige.
Sa bhliain 2015 measadh 1,077,116 duine a bheith ina gcónaí in Lilongwe. Sa bhliain 1974 d'aistrigh rialtas na Maláive anseo ó Zomba, an ceathrú baile is mó sa tír. Is é Lilongwe lár polaitiúil na Maláive, agus anois is é an chathair is mó sa tír. Ba é Blantyre an baile is mó go dtí na meastacháin is déanaí agus is é Blantyre croí eacnamaíochta na Maláive i gcónaí.
mion|Earraí traidisiúnta ar díol i margadh in Lilongwe
Mel Hutchwright
Is carachtar ficseanúil é Mel Hutchwright ar an sobalchlár teilifíse Briotanach de chuid ITV Coronation Street. Ghlac Ian McKellen an pháirt mar Mel.
Thomas Walsh
Polaiteoir Éireannach ab ea Thomas Walsh (18 Nollaig 1901 – 14 Iúil 1956). Bhí sé ina bhall d'Fhianna Fáil.
Solas (Grúpa Ceoil)
Banna ceoil traidisiúnta na hÉireann é Solas a raibh bunaithe i Stáit Aontaithe Mheiriceá sna nóchidí.
University College London
Is ollscoil na taighde poiblí suite i Londain í University College London.
Eric Bana
Aisteoir agus fuirseoir Astrálach is ea Eric Banadinović nó Eric Bana mar a aithnítear é go gairmiúil. Rugadh ar 9 Lúnasa 1968 é in Melbourne na hAstráile de shliocht Chróiteach. D'éirigh le Bana mar aisteoir san Astráil ar feadh 10 mbliana nó mar sin. Ansin tharraing sé aird Hollywood. D'éirigh leis chomh mór céanna i scannáin Mheiriceánacha dírithe ar an lucht féachana domhanda agus a rinne sé san Astráil. Páirteanna in Black Hawk Down (2001) agus Troy (2004, mar Hector) a thuill clú idirnáisiúnta dó.
Maindrill
Moncaí is ea an mhaindrill (Mandrillus sphinx) agus is ball d'fhine na gCercopithecoidae é, ón Sean-Domhan, agus dlúthbhaint aige leis na babúin, agus níos dlúithe fós leis an drill (Mandrillus leucophaeus). Bíonn sé le fáil i ndeisceart na Chamarún, sa Ghabúin, sa Ghuine Mheánchiorclach, agus sa Chongó. Bíonn cónaí orthu, den chuid is mó, i bhforaoiseacha trópaiceacha báistí agus i mósáicí foraoise-sabhána. Tá cónaí orthu i ngrúpaí le chéile. Is uiliteoiruiliteoirí iad na maindrillí agus réim bia acu comhdhéanta, den chuid is mó, de thorthaí agus d'fheithidí. Bíonn a gcuid séasúr cúplála ar siúl ó Mheitheamh go Deireadh Fómhair
Parwan, Victoria
Ceantar tuaithe in Victoria na hAstráile is ea Parwan. Tá an chuid is mó de le fáil laistigh de Shír Moorabool, agus baineann an chuid eile le Sír Melton.
Stair
Tá ceangal idir stair Parwan, Melton agus Bacchus Marsh agus iad sa chrích ag a chéile. Tá Parwan suite ar an Machaire Thiar, réigiún a bhain leis na Wathaurong, pobal Bundúchasach, roimh theacht na nEorpach. Chruinníodh na Kurung-jang-balluk, fothreibh de na Wathaurong, ag Bacchus Marsh le haghaidh rincí, ach bhí a líon laghdaithe go mór faoi sheascaidí an 19ú haois.
Cuireadh fíonlann bheag ar bun in Parwan sa bhliain 2004 in aice le Taiscumar Melton.
D'oscail stáisiún Parwan ar iarnród Ararat sa bhliain 1886 agus dúnadh é in ochtóidí an fichiú haois.
D'oscail Oifig Poist Stáisiún Parwan ar 1 Meán Fómhair 1886. Tugadh Parwan uirthi sa bhliain 1914 agus dúnadh í sa bhliain 1962.
Parwan Valley
Tá Gleann Parwan idir Raon Brisbane Ranges (ardán íseal), Páirc Stáit Mhám Werribee agus sléibhte na You Yangs. Bhí feirmeoireacht ar siúl ann ó ochtóidí an 19ú haois amach, ach d'éirigh an talamh an-salanda de dheasca dróchshaothrú, agus anois tá cuid den chreimeadh talún is measa in Victoria le feiceáil ann. Faoin mbliain 1948 measadh go raibh laghdú 20% tagtha ar thoilleadh ar Thaiscumar Melton de dheasca a raibh de ghlár ann. Roimh theacht na nEorpach bhí an áit faoi chrainn ghuma agus faoi fhéar dúchasach. Leagadh na crainn chun breis féaraigh a chur ar fáil, agus mhill beithígh, caoirigh agus coiníní an áit le ró-innilt. Tháinig méadú ar an méid maidhmeanna sléibhe agus thosaigh an "tollánú" - uisce ag dul faoi thalamh de bharr creimidh nó trí fhréamhacha feoite, agus poill á ndéanamh thíos dá bharr, rud a thaitin leis na coiníní. Cheannaigh an Rialtas an Gleann go héigeantach agus tá an talamh á athchóiriú.
Tá Droim na hEilifinte Báine i lár an Ghleanna, agus tá poirt rite ar gach taobh de bharr ísliú urlár an Ghleanna tar éis oibriú bolcánach. Is ann atá neada iolar dingeireaballach, agus siorradh suas ann de bharr na leicne crochta. Tá dhá abhainn sa Ghleann, Abhainn Parwan thiar agus Abhainn an Fhoinse thoir.
Park Slope, Brooklyn
mion|Tithe in Park Slope Comharsanacht faiseanta i dtuaisceart Brooklyn ag críochántacht le Prospect Park is ea Park Slope. Tógadh a lán de na tithe in Park Slope san 19ú hAois le buntáiste a bhaint as an radharc ó Dhroim Gowanus ar Chuan agus ar Chathair Nua-Eabhrac ó thuaidh agus ar an bpáirc ó dheas. Fuair an daonáireamh sa bhliain 1890 gurbh é Park Slope an pobal ba rachmasaí sna Stáit Aontaithe. Tháinig meath ar an gcomharsanacht sna 1950idí agus 1960idí, ach tháinig rath uirthi arís ag tosnú thart ar an bhliain 1980. Tá stádas mar cheantar stairiúil bainte amach ag cuid mhaith den chomharsanacht. Bhí 65,047 duine ina gcónaí in Park Slope sa bhliain 2010.
Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach
Tá ADN le fáil i ngach cill san orgánach agus deir le cealla cén próitéiní is cóir dóibh a dhéanamh. einsímí is ea an chuid is mó de na próitéiní seo. Sin é an fáth a dtugann páistí feinitíopaí (tréithe) leo óna dtuismitheoirí, ar nós dhath an chraicinn, na gruaige agus na súl. Tá cuid de ADN gach tuismitheora le fáil i ngach duine.
Thaispeáin James D. Watson agus Francis Crick i 1953 gurb é a bhíonn i ngach móilin den DNA i ngach cill bhitheolaíoch ná dís tointemhóilíní (suas le 2 mar fhad), gach ceann ina shaghas cóipe den cheann eile. Bíonn na tointí seo leagtha amach taobh le chéile mar a bheadh dréimire ann, ach an dréimire casta ina héilics, an déhéilics mar a thugtar uirthi, agus naisc idir fo-aonaid cheimiceacha ar leith ar na tointí, ar a dtugtar bun-núicléitídi, ag feidhmiú mar na rungaí ar an dréimire casta.
Níl ach 4 cinn de na núicléitídi seo sa DNA: na púiríní, adainín (A) is timín (T), agus na pirimidíní, cíotóisín (c) is guainín (G).
Ní féidir ach na naisc A-T is C-G (bunphéirí a thugtar orthu seo) a bheith idir na tointí, agus mar sin, bíonn an dá thointe ina gcóipeanna scáthánacha nó inbhéartaithe dá chéile, an A i gceann amháin os comhair T sa cheann eile, is C i dtointe amháin i gcónaí os comhair G sa tointe eile.
Struchtúr
Tá cuma héilics dhúbailte ar an ADN. Péire núicléitídí is ea gach céim den dréimire.
Núicléitídí
mion|tras-scríobh agus aistriúTá na núicléitídí déanta de na heilimintí a leanas:
Ceithre chineál núicléitídí atá i nADN:
mion|SamhailBíonn na tointí seo leagtha amach taobh le chéile mar a bheadh dréimire ann, ach an dréimire casta ina héilics, an déhéilics mar a thugtar uirthi, agus naisc idir fo-aonaid cheimiceacha ar leith ar na tointí, ar a  dtugtar bun-núicléitídi, ag feidhmiú mar na rungaí ar an dréimire casta. NH ach 4 cinn de na núicléitídi seo sa DNA: na púiríní, adainín (A) is timín (T), agus na pirimidíní, cíotóisín (c) is guainín (G).
Ní féidir ach na naisc A-T is C-G (bunphéirí a thugtar orthu seo) a bheith idir na tointí, agus mar sin bíonn an dá thointe ina gcóipeanna scáthánacha nó inbhéartaithe dá chéile, an A i gceann amháin os comhair T sa cheann eile, is C i dtointe amháin i gcónaí os comhair G sa tointe eile.
Tá rungaí an dréimire déanta de dhá bhun agus bun amháin ceangailte de gach cos. Tagann na bunanna le chéile sa lár: péireáiltear A agus T agus péireáiltear C agus G. Tá na bunanna ceangailte dá chéile ag naisc hidrigine.
Crómaitin
Ceanglaítear an tADN ar chrómasóim le próitéiní darb ainm hiostóin chun crómaitin a dhéanamh. Tá baint ag an gcomhcheangal seo le heipigéineolaíocht agus rialáil géinte. Dúisítear agus múchtar géinte agus an chill ag fás nó ag oibriú, agus is é an rialú seo is bun leis an gcuid is mó d’oibriú na gceall.
Cóipeáil ADN
Tugtar macasamhlú ADN ar chóipeáil ADN. Bristear na naisc hidrigine a cheanglaíonn bunanna péireáilte agus déantar dhá leath den mhóilín: scartar cosa an dréimire. Fágann sé seo dhá dhual ar leith. Déantar dhuail nua trí na bunanna a “phósadh” arís (A le T agus G le C).
Ar dtús, scoilteann einsím darb ainm heileacáis ADN an tADN ina dhá leath trí na naisc hidrigine a bhriseadh. Ansin déanann móilín a dtugtar polaiméaráis ADN air dual nua arb ionann é is duail an ADN scoilte. Déantar gach móilín ADN, mar sin, de sheanmhóilín bunaidh agus de bhunanna nua.
Sócháin
Nuair a dhéantar cóip den ADN déantar dearmaid uaireanta. Tugtar sócháin orthu, agus tá trí mhórchineál ann:
Comhchomórtas Nordach ag Cluichí Oilimpeacha 2018
Tá an Comhchomórtas Nordach ar cheann de na spóirt a bheidh ar siúl ag Cluichí Oilimpeacha an Gheimhridh 2018 i bPyeongchang. Beidh na comórtais ar siúl san Alpensia Cross-Country Centre agus sa Alpensia Ski Jumping Centre.
Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach
Sócháin
Is féidir sócháin a rangú freisin de bharr an tionchair atá acu ar struchtúr agus ar fheidhmiú próitéiní. Uaireanta thugann sócháin bás an orgánaigh toisc nach bhfuil rath ar an bpróitéin a rinne an tADN. Os a choinne sin, is amhlaidh a bhraitheann an éabhlóid féin ar shócháin agus leagan nua de phróitéin ag dul ar sochar don orgánach.
Sintéis phróitéiní
Tugtar géin ar an rannán de ADN a bhfuil treoir ann chun próitéin a dhéanamh. Tá seicheamh peiptíde amháin ar a laghad ag gach géin. Déanann próitéiní struchtúir agus einsímí, agus is iad na heinsímí a dhéanann an chuid is mó den obair sna cealla. Tá próitéiní déanta de pheiptídí níos lú, agus déantar peiptídí d’aimíonaigéid. Ní mór na haimíonaigéid chearta a cheangal san ord ceart chun go ndéanfadh próitéin obair áirithe. clé|mion|cumar ceithre bhealach Innill bheaga sa chill darb ainm ribeasóim a dhéanann próitéiní. Tá ribeasóin le fáil i gcorp na cille ach níl ADN le fáil ach i núicléas na cille. Cuid den ADN an cód géiniteach ach fanann an tADN go buan sa núicléas, agus dá bhrí sin déanann an chill cóip den seicheamh ADN in ARN. Tá sé siúd níos lú agus tig leis imeacht trí phoill i scannán an núicléis agus isteach sa chill.
Déanann próitéiní ar nós polaiméaráis ARN na géinte atá códaithe a thras-scríobh ar an teachtaire-ARN (mRNA/tARN). Ansin úsáidtear tARN aibí mar theimpléad chun go sintéiseodh an ribeasóm próitéin. Léann ribeasóim códón (trí phéire bunanna) a deir leis cén t-aimínaigéad a chur leis an bpróitéin. Scanálann an ribeasóm an tARN chun an phróitéin a dhéanamh. Déanann ARN eile darb ainm ARN tarchuir an t-aimínaigéad ceart a mheaitseáil le gach códón.
Stair
An dóchtúir Eilbhéiseach Friedrich Miescher ba thúisce a bhain ADN as cealla i 1869 agus é ag iniúchadh baictéirí sa bhrachadh i mbindealáin mháinliacha. Fuarthas an móilín i núicléas na gceall agus thug sé “nuiclein” air.
I 1928 fuair Frederick Griffith amach gurbh fhéidir tréithe den chineál “séimh” de Pneumococcus a aistriú go dtí an cineál “garbh” den bhaictéir céanna trí bhaictéirí “séimhe” maraithe a mheascadh leis an gcineál “garbh”. Chuir sé seo in iúl go soiléir den chéad uair go raibh eolas géiniteach in ADN.
Deimhníodh an bhaint a bhí ag ADN le hoidhreachtúlacht i 1952, nuair a thaispeáin Alfred Hershey agus Martha Chase gurb é an tADN comhábhar géiniteach an bhaictéarafagaigh T2.
Sna 1950í fuair Erwin Chargaff amach gurb ionann an méid tímín (T) i móilín ADN is an méid adaimín (A) atá ann, tríd is tríd. Fuair sé amach gurb é an scéal céanna ag guainín (G) agus ag cíotóisín (C) é. Tá an nochtadh seo achoimrithe i “rialacha Chargaff”.
Bhí an obair seo bunaithe ar íomhá díraonacháin X-gha ("Photo 51") a thóg Rosalind Franklin agus Raymond Gosling i Mí na Bealtaine 1952.
Watson agus Crick
I 1953 mhol James D. Watson agus Francis Crick an chéad samhail de struchtúr dé-héilicse an ADN a nglactar léi anois mar an leagan ceart, san iris Nature. Thaispeáin Watson is Crick i 1953 gurb é a bhíonn i ngach móilin den DNA i ngach cill bhitheolaíoch ná dís tointemhóilíní (suas le 2 m ar fhad), gach ceann ina shaghas cóipe den cheann eile.
Foilsíodh fianaise thrialach a threisigh le samhail Watson agus Crick i sraith cúig alt san eagrán céanna de Nature. Astu seo ba é alt Franklin agus Gosling an chéad pháipéar a foilsíodh faoina gcuid sonraí díraonacháin X-gha agus faoina modh anailíse agus é ag treisiú, mórán, le samhail Watson agus Crick. Bhí alt eile le Maurice Wilkins agus beirt dá chomhghuaillithe faoi struchtúr an ADN, agus threisigh a n-anailís agus patrúin B-DNA in vivo freisin le samhail dé-héilicse Crickagus Watson. clé|mion|an chéad leagan san iris Nature. sa bhliain 1953 I 1962, tar éis bhás Franklin, fuair Watson, Crick agus Wilkins le chéile an Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis. Ar dhaoine beo amháin a bhronntaí an duais ag an am. Tá díospóireacht ann fós faoi na daoine ar chóir an fhionnachtain a chur ina leith.
Sa bhliain 1957 mhínigh Crick cén gaol a bhí idir ADN, ARN agus próitéiní.
I 1958 thaispeáin triail Meselson–Stahl conas a chóipeáiltear ADN. Thaispeáin Crick agus a chomhghleacaithe go raibh an cód géiniteach bunaithe ar “chódóin,” tríríní bunanna gan forluí As seo a fáisceadh an bhitheolaíocht mhóilíneach.
Tá neart díospóireacht déanta faoi conas a fuair Watson agus Crick torthaí Franklin. Fuair Watson, Crick agus Maurice Wilkins an Duais Nobel i 1962 as an obair a rinne siad ar ADN – fuair Rosalind Franklin bás i 1958.
Contae Angelina, Texas
Is contae in oirthear Texas é Angelina. Is é Lufkin príomhbhaile an chontae agus an chathair is mó sa chontae. Sa bhliain 2010 bhí cónaí ar 86,771 duine sa chontae, suas ó 80,130	duine sa bhliain 2000. Ba Bhéarla an phríomhtheanga ag 82.4% de na daoine agus ba Spáinnis an phríomhtheanga ag 16.1%.
Srath na h-Áirde
clé|250px|mion|Srath na h-Áirde Is leithinis é Srath na h-Áirde, ar an Eilean Sgitheanach sna hOileáin Istigh, Comhairle na Gàidhealtachd, in Albain.
Paireacht ghradaim
Is frása é paireacht ghradaim a úsáidtear sa bhfealsúnacht pholaitiúil, chun teoiric faoi 'choimhlint idir-phobail a shárú' a mhíniú. Áitíonn tionscnóirí na teoirice go n-ofrálann an téarma "paireacht ghradaim" teanga dúinn le haghaidh caibidlíochta, i gcomhthéac na cothromaíochta iarchoinbhleachta. Tosaíonn an idirbheartaíocht leis na pobail ag aithint go bhfuil leamhsháinn acu.
Dlí Boyle
thumb|Beochan ag taispeáint na hidirghaolmhaireachta idir brú (p) agus toirt (V) nuair atá mais agus teocht seasmhach. Tá Dlí Boyle nó Dlí Mariotte, dá ngairtear Dlí Boyle-Mariott go minic, a ainmníodh i ndiaidh an fealsamh nádúrtha agus scríbhneoir diagachta Angla-Éireannach, Robert Boyle agus an luibheolaí agus fisiceoir Francach Edme Mariotte, ar cheann de na dlíthe teirmidinimice arb é dlí an gháis idéalaigh iad. Baineann sé brú agus toirt an gháis idéalach ag teocht tairiseach. Tugann an Dlí seo le fios an méid seo a leanas; "Tá toirt maise gháis i gcomhreir inbhéartach leis an mbrú ar an ngás ag teocht sheasmhach."
Paireacht ghradaim
Seachas leanúint ar aghaidh ag iarraidh an ceann is fearr a fháil ar a chéile, ba chóir dos na pobail iarracht a dhéanamh dul i mbun caibidlíochta, i gcomhair cómhaireachtála síochánta i spás fisiciúil roinnte, in ainneoin a gcuid difríochtaí cultúrtha.
Dlí Boyle
Nuair a mhéadaítear an brú laghdaítear an toirt, i bhfocail eile, i bhfoirm chothromóide
Paireacht ghradaim
Is féidir cur síos ar "phaireacht ghradaim" mar teoiric iar-Eagnaíochta, toisc go bhfuil sé difriúil go suntasach ó réasúnachas liobrálach nó Marxach agus tá sé contrártha do smaointe na féinchinntiúcháin, de chuid an fichiú céad, nó smaointe an 19ú haois faoin náisiúnstát. Bhí súil ag go leor daoine le "feo an náisiúnachais", uair a thiocfadh mionlaigh laistigh den náisiúnstát. Is iad na coincheapa seo, na cinn is coitianta, sa lá atá inniu ann, sa teoiric pholaitiúil chomhaimseartha. Mar a scríobhann Ernest Gellner, "tá mór-thábhacht agus údarás, nach raibh riamh roimhe seo i stair an chine dhaonna, leis an smaoineamh go gcaithfidh teorainneacha polaitiúla a bheith comhthreomhaireach leis na cinn eitneacha, agus nach mór do rialtóirí gan a bheith inaitheanta ó thaobh eitneachais de, ó a ngéillsinigh"
Dlí Boyle
nó
Paireacht ghradaim
Nuair a dhírigh teoiricí na hEagnaíochta le shaincheisteanna coinbhleachta idir-phobail, rinne sé amhlaidh trí chur chun cinn "neamh-seicteachas" in aghaidh "treibheachais" (liobrálachais) nó trí bhéim a chur ar "pholaitíocht aicmeach" in aghaidh "náisiúnachais bhuirgéisigh" (Marxachas). Níor thug ceachtar de na cineálacha cur chuige seo aitheanta ar bith do traidisiúin lucht na cogaíocha i coimhlintí idir-phobail. Ar an láimh eile, is féidir le "phaireacht ghradaim" glacadh le traidisiún na náisiúnaithe éagsúla agus iad taobh istigh de stát amháin.
Dlí Boyle
Stair
Boyles Law.svg agus Henry Power an gaol seo idir brú agus toirt faoi deara den chéad uair sa 17ú haois. See:
Is é seo an chéad dlí fisiceach a thuairiscítear i bhfoirm cothromóide ag cur síos ar spleáchas dhá chainníocht athraitheacha.
Sainmhíniú
Is féidir an dlí féin a lua mar seo a leanas:
Nó is dlí gáis é dlí Boyle, á rá go bhfuil gaol inbhéartach ag brú agus toirt gáis. Má mhéadaíonn an toirt, ansin laghdaíonn an brú agus a mhalairt, nuair a choinnítear an teocht seasmhach.
Dá bhrí sin, nuair a dhéantar an toirt a laghdú go leath, déantar an brú a dhúbailt; agus má dhéantar an toirt a dhúbailt, déantar an brú a laghdú go leath.
An gaol le teoiric chinéiteach na ngás idéalach
Luann dlí Boyle go bhfuil  ag teocht sheasmhach  toirt maise áirithe de ghás tirim i gcomhréir inbhéartach leis an mbrú.
Tagairtí
Thermische Zustandsgleichung idealer Gase
An Phléadach
300px|mionsamhail|deas|Íomhá de chuid an Digitized Sky Survey Braisle oscailte réaltaí sa Tarbh is ea an Phléadach. Go coitianta tugtar an Seachtar Deirfiúracha orthu, bíodh is nach bhfuil ach 6 cinn infheicthe don tsúil. Tá ainmneacha traidisiúnta eile i nGaeilge orthu freisin: an Streoillín, an tÉillín, agus an Tréidín mar shampla. An bhraisle oscailte is feiceálaí, agus luadh í i litríocht is miotaseolaíocht chomh fada siar le 2357 RC. Tá an bhraisle ann le timpeall 50 milliún bliain, is na céadta réaltaí inti. 116 parsoic amach uainn.
George H. W. Bush
B'é George Herbert Walker Bush (12 Meitheamh 1924 - 30 Samhain 2018) 41ú hUachtarán na Stát Aontaithe (Poblachtach). Tháinig sé i gcomharbacht ar Ronald Reagan sa bhliain 1989.
Saol
D’fhreastail Bush ar Ollscoil Yale. Phós sé a bhean chéile Barbara sa bhliain 1945.
Toghadh é mar leas-Uachtarán faoi Reagan sa bhliain 1980.
Níor atoghadh ina uachtarán é sa bhliain 1992; tháinig Bill Clinton i gcomharbacht air i 1993.
Mar sin d'éirigh Bush as an bpolaitíocht sa bhliain 1993.
Ba é athair an uachtaráin George W. Bush. Bhí a mhac ina Uachtarán ar Mheiriceá ó 2001 go dtí 2009. clé|mion|223x223px|1977,  i gceannas ar an C.I.A
Staid Britannia
Is staid suite i Stoke-on-Trent í Staid Britanniay.
Grianfhuinneamh
thumb|Frithchaiteoir parabóileach Grianfhuinneamh a thugtar ar fhuinneamh a thagann ón ngrian. An comhleá eithneach i gcroíleacán na gréine - is rud a dhéanann sé fuinneamh tonnach leictreamaighnéadach den fhuinneamh eithneach sin. An ghrian ansin - déanann sí an fuinneamh sin a radú, agus sin í an fhoinse leis an gcuid is mó den fhuinneamh a mbaineann daoine feidhm as ar domhan.
Breoslaí iontaise is ea an ola, an mhóin, an gual, an gás aiceanta, agus is iontu a thaisctear an grianfhuinneamh sin. An t-adhmad abair - déanann sé grianfhuinneamh a thaisc i gcruth indóite chomh maith. Na hábhair eithneacha agus na dúile radaighníomhacha, is le meath i gcroíleacán an domhain a ghineann siad sin teas. Is ó fhoinsí réaltacha iad sin chomh maith, ach ní ón ngrian iad. Ba linn don domhan a bheith á chruthú a bailíodh isteach iad. An fuinneamh a fhaightear ón ngaoth, nó ó uisce an domhan, is grianfhuinneamh taiscithe é sin leis.
Fuinneamh na dtaoidí áfach - ní grianfhuinneamh é seo. Ar an gcuid is mó de, is é aomadh imtharraingteach na gealaí is mó is ciontach le fuinneamh na dtaoidí; agus an gluaiseacht uilleach de bharr rothlú an domhan ar a ais - tá baint bheag aige sin leis an scéal chomh maith.
An fuinneamh atá i dtaisce i bplandaí - is le fótaisintéis a dhéantar é. Tá cealla fótavoltacha ann agus baintear leas astu sin chun grianfhuinneamh a athrú díreach ina fhuinneamh aibhléiseach. Is é an cineál seo fuinneamh aibhléiseach is gnáiche i satailítí a ghabhann timpeall an domhain. Maidir le tithe a théamh de; is é rud a dhéantar grianfhuinneamh a thiomsú le gairis tiomsaithe; agus é a athrú ina theas. De réir a chéile is mó an glacadh atá leis an tslí sin téite ar fud an domhain, go mór mór sna tíortha teo.
Is féidir aibhléis a ghiniúint díreach ó solas na gréine. Nuair a bhuaileann gathanna an gréine dromchla grianphainéil ina bhfuil cealla fótavoltacha ann, cuireann sé na leictreoin ag gluaiseacht i sruth agus séard atá ná aibhléis.
Fouenant
Ceantar is ea Fouenant (ar a dtugtar freisin sa Bhriotáinis Fouen, Fraincis: Fouesnant) ar chósta iarthar na Briotáine. Común de chuid Penn-ar-Bed is ea é.
Na Toronto Raptors
Is iad na Toronto Raptors foireann cispheile proifisiúnta san NBA i Meiriceá,suite i Toronto, Ceanada. Is iadsan an t-aon fhoireann amháin as Ceanada atá ag imirt san NBA. Imríonn siad a gcluichí féin san Air Canada Centre.
Stoke Minster
Is eaglais suite i Stoke-on-Trent í Stoke Minster.
Alexei Alexeyevich Abrikosov
Fisicí a saolaíodh i Moscó is ea Alexei Alexeyevich Abrikosov (25 Meitheamh 1928). D'fhionn sé forsheoltóirí de chineál II agus léirigh a n-airíonna maighnéadacha. Sa bhliain 2003 bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic, le Anthony Leggett is Vitaly Ginzburg, as a thaighde ceannródaíoch ar fhorsheoltóirí is forshreabhacht.
Tara Mandal
Is carachtar ficseanúil í Tara Mandal ar an sobalchlár teilifíse Coronation Street. Ghlac Ayesha Dharker an pháirt mar Tara.
Volta
Is éard is volta ann ná an t-aonad (i gCóras Idirnáisiúnta na nAonad) a thomhaiseann an poitéinseal leictreach, an difríocht sa phoitéinseal leictreach, agus an fórsa leictreaghluaisneach. Fuair an volta a ainm ó Alessandro Volta, a chéadcheap an "carn voltach", an chéad bhataire leictreach ceimiceach.
Sainmhíniú
Is é an volta an difríocht sa phoitéinseal leictreach idir dhá cheann na sreinge leictrí, agus í faoi shruth leictreach aon aimpéar amháin, más ionann an chumhacht a scaiptear agus aon vata amháin. Is féidir an volta a shainmhíniú ar dhóigheanna eile freisin: má tá dhá phlána faoi aon mhéadar dá chéile, agus iad ag gineadh réimse leictreach niútan amháin in aghaidh an chúlóim, is ionann an difríocht sa phoitéinseal leictreach idir an dá phlána agus aon volta amháin. Is féidir an bhaint atá ag an volta leis na haonaid eile sa chóras SI a aithint ar an bhfoirmle seo:
San fhoirmle seo, is ionann:
Diosca idirveirteabrach tultite
mion|clé|Trasghearradh ar chnámh an droma ([[colún veirteabrach).]] Is éard is diosca idirveirteabrach tultite ann ( prolapsus disci intervertebralis) ná riocht míochaine a théann i bhfeidhm ar an dromlach, i ndiaidh na fáinne seachtraí snáithíní (annulus fibrosus) a bheith stróicthe, rud a thugann caoi don chuid lárnach bog den diosca idirveirteabrach (discus intervertebralis) bolgadh amach. Go minic, bíonn cineál na stróiceacha cúil-cliathánach i nádúr, toisc go mbíonn ballnasc cúl-comhréireach sa chorda dromlaigh. Féadfaidh scaoileadh idirghabhálaithe ceimiceacha athlastacha a theacht as fáinne an diosca stróicthe, agus údar péine a bheith mar thoradh air, fiú nuair nach mbíonn an néarfhréamh comhbhrúite. Seo í réasúnaíocht úsáide na gcóireálacha neamh-athlastacha leighis i gcomhair na péine a bhíonn bainteach leis an bhreoiteacht seo.
Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 1956
Bhí an Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 1956 ar an 1ú heagrán bliantúil de Chomórtas Amhránaíochta na hEoraifíse. Bronnadh an comórtas ar an Eilvéis.
Arnulf de Carinthia
Rí Cairilínseachna Oir-Fhrancach ba ea Arnulf de Carinthia (Gearmáinis:Arnulf von Kärnten) ón bhliain 887, Rí na hIodáile faoi dhíospóid ón bhliain 894 agus Impire Naofa Rómhánach faoi dhíospóid ón bhliain 896 go dtí aimsir a bháis.
Solad dímhorfach
Is éard is solad dímhorfach ann ná substaint a bhfuil cuma an tsolaid uirthi agus mothú an tsolaid inti, cé nach bhfuil struchtúr criostalach inti. Solad dímhorfach í an ghloine, mar shampla. Tá na solaid dhímhorfacha iseatrópach, is é sin, is ionann a dtréithe fisiceacha ó gach treo. Ar an dóigh seo tá siad cosúil leis na leachtanna. Níl leáphointe cruinn ag na solaid dhímhorfacha, nó is dual dóibh bogadh ó sholad go leacht de réir a chéile má théitear suas iad. D'fhéadfá a rá nach fíorsholaid iad ar aon nós, ach leachtanna a bhfuil a slaodacht chomh hard is go bhfuil mothú an tsolaid iontu.
Julius Lothar Meyer
Ceimiceoir Gearmánach ab ea Julius Lothar Meyer (19 Lúnasa 1830 - 11 Aibreán 1895). Bhí sé ar cheann de na ceannródaithe i bhforbairt na leaganacha is luaithe de thábla peiriadach na ndúl ceimiceach. D'oibrigh an bheirt. an ceimiceoir Rúiseach Dmitri Meindeiléiv (a phríomh-iomaitheoir) agus Meyer le Robert Bunsen. Níor úsáid Meyer a chéad ainm baiste riamh, agus tugadh Lothar Meyer air ar feadh a shaoil.
Gairmréim
Rugadh Lothar Meyer i Varel, an Ghearmáin (a bhí mar chuid de Dhiúcacht Oldenburg ansin). Ba mhac é le Friedrich August Meyer, lia, agus Anna Biermann. Tar éis dó freastal ar Giomnáisiam Altes i Oldenburg, rinne sé staidéar ar leigheas in Ollscoil Zürich i 1851. Dhá bhliain ina dhiaidh sin, rinne sé staidéar in Ollscoil Würzburg, áit a ndearna sé staidéar ar phaiteolaíocht, mar mhac léinn Rudolf Virchow. Ag Zurich, rinne sé staidéar faoi stiúir Carl Ludwig, a spreag é chun a aird a chaitheamh ar cheimic fhiseolaíoch. Tar éis dó céim a bhaint amach mar Dhochtúir Leighis ó Würzburg i 1854, chuaigh sé go hOllscoil Heidelberg, áit a raibh Cathaoir na Ceimice ag Robert Bunsen. Sa bhliain 1858, fuair sé Ph.D. sa cheimic ó Ollscoil Breslau le tráchtas ar éifeachtaí aonocsaíde carbóin ar an fhuil. Leis an spéis seo i bhfiseolaíocht na riospráide, d’aithin sé go gcomhcheanglaíonn ocsaigin leis an haemaglóibin san fhuil.
Faoi thionchar theagasc matamaiticiúil Gustav Kirchhoff, chuaigh sé i mbun staidéir ar fhisic mhatamaiticiúil in Ollscoil Königsberg faoi Franz Ernst Neumann agus in 1859, tar éis dó a Habilitation (deimhniú do theagasc ollscoile) a fháil, rinneadh é ina Privatdozent san fhisic agus sa cheimic ag an Ollscoil Breslau. Sa bhliain 1866, ghlac Meyer le post in Acadamh Foraoiseachta Eberswalde (Hochschule für nachhaltige Entwicklung Eberswalde) ag Neustadt-Eberswalde ach dhá bhliain ina dhiaidh sin ceapadh é mar ollamh ag Polaiteicnice Karlsruhe (KIT; German: Karlsruher Institut für Technologie).
Sa bhliain 1872, ba é Meyer an chéad duine a mhol go raibh na sé adamh carbóin sa bhfáinne beinséine (a bhí beartaithe cúpla bliain roimhe sin ag Lúnasa Kekulé) idirnasctha le naisc aonair amháin, agus an ceathrú fhiús de gach adamh carbóin á threorú i dtreo taobh istigh den fháinne.
Le linn Chogadh na Fraince-na Prúise, úsáideadh an Polaiteicnice mar ospidéal agus ghlac Meyer ról gníomhach i gcúram na ndaoine créachtaithe. Sa bhliain 1876, rinneadh Meyer mar Ollamh le Ceimic in Ollscoil Tübingen, áit ar fhóin sé go dtí go bhfuair sé bás de bharr stróc ar an 11 Aibreán 1895 i dTübingen, ag aois 64.
Sophie El Goulli
Ba scríbhneoir Túinéiseach í Sophie El Goulli. Rugadh El Goulli i Sousse sa bhliain 1931. Is i bhFrainicis a scríobh sí a cuid saothar.
Julius Lothar Meyer
Gairmréim
D'oibrigh sé in éineacht le Robert Bunsen ar feadh blianta. Scríobh Meyer freisin ar thábla peiriadach na ndúl ceimiceach, mar a rinne Dmítrí Meindeiléiv.
An Tábla Peiriadach
Is fearr aithne ar Meyer as a pháirt i rangú peiriadach na n-dúl. Thug sé faoi deara, mar a rinne J. Rinne A. R. Newlands i Sasana, dá socrófaí na dúile in ord a gcuid meáchan adamhach, go dtitfidís i ngrúpaí a raibh airíonna ceimiceacha agus fisiceacha comhchosúla acu arís agus arís eile ag eatraimh pheiriadach. Dar leis, dá ndéanfaí na meáchain adamhacha a bhreacadh mar chomhordanáidí agus na toirteanna adamhacha mar abscissae - go mbeadh sraith uasmhéideanna agus íosmhéideanna ag an chuar-na dúile is mó leictrea-dearfacha le feiceáil ag bhuaiceanna an chuair in ord a gcuid meáchan adamhach.
Ina leabhar, Die modernen Theorien der Chemie, a thosaigh sé ag scríobh i mBreslau sa bhliain 1862 agus a foilsíodh dhá bhliain ina dhiaidh sin, bhí leagan luath den tábla peiriadach ina raibh 28 dúil, a rangaíodh na dúile i sé fhine de réir a bhfiúsanna - den chéad uair. Cuireadh bac ar na hoibreacha ar eagrú na ndúl de réir meáchan adamhach, go dtí sin trí úsáid fhorleathan meáchain choibhéiseacha na ndúl, seachas meáchain adamhacha. .
D’fhoilsigh sé ailt faoi thábla rangaithe na ndúl i bhfoirm chothrománach (1864) agus i bhfoirm ingearach (1870), ina gcuirtear deireadh ceart leis an tsraith pheiriadach le dúile den ghrúpa miotal cré-alcaileach.
Sa bhliain 1869, d’fhoilsigh Dmitri Mendeleev tábla peiriadach de na dúile go léir a bhí ar eolas ag an am sin (thuar sé ina dhiaidh sin roinnt dúl nua chun an tábla a chríochnú, agus cheartaigh sé roinnt meáchain adamhacha). Cúpla mí ina dhiaidh sin, d’fhoilsigh Meyer páipéar a chuimsigh leagan athbhreithnithe dá thábla 1864 a chuimsigh anois beagnach gach ceann de na dúile aitheanta, a bhí cosúil leis an tábla a d’fhoilsigh Mendeleev.
D'fhorbair Meyer a thábla peiriadach níos iomláine go neamhspleách, ach d'admhaigh sé tosaíocht Mendeleev. San áireamh i bpáipéar Meyer bhí líne-chairt de toirteanna adamhacha mar fheidhm de mheáchain adamhacha, ag taispeáint go grafach peiriadacht na ndúl. Cosúil le Mendeleev, thuar sé dúile amach anseo san áireamh freisin, ach murab ionann agus Mendeleev níor chuir sé béim ar na tuartha seo ná níor mhol sé sonraí faoi airíonna fisiceacha agus ceimiceacha na ndúl a bhéas ann.. Sa bhliain 1882, fuair Meyer agus Mendeleev araon Bonn Davy ón Cumann Ríoga mar aitheantas ar a gcuid oibre ar an Dlí Peiriadach.
Thángthas ar an mianra lotharmeyerite,Ca( Zn,Mn3+)2(AsO 4)2.2(H2O,OH) sa bhliain 1983, agus ainmníodh é mar aitheantas ar obair Meyer ar an Dlí Peiriadach.
Is é an saindúiche ná an mianach Ojuela, Mapimí, Durango, Meicsiceo. Tá cur síos déanta ar cheithre mhianra a bhfuil dlúthbhaint acu leis ó 1983:ferrilotharmeyerite, cobaltlotharmeyerite, nickellotharmeyerite agus manganlotharmeyerite.
Saol pearsanta
Phós Meyer Johanna Volkmann i 1866.
Ómós
An 19 Lúnasa 2020, rinne Google ceiliúradh ar a 190ú breithlá le Google Doodle
Dánlann Wolverhampton
deas|250px|thumb|Dánlann Wolverhampton Is dánlann suite i Wolverhampton í Dánlann Wolverhampton.
Dick Rivers
Is aisteoir agus amhránaí Francach é Dick Rivers a rugadh mar  Hervé Forneri (24 Aibreán 1945 – 24 Aibreán 2019.
Saol
Rugadh Hervé Forneri (Dick Rivers) ar an 24 Aibreán 1945 i Nice agus fuair sé bás ar 24 Aibreán 2019 i bPáras. Thaitin saothair Elvis Presley go mór leis. Ba bhall den ghrúpa Les Chats Sauvages é ó 1961 go 1962. D'fhág sé an grúpa sa bhliain 1962, áfach, agus tá sé ag canadh ina aonar fós.
Slèite
Is leithinis é Slèite, ar an Eilean Sgitheanach sna hOileáin Istigh, i gComhairle na Gàidhealtachd.
Tagann an t-ainm Slèite nó Slèivhte ón bhfocal Sean-Lochlannais "sléttr", a chiallaíonn: "réidh, séimh". . Tar éis 1981 athraíodh an t-ainm go Slèite.
Seo cuid de na bailte agus na seanbhailte i Slèite:
Tá an coláiste Gaeilge, Sabhal Mòr Ostaig i Slèite.
Spice Girls
Is banna popcheoil as Sasana iad na Spice Girls a bunaíodh sa bhliain 1994. Ba iad Victoria Beckham ("Posh Spice"), Melanie Brown ("Scary Spice"), Emma Bunton ("Baby Spice"), Melanie Chisholm ("Sporty Spice"), agus Geri Halliwell ("Ginger Spice"). D'éirí go ana-mhaith leo sna 1990í agus tháinig tús le ré Girl Power agus Spice-mania, cosúil le Beatlemania a tháinig leis na Beatles.
Dar leis an BBC, b'iad an banna ceoil le cailíní amháin is mó a bhí ariamh ann cé nár d'eisigh siad ach trí n-albaim. Chuaigh a céad singil darbh ainm "Wannabe" go barr na cairteanna i 31 tír agus tá thart ar 6 milliún cóipeanna de díolta.
D'fhág Geri Halliwell i 1998 agus tháinig deireadh leis an ghrúpa gan mhoill ina dhiaidh sin, ach tháinig siad uilig le chéile arís i 2008 fá choinne camchuairt domhanda.
Nasc sheactrach
Suíomh oifigiúil
Dúil cheimiceach
450px|mionsamhail|deas|[[Tábla Peiriadach na ndúl ceimiceach]]
Is éard atá i ndúil cheimiceach ná substaint a bhfuil a cuid adamh go léir mar an gcéanna ó thaobh líon na bprótón de ina núicléis admhacha. Murab ionann agus comhdhúile ceimiceacha, ní féidir dúile ceimiceacha a mhiondealú ina substaintí níos simplí trí mhodhanna ceimiceacha. Tá sainmhíniú na dúile ceimicí bunaithe ar líon na bprótón sa núicléas, agus deirtear gurb í a huimhir adamhach í (is í an litir Z an tsiombail a sheasann don uimhir adamhach)- Is adaimh den dúil chéanna iad na hadaimh go léir a bhfuil an uimhir adamhach chéanna acu. Tá damhnaí barónacha na cruinne go léir comhdhéanta as dúile ceimiceacha, a chuimsíonn adaimh de chineál ar bith, agus a sholáthraíonn an mhais dóibh. Ní fhaightear ach cuid bheag de na dúile, cosúil leis an airgead agus an t-ór, mar ghlandúile ar mianraí nádúrtha iontu féin iad. An chuid is mó de na dúile atá ar fáil sa dúlra, is mar chomhdhúile nó mar mheascán a fhaightear iad. Is éard atá san aer ná meascán den nítrigin, an ocsaigin agus dúile eile ar gás iad, argón thar aon cheann eile, cé go bhfuil comhdhúile ann chomh maith, an dé-ocsaíd charbóin agus an t-uisce ach go háirithe.
Thosaigh stair fionnachtana agus úsáide na ndúl roimh scríobh na staire. Bhí aithne ag muintir na sochaithe primitíbheacha féin ar an gcarbón, an sulfar, an copar agus an t-ór, cé nár thuig siad coincheap na ndúl go fóill. Na hiarrachtaí a rinneadh leis na hábhair seo a aicmiú, chuir siad bun le coincheap na ndúl clasaiceach, leis an ailceimic agus le teoiricí éagsúla eile i rith stair an duine.
Ba é an saineolaí Dmítrí Meindeiléiv ón Rúis a chuir tús leis an Tábla Peiriadach sa bhliain 1869, agus é tar éis a thabhairt faoi deara go raibh saintréithe na ndúl ag athrú ar bhealach thráthrialta, a chuir ar a chumas iad a ghrúpáil i roinnt colún (grúpaí) agus sraitheanna (peiriaid), de réir a meáchain adamhaigh, agus é ag tabhairt faoi deara an dóigh a raibh na hairíonna céanna ceimiceacha ag athfhilleadh taobh istigh de gach grúpa. Le linn na tréimhse sin, nuair a bhí Meindeiléiv ag obair, ní raibh tuiscint ag na heolaithe ar choincheap an núicléis go fóill, agus mar sin, ós rud é go raibh na hairíonna agus ordú na ndúl ag teacht salach ar a chéile in áiteanna, ghlac Meindiléiv leis gurbh fhéidir nach raibh luachanna an mheáchain adamhaigh tomhaiste go cruinn go fóill. Idir an dá linn, tuigeadh do na heolaithe gurb é líon na bprótón is bunús leis an bpeiriadacht, agus cé go bhfuil ordú na ndúl de réir an mheáchain adamhaigh sách gar don aicmiú de réir líon na bprótón sa núicléas, níl sé riachtanach gurbh ionann an dá ordú.
Faoi mhí na Samhna 2016, bhí 118 ndúil san iomlán aitheanta ag Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí, eagraíocht idirnáisiúnta na gceimiceoirí. Tá an chéad 94 cinn acu ar fáil go nádúrtha ar an Domhan, agus is dúile sintéiseacha iad na 24 eile a tháirgtear in imoibrithe núicléacha. Ach amháin, i gcás dúile radaighníomhacha éagobhsaí (radanúiclídí) a dtagann meath orthu go gasta, tá beagnach gach ceann de na dúile ar fáil go tionsclaíoch. Réimse leanúnach staidéir eolaíoch is ea dúile nua breise a fhionnadh agus a shintéisiú.
Cur síos
Is iad na dúile ceimiceacha is éadroime ná an hidrigin agus an héiliam. Cruthaíodh iad i núicléisintéis na hollphléisce le linn na chéad 20 nóiméad i gcroineolaíocht na cruinne i gcóimheas 3:1, a bheag nó a mhór, de réir maise (nó 12:1 de réir líon na n-adamh), mar aon le rianta beaga bídeacha den chéad dá dhúil eile, mar atá, an litiam agus an beirilliam. Rinneadh beagnach gach dúil eile a fuarthas sa nádúr trí mhodhanna nádúrtha éagsúla núicléisintséise. Ar an Domhan, gintear traidhfilín adamh nua go nádúrtha in imoibrithe núicléigineacha, nó i bpróisis chosmaigineacha, mar scealpadh gathanna cosmacha. Thairis sin gintear adaimh de chineál nua go nádúrtha ar an Domhan mar iníon-núiclídí (iníoniseatóip) nuair a thagann meath radaighníomhach ar radanúiclídí.
As na 94 dúil atá ar fáil sa dúlra tá aon iseatóp cobhsaí amháin ar a laghad acu siúd arb é a n-uimhir adamhach 82 nó níos ísle, amach ó dhúil a 43, mar atá, teicnéitiam, agus dúil a 61, mar atá, próiméitiam, nach bhfuil ach iseatóip radaighníomhacha acu. Iseatóip chobhsaí iad siúd nár aithníodh meath radaighníomhach ar bith orthu riamh. Maidir leis na dúile ó Z = 83 (an biosmat) go Z = 94 (an plútóiniam), tá iseatóp ag dúil as gach beart acu, a bheag nó a mhór, atá chomh fadsaolach is gur féidir glacadh leis gur toradh don núicléisintéis réaltach ollnóva é a ghin na miotail throma roimh fhoirmiú ár nGrianchórais. Is í an leathré atá ag biosmat a 209 an leathré is faide atá ag aon núiclíd a dtagann alfa-mheath uirthi, mar atá, 1.9 x 10[sup]19[/sup] bliain. Tá an leathré sin níos mó ná billiún oiread chomh fada ná aois na hollchruinne de réir mar a mheastar, agus mar sin bhí na heolaithe ag ceapadh ar feadh i bhfad gur dúil chobhsaí a bhí sa bhiosmat. Maidir leis na dúile atá níos troime ná an plútóiniam, tagann meath radaighníomhach orthu chomh tapa, agus leathré chomh gearr acu, is nach bhfuil siad ar fáil sa dúlra: mar sin ní mór iad a shintéisiú le heiseamail a fháil.
Uimhir Adamhach
Is ionann uimhir adamhach na dúile agus líon na bprótón i ngach adamh, agus sainmhíníonn sí an dúil. Mar shampla, tá 6 phrótón i núicléas gach adamh carbóin; mar sin is í uimhir adamhach an charbóin ná 6. Scéal eile áfach líon na neodrón: is féidir nach ionann líon na neodrón i ngach núicléas, agus tugtar iseatóip ar na cineálacha éagsúla adaimh nach ionann líon na neodrón iontu cé gurb ionann líon na bprótón, ionas nach ionann maisuimhir na n-adamh sin ach an oiread. Socraíonn líon na bprótón sa núicléas a lucht leictreach freisin, agus is ionann líon na leictreon agus na bprótón i ngach adamh nach bhfuil ianaithe, is é sin nach bhfuair leictreoin ar iasacht ó adamh eile agus nár thug leictreoin ar iasacht d'aon adamh eile ach an oiread. Tá na leictreoin ordaithe ar fhithiseáin adamhacha ar a bhfuil airíonna ceimiceacha éagsúla an adaimh bunaithe. De ghnáth, is beag éifeacht a bhíonn ag líon na neodrón sa núicléas ar airíonna ceimiceacha na dúile (ach amháin i gcás na hidrigine agus an deoitéiriam). Dá bhrí sin, tá airíonna ceimiceacha beagnach mar an gcéanna ag gach iseatóp carbóin toisc go bhfuil 6 phrótón agus 6 leictreon acu, cé go bhféadfadh 6 nó 8 neodrón a bheith ag adamh carbóin, mar shampla. Sin é an fáth go meastar gurb í an uimhir adamhach, seachas an mhaisuimhir nó an meáchan adamhach, an tréith aitheantais atá ag an dúil cheimiceach.
Is ionann uimhir adamhach na dúile, Z, agus líon na bprótón i núicléas an adaimh sin. Tabhair faoi deara go bhfuil leictreon de dhíth le lucht deimhneach leictreach an phrótóin a chealú. Mar sin, is ionann líon na bprótón sa núicléas agus líon na leictreon i néal leictreon an adaimh, agus is ar líon na leictreon a aithnítear saintréithe ceimiceacha an adaimh. Mar shampla, tá 8 bprótón i núicleas gach adamh ocsaigine; mar sin i gcás na hocsaigine, is ionann Z agus 8. Is féidir le hadaimh na dúile céanna líon éagsúil neodrón a bheith sa núicléas acu. Tugtar iseatóip ar na leaganacha den dúil chéanna nach ionann líon na neodrón acu.
Iseatóip
Is adaimh iad na hiseatóip den dúil chéanna (is é sin, leis an líon céanna prótón ina núicléas adamhach), ach a bhfuil líon difriúil neodrón acu. Mar sin, mar shampla, tá trí phríomh-iseatóp carbóin ann. Tá 6 phrótón ag gach adamh carbóin sa núicléas, ach d’fhéadfadh 6, 7 nó 8 neodrón a bheith acu. Ós rud é gurb é 12, 13 agus 14 na huimhreacha maise díobh seo faoi seach, tugtar carbón-12, carbón-13, agus carbón-14 ar na trí iseatóp carbóin, go minic giorraithe go 12C, 13C, agus 14C. Is meascán é an carbón nádúrtha de 12C (thart ar 98.9%),13C (thart ar 1.1%) agus thart ar 1 adamh in aghaidh an trilliún de 14C.
Tá níos mó ná iseatóp cobhsaí amháin ag an gcuid is mó (66 de 94) de na dúile a tharlaíonn go nádúrtha. Seachas na hiseatóip hidrigine (atá difriúil go mór óna chéile i mais choibhneasta - go leor chun éifeachtaí ceimiceacha a dhéanamh), tá iseatóip dúile ar leith beagnach doscartha go ceimiceach.