cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pervez Musharraf
D'éirigh Musharraf ina cheann foirne (Ginearál 4*) san arm Phacastánach sa bhliain 1998. Thug sé na pleananna chun tosaigh ionsaithe ar an India in Kashmir a dhéanamh. Troideadh an "Cogadh Kargil' cogadh in aghaidh India, idir Bealtaine - Iúil 1999. clé|mion|Ginearál 4* Bhí Musharraf i mbun coup d’état ar 12 Deireadh Fómhair 1999 in aghaidh Nawaz Sharif (tofa ar bhonn daonlathach sa bhliain 1997). Ceapadh Musharraf mar phríomhfheidhmeannach na Pacastáine. Ansin ceapadh Musharraf  mar 10ú Uachtarán na Pacastáine ar 20 Meitheamh 2001, tar éis. D'éirigh sé as a phost ar an 18 Lúnasa 2008.
Urchadh mac Murchadha
Rí Mhaigh Sheola ba ea Urchadh mac Murchadha (aitheanta fosta mar Archad Dearg) (bás 943).
Pervez Musharraf
Choinnigh Musharraf greim daingean ar an gcumhacht go dtí 2007. D'fhógair sé staid éigeandála sa tír i Samhain 2007. Feallmharaíodh Benazir Bhutto, ceannaire an fhreasúra, ar 27 Nollaig 2007.
Urchadh mac Murchadha
Beatha
Ar cheann desna taoisigh is luaite sa cheantar (Uí Briúin Seóla) dá bhfuil fianaise ann is ea Urchadh. Is amhlaidh go raibh tionchar éigin acu thar Iar Chonnacht. Ainmnithe as a athair féin ba ea a rítheaghlach, Muintir Mhurchadha. Mhaífeadh clann Uí Fhlaithbheartaigh níos deireanaí é mar shinsear.
Pervez Musharraf
Eagraíodh olltoghchán sa bhliain 2008 agus bhí ar Musharraf éirí as, rud a rinne sé ar 18 Lúnasa 2008, ag dul ar deoraíocht thar lear níos déanaí.
Urchadh mac Murchadha
Clann
Bhí deartháir níos sine ag Urchadh ainm Urumhain nó Earca.
I dteannta lena mhac agus comharba, Donnchadh, bhí triúr iníonacha aige a chuaigh i gcleamhnais uaisle:
Trína iníon Bébhinn, seanathair Bhriain Bóramha, Ardrí na hÉireann (bás 1014), ba ea Urchadh.
Amnesty International
Is gluaiseacht domhanda é Amnesty International a théann i mbun feachtais ionas nach mbeidh a chearta daonna sáraithe ag aon duine agus chun na cearta daonna bunúsacha deimhnithe sa Dhearbhú Uile-Choiteann Cearta an Duine á gcosaint. Saothraíonn an ghluaiseacht neamhspleách ó idé-eolaíocht pholaitiúil ar bith, ó leas eacnamaíoch agus ó reiligiún ar bith. Bunaíodh Amnesty International sa bhliain 1961 i Sasana. Kumi Naidoo, ón Afraic Theas, atá i gceannas ar AI faoi láthair. Tá breis is 7,000,000 ball ag Amnesty International ar fud an domhain.
Amnesty International Éire
Is é Amnesty International Éire an eagraíocht cearta daonna is mó in Éirinn le beagnach 17,000 ball sa bhliain 2015. Glacann siad páirt i bhfeachtais ar fud an domhain:
Díshealbhuithe fórsáilte
Tá breis is billiún daoine timpeall an domhain ag maireachtáil i slumaí agus i lonnaíochtaí neamhfhoirmiúla. Maireann siad faoi scáth na himní agus na heagla i gcónaí go gcaithfear as baile iad gan choinne, gan chúiteamh. Tá béim curtha faoi láthair ar chás na Romach san Iodáil atá ag fulaingt dian-leithcheal ó na húdaráis.
Cearta daonna sa Mheánoirthear agus san Afraic Thuaidh
Le blianta beaga anuas tá na milliúin daoine tagtha amach ar na sráideanna ag éileamh athruithe sa Mheánoirthear agus san Afraic Thuaidh. Go minic d´fhulaing siad foréigean, príosún nó céasadh nuair a d´éiligh siad a gcearta daonna bunúsacha. Oibríonn Amnesty International le gníomhaithe cearta daonna sa Libia, san Éigipt, sa Túinéis agus in áiteanna eile atá ag athrú go mall, agus chun drochíde a nochtadh ar dhá thaobh na coimhlinte uafásach sa tSiria.
Pionós an bháis
Séard atá i gceist le pionós an bháis ná seánadh cearta daonna atá go hiomlán dochúlaithe. Tá Amnesty International ag obair go dian chun deireadh a chur le pionós an bháis ar fud an domhain.
Ciorrú ball giniúna ban san Eoraip
Tá feachtas de chuid Amnesty International, END FGM, ar siúl ar fud na hEorpa ar feadh roinnt blianta anois. Tá an feachtas ag iarraidh béim a chur ar chiorrú ball giniúna ban ar chlár oibre Aontais na hEorpa agus chun na mná a d´fhulaing é go dtí seo agus atá fós i mbaol a chur chun cinn.
Contae Grand, Colorado
Is contae Meiriceánach é Contae Grand atá suite i stát Colorado. Sa bhliain 2010, bhí daonra 14,843 duine ann. Is é Hot Sulphur Springs a phríomhbhaile contae.
Sunais
Is planda í an sunais.
Jennifer Jones
Ba bhan-aisteoir Meiriceánach í Jennifer Jones (2 Márta, 1919 – 17 Nollaig, 2009). Bhuaigh sí an gradam Ban-Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy i 1944. Bhuaigh sí an gradam Ban-Aisteoir is Fearr sna gradaim Golden Globe i 1944.
Conrad von Gesner
Nádúraí is lia a rugadh i Zürich ab ea Conrad von Gesner (1516-1565). Scoláire iomráiteach san Athbheochan. I measc a shaothar bhí Historia Animalium (Stair na nAinmhithe, 1551-1558) ina ndearna sé iarracht gach a raibh ar eolas ar gach ainmhí a chuimsiú. Bhailigh sé níos mó ná 500 planda nach raibh aon chur síos orthu, agus scríobh ar leighis, mianreolaíocht is fealsúnacht.
Hans Litten
Dlíodóir Gearmánach, agus céile comhraic na Naitsithe sna 1930idí, ab ea Hans Achim Litten (19 Meitheamh 1903 – 5 Feabhra 1938). Chuir Litten an dlí ar Adolf Hitler ach d'fhág a theanntás colg ar an Fuhrer agus d'íoc Litten go daor as. clé|mion|Littenstraße 9, Berlin-Mitte
Saol
Rugadh Hans Litten sa bhliain 1903 in Halle. Bhí a athair, Friedrich Litten, ina Ollamh le Dlí Rómhánach agus Dlí Sibhialta in Ollscoil Königsberg. D'iompaigh sé ar an Liútarachas ón nGiúdachas agus phós sé Liútarach.
Chuir Litten in aghaidh dhearcadh na heite deise náisiúnaíche a bhí a athair agus bhí bá aige lena oidhreacht Ghiúdach. Ag an am céanna, ghéill sé don bhrú a chuir a athair air staidéar a dhéanamh ar an dlí agus d'aimsigh sé an-spéis ann a luaithe a d'aithin sé a ngnéithe polaitiúla faoi mar a bhíodh cúrsaí i bPoblacht Weimar.
Gairm
Dhiúltaigh Litten do na deiseanna a tugadh dó poist bhrabúsacha a fháil, trí lucht aitheantais a athar agus mar gheall ar na torthaí scrúdaithe den scoth a bhí aige. In ionad é sin a dhéanamh, bheartaigh sé ionadaíocht a dhéanamh, den chuid is mó, d'oibrithe nuair a bhí siad agus na póilíní (nó údaráis phoiblí eile) in árach a chéile. Bhí baint aige, ar an iomlán, leis an bPáirtí Cumannach agus é ag dlíodóireacht, ach ní raibh sé ar aon intinn leis an bPáirtí maidir le go leor saincheisteanna. clé|mion|3 Burgstrasse in Halle (Saale), Geburtshaus von Hans Litten I gceann de na cásanna is cáiliúla ina raibh Litten ina abhcóide, rinne sé croscheistiú go mion ar Adolf Hitler sa bhliain 1931 faoi ghríosú ón bPáirtí Naitsíoch chun gníomhartha foréigin (agus a mbeartú) in aghaidh daoine a bhí ag cur ina n-éadan go polaitiúil. clé|mion|Geburtshaus Burgstraße 43, Halle (Saale) Chuir dánacht Litten an-olc ar Hitler. Bhí an oiread aiféaltais ar Hitler de bharr an eispéiris seo, agus an oiread míchompoird air, gur fhorbair sé gráin phearsanta dhosháraithe do Litten, a bhí i measc na gcéad daoine gabhadh tar éis do Naitsithe teacht i réim, ós rud é gur tugadh faoi choimeád é oíche dhóiteán an Reichstag (28 Feabhra 1933).
Bás
D'éag Litten i nDachau ar 5 Feabhra 1938. D'éirigh leis an iarracht deireanach ar fhéinmharú a rinne sé (tar éis dó iarracht eile, ar a laghad, a dhéanamh roimhe sin le linn dó bheith i ngéibheann.).
Cáil
Go mór mór tar éis don Ghearmáin a bheith athaontaithe, aithníodh Litten mar dhuine ar thús cadhnaíochta na ndlíodóirí a bhain úsáid as a gcuid scileanna gairmiúla chun iarracht a dhéanamh ar chur in aghaidh dul chun cinn na Naitsithe agus an saghas gluaiseachta a bhí iontu a nochtadh.
Contae Gunnison, Colorado
Is contae Meiriceánach é Contae Gunnison atá suite i stát Colorado. Sa bhliain 2010, bhí daonra 15,324 duine ann. Is é Gunnison a phríomhbhaile contae.
Donnchadh mac Urchadha
Beatha
Ní fios tada go cruinn maidir le seems to be known of Donnchadh, cé gurbh uncail le Brian Bóramha é. Ní fheictear é sna ginealaigh. Tugtar an teideal tiarna Uí Bhriúin Seola dó ina thásc sna hannála.
Craobhraic
Is planda í an chraobhraic.
Thomas Telford
Innealtóir a saolaíodh in Eisceadal na hAlban ab ea Thomas Telford (9 Lúnasa 1757 – 2 Meán Fómhair 1834). I measc a shaothar tá Canálacha Ellesmere (1793-1805) is na Caladóine (1803-1823), agus an bóthar ó Londain go Caergybi leis an droichead crochta trasna Caolas Menai (1826).
Síceolaíocht Gestalt
Scoil smaointeoireachta sa tsíceolaíocht, bunaithe ar an gcoincheap gur mó an t-iomlán ná suim na bpáirteanna, modh iomlánaíoch síceolaíochta. Saothraíodh í ag na síceolaithe Gearmánacha Max Wertheimer (1880-1943), Kurt Koffka (1886-1941), is Wolfgang Köhler (1887-1967). Cáiliúil as dlíthe aireachtála Gestalt, iarracht cur síos ar airíonna na n-eilimintí radharcacha a chuidíonn leo a bheith oiriúnaithe le chéile mar bheith.
Contae Hinsdale, Colorado
Is contae Meiriceánach é Contae Hinsdale atá suite i stát Colorado. Sa bhliain 2010, bhí daonra 843 duine ann. Is é Lake City a phríomhbhaile contae.
Margaret Hamilton
Eolaí ríomhaireachta, innealtóir bogearraí agus úinéir gnó Meiriceánach is ea Margaret Heafield Hamilton (17 Lúnasa 1936 a rugadh í). Chabhraigh sí le bogearraí a fhorbairt don chlár Apollo.
Tá níos mó ná 130 alt, imeacht, agus tuairisc foilsithe aici faoi na 60 tionscadal agus 6 mhórchlár a raibh sí bhainteach leo.
thumb|left|alt=Margaret Hamilton ina seasamh in aice leis an bhogearraí loingseoireacht a rinne sí agus a cuid foirne do Clár Apollo|mion|Margaret Hamilton ina seasamh in aice leis an bhogearraí loingseoireacht a rinne sí agus a cuid foirne do [[Clár Apollo.]]
Contae Huerfano, Colorado
Is contae Meiriceánach é Contae Huerfano atá suite i stát Colorado. Sa bhliain 2010, bhí daonra 6,711 duine ann. Is é Walsenburg a phríomhbhaile contae.
Teiripe Gestalt
Teiripe a dhíorthaíodh ó shíceolaíocht Gestalt, é mar aidhm aici duine a dhéanamh iomlánaíoch trí eolas ar airíonna a phearsantachta a shéan sé nó a lig sé i ndearmad a thabhairt chun solais. Síceolaí Meiriceánach a rugadh sa Ghearmáin, Frederick Perls (1893-1970), ab ea príomhchleachtóir na teiripe seo. De ghnáth riaraítear í i ngrúpaí agus i bhfoirm ceardlainne, thar dheireadh seachtaine mar shampla. Spreagtar na daoine sa ghrúpa le bheith lán de bhrí, spontáineach is mothálach dá riachtanais féin. Ní ligtear dóibh labhairt ach san aimsir láithreach, agus leagtar béim ar chumarsáid trí ghníomhartha, ag déanamh aisteoireachta ar choimhlintí.
John Wall (sagart agus mairtíreach)
Naomh Caitliceach is ea John Wall. Rugadh é ar an 1620 i bPreston, Lancashire. Cuireadh chun báis é ar an 22 Lúnasa 1679, i Worcester, Sasana.
Edward Teller
Fisicí a saolaíodh i mBúdaipeist agus a d'oibrigh sna Stáit Aontaithe ab ea Edward Teller (15 Eanáir 1908 – 9 Meán Fómhair 2003). Chuir sé go mór leis an tuiscint nua-aoiseach ar bhunús fhuinneamh na Gréine, an comhleá ina croíleacán. Ball d'fhoireann Fermi a chuir an chéad imoibriú slabhrúil núicléach ar siúl i 1941. D'oibrigh sé ar Thionscadal Manhattan chun an buama adamhach eamhnaithe a fhorbairt i Los Alamos, 1943-1945. Thacaigh sé le forbairt an H-bhuama chomhleáite is a thástáil i 1952.
Contae Jackson, Colorado
Is contae Meiriceánach é Contae Jackson atá suite i stát Colorado. Sa bhliain 2010, bhí daonra 1,394 duine ann. Is é Walden a phríomhbhaile contae.
Áed Ruad, Díthorba agus Cimbáeth
I Miotaseolaíocht na nGael, Ard-Ríthe seanscéalach na hÉireann ab Áed Rúad mac Badarn, Díthorba mac Deman agus Cimbáeth mac Fintan, triúr garmhac Airgeadmhair.
Contae Jefferson, Colorado
Is contae Meiriceánach é Contae Jefferson atá suite i stát Colorado. Sa bhliain 2010, bhí daonra 534,543 duine ann. Is é Golden a phríomhbhaile contae.
Áed Ruad, Díthorba agus Cimbáeth
Bhí an triúr i réim ar bhonn uainíochta, ar thrí sheal seacht-mbliana. Fuair Áed bás ag deireadh a thríú seala, ag bádh i n-eas darb ainm anois Eas Rua as (roimhe sin, Eas Doinn). Deirtear gurbh fheart mara agus gaoithe a bhás. Thóg Díthorba agus Cimbáeth a sealanna, agus ansin d'éalaigh Macha Mong Rúad, iníon Áed, teacht i réim ina áit. Dhiúltaigh Díthorba agus Cimbáeth í, agus tharla cath. Maraíodh Díthorba, agus chuir Macha iachall ar a mhic ráth a thógáil di ag Eamhain Mhacha. Phós sí Cimbáeth agus bhí siad beirt i réim ar feadh seacht mbliana fós. D'éag Cimbáeth den phlá ansin, d'éirigh Macha ina banríon ina haonar, an t-aon Ard-Bhanríon amháin in Éirinn.
Uainíocht
Níl na foinsí ar aon tuairim faoi réim na huainíochta.
Níl Áed nó Díthorba ann mar Ard-Ríthe ar chor ar bith i Leabhar Gabhála na hÉireann. Tar éis bás an t-iar-Ard-Rí Lugaid Laigdech, maraithe ag Áed, chuireadh isteach scéal an dinnseanchais faoi bhunú Eamhna Mhacha. Ansin tháinig Cimbáeth i gcoróin, i gcomharbacht a deirtear ar Dhíthorba, agus a bhí i réim ar feadh ocht mbliana is fiche.
Insítear i scéal an dinnseanchais conas a bhí na colanna ceathrar i réim ar bhonn uainíochta, ar seal seacht mbliana faoi thrí.
Achar ama
I bhfoinsí ar leith, faightear croineolaíochtaí ar leith dá réim:
Murchadh mac Flainn mhic Gleithneacháin
Rí Mhaigh Sheola ba ea Murchad mac Flainn mhic Gleithneacháin (bás 973).
Beatha
Níl ach iontráil amháin sna hannála maidir le Murchadh. Rinne Murchadh Glún Iolair ua Flaithbheartaigh, rí Ailigh, ionsaí ar na Connachta sa bhliain 973, agus tharla Cath Ceis Corran idir é agus rí Cathal mac Taidhg. Maraíodh Cathal agus an-chuid dá chomhghuaillithe, Murchadh ina measc.
Rinne Murchadh Glún Iolair léirscrios ar na Connachta ina dhiaidh sin, agus tháinig ag Cathal mac Conchobair mhic Thaidhg i gcomharbacht ar Chathal Mac Taidhg mar rí Chonnacht
Anailís ar chúlchéimniú
mion|cúlchéimniú líneach Teicníc staidrimh is ea anailís ar chúlchéimniú (regression analysis) a úsáidtear chun an gaol idir athróg a, agus íogaireacht athróige amháin d'athróg, nó d'athróga, eile a thomhas. Tá an anailís líneach nó neamhlíneach de ghnáth.
Tenzing Norgay
Sliabhadóir a rugadh i Khumbu, i Neipeal, ab ea Tenzing Norgay (1914 - 9 Bealtaine 1986). Mar Namgyal Wangdi a rugadh é. De réir foinsí áirithe, ba i Tsa-Chu, i nGleann Kama, sa Tibéid, a rugadh é. I 1953 d'éirigh leis mullach Shliabh Everest a bhaint amach le Edmund Hillary, an chéad uair a d'éirigh le daoine é a dhreapadh.
Jimmy White
Imreoir snúcair gairmiúil Sasanach is ea James Warren White, a rugadh ar an 2 Bealtaine 1962 i dTooting, Londain.
Sé Chondaeach
thumb|upright|Tuaisceart Éireann
Is éard is Sé Chondaeach ann ná duine a aithníonn é/í féin mar 'Sé Chondaeach', nó a cheapann go bhfuil sé/sí i dteideal náisiúntacht nó saoránacht Thuaisceart Éireann a bhaint amach. Bheadh téarmaí eile, mar shampla, "Éireannach Tuaisceartach" nó 'Tuaisceartóir' inghlactha freisin.
Sa Chomhaontú ar thángthas air sna caibidlí ilpháirtí tugtar an méid seo a leanas le fios;
Is fiú a thabhairt faoi deara nach dtugtar aon aitheantas d'aon náisiúntacht nó saoránacht eile.
An Chaointeoireacht
Ba dheasghnáth poiblí í an Chaointeoireacht a tharla a ndiaidh bás duine in Éirinn, in Albain agus a tharlaíonn i gcultúir éagsúla ar fud an domhain. Ba diminsean de thraidisiún an bháis in Éirinn, go dtí deireadh na naoú haoise déag, é traidisiún na caointeoireachta. Bhí ról lárnach ag an gcaointeoireacht in am an bháis agus bhí ról tábhachtach ag na mná a bhí ina n-údaráis ar an dtraidisiún seo i gcultúr na hÉireann: Bhí feidhm sóisialta agus feidhm síeolaíoch thábhachtach ag baint le traidisiún na caointeoireachta.
Ardeaglais Hereford
Is ardeaglais Anglacánach suite i Herefordshire í Ardeaglais Hereford.
Bashar al-Assad
Uachtarán na Siria is ea é Bashar al-Assad (Araibis: بشار الأسد‎, Bašār al-Asad), agus Rúnaí Réigiúnach an Pháirtí Baath. Rugadh al-Assad ar 11 Meán Fómhair 1965, mac leis an iaruachtarán Hafez al-Assad.
Liotuánaigh in Éirinn
deas|250px|thumb|Siopa Liotuánach i m[[Baile Átha Cliath]] Tá 36,683 eitneach Liotuánaigh ina gcónaí in Éireann de réir an 2011 daonáireamh iad Liotuánaigh in Éirinn.
Teocht drúchtphointe
mion clé|mion An teocht ag a mbeadh toirt aeir sáithithe le galuisce dá bhfuarófaí í gan athrú sa bhrú codánach a fheidhmíonn an galuisce is an teocht drúchtphointe. Nuair a fhuaraítear aer faoi bhun na teochta seo, tarlaíonn comhdhlúthú i bhfoirm drúchta nó seaca bháin.
Contae Kiowa, Colorado
Is contae Meiriceánach é Contae Kiowa atá suite i stát Colorado. Sa bhliain 2010, bhí daonra 1,398 duine ann. Is é Eads a phríomhbhaile contae.
Pulp
Ba bhanna ceoil ón shéanra alt-rac é Pulp. Tháinig an grúpa le chéile don chéad uair i Sheffield sa bhliain 1978. Bhain an grúpa formhór a gcuid clú agus cáil amach idir na blianta 1994 - 1996 leis na baill a leanas: Jarvis Cocker (an guth, an giotár), Candida Doyle (na méarchláir), Russell Senior (an giotár. an veidhlín), Mark Webber (an giotár, na méarchláir), Steve Mackey (an dordghiotar) agus Nick Banks (drummaí).
Le linn na 80idí níor raibh mórán rath ag an mbanna, ach ardaíodh a gcuid próifíl le linn na 90idí tar éis dóibh na halbaim His 'n' Hers (1994) agus Different Class (1995) a eisiú. Tá an duais ceoil Mercury buaite acu faoi dhó - sa bhliain 1994 don albaim His 'n' Hers agus arís sa bhliain 1998 don albaim This is Hardcore. Bhí siad ina bpríomhaíonna ag Glastonbury faoi dhó chomh maith.
Chuaigh Pulp ar hiatas, tar éis doibh an t-albam We Love Life a eisiú i 2001, agus le 10 milliún albaim díolta acu. Tháinig siad le chéile don athuair sa bhliain 2011 mar phríomhaíonna ag féilte cheoil ar fud an domhain.
Bhí Pulp ar cheann de na bannaí is mó ar ar dtugtaí Britpop orthu i lár na 1990idí, in éineacht le Blur, Oasis, Elastica, Cast agus roinnt bannaí eile nach iad.
Kentchurch Court
Is teach mór suite i Herefordshire é Kentchurch Court.
Lorenzo Ghiberti
Gabha óir, teilgeoir cré-umha is dealbhóir a rugadh i bhFirenze na hIodáile ab ea Lorenzo Ghiberti (1378 – 1 Nollaig 1455). I 1401 bhuaigh sé comórtas chun péire geataí cré-umha a theilgean don bhaistealann in Ardeaglais Firenze, atá ann fós. mion|Geataí na baistealainne in Ardeaglais Firenze. "Geataí Pharthais" a bhaist [[Michelangelo orthu.]]
Comhdháil na Náisiún Aontaithe maidir leis an athrú aeráide, 2021 (COP26)
Cuireadh tús leis an 26ú ceann de Chomhdhálacha na Náisiún Aontaithe maidir leis an Athrú Aeráide, 2021 (COP26) ag Cruinniú Mullaigh na gCeannairí Domhanda an 1 Samhain 2021. Ón 31 Deireadh Fómhair go dtí an 12 Samhain, tháinig an 197 bpáirtí i gCreat-Choinbhinsiún na Náisiún Aontaithe ar an Athrú Aeráide (UNFCCC) le chéile ag COP26 i gcathair Ghlaschú (na measc sin, an tAontas Eorpach agus Éire). mion|clé|[[Ursula von der Leyen agus Joe Biden]] mion|clé|Agóid Beartaíodh i dtosach í do 2020, ach cuireadh siar í ar feadh bliana mar gheall ar phaindéim COVID-19.
Cúlra
Bhí breis is 120 ceannaire stáit i láthair ag an ócáid seo atá eagraithe ag na Náisiúín Aontaithe. Ní raibh Uachtarán na Síne, Xi Jinping agus Uachtarán na Rúise,Vladimir Putin ar a gcumas a bheith i láthair go pearsanta. clé|mion|Agóid Rinneadh athbhreithniú ar an dul chun maidir leis na gealltanais mhóra i gComhaontú Pháras, agus an sprioc chun an téamh domhanda a choinneáil i bhfad faoi bhun 2°C os cionn na leibhéal réamhthionsclaíoch, agus leanúint dá n-iarrachtaí teorainn 1.5°C a chur leis.
Bhí an Barack Obama ina Uachtarán ar Mheiriceá nuair a socraíodh margadh Pháras i 2015. Ag COP26, dúirt sé gur theip ar fhormhór tíortha seasamh le gealltanais a rinne siad i bPáras maidir le srian a chur le hathrú aeráide. Dúirt sé go gcaithfeadh tíortha an domhain níos mó a dhéanamh ar mhaithe le hastaíochtaí a laghdú, agus luaigh sé go speisialta a thír féin agus tíortha an Aontais Eorpaigh ina leith seo.
Spriocanna
Leagadh amach spriocanna le dhul i ngleic le athrú aeráide. Bhí ceithre phríomhchuspóir:
Spriocanna in Éirinn
Laghdú 22-30% ar astúcháin roimh 2031 an sprioc a bhí leagtha amach don earnail talmhaíochta sa Phlean. mion|[[amharclannaíocht sráide]]
Beartanna
Gheall ceannairí domhanda go mbeadh deireadh le dífhoraoisiú faoi 2030. Dúradh freisin go mbeadh athphlandáil iomlán á dhéanamh ar chrainnte faoin mbliain sin. Bhí €16bn geallta ar mhaithe le seo a chur i gcríoch, idir airgead poiblí agus príobháideach. Bhí 100 tír tar éis a dtacaíocht a thabhairt dó seo, ach ní raibh an Rúis ná an tSín nó an India ag tacú leis.
Gheall an Taoiseach go ndúblódh Éire faoi 2025 an t-airgead a chuirtear ar fáil do thíortha tearfhorbartha an domhain chun dul i ngleic leis an athrú aeráide. €225m a bheadh i gceist ansin. Dúirt Micheál Martin go raibh dualgas ar Éirinn agus ar thíortha eile atá go maith as níos mó a dhéanamh chun na fadhbanna a bhain leis an athrú aeráide a réiteach. “Sinne sa domhan forbartha, sinne, bímis macánta faoi, is mó a chuir leis na fadhbanna atá romhainn go léir, tá dualgas orainn tacú leo siúd is mó a bhfuil dúshláin rompu. Glacann Éire leis an dualgas sin.”
Gí
Is éard is gí ann ná saill inite a dhíorthaítear ó im tríd an uisce a bhaint as (Béarla: ghee). Coitianta i dtíortha teo, mar a bhfeabhsaíonn an easpa uisce an seans go seasfaidh an gí folláin níos faide ná an t-im iomlán.
Contae Kit Carson, Colorado
Is contae Meiriceánach é Contae Kit Carson atá suite i stát Colorado. Sa bhliain 2010, bhí daonra 8,270 duine ann. Is é Burlington a phríomhbhaile contae.
Comhdháil na Náisiún Aontaithe maidir leis an athrú aeráide, 2021 (COP26)
Cáin
Ar 7 Samhain, bhí breis agus scór míle agóidí i gcathair Ghlaschú ag léirsiú i gcoinne na Comhdhála COP26. Bhí Greta Thunberg ina measc, agus bhí sí thar a bheith cáinteach faoin easpa dul chun cinn atá déanta ag an gComhdháil
1933 sa teilifís
Is liosta é seo d'eachtraí teilifíse sa bhliain 1933.
Wagga Wagga
mion|Wagga Wagga Tá an chathair Wagga Wagga suite ar bhruacha Murrumbidgee i New South Wales, An Astráil. Is mol tábhachtach é mar ionad talmhaíochta, oideachais, foras míleata agus idirbhealaí iompair. Is í an chathair intíre is mó sa stát agus an cúigiú cathair intíre is mó. Tá timpeall is 57,000 duine ina gcónaí sa chathair. Tá 22 bunscoil, 8 iarbhunscoil, Institiúid réigiúnach TAFE, campus Ollscoile Charles Sturt ann.
Hampton Court, Herefordshire
Is teach mór suite i Herefordshire é Hampton Court.
Teodailít
mion|Leica Geosystems, teodailít nua-aimseartha Is é is teodailít ann ná ionstraim optúil suirbhéireachta chun rinnuillinneacha, agus níos tábhachtaí, uillinneacha cothrománacha a thomhas. Teileascóp beag atá ann le téada damháin alla, inghluaiste thar scálaí ciorclacha grádaithe, ceann amháin cothrománach is an ceann eile ingearach. Gléasta de ghnáth ar sheastán cothrománach tríchosach seasmhach.
Contae La Plata, Colorado
Is contae Meiriceánach é Contae La Plata atá suite i stát Colorado. Sa bhliain 2010, bhí daonra 51,334 duine ann. Is é Durango a phríomhbhaile contae.
Teoiric bhrath comharthaí
Bealach chun comharthaí fisiciúla a bhrath, a saothraíodh in innealtóireacht teileachumarsáide ach a úsáidtear go forleathan i síceolaíocht thurgnamhach. Dá réir seo, nuair a bhítear ag iarraidh na difríochtaí idir dhá fhoinse spreagtha a bhrath, bíonn na freagairtí faoi riaradh ag dhá fhachtóir, íogaireacht an bhreathnóra agus critéir cinnte an bhreathnóra. Soláthraíonn sí dianbhealaí is uirlisí matamaiticiúla chun an dá fhachtóir seo a thomhas.
Preabchaisleán
deas|250px|thumb|Preabchaisleán Is struchtúr mór inséidte, mar is dual sa chruth caisleán nó foirgneamh eile é preabchaisleán.
Contae Lake, Colorado
Is contae Meiriceánach é Contae Lake atá suite i stát Colorado. Sa bhliain 2010, bhí daonra 7,310 duine ann. Is é Leadville a phríomhbhaile contae.
Curáire
deas|200px|thumb|Curáire Easostóisí dhá phlanda ó Mheiriceá Theas a úsáideann bundúchasaigh mar nimh ar a reanna saighde sa tseilg. Is tubacuráirín an t-oibreán gníomhach ann, agus baintear úsáid as go forleathan chun pairilis matán a ionduchtú le linn máinliachta.
G-fhachtóir
Sa bhfisic adamhach is núicléach agus fisic na gcáithníní, tugtar g-fhachtóir ar fhachtóir a chuireann síos ar an ngaol idir móimint mhaighnéadach cáithnín ar dhéanamh pointe lena ghuairne. Tugtar g-fhachtóir Landé air freisin, as an bhfisiceoir Meiriceánach Alfred Landé (1888-1976). I gcás na leictreon, is ionann an g-fhachtóir is an cóimheas gíreamaighnéadach in aonaid an mhaighnéadóin Bohr, a ghiorraítear chuig ∫B. Ón teoiric chandamach choibhneasaíoch, i gcás an leictreoin cosúil le pointe, ba cheart gur g = 2, ach tugann na turgnaimh luach timpeall 0.1% níos mó. Déantar na ceartúcháin a ríomh le leictridinimic chandamach (ina samhlaítear an leictreon mar cháithnín lom, timpeallaithe le scamall fótón fíorúil a athraíonn an g-fhachtóir). Réitíonn an luach ceartaithe le torthaí na dturgnamh go dtí níos fearr ná 8 n-ionad deachúil. Is tástáil thábhachtach é seo ar leictridinimic chandamach, a mheastar mar an teoiric is cruinne sa bhfisic mar gheall ar cheartú an g-fhachtóir.
Conall Mac Eochagáin
clé|mion|Lios Maighne, [[Maigh Chaisil|Maigh Chaisil, Contae na hIarmhí]] Staraí Éireannach ab ea Conall Mac Eochagáin (a rugadh sa 16ú haois agus a fuair bás idir 1627-1640idí).
D’aistrigh sé Annála Chluain Mhac Nóis go Béarla, aistriúchán a bhfuil tábhacht ag gabháil leis toisc an bunshaothar a bheith caillte. I dtús an 17ú haois ba nuacht a leithéid a dhéanamh.
Muintir
Ba é Niall (a d’éag 1596) athair Chonaill, agus ba é a sheanathairsean, Connla (d’éag 1 Feabhra 1588), a bhí ina thaoiseach ar Chineál Fhiachach. Dúradh gur shíolraigh an teaghlach ó Fhiacha, deartháir Laoghaire, rí na Teamhrach.
Neipeal
Tír thalamhiata idir an India agus an tSín san Áise Theas is ea Neipeal. Cé nach bhfuil inti ach tír bheag, tá tírdhreach ilghnéitheach le fáil inti, le háiteanna tirime sa deisceart agus roinnt de na sléibhte is airde ar domhan sa tuaisceart. Tá Sliabh Everest ar an teorainn idir Neipeal agus an tSín. Ba ríocht í go dtí 2008, nuair a fógraíodh ina poblacht í.
Bunú na Poblachta
Ar 28 Bealtaine 2008, vótáil Tionól Neipeal chun deireadh a chur le stádas ríochta na tíre agus fógraíodh an tír ina poblacht. Chiallaigh sé seo go raibh deireadh tagtha le réimeas Ríshliocht Shah sa tír, tar éis 240 bliain. Tá sé i gceist go ndéanfar iarsmalann den Phálás Ríoga. Tá an chuma ar an scéal go mbeidh lucht Maoch chun tosaigh sa rialtas nua. Tá tréimhse dhá bhliain arna tosú anois, chun bunreacht nua a chur i dtoll a chéile.
Maelcairearda
Rí Uí Bhriúin Seola ba ea Maelcairearda (bás 993).
Beatha
Is éiginnte í an chomharbacht idir Murchadh mac Flainn mhic Gleithneacháin agus Brian mac Maolruanaidh. Feictear Maelcairearda éigin sna hannála, dar teideal rí Uí Bhriúin, a fuair bás sa bhliain 993, ach d'fhéadfadh é gur rí Uí Briúin ó cheart atá i gceist, nó géag eile ar fad. Dúradh go minic gur ríthe Uí Bhriúin uile iad luath-ríthe Uí Bhriúin Seola. Feictear Ruaidhrí mac Coscraigh i nAnnála Tiarnaigh agus Annála Inis Faithlinn sa bhliain 993 mar rí Uí Bhriúin agus deisceart Chonnacht, ag troid in éadan Chorca Mrua agus Uí Fhiachrach Aidhne. Molann seo gur réamhtheachtaí Maelcairearda is ea Ruaidhrí.
Sna ginealaigh de chuid chlann Uí Fhlaithbheartaigh, deirtear gur athair Muireadhach ua Flaithbheartaigh (bás 1034) é Maelcairearda.
Tharla eachtra shuntasach do chrannóg le Muintir Mhurchadha i Loch Cime sa bhliain 990:
Teangacha Ceilteacha
Is iad na teanga cha Ceilteacha na teangacha a d'eascair ón bPróta-Cheiltis, brainse d'fhine na dteangacha Ind-Eorpacha. Sa mhílaois dheireanach roimh bhreith Chríost, bhí na teangacha seo á labhairt ar fud na hEorpa. Inniu, áfach, níl ach sé theanga den ghrúpa seo fágtha beo, agus iad á gcloisteáil in áiteanna in Éirinn agus sa Bhreatain, in oirthear Cheanada, sa Phatagóin i ndeisceart na hAirgintíne, i measc grúpaí scaipthe sna Stáit Aontaithe agus san Astráil, agus ar leithinis na Briotáine san Fhrainc.
Teangacha Ceilteacha na Mór-roinne
Is féidir linn a bheith ina mhuinín go raibh gach teanga Cheilteach san ilchríoch roinnte ina lán canúintí éagsúla, ach amháin an Leapóintis, ó bhí sí á labhairt i limistéar sách cúng. Ní raibh sí in úsáid ach i dTuaisceart na hIodáile, agus í sách cosúil leis an nGaillis. Deir saineolaithe áirithe, fiú, nach raibh inti go bunúsach ach canúint de chuid na Gaillise. mion|333x333px|Teangacha Ceilteacha Na téacsaí is luaithe atá fágtha againn sna teangacha seo, tagann siad ón tríú haois roimh bhreith Chríost, agus iad ag baint úsáide as aibítrí éagsúla. Ó nár fhorbair traidisiún ceart scríbhneoireachta ag aon teanga Cheilteach san Mhór-roinn, ba nós le lucht a scríofa dul i dtuilleamaí na haibítre a fuair siad in aice láimhe. Mar shampla, bhí Gréigis á saothrú go forleathan i Massilia (Marseille), cionn is gur coilíneacht Ghréagach a bhí ann ar dtús. Dá bhrí sin, thángthas ar inscríbhinní Gaillise i nDeisceart na Fraince atá litrithe san aibítir Ghréagach.
Is deacair a rá cén t-am a chuaigh an Cheiltis in éag in Ilchríoch na hEorpa. Glactar leis go raibh na daoine dátheangach i bhfad i ndiaidh ghabháltas na Rómhánach ar an nGaill, agus creidtear freisin go raibh béarlagair measctha nó fiú nasctheanga de shórt éigin á cloisteáil, abair, sa Ghaill (an Fhrainc) ar feadh i bhfad. Cé go síleann na saineolaithe ar fad gur tháinig an t-áitreabh Ceilteach sa Bhriotáin ar an bhfód de thoradh imirce shéasúrach na n-iascairí ó Chorn na Breataine, tá siad ann a deir go raibh an oiread sin fágtha den Ghaillis san am sin is go raibh na hiarsmaí seo in ann a sliocht a fhágáil ar an mBriotáinis, mar dhúshraith theangeolaíoch.
Ceiltibéiris
mion|344x344px|Is iad na hiarsmaí is mó atá fágtha againn den Cheiltibéiris ná na táibléid chré-umha ar thángthas trasna orthu i mBotorrita Ceiltibéiris a thugtar ar an teanga Cheilteach a bhí á labhairt i Leithinis na hIbéire (Leithinis na bPirinéithe), áit a bhfuil an Spáinn agus an Phortaingéil inniu. Is iad na hiarsmaí is mó atá fágtha againn den Cheiltibéiris ná na táibléid chré-umha ar thángthas trasna orthu i mBotorrita in aice le Zaragoza sa Spáinn. Is é an táibléad ar a dtugtar Botorrita I an ceann is mó acu. Ar thaobh amháin den táibléad seo, feictear céad cúig fhocal fichead de théacs, agus ar an taobh eile, tá aon fhocal is trí fhichid eile. Glactar leis gur rabhadh is ea an téacs is faide acu faoin díoltas a d'imreofaí ar aon duine a sháródh naofacht na háite, agus gur liosta ainmneacha atá ar an taobh eile.
An cineál téacsaí is minicí a bhíonn le fáil sa Cheiltibéiris, diomaite de tháibléid Botorrita, is é an cineál ar a dtugtar tesserae hospitalis. Cineál conarthaí síochána atá ann idir dhá threibh nó dhá dhream cosúil le treibh.
Gaillis
mion Is í an Ghaillis an teanga Cheilteach a bhí á labhairt sa Ghaill, is é sin, sa Fhrainc. Na hiarsmaí atá ann, is inscríbhinní uaighe agus graifíní, chomh maith leis an gcúpla focal a fheictear ar shoithí, ar uirlisí cistine nó ar airm. Cuir i gcás, tá muga ann agus na focail úd neddamon delgu linda ("tá deoch na gcomharsan ionam") greanta air.
Ar na hinscríbhinní móra, is fiú inscríbhinn Chamalières a lua. Táibléad luaidhe atá ann, agus ceithre fhocal is trí scór le léamh air. An aibítir a úsáidtear, is í an leagan lámhscríofa den aibítir Rómhánach í. Sórt eadarghuí atá ann nó ofráil mhóideach, is é sin, achainí phoiblí atá dírithe ar na déithe. Tá trí chuid ann, mar atá, guí chuig na déithe, liosta na ndaoine a bhfuiltear ag guí ar a son, agus an mhóid atá na daoine seo a mhionnú.
Sa bhliain 1983, tháinig dhá tháibléad luaidhe chun solais i L'Hospitalet-du-Larzac. Tá céad is trí scór focal ann, agus is é an chuma atá ar an scéal gur mallachtaí ó bheirt dhraíodóirí atá ann. Is í inscríbhinn Larzac an téacs is faide atá ann as Gaillis.
Teangacha Ceilteacha na nOileán
mion Na teangacha Ceilteacha a labhraítear inniu, baineann siad uile le hOileáin Iarthar na hEorpa, an Bhriotáinis san áireamh, mar a aithnítear ar a hainm. Is gnách iad a aicmiú ina dhá ngrúpa de réir mar a d'fhorbair an fhuaim úd [kw], a bhí ann sa Phróta-Cheiltis, sna teangacha éagsúla. I gcuid de na teangacha, is mar [k] a chloistear inniu í, agus is iad seo na teangacha Q-Cheilteacha. Na teangacha eile, áfach, d'iompaigh an fhuaim seo ina [p] iontu, agus mar sin, tugtar na teangacha P-Cheilteacha orthu. (Is féidir an t-aicmiú seo a chur i bhfeidhm ar theangacha Ceilteacha na Mór-roinne freisin: mar shampla, teanga P-Cheilteach ab ea an Ghaillis, agus teanga Q-Cheilteach a bhí sa Cheiltibéiris.)
Na Teangacha Gaelacha
Na teangacha Q-Cheilteacha arís, is gnách teangacha Gaelacha a thabhairt orthu. Dhá theanga bheo atá ann fosta, mar atá, Gaeilge na hÉireann (nó an Ghaeilge) agus Gaeilge na hAlban (nó an Ghàidhlig). An tríú teanga acu a bhí ann, mar atá, Gaeilge Oileán Mhanann nó an Mhanainnis, fuair a cainteoir deireanach dúchais, Ned Maddrell ("Ned Beg Hom Ruy", is é sin, Éamonn Beag Thomáis Rua) bás sna seachtóidí. Tá dornán cainteoirí ann, áfach, a úsáideann an teanga seo inniu féin, agus cuid acu ag tabhairt le fios gurbh iad a seanmháthair agus a seanathair a mhúin an teanga dóibh. Tá gluaiseacht athbheochana teanga ag obair in Oileán Mhanann chomh maith, agus tacaíocht áirithe phoiblí ag teacht di.
Meath na dTeangacha Ceilteacha agus a nAthbheochan
mion|166x166px|Lógó CLG, roimh 1925 Tá sé ina ghnáthscéal ar fud an domhain gur teangacha marbha iad na teangacha Ceilteacha ar fad, rud a chuireann go mór mór isteach ar aon duine a dhéanann taighde orthu, go háirithe ar an staid agus ar an stádas atá acu sa tsochaí. Rinne Torlach Mac Con Midhe taighde ar an dóigh a ndeachaigh na teangacha Ceilteacha i laige i "margadh na teanga" agus ar na díoscúrsaí faoi na teangacha Ceilteacha sna teangacha móra - an Béarla, an Fhraincis agus an Ghearmáinis (Mac Con Midhe, 2005).
I leabhar eile faoin nGaeilge i dTuaisceart Éireann, Irish Language in Northern Ireland - The Politics of Culture and Identity (Macmillan's Press 1999), thagair Camille O'Reilly don rud ar ar bhaist sí "dioscúrsa na teanga mairbhe". Is é an rud atá i gceist leis an dioscúrsa ná rialacha nó dlíthe neamhscríofa a chuireann srianta leis an dóigh ar féidir trácht a dhéanamh ar rud ar leith - ar an teanga, mar shampla. Coinníonn na rialacha seo saoldearcadh áirithe, nó fiú saol áirithe - réaltacht shochúil ar leith - i bhfeidhm. Mar sin, nuair atá dioscúrsa na teanga mairbhe i bhfeidhm, ní féidir le haon duine a rá nach teanga mharbh í an Ghaeilge, cuir i gcás, - nó má dhéanann sé a leithéid, tarraingeoidh sé líomhaintí faoi neamhoibiachtúlacht agus náisiúnachas anuas air féin. Is é is toradh do nósanna an dioscúrsa seo, áfach, ná go nglacann go leor daoine leis nach féidir leis an duine a bhfuil Gaeilge aige bheith ina thaighdeoir oibiachtúil agus é ag déanamh staidéir ar chúrsaí na teanga.
Mar sin, níl i gcuid mhór den chaint faoi "bhás" na dteangacha Ceilteacha ach gnáthbholscaireacht ó lucht an aineolais. Ina dhiaidh sin féin, is féidir a rá go bhfuil meath as an ngnáth tagtha ar na teangacha Ceilteacha ar fad le cúpla céad bliain anuas.
Is minic a chuireann dreamanna náisiúnaíocha Ceilteacha an meath i leith géarleanúintí gníomhacha agus cineghlanadh. Cé go bhfuil áibhéil áirithe déanta acu ar an taobh seo den scéal, is féidir a rá go bhfuil cuid nach beag den cheart acu. Nuair a bhítí ag iarraidh an teanga a ruaigeadh d'aon ogham, áfach, is beag rath a bhí air. Ba mhó an tionchar a bhí ag claontachtaí na forbartha socheacnamúla, agus na daoine ag síleadh gur imthoscaí oibiachtúla iad nach féidir le haon duine mórán a dhéanamh fúthu.
An Ghaeilge in Éirinn
mion|Cainteoirí Gaeilge In Éirinn, b'é an Drochshaol (an Gorta Mór) a bhain an teanga de bhéal na ndaoine i lár na tíre, cé gur féidir a rá go raibh an malartú teanga tosaithe roimh an ngorta féin in áiteanna cosúil le Contae Chill Chainnigh, mar is féidir a léamh ar chín lae Amhlaoibh Uí Shúilleabháin, cuir i gcás. Ní mór, áfach, tagairt a dhéanamh don mheas mhór a bhí ag ceannairí polaitiúla na nGael féin ar an mBéarla mar theanga. Is é an tuairim a bhí ag Dónall Ó Conaill, mar shampla, ná go raibh an Béarla i bhfad ní b'úsáidí ná an Ghaeilge, agus go raibh sé ní ba thábhachtaí an Béarla a chur ar fáil do na Gaeilgeoirí ná eolas agus faisnéis a scaipeadh i measc na nGael ina dteanga féin (Nic Éinrí, 1971).
Is fíric é, agus caithfidh muid talamh slán a dhéanamh de, cé go bhfuil siad ag déanamh aithrise ar Shasana agus ar nósanna na nGall, go bhfuil formhór mór na nGael ar fud an domhain ag glacadh déistine le Sasana, agus iad, ceart nó mícheart - ag baint suilt as mí-ádh Shasana agus ag éirí míshásta faoina rath.
Is é an fhuascailt a bhí de hÍde a thairiscint ná filleadh ar an dúchas agus an teanga náisiúnta a athbheochan mar theanga ghnáthchumarsáide agus oideachais. Ar dtús, bhí sé ag iarraidh ceist na teanga agus ceist pholaitiúil na hÉireann a choinneáil scartha ó chéile, agus is iomaí Aontachtach nó Protastúnach a chuaigh sa Chonradh. Ina dhiaidh sin, áfach, d'fhorbair náisiúnachas na láimhe láidre, de réir a dhinimice féin, agus sa deireadh thiar thall, fuarthas ceist na teanga agus ceist an neamhspleáchais pholaitiúil fite fuaite le chéile. Bhí cuid mhór de na luathnáisiúnaithe den diantuairim gur leor saoirse a bhaint amach d'Éirinn agus stát neamhspleách a chur ar bun leis an teanga a shlánú.
Ina dhiaidh sin féin, níor éirigh leis an tionscadal seo leath chomh maith agus a creideadh. Ó thaobh amháin, maireann formhór mór na nÉireannach ag labhairt Béarla amháin, agus is fánach focal Gaeilge a chluinfeá uathu. Ón taobh eile, áfach, d'éirigh leis na hÉireannaigh an teanga a choinneáil beo agus a fhorbairt mar ghléas cumarsáide le haghaidh scríbhneoir eacht intleachtúil. Thairis sin, hardaíodh a stádas sa tsochaí agus sa státseirbhís.
An Bhreatnais sa Bhreatain Bheag
Sa Bhreatain Bheag, ní dhearnadh aon ghéarleanúint ar bhunadh dúchasach an chúige ar chúiseanna reiligiúnda, ós rud é gur Protastúnaigh a bhí iontu. Thairis sin, bhí traidisiún léinn agus léitheoireachta ag na Breatnaigh, mar Phrotastúnaigh, agus leabhair is bileoga bolscaireachta á gclóbhualadh is á bhfoilsiú sa teanga. Nuair a thosaigh an tionsclaíocht ag borradh sa Bhreatain Bheag, b'í an Bhreatnais a teanga (ar a dtugtar freisin an Chomraig ). Ní raibh an Bhreatain Bheag in ann an lucht oibre a sholáthar do na monarchana, agus mar sin, tháinig na mílte Béarlóirí aonteangacha isteach ó Shasana le dul ag obair iontu. Chúngaigh a dteanga siúd ar an mBreatnais. B'í an Bhreatnais teanga an teampaill, ach b'é an Béarla a labhraítí ag cruinnithe Pháirtí an Lucht Oibre agus an cheardchumainn, agus nuair a d'éirigh gluaiseacht an lucht oibre ní ba thábhachtaí mar spreagadh intinne don chosmhuintir ná an reiligiún, chúlaigh an Bhreatnais dá réir.
An Ghaeilge (an "Ghàidhlig") in Albain
mion In Albain, glactar leis gurb í an díbirt ar a dtugtar Fuadach na nGael (Fuadach nan Gaidheal i nGaeilge na hAlban) nó an Highland Clearance as Béarla ba mhó a chuir luas leis an malartú teanga. Go bunúsach, bhí taoisigh na gclann Albanach tar éis dearmad a dhéanamh dá gcuid dualgais mar choimirceoirí don chosmhuintir Ghaelach, agus iad den tuairim go mbeadh brabús ní b'fhearr sna caoirigh. Mar sin, chuir siad d'fhiachaibh ar an gcosmhuintir na tailte a ghéilleadh do na caoirigh.
De dheasca an Fhuadaigh, tá an teanga beagnach imithe sa mhórthír inniu. Is iad Inse Gall, nó na hOileáin Thiar, mar a thugtar orthu go háitiúil (Na hEileanan a-Niar as Gàidhlig) an t-aon áit inar féidir a rá go bhfuil an Ghàidhlig ag maireachtáil mar bheotheanga phobail ansin inniu.
Faoin am céanna ar cuireadh an Fuadach i gcrích, tháinig córas scolaíochta ar an bhfód sna Garbhchríocha a thug aitheantas áirithe don Ghàidhlig. Tháinig athrú ar na cúrsaí seo sa bhliain 1872, nuair a bunaíodh scoil náisiúnta aonteangach ina ionad, scoil nach raibh ach Béarla á fhoghlaim inti. Ó sin i leith, bíonn an pobal Gàidhlige ag éileamh tuilleadh úsáide agus stádais don teanga sa chóras scolaíochta, agus an stát iontach mall ag freagairt. Sa bhliain 1918, reachtaíodh dlí nua a d'fhoráil go bhféadfaí Gàidhlig a mhúineadh áit a mbeadh sí á labhairt ag an bpobal, ach níorbh ionann sin is a rá go mbeifí sásta ábhair eile a chur á dteagasc trí mheán na teanga. Faoi lár na fichiú haoise, áfach, glacadh leis go praiticiúil nár mhór dul i dtuilleamaí na Gàidhlige mar ghléas teagaisc a fhad is nach mbeadh an Béarla intuigthe ag na páistí. mion|2001 Is Protastúnaigh iad formhór na nGael in Albain, rud a fhágann go bhfuil ról lárnach ag an léitheoireacht agus ag an mBíoblóireacht ina gcreideamh siúd. Thairis sin, tá cuma an-dúchasach ar shaol reiligiúnda na heaglaise Saor-Phreispitéirí i nGaeltacht na hAlban, agus í go mór mór i muinín nósanna Gaelacha mar chuid de na deasghnátha, ar nós amhránaíocht thraidisiúnta na n-iomann eaglasta.
Maidir le ról na Gàidhlige i saol na hAlban taobh amuigh den Ghaeltacht, ní mór cuimhne a choinneáil air nach bhfuil náisiúnachas na nAlbanach bunaithe ar an bhféiniúlacht Ghaelach, murab ionann agus náisiúnachas na hÉireann. Mar sin, an spreagadh atá ann don Bhéarlóir in Éirinn Gaeilge a fhoghlaim is a shaothrú ar chúiseanna náisiúnta, níl a leithéid ann in Albain, nó, ar a laghad, níl sé leath chomh láidir céanna. Cuireann náisiúnachas na hAlban níos mó béime ar na forais náisiúnta, ar nós Pharlaimint na hAlban, dlíthe na hAlban nó stair na hAlban. Ní mór a rá, fosta, go bhfuil trí theanga ag Albain ar féidir mórtas cine Albanach a chur in iúl trína n-úsáid, is é sin, an leagan Albanach den Bhéarla chaighdeánta (Béarla na hAlban), an Albainis (an teanga ar a dtugtar Lowland Scots as Béarla) nó an Ghàidhlig féin.
Mar sin, má tháinig a leithéid d'eagraíocht agus An Comunn Gàidhealach (is é sin, an Cumann Gaelach in Albain) ar an bhfód sa bhliain 1891, is ar éigean is féidir í a chur i gcomparáid le Conradh na Gaeilge in Éirinn, a bhí ceaptha leis an nGaeilge a chur ar ais i mbéal na nÉireannach sa Ghalltacht. Is iad na cúrsaí cultúrtha an chloch is mó ar phaidrín an Chumainn Ghaelaigh in Albain inniu, go háirithe an Mòd Náisiúnta, an fhéile chultúrtha bhliantúil atá inchomparáide leis an Eisteddfod Genedlaethol sa Bhreatain Bheag agus le hOireachtas na Gaeilge in Éirinn.
Le gnó an bhrúghrúpa i gcúrsaí polaitiúla a dhéanamh agus leis na cearta teanga a chur chun cinn, tháinig eagraíocht eile chun saoil i lár na n-ochtóidí, mar atá, Comunn na Gàidhlig. Faigheann an Cumann seo cuidiú agus maoiniú ó Bhord Forbartha na nGarbhchríoch is na nOileán, ar gníomhaireacht fhorbartha é de chuid an rialtais in Albain. Le cabhair an Bhoird seo a bunaíodh cumann ar leith d'fhoghlaimeoirí na Gàidhlige, mar atá, Comunn an Luchd-Ionnsachaidh.
An Mhanainnis in Oileán Mhanann
mion|313x313px Ós rud é go bhfuil Oileán Mhanann sách scartha ó shaol an Bhéarla, mhair an teanga slán na céadta bliain beag beann ar smacht polaitiúil na Sasanach ar an oileán, cé gurbh é an Béarla teanga oifigiúil na mbailte móra agus an riaracháin. Ón mbliain 1334 i leith, bhí an t-oileán á rialú ag tiarna éigin a bhain le huasalaicme Normánach Shasana. An tiarna deireanach den chineál seo, mar atá, Diúc Athol, dhíol sé an t-oileán le coróin Shasana sa bhliain 1765. Bhí an smuigléireacht ina gnó forleathan san oileán, rud a spreag rialtas Shasana chun seilbh dhíreach a fháil ar Mhanainn le dlíthe an Rí a chur i bhfeidhm ansin. Nuair a cailleadh an gnó sin, áfach, thosaigh an t-oileán ag bánú in éagmhais teacht isteach, agus na daoine ag aistriú go Meiriceá ar lorg pá. Shocraigh an chuid is mó de na Manannaigh i Meiriceá síos in Ohio, timpeall ar chathair Cleveland, agus creidtear go raibh an Mhanainnis á labhairt mar theanga phobail i gCleveland níos deireanaí ná in Oileán Mhanann féin.
Nuair a bhí na Manannaigh féin ag dul ar imirce ina sluaite móra, chuir turasóirí saibhre Sasanacha sonrú san oileán mar áit saoire, agus thosaigh siadsan ag tonnadh isteach. D'éirigh gnó na cuairteoireachta ina tionscal mór i Manainn, agus ar ndóigh, bhí an Béarla de dhíobháil ar na bundúchasaigh a bhí ag iarraidh cúpla pingin a shaothrú ag freastal ar na turasóirí. Dá réir sin, thosaigh an malartú teanga in Oileán Mhanann, agus i lár na naoú haoise déag, scoith an Béarla an Mhanainnis mar theanga thromlaigh san oileán. I dtús na fichiú haoise, bhí an Mhanainnis imithe mar theanga phobail, ach mhair seanchainteoirí in áiteanna go dtí an dara leath den aois chéanna. Fuair an cainteoir deireanach dúchais, Ned Maddrell ("Ned Beg Hom Ruy", Éamann Beag Thomáis Rua), bás ar an seachtú lá fichead de Mhí na Nollag sa bhliain 1974.
Thosaigh gluaiseacht athbheochana na teanga i ndeireadh na naoú haoise déag, agus na daoine ag tuiscint go raibh an Mhanainnis ag imeacht go tiubh téirimeach mar theanga dhúchais, agus obair ar leith ag teastáil leis na hiarsmaí féin a shábháil. Bhí bunú Chonradh na Gaeilge in Éirinn ina réamhshampla tábhachtach ag lucht athbheochana na Manainnise. Bunaíodh Yn Çheshaght Ghailckagh, nó Cumann Gaelach Oileán Mhanann, ar an dara lá fichead de Mhí na Márta sa bhliain 1899. Bhí an cumann seo dírithe ar an Manainnis a choinneáil beo mar theanga náisiúnta agus ar litríocht a fhoilsiú agus ar scríbhneoireacht a spreagadh sa teanga. mion|444x444px|Tafysaymlowerres Chuir lucht athbheochana na Manainnise an-bhéim ar an mbéaloideas, nó b'é sin an t-aon litríocht dhúchasach a bhí acu i dtús báire, díomaite de na foilseacháin spioradálta ón ochtú haois déag. Sna blianta 1913-1919, bhí Yn Çheshaght Ghailckagh ag foilsiú Mannin, iris leathbhliantúil ina gcuirtí i gcló idir bhéaloideas Manainnise agus altanna faoi shaol traidisiúnta Oileán Mhanann. Tháinig deireadh leis an iris, áfach, nuair a fuair an t-eagarthóir, Sophia Morrison, bás. Bhí sí ina rúnaí ar Yn Çheshaght agus ina bailitheoir mór béaloidis.
I ndiaidh bhás Morrison, bhí an saol Manainnise ciúin go leor ar feadh tamaill, go dtí gur tháinig sracadh nua ann le hobair Mona Douglas. Bhí sise ina béaloideasóir tábhachtach cosúil le Morrison, agus luiteamas aici le náisiúnachas na hÉireann. Cuirtear ina leith, fiú, go raibh sí ag brath ar dhul i dtuilleamaí na Gearmáine Naitsíche le saoirse a bhaint amach do Mhanainn. Ar a laghad, dealraíonn sé go raibh lámh aici i mbunú Ny Manninee Dhooie, eagraíocht náisiúnaíoch a bhí báúil leis na Gearmánaigh, agus de réir an taighde a rinne an scoláire Manannach George Broderick ar stair na gluaiseachta náisiúnaíche i Manainn, bhí níos mó ná báúlacht i gceist. Faoin am céanna a raibh Mona Douglas ag béaloideasóireacht, bhí baicle de scoláirí Ceilteacha ag obair faoi cheannas Ludwig Mühlhausen do lárionad taighde an SS, agus iad ag cur an-spéise in Oileán Mhanann mar áit ina bhféadfadh an Ghearmáin leas a bhaint as an náisiúnachas áitiúil le dochar a dhéanamh don Ríocht Aontaithe. Bhí saineolaí ar leith ag an Lárionad le ceisteanna na Manainnise agus Oileán Mhanann a phlé, mar atá, Gerhard von Tevenar, agus é chomh heolach ar chúrsaí an oileáin is gur léir go raibh cairde nó lucht teagmhála aige i Manainn féin. mion|Canúintí Mar sin, is dócha go raibh daoine i ngluaiseacht na Manainnise agus iad fonnmhar chun comhoibriú leis na Gearmánaigh. Má bhí féin, áfach, ní bhfuair siad áiméar riamh le sin a dhéanamh, agus mar sin, sheachain cúis na Manainnise an líomhain faoi fhealltóireacht agus faoi Fhaisisteachas a chuir isteach go mór mór ar ghluaiseacht athbheochana na Briotáinise i ndiaidh an chogaidh.