cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cogadh na Saoirse (Éire)
Contae Chorcaí ar Bharr Lasrach
Sna chéad ocht mí eile, go dtí an sos cogaidh, bhí na maruithe ag dul i líonmhaireacht. Básaíodh míle de dhaoine ó Mhí Eanáir go Mhí Iúil den bhliain 1921. Saighdiúirí dubha nó dearga iad trí chéad acu, agus an chuid eile ba sibhialtaigh nó Óglaigh iad. Thar an tréimhse chéanna, caitheadh ceithre mhíle go leith de dhaoine i dtóin phríosúin, de dheasca an drochamhrais go raibh siad ag cabhrú leis na hÓglaigh nó ina mbaill den IRA. mion|Briogáid Átha Cliath
"Anois, caithigí bhur gcuid pléascán linn!"
Idir an 15ú agus an 17ú lá de Mhí Eanáir, 1921, chuir na saighdiúirí Gallda cuirfiú i bhfeidhm ar an gcuid de Bhaile Átha Cliath idir Sráid Capel, Sráid an Teampaill, Sráid an Rí Thuaidh agus na Céanna i lár na cathrach. Cuireadh imdhúnadh iomlán ar an limistéar seo gan aon duine a ligean thar na pointí seiceála. Ansin, cuardaíodh gach aon teach ó úrlár go síleáil, ach níor thángthas trasna ar mhórán arm ná lón cogaidh. Is dócha gur chuir an turas in aistear seo le frustrachas na saighdiúirí, agus iad ag éirí níos brúidiúla in aghaidh an lae: i ndeireadh Mhí Eanáir, thosaigh siad ag tabhairt príosúnaigh Phoblachtacha mar ghialla ar a gcuid trucailí, agus gach trucail ag taispeáint an téacs Bomb us Now! ar an taobh amuigh. Ó thug na hiriseoirí coimhthíocha tuairisc air seo do na nuachtáin, éiríodh as an gcleachtadh go sciobtha. mion|Constáblacht Ríoga na hÉireann, Corcaigh, 1921 Ina dhiaidh sin, thosaigh na Sasanaigh líon a chur timpeall gach trucail leis na pléascáiníní láimhe a choinneáil amuigh. Ansin, ghreamaíodh an tIRA bacán de gach pléascáinín, i gcruth is go rachadh sé i bhfostú sa líon.
Ar an dara lá de Mhí Feabhra, 1921, cuireadh an chéad Óglach chun báis go hoifigiúil agus go poiblí. B'é Cornelius Ó Murchú é, ó Shráid an Mhuilinn i gCorcaigh. Básaíodh seisear eile ar an dóigh seo i gCorcaigh ar an 28ú lá den mhí chéanna. An lá arna mhárach, mharaigh an tIRA dháréag duine de shaighdiúirí neamharmtha Briotanacha mar éiric. mion|Corcaigh, 14 Nollaig 1920 Ar an gceathrú lá de Mhí Bhealtaine, d'fhág an tIRA corpán Thomáis Uí Shúilleabháin mar bhaoite do na péas ar ghruaimhín bóthair in aice le Ráth Mór. Seanfhear ochtó bliain d'aois a bhí ann agus é maraithe ag na hÓglaigh mar bhrathadóir. Nuair a tháinig na saighdiúirí dubha ag fiosrú, fuair ochtar fear acu bás sa teagmháil, agus níor tháinig ach aon duine amháin de na péas slán. Ansin, chuir na Sasanaigh cúig theach agus uachtarlann amháin trí thine mar éiric. Ceithre lá ina dhiaidh sin, rinne na hÓglaigh iarracht beirt saighdiúirí dubha a mharú in Oileán Chiarraí. Bhí na constáblaí seo ag filleadh abhaile i ndiaidh an Aifrinn, agus d'éirigh leis an IRA fear acu a mharú. An fear eile, áfach, fágadh ina bheo é, ó chuaigh a bhean chéile idir é agus urchar a mharaithe. Ar an deichiú lá de Mhí Bhealtaine, chuaigh ceal i mbeirt chonstáblaí eile de chuid an RIC agus iad ag spaisteoireacht leo cois farraige i gCluain Maine i gCo. Dhún na nGall. Tháinig corpán duine acu i dtír ar an lá arna mhárach. mion|Bealtaine 1921: shealbhaigh na hÓglaigh [[Teach an Chustaim]] I Mí Bhealtaine 1921, freisin, shealbhaigh na hÓglaigh Teach an Chustaim i mBaile Átha Cliath agus chuir siad an áit ar fad trí thine. Is é an cuspóir a bhí leis an ngníomh siombaileach seo ná a thaispeáint don Rialtas go gcaithfidís a ngreim a scaoileadh d'Éirinn sa deireadh. D'íoc na hÓglaigh an-deachú, áfach, nó maraíodh cúigear acu, agus chimigh na Sasanaigh breis is ceithre scór d'fhir de chuid an IRA. Is é an rud a thaispeáin siad, dháiríre, ná nach raibh na hÓglaigh ábalta na Sasanaigh a chur i sáinn gan dul i dtuilleamaí na treallchogaíochta.
Bhí réamhshampla ann cheana, nó bhí naoi dteach stóir déag i Learpholl curtha trí thine ag an IRA i Mí na Samhna den bhliain roimhe sin. Na tascfhórsaí a chuirfí go Sasana le hobair den chineál seo a dhéanamh, ba dócha leis na ceannairí nach gceapfadh na Sasanaigh iad, ós rud é nach raibh dlí an chogaidh curtha i bhfeidhm ar Shasana, ná muintir na tíre sásta glacadh lena leithéid, ach oiread. Mar a thiontaigh na cúrsaí amach, áfach, ní raibh gá leis an gcineál seo feachtas sceimhlitheoireachta ag an am, nó tháinig an Sos Cogaidh sula raibh d'uain ag an gCoileánach agus na ceannairí eile na pleananna seo a chur i gcrích.
Cogadh na Bolscaireachta
mion|[[Robert Erskine Childers c1920]] Ócáid mhór bolscaireachta ab ea Cogadh na Saoirse don dá thaobh. Le dílseacht a chothú i measc na bProtastúnach, chuir Rialtas Sasana in iúl go raibh na hÓglaigh ag iarraidh cearta na bProtastúnach a chur ar ceal. Má mharaigh an tIRA duine Protastúnach mar bhrathadóir, rinne bolscaireacht Shasana scúp an lae de, ach más Caitliceach a bhí i gceist, níor bacadh leis ar an dóigh chéanna. Is é an tátal a bhainfeá as an scéal gur cinedhíothú (nó cineghlanadh, mar a deirtear inniu) a bhí idir lámhaibh ag an IRA. Is iomaí alt faoi staid na hÉireann a foilsíodh sna nuachtáin i Sasana a tháinig as biúró bolscaireachta na bpéas, mar sin.
clé|mion|[[Tine, British and Irish Steam Ship Co., 5ú Bealtaine 1921]]
Is é an rud a dúirt Easpag na Coille Móire, an Dochtúir Finnegan: ''Ní féidir a rá go bhfuil cúis uasal le haon chogadh, ach dóchas ceart a bheith as an mbua, agus bunús maith leis an dóchas sin. Cén dóchas a bheadh ag aon duine as bua a bhreith ar chumhachtaí dochuimsitheacha na hImpireachta? Diabhal an drae dóchas, muis; agus ós cogadh gan chúis dhlíthiúil atá ann, an té a mharóidh duine eile sa chogadh seo, níl ach gnáth-dhúnmharú déanta aige. Bhí an port céanna ag Ard-Easpag Thuama, an Dochtúir Mac Giolla Mháirtín, agus é den bharúil go raibh síocháin Dé briste acu siúd a ghlac páirt sna hionsaithe eadarnaíocha ar na Sasanaigh: tá siad ciontach sa dúnmharú.
mion|[[Tine, Sráid Parkgate, BÁC, 4ú Meitheamh 1921]]
Mar sin féin, bhí an Pápa Beinidict a Cúig Déag den bharúil, sa litir a chuir sé chuig rialtas Shasana, ná gur chóir do lucht an dá thaobh breith ar a stuaim agus comhréiteach éigin a oibriú amach. Is é an rud a bhí ag teastáil ó na Sasanaigh ná go ndamnódh an Pápa na hÓglaigh, agus anois, bhí an-fhearg orthu go gcuirfeadh an Pápa rialtas ríoga na Breataine Móire ar aon leibhéal leis na "dúnmharfóirí" Éireannacha.
mion|Agóid "Cumann na mBan" 23 Iúil 1921, [[Príosún Mhuinseo, BÁC]]
Bhí Deasún Mac Gearailt agus Erskine Childers ag foilsiú an nó Ráiteas na hÉireann (nó an Irish Bulletin), iris oifigiúil Phoblacht na hÉireann, a thugadh cumhdach nuachta do na himeachtaí nach raibh rialtas Shasana sásta a chur os comhair an tsaoil mhóir, go háirithe an loitiméireacht agus an t-eirleach a bhí fórsaí slándála na Breataine Móire a dhéanamh ar fud na hÉireann. Chuirtí an Ráiteas i gcló i bhfolach agus scaiptí ar fud na hÉireann é. D'fhaigheadh na preasghníomhaireachtaí a gcuid cóipeanna freisin, chomh maith le polaiteoirí Eorpacha agus Meiriceánacha, nó fiú Sasanacha, an chuid acu a bhí sásta cás na nÉireannach a thuiscint.
Séamus Ó Géibheannaigh
Is iarpheileadóir Ghaelach ó Chontae Bhaile Átha Claith é Séamus Ó Géibheannaigh (Jimmy Keaveney sa Bhéarla). Rugadh é ar an 12 Feabhra 1945. D'imir sé le haghaidh Baile Átha Claith agus Naomh Uinsionn. Bronnadh trí ghradam 'All Stars' air: 1974, 1977 agus 1978.
Cogadh na Saoirse (Éire)
Sos Cogaidh
Ba Hannah Carey, 49 agus banfhreastalaí, as Cill Airne, t-íospartach deireanach. Bhuail piléar RIC fánach í. Thóg sé dhá uair an chloig ar Carey bás a fháil, á plúchadh ar an urlár in óstán, a háit oibre.
Ag an am céanna, lean an foréigean seicteach i dTuaisceart Éireann. Spreag an nuacht círéibeacha i mBéal Feirste agus fuair 22 bás ar 11 Iúil 1921.
Scríobh Mícheál D. Ó hUigínn, "'Agus machnamh á dhéanamh ar an Sos Cogaidh tá sé ceart smaoineamh ar conas a bhí na daoine ar na sráideanna sna sráidbhailte, na bailte agus na cathracha ag súil leis an tsíocháin agus ag guí go dtiocfadh sí. Ar dhá ócáid sna trí bliana roimhe sin, chuir siad a mianta in iúl sa bhosca ballóide. Diúltaíodh don chur in iúl sin. ... D’fhéadfaí an oiread sin beatha agus fulaingthe a bheith spáráilte dá mba rud é gur léiríodh meas ar thoil dhaonlathach na ndaoine.'"
Iarmhairtí
Maraíodh breis is 2,000 duine sa choimhlint go dtí sin, 550 óglach IRA, 410 ball den RIC agus 700 saoránach.
Ar bhealach, bhí an cogadh ina leamhsháinn faoin am seo. Na comhchainteanna ar baineadh triail astu sa bhliain roimhe sin, níor tháinig aon toradh orthu, ó bhí sé éilithe ag an bPríomh-Aire David Lloyd George ná go gcuirfeadh na hÓglaigh a gcuid arm uathu roimh aon rud eile. Nuair a fuair an Príomh-Aire é féin faoi bhrú ag an bhFreasúra Liobrálach faoi cheannas Herbert Henry Asquith, ag Páirtí an Lucht Oibre agus ag Comhdháil na gCeardchumann, chrom sé ar ais ar na comhchainteanna, agus cuireadh an chéad chríoch leis an gcogaíocht.mion|príosúnaigh cogaidh B'é an dearcadh a bhí ag Rialtas na Breataine Móire ar na cúrsaí ná go raibh an cogadh le dul ar aghaidh go deo, agus tuilleadh daoine is airgid á chailleadh in aghaidh an lae. Thairis sin, agus b'é seo fíor-oighear an scéil, bhí an rialtas á lochtú go fíochmhar ag muintir Shasana féin, gan trácht ar bith a dhéanamh ar na tíortha iasachta, faoin treascairt a bhí á tabhairt d'Éirinn. Ón taobh eile de, ní raibh na hÓglaigh ábalta fód nua a dhéanamh ní ba mhó, dar leis an gCoileánach, go háirithe. Bhí siad in anás muinisin, agus nuair a tháinig fíor-shaighdiúirí Sasanacha in áit fórsaí tacair ar nós na nDúchrónach agus na bPóilíní Cúnta, thosaigh an cogadh ag cúngú ar na hÓglaigh dháiríre. clé|mion|248x248px|An [[Rí Seoirse V|alt=]] mion|272x272px|Jan Smuts Ní thiocfadh an briseadh mór chomh sciobtha sin, ach go bé go raibh an Rí Seoirse a Cúig, an ginearál Jan Smuts ón Afraic Theas agus an Príomh-Aire David Lloyd George ag cur le chéile leis na comhchainteanna a chur ag obair in athuair. Bhí a fhios ag madraí an bhaile go raibh an Rí as cuimse míshásta leis an ródach a bhí na Dúchrónaigh a dhéanamh ar na hÉireannaigh. Nuair a hiarradh air óráid a thabhairt ag tionól bunaithe Pharlaimint Thuaisceart Éireann ar an Stormont, mhol Jan Smuts dó leas a bhaint as an ócáid lena thuairimí i leith chogadh na hÉireann a chur in iúl go poiblí, i gcruth is go gcaithfeadh na polaiteoirí comhréiteach agus síocháin a lorg. Thaitin an smaoineamh leis an Rí, agus d'iarr sé ar an nginearál a chuid tuairimí a bhreacadh síos, le go bhféadfadh an Rialtas spléachadh a fháil orthu. Dhréachtaigh Smuts sórt meamram, agus chuir an Rí cóip den cháipéis seo chuig an bPríomh-Aire. Ansin, nuair a tháinig an Caibinéad le chéile leis an meamram a phlé le chéile, fáiltíodh Smuts isteach, agus ó bhí an Rí, an Ginearál agus Lloyd George féin ar aon bharúil nár mhiste triail a bhaint as, ní raibh neart ag na hairí rialtais eile air. Mar sin, thug an Rí an óráid uaidh mar a bhí socraithe, agus é ag éileamh athmhuintearais in Éirinn. mion|Arthur Griffith, cainteanna i Londain, 22 D.F. 1921 Chuaigh an óráid go mór mór i bhfeidhm ar na daoine ar an dá thaobh, agus thapaigh Lloyd George an deis. I Mí Iúil den bhliain 1921, phoibligh sé achainí d'Éamon de Valera comhchainteanna síochána a atosú. Ní raibh a fhios ag na hÉireannaigh nach raibh formhór na n-airí rialtais ag tacú leis an mbeart ach ar éigean. Thoiligh siad leis an tairiscint, agus shocraigh de Valera agus Lloyd George sos cogaidh a chur ar bun a chuideodh leo teacht ar chomhghéilleadh sa deireadh.
Crios aigéanach
deas|250px|thumb|Crios aigéanach An crios den bheatha mara taobh amuigh d'imeall na scairbhe ilchríochaí. Sa chomhshaol sin is beag iad na hathruithe i dteocht nó salandacht, agus na horgánaigh a mhaireann ansin is atá oiriúnaithe dó, ní bhíonn siad fulangach ar athruithe i gcúinsí a gcomhshaoil.
Edith Anne Stoney
Fisiceoir Éireannach ba ea Edith Anne Stoney (6 Eanair 1869 i mBaile Átha Cliath - 25 Meitheamh 1938).
Óige agus Oideachas
Rugadh Stoney i mBaile Átha Cliath ar 6 Eanair 1869. Fisiceoir iomráiteach ba ea a hathair. Bronnadh OBE ar a dheirfiúr,Florence, a bhí an céad raideolaí san UK. Margaret Stoney ab é mháthair Stoney agus George Johnstone Stoney ba é a hathair. Bhí cúig pháistí acu, mhúin siad na pháistí iad féin sa bhaile.
Teaghlach
D’obair Dr.Johnstone Stoney (1826-1911), athair Stoney, mar cúntóir realteolaí d’athair Charles Parsons, William. Níos déanaí ina shaol mhúin sé Charles Parsons I ollscoill Trinity, mBaile Átha Cliath. Fisiceoir iomráiteach ba ea a hathair, tá cáil ar athair Stoney mar an dhuine a chuir in aithne an téarma ‘leictreoin’ mar an aonad-bunúsach de leictreachas. Mhúin siad na cúigear páistí iad féin sa bhaile agus bhí gairm bheatha maith acu go léir. Bronnadh OBE[1] ar a dheirfiúr,Florence, a bhí an céad raideolaí san UK. Bhí Robert Bindon mar dhochtúir san Astráil, bhí Gertrude Rose mar ealaíntóir ach ab é Edith Anne agus George Gerald a bhfuil an nasc Heaton acu.
Boy George
Amhránaí Sasanach de phór na hÉireann is ea George Alan O'Dowd nó Boy George (14 Meitheamh 1961 a rugadh é. Is iar-breitheamh ar The Voice UK é.
Cailís Mhuire
Is planda í an chailís Mhuire (Drosera intermedia).
Vól léana
deas|mion|230x230px|Dáileadh an vóil
Vól liath-donn is ea an vól léana nó an vól earrghearr (Microtus agrestis), atá thart ar deich ceintiméadar ar fhad, le eireaball gearr. Ceann de na mamach is coitianta san Eoraip is ea é, le raon ag síneadh ó chósta an Atlantaigh go Loch Baikal. Bíonn siad ar fáil i ngnáthóga taise féarmhara, amhail coillearnach, riasc nó ar bhruacha aibhneacha. Cé go ndéanann siad poill nó rapacha éadomhain, de ghnáth, tógann siad neadacha os cionn na talún. Foinse thábhachtach bia is ea iad d'ulchabháin agus roinnt creachadóirí eile. Ní fhanann líon na na n-ainmhithe seo siocair, ach  bíonn sé thíos seal thuas seal go timthriallach. Póraíonn siad go torthúil, den chuid is mó i rith an tsamhraidh, ach is minic ar feadh na bliana go léir, fiú faoi bhun an sneachta. Táirgeann na vóil bhaineannacha suas le seacht n-ál sa bhliain, gach ceann ar an mheán ó cheithre cinn go sé cinn óga a bhaintear den chíoch tar éis thart ar ceithre lá dhéag.Tá an vól léana forleathan agus coitianta agus tá sé liostaithe mar "buairt is lú" ag An tAontas Idirnáisiúnta um Chaomhnú an Dúlra  AICD.
Iompar
clé|mion|Vól léine óg
Scoil Trócaire Naomh Iósaf
deas|250px|thumb|Scoil Trócaire Naomh Iósaf Is scoil cailíní suite i gContae na Mí í Scoil Trócaire Naomh Iósaf. Tá timpeall ar 600 mac léinn sa scoil.
Whiteville, Carolina Thuaidh
Is é Whiteville príomhbhaile Contae Alexander, Carolina Thuaidh. Bhí 5,394 ina gcónaí i Whiteville sa bhliain 2010.
Ahmed Cevdet Pasha
clé|mion Riarthóir agus aire rialtais san Impireacht Otamánach ba ea Ahmed Cevdet Pasha (22 Márta 1822 – 25 Bealtaine 1895). Is é a bhí go príomha taobh thiar an Mecelle — a chódaigh an ghluaiseacht Hanafi sa shari'a (nó dlí Ioslamach), maidir leis an gcuid is mó den dlí príobháideach (cé is moite den dlí teaghlaigh).
Bhí an Mecelle i bhfeidhm sa Tuirc idir 1877 agus 1926, agus ar feadh blianta fada ina dhiaidh sin in áiteanna eile i bhflaitheas na nOtamánach.
Ivano Dionigi
Is léachtóir agus reachtaire Iodálach é Ivano Dionigi (rugadh 20 Feabhra, 1948 i Pesaro).
Is Ollamh le litríocht na Laidine é, bhí sé ina Reachtaire den Alma Mater - Ollscoil Bologna ó 2009 go 2015; tá sé ina bhall d’ Acadamh na hEolaíochtaí Bhologna. Ar an 10 Samhain 2012 d'ainmnigh Benedict XVI é mar uachtarán ar an Acadamh Pontaifiúil nuabhunaithe don Laidin.
Gairme acadúil
Nuair a chríochnaigh sé a chuid staidéir ag an ardscoil ‘Terenzio Mamiani’ i Pesaro, bhain sé céim amach sa litríocht chlasaiceach in Ollscoil Bologna. San Ollscoil chéanna fuair sé oiliúint mar thaighdeoir agus mar léachtóir sa bhliain 1990. I 1999 bhí sé ina bhunaitheoir agus ina stiúrthóir ar Ionad Staidéir La Permanenza del Classico.
Ar an 27 Bealtaine 2009 toghadh é mar Reachtaire ar Ollscoil Bologna, le 1282 rogha. Thar na blianta dhírigh a chuid staidéir go príomha ar Lucretius agus Seneca, ar an gcaidreamh idir Críostaithe agus Págánaigh. Tá os cionn céad foilseachán déanta aige freisin. Is Ball de Pháirtí Cumannach na hIodáile é, bhí sé mar chuid de Chomhairle Cathrach Bologna.
Taifeadadh digiteach
mion|[[:en:en:Fostex|Fostex  VM-200 (1999)]] Teicníocht chun fuaim a thaifeadadh, a saothraíodh sna 1970idí, ina gcuirtear sraith bíog códaithe in ionad na tonnfhoirme analógaí a bhí in úsáid roimhe sin. Is beag nach bhfuil torann téipe, iomlaoidí airde is díchumadh díbeartha go hiomlán aige.
Baineadh feidhm as máistirthéipeanna, taifeadta go digiteach, chun ceirníní a dhéanamh, ach faightear na buntáistí uile nuair a chuirtear an comhartha díreach ón díchódóir isteach san aimplitheoir agus uaidh sin don challaire, mar a dhéantar le dlúthdhiosca is fuaimthéip dhigiteach.
Le taifeadadh digiteach, is féidir ríomhairí a úsáid chun gach cineál meáin a phróiseáil.
Mickey Kearns
Is iarpheileadóir Ghaelach ó Chontae Shligigh é Mickey Kearns. D'imir sé le haghaidh Sligeach. Bronnadh ceithre ghradam 'All Stars' air: 1964, 1965, 1966 agus 1971.
New Bern, Carolina Thuaidh
Is é New Bern príomhbhaile Contae Craven, Carolina Thuaidh. Bhí 29,524 ina gcónaí i New Bern sa bhliain 2010.
Crios an arbhair
deas|250px|thumb|Crios an arbhair Réigiún tábhachtach talmhaíochta i meániarthar na Stát Aontaithe, ag cuimsiú na stát Iowa is Illinois agus codanna móra de Dakota Theas, Minnesota, Kansas, Nebraska, Ohio, Missouri is Indiana. Is é arbhar Indiach an príomhtháirge, chomh maith le gránbharra cothaithe eile. Fástar stoc ann freisin.
Ivinghoe Beacon
Is cnoc i Sasana í Ivinghoe Beacon, atá suite i mBuckinghamshire.
Dúnmharú Samuel Paty (múinteoir Francach, 2020)
mion|agóid clé|mion|Samuel Paty, sceitse Dúnmharaíodh Samuel Paty, múinteoir sa Fhrainc, ar an 16 Deireadh Fómhair 2020. Dúnmharaíodh an múinteoir staire agus tíreolaíochta in ionsaí sceimhlitheoireachta, toisc gur bhain sé úsáid as a shaoirse cainte sa seomra ranga.
Cáineadh go forleathan an t-ionsaí, de bhrí gur bunchloch dár náisiúin agus dár sibhialtacht í an tsaoirse cainte sa seomra ranga. clé|mion|ceann de na pictiúir "Charlie Hebdo" a thaispeáin Pary sa rang
Dúnmharú
D'ionsaigh déagóir (18), Abdoullakh Anzorov, Paty. Tháinig muintir Anzorov as an Rúis, de shliocht Seisniach. Aithníodh mar dhídeanaithe iad. Lonnaigh siad sa Fhrainc sa bhliain 2004.
Cúpla lá roimh an eachtra, d'fhógair Paty go mbeadh sé ag labhairt faoi Charlie Hebdo, agus na heachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha sa Fhrainc sa bhliain 2016, le linn an rang OSSP. Bhí cead ag na Moslamaigh sa rang fanacht amach dá mba mhian leo.
Thosaigh cúpla tuismitheoir feachtas a bhí á spreagadh ag an bhfuath ar na meáin shóisialta.
Chuala Anzorov, ógchiontóir ag an am, faoi bhfeachtas fuatha. Bhí sé ina chónaí 80km (Evreux) ó scoil Paty (Conflans Sainte Honorine). Ach chabhraigh a chairde leis chun scian agus aerphiostal a cheannach, agus thiomáin siad Anzorov chuig an scoil.
D'ionsaigh Anzorov Paty ar an tsráid, nuair a tháinig sé amach ón scoil tráthnóna Aoine. Bhain Anzorov an cloigeann de, ag béiceadh amach "Allahu Akbar" (an Takbir).. Ansin chuir sé grianghraif suas at Twitter. Tháinig na póilíní agus thosaigh troid; lámhachadh go marfach Anzorov.
Morgan Sanson
Peileadóir próifisiúnta Francach é Morgan Sanson (rugadh é 18 Lúnasa 1994) a imríonn mar imreoir lár páirce do chlub Premier League Aston Villa.
Le Mans
Roimh shéasúr 2012-13, chuir an bainisteoir Denis Zanko ardú céime ar Sanson ar an bhfoireann shinsearach Le Mans agus sannadh léine uimhir 25 dó. Rinne sé a chéad chluiche prófesíunta an 3 Lúnasa 2012 i gcluiche sraithe i gcoinne Dijon, ag cur in áit Idrissa Sylla gan ach deich nóiméad le himirt. Scóráil sé a chéad sprioc sraithe an 22 Nollaig 2012 i gcoinne Monacó i gcaillteanas baile 2-3.
Montpellier
Ar 12 Meitheamh 2013, shínigh Sanson conradh ceithre bliana le Montpellier ar tháille tuairiscithe de €700,000 .Rinne sé a chéad chluiche don chlub an 14 Meán Fómhair 2013, i dtarraingt 0–0 i gcoinne Stade de Reims.
Marseille
An 17 Eanáir 2017, chuaigh Sanson le Marseille trí chonradh ceithre bliana go leith a shíniú, ar tháille tosaigh a mheastar a bheith €9 milliún, móide €3 mhilliún i mbónais. An 5 Márta 2017, scóráil sé cúl sa 56ú nóiméad i mbua 4-1 Ligue 1 as baile i gcoinne Lorient -a chéad sprioc Ligue 1 do Marseille.
An 3 Bealtaine 2018, d’imir sé i mbabhtaí leathcheannais Sraith Europa ar shiúl go FC Red Bull Salzburg mar d’imir Marseille caillteanas 1–2 as baile ach bua comhiomlán 3–2 chun áit a bhaint amach i gCluiche Ceannais Sraith Europa UEFA 2018 a bhí d’imir sé ag an Parc Olympique Lyonnais áit nár éirigh lena fhoireann i gcoinne Atlético Madrid.
Aston Villa
An 26 Eanáir 2021, shínigh Sanson do thaobh Premier League Shasana, Aston Villa, ar chonradh ceithre bliana go leith ar tháille a chreidtear a bheith £14 milliún, le £1.5 milliún i mbreiseáin.
Gairm idirnasiúnta
Is idirnáisiúnta do dhaoine óga na Fraince é Sanson a rinne ionadaíocht ar a náisiún ag leibhéal faoi-19 agus faoi-21.
Fuadar óir
deas|250px|thumb|Fuadar óir Racht díograise chun saibhris thobainn i measc cuid mhaith daoine de gach aicme. Is beag mianadóir a d'éirigh saibhir, ach mar thoradh ar bhorradh an daonra osclaíodh tailte tréadacha don talmhaíocht.
Morgan Sanson
Staitisticí
Ón 16 Eanáir 2021
Fuadar óir
S.A.M.
Sna Stáit Aontaithe, tharla órthóraíochtaí suntasacha
clé|mion
Ceanada
Bhrostaigh slua mór sirtheoirí, as na Stáit Aontaithe den chuid is mó, go críocha Yukon i gCeanada nuair a thángthas ar ór ann i 1896. Lean an tóraíocht ar feadh 5 bliana. Táirgeadh luach timpeall $50 milliún óir, bunaíodh baile Dawson, agus tugadh spreagadh mór don gheilleagar i mBritish Columbia, Alberta, Alasca, is stát Washington. mion
Astráil
Fuarthas rian an óir san Astráil i 1823, ach níor thángthas ar mhéid suntasach go dtí 1851 nuair a d'fhógair Edward Hargreaves an fhionnachtain in Ophir, New South Wales. Tháinig níos mó ná 2,000 duine don áit ansin díreach. An bhliain chéanna fuarthas ór i Victoria, agus táirgeadh 35% den ór a táirgeadh ar Domhan ansin (1852-1861). Fuarthas ór i Queensland (1867) agus Western Australia (1893). D'athraigh na fionnachtana seo an Astráil ó bhun go barr. Tháinig 342,000 inimirceach don Astráil i 1852-1861, bhorr an eacnamaíocht, agus d'fhás daonra Melbourne, mar shampla, ó 29,000 i 1851 go dtí 473,000 i 1891. clé|mion I measc na n-inimirceach bhí na mílte Síneach, agus níor mhaith leis na hEorpaigh iad siúd: ritheadh dlíthe frith-Shíneacha agus glacadh le polasaí na hAstráile Gile.
Jack Judge
Amhránaí Sasanach de phór na hÉireann is ea John "Jack" Judge (Rugadh é ar an 3 Nollaig 1872 agus fuair bás ar an 25 Iúil 1938). Tháinig a thuismitheoirí as Contae Mhaigh Eo. Scríobh sé an amhrán It's a Long Way to Tipperary i 1912.
Currituck, Carolina Thuaidh
Is é Currituck príomhbhaile Contae Alexander, Carolina Thuaidh. Bhí 716 ina gcónaí i gCurrituck sa bhliain 2000.
Waddesdon Manor
Is teach mór suite i mBuckinghamshire é Waddesdon Manor.
Tónaí Mac Taidhg
Is iarpheileadóir Ghaelach ó Chontae Chorcaí é Tónaí Mac Taidhg (Tony McTague sa Bhéarla). Rugadh é i mí Eanáir 1946. D'imir sé le haghaidh Corcaigh agus Féar Bán/Lios Dearg. Bronnadh dhá ghradam 'All Stars' air: 1971 agus 1972.
Saxifragales
Is ord plandaí é Saxifragales.
Cath Cherbourg
mion|clé|Cath Cherbourg Le linn an Dara Cogadh Domhanda, troideadh Cath Cherbourg ó 6 Meitheamh 1944 (an “Lá L”) go dtí an 30 Meitheamh 1944, nuair a cloíodh na Naitsithe. Nuair a d’fhuascail fórsaí na gComhghuaillithe an chathair, fuair siad amach go raibh an calafort domhain plódaithe le mianaigh. Mar sin níor oscail a port roimh an 15 Lúnasa 1944. clé|mion
Taighde ar Ardchumarsáid san Eoraip
Clár speisialta taighde de chuid an Aontais Eorpaigh ar theileachumarsáid is a feidhmeanna i gcumarsáid sonraí go háirithe (Advanced Communications Research in Europe i mBéarla).
Ardeaglais Chester
Is ardeaglais Anglacánach suite i Cheshire í Ardeaglais Chester.
Manteo, Carolina Thuaidh
Is é Manteo príomhbhaile Contae Dare, Carolina Thuaidh. Bhí 1,434 ina gcónaí i Manteo sa bhliain 2010.
Tóirpín
Is planda é an tóirpín.
Clochrán fásaigh
Is éan é an clochrán fásaigh. Is ball d'fhine na Muscicapidae é.
Crios bataipeiligeach
deas|150px|thumb|Crios bataipeiligeach An t-aigéan oscailte taobh thíos den chrios méisipeiligeach (ón mbarr síos go dtí doimhneacht 1,000 m) 1,000-4,000 m síos. Níos doimhne fós tá an crios duibheagánach mórmhara (4,000-6,000 m), agus ansin an crios háidéach mórmhara (6,000-11,000 m). Tá an 3 chrios dheireanacha seo neamhfhótach (gan solas na Gréine) agus braitheann mar a bheadh ar bháisteach ag titim anuas chun beatha a chothú iontu. I ngach crios díobh tá an tsalandacht ionann is tairiseach, an teocht íseal, agus tiúchan ard cothaithe tuaslagtha. Clúdaíonn an crios bataipeiligeach an claonán is an t-ardán ilchriochach, clúdaíonn an crios duibheagán mórmhara na cnoic agus na plánaí duibheagánacha, agus tá an chrios háidéach mórmhara scoite sna claiseanna doimhne aigéanacha.
Troscadh
Is éard is troscadh ann ná staonadh ó bhia (nó ó bhianna áirithe), go háirithe mar chleachtadh creidimh. Úsáidtear an téarma tréanas freisin, a dhéanann tagairt do throscadh ar fheoil go speisialta, agus a tháinig ón fhocal trédenus sa tSean-Ghaeilge ar throscadh ar feadh trí lá.
Uisce Éireann-Irish Water
Is é Uisce Éireann-Irish Water fóntas uisce náisiúnta nua na hÉireann atá freagrach as seirbhísí uisce ar fud na hÉireann a sholáthar agus a fhorbairt.
Bhunaigh Uisce Éireann i Márta 2013 mar chuideachta leathstáit faoin Acht um Sheirbhísí Uisce 2013. Tagannn seirbhísí uisce agus fuíolluisce na 34 hÚdarás Áitiúla le chéile faoi aon soláthraí seirbhíse náisiúnta amháin.
Glacann Uisce Éireann freagrachtaí na nÚdarás Áitiúil de réir a chéile ó mhí Eanáir 2014 ar aghaidh. Tógann sé thart ar chúig bliana Uisce Éireann a bhunú go hiomlán. Bhí sé ar intinn ag an rialtas sa bhliain 2014 go mbeadh Uisce Éireann freagrach i 2019 as feidhmiú na seirbhísí uisce poiblí, lena n-áirítear bainistiú a dhéanamh ar na sócmhainní náisiúnta uisce, cothabháil an chórais uisce, infheistíocht agus pleanáil, tionscadail chaipitil a bhainistiú agus cúram custaiméirí agus billeáil.
Tá Uisce Éireann freagrach do dhá chomhlacht rialála – an Coimisiún um Rialáil Fuinnimh, an rialtóir eacnamaíoch don tionscal uisce, agus an Ghníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil, an rialtóir comhshaoil.
Níl Uisce Éireann ar cheann do na comhlachtaí poiblí atá clúdaithe faoi Acht na dTeangacha Oifigiúla 2003, i láthair na huaire.
Crios fodhuchtaithe
deas|250px|thumb|Crios fodhuchtaithe Crios ina bhfuil pláta screamhach amháin den Domhan á bhrú síos, faoi bhun pláta eile (is á fhodhuchtú) ina ngluaiseann síos sa mhaintlín le bheith gafa go hiomlán isteach ann. Tá creasa fodhuchtaithe anois thart ar imeall an Aigéin Chiúin mar a bhfuil trinsí doimhne. Baint acu le creathanna talún, gníomhaíocht bholcánach agus cruthú stuanna oileán, cosúil leis an tSeapáin is Oileáin Ailiúit.
Lexington, Carolina Thuaidh
Is é Lexington príomhbhaile Contae Davidson, Carolina Thuaidh. Bhí 18,931 ina gcónaí i Lexington sa bhliain 2010.
Giric na hAlban
Bhí Giric mac Dúngail (Gaeilge na hAlban: Griogair mac Dhunghail) a rugadh c 832, ar a dtugtar an leasainm Mac Rath air, a ina rí na gCruithneach nó ina rí Alban. Níl tuairisc air in annála na hÉireann, ná níl sna scríbhinní Angla-Shacsanach, agus níl an beagán eolais a mhaireann ag teacht le chéile. Ní aontaíonn staraithe an lae inniu maidir le cé acu an raibh bhí Giric ina rí aonair, nó gur rialaigh sé i gcomhpháirt le hEochaid, ar a shinsearacht, agus an chóir dó a mheas mar rí-na gCruitneach, nó an chéad rí Alban.
Mocksville, Carolina Thuaidh
Is é Mocksville príomhbhaile Contae Davie, Carolina Thuaidh. Bhí 5,051 ina gcónaí i Mocksville sa bhliain 2010.
Taiwo Owatemi
Is polaiteoir Briotanach í Taiwo Owatemi (a rugadh ar an 22 Iúil 1992) atá ina Fheisire Parlaiminte (FP) do Coventry Thiar Thuaidh ó 2019 i leith. Mar bhall de Pháirtí an Lucht Oibre, bhí sí ina Scáth-Aire do Mhná agus Comhionannais ó Mheán Fómhair 2021 go Meán Fómhair 2022.
Luathshaol
D'fhás Owatemi aníos i bPlumstead, le dlúthnaisc le teaghlach sínte trína haintín agus a col ceathracha i gCoventry. Fuair a hathair bás nuair a bhí sí sé bliana d'aois. Thóg a máthair, altra, í lena cúpla agus a deartháir níos sine.
Tá céim Mháistreachta ag Owatemi ó Ollscoil Kent agus tá sí cáilithe mar chógaiseoir. D'oibrigh sí mar chógaiseoir ag aonad ailse in Dartford agus Gravesham NHS Trust sular ndeachaigh sí isteach sa Pharlaimint.
Gairmréim mar pholaitiúil
Roghnaigh an Fhondúireacht um Shoghluaisteacht Shóisialta Owatemi le haghaidh intéirneacht pharlaiminteach agus fuair sí taithí ag obair in oifig Westminster den Fheisire Choimeádaigh Oliver Letwin. Bhí roinnt ról aici sna "Young Fabians" agus d’fhoilsigh sí saothar ar bheartas sláinte. Bhí sí ina gobharnóir ar bhunscoil áitiúil ó 2016.
Roghnaíodh í mar iarrthóir an Lucht Oibre ar Coventry North West in olltoghchán 2019 tar éis don Teachta Dála de chuid an Lucht Oibre, Geoffrey Robinson, a fhógairt go raibh sé ar intinn aige éirí as. Is ar éigean a choinnigh Owatemi an suíochán don Lucht Oibre le tromlach 208 vóta. Tá sí ar dhuine de thriúr Feisirí baineanna a toghadh ó Coventry in 2019, agus Zarah Sultana agus Colleen Fletcher na cinn eile.
I dtoghchán ceannaireachta Pháirtí an Lucht Oibre in 2020 d’ainmnigh Owatemi Lisa Nandy.
D’obair Owatemi mar Rúnaí Parlaiminte Príobháideach (PPS) don Scáth-Rúnaí Baile, Nick Thomas-Symonds, ó Aibreán 2020 go Meán Fómhair 2021. Ceapadh í ina Scáth-Aire do Mhná agus Comhionannas i Meán Fómhair 2021. D’éirigh sí as an bpost seo an 7 Meán Fómhair 2022.
Abtheach
deas|250px|thumb|[[Í Cholm Cille.]] Is foirgneamh nó foirgnimh a chónaíonn pobal manaigh nó mná rialta é an abtheach.
Tommy Langan
Ba pheileadóir Gaelach ó Chontae Mhaigh Eo é Tommy Langan. Rugadh é 23 Meán Fómhair 1921. Fuair sé bás ar an 22 Meán Fómhair 1974. D'imir sé le haghaidh Maigh Eo agus MacUílín CLG Baile an Chaisleáin.
Clochrán gainimh
Is éan é an clochrán gainimh (Oenanthe isabellina).
Pelecaniformes
Ord d'éin uisce mheánmhéide agus mhóra, a bhíonn le fáil ar fud an domhain is ea na Pelecaniformes. Mar a shainmhínítear go traidisiúnta - ach go hearráideach - cuimsíonn siad gach éan a bhfuil a cheithre ladhar go léir scamallach. Tá paiste lom ar a bpíoba (paiste gúlach) ag an gcuid is mó díobh, agus tá na polláirí forbartha ina scoilteanna mífheidhmiúla, ag cur iallach orthu análú trína mbéal. Tá ionga pheictiniúil acu freisin ar a ladhar is faide. Múnlaítear é seo cosúil le cíor agus úsáidtear é chun a gcuid cleití a scuabadh agus a scaradh. Itheann siad iasc, scuid, nó fiadhúlra muirí dá samhail. Neadaíonn siad i gcoilíneachtaí, ach bíonn éin aonair monagamach. Tá na cinn óga altramach, ag goir ón ubh gan chuidiú agus nocht sa chuid is mó. Ní bhíonn paiste goir acu.
Cruthaíonn na peileacáin, na bróg-ghoba agus na cinn chasúir clád laistigh den ord, agus is iad na chéad ghaolta is gaire dóibh ná clád ina bhfuil na corra, na híbisí agus na leitheadaigh. Go traidisiúnta cuireadh na Fregatidae (frigéid), Sulidae (gainéid agus búbaíthe), Phalacrocoracidae (broighill agus seagaí), Anhingidae (sciobairí), agus Phaethontidae (éin trópaice) sna Pelecaniformes, ach tugann staidéir mhóilíneacha agus mhoirfeolaíocha le fios nach dlúthghaolta iad. Tá siad curtha ina n-ord féin, Suliformes agus Phaethontiformes, faoi seach.
Millard Fillmore
Ba é Millard Fillmore (7 Eanáir, 1800 – 8 Márta, 1874) 13ú uachtarán na Stát Aontaithe Mheiriceá. Bhí sé i bhfeidhmeannas ón 9 Iúil, 1850 go dtí an 4 Márta, 1853.
Leonard Betts (eipeasóid The X-Files)
Craoladh an dara heipeasóid déag, "Leonard Betts" den cheathrú sraith The X-Files ar an 26 Eanáir 1997. Scríobh Vince Gilligan, John Shiban, agus Frank Spotnitz an eipeasóid seo. D'fhéach 29.15 milliún duine ar an eipeasóid.
Crios idirthrópaiceach inréimneachta
deas|250px|thumb|Crios idirthrópaiceach inréimneachta Is é atá i gceist le crios idirthrópaiceach inréimneachta ná an crios neamhleanúnach ísealbhrú timpeall an mheánchiorcail mar a n-imréimníonn na trádghaotha anoir aduaidh is anoir aneas. Éiríonn an t-aer inréimnithe chun brú an aeir a laghdú agus scamaill chomhiompair a chruthú is comhdhlúthú iarmharach trom. Bogann an crios ó thuaidh is ó dheas timpeall 5° domhanleithid leis na séasúir. Níl sé róshoiléir cá bhfuil teorainneacha an chreasa os cionn na farraige, i réigiún na lagar go háirithe.
Pápa Gréagóir XIV
Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é an Pápa Gréagóir XIV.
Heartstopper
Is sraith teilifíse coiméide rómánsúil-dráma Briotanach é Heartstopper. Tá sé á craoladh ar Netflix. Cruthaíodh agus scríobhadh é ag Alice Oseman agus tá sé bunaithe ar a greannán Gréasáin agus úrscéal grafach leis an ainm céanna. Insíonn an tsraith an scéal faoi bhuachaill darbh ainm Charlie Spring (Joe Locke), dalta meánscoile aerach a thiteann i ngrá lena chomhscoláire Nick Nelson (Kit Connor), a shuíonn sé in aice leis ina rang foirme nua. Pléann an tsraith freisin saolta a gcairde Tao Xu (William Gao), Elle Argent (Yasmin Finney), Isaac Henderson (Tobie Donovan), Tara Jones (Corinna Brown) agus Darcy Olsson (Kizzy Edgell).
Craoladh an chéad séasúr ar an 22ú Aibreán 2022 agus an dara séasúr ar an 3ú Lúnasa 2023. Fuair an tsraith moladh mór faoin léargas a dhéanann sé faoi daoine LADTA+. Fuair an chéad séasúr cúig ainmniúchán agus cúig bhua ag na gradaim Children's and Family Emmy Awards. Bhí an-tóir aici. Bhí an tsraith sna deich sraith is mó féachta as Béarla laistigh de dhá lá tar éis an chraolta. Tá an tríú séasúr á fhorbairt faoi láthair.
Banseanchas
Is cnuasach na meánaoise é An Banshenchas de dhánta a thugann insintí gearra faoi mhná iomráiteacha le fáil i seanscéalta na nGael.
Murab ionann is cuid mhór de luathlitríocht na Gaeilge, is féidir An Banshenchas a lua le húdar agus dáta ar leith. Deir an réamhrá gur chum Gilla Mo Dutu Úa Caiside, as Ard Brecáin i gContae na Mí, an saothar i 1147.
Ábhair
Tá bunús stairiúil ag an An mBanshenchas, agus tosaíonn sé le hÉabha agus mná eile an tSean-Tiomna, leanann le mná seanscéalach i Miotaseolaíocht na nGael anáil is Éadaoin and Eimhear, agus críochnaíonn le pearsana sách stairiúla, ina measc roinnt mná de ríshliocht Gall-Ghaeil.
Is gearr iad na dánta, cúpla líne ar a mhéad. Seo sampla maidir le roinnt luathphearsana bíobalta:
John Payne (mairtíreach)
Naomh Caitliceach is ea John Payne. Rugadh é ar an 1532 i bPeterborough agus cuireadh chun bás é ar an 2 Aibreán 1582, i Chelmsford, Essex.
Banseanchas
Ábhair
Agus sampla eile maidir le roinnt ban seanscéalacha na hÉireann:
Tá eolas ar chuid de na scéalta a bhuí le foinsí eile, amhail is an Leabhar Gheineasas, Tochmharc Éadaoine, agus foinsí eile gan iomrá. Tá roinnt phearsana ann sa Bhanseanchas nach bhfuil inniu ach ainmneacha a thugann le fios go raibh scéalta anois fadchaillte ann, ach a bhí ar eolas ag an Caisideach agus a chomhaoiseacha.
Lámhscríbhinní
Tá An Banseanchas le fáil sa Leabhar Laighneach, Leabhar Uí Mhaine, Leabhar Mór Leacáin agus lámhscríbhinní eile (cf. Dobbs). Maraon le dánta an dinnseanchais, tá dánta an banseanchais in éineacht le tráchtas próis, is dócha scríofa beagán níos faide anonn.
Clare Bailey
Is polaiteoir de chuid an Chomhaontais Ghlais i dTuaisceart Éireann í Clare Bailey. Rugadh í ar an 18 Meitheamh, 1970. Tá sí ina Chomhalta de Thionól Reachtach Thuaisceart Éireann don Béal Feirste Theas, ó 2016 ar aghaidh.
Díthocsainiú digiteach
Togra pobail
I mbaile beag, Vadgaon, in iarthar na hIndia, tá staonadh digiteach oifigiúil curtha i bhfeidhm. Gach tráthnóna ó 7.00 go 8.30 bíonn cosc ar an teilifís ná an fón póca a úsáid. Tá cosc ar ghléasanna digiteacha eile chomh maith. Caitheann daoine am ag labhairt lena chéile agus ag déanamh obair bhaile. Séideann bonnán ag 7.00pm agus arís ag 8.30pm chun an tús agus an deireadh a fhógairt.
David Letterman
Is óstach teilifíse Meiriceánach é David Michael Letterman, a rugadh in Indianapolis, Indiana ar an 12 Aibreán, 1947.
Hans Frank
Naitsíoch agus dlíodóir ba ea Hans Frank (23 Bealtaine 1900 – 16 Deireadh Fómhair 1946). Le linn 1939-1945, bhí Frank ina Ard-Ghobharnóir ar an gcuid sin den Pholainn a bhí i seilbh na Naitsithe. Bhí Frank freagrach as an Uileloscadh sa Pholainn.
Saol
clé|mion|Hans Frank in Stanislav 1941 clé|mion|Hitler ar chlé, Frank ar dheis; scigaithris a rinne na Briotanaigh sa bhliain 1941 Tarraingíodh aird an phobail ar Hans Frank den chéad uair sna 1920idí mar dhlíodóir ag gníomhú don Pháirtí Naitsíoch, agus do Adolf Hitler go pearsanta. Bhí Frank ann le linn Putsch an Halla Leanna sa bhliain 1923.
Tar éis do na Naitsithe teacht i gcumhacht sa bhliain 1933, bhí Frank ina cheannasaí ar Chumann na nDlí-eolaithe Sóisialacha Náisiúnta agus ina Uachtarán ar Acadamh Dlí na Gearmáine. Bhí sé ina Aire gan Cúram Roinne ó 1934 ar aghaidh. clé|mion|Fógra a d'fhoilsigh "Dr Frank" sa Pholainn ar 25 Eanáir 1940 Sa bhliain 1939, rinneadh Ard-Ghobharnóir de, ar an gcuid sin den Pholainn a bhí i seilbh na Naitsithe ach gan a bheith ionghafa ag an nGearmáin, An Rialtas Ginearálta. Bhí an post seo aige go dtí gur chaill an Ghearmáin an cogadh sa bhliain 1945.
Tlachta (bandraoi)
I miotaseolaíocht na nGael, bandraoi cumhachtach ba ea Tlachta (Sean-Ghaeilge: Tlachtga). Bhí baint ar leith aici le Cnoc Tlachta, áit a mbíodh féilte suntasacha ina honóir.
1956
Bliain bhisigh ab ea an bhliain 1956. (MCMLVI)
Tlachta (bandraoi)
Seanscéal
De réir seanscéil, ba í Tlachta iníon rua an draoi Mogh Rotha. Shiúil sí an domhan ina theannta ag foghlaim a rúin draíochta, agus tháinig sí ar chlocha naofa san Iodáil.
D'éignigh trí mhac an draoi Síomón Draíodóir, múinteoir a hathar, í. D'fhill sí ar Éirinn, áit ar rugadh triúr clainne di darbh ainm Cumma, Doirbh agus Muach, agus athair ar leith ag gach duine acu. Rugadh iad ar an gcnoc a mbeadh ainm a máthar air feasta. Is minic scéal úd an triúir le fáil i seanscéalta na hÉireann, agus chuirfeadh an bás a fuair Tlachta de bhrón agus an dún a tógadh ar a huaigh scéal Mhacha i gcuimhne duit.
1956
Eachtraí
mion|[[Feithicil armúrtha troda|Feithicil armúrtha Sóivéadach faoi thine i mBúdaipeist na hUngáire]]
Tlachta (bandraoi)
Cnoc diaga
Tá Cnoc Tlachta suite i gContae na Mí, agus bhí a chuid deasghnáth inchomórtais le deasghnátha Thailtean. Ní raibh aon ócáid ba mhó ná lasadh na dtinte ann Oíche Shamhna.
Tógadh ráth are an gcnoc agus baint aige le ríthe na Mí agus na Mumhan. Bhíodh clú ar an áit mar gur ann a chonacthas roth rámhach Mhogh Rotha agus go ndearna Ard-Rí na hÉireann, Ruairí Ó Conchúir, tionól mór ann in 1168.
Seán Puircell
Ba pheileadóir Gaelach ó Chontae na Gaillimhe é Seán Puircell (Seán Purcell i mBéarla). Rugadh é ar 17 Nollaig 1928. Fuair sé bás ar an 27 Lúnasa 2005. D'imir sé le haghaidh Gaillimh.
Bráithreachas na Poblachta
Eagraíocht náisiúnaíoch rúnda, faoi mhionn dílseachta, Éireannach ab ea Bráithreachas na Poblachta nó Bráithreachas Phoblacht na hÉireann (BPÉ) (Irish Republican Brotherhood (IRB) mar a ghlaoitear air as Béarla). Bhí an eagraíocht dírithe ar Éire a shaoradh ó bhráca Shasana, agus iad sásta leas a bhaint as an lámh láidir agus as an bhforéigean leis an gcuspóir seo a shroicheadh.
D'insíothlaigh siad na heagraíochtaí náisiúnaíocha cultúrtha, ar nós Chumann Lúthchleas na nGael agus Conradh na Gaeilge, agus mar sin, b'iad a bhí taobh thiar d'Éirí Amach na Cásca sa bhliain 1916.
Cé gur theip ar an Éirí Amach, mhúscail sé suim i gcás agus i gcúis na nÉireannach ar fud an tsaoil mhóir, agus chabhraigh sé le hathbheochan na cúise náisiúnaíche in Éirinn féin.
B'é an tÉirí Amach an móréacht deireanach a raibh lámh ag an mBráitheachas ann, nó bunaíodh an tIRA go gairid ina dhiaidh sin.
Stair
Bhunaigh Séamas Mac Stiofáin Bráithreachas na Poblachta sna 1850idí.
Staonadh
mion|staonadh ó [[Gnéas|ghnéas i nGána ]] Is éard is staonadh ann ná rogha phearsanta gan páirt a ghlacadh i ngníomhaíocht a thugann pléisiúr do dhaoine de ghnáth. Go minic, is staonadh ó ghnéas atá i gceist, ach is féidir staonadh ó alcól, ó dhrugaí, ó bhia, srl. freisin. Tugtar lánstaonadh ar staonadh iomlán ó alcól (Béarla: teetotalism) go speisialta.
An Túinéis
thumb|right|200px|An Túinéis Is tír í an Túinéis (Araibis: تونس) atá suite i dTuaisceart na hAfraice. Tá teorainn aici leis an Ailgéir, agus an Libia. Is í an Túinéis an tír is faide ó thuaidh san Afraic. Bhí 11.50 milliún duine ina gcónaí ann sa bhliain 2018. Is í Túinis an phríomhchathair.
Tá an Túinéis mar chuid de chomhaontú comhlachais leis an Aontas Eorpach agus is ballstát den 'Francophonie' í. Tá sí mar bhall de Aontas na Magraibe Arabaí, Léig na nArabach agus an tAontas Afracach.
Faoi riail an Impireacht Otamánach
Tharla an chéad ghabháil Otamánach ar an Túinéis sa bhliain 1534 faoi cheannas Barbarossa Hayreddin Pasha le linn ré Suleiman Ollásach. Bhí ar an Impireacht Otamánach athghabháil a dhéanamh ar an Túinéis chun smacht ar an tír a fháil ar ais ón Spáinn sa bhliain 1574. Bhí siad i gceannas ar an tír go dtí gabháil na Francaigh sa bhliain 1881.
I dtosach bhí an tír faoi rialtóir (Pasha) ach roimh bhfad is réigiún uathrialaitheach faoi ceannas áitiúil (na 'Beyigh') taobh istigh den Impireacht a bhí ann. Mhair an féinriail seo faoi na Beyigh Hussein idir 1705 go dtí neamhspleáchas i 1957. Le linn na tréimhse seo, bhí scothaicme iasachta i gceannas ar an tír agus bhí Tuircis mar theanga gnó an stáit.
Faoi riail na Fraince
In 1869, d'fhógair an Túinéis go raibh sí bancbhriste. Tháinig coimisiún idirnáisiúnta isteach chun geilleagar na tíre a riaradh. Tháinig na Francaigh i gcumhacht le linn na 1880'í. Rinne an Fhrainc ionradh ar an Túinéis in 1881 le thart ar 36,000 saighdiúir. Bhí an Túinéis mar choimirceas de chuid an Fraince ón bhliain 1883.
Faoi na Francaigh, bhí béim ar áitreabh Eorpach a fhorbairt agus tháinig méadú ar líon na Francaigh sa tír. Faoi 1945 bhí 144,000 daoine ón Fhrainc sa tír.
Idir 1942 agus 1943 bhí an Túinéis mar suíomh de Feachtas na Túinéise. Bhí roinnt catha ann idir An Ais agus na Comhghuaillithe. Is é an Túinéis an t-aon Tír Arabach a bhí faoi forghabháil na Gearmánaigh le linn An Dara Cogadh Domhanda. Bhí na Gearmánaigh chun cinn i dtosach, ach bhí an lámh in uachtar ag na Comhghuaillithe ar deireadh.
Neamhspleáchas
Bhain an Túinéis a neamhspleáchas amach sa bhliain 1956. Bhí Habib Bourguiba chun thosaigh san feachtas chun neamhspleáchas a bhaint amach. Bhí sé mar chéad Uachtarán na tíre tar éis neamhspleáchas chomh maith. Is é an gluaiseacht shaolta ' Rassemblement Constitutionnel Démocratique' (RCD) a bhí i gcumhacht sa tír tar éis neamhspleáchas a bhaint amach.
In 1987 d'fhógair dochtúirí go raibh Habib Bourguiba ró-thinn chun a bheith mar cheannaire na tíre agus tháinig Príomh Aire Zine El Abidine Ben Ali isteach mar Uachtarán ó 1987 go dtí an bhliain 2011. Bhí corbadh curtha ina leith go minic le linn a cheannaireacht. D'áitigh eagraíochtaí idirnáisiúnta ar nós "Tarscaoileadh Idirnáisiúnta" agus 'Freedom House' go raibh cearta daonna sáraithe ag an rialtas le linn ceannaireacht Ben Ali agus chur sé bac ar obair eagraíochtaí ar son cearta daonna sa tír.
Earrach na nArabach agus réabhlóid
Ar an 23ú Deireadh Fómhair 2011 bhí toghchán agus d'fhógair breathnóir neamhchlaonta idirnáisiúnta go raibh sé saor agus cothrom. Is é an gluaiseacht 'Ennahda' a bhfuair an méid suíochán is mó, 90 as 217. Ar 12 Nollaig 2011 bhí Moncef Marzouki, iar-ghníomhaí ar son cearta daonna, tofa mar uachtarán.
Déimeagrafaic
De réir dhaonáireamh 2014, bhí daonra 10,982,754 sa Túinéis. Buíochas le clár pleanail clainne, tháinig laghdú ar fhás an daonra sa Túinéis go 1% go bliantúil.
Teangacha
Is í an Araibis teanga oifigiúil na tíre agus is í Araibis na Túineise teanga an phobail. Tá lucht labhartha beag freisin ag teangacha na mBeirbeireach (timpeall 28,000 de réir Ethnologue).
Cé nach bhfuil stádas oifigiúil aici, tá an Fhraincis an-tábhachtach sa Túinéis. Ag an iar-bhunscoil, múintear eolaíocht tríthi. Úsáidtear go forleathan an teanga i gcúrsaí oideachais agus gnó agus sna meáin. Sa bhliain 2010, bhí an Fhraincis ag 6 639 000 nó 64% an daonra sa Túinéis. De ghnáth, tá comharthaí siopaí, biachláir agus comharthaí sraide scríofa san Araibis agus san Fhraincis.
Na Cathracha is mó
De réir dhaonaireamh 2014, is iad na cathracha is mó ná:
Creideamh
Is é an tIoslam an reiligiún oifigiúil agus is mó sa Túinéis. Tá formhor na Túinéisigh ina Sunnaíoch agus tá an chuid eile acu ina Hanafite nó Ibadi. Is í an Chríostaíocht an dara reiligiún is mó sa tír le timpeall 25,000 creidmheach agus is é an Giúdachas an tríú reiligiún is mó le 900 creidmhigh. Meastar gurb í an Túinéis an tír Moslamach is sásta Giúdaigh a glacadh. Ar Djerba, tá pobal Giúdach beag ann le 2,500 bliain.
Bia
mion|Tajine Túinéiseach Cumaisctear bia Meánmhuirí agus bia gaineamhlaigh i mbia na Túineise. Cosuil na tíortha Meánmhuirí eile, tá an aiste bia bia bunaithe ar ola olóige, bia mara, feoil agus spíosraí. Tá traidisiún an chócaireacht láidir sa Túineis le béilí dúchasacha mar Brik, Cúscús Túinéiseach, Sailéad Mechouia, Sailéad Túinéiseach, Kefta, Khobz Mella, Lamb à la Gargoulette, Tajine Túinéiseach agus Khobz Tabouna.
Spóirt
Is é an sacar an spórt is mó a thaitníonn le daoine sa Túinéis. Sa bhliain 2004 bhuaigh foireann sacair náisiúnta na Túinéise Corn Sacair An Afraic. I ndiaidh an tsacair, imrítear go minic taecuando, cearáité, liathróid láimhe agus lúthclheasaíocht freisin sa Túinéis.
Cuaranfa Debbie (1961)
mion|clé|200px|Pictiúir [[Saitilít (spásárthach)|satailíte]]
Maraíodh ocht nduine dhéag in Éirinn nuair bhuail an cioclón trópaiceach, Cuaranfa Debbie, an tír ar 16 Meán Fómhair 1961.
thumb|left|200px|Conair an chuaranfa
Kenansville, Carolina Thuaidh
Is é Kenansville príomhbhaile Contae Duplin, Carolina Thuaidh. Bhí 855 ina gcónaí i Kenansville sa bhliain 2010.
Crios méisipeiligeach
deas|150px|thumb|Crios méisipeiligeach Crios doimhneachta sa bhfarraige oscailte ag síneadh ó bhun an chreasa eipipeiligigh síos go dtí doimhneacht timpeall 1 km. Sa chrios seo níl dóthain solais ón nGrian le haghaidh na fótaisintéise, ach bíonn dóthain chun rudaí a fheiceáil. Cuimsíonn an crios seo an príomhtheirmeachlaonas aigéanach agus an crios leis an íosthiúchan ocsaigine tuaslagtha sa chuid is mó de na haigéin ar Domhan.
Eochaid I na hAlban
Is féidir go raibh Eochaidh mac Run ina rí na gCruithneach ó 878 go 889. Ba mhac Run ab Arthgal, rí Shrath Chluaidh é, a shíolraigh ó líne fhada ríthe Briotanacha. Taifeadtar gurbh iníon í máthair Eochaid le Cináed mac Ailpin, Rí na gCruithneach. Féadfaidh an ghinealach seo ó a mháthar ón ríshliocht ríoga Mac Ailpí, míniú a thabhairt ar thaifead Eochaid agus e ina rí thar ríocht na gCruithneach, tar éis d'Áed mac Cináeda bás a fháil sa bhliain 878. De réir foinsí éagsúla, mharaigh Giric mac Dúngail Áed, fear de shinsearacht éiginnte, ar a dtugtar freisin ríoghacht tar éis d'Áed bás a fháil.