cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mequinenza
Tógadh an taiscumar, ar a dtugtar Mar de Aragón freisin, idir 1957 agus 1964, agus tá sé ar cheann de na taiscumair is mó sa tír. Tá spás ann le haghaidh rámhaíochta agus curachóireachta a mheastar a bheith ar cheann de na cinn is fearr san Eoraip mar gheall ar a leibhéal cobhsaí uisce agus cé chomh furasta agus atá sé teacht air. Bíonn féilte San Blas agus Santa Águeda ar siúl i mí Feabhra agus is díol spéise na féilte seo i measc lucht turasóireachta san Aragóin.
An feachtas ar son oscailt Scoil Dhún Chaoin
Imeachtaí
Faoi dheireadh, ag deireadh seachtaine na Cincíse 1973, a fuarthas an dea-scéal go raibh rath ar an bhfeachtas chun Scoil Naomh Gobnait a choimeád oscailte. Ceapadh Mícheál Ó Dúbhshláine go hoifigiúil mar phríomhoide na scoile.
Dúnmharuithe Craigavon (1991)
mion Ar 28 Márta 1991, mharaigh Óglaigh Uladh (UVF nó an "Protestant Action Force") triúr Caitliceach, Katrina Rennie (16), Eileen Duffy (19)  agus Brian Frizzell (29). Scaoileadh iad ar an eastát Drumbeg i Craigavon. Bhí na cailíní i mbun siopa taistil ar an eastát agus bhí an fear, ina chustaiméir, san áit mhícheart ag an am mícheart. mion|Cuimhneachan "Billy Wright" Fuath seicteach, go príomha, a bhí taobh thiar den ionsaí. Ní raibh aon bhaint ag na híospartaigh leis an IRA.
Cion sa chion, dúnmharaíodh beirt Protastúnach, Derek Ferguson (col ceathrar le William McCrea), ar 9 Aibreán agus Ian Sproule ar 13 Aibreán.
Sa bhliain 1992, cúisíodh Tom Harper as bheith comhpháirteach, an tiománaí ar an 28 Márta. Níor rugadh riamh ar an bhfear gunna.
Bhí Billy Wright i gceannas ar an UVF i Lár Uladh ag an am, paraimíleatach dílseach. Deirtear gur ordaigh sé an t-ionsaí i gCraigavon agus go raibh sé freagrach as scór dúnmharuithe seicteacha (agus ‘King Rat’ a thugtaí air).
Bhí líomhaintí ann maidir le claonpháirteachas le paraimíleataigh níos déanaí. Aisteach go leor, chaill na póilíní cartlanna sa bhliain 1998.
Eagraíocht Dhomhanda Sláinte
300px|mionsamhail|clé|Bratach na heagraíochta Gníomhaireacht a bunaíodh taobh istigh de na Náisiúin Aontaithe i 1948 chun comhoibriú idirnáisiúnta i bhfeabhsú shláinte na ndaoine a chur chun cinn is ea an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte (World Health Organization nó WHO).
Ról
Pléann an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte le ceisteanna cosúil le smacht a chur ar eipidéimí tógálacha, vacsaíniú is cláir eile, sláintíocht, soláthairtí uisce is bia, srl. D'éirigh léi deireadh a chur leis an mbolgach.
Feidhmíonn an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte mar áras imréitithe i leith eolais ar théamaí cosúil le drugaí, baoil núicléacha, agus taighde ar ailse.
Eagraíocht
Tá timpeall 190 tír mar bhaill ag an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte. Tá a príomhoifig sa Ghinéiv.
Stair
D'fhógair an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte ar 9 Nollaig 1979 go raibh an bholgach díothaithe.
Seán Ó Laoghaire (Fínín)
Poblachtánach Éireannach agus Fínín mór le rá ab ea Seán Ó Laoghaire (Béarla: John O'Leary ). Rinne sé staidéar ar an dlí agus ar an leigheas araon ach níor bronnadh céim air, agus as a pháirt i mBráithreachas Poblachtach na hÉireann cuireadh i bpríosún é i Sasana sa naoú haois déag.
Luathshaol
Rugadh i mbaile Thiobraid Árann, Contae Thiobraid Árann é, agus cuireadh oideachas ar Ó Laoghaire (a bhí ina Chaitliceach) sa Scoil Ghramadaí Phrotastúnach áitiúil, i Scoil na Mainistreach, agus i gColáiste Caitliceach Cheatharlach ina dhiaidh sin. Shamhlaigh sé é féin leis na tuairimí a mhol [[Tomás Dáibhis, agus bhuail sé le Séamas Mac Stiofáin i 1846.
Aistriú cothrománach géine
mion|Léiríonn 'Crann na beatha' seo aistriú ingearach agus cothrománach géine. Is éard is aistriú cothrománach géine (ACG) nó aistriú cliathánach géine  ná an ghluaiseacht d'ábhar géiniteach idir orgánaigh aoncheallacha  agus/nó ilcheallacha, cé is moite de tharchur ADN ó thuismitheoir chuig a shliocht. Toisc thábhachtach is ea ACG in éabhlóid go leor orgánach.
Bertrand Traoré
Imreoir sacair gairmiúil as Buircíne Fasó is ea Bertrand Isidore Traoré (rugadh 6 Meán Fómhair 1995) a imríonn mar thosaí ar an gclub Aston Villa sa Premier League agus ar fhoireann náisiúnta Bhuircíne Fasó.
Aistriú cothrománach géine
Is féidir glacadh le seachadadh géinte mar  aistriú saorga géine, agus is saghas d' innealtóireacht ghéiniteach í.
Bertrand Traoré
Tar éis dó a ghairm a thosú in Auxerre, chuir sé a thréimhse forbartha i gcrích ag Chelsea, agus d'imir sé a chéad chluiche proifisiúnta ar 26 Eanáir 2014 le Vitesse san Eredivisie, agus é ar iasacht bliana go leith ó Chelsea. Tar éis séasúr amháin sa Premier League le Chelsea, cuireadh ar ais go dtí an Ísiltír é in 2016, ar iasacht chun imirt le Ajax, agus bliain ina dhiaidh sin shínigh sé conradh le Lyon arbh fhiú €10 milliún é.
Ina imreoir idirnáisiúnta ó 15 bliana d'aois, d'imir Traoré ar son Buircíne Fasó i gceithre chomórtas Chorn Náisiúin na hAfraice.
Carraig phireaclastach
deas|250px|thumb|Carraig phireaclastach Ainm ginearálta ar charraigeacha a chruthaítear as giotaí laibhe a theilgtear amach as bolcán san atmaisféar. Samplaí is ea bruthimbrítí, tufanna (luaith bolcáin chomhdhlúthaithe), agus ceirtleáin bholcánacha.
Johannes Vermeer
Ealaíontóir Dúitseach ab ea Johannes Vermeer, (Deireadh Fómhair 1632 – Nollaig 1675).
Leacht Mhurchaidh
Is sráidbhaile é Leacht Mhurchaidh. Tá sé suite in Iorras, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Y Grysmwnt
51.9157°N, -2.8665°W
2RN (stáisiún raidió RTÉ)
mion|an tarchuradóir suite i n[[Dún Mhic Aoidh (McKee Barracks), BÁC]] mion|Bhí 2RN suite san [[Ard-Oifig an Phoist, Sráid Anraí, sa bhliain 1928]] Bunaíodh an chéad stáisiún raidió, 2RN, seirbhís raidió na hÉireann, i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1926. Chuir Dubhghlas de hÍde tús le 2RN go poiblí ar an 1 Eanáir 1926. .
1925-1926
Tharla an chéad chraoladh 2RN an 14 Samhain 1925 nuair a dúirt Seamus Clandillon, stiúrthóir an stáisiúin 2RN, 'Seo Raidió 2RN, Baile Átha Cliath ag tástáil'. Bhí an tarchuradóir suite i nDún Mhic Aoidh.
Cuireadh tús le seirbhís raidió na hÉireann ar bhun rialta ar 1 Eanáir 1926.
Bhí an Ghaeilge i lár an aonaigh an oíche úd, nuair a d’oscail Dubhghlas de hÍde an stáisiún ar chuireadh ón stiúrthóir Séamus de Chlanndiolúin, ar Ghaeilgeoir mór é féin. Níor labhair de hÍde ach cúpla abairt Bhéarla i dtús a chuid cainte agus chuir sé clabhsúr orthu mar seo: ‘This much I have said in English for any strangers who may be listening in. Now I address my own countrymen...’. Lean sé air i nGaeilge ina dhiaidh sin, rud a chuir an conach ar roinnt éisteoirí Éireannacha nár theastaigh go dtabharfaí ‘strangers’ orthu.
Ba é an breithiúnas a dhein staraí amháin ar oíche thionscnaimh na seirbhíse – le hóráid de hÍde, amhráin Ghaelacha ó de Chlanndiolúin agus a bhean agus ceol ón bparlús Victeoiriach – ná gur ‘Gaelic League night out’ a bhí ann. Bhí an chéad oíche mealltach do mheánaicme na cathrach amháin: ‘Is beag blas a gheobhadh muintir na tuaithe ná muintir na Gaeltachta ar a leithéid de chlár’.
1927
Ní raibh an chuid is mó de mhuintir na hÉireann, áfach, in ann comhartha raidió 2RN a fháil. Fuair ​​siad go leor gearán ó Chorcaigh ach go háirithe agus bunaíodh 6CK i gCorcaigh i 1927 (dúnadh é sna 1950í).
1932-1933
Bunaíodh stáisiún náisiúnta i mBaile Átha Luain i 1932, “Radio [sic] Átha Luain” agus bhí sé le fáil ar fud na tíre ar fad. Dúnadh 2RN sa bhliain 1933. Athainmníodh “Radio [sic] Átha Luain” mar “Radio [sic] Éireann” sa bhliain 1937.
Mihran Hakobyan
Is dealbhóir Airméanach é Mihran Hakobyan (Airméinis: Միհրան Հակոբյան) a chruthaigh Séadchomhartha na Vicipéide, i Słubice, an chéad cheann dá chineál.
Beathaisnéis
Rugadh Mihran Hakobyan i Stepanakert. Fuair a athair, an dealbhóir Armen Hakobyan, bás sa bhliain 1990, le linn Chéad Chogadh Nagorno-Karabakh. Ón bhliain 2000 go 2006, rinne sé staidéar ar dealbhóireacht ag an Akademii Sztuk Pięknych w Erywaniu (Gaeilge: Acadamh Stáit na Mínealaíon Eireaván. Ina dhiaidh sin d’oibrigh sé ina ghairm san Airméin agus sa Rúis, agus ghlac sé páirt i roinnt taispeántas i Stepanakert agus i Eireaván.
Alice in Wonderland (scannán 1951)
Scannán de chuid Disney ón bhliain 1951 is ea Alice in Wonderland (Eilís i dTír na nIontas). Ghlac Kathryn Beaumont, Heather Angel, Bill Thompson, Joseph Kearns, Doris Lloyd, Richard Haydn, Queenie Leonard, Steirling Hollaway, Ed Wynn, Jerry Colonna, J. Pat O'Malley, James McDonald, Verna Felton, agus Dink Trout páirt ann. Tá sé bunaithe ar an leabhar Alice's Adventures in Wonderland le Lewis Carroll.
Ruaimléasar
Léasar a mbíonn ruaim orgánach leachtach mar ábhar gníomhach sa chuas. Is féidir léasarsholas d'aon mhinicíocht nó tonnfhad is mian a fháil, beagnach, trí thiúchan nó comhdhéanamh na ruaime a athrú, nó feiste tiúnta a úsáid taobh istigh den chuas a bhaineann sochar as an speictream leathan astaithe is ionsúite a bhíonn ag ruamanna.
Sententia
Natháin ghairide mhórálta, mar shampla seanfhocail, seanráite, nathaíochtaí, léirisc, nó ráitis ghonta a tógadh ó fhoinsí ársa, coitianta nó eile, is ea sententiae (an t-ainmneach iolra d'fhocal Laidneach sententia).
Y Gurnos
51.7621°N, -3.379°W
90377 Sedna
Abhacphláinéad nó Pláinéadóideach mór is ea Sedna (sonrú abhacphláinéad 90377 Sedna; siombail: ) i gcodanna seachtracha an Ghrianchórais atá faoi láthair sa chuid is faide istigh dá fhithis faoi láthair; ó bhí 2021 tá sé 84 aonad réalteolaíoch (1.26 × 1010 km; 0.00041 pc) ón nGrian, beagnach trí huaire níos faide ná Neiptiún. Tugan speictreascópacht le fios go bhfuil comhdhéanamh dromchla Sedna cosúil le comhdhéanamh roinnt réad tras-Neiptiúnacha eile, agus é ina mheascán d'uisce, meatáin agus oighir nítrigine le tholiní den chuid is mó. Tá a dhromchla ar cheann de na cinn is deirgere i measc réad an Chórais Gréine. Laistigh de neamhchinnteachtaí measta, tá Sedna ar cothrom le Ceiréas mar an pláinéadóideach is mó nach eol go bhfuil gealach ann.
Airíonna
Tá Sedna comhdhéanta as carraig agus oighear, de réir chosúlachta. Thiocfá ar a leithéid de réad i measc ghealacha Shatarn, mar sin. Ní satailít de chuid Shatarn í, áfach, ach ceann de chuid na gréine, agus í ar an gceann is rúndiamhraí acu, dar leis na saineolaithe féin. clé|mion|299x299px|[[Fithis]] Is í fithis Sedna is cúis le seo, chomh fadaithe agus atá sí. Nó tá an garphointe (an peirihéilean) faoi sé aonad réalteolaíoch déag agus trí scór (76 AU) den ghrian, agus an cianphointe (an t-apaihéilean) suite naoi gcéad agus deich n-aonad réalteolaíoch is ceithre scór (990 AU) uaithi. Ní fhaca na réalteolaithe a leithéid d'fhithis fhadaithe ag aon réad go dtí seo, agus spreag an aimhrialtacht seo iad chun na teoiricí is éadóchúla a fhorbairt.
Tá Sedna ag timpeallú na gréine idir Crios Kuiper agus Scamall Oort. Tá sí rófhada le go bhféadfá a rá gur gnáthréad de chuid Chrios Kuiper í (cosúil le Quaoar, Varuna, agus Ixion). Ón taobh eile de, níl sí chomh fada sin amuigh is go dtiocfadh leat í a aicmiú mar réad de chuid Scamall Oort. Mar sin, ó thángthas trasna ar Sedna an chéad uair, b'éigean athbhreithiúnas a thabhairt ar na seanteoiricí faoi Scamall Oort. mion|Fithis
Grianchóras
Is í an teoiric is spéisiúla ná gur tháinig Sedna ó ghrianchóras eile. Is é sin, nuair nach raibh an grianchóras seo againn ach nuachruthaithe, agus an ghrian suite istigh sa réaltbhraisle inar fhorbair sí an chéad uair, bhí sí chomh gar do réalta éigin eile is go raibh Scamall Oort ag cuimilt le scamall den chineál chéanna thart ar an réalta eile sin. clé|mion Mar sin, cuireadh struchtúr bunúsach an dá scamall trí chéile, agus fágadh Sedna ar a fithis i ndiaidh na teagmhála. Míníonn an teoiric seo cén fáth a bhfuil a leithéid d'fhithis ag Sedna, ach ní mhíníonn sí cén fáth a bhfuil Scamall Oort fágtha ina sheanáit. Nó shílfeá go mbeadh an scamall féin ina phraiseach uafásach i ndiaidh a leithéid d'imeachtaí suntasacha.
Stair
Braitheadh Sedna den chéad uair i gCrios Kuiper i 2003, agus cinntíodh é i 2005. mion Ba iad na réalteolaithe Michael Brown, Chad Trujillo is David Rabinowitz a bhraith den chéad uair é, ar an 14 Samhain 2003, le teileascóp Samuel Orschin i Réadlann Palomar agus an teileascóp Gemini North ar Mauna Kea i Haváí
Truailleán
mion|Rith chun srutha ithreachagus leasacháin Is éard is truailleán ann ná substaint nó ábhair dhíobhálacha a scaoiltear isteach sa timpeallacht a bhfuil éifeachtaí neamh-inmhianaithe aige, nó a dhéanann drochthionchar ar úsáideacht acmhainne. Féadfaidh truailleán damáiste fadtéarmach nó gearrthéarmach a dhéanamh trí ráta fáis speiceas plandaí nó ainmhithe a athrú, nó trí chur isteach ar thaitneamhachtaí daonna, ar chompord, ar shláinte nó ar luachanna maoine. Tá roinnt truailleán in-bhithmhillte agus dá bhrí sin ní mhairfidh siad sa timpeallacht go fadtéarmach. Mar sin féin, tá táirgí díghrádaithe roinnt truailleán truaillithe iad féin amhail na táirgí déchlóra déchlóradéfheinildéchlóireitiléine DDE agus déchlóradéfheinildéchlóireatán DDD a tháirgtear ó dhíghrádú déchlóraidéfheiniltríchlóireatán DDT.
Lámhach
mion Scaoileadh gunnaí, mar chaitheamh aimsire, foghlaeireacht, spórt, nó i gcath. Luadh an gunna den chéad uair i 1326, agus tháinig sé le bheith mar phríomharm cogaidh go tapa ina dhiaidh sin. Saothraíodh an spórt sa 15ú céad, agus bunaíodh an chéad chlub seilge i Lucerne na hEilvéise i 1466. Tá an-chuid saghas lámhaigh iomaíoch ann agus an-chuid gunnaí in úsáid, an piostal caighdeánach, an raidhfil beagchró, an raidhfil lánchró, agus an t-aerghunna ina measc. Sna comórtais scaoiltear le targaidí, iad fosaithe nó ag gluaiseacht mar a bhíonn i lámhach créphlátaí.
Paul Reynolds
Is maor cruicéid de chuid na hÉireann é Paul Reynolds, a rugadh ar an 23 Bealtaine 1973. I mí na Samhna 2016, ainmníodh é mar Oifigeach na Bliana ag Gradaim Chruicéad Éireann. Ceapadh é ar an bPainéal Idirnáisiúnta Maor agus Réiteoirí i mí Meithimh 2018.
Ba é an cluiche idir Éire agus an Afganastáin ar an 22 Lúnasa 2018 an chéad chluiche idirnáisiúnta Twenty20 (T20I) a raibh sé i bhfeighil air. Rinne sé maoirseoireacht ar Chluiche Idirnáisiúnta Aon Lae (ODI) den chéad uair ar an 29 Lúnasa 2018, cluiche eile idir Éire agus an Afganastáin.
Ealaín Cheanada
mion|300px|The Solemn Land, 1922, le J.E.H. MacDonald
Ealaín ón 17ú céad agus eilimintí Eorpacha — Francach den chuid is mó — measctha le heilimintí áitiúla. Eaglaisí ón 18ú céad le stíleanna na Breataine Seoirsí is na gcoilíneachtaí Meiriceánacha. I stíl na hAthbheocana Gotaí atá Foirgneamh na Parlaiminte le Thomas Fuller in Ottawa (timpeall 1859). Bunaíodh Acadamh Ríoga Cheanada agus Gailearaí Náisiúnta Cheanada i 1880. I ndiaidh lár an 20ú céad bhí tionchar ag gluaiseachtaí avant garde ar an ealaín, ach roimhe sin ní raibh ach rian den impriseanachas ann.
Ráth Aibhistín
Is sráidbhaile é Ráth Aibhistín. Tá sé suite in Iorras, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Beatrix Potter
Scríbhneoir Sasanach a rugadh i Kensington, Londain ab ea Helen Beatrix Potter (28 Iúil 1866 – 22 Nollaig 1943).
Ruaimneoireacht
Próiseas chun dath éadaigh nó ábhair eile a athrú go buan. Ceird ársa í seo a saothraíodh ina tionscal ardteicníochta chun teicstílí, leathar is earraí eile a dhathú. Feidhmítear ruamanna de ghnáth tríd an ábhar a bhá i dtuaslagán na ruaime is an ruaim a bhuanú air trí théamh.
Hazel Lavery
Faoi Hazel Lavery
Ealaíontóir, macasamhail, aisteoir agus péaiceallán ab ea Hazel Lavery. Rugadh í ar an 14ú lá Márta 1880 i Illinos, Chicago.
Saol Luath
B'é Edward Martyn (1846-1897) a hathair agus bhí sé an leasuachtarán don comhlacht ‘Armour & Co’. Alice Martyn mathair s’aici. Ní raibh ach siblín amháin aici, Dorothea Hope Martyn an t-ainm a bhí uirthi. Fuair Dorothea bás nuair a bhí sí trí bliaina déag d’aois.
Pósadh
Bhí Hazel geallta le Dr. Edward Livingston Trudeau agus Bhí iníon amháin s’acu darbh ainm Alice Trudeau. I 1909 pós Hazel, John Lavery ealaíontóir agus portráidí as Beal Féirste. Bhuail siad I 1903 I Brittany nuair a hí siad ina conaí I South Kensington I sasanna agus bhí saol sóisialta s’aici ansin.
Hazel Lavery agus an chogadh
Nuair a bhí teannas I idir Éirinn and an Bhreatain, bhí John agus Hazel an comhfhíos faoi cúlra s’acu, ach tar éis a chonic Hazel triail Roger Cassment bhí sí spreagadh  faoi cúis na hÉireann. Bhí na Laverys ag iarraidh úsaid a chuid teagmhálaithe ón dhá taobh den Muir Éireann chun an bhreatain and éire  athmhuintearas le chéile.
I 1920 bhí Hazel gáfa le Michael ó Coiléain. Bhuail siad suas an bliain tar éis a duirt Hazel go raibh sí ag iarraidh a teach chun a bheith an áit neodrach nuair a bíonn cruinnithe idir an dáil agus Sráid Downing. De réir mar a d'fhorbair a gcairdeas idir na beirt acu, Chuir sé dánta chuici, thosaigh sí a bheith ina anamchara.
Na Nótaí Bainc
Ina dhiadh an cogadh 1922 ceap an rialtas go raibh airgeadra nua de díth ag an Saor Stát na hÉireann. Bhí siad ag iarraidh an airgeadra reathaag athrúgo dtí a Punt Saorstàt.
Choimisiúnaigh an rialtas John Lavery chun an  dearadh a deanamh I 1928. Bhí an rialtas ag iarraidh an dearadh ar an airgeadra a bheith bean cruthanta nó bean cosúil le Kathleen Ní Houlihan ón dráma a scríobh W.B Yeats. Bhí an pictúir críochnaithe I coicís.
Bhí an rialtas buartha faoi an frithfhreagairt a gheobhaidís mar gheall ar na cosúlachtaí idir Hazel agus an cailín ar an nóta banc mar bhí caidreamh idir Hazel agus Ó Coiléain.
Bás s'aici
Fuair Hazel bás ar an 3ú lá de mí Eanáir 1935.
Y Maerdy
51.6722°N, -3.4811°W
Baile i Rhondda Cynon Taf, an Bhreatain Bheag, is ea Y Maerdy, 30 km ó Caerdydd agus 232 ó Londain. Tá daonra 3,046 ann, agus tá 296 (9.7%) in ann Breatnais a labhairt.
Comhalta den Chumann Ríoga
Is dámhachtain í Comhaltacht den Chumann Ríoga, CCR (Fellowship of the Royal Society nó FRS sa Bhéarla) a bhronn breithiúna Chumann Ríoga Londain ar dhaoine aonair a chuir “go mór le feabhas an eolais nádúrtha, lena n-áirítear matamaitic, eolaíocht innealtóireacht, agus eolaíocht mhíochaine.”
An Tairseachán Beag Theas
Is sráidbhaile é an Tairseachán Beag Theas. Tá sé suite in Iorras, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
An Bhrosnach, Contae Mhaigh Eo
Is abhainn in Éirinn í an Bhrosnach, suite i gcontae Mhaigh Eo agus i gCúige Chonnacht.
Y Mot
51.8937°N, -4.8157°W
Baile i Sir Benfro, an Bhreatain Bheag, is ea Y Mot, 122.1 km ó Caerdydd agus 326 ó Londain. Tá daonra 424 ann, agus tá 142 (33.5%) in ann Breatnais a labhairt.
Kobus
Is géineas antalóp Afracach é Kobus ina bhfuil sé speiceas, a bhfuil baint acu go léir le corcacha, tuilemhánna, nó limistéir fhéaracha eile in aice leis an uisce. Tá siad démhorfach ó thaobh gnéis — na fireannaigh amháin a bhfuil adharca orthu, agus bíonn siad níos mó ná na baineannaigh.
Varuna
Réad pláinéadchosúil amuigh i gCrios Kuiper is ea Varuna. Tugadh Varuna faoi deara an chéad uair ins an bhliain 2000. Ní plúitíonó é, nó tógann sé níos mó ná dhá chéad is ceithre scór bliain air turas amháin timpeall na Gréine a chur i gcrích. Is beag eile atá ar eolas faoi Varuna, ach amháin go bhfuil sé thart ar míle agus trí scór ciliméadar ar trastomhas - cosúil le hIxion - agus go bhfuil sé níos éadroime ná mar a shílfeá óna mhéid. Mar sin, creideann cuid de na saineolaithe gur féidir go bhfuil sé criathraithe nó pollaithe ar bhealach éigin.
Iorras
Is barúntacht bheag in iarthuaisceart Chontae Maigh Eo in Éirinn é Iorras (Erris as Béarla). Is é Béal an Mhuirthead an príomhbhaile sa gceantar. Tá Gaeltachtaí beaga lonnaithe ann.
Gaeltacht
Tá achar de 905km2 i nGaeltacht Mhaigh Eo. Is ionann seo agus 19% den cheantar Gaeltachta iomlán agus tá trí cheantar ar leith i nGaeltacht an chontae – Acaill, Tuar Mhic Éadaigh agus Iorras.
Tá cainteoirí dúchais sna ceantair seo a leanas in Iorras: An Fál Mór, Tamhain na hUltaí, Corr Cloch, Glais, Eachléim, Tearmann, Tránn, An Mullach Rua, an Cartúr, An Baile Úr, Cill Ghallagáin, Ceathrú na gCloch, Port a' Chluaidh, Ros Dumhach agus Ceathrú Thaidhg. Is í Ceathrú Thaidhg an Ghaeltacht is láidre in Iorras. Is é Béal an Mhuirthead, atá suite 72km ó Bhéal an Átha, 80km ó Chaisleán an Bharraigh, agus 110km ó Aerfort Iarthar Éireann i gCnoc Mhuire, príomhbhaile Ghaeltacht Mhaigh Eo, cé nach bhfuil mórán Gaeilge le cloisteáil sa mbaile féin.
Carraig-ghiniúint
deas|225px|thumb|Carraig-ghiniúint Na próisis fhisiciúla is cheimiceacha trína n-athraítear dríodar neamhchomhdhlúite ina charraig sholadach. Cuimsíonn sí balcadh is páirtdhí-uisciú, ansin stroighniú is cothromú ag teocht íseal go dtí staid níos cobhsaí ó thaobh comhdhéanaimh is ceimice de. Ní gá go dtiocfaidh aon mheiteamorfacht san áireamh.
Quaoar
Ceann de na réadanna is mó i gCrios Kuiper é Quaoar, agus abhacphláinéad bfhéidir.
Tá Quaoar míle trí chéad ciliméadar ar trastomhas, agus é ar an réad is mó dár fionnadh sa Ghrianchóras ó fuarthas amach faoi Phlútón. Tá sé ag timpeallú na Gréine ceart go leor, ach má tá, tá sé ceithre huaire agus dhá scór (!) níos faide uaithi ná an Domhan. Is beag eile is eol dúinn faoin réad rúndiamhrach seo, chomh fada amach uainn is atá sé. clé|mion
Arbatráiste triantánach
link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Triangular-arbitrage.svg|mion|Sampla;ː Arbatráiste triantánach ar an [[margadh airgeadraí]] Is straitéis é arbatráiste triantánach chun buntáiste a ghnóthú de bharr na difríochta i gcás nach ionann na praghsanna sa mhargadh agus an praghas ba chóir a bheith ann le cothromaíocht.
Quaoar
Stair
B'iad Michael Brown agus Chad Trujillo, agus iad ag obair in Institiúid Teicneolaíochta Chailifornia (Caltech]]) i bPasadena a tháinig trasna ar Quaoar roimh aon duine eile.
Cúpla bliain ina dhiaidh sin, is é sin, i bhFeabhra na bliana 2004, a tháinig siad ar réad níos mó fós i gCrios Kuiper, is é sin, Eris.
Ainm
Tháinig an t-ainm Quaoar as teanga na mbundúchasach i gCailifornia Theas, agus seasann sé don dia cruthaitheora ina reiligiún siúd. Creideann siad gurb é Quaoar an chéad dia a tháinig ar an bhfód i dtús am a, an dia a thosaigh ag rith damhsa agus ag rá amhrán leis na déithe eile a scairteadh chun saoil. mion|[[Fithis]]
Ard-Mhúsaem na hÉireann - Seandálaíocht
Tá Ard-Mhúsaem na hÉireann Seandálaíocht' suite i nDún Uí Choileáin in aice le  Cnoc an Arbhair ar Shráid na Binne Boirbe i dTuaisceart  Bhaile Átha Cliath.
Carraig phlútónach
deas|250px|thumb|Carraig phlútónach Carraig dhoigheartha a bhfuil méid na ngráinní garbh inti go domhain i screamh an Domhain de thoradh criostalú mall an mhagma. Is carraigeacha plútónacha iad eibhear is gabró.
Ard-Mhúsaem na hÉireann - Seandálaíocht
Ard-Mhúsaem na hÉireann
Naisc
Ard-Mhúsaem na hÉireann - Na hEalaíona Maisiúla agus Stair Suíomh gréasáin
Jane Austen
Úrscéalaí Sasanach ab ea Jane Austen (16 Nollaig 1775 – 18 Iúil 1817). I measc na scéalta is cáiliúla a scríobh sí tá Pride and Prejudice, Sense and Sensibility, agus Emma. Duine de na húdair is tábhachtaí sa naoú haois déag ab ea í dar le roinnt.
Viosla Ungárach
thumb|240px|Viosla Ungárach Is madadh clóis é viosla Ungárach.
Brawl Stars
Is físchluiche soghluaiste ilimreora é Brawl Stars atá ar fáil ar ghléasanna Android agus iOS, a d’fhorbair an comhlacht Fionlannach Supercell. Scaoileadh an leagan béite den chluiche ar 14 Meitheamh 2017 i gCeanada, san Astráil, agus sa Nua-Shéalainn, agus seoladh an leagan domhanda ar 12 Nollaig 2018. In 2019, ainmníodh mar chluiche na bliana é.
Buamáil tithe tábhairne in Birmingham
Pléascadh buamaí in dhá theach tábhairne in Birmingham, Sasana, ar 21 Samhain 1974. Maraíodh 21 duine sa Mulberry Bush agus sa Tavern in the Town. mion|Sráid New, Birmingham. Ar dheis,  Tavern in the Town anois The Yard of Ale
Imeachtaí
Cuireadh an milleán ar an IRA faoin mbuamáil go díreach (ach níor ghlac éinne freagracht as an ionsaí ar feadh na mblianta).
Chinn coiste cróinéara níos déanaí gur foláireamh teileafóin a ndearnadh praiseach de ba chúis leis an moill a bhí ar na póilíní daoine a thabhairt amach as na tithe tábhairne. Ach chinn giúiré an choiste cróinéara freisin nach raibh aon locht ar na póilíní agus nach raibh aon eolas faighte acu faoi na buamaí roimh ré.
Fiosruithe
Ghabh na póilíní Michael Christopher Hayes i 1974; ceistíodh é agus gur scaoileadh saor é.
Alan White
Is drumadóir rac-cheoil Sasanach é Alan Victor “Whitey” White (rugadh 26 Bealtaine 1972, Lewisham, Londain, Sasana) a bhfuil aithne air mar dhrumadóir an bhanna Shasanaigh Oasis ó 1995 go 2004. Roimh Oasis, bhí sé ina dhrumadóir do Starclub ó 1991 go 1994. Sheinn sé ar cheithre albam stiúideo de chuid Oasis, ar amhrán amháin ar Don't Believe The Truth, ar dhá albam díolama, agus albam beo amháin le linn a thréimhse sa mbanna. Thosaigh sé leis an mbanna i mí Aibreáin 1995 tar éis gur tugadh bata is bóthar don chéad drumadóir, Tony McCarroll. Mhol cara de chuid Noel Gallagher, Paul Weller, White do Gallagher. Sheinn deartháir Alan, Steve, na drumaí do Weller le tamall fada. D’fhág White Oasis go luath in 2004 agus tháinig Zak Starkey, drumadóir The Who ag an am, agus mac le Ringo Starr, drumadóir The Beatles, isteach sa mbanna ina áit.
Buamáil tithe tábhairne in Birmingham
Fiosruithe
Ansin sa bhliain 1990, bhí Michael Hayes ar dhuine den bheirt a ainmníodh as na buamaí a leagan in Birmingham, ar chlár de chuid Granada TV.
Sa bhliain 2017, bhí leithscéal gafa ag Hayes, as an mbaint a bhí aige leis an ngrúpa ón IRA a d’eagraigh an bhuamáil Dúirt Hayes go raibh “comhfhreagracht” á glacadh aige as gníomhartha uilig an IRA i Sasana, buamáil Birmingham ina measc. D’adhmaigh sé go raibh sé ina bhall den IRA ar feadh breis agus 30 bliain in Éirinn agus i Sasana agus go raibh páirt aige i ngníomhartha na heagraíochta in Birmingham.
Mhaígh Hayes nach raibh sé i gceist ag an IRA daoine a mharú agus gur thug siad rabhadh leathuair a chloig do phóilíní Shasana faoi na buamaí, ach go raibh moill ocht nóiméad ar an IRA an rabhadh sin a eisiúint, rud ba chúis leis an léirscrios. D'admhaigh Hayes gur bhain sé féin an dochar as an tríú buama nuair a chuala an IRA faoin ár a rinneadh sa dá áit eile. úirt sé go raibh a choinsias glan agus nach aon dúnmharfóir é féin.
Éagóir
Ar 25 Samhain 1974 i bParlaimint Westminster, ritheadh an tAcht Coiscthe Sceimhlitheoireachta. Ag an am céanna, d'fhógair an tAire Briotanach, an 'Rúnaí Baile', Roy Jenkins, gur eagraíocht mhídhleathach a bhí san IRA Sealadach. Dúirt sé "The powers... are Draconian. In combination they are unprecedented in peacetime."
Bhain na péas úsáid as an tAcht Coiscthe Sceimhlitheoireachta chun daoine neamhchiontacha  a chur i ngéibheann.
Chuir Michael Havers cás an ionchúisimh i láthair sa bhliain 1975. Ar 15 Lúnasa 1975 ciontaíodh san éagóir seisear, ar a dtugtar ‘Seisear Birmingham’, mar gheall ar an mbuamáil.
Riobárd Bartún
Bá dhlíodóir, státaire agus feirmeoir Éireannach é Riobárd Childers Bartún (1881 - 10 Lúnasa, 1975), nó Robert Childers Barton as Béarla.
Rugadh Riobárd Bartún do theaghlach a bhí go maith as i gContae Chill Mhantáin. Fuair sé a chuid oideachais i Rugby School, Warwickshire, i Sasana, ansin i Christ Church, Oxford agus sa Royal Agricultural College in Gloucestershire.
Thacaigh an Bartúnach le Rialtas Dúchais agus chuaigh sé isteach in Oglaigh na hÉireann i 1913. Nuair a bhris an Chéad Chogadh Domhanda amach liostáil sé i bhFiúsailéirí Ríoga Bhaile Átha Cliath agus bhí sé i mbun seirbhise i mBaile Átha Cliath le linn d'Éiri Amach na Cásca a bheith á chur faoi chois. Ina dhiaidh sin d'éirigh sé as an arm agus chuaigh sé ag plé leis an bpolaitíocht scarúnaíoch. Toghadh é ina Fheisire neamhfhreastail do Shinn Féin le haghaidh Cill Mhantáin Thiar i dtoghchán mhí na Nollag 1918 agus ghlac sé a shuíochán mar Theachta Dála sa chéad Dáil Éireann, áit ar ceapadh é ina aire talmhaíochta.
Col ceathrair le Robert Erskine Childers ab ea é, a bhí i measc na daoine a shínigh an Conradh Angla-Éireannach sa bhliain 1921.
Lincse Ibéarach
Is ainmhí í an lincse Ibéarach. Mamach atá ann.
Y Mwmbwls
51.5745°N, -3.9973°W
Baile i Abertawe, an Bhreatain Bheag, is ea Y Mwmbwls, 57.9 km ó Caerdydd agus 268 ó Londain. Tá daonra 16,147 ann, agus tá 1,571 (9.7%) in ann Breatnais a labhairt.
An Córan
Is é an Córan, nó an Córán (Araibis: القرآن Al Qur’án), leabhar naofa an Ioslaim. An urraim a thugtar don Chóran san Ioslam, tá sí cosúil leis an urraim a thugtar d'Íosa sa chreideamh Críostaí. Is é an rud a chreideann an Moslamach fíréanta gurb é an Córan briathar neamhthruaillithe Dé, agus mar sin, tá sé an-tábhachtach téacs an Chórain a chosaint ar gach cineál truailliú. Dá réir sin, ní ghlactar ach leis an gCóran Araibise mar fhíor-leabhar naofa. Rinne Muid Córan Araibise de, ionas go dtuigfeadh sibh é, a deir Dia, sa Chóran. Tá ainm an Chórain bunaithe ar thamhan focail a chiallaíonn léamh, léitheoireacht sna teangacha Seimíteacha.
Tugtar súra ar chaibidil de chuid an Chórain, agus céad ceithre cheann déag acu ann. Seo leagan Gaeilge den chéad súra, nó súra na hOscailte:
Foirm an Chórain
Tá 114 chaibidil (súra) sa Chóran, agus iad roinnte ina sé mhíle dhá chéad sé véarsa déag is fiche. Tá an bheannacht nó bismilla (bism'illáhi rachmání rachím - "In ainm Dé, an Fhuascailteora lán Trócaire") le léamh i dtús gach caibidil, ach ní áirítear mar véarsa ach aon uair amháin é, is é sin, nuair a chastar orainn an chéad uair é, sa súra thuasluaite. Aithníonn na Moslamaigh na súraí éagsúla ar a n-ainmneacha, cosúil le Súra na Bó, Súra na Seangán agus araile. Ní féidir a rá, mar shampla, go mbeadh an-ról ag na seangáin in imeachtaí an tsúra atá ainmnithe astu, ach is é an t-aon súra amháin sa Chóran ina luaitear na seangáin ar aon nós, agus mar sin, tá sé praiticiúil a leithéid d'ainm a thabhairt ar an súra. Níl na súraí ag teacht i ndiaidh a chéile de réir mar a nocht an t-aingeal Jibril do Mhuhamad iad, ach de réir a bhfaid, a bheag nó a mhór: is iad na súraí fada a thagann go díreach sna sálaí ag Súra na hOscailte, agus is iad na súraí gearra a thagann sa deireadh.
An Dóigh leis an gCóran a léamh os ard
Mar a fheicfidh muid thíos, is ealaín thábhachtach í béalaithriseoireacht phoiblí an Chórain sna tíortha Ioslamacha. Thairis sin, is mór an tsuáilce é don Mhoslamach chráifeach an Córan ar fad a fhoghlaim de ghlanmheabhraíocht. Le haghaidh na béalaithrise, an dianstaidéir agus na glanmheabhraíochta, is gnách an Córan a roinnt ina sheacht "stáisiún" (manzil; manázil an fhoirm iolra Araibise) agus ina thríocha "codán" (juz´; ajza´ an fhoirm iolra Araibise). Is féidir úsáid a bhaint as an gcóras seo leis an gCóran a léamh ó thús deiridh taobh istigh d'aon seachtain amháin (manzil in aghaidh an lae) nó aon mhí amháin (juz´ in aghaidh an lae).
Teanga an Chórain
Tá an Araibis Chlasaiceach bunaithe ar theanga an Chórain, nó is ar éigean is féidir teacht ar aon téacs sa teanga sin a bheadh ní ba sine ná an leabhar naofa, amach ón díolaim filíochta ar a dtugtar Mu´allaqat agus ó chúig inscríbhinn réamh-Ioslamacha. Bhí léamh agus scríobh ag na hArabaigh roimhe sin féin, ach má bhac siad le haon líne a bhreacadh síos, is dócha gur roghnaigh siad an teanga Aramaise thar a dteanga dhúchais le haghaidh an ghnó sin. An teanga a úsáidtear sa Chóran, is foirm sheanaimseartha den Araibis Chlasaiceach í, agus ós rud é go bhfuil sí chomh seanársa sin, bíonn sé deacair ag Arabaigh an lae inniu an Córan a thuiscint, go háirithe nuair a chuirtear san áireamh chomh fileata agus atá an téacs féin, agus é ag tagairt go minic do rudaí nach cuimhin le haon duine beo a thuilleadh. Mar sin, is cuid thábhachtach d'obair na scoláirí is na ndiagairí i saol an Ioslaim an Córan a mhíniú agus a chiallú don ghnáthléitheoir.
Fuair Muhamad bás sa bhliain 632. Go gairid ina dhiaidh sin, chrom na Moslamaigh ar chogaíocht, agus d'éirigh leo cuid mhór de dhomhan sibhialta a linne a fhorghabháil. Tháinig a dteanga i réim sna críocha a bhí sealbhaithe acu, ach ós rud é nach raibh na géillsinigh nua ábalta an teanga a fhoghlaim chomh foirfe fileata is a bhí sí ag na hArabaigh féin, tháinig canúintí nua ar an saol. Go minic, bhí na hArabaigh féin den bharúil gur teanga thruaillithe a bhí i gceist, agus d'éirigh siad fíorbhuartha faoi thodhchaí na teanga naofa inar tugadh briathar Dé dóibh. Mar sin, chrom siad ar an teanga a chaighdeánú agus a choimeád. Ó bhí teanga neamhthruaillithe ag na Beidiúnaigh san Araib féin i gcónaí, chuathas ag bailiú focail agus seanchais i measc na mBeidiúnach, agus is iomaí mionsonra gramadaí a socraíodh in aithris ar chanúint na mBeidiúnach.
Ós rud é go raibh sé riachtanach an Córan a chur ar fáil dóibh siúd nach raibh eolach ar Araibis chaighdeánach an leabhar naofa, rinne na teangeolaithe Arabacha an-taighde ar theanga an Chórain, agus iad ag glacadh le stíl an Chórain mar eiseamláir don Araibis scríofa. Mar sin, tá teanga liteartha na hAraibise bunaithe ar an gCóran inniu féin, seachas ar chaint na ndaoine.
Is é tuairim na Moslamach go bhfuil teanga an Chórain as an ngnáth ar fad, chomh fileata is chomh hálainn agus atá sí. Is é briathar Dé é, dar leis an Moslamach cráifeach, agus is dual do bhriathar Dé áilleacht nach bhfuil a leithéid eile ann ar dhroim an Domhain. Ar ndóigh, le meas ceart a bheith agat ar an áilleacht seo, caithfidh an léitheoir an leabhar a léamh sa bhunteanga, agus mar sin, ní thig le haon duine an Córan a aistriú go teanga eile: ní ghlactar leis na haistriúcháin mar fhíor-aistriúcháin, ach amháin mar ghluais nó mar mhíniúchán. Is é an Córan Araibise briathar Dé; níl sna haistriúcháin ach iarrachtaí an duine briathar Dé a aithris nó a athinsint; ach ós rud é go bhfuil an duine lochtach neamhfhoirfe mar dhuine, ní thiocfaidh leis choíche foirfeacht an bhriathair sin a athchruthú. Sin é an tuige nach gnách "An Córan" a thabhairt ar na haistriúcháin, ach rudaí cosúil le "Ciallú an Chórain".
Ní gnách "An Córan" a thabhairt ar na heagráin Araibise ach an oiread: tugtar "An Córan Naofa", "An Córan Uasal", 7rl., orthu leis an urraim is cuí a thabhairt don leabhar naofa.
Aistriúcháin
Siúd is nach bhfuil sé, de réir dhogma an reiligiúin, indéanta an Córan a aistriú, is iomaí fear léinn i saol an Ioslaim a bhain triail as. Níl aon tábhacht ag baint leis na haistriúcháin seo i ndiospóireacht na scoláirí faoin gciall cheart ba chóir a bhaint as an leabhar, ar ndóigh. Mar sin, ní thugann na Moslamaigh "Córan Peirsise" ar an aistriúchán Peirsise, mar shampla, ach "ciallú an Chórain as Peirsis", "míniú an Chórain as Peirsis", nó rud éigin den chineál sin. Creideann na Moslamaigh go mbíonn na Críostaithe ag athrú an Bhíobla le gach aistriúchán nua, agus gurb é sin is cúis leis nach bhfuil an creideamh ceart ag na Críostaithe a thuilleadh.
B'é Robert Ketton, thiar sa bhliain 1649, ba thúisce a d'aistrigh an Córan go Béarla. Ní raibh Araibis aige, agus b'éigean dó an leagan Fraincise a úsáid. Tháinig aistriúchán níos fearr ó pheann George Sale sa bhliain 1734. San fhichiú haois, d'aistrigh Richard Bell (1937) agus Arthur John Arberry (1955) an leabhar go Béarla. Thairis sin, is iomaí Moslamach a chuir an Béarla ar an gCóran, ar nós Mohammad Marmaduke Pickthall agus Abdullah Yusuf Ali.
Maidir leis na haistriúcháin Ghearmáinise, is é an leagan a d'fhoilsigh Rudi Paret sna seascaidí an ceann is fearr leis na saineolaithe. Aistriúchán cruinn atá ann nach ndéanann aon iarracht le luachanna aestéitiúla an bhuntéacs a aithris. Tá an teanga níos áille ag Friedrich Rückert a chuir Gearmáinis ar chodanna den Chóran sa chéad leath den naoú haois déag. Níor bhac sé leis na codanna deacra, áfach, agus mar sin, níl a aistriúchán féin iomlán.
Sa bhliain 2003 chuaigh an tIonad Cultúrtha Ioslamach i mBaile Átha Cliath agus Foras na Gaeilge le chéile ag déanamh aistriúcháin go Gaeilge.
Stíl an Chórain
thumb|300px|Cóip den Chóran ón [[15ú haois. Lámhscríbhinn Mohaqaq. Ard-Mhúsaem na hIaráine.]] Tá idir scéalaíocht, aitheasc agus dlí sa Chóran, agus iad fite fuaite le chéile. Tá stíl dá chuid féin ag an gCóran, nach bhfuil a leithéid ann i litríocht eile na hAraibise, agus is minic a bhíonn na Moslamaigh chráifeacha ag áitiú go ndéanann an uathúlacht seo fianaise le bunús diaga an leabhair.
Tá an leabhar athráiteach go maith, agus í ag insint an scéil chéanna cúpla uair. Is é an ciallú a thugann na scoláirí Moslamacha air seo go bhfuiltear ag cur béim ar ghnéithe difriúla den scéal céanna in áiteanna éagsúla.
Tá cuid den Chóran faoi rím agus rithim, agus prós atá sa chuid eile. Go bunúsach, is é tuairim na Moslamach léannta gur genre nó gné liteartha ann féin is ea an Córan, seachas filíocht nó prós. Bíonn na línte próis féin sa Chóran á gceangal dá chéile le sórt rímeanna, ó am go ham, rud a chuidíonn leis an hafiz, an leabhar a fhoghlaim de ghlanmheabhraíocht. Ós rud é gur teanga Shéimíteach í an Araibís, agus na gutaí á gcur idir consain na dtamhan le focail nua a fhréamhú go rialta, is féidir sraith fhada d'fhocail a chruthú a bhfuil na gutaí céanna iontu, agus iad faoi rím le chéile. Is féidir an tsraith iomlán sin a úsáid ansin le plaic mhór téacs a chur faoi rím, rud a bhíonn coitianta go maith sa ghnáthfhilíocht chomh maith leis an gCóran féin.
Is gnách le lucht léinn an Ioslaim na súraí a dheighilt ina dhá bpríomhghrúpa, is é sin, na cinn a nochtadh do Mhuhamad i dtús a chaithréime, i Meice, agus na cinn a tháinig chuige i ndiaidh dó éalú go Meidíona. Go bunúsach, bíonn súraí Mheice níos gairide, níos fileata ná súraí Mheidíona, nó nuair a bhí Muhamad socraithe síos i Meidíona, bhí sé i gceannas ar phobal na bhfíréan cheana féin, agus dlíthe is rialacha ag teastáil uaidh le hord is le heagar a chur ar an bpobal.
Túslínte na Súraí
Tá na focail bismilláhi rachmání rachím curtha roimh gach aon súra, amach ó aon cheann amháin, agus ós rud é go bhfuil an tamhan trílitreach úd R-Ch-M ("trócaire") sa dá fhocal dheireanacha, is léir go bhfuil coincheap na trócaire iontach tábhachtach sa Chóran agus gur dlúthchuid den íomhá é atá ag na Moslamaigh de Dhia.
Thairis sin, tá litreacha rúndiamhra ag teacht sna sálaí ag an mbismilla i naoi súra fichead. Litreacha rúndiamhra iad, ós rud é nach bhfuil iontu ach consain aonair gan aon ghuta lena gceangal dá chéile. Níl lucht léinn an Iarthair níos eolaí ar chiall na litreach seo ná na Moslamaigh féin, ach is iomaí míniúchán a cuireadh chun tosaigh in imeacht na mblianta. Is é an ciallú is réidhe a ritheann leis an diagaire nach bhfuil a fhios ach ag Dia cad é is brí leo, nó gur sórt séala iad lena chinntiú gur saothar é an Córan nach féidir leis an duine daonna aithris a dhéanamh air. Dúirt na taighdeoirí Iartharacha gur shínigh na scríobhaithe a gcodanna féin den chéad chóip scríofa den Chóran le litreacha a n-ainmneacha, nó gur sórt giorrúcháin iad d'fhoirmlí mionnaithe. Níl mórán craicinn ar na míniúcháin seo, áfach. Go bunúsach, tá na litreacha seo dothuigthe, agus lucht an mhisteachais ag baint na mílte seach-chialla astu ina gcuid scríbhinní féin.
Ordú na Véarsaí de réir an Ama
mion|300px|Leathnach ón gCóran - [[An Spáinn - 12ú haois ]]
Alt lárnach creidimh is ea é san Ioslam gur tháinig an Córan anuas ó Dhia féin, agus nach bhfuil focal ann nach bhfuil fíoraithe ag Tiarna na Fírinne féin. Mar sin, níl sé inghlactha go mbeadh botúin sa Chóran, agus ní féidir do bhriathar fíor Dé bheith ag teacht salach air féin.
Ina dhiaidh sin féin, tá ráitis áirithe sa Chóran bréagnaithe ag ráitis eile sa leabhar céanna, agus leis an gcineál seo débhríocht a mhíniú, téann an chuid is mó de na diagairí i muinín an eolais stairiúil: ós rud é gur nochtadh ábhar an leabhair do Mhuhamad thar thréimhse trí bliana fichead, ní mór súil a chaitheamh ar ordú a nochta, le fáil amach cé acu aisling is deireanaí a tháinig chuig an bhFáidh. Ar ndóigh, creideann na Moslamaigh go raibh cúis ag Dia leis an gcineál seo débhríochta: níor chuir Sé an Fáidh is a phobal ar bhealach a leasa lom díreach, is é an rud a rinne Sé ná an fhírinne a nochtadh de réir a chéile.
Cosúlacht an Chórain leis an mBíobla
Creideann na Moslamaigh gurb é an Dia céanna atá á adhradh acu féin agus ag na Críostaithe is na Giúdaigh, agus is léir do chách go bhfuil dlúthbhaint ag an gCóran leis an traidisiún Giúd-Chríostaí. Déantar trácht ar chuid mhaith de na pearsana tábhachtacha sa dá Thiomna, cosúil le hÁdhamh, Maois, an Rí Dáithí, agus Íosa, agus iad á n-onórú mar fháithe agus mar réamhtheachtairí do Mhuhamad san Ioslam.
Is é an míniú a thugann cuid mhór de na Moslamaigh air seo ná go bhfuair na Giúdaigh is na Críostaithe an fhírinne ó Dhia ar dtús, ach gur chuir siad as a riocht í. Mar sin, fuair Maois an Tóra (Tawrah as Araibís), tugadh Leabhar na Salm (Zabur as Araibis) don Rí Dáithí, agus bronnadh an bun-Soiscéala (Injil, leagan Araibise den fhocal Gréigise evangelion) ar Íosa, ach níor fhan an pobal dílis don Fhírinne i ndiaidh bhás na bhfáithe seo, agus mar sin, is é dearcadh na Moslamach ar scrioptúr naofa na nGiúdach is na gCríostaithe go bhfuil sé truaillithe go maith, agus nach bhfuil sé dílis don bhunleagan a fuarthas ó Dhia. Tá na Moslamaigh an-mhíshásta leis an dóigh a mbíonn na Críostaithe ag déanamh aistriúchán nua ar an mBíobla ó am go ham, freisin, agus iad den tuairim gur sampla é seo den dóigh a dtruaillítear briathar Dé.
An trácht a dhéanann an Córan ar phearsana agus ar imeachtaí an Bhíobla, níl sé ag cur béime ar na himeachtaí ná ar an insint, ach ar chiall spioradálta na scéalta. Mar sin, is iomaí Moslamach a théann i muinín an Bhíobla le tuilleadh a fháil amach, siúd is nach mbíonn na Moslamaigh thraidisiúnta sásta leis an gcleachtadh seo. Tá seicteacha san Ioslam, cosúil leis na gluaiseachtaí Mu'tazili agus Ismailiya, a ghéilleann gur féidir go mbíonn Dia ag nochtadh A fhírinne ar bhealaí éagsúla do phobail éagsúla, le freastal ar riachtanaisí an ama is na háite.
Bunús agus Forbairt an Chórain
Is léir gur cúis achrainn é an cheist seo idir lucht léinn an Ioslaim is an Iarthair, nó is é an rud a chreideann formhór mór na nIoslamach gur tháinig an Córan go díreach ó Dhia, ach is é an tuiscint a bhaineann na taighdeoirí Iartharacha as an leabhar go bhfuair sé an spreagadh ó scrioptúr naofa na nGiúdach is na gCríostaithe.
Mar a deir lucht léinn an Ioslaim
Creideann na Moslamaigh nach raibh ceá ná ciú ag Muhamad, agus go gcaithfeadh sé agus lucht a leanúna a chuid aislingí a fhoghlaim de ghlanmheabhraíocht, de réir mar a thagaidís chuige, ó nach bhféadfadh sé féin a dhath a scríobh síos. Fuair Muhamad an chéad aisling den chineál seo sa bhliain 610 i ndiaidh bhreith Chríost, agus tháinig an ceann deireanach chuige go gairid roimh a bhás, sa bhliain 632. Faoin am sin a thosaigh compánaigh an Fháidh na súraí a chur ar pár, ar eagla go gcaillfí nó go dtruailleofaí iad. Tá sé sa seanchas go raibh súraí aonair scríofa síos roimh a bhás, fiú. Mar shampla, nuair a bhí Muhamad ag cur faoi i Meidíona, bhí lucht a leanúna faoi eagraíocht chomh maith is go bhféadfadh sé scríobhaithe a iarraidh chuige le gach aisling a bhreacadh síos óna bhéal. Níor tháinig an Córan iomlán ar pár ná faoi chlúdach leabhair roimh bhás an Fháidh féin, áfach.
B'é an Cailif Uthman, a bhí i gceannas ar phobal na Moslamach sna blianta 644-656, a d'fhéach chuige gur cuireadh an chéad chóip oifigiúil den Chóran iomlán in eagar. B'é sin an leagan caighdeánaithe, agus nuair a cuireadh cóipeanna den eagrán seo chuig na pobail éagsúla Moslamacha a bhí ann ag an am, hordaíodh do na fíréin gach cóip den leabhar a dhíothú a bheadh difriúil leis an eagrán seo. Nó dealraíonn sé go raibh díolamaí príobháideacha d'aislingí an Fháidh scríofa síos ag Moslamaigh aonair. Bhí fear darbh ainm Ibn Masud ar an duine ba thábhachtaí acu seo, agus údarás áirithe ón bhFáidh aige, ach ní raibh gach súra scríofa síos aige siúd. Thairis sin, cúis díospóireachta i gcónaí iad "Duilleoga Hafsa", nó an díolaim de théacsaí a bhí i dtaisce ag Hafsa, bean de bhaintreacha an Fháidh. Tá siad ann a deir go raibh eagrán Uthman bunaithe ar an díolaim seo, agus daoine eile den tuairim gur lámhscríbhinn a bhí ann nár húsáideadh in eagarthóireacht na bunchóipe a chuir Uthman i dtoll le chéile, ach gur cuireadh eagrán Uthman i gcomparáid leis an lámhscríbhinn seo, agus nach raibh an dá leagan difriúil le chéile.
Mar a deir na scoláirí Iartharacha
Glacann scoláirí áirithe Iartharacha leis an leagan Ioslamach den scéal, a bheag nó a mhór: is é sin, go raibh a leithéid seo d'fhear ann agus Muhamad, agus é suite siúráilte de go raibh sé ag fáil aislingí go díreach ó Dhia; ansin, go raibh leaganacha éagsúla de na haislingí ag dul timpeall go gairid ina bhás féin; agus go raibh a leithéid seo d'fhear ann agus Uthman agus gurbh eisean a chuir na haislingí in eagar de réir dianchaighdeáin. Tá na scoláirí seo den bharúil go bhfuil sé le haithint ar stíl an Chórain go raibh na daoine a chuir i dtoll le chéile é, - go raibh siad urramach as an ngnáth do na téacsaí a bhí siad a bhailiú.
Tá scoláirí eile ann a deir gur múnlaíodh an Córan de réir a chéile, thar na céadta bliain fiú, agus na Moslamaigh ag freagairt ar dhúshlán na gCríostaithe is na nGiúdach: mar sin, a áitíonn siad, níor tháinig an chuma dheifnideach ar an Ioslam féin, mar reiligiún, ach i bhfianaise na síortheagmhála is na síordhiospóireachta leis an dá chreideamh eile. B'é an scoláire Sasanach John Wainsbrough, thar aon duine eile, a chuir an dearcadh seo chun tosaigh. Ní bhfuair smaoineamh Wainsbrough fáilte róthe ó na scoláirí Iartharacha féin, áfach. Is é an príomhlocht a fuarthas air ná nach bhfuil stair na gcéadta bliain sin le feiceáil ar théacs an Chórain ar aon nós. Sa chúpla céad bliain i ndiaidh bhás Mhuhamad, bhí na Moslamaigh sáite i gcogaí móra, agus shílfeá go bhfágfadh na himeachtaí seo lorg éigin ar an gCóran, dá mb'ansin a scríobhadh é.
Míniú agus Ciallú an Chórain
Is gá cuimhne a choinneáil air nach bhfuil Moslamaigh an lae inniu ábalta an leabhar naofa a thuiscint ina hiomláine, fiú an chuid acu a bhfuil Araibis ó dhúchas acu. Tá an Araibis Chlasaiceach inti féin sách dothuigthe ag an ngnáth-Arabach, agus na céadta bliain forbartha agus athruithe a dhealaíonn ó chanúintí labhartha ár linne féin í. Thairis sin, tá an Córan breac le tagairtí d'imthoscaí an tsaoil i Leithinis na hAraibe sa tseachtú haois i ndiaidh bhreith Chríost - agus ar ndóigh, is iomaí craiceann a chuir saol na nArabach féin de idir an dá linn.
Mar sin, leis an gciall cheart a bhaint as an leabhar naofa, caithfidh an tArabach dul i muinín na leabhar tráchtaireachta agus míniúcháin. Tugtar tafsir ar an gcineál seo litríochta as Araibis. Creidtear go bhfuil na leabhair tafsir is moiche a tháinig ar pár - go bhfuil siad ar na foinsí is fearr amuigh don té atá ag dul ar lorg eolais faoi stair an luath-Ioslaim. Cuid thábhachtach de mhíniú stairiúil an téacs is ea an t-ordú a leagan amach inar tháinig siad anuas ó Dhia, nó níl sé as an ngnáth go bhfuil dhá shúra ag teacht salach ar a chéile, agus mar sin, caithfidh tú a bheith cinnte, mar fhíréan, cé acu is cirte.
Tá na seanleabhair tafsir, a tháinig ó pheann diagairí cosúil le Abu Jafar Muhammad ibn Jarir at-Tabari (838-923) nó Ibn Kathir (an ceathrú haois déag), - tá siad mór millteanach téagartha mar leabhair, ós rud é go ndearna an scríbhneoir iarracht freastal ar na scoileanna éagsúla smaointeachais a bhí ann lena linnsean. Maidir le lucht leanúna an bhunúsaíochais lenár linn féin, ar nós Sayyed Qutb, áfach, tá sé de chlaontacht iontu roghnachas a dhéanamh ar na ciallúcháin éagsúla leis an gceann is fearr leo féin a chur chun tosaigh.