cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Peidiméid (domhaneolaíocht)
mion|Cerro Amarillo, [[gaineamhlach "Salvador Dalí", Potosí, an Bholaiv ]] Sa domhaneolaíocht, dromchla le fána shéimh a ghearrann isteach sa bhonn mar a n-athraíonn an fhána, mar a tharlaíonn ag bun fána ghéar sléibhe, ag leathnú amach go dtí plána glárach nó abhann.
Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1912
Ba chomórtas iománaíochta í Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1912, a thosaigh ar 19 Bealtaine 1912 agus chríochnaigh ar 21 Samhain 1912. B'í an 26ú comórtas Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann. Bhuaigh Cill Chainnigh an comórtas don séú huair.
Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1911
Ba chomórtas iománaíochta í Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1911, a chríochnaigh ar 28 Iúil 1912. B'í an 25ú comórtas Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann. Bhuaigh Cill Chainnigh an comórtas don cúigiú huair.
Diane Keaton
Is ban-aisteoir Meiriceánach í Diane Keaton. Rugadh í ar an 5 Eanáir 1946. Bhuaigh sí an gradam Ban-Aisteoir Is Fearr sna gradaim Academy i 1978. Bhuaigh sí an gradam Ban-Aisteoir Is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe i 1978 agus i 2004.
Dos Hermanas
Is cathair i gcúige Sevilla na hAndalúise í Dos Hermanas, súite 15 cm ó dheas Sevilla. Tá thart ar 133,000 daoine ina gcónaí ann agus í mar chuid de mhórcheantar uirbheach Sevilla. Ciallaíonn ainm na cathrach 'dhá dheirfiúr" ó bunú na cathrach ag Rí Ferdinand III Caistíl a thugann ómós do Elvira agus Estefanía Nazareno, deirfiúracha Gonzalo Nazareno, ceannasaí tábhachtach airm an rí. Tá tábhacht ar leith ag ola olóige i ngeilleagar na cathrach chomh maith le tionscail seirbhis.
Dancing on Ice (sraith 3)
Is comórtas damhsa teilifíse é Dancing on Ice, a tosaíodh sa Ríocht Aontaithe sa bhliain 2004. Tá sé ar ITV. Thosaigh an tríú sraith ar an 13 Eanáir 2008 agus chríochnaigh sé ar an 16 Márta 2008.
B'iad Robin Cousins, Karen Barber, Nicky Slater, Jason Gardiner agus Ruthie Henshall na breithiúna don sraith seo.
Naomh Aodhán (Maodhóg)
mion|Naomh Aodhán, Wexford Church of the Assumption, South Aisle, [[Harry Clarke|clé]] Easpag Fhearna ba ea Naomh Aodhán (nó Áedan, Aidan, srl) timpeall 550-558. Ceiliúrtar a lá féile ar 31 Eanáir.
Ainm
Aodh an t-ainm baiste a bhí air (nó Aedh, Aed srl nó Hugh i mBéarla).
Thugtaí M’Aodhóg nó Mo Aodh Óg mar ainm ceana air (nó Saint Máedóc of Ferns nó Mogue i mBéarla uaireanta ).
Is ó na focail ar ‘tine’ nó ‘solas’ a tháinig an t-ainm Aodh is cosúil, dia as an domhan thíos. mion|[[Ardeaglais Naomh Aodhán in Inis Córthaidh|clé]]
Ceannaire reiligiúnach
Nuair a d’fhill Aodhán, bhunaigh sé mainistir i bhFearna. Rinneadh easpag ansin de, an chéad easpag ar Fhearna, agus bhí cáil na naofachta agus na féile air.
Níos déanaí, bhunaigh sé mainistir i nDroim Leathan agus ceann eile i Ros Inbhir.
D’éag sé sa bhliain 626. Dearbhaíonn na Beathaí a scríobhadh faoi gur mhór an urraim a bhí ag an bpobal dó i ndeoisí Chille Móire agus Fhearna.
Míorúilti, iontais agus piseoga
• Rinne Aodhán troscadh ar uisce agus ar arán eorna amháin ar feadh seacht mbliana agus dúirt 500 salm in aghaidh an lae,deirtear.
• Ghléas daoine mar bhacaigh le cluain a chur ar Aodhán agus cabhair a lorg uaidh. Thuig Aodhán an méid a bhí déanta acu agus bhronn sé a gcuid éadaí ar bhochtáin a raibh sé tuillte acu.
• Lá agus é ag guí is ag staidéar, rith fia ina threo agus dídean ó chú á lorg aige. Leag sé clár scríofa a bhí aige anuas ar cheann an fhia, agus d’imigh sé ó radharc go dtí gur imigh an cú.
• Bhí amhras ann go raibh beirt fhear a thit san abhainn báite, ach rug Aodhán beo as an uisce orthu.
• Rinne a lucht leanúna gearán faoi nach raibh go leor uisce sa mhainistir acu. Thug sé treoir dóibh crann a leagadh, agus nuair a rinneadar amhlaidh tháinig brúcht uisce ón gcrann. Tugadh tobar Aodháin ina dhiaidh sin air.
• Nuair a bhí gá ann mainistir a thógáil, bheannaigh sé lámha fhir gan oiliúint agus rinneadh saor cloiche as, duine a rinne tógáil agus maisiú ar mhainistreacha Aodháin. mion|[[Ros Mhic Thriúin|clé]]
Trevor Devall
Is aisteoir gutha, fuirseoir agus podchraoltóir Ceanadach é Trevor Jay Devall, a rugadh ar 10 Samhain 1972.
Péigmitít
Carraigeacha doigheartha garbhghráinníneacha le mianreolaíochtaí éagsúla, fiú coimhthíoch, le tiúchain éagsúla tearcdhúl. Baineann siad go minic le staid dhéanach i gcriostalú eibhir i ndingeáin is saileanna, agus faightear mianraí neamhchoitianta ar chaighdeán cloiche lómhaire iontu.
Pierre - Emerick Aubameyang
Is imreoir sacair Francach é Pierre-Emerick Aubameyang a rugadh ar 18 Meitheamh 1989 i Laval. Is ea Pierre Aubameyang a dhead, an tsean imreoir sacair o Gabon. Bhog se chuig Arsenal i mí Eanáir, 2018. Tá an uimhir 14 air a dhroim. Bhí sé ag imirt le Borrusia Dortmund go dtí bog se go dtí Arsenal le haghaidh timpeall ar €64 milliun Is e an duine is tapaidh chun 25 cul a fhaill do Arsenal.
Is imreoir larnach den fhoireann Arsenal agus don fhoireann Gabon.
Thosaigh se ag imirt sacair sinsearacha sa bhliain 2008 agus bhí sé páirteach in acadamh AC Milan go dtí gur bhog se chuig Saint Etienne sa bhliain 2011.
Is ea Aubameyang an imreoir peil is fearr chun peil a imirt le haghaidh Gabon riamh. mion|Aubameyang ag imirt le Borrusia Dortmund|alt=|clé
Ar 19 Bealtaine, 2022, d’fhógair Patrick-Emerick Aubameyang go hoifigiúil go raibh sé ar scor idirnáisiúnta tar éis 73 caipín agus 30 cúl a scóráil.
Rudolf Ernst Peierls
Fisicí teoiriciúil a rugadh i mBeirlín ab ea Rudolf Ernst Peierls (5 Meitheamh 1909 - 19 Meán Fómhair 1995). Rinne sé taighde ar fheidhmiú na teoirice candamaí ar sholaid is na hiarmhairtí maighnéadacha. Duine d'fhoireann Thionscadal Manhattan i rith an dara cogadh domhanda chun an buama adamhach a shaothrú.
Achair
Is baile fearainn suite i gContae na Mí é Achair.
Ard Cath
Is baile suite i gContae na Mí é Ard Cath.
1977 (albam)
Is albam ón bhanna Ash é 1977, a bhí eisithe ar an 6 Bealtaine 1996.
Lucas Torreira
Imreoir sacair Uraguach is ea Lucas Sebastián Torreira Di Pascua (IPA: ˈlukas toˈreiɾa) a rugadh ar 11 Feabhra 1996). Imríonn sé le haghaidh Arsenal i lár na páirce. Beag se o Sampadoria i mí Lúnasa 2018 le haghaidh 25 million. Sa bhliain 2018 thosaigh sé ag imirt ar fhoireann náisiúnta Uragua chomh maith.
1977 (albam)
Traic Liosta
Gach amhrán le Wheeler, ach amháin iad le nótaí.
An Aitinn Bhuí
Is baile suite i gContae na Mí é an Aitinn Bhuí.
Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1910
Ba chomórtas iománaíochta í Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1910, a chríochnaigh ar 20 Nollaig 1910. B'í an 24ú comórtas Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann. Ghlac 5 fhoireann páirt. Bhuaigh Loch Garman an comórtas don chéad uair.
Club Universidad Nacional
Is club peile sraithe Mheicsiceo é Club de Fútbol Universidad Nacional A.C., ar a dtugtar Pumas de la UNAM, Pumas UNAM, UNAM, nó Pumas, atá bunaithe i Ciudad Universitaria i gCathair Mheicsiceo. Club Universidad Nacional ionadaíonn Ollscoil Náisiúnta Uathrialach Mheicsiceo (UNAM) agus seinneann siad a gcuid cluichí baile ag Estadio Olímpico Universitario, atá suite ar phríomhchampas UNAM.
Tá Universidad Nacional ar cheann de na clubanna is coitianta i Meicsiceo. Bhuaigh siad seacht gcraobh Primera División agus ceithre theideal idirnáisiúnta.
Peilbheas cnámhach
An fáinne cnámh a chumann crios na ngéag do na géaga íochtaracha chun fórsaí a tharchur uathu siúd don stoc. Cuimsíonn sé dhá chnámh cromáin, an sacram is an gimide. Tugann sé ceangal do mhatáin an stoic is na ngéag íochtarach.
Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1909
Ba chomórtas iománaíochta í Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1909, a chríochnaigh ar 12 Nollaig 1909. B'í an 23ú comórtas Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann. Bhuaigh Cill Chainnigh an comórtas don ceathrú huair.
Mór-Ríoghain
Is bandia i Miotaseolaíocht na nGael í Mór-Ríoghain (Sean-Ghaeilge Morrígan, Morrígu, Meán-Ghaeilge Mórrígan).
Sanasaíocht
Níltear ar aon ghuth faoi bhrí a hainm. B'fhéidir é go bhfuil fréamh Ind-Eorpach ann sa chuid Mor, le brí sceimhle nó gránnachas, gaolmhar leis an Sean-Bhéarla maere (a caomhnaítear fós san fhocal "nightmare" ); nó leis an Lochlannach mara agus an Sean-OirSlavach "mara" (tromluí). Is féidir é a athchruthú as Prótai-Ceiltis mar *Moro‑rīganī‑s. Is é an díorthú seo atá chun cinn i measc scoláirí an lae inniu.
I ré na Meán-Ghaeilge, litríodh an t-ainm Mórrígan, le síneadh fada ar an o. D'fhraomhódh seo ó fhocal Próta-Ceiltis *Māra Rīganī-s. Chreid Whitley Stokes ámh gur shanasaíocht choitianta bhréagach é seo.
Sa lá atá inniu ann, rinneadh iarrachtaí Morrígan a cheangal le pearsa Litríocht na Breatnaise, Morgan le Fay ón Matter of Britain. San ainm seo, is amhlaidh go bhfuil mor fréamhaithe ó "mor" (muir) na Breatnaise. Tagann na hainmneacha ámh ó chultúir agus chraobhacha Ceilteacha éagsúla.
Cogadh
Tá Mór-Ríoghain bainte go formhór le cogadh agus cinniúint, go háirithe le tuar bás nó bua cogaidh. Sa leabhar ceannasach "The Ancient Irish Goddess of War" le W. M. Hennessy, scríofa in 1870, cuireadh an léamh seo faoi bhuanréim. Sa ról seo, tagann sí i láthair mar bhadhbh i riocht caróige/préacháin. Spreagann sí laochra ina ngaiscí cróga, agus tugann sí cabhair chun naimhde a chloí, bíodh sin ach go hannamh. Feictear í ag glanadh na n-éadaí fuilsmeartha a raibh sa chiniúint bás d'fháil. Sa lá atá inniu ann, léitear í mar bhandia cogaidh agus mar thaispeánadh den domhan, go háirithe a seasamh do choimirceoir na tíre agus a daonna.
Flaitheas
Tá gaol aici freisin le flaitheas, an talamh agus beithígh. D'áitigh Máire Herbert "war per se is not a primary aspect of the role of the goddess". Mhol Herbert: "her activities have a tutelary character. She oversees the land, its stock and its society. Her shape-shifting is an expression of her affinity with the whole living universe". Thug Patricia Lysaght faoi ndeara go léirítear sa scéal Cath Maige Tuired gur "coimirceoir leas a daonna" í agus go bhfuil sí gaolta le cogadh agus torthúlacht. De réir Phrionsais Mhic Cana, tá an bandia in Éirinn "primarily concerned with the prosperity of the land: its fertility, its animal life, and (when it is conceived as a political unit) its security against external forces". Mar an gcéanna, scríobh Maria Tymoczko "The welfare and fertility of a people depend on their security against external aggression" agus thug faoi ndeara "Warlike action can thus have a protective aspect".
Peilbheas
An réigiún is íochtaraí de chuas an bhoilg. Cuimsíonn sé cuid den chonair ghastraistéigeach (cornaí na stéige bige, an aipindic, an drólann shiogmóideach is an reicteam), cuid den chóras úiríneach (an lamhnán), cuid de na horgáin inmheánacha atáirgthe (na hubhagáin is an bhroinn sa bhean, an vas deferens, na saicíní seamhnacha is an fhaireog phróstatach sa bhfear).
Mór-Ríoghain
Trí-bhandia
Go minic, luaitear Mór-Ríoghain i dteannta lena deirfiúracha mar trí-bhandia, darb ainm "an triúr Morrígna". Is aithreach é ballraíocht an tré: uaireanta is iad Badhbh, Macha agus Neamhain atá ann, agus uaireanta Badhbh, Macha agus Anand. Creidtear gurbh iad triúr an bandia céanna. These triple appearances are partially due to the Celtic significance of threeness. Thagadh Mór-Ríoghain ar an bhfód ina haonar, ámh, agus a hainm inmhalairtithe le Badhbh.
Mazabuka
Is baile i gCúige ó Dheas Shaimbia é Mazabuka. Tá an baile suite siar ó dheas ó Lusaka, agus téann Bóthar Lusaka-Livingstone agus an iarnród chuig Livingstone fríd. Tá an baile lonnaithe ar imeall thoir theas bhogach Kafue Flats. clé|mion|Iarnród Mazabuka Is ón fhocal Tonga "Twazabuka" nó "Kuzabuka", rud a chiallaíonn "Trasna na habhann" a thagann an t-ainm Mazabuka. Creidtear gur cumadh an t-ainm i ndiaidh don tréibh Tonga abhainn Magoye a thrasnú le linn a n-imirce.
Trailer
Is mionalbam ón bhanna Ash é Trailer, a bhí eisithe ar an Deireadh Fómhair, 1994.
Wilfred Owen
B'fhile Sasanach é Wilfred Edward Salter Owen a rugadh ar an 18 Márta 1893 i Oswestry, Shropshire 4 Samhain 1918).
Mór-Ríoghain
Bansidhe
Sa bhéaloideas níos deireanaí, tá aici leis an mbansidhe. Deir Patricia Lysaght: "In certain areas of Ireland this supernatural being is, in addition to the name banshee, also called the badhb".
Mazabuka
D'fhás an baile thart ar phlandálacha cána siúcra, agus faoi láthair is Zambia Sugar (Eastát Nakambala á reáchtáil ag Illovo Sugar) an táirgeoir siúcra is mó sa tSaimbia. Tá Mazabuka suite in aice le Limistéar Comhantais Mwanachingwala. Meastar go raibh a 35,000 duine ina gcónaí ann i 2000.
Mór-Ríoghain
Fianna
Moladh freisin go raibh sí gaolta leis na fianna, agus is amhlaidh go raibh na dreamanna seo tiomnaithe di. Ba iad "bands of youthful warrior-hunters, living on the borders of civilized society and indulging in lawless activities for a time before inheriting property and taking their places as members of settled, landed communities". Más fíor, is amhlaidh go   n-adhrtaí í mar an gcéanna le dreamanna Perchta.
Mazabuka
Tagairtí
<references group="" responsive="">
Mór-Ríoghain
Tíreolaíocht
Tá fulacht fiadh i gContae Thiobraid Árann darb ainm Fulacht na Mór Ríoghna. B'fhéidir é go bhfuil nasc anseo leis an triúr cailleach miotaseolaíochta, a d'ullmhaigh an béile feoil madra, a mheall Cú Chulainn go dtí a bhráta
Tá dhá chnoc ann i gContae na Mí darb ainm Dá Chíoch na Morriogna, a mholtar gur choimirceoir í, i gcomórtas le hAnu, a bhfuil a cnoic féin aici, Dá Chích Anann in Contae Chiarraí. Is iad Áine agus Grian bandéithe eile a bhfuil a leithéid de chnoic ainmnithe astu i gContae Luimnigh. I dteannta le coimirceacht, is déithe na gréine iad beirt.
Léamha agus gluaiseanna
Is iad na tagairtí is luaite atá an do Mhór-Ríoghain ná léamha i lámhscríbhinní Laidine, agus i ngluaiseanna (bailiúcháin léamh). I lámhscríbhinn na 9ú haoise as an Vulgáid le leagan den Leabhar Íseáia, aistrítear an focal Eabhraise Lilith le Lamia. Tá léamh ann a chur le fios gurb é sin "arracht i riocht mná, 'sé sin, morrígan". Cuireann Sanas Chormaic (9ú haois), agus léamh sa lámhscríbhinn H.3.18 freisin, le fios gurb é brí an focal iolra gudemain ná morrígna. Deir Gluais Uí Mhaol Conaire gurb í Macha ar cheann den triúr morrígna.
Scéalta Miotaseolaíochta
Sa chnuasach bréagstairiúil na 12ú haoise Leabhar Gabhála na hÉireann, luaitear Mór-Ríoghain i measc na dTuath Dé Danann, mar iníon Ernmais ua Nuada.
Ba iad an chéad triúr iníonacha Earnmais ná Ériu, Banbha, agus Fódhla. Ba iad an triúr iníonacha Earnmais eile ná Badhbh, Macha, agus Mór-Ríoghain féin. Deir rann áirithe go raibh siad triúr saibhir, "springs of craftiness" agus "sources of bitter fighting". Deirtear gurbh Anand ainm eile a bhí ar Mór-Ríoghain, agus go raibh trí mahc aici, Glon, Gaim, and Coscar. De réir Seathrúin Chéitinne, d'adhair Ériu, Banbha, agus Fódhla faoi seach Badhbh, Macha, agus Mór-Ríoghain.
Ar oíche Shamhna, choinnigh sí coinne leis an Daghdha roimh Chath Maighe Tuireadh in éadan na bhFomhóraigh. Bhí sí á ní féin san abhainn Unius, cos amháin ar a dá thaobh an. I bhfoinsí áirithe, deirtear gur chruthaigh sí an abha. Tar éis dóibh gnéas a bheith acu, gheall Mór-Ríoghain go ngairfeadh sí draoithe na hÉireann chun geasa a chur ar son na dTuath Dé Danann, agus rí na bhFomhórach, Indech, a chloígh. Insítear go mbéarfadh sí dhá lán doirn dá chuid fola agus iad a chuir san abhainn úd (insítear níos deireanaí ámh, gur mharaigh Oghma Indech).
Ag tús an chatha, d'fhiafraigh ceannaire na dTuath Dé, Lú, díobh cén cumhacht a bhíodh acu uile. Is deacair freagair Mór-Ríoghna a thuiscint, ach is amhlaidh gur thóir agus scriosadh a bhí i gceist. Ar láthair an chatha, chan sí dán agus ar an dtoirt, díríodh na Fomhóraigh isteach san fharraige. Tar éis an chatha, chan sí dán eile ag ceiliúradh an bhua agus ag tuar deireadh an domhain.
I scéal eile, mheallaign sí tarbh de bhean darbh ainm Odras. Lean Odras í go dtí an tAos Sidhe tríd Uaimh na gCat ag Cruachan. Agus Odras tite ina codladh, thiontaigh Mór-Ríoghain ina lochán uisce í, a thaosc isteach sa Sionainn.
An Rúraíocht
Is sa Rúraíocht a fheictear Mór-Ríoghain mar dhuine aonair don chéad uair, ina bhfuil caidreamh thíos seal, thuas seal aici le Cú Chulainn.
Bhuail Cú Chulainn le Mór-Ríoghain agus í ag díbirt bearaigh óna thalamh, ach níor aithin sé í. Thug sé masla di in aineolas a cuma mar coimirceoir. Sula raibh sé in ann í a ionsú, d'eitil sí go géag gar di i riocht éin dhuibh. D'aithin Cú Chulainn ansin í, agus dúirt nach mhaslódh í dá n-aithneodh. Dhearbhaigh sé nárbh fhéidir léi é a díobháil a dhéanamh air, agus mar fhreagairt, thug sí tuair chogaidh dó agus tairngreacht a bháis ann. Dúirt sí leis, 'is ag cosaint do bháis atáim; agus beidh mé ann.'
Thosaigh Méabh ionsú ar Ulaidh chun an Donn Cuailnge a ghoid. Maraon le Alecto na bhFúr Gréagach, tháinig Mór-Ríoghain chuig an tarbh i riocht préacháin, agus mhol sí dó éalú.
Agus Cú Chulainn i mbun Ulaidh a chosaint ag áthanna in éadan laochra Mhéabha, tháinig Mór-Ríoghain chuige i riocht mná óige. Thairg sí a grá agus cabhair chatha, ach dhiúltaigh sé í. Mar fhreagairt, chuir sí isteach air, i riochtaí eascainne, mac tíre, agus bodóige báine dearg-chluasaí, de réir a foláireamh. D'ainneoin seo, ghortaigh Cú Chulainn í i ngach riocht agus chloígh a chéilí comhraic. Ina dhiaidh sin, tháinig sí chuige i riocht seanmhná ag crú bó, agus na trí chréacht ar a corp mar a fhulaing a reachta ainmhithe. Thóg sí trí dheoch bhainne do Chú Chulainn. Bheannaigh sé í as ucht na ndeochanna, agus cneasaíodh a créachtaí. Bhí aiféala air, ámh, gur bheannaigh, mar is léir ón gcomhrá a leanas: "Dúirt tú liom tráth,' ar sí, 'nach leigheasfá mé choíche.' 'Dá dtuigfinn gur tú a bhí ann,' ar Cú Chulainn, 'ní leigheasfainn riamh.'" Agus na hairm cruinnithe don chath deireanach, rinne sí fáistine ar an ár le teacht.
I leagan amháin de bhás Chú Chulainn, agus é ag marcaíocht chun dul i ngleic leis a naimhde, bhuail sé le Mór-Ríoghain i riocht caillí ag ní in áth a chathéide, tuar a bháis.
Seanscéalta Artúracha
Rinneadh iarrachtaí le déanaí Morgan le Fay a nascadh le Mór-Ríoghain. Tagann Morgan aníos in Vita Merlini ("Saol Mherlin") le Geoffrey of Monmouth san 12ú haois. Sna seanscéalta Artúracha, amhail Sir Gawain and the Green Knight, cuirtear Morgan i láthair mar dhroch-chailleach a chuir an-anró agus an-bhaol ar ann laoch Gawain. Cuirtear Morgan i láthair freisin mar chluanaí fear, a raibh an-chuid coinne gnéasúla le Merlin. Bhíodh go leor cumhachta aici ar dhaoine, go leas nó dochar pearsana eile.
Is léir ámh nach bhfuil gaol ann idir an mbeirt, in ainneoin thionchar an bhandia níos sine ar údair an phearsa liteartha, Morgan. Molann scoláirí amhail Rosalind Clark nach gaolta iad na hainmneacha dá laghad. Tá an t-ainm Breatnaise "Morgan" fréamhaithe ó fhocail na mara, ach "Mor-" na Gaeilge fréamhaithe le "sceimhle", nó b'fhéidir "mór"; féach Sanasaíocht thuas.
Baile Uilcín
Is baile fearainn suite i gContae na Mí é Baile Uilcín.
Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1908
Ba chomórtas iománaíochta í Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1908, a chríochnaigh ar 21 Meitheamh 1909. B'í an 22ú comórtas Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann. Bhuaigh Tiobraid Árann an comórtas don ochtú huair.
An Bóthar Mín
deas|250px|thumb|An Bóthar Mín Is paróiste suite i gContae na Mí é an Bóthar Mín.
Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1907
Ba chomórtas iománaíochta í Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1907, a chríochnaigh ar 21 Meitheamh 1908. B'í an 21ú comórtas Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann. Bhuaigh Cill Chainnigh an comórtas don tríú huair.
Péintéireacht aicrileach
Ealaín le péinteanna plaisteacha, bunaithe ar pholaimeataicrealáit meitile i mbiotáille mianra. Triomaíonn siad go luath, agus bíonn níos cobhsaí ná uiscedhathanna nó oladhathanna. Ach tá pictiúir a rinneadh leo sna 1960idí ag meathlú faoi seo is imní ar na húinéirí.
Baile Bháigh
Is baile fearainn suite i gContae na Mí é Baile Bháigh.
Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1906
Ba chomórtas iománaíochta í Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1906, a chríochnaigh ar 27 Deireadh Fómhair 1907. B'í an 20ú comórtas Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann. Bhuaigh Tiobraid Árann an comórtas don seachtú huair.
Seán Ó Súilleabháin
Is cainteoir dúchais Gaeilge agus gníomhaí teanga é ar feadh a shaoil, chuaigh Seán isteach i gCoimisiún Béaloidis na hÉireann i 1935. Rugadh é i gCiarraí i 1903 agus rinneadh múinteoir scoile náisiúnta de i 1923, ag obair mar mhúinteoir`i gCill Chainnigh agus i Mount Sion i bPort Láirge. Ba le linn a thréimhse i bPort Láirge a chuir sé tús lena chuid oibre ar an mbéaloideas mórchóir. Thug sé taifeadán leis gach Satharn isteach i seandaoine i dteach “Siúracha na mBocht”. Ó na scéalta a bhailigh sé ó dhaoine scothaosta, d’fhoilsigh sé "An Lóchrann" i 1930-31. Bheadh ​​sé seo an fhormáid chéanna a d'úsáidfeadh sé le "Bailiúchán na Scol" i 1937.
Tar éis dó BA sa Léann Ceilteach a chríochnú i 1934 agus máistreacht a leanúint ina dhiaidh sin i 1935, ba é Seán an chéad ghníomhaí le Coimisiún Béaloideas na hÉireann. Bhí baint mhór aige leis an "The School'sSchool's Collection" a chruthú i 1937, mar mhúinteoir scoile, thuig sé conas scéim chomh géar sin a rolladh amach. Thaistil sé an tír ag cur comhairle ar mhúinteoirí maidir le cur i bhfeidhm na scéime sna scoileanna. D'oibrigh sé go dlúth freisin le lucht tacaíochta na scéime, An Roinn Oideachais, agus Eagraíocht Múinteoirí Náisiúnta na hÉireann. Thiomsaigh sé treoirlínte ar na cineálacha scéalta agus ábhar ba chóir a bhailiú, lena n-áirítear sraith ceisteanna faoi chaoga a cúig ceannteideal a dearadh chun ábhar luachmhar a fháil ó na faisnéiseoirí. D'eagraigh sé na treoirlínte seo i leabhrán darb ainm "Béaloideas agus Traidisiún na hÉireann", a d'eisigh sé do na scoileanna go léir a raibh baint acu leis an tionscadal.
Péintéireacht mhionphictiúr
Téarma a úsáidtear do mhaisiúcháin i lámhscríbhinní is mionphortráidí a bhíodh an-choitianta i Sasana aimsir Eilís I.
Beigthigh
thumb|right|Cé go bhfuil [[Mainistir Bheigthí suite gar don sráidbhaile, tá sí le fáil ar thaobh thiar na Bóinne.]] Is sráidbhaile agus baile fearainn atá suite i gContae na Mí é Beigthigh (Bective).
Baile an Cheantaigh
Is baile suite i gContae na Mí é Baile an Cheantaigh(Kentstown i mBéarla).
Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1905
Ba chomórtas iománaíochta í Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1905, a chríochnaigh ar 15 Meitheamh 1907. B'í an 19ú comórtas Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann. Bhuaigh Cill Chainnigh an comórtas don dara huair.
Péintéireacht choirte
Earra traidisiúnta ealaíne Bhundúchasaigh na hAstráile. Fíoracha daoine is ainmhithe, uaireanta stílithe go geoiméadrúil is uaireanta nádúraíoch, péinteáilte ar phíosaí coirte le cruthanna neamhrialta. Cruthaíodh iad i gcomhair searmanas draíochta nó reiligiúnda nó fáiltithe den chuid is mó, ach ar chúiseanna aestéitiúla freisin uaireanta.
Josip Belušić
Ba aireagóir Cróiteach é Josip Belušić, a rugadh 12 Márta 1847 in Županići, Labin, in Impireacht na hOstaire (an Chróit anois). Tá sé ar eolas mar gheall ar an luasmhéadar a chumadh.
Rugadh é in Županići, in aice le Labin. Rinne sé staidéar i Vín. Bhí Belušić ina ollamh i Koper agus Trieste. Paitinníodh sé a luasmhéadar i 1888 agus chuir i láthair é ag Aonach an Domhain 1889 i bPáras.
D’éag Belušić ar 8 Eanáir 1905 i Trieste, áit ar bhog James Joyce, a bhí ag múineadh i Pula ag an am sin, bliain roimhe sin.
Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1903
Ba chomórtas iománaíochta í Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1903, a chríochnaigh ar 12 Samhain 1905. B'í an 17ú comórtas Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann. Bhuaigh Corcaigh an comórtas don séú huair.
Baile Nua na Manach
Is baile fearainn suite i gContae na Mí é Baile Nua na Manach.
Dancing on Ice (sraith 4)
Is comórtas damhsa teilifíse é Dancing on Ice, a tosaíodh sa Ríocht Aontaithe sa bhliain 2004. Tá sé ar ITV. Thosaigh an ceathrú sraith ar an 11 Eanáir 2009 agus chríochnaigh sé ar an 22 Márta 2009.
B'iad Robin Cousins, Karen Barber, Nicky Slater, Jason Gardiner agus Ruthie Henshall na breithiúna don sraith seo.
Séamus Ó Duilearga
Feictear Seamus Ó Duilearga mar dhuine de na daoine is mó tionchair i gcaomhnú agus in athbheochan na Gaeilge. Mar gheall ar a thiomantas do bhéaloideas na hÉireann chuir sé aithne is fearr ar scoláirí Gaeilge ar domhan.
Bhí Seamus ina bhall bunaitheach de Chumann Béaloideas na hÉireann (1926), Institiúid Béaloideas na hÉireann (1930-1934) agus Choimisiún Béaloideas na hÉireann (1935-1970). Sa lá atá inniu ann, leanann obair na gcomhlachtaí seo faoi choimirce an Bhailiúcháin Náisiúnta Béaloidis in Ionad Delargy UCD do Bhéaloideas na hÉireann i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath ina bhfuil níos mó ná 4 mhilliún mír de bhéaloideas comparáideach, eitneolaíocht, agus míreanna ó réimsí gaolmhara.
Thaistil céimí sa staidéir Cheiltigh ar fud an domhain chun cuairt a thabhairt agus foghlaim faoi bhéaloideas agus cartlanna litríochta traidisiúnta. D’fhill sé ar Éirinn cinnte go raibh ar an tír bailiúchán náisiúnta a chruthú de thraidisiún na tíre de chomhréireanna comhchosúla, go deimhin de chomhréireanna níos suntasaí leis na bailiúcháin ar bhuail sé leo agus é ag taisteal. Is tríd an staidéar seo a rinneadh an chéad saothar de chuid Chumann Béaloideas na hÉireann agus Coimisiún Béaloideas na hÉireann a raibh sé ina bhall bunaitheach de ná Scéim Bhailiúcháin na Scol i 1937.
Cill Mhaighneann, Contae na Mí
Is sráidbhaile suite i gContae na Mí í Cill Mhaighneann.
Creidne
Caidreamh colach
Tá seanscéal an maidir le Conaille Muirtheimne a deir go raibh triúr mac ag Conall Constamail mac Finnchada, darbh ainmneacha Rúntar, Glass agus Ímda (eapainmneacha den Dál Rúntar, Glasraige agus Dál nÍmda) lena iníon féin, Creidne. De bharr náire, dhíbir sé í agus a mic. Throid sí in éadan a tuistí agus tar éis deoraíocht le seacht mbliana, rinneadh sa deireadh síocháin.
Long oiliúna
Long oiliúna na Seirbhíse Cabhlaigh is ea Creidne. Bhí sí i seirbhís ó 1975 go 1980 idir Asgard I agus Asgard II, agus arís tar éis cailleadh an Asgard II in 2008.
Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1902
Ba chomórtas iománaíochta í Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1902, a chríochnaigh ar 11 Meán Fómhair 1904. B'í an 16ú comórtas Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann. Bhuaigh Corcaigh an comórtas don cúigiú huair.
Péint
Ábhar daite a mbíonn dhá chomhábhar ann, an lí is an meán. Úsáidtear í chun maisithe, chun clúdach cosanta a chur ar dhromchlaí foirgneamh is eile, agus i bpéintéireacht. Díorthaítear líocha ó chréanna (cosúil le hócar buí), mianraí (cosúil le malaicít) is dathanna orgánacha, agus le 150 bliain, ábhair shaorga. Táirgtear iad seo mar phúdair, agus easraítear iad sa mheán (ola mar shampla). Sa 20ú céad rinneadh an-chuid forbairtí i bpéinteanna is a ndéantúsaíocht chun go dtriomódh siad go tapa, go mbeadh siad dófhriotaíoch frithchreimeach, oiriúnach do dhromchlaí éagsúla taobh istigh is amuigh, agus raon leathan dathanna ar fáil.
Péintéireacht ola
mion|The Shipwreck ó [[Francis Danby, pictiúir ola atá ann]] Modh péintéireachta agus ola cosúil le hola rois sa phéint a thriomaíonn í. In úsáid ó aimsir impireacht na Róimhe chun sciatha a mhaisiú is a leithéid. Tháinig sí chun foirfeachta i bpéintéireacht pictiúr sa 15ú céad.
Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1899
Ba chomórtas iománaíochta í Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1899, a chríochnaigh ar 24 Márta 1901. B'í an 13ú comórtas Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann. Bhuaigh Tiobraid Árann an comórtas don cúigiú huair.
Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1900
Ba chomórtas iománaíochta í Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1900, a chríochnaigh ar 21 Meitheamh 1902. B'í an 14ú comórtas Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann. Bhuaigh Tiobraid Árann an comórtas don séú huair.
Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1898
Ba chomórtas iománaíochta í Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1898, a chríochnaigh ar 25 Márta 1900. B'í an 12ú comórtas Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann. Bhuaigh Tiobraid Árann an comórtas don ceathrú huair.
Péintéireacht radharc mara
mion|Calais Pier, Joseph Turner, 1803 Cineál péintéireachta a bhí faoi rath san Ollainn sa 17ú céad, a léirigh tábhacht na tráchtála le tíortha thar lear d'eacnamaíocht na tíre. Ardphéintéir sa chineál seo ab ea an Sasanach Joseph M. W. Turner sa 19ú céad, agus cáil mhór ar an bhfarraige stoirmiúil i gCalais Pier (Cé Calais, 1803) is an longbhriseadh i The Wreck of a Transport Ship (Briseadh Long Iompair, c 1810) leis.
Peinicillin
Antaibheathach atá sa pheinicillin a dhéanann daoine a chosaint ar ghalair. Frithbheathach a tháirgeann an caonach liath Penicillium is ea é.
I 1928 thug Alexander Fleming faoi deara gníomhaíocht an chaonaigh ar an mbaictéar stafalacocas nuair a truaillíodh a phláta saothráin leis an gcaonach liath.
Roinn an triúr acu, Fleming, Florey agus Chain, Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1945.
Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1897
Ba chomórtas iománaíochta í Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1897, a chríochnaigh ar 20 Samhain 1898. B'í an 11ú comórtas Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann. Bhuaigh Luimneach an comórtas don chéad uair.
Peipsin
Einsím díleáite atá i láthair i súlach gastrach na veirteabrach, a dhíleánn an phróitéin sa chothú ina polaipeiptídí d'fhaid éagsúla. Táltar isteach i gcuas an ghoile í i bhfoirm na pró-einsíme neamhghníomhaí, peipsinigin, agus gníomhachtaítear í seo ina peipsin ag an aigéad hidreaclórach (HCl) sa súlach gastrach. Bíonn sí gníomhach i dtimpeallacht aigéadach seo an ghoile. Fuarthas 7 bpeipsin ghaolmhar sa duine.
Cineál Eoghain
Géag de chuid Uí Néill an Tuaiscirt ba ea Cineál Eoghain (Sean-Ghaeilge Cenél nEógain). Eoghan mac Néill Naoighiallaigh ba ea a shinsear, mar a maíodh. Ar dtús, bhíodh siad lonnaithe in Inis Eoghain, agus a phríomhchathair ag Aileach i gContae Dhún na nGall an lae inniu. Faoi bhrú a ngaol, Cineál Chonaill, bhogadar de réir a chéile soir i gcontaetha Thír Eoghain agus Contae Dhoire isteach, ag brú na gCruithne soir thar an mBanna, agus ag briseadh isteach ar na hOirialla taobh thiar de Loch nEathach.
Faoin 11ú haois, bhí a n-ionad cumhachta bogtha as Aileach go dtí Tulach Óg lasmuigh den Chorr Chríochach, Contae Thír Eoghain. Faoin 12ú haois, bhí Inis Eoghain cloíte ag Cineál Chonaill. Ba chuma le Cineál Eoghain, ámh, óir go raibh ríocht chumhachtach bunaithe acu darbh ainm Tír Eoghain, ag a mhéad is mó ann Chuntar Thír Eoghain, chomh maith le codanna de chontaetha Dhoire, Dhún na nGall, Fhear Manach, Mhuineachán agus Ard Mhacha.
Seo a leanas liosta de phríomhchlanna Cineál Eoghain:
Clann Néill
Tá an sloinne Ó Néill fréamhaithe ó Niall Glúndub, ach tá Clann Néill ainmnithe as a sheanathair Niall Caille. Ba iad muintir Uí Néill agus Mhic Lachlainn, de shliocht an ghéaga seo, ina bpríomhchlanna Chineál Eoghain. Chloígh Uí Néill Mhic Lachlainn ámh sa bhliain 1241 ach tháinig Uí Néill ina n-aonar chun cinn sa Cineál.
Clann Aodha Bhuí
Géag de Clann Néill í Clann Aodha Bhuí, agus Aodh Méith Ó Néill, rí Thír Eoghain ón mbliain 1196 go dtí 1230, a sinsear. Niall Rua ba ea dheartháir Aodha Mhéithe, rí Thír Eoghain agus rí Uladh le mí amháin tar éis bhás a dhearthár.
Ainmníodh an chlann as Aodh Buí Ó Néill (1260–83), garmhac Aodha Mhéithe, agus an rí deireanach ar a glaodh rí Ailigh air. Aodh Buí was most notable for his close co-operation le hIarlacht na nUladh. Níos deireanaí, tháinig Clann Aodha Bhuí chun cinn in oirthear na nUladh, tar éis titim na hIarlachta de bharr ionradh Edward Bruce. Bhí Henry Ó Néill den teaghlach seo ina rí Uladh ón mbliain 1325 go dtí 1344, agus Art Ó Néill ó 1509 go 1514.
Clann Domhnaill
Dún na nGall ba ea áit dúchais Chlann Domhnaill, ach bhogadar níos deireanaí soir i dTír Eoghain isteach. Meastar gurbh é a sinsear é Domnall mac Aodha Fhionnliath and Gormlaith Rapach ní Mhuireadhaigh mhic Eochadha, rí Uladh.
Clann Bhirn
De shliocht í Clann Bhirn de Bhearn mac Ruaidhrí mhic Mhurchadha mhic Mhaoil Dúin mhic Aodha Alláin. Bhí an chlann lonnaithe i Muintir Bhirn (Dún Geanainn Íochtarach) agus ' Teallach Ainbhith (An Srath Bán Íochtarach).
Cineál Fhearghasa
Fearghas mac Eoghain mhic Néill Naoighiallaigh ba ea sinsear Chineál Fhearghasa (Cenél Feargusa). Tugtar an t-ainm Cineál Chaolbhaidh (Cenél Coelbad) orthu uaireanta, trína mac, Chaolbhadh. Bhí cónaí orthu i nInis Eoghain, ach chuaigh siad i ndiaidh Chineál Bhinnigh chuig Tulach Óg, áit a d'éirigh siad ina dtiarnaí Thír Eoghain.
Cineál Bhinnigh
Eochaidh Binneach mac Eoghain ba ea sinsear Chineál Bhinnigh (Cenél mBinnigh). An chéad chlann Chineál Eoghain ba ea iad a ndeachaigh as Inis Eoghain, ag dul thar fhrithbheartaíocht na gCiannacht (tuaisceart Dhoire) agus in iarthar Oiriall isteach, ag cur á dhéanamh an ruaig ar roinnt clanna na nOiriall (Uí Thoirtre agus Fir Lí) go dtí taobh oirthear na Banna.
Tá na cineáil a leanas síolraithe ó Chineál Bhinnigh:
Cineál Mhaoin
Maon mac Murchadha mhic Eoghain ba ea sinsear Chineál Mhaoin (Cenél Maín). Sa 14ú haois, cuireadh an ruaig ar an gclann seo trasna an Fheabhail ag muintir Uí Dhomhnaill go dtí an Srath Bán.
Cineál Fhearadhaigh
Fearadhach mac Muireadhaigh ó Eoghain ba ea sinsear Chineál Fhearadhaigh (Cenél Feradaig), agus faoin 12ú haois, bhí cuid mhór de Thír Eoghain faoina smacht, agus bhí a dtionchar go domhain i bhFear Manach isteach. Faoi lár na 14ú haoise, bhí a gcuid cumhachta i bhFear Manach briste ag clann Mhic Uidhir.
Cineál Tiarnaigh
Tiarnach mac Muireadhaigh ó Eoghain ba ea sinsear Chineál Tiarnaigh (Cenél Tigernaig), go go ndeirtear i Leabhar Bhaile an Mhóta gur mac Eoghain é.
Cineál Mhic Earca
Muircheadhach ó Eógain, aitheanta fosta mar Mhuircheadhach Mac Earca as a mháthair, ba ea sinsear Chineál Mhic Earca (Cenél Mac Earca). Nuair a mharaigh fir Cineál Fhearadhaigh Máel Fithrich mac Áeda Uaridnaigh, b'éigean dóibh lonnú i gClochar, Tír Eoghain.
Clann Conchúir Magh Ithe
As Maigh Íotha a tháinig Clann Chonchúir Mhaigh Ithe, ó dhúchas sular bhog siad chuig Doire, agus iad i ceannas Tuath Uí Chatháin ann. Síolraithe a bhí siad ó Chonchúir mac Fergaile, é féin de shliocht Mhuircheartaigh Mhic Earca, bunaitheoir Cineál Mhic Earca.
Clann Diarmada
Tá Clann Dhiarmada síolraithe ó Chlann Chonchúir Mhaigh Íotha. Deirtear go bhfuil Clann Diarmada i gContae Dhoire ainmnithe asti.
Uí Chatháin an Rúta
Géag de chlann Uí Chatháin a lonnaigh in oirthuaisceart Doire agus iarthuaisceart Aontroma ba ea Uí Chatháin "an Rúta". Bhíodh siad in iomaíocht le Mhic Quillan, a bhí i seilbh ann rompu. Briseadh cumhacht Mhic Quillan agus laghdaíodh Uí Chatháin, agus tháinig clann Mhic Dhomhnaill chun cinn dá bharr.
Tá an dá chlann Albacha, Both Chanain agus Mac Ausaláin, síolraithe ó Ausalan Buoy O'Kayn, de shliocht Uí Chatháin an Rúta a deirtear.
Currach Átha
Is baile suite i gContae na Mí é Currach Átha (Béarla: Curraha).
Cill Chluain
Is paróiste suite i gContae na Mí í Cill Chluain.
Halaigin
thumb| Suíomh na n-alaiginí sa tábla peiriadach - Grúpa 17 Grúpa dúl ar chlár peiriadach na ndúl le 7 bhfiúsleictreon is ea na Halaigíní. Cuimsíonn siad fluairín(F), clóirín (Cl), bróimín (Br), iaidín (I), agus an dúil shaorga astaitín (At). Féadfaidh an eilimint 117 a cruthaíodh go saorga, teinisín (Ts), a bheith ina halaigine freisin. San ainmníocht nua-aimseartha AIGCF, tugtar grúpa 17 ar an ngrúpa seo.
Ciallaíonn an t-ainm "halaigine" "salainnghinteach." Nuair a imoibríonn halaiginí le miotail, táirgeann siad raon leathan salainn, lena n-áirítear fluairíd chailciam, clóiríd sóidiam (salann boird coitianta), bróimíd airgid agus iaidíd photaisiam.
Stair
Chomh luath le 1529, bhí a fhios ag ceimiceoirí go raibh an mianra fluairít Thuig ceimiceoirí luatha go bhfuil dúil nár aimsíodh i gcomhdhúile fluairín, ach nach raibh siad in ann í a haonrú. Sa bhliain 1860, sheol George Gore, poitigéir Sasanach, sruth leictreachais trí aigéad hidreafluarach agus is dócha go ndearna sé fluairín, ach ní raibh sé in ann a thorthaí a chruthú ag an am. Sa bhliain 1886, rinne Henri Moissan, poitigéir i bPáras, leictrealú ar dhéfhluairíd photaisiam a bhí tuaslagtha i bhfluairíd hidrigine ainhidriúil, agus d’éirigh leis fluairín a haonrú. Bhí an aigéad hidreaclórach ar eolas ag ailceimiceoirí agus luath-cheimiceoirí. Níor táirgeadh clóirín eiliminteach, áfach, go dtí 1774, nuair a théadh Carl Wilhelm Scheele an aigéad hidreaclórach le dé-ocsaíd mhangainéise. Thug Scheele “dephlogistische Salzsäure” (Gaeilge: aigéad hidreaclórach dífhlógastach) ar an dúil, agus is é sin an chaoi a raibh clóirín ar eolas le 33 bliain. Sa bhliain 1807, rinne Humphry Davy imscrúdú ar chlóirín agus fuair sé amach gur fíordhúl é. Cuingrithe leis an aigéad hidreaclórach nó leis an aigéad sulfarach i gcásanna áirithe, chruthaigh clóirínan gás, a d'úsáideadh le linn an Dara Cogadh Domhanda toisc go raibh an gás nimhiúil.
D'aimsigh Antoine Jérôme Balard bróimín sna 1820idí. D'aimsigh Balard bróimín trí ghás clóirín a rith trí shampla de sháile. Ar dtús, mhol sé an t-ainm muride don dúil nua, ach d’athraigh L’Académie française ainm na dúile go bróimín.
D'aimsigh Bernard Courtois iaidín, a bhí ag úsáid luaithreamháin feamainne mar chuid de phróiseas chun sailpítear a mhonarú. De ghnáth, bhruith Courtois an luaithreamhán feamainne le huisce chun clóiríd photaisiam a ghiniúint. Sa bhliain 1811, áfach, chuir Courtois aigéad sulfarach lena phróiseas agus fuair sé amach gur tháirg a phróiseas múichí chorcra a chomhdhlúthaigh i gcriostail dhubha. Ag ceapadh gur dúil nua iad na criostail seo, sheol Courtois samplaí chuig poitigéirí eile lena n-imscrúdú. Chruthaigh Joseph Gay-Lussac gur dúil nua í iaidín.
Sa bhliain 1931, mhaígh Fred Allison gur aimsigh sé dúil 85 le meaisín maighnéadoptúil, agus d’ainmnigh sé an dúil alabamine, ach bhí sé contráilte faoi. Sa bhliain 1937, mhaígh Rajendralal De gur aimsigh sé dúil 85 i mianraí, agus ghlaoigh sé dakine uirthi, ach bhí dul amú air freisin. Níor éirigh le hiarracht Horia Hulubei agus Yvette Cauchois teacht ar an dúil 85 sa bhliain 1939 trí speictreascópachta, mar aon le hiarracht sa bhliain chéanna le Walter Minder, a d'aimsigh gné cosúil le iaidín mar thoradh ar bhéite-mheath pholóiniam. D'éirigh le Tháirg Dale R. Corson, K.R. Mackenzie, agus Emilio G. Segrè an dúil  85 a tháirgeadh sa bhliain 1940, trí bhiosmat a thuairgneáil  le cáithníní alfa. .
Sa bhliain 2010, d'éirigh le foireann faoi stiúir an fhisiceora núicléaigh Yuri Oganessian ina raibh eolaithe ón Chomh-Institiúid um Thaighde Núicléach (Rúisis: Объединённый институт ядерных исследований), Saotharlann Náisiúnta Oak Ridge, Saotharlann Náisiúnta Lawrence Livermore, agus Ollscoil Vanderbilt teinisín-294 a dhéanamh, tri  adaimh bheircéiliam-249 a thuairgneáil le hadamh cailciam-48. Ó bhí 2019 ann, is í an dúil is déanaí a thángthas ar.
Sanasaíocht
Sa bhliain 1811, mhol an poitigéir Gearmánach Johann Schweigger go gcuirfí an t-ainm "halogen" - a chiallaíonn "salainnghinteach.", ó αλς [als] "salann" agus γενειν [genein] "gin" - in ionad an ainm "clóirín", a bhí molta ag an gceimiceoir Sasanach Humphry Davy. Bhí an lá ag an ainm "clóirín" ar deireadh. Sa bhliain 1826, áfach, mhol an poitigéir Sualannach Baron Jöns Jacob Berzelius an téarma “halaigine” do na heilimintí fluairín, clóirín, agus iaidín, a tháirgeann substaint cosúil le salann sáile nuair a fhoirmíonn siad comhdhúil le miotal alcaileach.
Tá an foirceann -ín (-ine sa Bhéarla) ar na hainmneacha go léir. Tagan an t-ainm fluairín  ón bhfocal Laidineach fluere, rud a chiallaíonn "sreabh", toisc go raibh sé díorthaithe ón mianraí fluairít, a úsáideadh mar fhlosc sa mhiotalóireacht. Tagann an t-ainm clóirín ón bhfocal Gréigise χλωρος clóraos, rud a chiallaíonn "glasbhuí". Tagann an t-ainm bróimín ón bhfocal Gréigise βρῶμος bromos, rud a chiallaíonn "bréantas ". Tagann an t-ainm iaidín ón bhfocal Gréigise ἰοειδής iodes, rud a chiallaíonn "corcairghorm". Tagann an t-ainm astatine ón bhfocal Gréigise αστατος, astatos, rud a chiallaíonn "éagobhsaí". Tá teinisín ainmnithe i ndiaidh stát SAM de Tennessee.
Ceimiceacha
Taispeánann na halaiginí treochtaí i nascfhuinneamh ceimiceach ag bogadh ó bhun go barr an cholúin 7 san tábla peiriadach, ach amháin le fluairín ag imeacht beagán ón gconair. Leanann fluairín treocht ina bhfuil an nascfhuinneamh ceimiceach is airde aige i gcomhdhúile le hadaimh eile, ach tá naisc cheimiceacha an-lag aige laistigh den mhóilín dé-adamhach F2. Ciallaíonn sé seo go laghdaíonn imoibríocht na ndúl níos faide síos i ngrúpa 17 sa tábla peiriadach mar gheall ar mhéid na n-adamh ag méadú.
Tá na halaiginí an-imoibríoch, agus dá bhrí sin is féidir leo, i gcainníochtaí leordhóthanacha, a bheith díobhálach nó marfach d’orgánaigh bhitheolaíocha. Ard-leictridhiúltacht na n-adamh is cúis leis an imoibríocht ard seo, toisc a lucht núicléach ardéifeachtach. Ós rud é go bhfuil seacht fiúsleictreon ag na halaiginí ar a leibhéal fuinnimh is forimeallaí, is féidir leo leictreon a fháil trí imoibriú le hadaimh na ndúl eile chun riail an ochtréid a shásamh. Fluairín is ea an dúil is imoibríche de na dúile go léir; is é an t-aon dhúil atá níos leictridhiúltaí ná ocsaigin, ionsaíonn sé ábhair, ach ab é sin a bhéas támh, mar ghloine, agus cruthaíonn sé comhdhúile leis na triathgháis a bhíonn támh de ghnáth. Is gás creimneach agus an-tocsaineach é. Tá imoibríocht an fhluairín mór sin, sa chaoi má úsáidtear nó má stóráiltear é in earraí gloine saotharlainne, féadfaidh sé imoibriú le gloine i láthair méideanna beaga uisce chun teitreafluairíd sileacain (SiF4) a dhéanamh. Mar sin, caithfear fluairín a láimhseáil le substaintí mar Teflon (atá ina orgánafluairín ann féin), gloine thar a bheith tirim, nó miotail cosúil le copar nó cruach, a chruthaíonn ciseal cosanta de fluairíd ar a ndromchla.
Ligeann imoibríocht ard fluairín cuid de na nascanna is láidre is féidir a chur ar bun, go háirithe le carbón. Mar shampla, nascann fluairín le carbón agus tá sé thar a bheith frithsheasmhach in aghaidh ionsaithe teirmeacha agus ceimiceacha agus tá leáphointe ard aige.
Móilíní halaigine dé-adamhacha
Cruthaíonn na halaiginí móilíní dé-adamhacha homanúicléacha (rud nach bhfuil cruthaithe le haghaidh an astaitín). Mar gheall ar fhórsaí idirmhóilíneacha réasúnta lag, tá clóirín agus fluairín mar chuid den ghrúpa ar a dtugtar "gáis eiliminteacha".
Ní bhíonn na dúile chomh imoibríoch agus bíonn leáphointí níos airde acu de réir mar a mhéadaíonn an uimhir adamhach. Fórsaí scaipthe Londain níos láidre is cúis leis na leáphointí níos airde.
Na hailídí hidrigine
Tugadh faoi deara go n-imoibríonn na halaiginí go léir le hidrigin chun hailídí hidrigine a dhéanamh. Maidir le fluairín, clóirín, agus bróimín, tá an t-imoibriú seo i bhfoirm:
Mar sin féin, is féidir iaidíd hidrigine agus astaitín hidrigine a dheighilt ina gcomhchodanna.
De réir a chéile ní bhíonn na frithghníomhartha hidrigine-halaigine chomh imoibríoch i dtreo na halaiginí is troime. Tá imoibriú fluairín-hidrigine pléascach fiú nuair a bhíonn sé dorcha agus fuar. Tá imoibriú clóirín-hidrigine pléascach freisin, ach i láthair solais agus teasa amháin. Níl imoibriú bróimín-hidrigine chomh pléascach céanna; ach pléascann sé nuair a bhíonn sé nochtaithe do lasracha. Ní imoibríonn iaidín agus astaitín ach go páirteach le hidrigin, ag cruthú cothromaíochtaí.
Cruthaíonn gach halaiginí comhdhúile dénártha le hidrigin ar a dtugtar na hailídí hidrigine: fluairíd hidrigine (HF), clóiríd hidrigine (HCl), bróimíd hidrigine (HBr), iaidíd hidrigine (HI), agus astatíd hidrigine (HAt). Cruthaíonn na comhdhúile seo go léir aigéid nuair a mheasctar iad le huisce. Is é fluairíd hidrigine an t-aon hailíd hidrigine a chruthaíonn nascanna hidrigine. Is aigéid láidre iad an t-aigéad hidreaclórach, an t-aigéad hidreaclórach, an t-aigéad hidreafileach, agus an t-aigéad hidrastaiteach, ach is aigéad lag é an t-aigéad hidreafluarach. Is greannaitheoirí gach ceann de na hailídí hidrigine. Tá fluairíd hidrigine agus clóiríd hidrigine an-aigéadach. Úsáidtear fluairíd hidrigine mar cheimiceán tionsclaíoch, agus tá sé an-tocsaineach, agus is cúis leis éidéime scamhógach agus dochar do chealla. Ceimiceán contúirteach é clóiríd hidrigine freisin. Féadfaidh análú an gháis, le níos mó ná caoga cuid in aghaidh an mhilliúin de chlóiríd hidrigine, duine a mharú. Tá bróimíd hidrigine níos tocsainí fós agus níos greannmhaire ná clóiríd hidrigine. Is féidir le análú gáis le níos mó ná tríocha cuid in aghaidh an mhilliúin de bhróimíd hidrigine a bheith marfach do dhaoine. Tá iaidíd hidrigine tocsaineach, cosúil le hailídí hidrigine eile.
Na hailídí mhiotalacha
Is eol go n-imoibríonn na halaiginí go léir le sóidiam chun fluairíd sóidiam, clóiríd sóidiam, bróimíd sóidiam, iaidíd sóidiam, agus astatíd sóidiam a chruthú. Táirgeann imoibriú sóidiam téite le halaiginí lasracha glefhlannbhuí. Tá imoibriú sóidiam le clóirín i bhfoirm:
Imoibríonn iarann ​​le fluairín, clóirín, agus bróimín chun hailídí Iarainn (III) a chruthú. Tá na n-imoibrithe seo i bhfoirm:
Mar sin féin, nuair a imoibríonn iarann ​​le iaidín, ní chruthaínn sé ach iaidíd iarainn (II).
Is féidir le olann iarainn imoibriú go tapa le fluairín chun an ábhair bháin fluairíd iarann ​​(III) a chruthú, fiú i dteochtaí fuara. Nuair a thagann clóirín i dteagmháil le hiarann ​​téite, imoibríonn siad chun an iarainn dhubh Cl[Fe](Cl)Cl clóiríd iarainn (III) a chruthú. Mar sin féin, má tá na coinníollacha imoibrithe tais, beidh táirge donnrua mar thoradh ar an imoibriú seo. Is féidir le hiarann ​​imoibriú le bróimín freisin chun bróimíd iarainn (III) a dhéanamh. Tá an chomhdhúil seo donnrua i ndálaí tirime. Níl imoibriú iarainn le bróimín níos imoibríche ná a imoibriú le fluairín nó clóirín. Is féidir le hiarann ​​te imoibriú le iaidín freisin, ach cruthaíonn sé iaidíd iarainn (II). Féadfaidh an chomhdhúil seo a bheith liath, ach tá an t-imoibriú éillithe i gcónaí le barraíocht iaidíde. Níl imoibriú iarainn le iaidín chomh bríomhar sin ná a imoibriú leis na halaiginí níos éadroime.
Comhdhúile idir-halaigine
Is gnách go mbíonn idir-halaiginí níos imoibríche ná na móilíní halaigine dé-adamhacha go léir seachas F2 toisc go mbíonn nascanna idir-halaigine níos laige. Mar sin féin, bíonn na hairíonna ceimiceacha idir-halaiginí beagnach mar an gcéanna le hairíonna na halaiginí dé-adamhacha. Is éard atá i go leor idir-halaiginí ná hadamh amháin nó níos mó d'fhluairín nasca le halaigine níos troime. Is féidir le clóirín nascadh le suas le 3 adamh fluairín, is féidir le bróimín nascadh le suas le cúig adamh fluairín, agus is féidir le iaidín nascadh le suas le seacht n-adamh fluairín. Is gáis chomhfhiúsacha an chuid is mó de na chomhdhúile idir-halaigine. Mar sin féin, is leachtanna iad roinnt idir-halaiginí, mar shampla BrF3, agus is solaid iad go leor halaiginí ina bhfuil iaidín ann.