cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fionn Mac Cumhaill (scríbhneoir)
Saothar
Ba dual do mhuintir Mhánais an seanchas agus an scéalaíocht, agus nuair a thosaigh sé féin ag scríbhneoireacht, bhí sé go leor faoi thionchar na stíle traidisiúnta béal-litríochta a d'fhoghlaim sé óna mhuintir. Ní dhearna Mánas riamh mórán forbartha ón leibhéal sin anuas mar scríbhneoir, agus is dócha nár theastaigh uaidh riamh ach litríocht éadrom a sholáthar do na cainteoirí dúchais, litríocht a bheadh fréamhaithe go daingean in ithir an tseanfhóid. mion|Mánas Mac Cumhaill - Gura Slán le m'Óige, a dhírbheathaisnéis Téama lárnach ab ea saol a phobail agus a cheantair féin ina chuid scríbhinní. Thairis sin, fear mór creidimh agus crábhaidh a bhí ann, i bhfad níos mó ná na scríbhneoirí Gaeltachta eile féin.
Bhí Mánas óg go leor nuair a cailleadh a mháthair, rud a thug an-drochbhuille dó de réir mar is féidir a aithint ar a chuid leabhar. Is minic a thugann sé cur síos ar bhuachaill beag sa chruachás céanna ina raibh sé féin ina bhrín óg dó, agus é ag dul i muinín an reiligiúin le maolú a fháil ar a mhéala.
San úrscéal beag Is é Dia an Fear is Fearr, d'inis sé scéal buachalla bhig ó Éirinn a chuaigh le buachailleacht bó sna Stáit Aontaithe nuair a d'fhás sé aníos - buachaill beag eile a chaill a mháthair go moch ina shaol. Eachtraí ón Iarthar Fiáin atá i gceist le cuid mhór d'imeachtaí an leabhair bhig seo, ach sa deireadh thiar thall, is í an chráifeacht a fhaigheann an ceann is fearr ar an scríbhneoir agus ar an bpríomhphearsa araon.
De na leabhair a tháinig as peann Fhinn Mhic Cumhaill, is iad Na Rosa go Brách agus Gura Slán le m'Óige (a dírbheathaisnéis) an dá cheann is mó a gcuirfeadh léitheoir ár linne féin suim iontu. Cosúil le go leor scríbhneoireacht Gaeltachta ón tréimhse chéanna, tá siad an-tábhachtach mar chaipéisí sóisialta, agus an cur síos atá iontu ar nósanna an phobail, gan dearmad a dhéanamh den chomhrá nádúrtha i nGaeilge ghlan na laethanta a bhí.
Leonardo Mayer
Is imreoir leadóige gairmiúla as an Airgintín é Leonardo Mayer. Rugadh é ar an 15 Bealtaine 1987 in Corrientes. Cónaíonn sé in Buenos Aires.
Svetlana Kuznetsova
Is imreoir leadóige gairmiúla as An Rúis í Svetlana Kuznetsova. Rugadh í ar an 27 Meitheamh 1985.
Daniel Corkery
Polaiteoir Éireannach agus ceannfort de chuid an IRA ab ea Daniel "Dan" Corkery (20 Meán Fómhair 1883 - 23 Aibreán 1961). Bhí sé ina bhall de Shinn Féin ar dtús agus ansin Fianna Fáil.
IPad
Is scláta ríomhaireachta (nó ríomhaire táibléid mar a thugtar air) de chuid Apple é an iPad.
Scaoileadh an chéad leagan den iPad i mí Aibreáin 2010 agus an iPad2 i mí Mhárta 2011.
Taihítí
Is oileán suite san Aigéan Ciúin í Taihítí. Is cuid de Pholainéis na Fraince í, comhroinn thar lear de chuid na Fraince. Ceann d'Oileáin an Chumainn atá inti.
Rob Mallard
Is aisteoir Sasanach í Rob Mallard. Rugadh í ar an 15 Meán Fómhair, 1992. Glacann Mallard an pháirt mar Daniel Osbourne sa sobalchlár Coronation Street.
Contae Hampden, Massachusetts
Is contae in iarthar Massachusetts é Contae Hampden. Is é Springfield príomhbhaile an chontae. Sa bhliain 2010 bhí cónaí ar 463,490 duine sa chontae. Ba Bhéarla an phríomhtheanga ag 77.9% de na daoine, Spáinnis ag 13%, Polainnis ag 1.8%, Fraincis ag 1.6%, Portaingéilis ag 1.4% agus bhí Rúisis ag 1%. Sa bhliain 2000 ba í Gaeilge an phríomhtheanga do 114 duine (0.03%).
Corn Liam Mhic Cárthaigh
Is duais iománaíochta í Corn Liam Mhic Cárthaigh, an gradam a bhronntar ar an bhfoireann a bhuann Craobh Iomána Sinsearach na hÉireann, an comórtas is mó sa spórt. Comórtas bliantúil atá ann, á eagrú ag Cumann Lúthchleas Gael. Tá an corn ainmnithe in ómós do Liam Mac Cárthaigh, gníomhaí Éireannach a bhí i gceannas ar CLG i Londain, Sasana.
Stair
B'é Edmund Johnson, seodóir a bhí lonnaithe ar Sráid Grafton, Baile Átha Cliath a rinne an corn sa bhliain 1922. £500 ab ea an duais ag an am. Mar gheall ar an staid polaitíochta sna blianta seo, níor baineadh úsáid as an gcorn nua go dtí an bhliain 1923. Bhí an bua ag Luimneach i gcoinne Bhaile Átha Cliath ar an lá seo, agus b'é Bob McConkey an chéad chaptaen a ghlac an corn ar son a fhoireann.
Pápa Pelagius I
Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Pelagius I.
Monadh Oicheal
Is sléibhte in Albain í Monadh Oicheal, atá suite i gComhairle Shruighlea.
Gé mhongach
Is éan í an ghé mhongach. Is baill d'fhine na Anatidae iad.
Tristan Gemmill
Is aisteoir Sasanach é Tristan John Gemmill. Rugadh é ar an 6 Meitheamh 1967. Tá páirt Robert Preston ag Gemmill sa sobalchlár teilifíse úd Coronation Street.
Sgiath Chúil
Is sliabh in Albain í Sgiath Chúil, atá suite i gComhairle Shruighlea.
Pápa Eoin III
Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Eoin III (Ioannes III i Laidin).
Belfield
Áit í Belfield ar thaobh deiscirt Bhaile Átha Cliath, in Éirinn. Fuair sé an t-ainm "Belfield" ó theach Belfield agus Demense, ceann de na hocht airí a bhí ceannaithe nuair a bunaíodh an príomhchampas ag Coláiste Ollscoile Bhaile Átha Cliath.
Moladh Belfield sular beartaíodh go mbeadh aerfort Bhaile Átha Cliath lonnaithe i mBaile Choilín. Faoi láthair tá Belfield comhchiallach leis an gColáiste Ollscoile Bhaile Átha Cliath toisc go bhfuil sé an suíomh ina bhfuil príomhchampas na Ollscoile sin (106 acra) suite.
Sa tsuíomh sin atá páirc oifige Belfield, áit ina bhfuil Hewlett-Packard, agus Páirc Belfield, áit ina imríonn foireann sacair an Choláiste Ollscoile Bhaile Átha Cliath.
Agnieszka Radwańska
Is imreoir leadóige gairmiúla as An Pholainn í Agnieszka Roma Radwańska. Rugadh í ar an 6 Márta 1989.
Gob na hAirde
Is sráidbhaile é Gob na hAirde. Tá sé suite i mBuiríos Umhaill, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Seacht
Dar le Foinse, "Tá stíl nua-aimseartha ar leith ag baint leis an tsraith drámaíochta seo atá iontach éagsúil ón gnáthchlár Gaeilge, agus seasann sé amach dá bharr. Na dathanna a fheiceann muid ar an scáileán, tá siad láidir agus dána. Tá na carachtair láidir fosta, iad go léir an-difriúil óna chéile, ó thaobh stíle, pearsantachta agus tuairimíochta de."
Pete
Tá pearsantacht tharraingteach ag Pete Ó Gaire, DJ, damhsóir agus falsóir agus tá sé de bhua aige béal bán a dhéanamh nuair a bhíonn cúrsaí ag teannadh air. Fiú nuair a ghabhann na péas é de thairbhe an dúil atá aige i substaintí mídhleathacha. Ní chuireann a easpa freagrachta isteach ná amach air go dtí go dtiteann sé i ngrá leis an cailín stuama Eithne. Cuirtear bac beag roimhe nuair a chuireann sé i gcontúirt a díbeartha ón Acadamh í mar gheall ar 'stunt' i gcarr a fuair sé 'ar iasacht'. Caitheann Pete an chuid eile den téarma ag iarraidh cruthú do ghrá geal a chroí gurb eisean an fear díthe. Is é a fhaigheann sé ar son a chuid trioblóide ná cnap mór míthuiscintí.
Caroline
Canann Caroline, agus seinneann sí an dordveidhil mar a bheadh aingeal inti, agus tá cuma aingil uirthi. Séimh, neamhchinnte di féin, géilliúil - tá Caroline beagáinín thar a riocht. In ainneoin na céille, tá sí splanctha i ndiaidh Brian, agus sách soineanta le creidbheáil go bhfanfaidh sé níos mó ná oíche amháin. Ní ciallmhar an nós atá aici bheith mar 'sidekick' do Joanne ach an oiread, ach ní léir an méid seo do Caroline go mbíonn sé rómhall. Agus is amhlaidh atá le grá an fhir atá díreach os a comhair. Tá mearbhall uirthi, tá sí saonta agus is baolach go bhfaighidh an 'crush' atá aici ar Bhrian an lámh in uachtar uirthi.
Brian
Os a choinne sin, is slíomadóir lofa agus banaí neamhthrócaireach é Brian Joyce - mar a admhaíonn sé féin. Is breá leis mná. Ach aon iomrá ar chaidreamh agus tugann sé do na boinn. Ach tá sé sin go breá óir tá sé ionraic fá dtaobh de. 'Alpha male' an ghrúpa agus sárcheoltóir, is maith le Brian é féin a chur os comhair an tsaoil ach ní sásta atá sé nuair a dhéantar ceap magaidh de. Agus déantar, i bhfad níos minice ná má a cheapann sé féin. An rud a shábhálann Brian ná nach seachnaíonn sé obair chrua. Agus cuireann easpa muiníne a theaghlaigh - a chreideann gur 'loser' é Brian - cuireann sé sin lena uaillmhian agus lena dhíograis chun áit a bhaint amach dó féin. Lena chois sin, is boc greannmhar é.
Eithne
Níl aon deifir ar Eithne scaoileadh le Pete. I bhfírinne, baineann sí sult as bheith ag breathnú air agus é faoi bhrú. Sár-amhránaí ar beag léi an phleidhcíocht, tá go leor íobairt déanta ag Eithne chun áit a ghnóthú san Acadamh agus níl sé i gceist aici an deis mhór a chaitheamh san aer. Ach ní mór di bheith beagáinín níos réchúisí, dearmad a dhéanamh ar shean-achrainn agus admháil di féin go bhfuil sí fiáin i ndiaidh Pete. Nó ní go deo a fhanfaidh an leaid bocht.
Decko
Tá glór ag Decko a sháraíonn an iomaíocht, agus fadhb féinmhuiníne a fhágann nach bhfuil sé iomlán compordach ag tarraingt aird an phobail air féin. Tá sé cúthail i measc na gcailíní, faoi laincisí ag a chuid dabhtanna faoina íomhá, agus ní ritheann sé leis go gcaithfidh sé é seo a chur de sula mbeidh aon rath air. Tá sé in éad lena chara dathúil, an banaí, Brian, agus ag an am céanna, tá sé scanraithe ag a mhná ósta 'uaigneach'. Ach is é a chuid grá gan chúiteamh don spéirbhean Caroline - nach bhfuil leath chomh neamhurchóideach agus a cheapfá - a tharraingíonn chuige féin é i ndeireadh na dála.
Stob Binnein
Is sliabh in Albain í Stob Binnein, atá suite i gComhairle Shruighlea.
Seacht
Joanne
Tá Joanne Crosbie contúirteach (mar atá a máthair, Leah freisin). Neamhthrócaireach, an-deisbhéalach, thar a bheith millte, tá aird Joanne ar an stáitse mór. Agus tá sí sách uaillmhianach chun a rún a chur i gcrích. An t-aon rud atá ag ceilt uirthi ná tálann. Agus is saghas faidhbe é sin. Léachtóir a mhealladh - sin réiteach amháin ar an scéal, ach ní ise an t-aon duine a bhfuil an plean sin aige. Tá sé de nós ag an chailín seo an rud - agus an té - atá uaithi a fháil i gcónaí, ach tá tréithe eile aici. Miotal. Agus má tá sé i ndán go dteipfidh ar Joanne Crosbie, teipfidh uirthi ar a bealach gáifeach féin.
Linda
Do chailín a mhaíonn gur mór léi an fhírinne a inse, tá a lán rún agus bréag á gceilt ag Linda Donovan. Ní cheileann sí a claonadh gnéasach áfach, agus cuireann póg dhíograiseach amháin lena cailín an beár iomlán ina dtost. Is le gach rud eile a bhfuil fadhbanna aici. Tá Linda ar an Acadamh le héalú óna hathair stróinéiseach a chuireann le báiní í - agus a bhfuil sé de nós aige theacht ar ais gan choinne. Tá eagla a craicinn uirthi go bhfaighidh daoine amach cé dar díobh í, agus tá sí ag streachailt le dúil fíochmhar a mhúsclaítear inti dá cara is fearr, Eithne, a bhfuil sí ag roinnt seomra léi. Fiáin, dílis agus ionraic go smior - is cailín maith í Linda atá ag dul trí dhroch-am.
Clár 2
Tagann Linda chun na hAcadaimh lena cailín, ag tarraingt aird na mbuachaillí. Cinneann Joanne ar bheart a mhillfidh plean Pete chun Eithne a mhealladh. Titeann Decko i ngrá le Caroline, atá fiáin i ndiaidh Bhriain. Agus tugann Eithne tacaíocht do Linda nuair a dhéanann a cailín feall uirthi.
Clár 3
Faigheann Pete bronntanas gan choinne gan fáilte ar a bhreithlá. Ach léiríonn sé go bhfuil miotal ann nuair a sheasann sé le cara atá i gcruachás. Tuigeann Eithne go bhfuil sí i ndiaidh a seans le Pete a lot. Tá Joanne ag suirí le léachtóir, agus bristear croí Decko nuair a bhaineann Caroline úsáid as chun éirí mór le Brian. Forbraítear dúil rúnda Linda in Eithne.
Clár 4
Náiríonn Brian é féin os comhair an tsaoil ar an teilifís. Tagann athair Linda, léiritheoir ceoil gan trua gan taise, ar ais lena ciapadh. Agus tá Joanne ar buille nach bhfuil aon rud á fhail aici ar son a caidrimh le léachtóir, Bill.
Clár 5
Tagann Linda i dtarrtháil ar Bhrian agus cuireann sí bac air conradh aontaobhach a shíniú lena hathair. Síleann Pete go bhfuil rud éigin ag dul ar aghaidh idir Eithne agus Linda. Codlaíonn Caroline le Brian. Ach nuair a thugann Brian droim láimhe léi, is chuig Decko a thiontaíonn sí.
James Crowley
Polaiteoir Éireannach ab ea James Crowley (1880 - 21 Eanáir, 1946). Bhí sé ina bhall de Shinn Féin ar dtús agus ansin Cumann na nGaedheal.
Litríocht Astrálach i dteangacha pobail
Tá litríocht Astrálach scríofa i gcuid mhaith de theangacha pobail na hAstráile. I measc na dteangacha úd tá Gaeilge, Iodáilis, Gréigis, Araibis, Vítneaimis, Laois, Filipínis, Laitvis, Úcráinis, Polainnis, Rúisis, Seirbis agus Giúdais.
Tá sé áitíthe go bhfuil mionphobail liteartha den saghas seo scoite amach ar fad ó phobal liteartha an Bhéarla. Tá a gcuid féilte filíochta, comórtas liteartha, irisí agus forlíonta féin ag na mionphobail sin, agus fiú foilsitheoirí dá gcuid féin. Foilsíonn scríbhneoirí éigin, ar nós an údair Ghréigise Dimitris Tsaloumas, sa dá theanga.
Ní mór an tsuim a chuir criticeoirí Astrálacha san litríochtaí úd go dtí seo, cé gur dócha go bhfuil níos mó airde á tabhairt orthu anois.
Cé gur gnách le scríbhneoirí de chuid na mionphobal seo Béarla a úsáid anois, tá scríbhneoirí ann i gcónaí a bhaineann tairbhe as na seanteangacha. Ó thaobh na staire de, is díol spéise iad na teangacha thíos mar uirlis liteartha Astrálach.
Giúdais
Tá léargas le fáil ar shaibhreas chultúr na Giúdaise san Astráil sa 20ú haois sa mhéid irisí, forlíonta agus nuachtán a tháinig amach in Melbourne agus in áiteanna eile. Bhí Giúdaigh ag teacht go dtí an Astráil ó thús an 19ú haois amach, agus i dtús an 20ú haois bhí mórán cainteoirí Giúdaise le fáil in Sydney agus in Melbourne.
Tháinig David Altshul i dtír in Melbourne sa bhliain 1927 le cló Giúdaise agus chuir sé féin agus Pinchas Goldhar Oystralyer Lebn (An Saol Astrálach) ar bun sa bhliain 1931. Níor mhair sé, ach tháinig roinnt mhaith foilseachán eile dá leithéid ar an bhfód thar na blianta, agus orthu sin bhí Di Yiddishe Nayes (Nuacht Giúdaise), forlíonadh de chuid an Australian Jewish News. Tháinig deireadh leis mar fhoilseachán rialta sa bhliain 1995 toisc laghdú chomh mór sin a theacht ar líon na gcainteoirí, cé go gcuirtear idir Di Yiddishe Nayes agus Melburner Bleter (Leathanaigh Melbourne - forlíonadh de chuid an Melbourne Chronicle) amach ar ócáidí speisialta.
Bhí Pinchas Goldhar ar na scríbhneoirí Giúdaise ba shuntasaí san Astráil. Tháinig a a athair Jacob, baintreach fir, ón bPolainn sa bhliain 1928 le ceathrar clainne agus chuir monarcha ruaimneoireachta ar bun in Melbourne. Bhí Pinchas sáite i saol a phobal féin agus scríobh mórán gearrscéalta faoi inimircigh Ghiúdacha ón bPolainn, scéalta a léirigh an t-uaigneas a bhí ar a lán acu. Bhí blas an nua-aoiseachais ar a shaothar agus chuaigh a chuid scéalta i bhfeidhm ar scríbhneoirí agus ar chriticeoirí Astrálacha trí aistriúcháin.
Spáinnis
Litríocht Spáinnise le scríbhneoirí ó Mheiriceá Theas le fáil san Astráil. Bhí comórtais liteartha ar siúl faoi choimirce an Spanish Club in Sydney, an Uruguayan Club in Melbourne agus eile. Foilsíodh díolamaí sna hochtóidí agus sna nochtóidí, agus foilsíodh bailiúcháin d’fhilíocht agus de ghearrscéalta, úrscéalta, drámaí, beathaisnéisí agus dírbheathaisnéisí. Tháinig an chuid is mó den litríocht seo amach i Spáinnis, cé gur beag aird a thug scoláirí liteartha uirthi seachas ar scríbhneoirí Gréigise agus Iodáilise. Bhí tábhacht riamh le hirisí liteartha, ar nós Vistazo, Versión agus Hontanar.
Is dócha gurbh é Rudesindo Salvado, Ab Beinidictíneach Mhisean Norcia Nua san Astráil Thiar sa 19ú haois, an chéad scríbhneoir Spáinnise san Astráil, ós í Spáinnis a scríobh sé a cuid dialann, atá foilsithe anois. Ón mbliain 1907 amach bhí Spáinnigh ag obair i dtuaisceart Queensland, agus orthu sin bhí Salvador Torrents, scríbhneoir a chum crónistas (píosaí gearra aoracha), in éineacht le dánta agus gearrscéalta (nár foilsíodh fós).
Iodáilis
Tá idir phrós agus fhilíocht scríofa ag scríbhneoirí Iodáilise san Astráil agus tá filíocht á foilsiú ó na daichidí i leith. Tháinig neart Iodálach chun na hAstráile idir na daichidí agus na seachtóidí, agus idir na blianta 1947 agus 2004 d’fhoilsigh seacht bhfile Iodálacha is tríocha 85 leabhar filíochta. Iodáilis a úsáideadh in 71 cinn díobh agus tá roinnt mhaith filíochta le fáil i nduanairí freisin.
Is dócha gur thug beartas an ilchultúrachais sna seachtóidí spreagadh éigin don litríocht úd ach is lag an bhaint atá aici leis an gcanóin aitheanta. Tá timpeall 17% den fhilíocht scríofa i gceann de na canúintí agus is iomaí údar a úsáideann idir Bhéarla, Iodáilis nó chanúint éigin le chéile. Bhí iomrá ar leith sa chéad ghlúin le Luigi Strano, Enoe Di Stefano, Mariano Coreno agus Lino Concas mar fhilí.
Gréigis
Tháinig méadú suntasach ar an líon Gréagach san Astráil ó dheireadh an 19ú haois anuas go dtí an Chéad Chogadh Domhanda, agus tá inimircigh ag teacht ón nGréig riamh ó shin. In Sydney agus in Melbourne is mó a chuir siad fúthu, agus foilsíodh an chéad nuachtán Gréigise san Astráil sa bhliain 1913 in Melbourne. Tar éis an Dara Cogadh Domhanda bhí Rialtas na Gréige ag gríosú daoine chun an Ghréig a fhágáil chun dífhostaíocht a mhaolú sa bhaile, agus bhain cuid acu Melbourne, Sydney agus Adelaide amach. Sa bhliain 2011 bhí Gréigis á labhairt sa bhaile san Astráil ag 252,211 duine. Chuidigh neart na teanga agus an oiread sin daoine oilte a bheith ann le pobal léitheoireachta Gréigise a chothú.
D’fhág na Gréagaigh a rian ar shaol cultúrtha an Bhéarla san Astráil ach bhí scríbhneoirí ann riamh a d’fhoilsigh saothair i nGréigis. Orthu sin tá Dean Kalimniou (Konstantinos Kalymnios), Fotini Epanomitis agus Dimitris Tsaloumas.
Tá tábhacht i ngnóthaí cultúir leis an Greek-Australian Cultural League, eagraíocht neamhbhrabaigh a chuidíonn le scríbhneoirí agus le healaíontóirí de chuid an phobail Ghréagaigh san Astráil agus scríbhneoirí Gréigise ina measc.
Gaeilge
Tháinig na mílte Éireannach chun na hAstráile sa 19ú haois, go háirithe i seascaidí na haoise sin. Bhí Gaeilge ó dhúchas ag a leath ar a laghad agus riar beag daoine ina measc a raibh léamh nó scríobh na teanga acu. Tugadh roinnt lámhscríbhinní ó Éirinn agus bhí scata a raibh suim acu san obair a bhí á dhéanamh in Éirinn chun an teanga a chaomhnú. Faoi ré na hAthbheochana bhí gníomhaithe Gaeilge le fáil in Sydney agus in Melbourne, ach is beag a chuir siad le litríocht na teanga, cé gur fhoilsigh Mícheál Ó Tiománaidhe gearrscéal in Éirinn sa bhliain 1907 a bhí bunaithe ar a bhfaca sé san Astráil.
Níor tháinig ficsean nó filíocht ó láimh scríbhneoirí a bhí ina gcónaí san Astráil go dí caogaidí an 20ú haois. D’fhoilsigh Fionán Mac Cártha (arbh as Contae Ros Comáin dó agus fiche bliain caite aige san Astráil) Amhráin Ó Dheireadh an Domhain (Oifig an tSoláthair) sa bhliain 1953.
Bhí an file Corcaíoch Louis de Paor ina chónaí in Melbourne idir na blianta 1984 agus 1988 agus é ag scríobh i gcónaí. D’fhoilsigh sé trí chnuasach san Astráil: Aimsir Bhreicneach (Leros, 1993), Gobán Cré is Cloch (Black Pepper, 1996?), agus Corcach & Dánta Eile (Black Pepper, 2000).
Tá ficsean agus dánta foilsithe ag Colin Ryan, Gaeilgeoir Astrálach, ar Feasta, Comhar, An Gael agus Tinteán. D’fhoilsigh Cló Iar-Chonnacht cnuasach dá chuid scéalta (Teachtaireacht) sa bhliain 2015, agus d'fhoilsigh Coiscéim cnuasach filíochta leis (Corraí na Nathrach) sa bhliain 2017.
Tá cnuasach dánta dar teideal Dánta Póca (Coiscéim 2020) foilsithe ag Julia Breatnach-Banwait, file a tógadh i gConamara agus atá ina cónaí anois san Astráil Thiar. .
Tá baint ag saothrú teoranta na litríochta Gaeilge san Astráil le laghad na nGaeilgeoirí: chuir daonáireamh Astrálach na bliana 2011 in iúl nach raibh ach 1,895 duine ag úsáid na Gaeilge mar theanga bhaile.
Naisc
An Ghaeilge san Astráil
Fear Dorcha Ó Mealláin
Is dócha gur shagart é Fear Dorcha Ó Mealláin agus gurbh ó Chontae an Dúin é. B'fhile é, ach níl ach aon dán amháin againn óna láimh. É ag scríobh le linn Chromail.
48 (uimhir)
Is é 48 an uimhir nádúrtha tar éis 47 agus roimh 49.
Dendermonde
Is cathair i bhFlóndras, an Bheilg, é Dendermonde. Cé go labhraítear Pléimeannais (réimse canúintí de chuid na hOllainnise) i bhFlóndras, tá ainm faoi leith sa Fhraincis ar an gcathair freisin: Termonde. Tá sé suite i gCúige Fhlóndras Thoir, i dtuaisceart na tíre, san áit a ritheann an Dender isteach in abhainn na Schelde ("béal an Dender"). Tá lámhdhéantúsáin den chultúr La Tène faighte sa cheantar. Fuair Dendermonde a cairt chathrach sa bhliain 1233. Ag tús na bliana 2016 measadh 45,367 duine a bheith ina gcónaí sa chathair.
Dominika Cibulková
Is imreoir leadóige gairmiúla as An tSlóvaic í Dominika Cibulková. Rugadh í ar an 6 Bealtaine 1989.
Éilís Ní Dhuibhne
Ó thaobh na Gaeilge de, is iad na drámaí Milseog an tSamhraidh agus Dún na mBan trí thine na chéad shaothair a foilsíodh, ach is é Dúnmharú sa Daingean (2000) a rinne údar mór le rá Gaeilge di. Lean úrscéal eile Cailíní Beaga Ghleann na mBláth in 2003. Baineann Ní Dhuibhne leas as Gaeilge shimplí sho-léite, a bhfuil rian an Bhéarlachais uirthi go minic, chun scéalta casta lán de mhothúchán a chur os comhair an léitheora. Is minic a úsáideann sí miotais na Gaeilge, ar nós foirfeacht na Gaeltachta, sonas na gcoláistí samhraidh, nó neamhurchóideachas an bhéaloidis, mar chúlra ar a thaispeánann sí castacht an tsaoil agus an chine dhaonna. Is ball d'Aosdána í.
Drámaí
Amharclann de hÍde. Léiríodh an dráma den chéad uair sa Peacock, BÁC, 1995; Amharclann de hÍde Léiríodh an dráma den chéad uair in Amharclann Samuel Beckett, Coláiste na Tríonóide, sa bhliain 1996; Amharclann na Mainistreach. Léiríodh an dráma den chéad uair sa Peacock, BÁC, 1998.
Alan Halsall
Is aisteoir Sasanach é Alan David Halsall. Rugadh é ar an 11 Lúnasa, 1982. Glacann Halsall an pháirt mar Tyrone Dobbs sa sobalchlár Coronation Street.
Beringen
mion|250px|An Paalse Port, geata ar imeall chearnóg an aonaigh i lár Beringen Is cathair agus bardasacht i bhFlóndras, an Bheilg, é Beringen. Cuimsíonn sé an chathair féin móide trí bhaile (nó iar-chomún) beag, mar atá Beverlo, Koersel, agus Paal. Tá Beringen suite i gCúige Limburg, i dtuaisceart na tíre. Baineadh a lán guala sa cheantar sa 20ú haois, go mór mhór sna blianta iarchogaidh go dtí deireadh na 1950idí. Dúnadh an mianach deireanach sa bhliain 1989 agus tá músaem mianadóireachta in Beringen. Sa bhliain 2016 measadh 45,242 duine a bheith ina gcónaí sa chathair.
Stúc a' Chroin
Is sliabh in Albain í Stúc a' Chroin, atá suite i gComhairle Shruighlea.
Caroline Garcia
Is imreoir leadóige gairmiúil as an Fhrainc í Caroline Garcia. Rugadh í ar an 16 Deireadh Fómhair 1993.
Jimmi Harkishin
Is aisteoir Sasanach í Jimmi Harkishin. Rugadh í ar an 14 Márta 1965. Glacann Harkishin an pháirt mar Dev Alahan sa sobalchlár Coronation Street.
Tyrone Dobbs
Is carachtar ficseanúil é Tyrone Sylvester Dobbs ar an gclár teilifíse Coronation Street. Ghlac Alan Halsall an pháirt mar Tyrone, ar an 30 Samhain 1998 den chéad uair.
Madison Keys
Is imreoir leadóige gairmiúla as na Stáit Aontaithe í Madison Keys. Rugadh í ar an 17 Feabhra, 1995.
Stuc an Lochain
Is sliabh in Albain í Stuc an Lochain, atá suite i gComhairle Shruighlea.
Gort Faiche
Is sráidbhaile é Gort Faiche. Tá sé suite i mBuiríos Umhaill, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Gaeilge Chonnacht
mion|timpeall 900 Is í Gaeilge Chonnacht an cineál Gaeilge a labhraítear i gCúige Chonnacht, is é sin, i gContae na Gaillimhe agus i gContae Mhaigh Eo. Labhraítear Gaeilge Chonnacht in áiteanna éagsúla eile sa tír; ar ndóigh i nGaeltacht na Mí (Ráth Cairn agus Baile Ghib). Tá Gaeilge Chontae na Gaillimhe réasúnta láidir i gcónaí, ach is dócha nach bhfuil an teanga róláidir in aon áit i Maigh Eo a thuilleadh. Is í Ceathrú Thaidhg (nó Dún Chaocháin i gcoitinne) an áit is láidre Gaeilge i gContae Mhaigh Eo. mion|armas Maidir leis na canúintí gaolmhara a chuaigh in éag le déanaí, bhí lucht curtha in eagar an Linguistic Atlas and Survey of the Irish Dialects ábalta cuid mhaith eolais a bhailiú ó na cainteoirí deireanacha i ndeisceart Chontae Shligigh agus in iardheisceart Chontae Liatroma, chomh maith le Contae an Chláir.
Na chéad chanúineolaithe a chuaigh i ngleic le canúintí nua-aimseartha na Gaeilge, bhí siad den tuairim gur chóir gan ach dhá mhórchanúint Gaeilge a aithint, is é sin, an ceann thuaidh agus an ceann theas, agus an teorainn idir an dá mhórghrúpa seo canúintí ag rith trasna na hÉireann ó Chaoláire na Gaillimhe go Cuan Bhaile Átha Cliath. Inniu, glactar leis go bhfuil sé níos praiticiúla trí mhórchanúint - Gaeilge Uladh, Gaeilge Chonnacht agus Gaeilge na Mumhan - a aithint, agus go bhfuil cúiseanna teangeolaíochta leis an deighilt seo, sa bhreis ar na cúiseanna follasacha tíreolaíochta.
Fochanúintí
Is é an deighilt a dhéanann Ruairí Ó hUiginn ar na fochanúintí éagsúla san aiste a scríobh sé do Stair na Gaeilge (lch. 543) ná:
Henrik Petersson
Tá Henrik Petersson, a rugadh in Uppsala, sa Shualainn, ar 6 aibreáin 1973, mar mhatamaiticeoir, léachtóir le mhatamaitic agus scríbhneoir Sualannach. Tá Petersson ina ollamh comhlach sa choláiste polaiteicnice Chalmers, agus feidhmíonn sé mar léachtóir le mhatamaitic sa scoil Hvitfeldtska i nGöteborg. Múineann Petersson ranganna bunaithe ar fhadhbanna matamaitice don ardchúrsa matamaitice sa scoil Hvitfeldtska agus bunaithe ar an matamaitic chlasaiceach. I gcomhthráth leis a mhúinteoireacht, bainistíonn sé ardán do mhic léinn atá suim acu sa mhatamaitic. Tá an suíomh gréasáin sin maoinithe ag an bhfondúireacht Solstickan.
Beathaisnéis
Fuair Petersson a dhochtúireacht sa mhatamaitic i 2001. Sa bhliain 2007, thosaigh sé ag múineadh sa mheánscoil.
Idir 2005 agus 2008, d’fhoilsigh sé dhá phíosa téacs déag a bhaineann le réimsí eolaíochta difriúla. Baineann a thaighde go háirithe le chórais dinimiciúla líneacha agus an theoiric bhainteach le fheidhmiú teoirice na bhfeidhmeanna sin.
Den chuid is mó, tá cáil ag Phetersson de bharr a leabhair Problemlösningens grunder, foilsithe i 2013, agus ag teacht óna mhúinteoireacht sa scoil Hvitfeldtska.
I 2019, foilseoidh Petersson dhá leabhar atá ainmnithe Avancera I agus Avancera II.
Maighdean mhara
mion|A Mermaid - Olaphictiúr le John William Waterhouse (1900) Maighdean mhara a thugtar ar chréatúr ar leath mná agus leath éisc í. Murúch a thugtar uirthi i nGaeilge na Mumhan.
Ón gcoim aníos, is bean í an mhaighdean mhara, ach ón gcoim síos, is iasc í. De réir traidisiúin eile, tá riocht róin ar mhurúcha de ghnáth, ach tagann riocht duine orthu tar éis dóibh cochall draíochta a bhaint díobh féin. Tá bua an cheoil ag na murúcha, agus is binn iad na hamhráin a chanann siad. Ar an drochuair, tá feall ina gcuid ceoil, mar baineann na maighdeana mara úsáid as na hamhráin chun bádóirí agus daoine eile a mhealladh isteach san fharraige, áit a mbáitear iad.
Cé gur cuireadh básanna bádóirí ina leith, tá cuid mhaith scéalta ann a thaispeánann cion ar agus dáimh leis na murúcha, nó ar a laghad leis na maigheana mara sin a mealladh ar an talamh. De réir an bhéaloidis, déantar bean iomlán de mhurúch má ghoidtear a cochall draíochta. Is iomaí maighdean mhara a pósadh ar fhear cladaigh tar éis don fhear an cochall a ghoid ar an maighdean mhara. Cé go bhfuil cosa daonna ag an murúch in easpa an chochaill, baineann pianta fíochmhara leis an siúl i gcónaí, agus bíonn cumha uirthi i ndiaidh an tsaoil faoi thoinn. Cuireann cúpla hamhrán sean-nóis síos ar an gcumha seo, agus pléann sraith dánta sa leabhar Cead Aighnis le Nuala Ní Dhomhnaill an téama. Ba gheis do mhuintireacha áirithe rónta a mharú toisc gur creideadh gur ó mhurúch a shíolraigh an mhuintir.
Tagairtí
Seanscéalta
Gearóid O'Sullivan
Polaiteoir Éireannach ab ea Gearóid O'Sullivan (28 Eanáir 1891 - 25 Márta 1948). Bhí sé ina bhall de Shinn Féin ar dtús agus ansin Fine Gael.
Nick Kyrgios
Is imreoir leadóige gairmiúla as An Astráil é Nick Kyrgios. Rugadh é ar an 27 Aibreán 1995.
Caisteal Sruighlea
Is caisleán suite i gComhairle Shruighlea é Caisteal Sruighlea.
Gearmáin na Naitsithe
Ó 1933 go 1945, bhí an Ghearmáin faoi smacht Pháirtí Náisiúnta Sóisialach Lucht Oibre na Gearmáine, agus Gearmáin na Naitsithe a thugtar ar an tréimhse seo i stair na tíre.
An Naitsíochas
thumb|deas|200px|An [[Svaistice|Svaistíce - Príomhshiombail an Naitsíochais]]
Is é an Naitsíochas (Gearmáinis: Nationalsozialismus - tá an leagan Nazismus ann chomh maith, ach ní chluintear chomh minic céanna é) an t-ainm a thugtar ar idé-eolaíocht na Naitsithe (Gearmáinis: Nazis), arbh iad baill agus lucht leanúna Pháirtí Náisiúnta Sóisialach Lucht Oibre na Gearmáine (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, NSDAP) iad. Gluaiseacht chiníoch, fhrith-Ghiúdach ab ea na Naitsithe, agus Adolf Hitler ina cheannaire diansmachtúil orthu. Bhí na Naitsithe i réim sa Ghearmáin sna blianta 1933-1945, agus ba iadsan a chuir tús leis an Dara Cogadh Domhanda. Faoi thionchar na Naitsithe, tháinig rialtais soip ar an bhfód i dtíortha eile a raibh cuma an Naitsíochais orthu, cosúil le rialtas Vidkun Quisling san Iorua. I mblianta an Naitsíochais, bhí Hitler ina dheachtóir ar an nGearmáin, agus é ag cur polasaithe coiriúla i gcrích le cabhrú na Naitsithe.
Tar éis an Dara Cogadh Domhanda, bíonn grúpaí beaga nua-Naitsithe ag iarraidh smaointeachas na Naitsithe a athbheochan. Uaireanta, baineann siad úsáid as siombailí na Naitsithe freisin. Is í an svaistice (Gearmáinis: das Hakenkreuz) an tsiombail is tábhachtaí de chuid na Naitsithe, ach tá sé coiscthe ag na húdaráis sa Ghearmáin, san Ostair agus san Eilvéis an svaistice agus comharthaíocht Naitsíoch eile a choinneáil le feiceáil go poiblí.
Tháinig coincheap an tSóisialachais Náisiúnta ar an bhfód mar theideal ar chuspóirí Pháirtí Lucht Oibre na Gearmáine (Deutsche Arbeiterpartei, DAP), a tharraing an t-ainm nua úd NSDAP, nó Páirtí Sóisialach Náisiúnta Lucht Oibre na Gearmáine air féin sa bhliain 1920. Roimhe sin féin, i Mí Bhealtaine 1918, fuair Páirtí Gearmánach an Lucht Oibre san Ostair ainm nua den chineál chéanna - Deutsche Nationalsozialistische Arbeiterpartei - Páirtí Sóisialach Náisiúnta Gearmánach an Lucht Oibre.
Bhí an dá pháirtí dírithe ar an "sóisialachas náisiúnta" a chur in áit an tsóisialachais idirnáisiúnta a bhí á chur chun cinn ag na Daonlathaigh Shóisialta. Sna páirtithe seo, bhí an corrsmaoineamh frithchaipitleach á mheascadh tríd an náisiúnachas ciníoch. Mar sin, bhí siad in ann vótaí a mhealladh ó na meánaicmí agus ón lucht oibre san am céanna. Maidir leis na Sóisialaigh Náisiúnta sa Ghearmáin, thug siad "gluaiseacht" orthu féin seachas "páirtí", lena leas a bhaint as chomh tuirseach a bhí cuid de mhuintir na tíre den pholaitíocht mar rud.
Inniu, is gnách coincheap an tSóisialachais Náisiúnta a ionannú go hiomlán le saoldearcadh ollsmachtúil ciníoch Hitler agus lucht a leanúna. Ní mór cuimhne a choinneáil air, áfach, gur bhain Hitler a chiall féin as an dá choincheap idir Náisiúnachas agus Shóisialachas. Is éard a bhí i gceist leis an Náisiúnachas, dar leis, ná umhlaíocht agus urraim an duine don Náisiún, agus is éard a bhí i gceist leis an Sóisialachas ná an fhreagracht a ghlac an Náisiún as an duine. Is é an tuiscint a bhí ag na Sóisialaithe i gciall cheart an fhocail ar a n-idé-eolaíocht féin ná go gcaithfí na meáin táirgeachta a shóisialú (a chomharshealbhú), ach dhiúltaigh Hitler riamh dá leithéid de Shóisialachas.
Thairis sin, theastaigh ó Hitler a idé-eolaíocht féin a dhealú ón bhFaisisteachas, a bhí tagtha ar an bhfód san Iodáil faoi chomandracht Benito Mussolini. San Aontas Shóivéadach, áfach, ba ghnách Faisisteachas a thabhairt ar an dá idé-eolaíocht seo ón mbliain 1925 ar aghaidh, agus i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, d'éirigh an úsáid seo coitianta i dtíortha Oirthear na hEorpa, a bhí ina satailítí polaitiúla ag an Aontas Sóivéadach. San Iarthar féin ba leasc leis an lucht léinn Marxach úsáid a bhaint as an téarma "Sóisialachas Náisiúnta" le tagairt don Naitsíochas, ó b'ionann sin dar leo agus aitheantas a thabhairt don chiallú gur sórt Sóisialachais é an Naitsíochas. Is é an tuiscint a bhí ag na Marxaigh gur cineál aicmeachas buirgéiseach a bhí i gceist leis an bhFaisisteachas.
Tuiscint eile atá i gceist le teoiric an ollsmachtachais, a bhí an-choitianta i measc na staraithe a raibh dearcadh neamh-Shóisialach nó fiú frith-Shóisialach acu. Chuir siadsan an Naitsíochas agus an Stailíneachas ar aon leibhéal le chéile mar chórais ollsmachtacha, agus iad ag díriú ar chosúlachtaí an dá chóras ina gcuid taighde. Bhí an scoil seo breá sásta úsáid a bhaint as na hainmneacha "Sóisialachas Náisiúnta" agus "Naitsíochas".
An Dóigh ar Bhain Ceannaire na Naitsithe amach an tSeansailéireacht
Níor bhain Adolf Hitler amach saoránacht na Gearmáine ach i Mí Feabhra 1932, ach nuair a bhí sé ina Ghearmánach go hoifigiúil, bhí cead iarrthóireachta aige i dtoghcháin Uachtaránachta na bliana céanna. Ba é an seanmharascal cogaidh Paul von Hindenburg a ghnóthaigh an báire sin, ach bhí Hitler go tiubh sna sálaí aige, agus b'éigean athvótáil a chóiriú, toisc nach bhfuair aon duine de na hiarrthóirí a dhóthain vótaí sa chéad bhabhta. I Mí na Samhna, 1932, chuaigh na Gearmánaigh chuig an mbosca ballóide in athuair, áfach, agus olltoghchán nua ar siúl. An uair sin, b'iad na Naitsithe an páirtí ba mhó sa Pharlaimint, agus ar an 30ú lá de Mhí Eanáir 1933, cheap an tUachtarán Hindenburg Adolf Hitler mar Sheansailéir.
Na coimeádaigh agus na míleataigh timpeall ar Hindenburg, bhí siad ag áitiú ar an Uachtarán rialtas náisiúnaíoch a cheapadh agus Hitler a chur ina cheannas. Bhí tacaíocht ag teacht do Hitler i gcónaí ó na gróintíní tionsclaíochta agus ó na baincéirí, nó bhí siad den bharúil gurbh eisean an sciath chosanta ab fhearr ar na Cumannaigh. Thairis sin, má bhí Hitler ag gealladh atharmáil na tíre, b'ionann sin agus an tionsclaíocht a chur ag táirgiú trealamh cogaidh don Stát, agus ar ndóigh, ba díol spéise é sin do na gróintíní. Bhí claontachtaí áirithe taobh istigh den NSDAP féin chun frithchaipitleachais, ach má bhí, bhí éirithe le Hitler iad a choinneáil faoi smacht, rud a thaitin go mór le lucht an rachmais, ní nárbh ionadh. link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Verboten_Zeitung_1933.jpg|clé|mion|267x267px|comhghuaillíocht scaoilte de pháirtithe an fhreasúra ag an am B'fhearr le Hitler, ar ndóigh, an milleán a fhágáil ar na Giúdaigh, seachas ar na rachmasóirí. In óráid a thug sé do Chlub Tionsclaíochta Düsseldorf sa bhliain 1932, mhol Hitler na scothaicmí caipitleacha, agus é ag rá nach dtiocfadh rath ná bláth ar eacnamaíocht na Gearmáine choíche, dá mbeadh "duine as gach beirt den tuairim gurb ionann rachmas agus gadaíocht" - tagairt a bhí anseo do na Daonlathaigh Shóisialta agus do na Cumannaigh. Na coimeádaigh náisiúnaíocha, arís, chinntigh Hitler a dtacaíocht siúd dó féin nuair a ghlac sé le Franz von Papen mar Leas-Sheansailéir. Bheadh cead ag Papen bheith i láthair agus an Seansailéir ag dul i bhfianaise an Uachtaráin. Shíl von Papen féin go mbeadh sé in ann "srianta a choinneáil le Hitler" ar an dóigh seo. Bhí dóchas ag na míleataigh go dtreiseodh Hitler leis na fórsaí armtha agus go gcuirfeadh sé Conradh Versailles ar ceal. Maidir leis na coimeádaigh náisiúnaíocha, bhí siadsan ag dréim le tuilleadh cobhsaíochta i saol polaitiúil na tíre agus le cultúr polaitiúil nua a bheadh níos cairdiúla i leith na monarcachta. link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Reichstag_queimando.svg|mion|27 Feabhra 1933
Tine Reichstag agus na dlíthe éigeandála
Ar an 27 Feabhra 1933, chuaigh áras an Reichstag—is é sin, áras na Parlaiminte—trí thine. Ní raibh moill ar bith ar Hitler an locht a fháil ar na Cumannaigh. Achtaíodh na dlí the éigeandála ar an 23 Márta 1933. Tugadh an Forógra um Chosaint Phobal agus Stát na Gearmáine air seo (Ermächtigungsgesetz nó Enabling Act).
Léigh
Tús na Deachtóireachta
Chuaigh Hitler i dtuilleamaí a chuid lucht leanúna sna póilíní agus sna fórsaí slándála leis na Cumannaigh agus le cuid de na Sóisialaigh Dhaonlathacha a eisiamh as an bParlaimint, le go bhféadfadh sé tromlach dhá dtrian a chinntiú dó féin agus dá chuid dlíthe speisialta. Bhí na páirtithe neamh-Shóisialacha sásta a vótaí a chaitheamh i bhfách leis na dlíthe speisialta a bhronn cumhachtaí neamhghnácha ar Hitler (Ermächtigungsgesetze nó dlíthe cumhachtaithe a thugtaí orthu as Gearmáinis).
Samúraí
Ba théarma d'uasal-aicme mhíleata na Seapáine réamh-thionsclaithe é Samúraí. Tagann an focal ón mbriathar ársa samorau, a d'athraigh go saburau, a chiallaíonn "chun freastal" mar sin is searbhónta atá sa Samúraí, sé sin le rá gur searbhónta Thiarna atá ann. Bhí ardghradam acu agus pribhléidí speisialta ar nós dhá chlaíomh a chaitheamh. Chothaigh siad na cóid bushido de bhuanna comhraic, neamhshuim i bpian, agus dílseacht gan stad, ag gabháil do go leor cathanna áitiúla. Cé go raibh réamhtheachtaithe acu in oifigigh mhíleata agus riaracháin níos luaithe, tháinig na samúraí chun cinn go fírinneach le linn shogunate Kamakura, ag rialú ó c.1185–1333. Rinneadh an aicme pholaitiúil díobh, le cumhacht nach beag ach freagracht shuntasach freisin. Le linn an 13ú haois, bhunaigh na samurai iad féin mar laochra cumasacha i gcoinne na Mongols ionradh. Sna 1870idí b'ionann teaghlaigh samurai agus 5% den daonra. De réir mar a tháinig míleataigh nua-aimseartha chun cinn sa 19ú haois, bhí na Samúraí imithe i léig agus an-chostasach le coinneáil i gcomparáid leis an ngnáthshaighdiúir coinscríofa. Chuir Athchóiriú Meiji deireadh lena róil fheodacha, agus bhog siad isteach i róil ghairmiúla agus fiontraíochta. Fanann a gcuimhne agus a n-arm chun suntais i gcultúr móréilimh na Seapáine.
Gearmáin na Naitsithe
Tús na Deachtóireachta
Nuair a chuaigh na dlíthe seo um chumhachtaí speisialta do Hitler i bhfeidhm (ar an 23 Márta 1933), tháinig deireadh le daonlathas Phoblacht Weimar, agus thosaigh ré na deachtóireachta, nó ré an Tríú Reich. Ar an 14 Iúil 1933, bhí gach páirtí polaitiúil sa tír coiscthe seachas na Naitsithe.
Má thug gróintíní na heacnamaíochta agus na tionsclaíochta tacaíocht do Hitler go saorthoilteanach roimhe seo, b'éigean dóibh, anois, tuilleadh den earra chéanna a thál air ina n-ainneoin féin. Ar an chéad lá de Mhí an Mheithimh sa bhliain 1933, tugadh isteach an t-Adolf-Hitler-Spende, is é sin, an "bronntanas" ar Hitler. Chaithfeadh gach gnóthas nó comhlacht "bronntanais" den chineál seo a thabhairt do pháirtí na Naitsithe feasta, agus iad áirithe i gcoibhneas líon an lucht oibre a bhí ag gach gnólacht agus an oiread tuarastail a d'íoctaí leo. Idir seo agus an bhliain 1945, bhailigh páirtí na Naitsithe seacht gcéad milliún Reichsmark ar an dóigh seo, agus bhí saol an mhadra bháin ag na Naitsithe ar an ailp seo, gan aon agó.
Ba é Ernst Röhm an t-aon duine amháin a bhí in aon neasacht do bheith ábalta ollchumhacht Hitler a cheistiú faoin am seo. Ní raibh aon duine eile ag tabhairt Du in áit an cheiliúir fhoirmiúil úd Sie ar Hitler, agus thairis sin, d'fhéadfá a rá go raibh Hitler faoi chomaoin ag Röhm, a chuidigh go mór leis nuair nach raibh sé i mbéal an phobail go fóill. Bhí go leor daoine sa Pháirtí a bhí ag iompairc le Röhm faoi ghnaoi Hitler, cosúil le Heinrich Himmler, Hermann Göring agus Reinhard Heydrich, agus iad uile ag tabhairt le fios don deachtóir nach raibh Röhm iontaofa. Ar an 30 Meitheamh 1934, "Oíche na Scian Mór", phurgaigh Hitler a pháirtí. Maraíodh Röhm agus ceannairí eile an SA, chomh maith le sraith de ghinearáil agus daoine eile nach raibh ag taitneamh le Hitler ar chúis éigin. Cuid acu, bhí siad dáiríribh ag cur in aghaidh Hitler, ach ní raibh sa chuid eile ach Naitsithe dílse nó náisiúnaithe coimeádacha a fuair Hitler riachtanach a chur chun báis ar eagla na heagla. Mar shampla, maraíodh an Ginearál Kurt von Schleicher agus a bhean chéile, toisc go raibh von Schleicher féin ina Sheansailéir tráth, roimh lá Hitler.
I ndiaidh bhás Hindenburg ar an dara lá de Mhí Lúnasa sa bhliain 1934, chuir Hitler ar na fórsaí armtha mionnaí dílseachta a mhóidiú dó féin, agus ón lá sin amach, bhí sé ina Cheannaire agus ina Sheansailéir araon - is é sin, Führer und Reichskanzler. I Mí Eanáir 1938, cuireadh Werner von Blomberg, arbh é an tAire Cogaidh é, agus an Ginearál-Choirnéal Werner von Fritsch, Ard-Cheannasaí an Chos-Slua, as oifig. Ba é an SS a tharraing callán orthu. Maidir le Blomberg, cuireadh bean óg, Erna Gruhn, in aithne dó a bhí ina hiar-striapach agus ina hiar-chuspa d'irisí pornagrafaíochta. Thit Blomberg i ngrá leis an gcailín, cé gur fear cnagaosta a bhí ann cheana féin, agus phós sé í. Ar dtús, ní raibh Hitler ná Göring míshásta ar aon nós ná slí le scéal grá an Ghinearáil, cé go bhfuil a mhuintir-sean ar an daoraí faoin bpósadh. A mhalairt ar fad, thug Hitler agus Göring in iúl do Bhlomberg gur dea-shiombail d'aontas nua na Gearmáine a bheadh ann dá bpósfadh ginearál de phór uasal cailín simplí cosúil le hErna. Níor tháinig fíorscéal Erna chun solais ach i ndiaidh na bainise, agus ansin, bhí port Bhlomberg seinnte mar mhíleatach proifisiúnta. Maidir le Fritsch, arís, cuireadh ina leith go raibh sé ina homaighnéasach. Mar sin, d'éirigh le Hitler ceannasaithe an Airm a náiriú agus a chur as oifig, agus ina dhiaidh sin, bhí sé féin i gceannas na bhfórsaí armtha chomh maith leis an stát sibhialta.
Pádraig Ó Spealáin
Is iar-pheileadóir Éireannach é Pádraig Gearóid Ó Spealáin, nó Pat Spillane mar atá aithne air as Béarla, a rugadh ar an 2 Nollaig na bliana 1957 i dTeampall Nua, Contae Chiarraí. Luaitear a ainm go minic mar dhuine de na himreoirí is fearr a tháinig as an Ríocht, nó an tír fhéin, riamh.
Gearmáin na Naitsithe
An Ciníochas mar Pholasaí
Spreagadh tábhachtach do pholasaithe Hitler ab ea an frith-Ghiúdachas a bhí meáite ar na Giúdaigh a mharú scun scan, chomh maith le leagan radacach den Darwineachas sóisialta. Ón chéad lá ar tháinig sé os comhair an tsaoil mhóir go dtí lá a bháis, ba nós le Hitler na Giúdaigh agus na "ciníocha ar bheagán fiúntais" a ionsaí ina chuid óráidíochta. Ciníocha ar bheagán fiúntais ab ea na Giofóga, na Polannaigh agus na Rúisigh, mar shampla. Maidir leis an Darwineachas sóisialta, tháinig sé chun solais ina chuid cainteanna faoi dhaoine a raibh galar, máchail nó easláinte orthu, agus é ag rá gur "beatha neamhfhiúntach" (lebensunwertes Leben) a bhí i gceist leo. Is é an dearcadh a bhí ag Hitler ar stair an chine dhaonna nach raibh ann go bunúsach ach síorchath ina raibh na dea-chiníocha agus an bheatha fhiúntach ag díothú na ndroch-chiníocha agus na beatha neamhfhiúntaí. Mar shampla, dúirt sé ag Ard-Fheis a pháirtí i Nürnberg sa bhliain 1929: "Dá saolófaí milliún leanbh don Ghearmáin in aghaidh na bliana, agus 700,000-800,000 duine den chuid is laige á ndíothú san am céanna, is féidir gur méadú ar ár bhfórsaí a bheadh ann."
Pádraig Ó Spealáin
Tá gach duais atá ar fáil sa spórt buaite ag Ó Spealáin, lena chlub áitiúil agus le foireann Chiarraí.
Oilthigh Shruighlea
Is ollscoil suite i gComhairle Shruighlea é Oilthigh Shruighlea.
Pádraig Ó Spealáin
Ba pheileadóirí iad a dheartháireacha Mick agus Tom chomh maith.
Tá Ó Spealáin éirithe as an imirt inniu, ach tá sé gníomhach fós mar láithreoir teilifíse agus scríbhneoir spóirt. Cé go bhfuil a chuid tuairimí conspóideach uaireanta, tá meas tuillte aige mar shaineolaí macánta agus siamsúil. Beidh cuimhne go deo ar an mhagadh a rinne sé ar chuid imeartha Thír Eoghain sa bhliain 2003, nuair a thug sé 'puke football' ar an chineál peile a bhí á imirt acu. Chuir sé an clár The Sunday Game i láthair ar RTÉ go dtí an bhliain 2009 agus tá colún seachtainiúil aige sa nuachtán Sunday World.
Gearmáin na Naitsithe
Géarleanúint na nGiúdach
Ar dtús, tháinig frith-Ghiúdachas Hitler agus na Naitsithe chun solais sa dóigh a ndéantaí leatrom oscailte ar na Giúdaigh, agus a gcuid cearta sibhialta á mbaint díobh. Le linn an Dara Cogadh Domhanda, chuaigh an polasaí sin chun géaradais nuair a tosaíodh ar na Giúdaigh a mharú ina sluaite - an tUileloscadh, mar a thugtar air. Bhí sé tugtha le fios ag Hitler ina leabhar Mein Kampf gur theastaigh uaidh na Giúdaigh go léir a chur de dhroim an tsaoil, mar "fhuascailt dheiridh" ar an "gceist Ghiúdach". Áirítear go raibh timpeall ar shé mhilliún Giúdach ar feadh na hEorpa thíos leis an bhfeachtas ollscriosta seo.
Go gairid i ndiaidh do Hitler teacht i gcumhacht, tosaíodh ag imirt leatroim ar na Giúdaigh go fairsing. I Mí Aibreáin na bliana 1933, d'eagraigh an rialtas nua baghcat trí lá ar na siopaí Giúdacha. Is é an t-ábhar a luaigh siad leis an mbaghcat ná go raibh "na Giúdaigh sa choigríoch ag scaipeadh scéalta uafáis" faoin nGearmáin. Sna sálaí ag an mbaghcat, reachtaíodh dlíthe agus achtanna nua le tuilleadh srianta a chur le cearta daonna na nGiúdach agus le saoránaigh den dara grád a dhéanamh díobh. Mar shampla, na Giúdaigh a bhí ina státseirbhísigh, chaill siad a gcuid post i ndiaidh dlí nua, agus cuireadh isteach ar na Giúdaigh a raibh jabanna de chineál eile acu freisin. Ní raibh cead ag na dochtúirí Giúdacha, mar shampla, ach othair Ghiúdacha a leigheas, agus ní fhéadfadh na dlíodóirí Giúdacha freastal ach ar chliaint Ghiúdacha.
Sa bhliain 1935, reachtaíodh "Dlíthe Nürnberg" a bhain na cearta sibhialta de na Giúdaigh go deifnídeach. Thar aon rud eile, toirmisceadh ar na Giúdaigh daoine neamh-Ghiúdacha a phósadh nó comhriachtain ghnéis a bheith acu leo. Chabhródh an stát agus an páirtí le gnóthadóirí neamh-Ghiúdacha gnóthais Ghiúdacha a shealbhú. Na Giúdaigh a bheadh le dul ar imirce, chaithfeadh siad cáin ard a íoc, i gcruth is nach mbeadh pingin rua acu agus iad ag cromadh ar an saol nua thar lear. Roimh an Uileloscadh féin, b'í Oíche na Gloine Briste (Reichskristallnacht) ón naoú go dtí an deichiú lá de Mhí na Samhna 1938 buaicphointe na géarleanúna. Rinneadh ionsaithe ar na Giúdaigh, ar a gcuid gnóthas, sionagóg agus fothuithe eile de réir mar a d'eagraigh Joseph Goebbels, an tAire Bolscaireachta, iad, agus é ag fógairt san am céanna gurbh í "fearg spontáineach an phobail" ba chúis leis na hionsaithe.
I ndiaidh don Dara Cogadh Domhanda pléascadh amach, ní ghabhfadh Hitler leor le gnáth-ghéarleanúint na nGiúdach a thuilleadh - theastaigh uaidh iad a mharú agus a dhíothú go fisiciúil. Ní raibh cead eisimirce ag na Giúdaigh a thuilleadh, agus de réir mar a bhí trúpaí na Gearmáine ag forghabháil tíortha eile, bhí géarleanúint na nGiúdach ag dul i bhfairsinge. Ón chéad lá de Mhí Mheán Fómhair 1941 i leith, chaithfeadh na Giúdaigh go léir, a bhí ní ba sine ná sé bliana d'aois, an réalta bhuí a fhuáil dá gcuid éadaí ionas go mbeadh sí le feiceáil go héasca. Cuireadh srianta éagsúla le saol na nGiúdach. Ní raibh cead acu dul ar bhord na mbusanna, ná gluaisteán, raidió nó fiú madra nó cat a bheith acu. De réir a chéile, chaithfidís a seantithe agus a seanárasáin a thréigean le haghaidh a thabhairt ar na geiteonna agus na campaí géibhinn. Sa bhliain 1942, tógadh na chéad champaí díothúcháin sa Pholainn, a bhí forghafa ag na díormaí Gearmánacha: Auschwitz-Birkenau agus Majdanek. Sna campaí díothúcháin, bhí na daoine á marú mar a bheadh tionsclaíocht ann, is é sin, b'éigean dóibh dul isteach i seomraí gáis inar tachtadh iad le hidriginchiainíd ("aigéad hidricianach", "Zyklon B"). Níorbh iad na Giúdaigh amháin a bhí á marú iontu, ach Polannaigh Chaitliceacha - intleachtóirí ach go háirithe, nó níor theastaigh ó Hitler aos léinn dá gcuid féin a fhágáil ag na náisiúin Shlavacha - agus Giofóga, ach go háirithe.