cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Coidéacs Eyckensis
Stair (a bhunús go dtí an 20ú haois)
Tréigeadh mainistir Aldeneik sa bhliain 1571. Ó lár an deichiú haois, tháinig caibidil choláisteach de chanónaigh fhireannacha in ionad na mban rialta Beinidicteach. Le baol níos mó ann go mbrisfeadh cogadh reiligiúnach amach, chuaigh na canónaigh ar a gcaomhnú i mbaile múrtha Maaseik. Thug siad na cistí eaglaise ó Aldeneik—Coidéacs Eyckensis san áireamh—chomh fada le séipéal Chaitríona.
Údarthacht
mion|Text folio in the Codex B Bhíothas lánchinnte de, leis na céadta bliain, gur scríobh Harlindis agus Relindis, na chéad bhan-abaí de Mhainistir Aldeneik a ndearnadh naoimh díobh níos déanaí, an Coidéacs Eyckensis. Rinne sagart áitiúil a naomhsheanchas a scríobh síos san naoú haois. Déantar trácht sa téacs seo freisin ar leabhar soiscéal a scríobh Harlindis agus Relindis. Le linn an naoú haois, d’éirigh cultas thaisí na ndeirfiúracha naofa níos tábhachtaí. Tugadh ómós don Choidéacs Eyckensis mar shampla, rud a spreag an-ómós mar shaothar a cuireadh le chéile ag Harlindis agus Relindis.
Séantar é seo go soiléir sna línte deireanacha den dara lámhscríbhinn áfach: Finito volumine deposco ut quicumque ista legerint pro laboratore huius operis depraecentur (Ag deireadh an imleabhair seo, iarraim ar an léitheoir guí ar son an oibrí a chuir an lámhscríbhinn seo le chéile). Is soiléir ón bhfoirm fhireannach laborator (“oibrí”) sa téacs bunaidh gur scríobh fear an lámhscríbhinn.
Rinne Albert Derolez (Ollscoil Ghent) agus Nancy Netzer (Coláiste Bhostúin) anailís chomparáideach ar na lámhscríbhinní sa bhliain 1994 agus thaispeáin an anailís sin go dtéann lámhscríbhinní A agus B siar go dtí an tréimhse ama chéanna agus, mar sin, go bhfuil seans maith ann gur cuireadh an dá lámhscríbhinn le chéile i dteach screaptra Mhainistir Echternach agus fiú gurbh é an scríobhaí céanna a chuir amach iad.
Iarracht ar chaomhnú agus ar athchóiriú sa bhliain 1957
Sa bhliain 1957, rinne Karl Sievers, athchóiritheoir ó Düsseldorf, iarracht an Coidéacs Eyckensis a chaomhnú agus a athchóiriú. Bhain agus scrios sé an ceangal veilbhite dearg ón 18ú haois agus rinne sé bileoga uile na lámhscríbhinne a lannú le Mipofolie. Is éard is Mipofolie ann ná scragall polaivinilclóiríde (PVC), a bhfuil brat de thaláití dé-octail air. Le himeacht ama, chruthaigh an scragall seo aigéad hidreaclórach a rinne dochar don mheamram sa chaoi is gur tháinig dath buí ar an scragall féin. Bhí tionchar aige sin ar thrédhearcacht agus dath an mheamraim, agus d’fhéadfadh na polaiméirí sa scragall dul isteach sa mheamram sa chaoi is go n-éireodh sé briosc. Tar éis don choidéacs a lannú, rinne Sievers é a cheangal arís. Chun é sin a dhéanamh, ghearr sé ciumhaiseanna na mbileog, agus cailleadh píosaí den mhaisiú. mion|369x369px|Detail from the Codex B Rinneadh iarracht nua fhorleathan ar an gCoidéacs a athchóiriú idir na blianta 1987 agus 1993 nuair a rinne foireann ó Institiúid Ríoga na Beilge don Oidhreacht Chultúrtha, faoi cheannaireacht an cheimiceora an Dr. Jan Wouters, an lannú Mipofolie a bhaint go cúramach den mheamram. Tar éis don lannú a bheith bainte, forbraíodh teicníc nuálach um bileogmhúnlú meamraim chun na bileoga a athchóiriú. Chun an obair athchóirithe a chur i gcrích, ceanglaíodh an dá lámhscríbhinn chomhpháirteacha den Choidéacs ar leith.
Doiciméadú agus digitiú
Téann an doiciméadúchán fótagrafach is sine maidir leis an gCoidéacs Eyckensis siar go dtí timpeall 1916 (Bildarchiv Marburg). Le linn an athchóirithe, tógadh grianghraif den lámhscríbhinn in Institiúid Ríoga na Beilge don Oidhreacht Chultúrtha (KIK–IRPA). Foilsíodh facsamhail sa bhliain 1994.
Sa bhliain 2015, rinneadh an Coidéacs Eyckensis a dhigitiú ar an láthair i Seipéal Chaitríona ag an tSaotharlann Íomháithe agus Illuminare – An Lárionad um Staidéar ar Ealaín na Meánaoise | KU Leuven. An tOll. Lieve Watteeuw a bhí i gceannas ar an tionscadal seo. Cuireadh na híomhánna ardtaifigh ar fáil ar líne i gcomhar le LIBIS (KU Leuven).
Aithníodh an Coidéacs Eyckensis mar oidhreacht dho-aistrithe sa bhliain 1986 agus tugadh cosaint dó. Sa bhliain 2003, aithníodh an Coidéacs Eyckensis mar Shárshaothar Pléimeannach.
Taighde reatha
Le linn 2016–2017, déanfaidh foireann taighdeoirí ón Illuminare – An Lárionad um Staidéar ar Ealaín na Meánaoise | KU Leuven (an tOll. Lieve Watteeuw) agus ó Institiúid Ríoga na Beilge don Oidhreacht Chultúrtha (an Dr. Marina Van Bos) staidéar eile ar an gCoidéacs Eyckensis.
Tá tuilleadh eolais le fáil anseo:
-	www.codexeyckensis.be
-	An tSaotharlann um Oidhreacht Leabhar-KU Leuven
-	Institiúid Ríoga na Beilge don Oidhreacht Chultúrtha (KIK–IRPA)
Bibliography
Coenen, J. (1921) Het oudste boek van België, Het Boek 10, pp. 189-194.
Coppens, C., A. Derolez en H. Heymans (1994) Codex Eyckensis: an insular gospel book from the abbey of Aldeneik, Antwerpen/Maaseik, facsimile.
De Bruyne, D. (1908) L'évangéliaire du 8e siècle, conservé à Maeseyck, Bulletin de la Société d'Art et d'Histoire du Diocèse de Liège 17, pp. 385-392.
Dierkens, A. (1979) Evangéliaires et tissus de l’abbaye d’Aldeneik. Aspect historiographique,  Miscellanea codicologica F. Masai Dicata (Les publications de Scriptorium 8), Gent, pp. 31-40.
Falmagne, T. (2009) Die Echternacher Handschriften bis zum Jahr 1628 in den Beständen der Bibliothèque nationale de Luxembourg sowie Archives diocésaines de Luxembourg, der Archives nationale, der Section historique de l' Institut grand-ducal und des Grand Séminaire de Luxembourg, Wiesbaden, Harrassowitz Verlag, 2 Banden: 311pp. + [64] ill., 792pp.
Gielen J. (1880) Le plus vieux manuscrit Belge, Journal des Beaux-Arts et de la Littérature 22, nr. 15, pp. 114-115.
Gielen, J. (1891) Evangélaire d'Eyck du VIIIe siècle, Bulletin Koninklijke Commissie voor Kunst en Oudheden 30, pp. 19-28.
Hendrickx, M. en W. Sangers (1963) De kerkschat der Sint-Catharinakerk te Maaseik. Beschrijvende Inventaris, Limburgs Kunstpatrimonium I, Averbode, pp. 33-35.
Mersch, B. (1982) Het evangeliarium van Aldeneik, Maaslandse Sprokkelingen 6, pp. 55-79.
Netzer, N. (1994) Cultural Interplay in the 8th century and the making of a scriptorium, Cambridge, Cambridge University Press, 258pp.
Nordenfalk, C. (1932) On the age of the earliest Echternach manuscripts, Acta Archeologica, vol. 3, fasc. 1, Kopenhagen: Levin & Munksgaard, pp. 57-62.
Schumacher, R. (1958) L’enluminure d’Echternach: art européen, Les Cahiers luxembourgeois, vol. 30, nr. 6, pp. 181-195.
Beansaildéad
C6H5CHO, leacht gan dath le fiuchphointe 179 °C. Boladh almóinní as, agus úsáidtear mar bhlastán é. Ocsaídítear go héasca go dtí aigéad beansóch é.
Michael Howard
Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea Michael Howard, Baron Howard of Lympne. Rugadh é in Abertawe, an Bhreatain Bheag ar an 7 Iúil 1941.
Iarmhairt Ouzo
mion|An iarmhairt ouzo le linn ullmhúcháin [[Apsaint|apsainte]] Is éard atá i gceist leis an iarmhairt ouzo ná eibleacht bhainniúil ola-in-uisce a chruthaítear nuair a chuirtear uisce isteach in ouzo nó i licéar nó biotáille eile de bhlas ainíse, leithéidí pastis rakı, arak, sambuca nó apsainte. Ní gá ach beag corraithe chun na heibleachtaí seo a chruthú, agus bíonn siad go han-chobhsaí.
Coidéacs Eyckensis
Bibliography
Spang, P. (1958) La bibliothèque de l’abbaye d’Echternach, Les Cahiers luxembourgeois, vol. 30, nr. 6, pp. 139-163.
George Wells Beadle
Géineolaí bithcheimiceach a rugadh i Wahoo, Nevada ab ea George Wells Beadle (22 Deireadh Fómhair 1903 – 9 Meitheamh 1989). Rinne sé taighde ar ghéinitic arbhair indiaigh, cuileog torthaí (Drosophila), agus coincleacha aráin. I gcomhar le Edward Lawrie Tatum, d'fhorbair sé an coincheap go raibh géinte ar leith a rialaigh táirgeadh einsímí ar leith. Le Joshua Lederberg, bhuaigh Beadle is Tatum Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1958 as an saothar seo. In Chicago, Illinois a d'éag sé.
Béar dubh
Dhá speiceas atá dubh de ghnáth ach uaireanta donn:
Coidéacs Eyckensis
Bibliography
Talbot, C.H. (1954) ''The Anglo-Saxon Missionaries in Germany. Being the Lives of SS. Willibrord, Boniface, Sturm, Leoba and Lebuin, together with the Hodoeporicon of St. Willibald and a selection of the Correspondence of Boniface'', [vertaald en geannoteerd], Londen-New York, 1954, 234pp.
Verlinden, C. (1928) Het evangelieboek van Maaseik, Limburg, vol. 11, p. 34.
Vriens, H. (2016) ''De Codex Eyckensis, een kerkschat. De waardestelling van een 8ste eeuws Evangeliarium in Maaseik,'' onuitgegeven master scriptie Kunstwetenschappen, KU Leuven.
Wouters, J., G. Gancedo, A. Peckstadt, en L. Watteeuw, L. (1990) The Codex Eyckensis: an illuminated manuscript on parchment from the 8th century: Laboratory investigation and removal of a 30 year old PVC lamination, ICOM triennial meeting. ICOM triennial meeting. Dresden, 26-31 August 1990, Preprints: pp. 495–499.
Beangú
deas|150px|thumb|Beangú Sa luibheolaíocht, cuid de phlanda adhmadach a chur isteach i sliotán gearrtha i ngas nó bonnstoc planda eile chun go gcuingríonn na fíocháin fheadánacha is go leanann fás an phlanda bheangaithe. Ní éiríonn leis ach i gcás gnéithe atá garghaolmhar le chéile. Úsáidtear beangú go forleathan i ngairneoireacht chun cineálacha inmhianaithe nach bhfásann go maith a chuingriú le cineálacha atá bríomhar nó frithsheasmhach in aghaidh galar. Uaireanta briseann an deontóir bonnstoic amach agus táirgeann meatháin lena mbláthanna féin i measc bláthanna an phlanda bheangaithe.
Coidéacs Eyckensis
Bibliography
Wouters, J., G. Gancedo, A. Peckstadt en L. Watteeuw (1992) The conservation of the Codex Eyckensis: the evolution of the project and the assessment of materials and adhesives for the repair of parchment, The Paper Conservator 16, pp. 67-77.
Wouters, J., A. Peckstadt en L. Watteeuw (1995) Leafcasting with dermal tissue preparations: a new method for repairing fragile parchment and its application to the Codex Eyckensis, The Paper Conservator 19, pp. 5-22.
Wouters, J., Watteeuw, L., Peckstadt, A. (1996) The conservation of parchment manuscripts: two case studies, ICOM triennial meeting, ICOM triennial meeting. Edinburgh, 1-6 September 1996, London, James & James, pp. 529-544.
Ann Widdecombe
Iar-pholaiteoir de chuid Páirtí Coimeádach sa Ríocht Aontaithe is ea Ann Noreen Widdecombe. Rugadh í in mBath, Sasana ar an 4 Deireadh Fómhair 1947.
Iarmhairt Ouzo
Próiseas
Tarlaíonn an iarmhairt ouzo nuair a thuaslagtar bláthola láidir-hidreafóbach, cosúil leis an tras-anatól (en), i dtuaslagóir atá somheasctha le huisce, leithéidí eatánóil, agus a íslítear tiúchan an tuaslagóra trí braonacha beaga uisce a chur isteach ann nó trí galú a dhéanamh ar an tuaslagóir.
Go hiondúil, ní bhíonn na heibleachtaí ola-in-uisce cobhsaí, mar sin tá an eibleacht seo an-neamhghnách. I bhformhór na dtuaslagán, comhtháthaíonn na braonacha ola go dtí go mbíonn an ola agus an t-uisce scartha go léir óna chéile. Chun bac a chur air seo, ní mór gníomhaí dromchlach a chur isteach sa tuaslagán, nó caithfidh an tuaslagán a chorraí go láidir. I meascán uisce-agus-ouzo, áfach, tarlaíonn an comhtháthú seo go drámata níos fadálaí.
Cleveleys
Is baile suite i Lancashire é Cleveleys.
Iarmhairt Ouzo
Feidhmeanna
Tá a lán feidhmeanna tráchtála ag na heibleachtaí seo – mar shampla, i dtáirgí bia ullmhaithe, i nglantaigh, agus i dtáirgí corp-aire. Tá súil ag na heolaithean iarmhairt ouzo a úsáid chun níos mó táirgí a chruthú: táirgí nach féidir a dhéanamh ar bun tráchtála go dtí seo mar nach féidir bealach saor go leor a aimsiú a chuirfeadh bac ar na heibleachtaí scaradh óna chéile. Toisc go bhfuil an eibleacht a chruthaítear tríd an iarmhairt ouzo chomh cobhsaí, níorbh fhadhb é seo a thuilleadh dá n-aimseofaí bealach chun an eibleacht áirithe seo a úsáid i ndéantús tráchtála.
Coidéacs Eyckensis
Bibliography
Wouters, J., B. Rigoli, A. Peckstadt en L. Watteeuw, L. (1997) Un matériel nouveau pour le traitement de parchemins fragiles, Techné: Journal of the Society for Philosophy and Technology, 5, pp. 89-96.
Zimmerman, E.H. (1916) Vorkarolingische Miniaturen, Deutscher Verein für Kunstwissenschaft  III, Sektion, Malerei, I. Abteilung, Berlin, pp. 66-67; 128; 142-143, 303-304.
Clitheroe
Is baile suite i Lancashire é Clitheroe.
Aitheantas Éire
Páirtí polaitiúil Éireannach is ea Aitheantas Éire.
Norma Borthwick
thumb|Léaráid a rinne Jack B. Yeats don leabhair 'Ceachta beaga Gaedhilge' Tá an ráiteas seo a leanas faoin léaráid; "Tá bhur sicín sa tsligh orm." Ealaíontóir, scríbhneoir agus gníomhaí Gaeilge ab ea Mariella Norma Borthwick (25 Iúil 1862 – 13 Meitheamh 1934). Rugadh in Highfield, Higher Bebington, Chester Sasana í, ach Albanach ab ea í, dar léi féin.
Luathshaol
Ar 25 lúil 1862 a rugadh í i Highfield, Higher Bebington, Chester. George Borthwick, fear gnó (“General merchant” atá ar theastas breithe Norma, cé go luaitear bróicéaracht billí leis ina theastas pósta) a hathair agus ba í Mary Elizabeth MacDonald as Dún Éideann a máthair. Mariella Norma a hainmneacha baiste; ainm cumaisc é ‘Mariella’, é bunaithe ar ‘Mary Elizabeth’. Deartháir dá sin-seanmháthair, Mary Elizabeth eile, an Alan MacDonald ón Oileán Sciathanach in Albain a phós Flora MacDonald. Uncail do Norma ba ea Sir John MacDonald, Lord Kingsburgh, a bhí ina Lord Justice-Clerk ar Albain ó 1888 go 1915. Dar le Irisleabhar na Gaedhilge (Meitheamh 1897) gur neacht í Norma le Sir Algernon Borthwick, an chéad Bharún Glenesk, eagarthóir agus uinéir an Morning Post. Dhealródh go raibh gaol aici leis nuair nár shéan sí an tuairisc sin ach is léir ón gcuntas ar dheartháireacha Lord Glenesk in Lord Glenesk and the Morning Post (1910) nár dheartháir dá hathair é.
Rugadh Mariella Norma Borthwick i Highfield, Higher Bebington, Chester, ar an 25ú Iúil 1862. Ceann de chúig iníonacha agus triúr mac an cheannaí George Borthwick agus Mary Elizabeth Borthwick (née MacDonald) ba ea í. Cé gur i Sasana a rugadh í, mheas Borthwick í féin mar Albanach de bhunadh na nGael. In aois linbh léirigh sí spéis ar leith i chultúr na hÉireann, agus d'fhoghlaim sí Gaeilge sa 'Southwark Literary Society', i Southwark, Londain.
Is de réir dheasghnátha na hEaglaise Caitlicí agus Aspalda, a bunaíodh timpeall 1832, a pósadh tuismitheoirí Norma. Rugadh ochtar clainne dóibh, cúigear iníonacha agus triúr mac.
An chéad eolas cinnte fúithi in Éirinn go raibh sí sa láthair i nGaoth Dobhair nuair a díshealbhaíodh tionóntaí ar eastát Olphert. Na sceitsí a tharraing sí ann tá siad le feiceáil i bhforlíonta a cuireadh le United Ireland i nDeireadh Fómhair agus i Samhain 1890. Rinne Liam P. Ó Riain an tagairt seo di in 'The Irish Literary Revival' (1894): “Miss Norma Borthwick who is known as an artist will be remembered by many readers in connection with the exciting episodes in the Land War in Ireland”.
Ag obair ar son na Gaeilge
D’fhoghlaim sí Gaeilge ó Thomás Ó Flannghaile sa Southwark Literary Society. Is dó a thoirbhir sí Aibgitir na Gaeilge (1900). Is inspéise gur aithris sí “Laoi Oisín i dTír na nÓg”, a bhfoilseofaí eagrán Thomáis de in 1896, ar 17 Eanáir 1895, an oíche ar cheangail sí le Conradh na Gaeilge i Londain. Chaith sí seal ina cisteoir acu. Tháinig sí os comhair shaol na Gaeilge nuair a ghnóthaigh sí duais ar aiste faoin teideal “Brí na teanga i gcúis na náisiúntachta” ag an gcéad Oireachtas in 1897. “Aodh Rua” an t-ainm cleite a roghnaigh sí. Bhailigh Fionán Mac Coluim an duais thar a ceann. Cearnóg Markham, Chelsea, a seoladh ag an am.
Clayton-le-Moors
Is baile suite i Lancashire, in iarthuaisceart Shasana, é Clayton-le-Moors nó Clayton mar a thugann muintir na háite air de ghnáth. Ceaptar gur fhás baile san áit mar bharr ar thógáil an Chanáil Leeds-Learpholl. Bhí 8,289 duine ina gcónaí in Clayton-le-Moors sa bhliain 2001.
Lián (uirlis)
right|250px|thumb|Lián Is uirlis bheag le lann réidh bhioraithe é lián.
Comórtas na Sé Náisiún 2016
Bhí Comórtas na Sé Náisiún 2016 ar an 122ú heagrán den chomórtas ó bunaíodh é, agus ar an 17ú heagrán déag ó tháinig an Iodáil isteach in 2000. Thosaigh an comórtas ar an 6 Feabhra, 2016 agus chríochnaigh sé ar an 19 Márta 2016. Bhuaigh Sasana an comórtas le cluiche amháin fós le himirt, agus ar an lá deireanach bhain siad an Grand Slam amach.
Norma Borthwick
Ag obair ar son na Gaeilge
Cuireadh an eagraíocht Cumann na Scríbheann nGaedhilge (Béarla: The Irish Texts Society) ar bun i Londain, ar 26 Aibreán 1898. Ba é Dubhghlas de hÍde a chéad Uachtarán, bhí Frederick York Powell a chéad chathaoirleach agus ba rúnaithe iad Norma Borthwick agus Eleanor Hull. Post deonach a bhí ann, agus d’éirigh Norma as i Mí na Nollag na bliana sin. Cuid dá cúram bainistíocht Irisleabhar na Gaedhilge. Bhuaigh sí duais san amhránaíocht ag Oireachtas 1898. I gcaint raidió a chraol sé i 1958, dúirt Mac Coluim gurbh amhránaí agus ceoltóir í. Um Nollaig 1898 bhí sí ag fanacht leis an mBantiarna Gregory sa Chúil: “Miss Borthwick the Irish scholar who had been giving me lessons in London is staying here and has classes every afternoon in the Gate Lodge, about eight girls and thirty to forty young men alternately, some walking as far as three miles to attend” (Seventy years). Idir shúgradh is dáiríre dúirt sí freisin: “The beginning of modern Irish drama was in the winter of 1898 when Douglas Hyde and Miss Borthwick acted in Irish in a Punch and Judy show”.
Norma agus Seosamh Ó Tórna a chuir eagar ar imeachtaí foilsithe Oireachtas 1898. Comhthoghadh í ina ball den Choiste Gnó in 1899 agus bhí sí ina rúnaí ar Oireachtas na bliana sin. Bhí sí ag cabhrú le hEoin Mac Néill chun An Claidheamh Soluis a thabhairt amach.
Bhí litir ó Liam Ó Maolruanaí i seilbh Dhonncha Uí Shúilleabháin (Feasta, Deireadh Fómhair 1988) i dtaobh Norma agus P. J. McCall mar theachtairí ón gConradh ag Feis Dhún na nGall i Meán Fómhair 1898 agus mar a chuaigh pearsantacht an Easpaig Uí Dhomhnaill i gcion orthu chomh mór sin gur mhaith leo an Craoibhín a dhíbirt agus an tEaspag a chur ina áit. Cuireadh an rud céanna i leith D. P. Moran i 1901. Ag an am sin a rinne sí a portráid den easpag, b’fhéidir.
Thosaigh sí ag múineadh Gaeilge sa Chlochar Doiminiceach i Sráid Eccles ar 7 Deireadh Fómhair 1899. Ní dóigh gur lean sí rófhada sa phost. Bhí cónaí uirthi ag 15 Ascal Windsor, Fionnradharc, ag an am. D’éirigh sí as obair an Choiste Gnó agus as rúnaíocht an Oireachtais i Samhain 1899. Nuair a toghadh arís í i 1901 níor fhan sí ach tamaillín ar an gCoiste toisc gurbh i Leamhcán a bhí si ina cónaí san am. “An Grianán” ab ainm don teach.
Ar Inis Meáin a bhíodh tarraingt lucht ceannais an Chonartha. Bhí Norma sa chathaoir ag cruinniú na bhfear de Chraobh Úna Ní Fhaircheallaigh ann ar 6 Lúnasa 1899. Thug sí aitheasc agus chan sí “Caitheamh an Ghlais”. In aiste a scríobh Dame Columba Butler, deirfiúr Mháire de Buitléar, in Capuchin Annual 1952 luann sí Norma mar dhuine den dream a chaitheadh a laethanta saoire san oileán gach bliain: “... the floor of the Dún is carpeted with short grass and wild flowers and delicate sprays of maiden hair fern are peeping out of the crevices of the rocks. . . Pádraic Pearse is talking earnestly to Norma Borthwick”. Bhí sí féin agus cúpla duine eile ar an gCoiste Gnó in aghaidh an Phan-Cheilteachais i 1900 agus dar le Ruth Dudley Edwards gur ghearáin sí an Piarsach leis an gCraoibhín gur ól sé sláinte na banríona ag giuncán sa Bhreatain Bheag. Buachaill ar Inis Meáin a sceith an scéal do Norma, más fior!
I 1900 bhí sí ina cathaoirleach ar chraobh nuabhunaithe Dhroim Conrach agus sa bhliain chéanna sin a d’fhoilsigh M.H. Gill Aibgitir na Gaeilge ó lámh Norma Bortwick: the Irish Alphabet illustrated by Norma Borthwick, agus a bhunaigh sí féin agus Mairéad Ní Raghallaigh Muintir na Leabhar Gaeilge (The Irish Book Company). 35 Sráid Uach. Uí Chonaill seoladh an chomhlachta ar dtús, 6 Sráid D’Olier ina dhiaidh sin. Ba iad ba mhó feasta a bheadh ag foilsiú leabhair an Athar Peadar Ó Laoghaire. Idir 1900 agus 1913 d’fhoilsigh siad faoin teideal Ceol Sidhe a cnuasach de 96 amhráin i seacht leabhrán. Ar mhaithe le baill Chraobh Ráth Maonais a thug sí faoin obair seo an chéad lá.
Ar 10 Feabhra 1901 tharla rud an-trioblóideach. Cuireadh ina leith sa chúirt gur falsaitheoir a bhí inti. Bhí sí ag teagasc Gaeilge don Dr. Cane, “St.Wolstan’s”, Cill Droichid, agus dúradh gur ghoid sí seic de chuid a mhná agus gur bhris sí é. Tháinig a huncail ó Albain. Tháinig John Dillon M.P. agus thug teistiméaracht charachtair di; chuir sé aithne uirthi i Londain deich mbliana roimhe sin. Agus tháinig scata mór dá cairde chun seasamh léi sa chúirt. Caitheadh amach an chúis. Tá cuntas air sna páipéir go léir agus in TimesLondan, fiú. Is cinnte go raibh Norma go maith as sa tsaol agus nár ghá di a leithéid de ghadaíocht bheag amaideach. Deir Charlotte McManus go raibh an tAthair Peadar sa chúirt chun tacú léi. D’fhoilsigh sí a leabhar teagaisc Ceachta Beaga Gaeilge i 1902. Jack B. Yeats a sholáthraigh na pictiúir. Thug an scoláire ilteangach an tAthair Risteard Ó Dálaigh an moladh seo dá saothar: “With the copy received from you 12 days ago I have taught a person from the alphabet up and the neighbours now gather in in the evenings to listen to this new reader reading Fr. O’Leary’s new catechism and other books in Irish”. Bhí sé ag tagairt gan amhras do Ghaeilgeoir nach raibh léamh ná scríobh na teanga aige.
Is léir go raibh baint mhór aici le foilsiú Séadna. Scríobh an tAthair Peadar chuig Lughaidh Breathnach ar 4 Eanáir 1919: “You are right in what you say about Miss Borthwick. But for that lady I fear the book would not have come out at all ... It was she who collected the scattered fragments of it and put them together ... Of course I had to look carefully through every syllable of the work” (Donegal Annual Iml IV). D’ullmhaigh sí foclóirín le haghaidh an leabhair agus d'aistrigh sí go Béarla é. Sa réamhrá a chuir Liam Mac Mathúna le heagrán 1987 de Séadna deir sé: ‘Is sa bhliain 1916 a tháinig aistriúchán Béarla ar an saothar amach. Is ó láimh Norma Borthwick a tháinig sé seo, dála Foclóir do Shéadna, bíodh nach raibh a hainm le léamh ar cheachtar acu’. I ndeireadh a shaoil d’ainmnigh Ó Laoghaire í mar dhuine dá sheachtar seiceadóirí liteartha.
Bhíodh aistí Gaeilge i gcló aici san iris St.Patrick’s sa tréimhse 1900–1903 faoina hainm cleite “Fear na Móna”. Ina dhiaidh sin dhealródh sé gurbh í obair an chomhlachta amháin a bhí ar siúl aici. Sa bhliain 1912 d’fhoilsigh sí Leourín na leanav, an leabhar dá cuid féin arbh fhiú le hOsborn Bergin an leagan seo sa litriú simplí a ullmhú. Bhí aithne ag Norma ar Lady Gregory, ag fanacht ag a teach ag an Chúil agus ag teagasc Gregory agus bunadh na háite Gaelige. Le linn di fanacht uair amháin, chuir sí seó 'Punch agus Judy' ar siúl  in éineachtale Dubhghlas de hÍde.
Níos moille ina saol
D’fhág sí Éire timpeall 1919 agus níor fhill. Go tobann ní raibh a hainm le feiceáil níos mó i liosta na mball de Chumann na Scríbheann Gaeilge (bhí sí na rúnaí ar roinn na hÉireann den Chumann tráth). Ní raibh fhios ag daoine cén fáth ná cad d’éirigh di. Bhí ráfla gur cúisíodh í mar gheall ar ghadaíocht siopa. Macalla de scanall na seice úd a bhí sa ráfla sin, b’fhéidir.
Bhí sí ina cónaí in Newcastle-on-Tyne lena deirfiúr Grace Hay Borthwick ar feadh tamaill. Chuir siad fúthu i Scalfay san Oileán Sciathanach agus ansin, i ndeireadh na 1920idí, d’aistrigh siad go dtí Cill Bhríde agus bhí cónaí orthu i Kilbride House. Faoin am seo bhí Norma gan urlabhra agus í ina pairilíseach. Bhí an suanghalar forleathan idir 1915 agus 1926. ‘Pandemic’ a bhí ann agus bhí sise i measc na mílte a tholg é. De réir an teastais báis bhí Encephalitis Lethargica uirthi le 16 bliana, Parkinsonianism le sé bliana agus bulbar paralysis le dhá bhliain. Dhealródh sé mar sin gurbh é an suanghalar faoi deara di Éire a fhágáil tuairim 1919. Cailleadh í san áit aoibhinn uaigneach sin Cill Bhríde ar 13 Meitheamh 1934. Tá sí curtha i reilig Chill Mhuire san oileán.
Nóta ar Cheadúnas Sannta
Tá an t-alt seo bunaithe ar ábhar as Ainm.ie, an Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge. Fiontar a dhéanann an obair theiciniúil ar shuíomh Ainm agus CIC a chuireann an t-ábhar ar fáil. Is ag Cló Iar-Chonnacht atá cóipchearta ar an ábhar. Tá sé ceart go leor eolas as an suíomh a úsáid faoi láthair (chomh fada agus nach bhfuil táille dá bhaint amach agat air) don chineál oibre atá I gceist agat ach aitheantas cuí a thabhairt agus nasc (ainm) a chur leis. 2011. Tá comhluadar na Vicipéide go mór faoi chomaoin as ucht cead a thabhairt an t-ábhar ó Ainm.ie a roinnt linn go léir.
Smig
Is an chuid an aghaidh a ghobadh amach, thíos an béal, cumtha lena rinn an ghiall íochtar í smig. Smig a thugtar air i nGaeilge na hAlban freisin.
Alcester
Is baile suite i Warwickshire é Alcester.
Beansóin
C6H5.CHOH.CO.C6H5, solad cumhra le leáphointe 137 °C. Toradh comhdhlúthú beansaildéid. Faightear go nádúrtha é freisin sa roisín ó chrainn den ghné stiorac a dtugtar balsam air.
Crú-ialtóg Blasius
Is ainmhí í an chrú-ialtóg Blasius. Mamach atá ann.
Dícear gorm
Is ainmhí é an dícear gorm. Mamach atá ann.
Nursultan Nazarbaev
mion|Nursultan A'bis'uly Nazarbaev Státaire Casacach is ea Nursultan A'bis'uly Nazarbaev a rugadh ar 6 Iúil 1940. B'é an chéad uachtarán ar an gCasacstáin ó 1991-2019. Ceapadh é mar Chéad Rúnaí Pháirtí Cumannach na Casacstáine sa bhliain 1989 nuair a bhí an Chasacstáin fós ina poblacht de chuid an Aontais Shóivéadaigh, agus toghadh é ina uachtarán ar an tír sa bhliain 1991 i ndiaidh don Chasacstáin a neamhspleáchas ón Aontas Sóivéadach a bhaint amach. Tá an teideal 'Ceannaire an Náisiúin' bronnta air. In Aibreán na bliana 2015, atoghadh Nazarbaev mar uachtarán le beagnach 98% de na vótaí.
Cuireann roinnt eagraíochtaí cearta daonna sárú cearta daonna ina leith, agus dar leis The Guardian, tá easaontas curtha faoi chois agus rialachas forlámhach ar siúl aige. San Iarthar, ní ghlactar go raibh toghchán ar bith sa tír ón neamhspleáchas saor ná cothrom. Sa bhliain 2010, d'fhógair sé céimeanna leasaithe chun córas ilpháirtí a chur ar siúil. In Eanáir na bliana 2017, chuir an tUachtarán Nazarbaev leasuithe bunreachtúla i bhfeidhm a bhronnfadh cumhachtaí ar Pharlaimint na Casacstáine.
A luathshaol
Nuair a chuir Nazarbaev críoch lena chuid meánscolaíochta, chaith sé bliain faoi oiliúint i muileann cruach. Chaith sé blianta ag obair sna muilte cruach in Karaganda sa Chasacstáin agus d'fhreastail sé ar ranganna in Institiúid Pholaiteicnice Karaganda. Sa bhliain 1962 chuaigh sé i bPáirtí Cumannach an Aontais Shóivéadaigh, ar dtús mar bhall de Léig Cumannach na nÓg. Thosaigh sé ag obair go lánaimseartha don pháirtí, ag baint tairbhe as a thaithí ag réiteach fadhbanna sna muilte. Sa bhliain 1984, ceapadh é mar Phríomh-Aire na Casacstáine faoi Dinmukhamed Kunayev, Chéad Rúnaí Pháirtí na Casacstáine.
Rásúr
deas|250px|thumb|Rásúr Is uirlis le lann ghéar, úsáidte chun gruaig nach bhfuil de dhíth a bhaineadh as an aghaidh nó corp é rásúr.
Bánóg choille
Is feithid í an bhánóg choille. Ball d'ord na Lepidoptera atá ann.
Angela Merici
mion|255x255px|Adhradh a taisí naofa, eaglais Saint-Séverin, [[Páras]] Naomh is ea Angela Merici (nó Aingeal Merici), 1474 - 27 Eanáir 1540.
Saol
Bhásaigh tuismitheoirí Angela nuair a bhí sí deich mbliana d’aois agus chuaigh an girseach chun cónaithe lena huncail. Ag an am sin, ní dheachaigh cailíní ar scoil ar chor ar bith. Ní bhíodh múinteoi rí baineann ann ach oiread,.
2017 sa spórt
Is liosta é seo d'eachtraí spóirt sa bhliain 2017.
Angela Merici
Ord
Tugadh Cuallacht Aingil de Naomh Ursula, nó na hUrsalaigh, ar an mná a bhí ag obair léi. Dob iad an chéad chuallacht bean rialta a d’oibrigh taobh amuigh den chlochar iad, agus an chéad ghrúpa bean rialta le múineadh a dhéanamh. clé|mion|17ú haois Canónaíodh sa bhliain 1807 í.
Ceiliúrtar a lá féile ar an 27 Eanáir (de réir an Féilire Ginearálta Caitliceach).
Baibars
Cogaí Cúmánach Ioslamach ab ea Baibars nó Abu al-Futuh (aithne air as Araibis mar ‎al-Malik al-Ẓāhir Rukn al-Dīn Baybars al-Bunduqdārī (الملك الظاهر ركن الدين بيبرس البندقداري) a rugadh ar an 19 Iúil 1223 i gCumania agus a fuair bás ar an 1 Iúil 1277 san Damaisc.
Brocaire Seiceach
thumb|240px|Brocaire Seiceach Is brocaire de bhunadh an tSeicslóvaic é brocaire Seiceach.
Vicipéid na Seapáinise
An leagan Seapáinise den chiclipéid phoiblí ilteangach Vicipéid is ea Vicipéid na Seapáinise (Seapáinis: ウィキペディア日本語版 Wikipedia Nihongo-ban). Bhí an tSeapáinis ar na chéad trí leagan a tháinig ar an saol i ndiaidh Vicipéid an Bhéarla i mí Márta, 2001. (An Ghearmáinis agus an Chatalóinis an chéad agus an an dara leagan.) Ní raibh ach dhá alt faoi dheireadh na bliana úd, áfach, agus iad sríofa le rōmaji (litreacha Rómhánacha) cheal bealach iad a scríobh ina script féin. Cuireadh ar siúl i gceart í i Meán Fómhair na bliana 2002, agus bhí 200,000 alt acu faoi mí Aibreáin, 2006, agus leathmhilliún alt i mí an Mheithimh, sa bhliain 2008. Ag deireadh na bliana 2014, bhí breis is 940,000 alt i Vicipéid na Seapáinise. Ar an 26 Iúil 2019, bhí 1,161,172 alt ann.
Rud suntasach maidir le Vicipéid na Seapáinise ná an líon athruithe a dhéanann eagarthóirí neamhchláraithe gan ainm ann, i gcomparáid le Vicipéidí eile (46% i gcás Vicipéid na Seapáinise sa bhliain 2006, i gcomparáid le 31% i gcomhar an Bhéarla, 28% i gcomhar na Gearmáinise, agus 19% i gcás na Fraincise. 38% an céatadán Seapáinise i nDeireadh Fómhar, 2014.) Dar le Andrew Lih, is é cultúr an Idirlín sa tSeapáin is cúis leis sin, go háirithe tionchar 2Channel (2ch), córas clár plé ina mbíonn a lán Seapánach páirteach ann gan úsáid a bhaint as ainmneacha. Tá céatadán an-íseal riarthóirí ann freisin. Tá an-bhéim ar an bpopchultúr ar Vicipéid na Seapáinise—de réir alt ar The New York Times, dúirt Jimmy Wales, agus é ag caint ag Wikimania in Buenos Aires sa bhliain 2009, nach mbaineann ach 20% de na hailt ansin le haon rud eile.
Naisc sheachtracha
Vicipéid na Seapáinise
Paddy Ashdown
clé|mion|Paddy Ashdown, [[Sarajevo]] Polaiteoir de chuid an Páirtí Daonlathach Liobrálach sa Ríocht Aontaithe ab ea Jeremy John Durham Ashdown, Baron Ashdown of Norton-sub-Hamdon. Rugadh i nDeilí Nua é, ar an 27 Feabhra 1941. Fuair sé bás ar an 22 Nollaig 2018.
Frankie Howerd
B'aisteoir Sasanach é Francis Alick "Frankie" Howerd (a rugadh ar an 6 Márta 1917 agus a fuair bás ar an 19 Aibreán 1992).
Beathnua
Géineas plandaí bliantúla nó ilbhliantúla is ea Hypericum ar a dtugtar beathnua go coitianta. Tugtar Luibh Eoin Baiste air freisin.
Bob Seger
Amhránaí is ea Robert Clark Seger a rugadh ar an 6 Bealtaine, 1945, i nDetroit, Michigan, na Stáit Aontaithe.
Dance Dance Dance
Is comórtas damhsa teilifíse é Dance Dance Dance, a tosaíodh sa Ríocht Aontaithe sa bhliain 2017. Tá sé ar ITV. Cuireann Alesha Dixon agus Will Best an chlár i láthair. Is iad Ashley Banjo, Tina Landon agus Timor Steffens na breithiúna ar an gclár faoi láthair.
Dannii Minogue
Is ceoltóir popcheoil Astrálach í Dannii Minogue, a rugadh ar 20ú Deireadh Fómhair 1971. Tá an cáil is mó aici as a bheith ina breitheamh ar an tsraith theilifíse The X Factor idir Sraith 4 agus Sraith 7. Is deirfiúr Kylie Minogue í.
An tSuáinis
Is teanga náisiúnta Bhantúch na Botsuáine agus teanga oifigiúil sanAfraic Theas í an tSuáinis. Tá Suáinis ag an chuid is mó de na daoine sa chúige Iarthuaiscirt san Afraic Theas leis. Tá mionlach teanga ag na Suáinigh sa tSiombáib agus an Namaib.
Colias
Is géineas féileacán san fhine Pieridae é Colias. Is féileacáin mheánmhéide iad speicis Colias, buí nó flannbhuí i ndath, le ciumhaiseanna dubha sna sciatháin lasmuigh. Ina lán speiceas, bíonn na ciumhaiseanna dubha níos troime sna baineanna ná sna fireanna.
An tSuiméir
mion|[[Dealbhóireacht|Dealbh de reithe ag ithe duilleog. Fuarthas dhá dhealbh, a théann siar go dtí thart ar 2500 RCh, sna tuamaí ríoga d'Úr agus tá ceann amháin díobh le feiscint i Músaem na Breataine.]] Ba í an tSuiméir an chéad sibhialtacht uirbeach sa réigiún stairiúil ar a dtugtar deisceart na Measpatáime, sin é deisceart Iaráic an lae inniu. Ba le linn na hUmhaoise agus na Cré-umhaoise a bhí an tSuiméir faoi bhláth agus, dá bharr, d'fhéadfaí a rá gurbh í an tSuiméir an chéad sibhialtacht riamh ar domhan.
Téann luathscríbhneoireacht sa réigiún siar go dtí thart ar 3500 RCh. Is ó na cathracha Úrúc agus Jemdet Nasr a thagann na téacsanna is ársa atá fágtha againn agus téid siad siar go dtí 3300 RCh. Tháinig scríbhneoireacht i script dhingchruthach chun cinn thart ar 3000 RCh.
Tá sé molta ag staraithe an lae inniu gurb idir 5500 agus 4000 RCh a tosaíodh an tSuiméir a lonnú. Is cosúil gurbh iad daoine de chuid na hÁise Thiar, daoine a labhraíodh an tSuiméiris - teanga aonraíoch ghleanta-, an chéad dream a chuir fúthu go buan sa réigiún. Is ar ainmneacha cathracha, aibhneacha agus ceirdeanna bunúsacha atá an moladh seo bunaithe.
Sa lá atá inniu ann, tugtar "luath-Eofraitigh" nó "Úbaidigh" ar na daoine a lonnaigh an réigiún agus ceaptar gurb as an gcultúr Shamarra de thuaisceart na Measpatáime, sin é an Aisiria stairiúil, a thángadar chun cinn. Cé nach bhfuil trácht ar na Úbaidigh le fáil sna téacsanna Suiméaracha atá againn anois, creideann scoláirí comhaimseartha gurb iad na hÚbaidigh a chuir tús le próiseas sibhialtachta sa tSuiméir (.i. draenáil na riasc le haghaidh talmhaíochta, forbairt na trádála agus bunú tionscal éagsúil – an leatharóireacht, an mhiotalóireacht, an photaireacht, an tsaoirseacht agus an sníomhachán ina measc).
Leabhar Buí Leacáin
Scríobhadh Leabhar Buí Leacáin i ndeireadh na 14ú haoise. Caomhnaítear é anois mar TCD MS 1318 (olim H 2.16). Cnuasach de chodanna é a rinne scríobhaithe difriúla agus a cuireadh le chéile ina dhiaidh sin. Bhí scoil filíochta ag Clann Mhic Fhir Bhisigh i dTír Fhiachrach Muaidhe (i gContae Shligigh), agus is cosúil go raibh ceann de na codanna i seilbh duine den mhuintir sin tráth. Scríobh Giolla Íosa mac Dhonnchadha Mhóir Mhic Fhir Bhisigh ceann eile timpeall na bliana 1392 d’Ó Dubhda Ua bhFiachrach. Bhí Leabhar Buí Leacáin ar na scríbhinní a bhailigh an scoláire Breatnach Edward Lhuyd.
Béar spéaclach
Is é an béar spéaclach an t-aon bhéar atá dúchasach don leathsféar theas. Áitríonn sé foraoisí i spoir iartharacha na nAindéas. Beag, na guaillí 73 cm ar airde. Dorcha le fáinní éadroma timpeall na súl. Tógann sé ardáin i gcrainn as géaga briste. Itheann sé plandaí den chuid is mó. Tugtar an béar Aindéach air freisin.
An tSuiméir
Is le linn tréimhse Úrúc (.i. an 4ú mílaois RCh) a tháinig sibhialtacht na Suiméire chun cinn agus leann sí ar aghaidh go dtí an tréimhse Jhemdat Nasr agus an tréimhse ríoraíoch luath. I gcaitheamh na 3ú mílaoise RCh, d'fhás siombóis chultúrtha dhomhain idir na Suiméaraigh, a raibh teanga aonraíoch acu, agus daoine a labhraíodh Acáidis. Do bhí an dátheangachas go forleathan i measc an dá mhuintir de bharr na siombóise cultúrtha seo. Níl aon fhianaise againn ar luath-stair chultúr na Suiméire, dá mba ann di.
Leabhar Buí Leacáin
Ábhar
Tá an lámhscríbhinn scríofa ar veilleam agus tá 344 colún inti. Bhí na chéad 289 colún scríofa faoin mbliain 1391 agus an chuid eile faoin mbliain 1401.
An tSuiméir
Tá an tionchar a bhí ag an Suiméiris ar an Acáidis, agus tionchar na hAcáidise ar an Suiméiris, le féiscint go soiléir i ngach réimse, ó iasacht léacsach a bhíodh ag tarlú go hollmhór go teacht le chéile ó thaobh na comhréire, na deilbhíochta agus na fóineolaíochta de. Tugann sé sin ar scoláirí Sprachbund a thabhairt ar an Suiméiris agus ar an Acáidis le linn na 3ú mílaoise RCh. Do chloígh rithe na hImpireachta Acádaigh an tSuiméir thart at 2270 RCh agus is teangacha Seimíteacha a bhí á labhairt acu siúd. Leantaí ar aghaidh le húsáid na Suiméirise mar theanga dhiaga áfach.
Leabhar Buí Leacáin
Ábhar
Tá an mhórchuid den Rúraíocht inti agus cuid de Táin Bó Cúailnge. Cnuasach de dhá leagan ar a laghad is ea é siúd, rud is léir ó na heachtraithe dúblacha agus na tagairtí atá déanta do leaganacha eile. An téacs iomlán atá ann anois tá sé déanta de Táin Bó Cúailnge i Leabhar Buí Leacáin agus leagan neamhiomlán eile i Leabhar na hUidhre. Níl aon leagan de Oidheadh Fhearghusa Mhic Róich is síne ná an ceann i Leabhar Buí Leacáin. Tá codanna de Táin Bó Flidhais, scéal a bhaineann le hIorras i gContae MhaighEo, ann freisin.
An tSuiméir
Cé gur leis na Suiméaraigh dhúchasacha a bhí an chumhacht arís ar feadh céid, sin é thart ar an dtréimhse idir 2100-2000 RCh - tréimhse ar a dtugtar Nua-Impireacht na Suiméire nó Tríú Ríocht an Úr (Athbheochan na Suiméire) -, baintí úsáid as an Acáidis fós.
Deir roinnt daoine gurb í Eireadú, cathair de chuid na Suiméire a bhí suite ar chósta Mhurascaill na Peirse, an chéad chathair ar domhan. D’fhéadfaí go dtáinig trí cinn de chultúir le chéile sa chathair seo – feirmeoirí Úbaideacha a mbíodh cónaí orthu i mbotháin bhrící láibe agus a bhíodh ag cleachtadh uiscithe, tréadaithe fáin a mbíodh cónaí orthu i bpubaill dhubha agus a bhíodh ag leanúint tréada bó agus caorach, agus na hiascairí a mbíodh cónaí orthu i mbotháin giolcaí sna riasca agus gur féidir gurbh iad sinsir na Suiméarach.
Leabhar Buí Leacáin
Ábhar
Tá ábhar eile ann, mar atá leagan déanach de Iomramh Máel Dúin, díolaim tréanna, agus an tráchtas céanna ar ogham is atá le fáil i Leabhar Bhaile an Mhóta. Chomh maith leis sin tá Suidiugud Tellaich Temra ann agus scéal de chuid bheatha Phádraig ann faoi Thrífhulangaí Trí-eochair (Trefuilngid Tre-eochair), fathach a chuala faoi chrochadh Chríost roimh aon duine eile.
Stair
Fuair Edward Lhuyd an leabhar ó Ruaidhrí Ó Flaithbheartaigh timpeall Mhárta 1700 ag an bPáirc sa Spidéal nó ó Dháithí Óg Ó Dubhda ag Muine Chonalláin i gContae Shligigh an bhliain chéanna. Bheadh an leabhar faighte acu siúd ón Dubhaltach Mac Fhirbhisigh, éigeas ar chum agus ar chaomhnaigh a mhuintir an leabhar. Cheangail Lhuyd seacht lámhscríbhinn déag le chéile agus thug sé Leabhar Buí Leacáin orthu.
Fuair Giolla Íosa cabhair ó mhac léinn leis, Murchadh Ó Cuindlis. Scríobh sé siúd lámhscríbhinn bhreá i rith 1398-99 atá ina cuid de Leabhar Buí Leacáin anois. Tomás Cam Mac Firbhisigh, mac Ghiolla Íosa, a scríobh Aided Nath Í, Togail Bruidne Dá Derga, Táin Bó Fraích, Longes mac nUislenn, Dá Brón Flatha Nime agus Mesca Ulad. Tá blúire den saothar scríofa ag Solamh Ó Droma, duine den triúr scríobhaithe a scríobh Leabhar Bhaile an Mhóta.
Tá sé maíte ag an Ollamh Tomás Ó Concheanainn gur tháinig cuid mhaith den ábhar i Leabhar Buí Leacáin ó Leabhar Ghleann Dá Locha agus ón Leabhar Laighneach.
Thóg Lhuyd an teideal ó nóta a rinne Ciothruadh Mac Fhirbhisigh: [Leab]ar an Buide Leacain anim an leabhair so; mise Cirruaidh mac Taidg Ruaidh.
Mioneolas
Sa tábla a leanas, feictear dhá chóras uimhrithe, de réir colúin (sa lámhscríbhinn) agus leathanaigh (san eagrán macasamhla). Ní ionann na teideal agus iad atá ann sa lámhscríbhinn (má tá ann), ach tugtar ina ionad sin teidil na bpríomh-athleaganacha.
Mullá
deas|250px|thumb|Mullá Is teideal onórach é Mullá (/ˈmʌlə, ˈmʊlə, ˈmuːlə/; Peirsis: ملا, rómánaithe: Mollā) a thugtar ar chléir Shiach agus Shunnaíoch nó ar cheannaire mosc Mhoslamaigh. Úsáidtear an téarma uaireanta freisin do dhuine a bhfuil ardoideachas aige sa diagacht Ioslamach agus sa dlí Sharia.
Tagann an focal mullá ón bhfocal Araibise mawlā (Araibis: مَوْلَى), a chiallaíonn “biocáire”, “máistir”, agus “caomhnóir”.
César Chávez
Gníomhaí polaitiúil Easpáinneach as Arizona, Stáit Aontaithe Mheiriceá, ab ea Cesar Chavez (31 Márta, 1927 – 23 Aibreán, 1993). Ba cheannaire an-tábhachtach é Chavez i rith ghluaiseacht chearta sibhialta Mheiriceá sna 1950í agus sna 1960í.
Bhí Chavez i mbun feachtais ar mhaithe le cearta oibrithe feirme i gCalifornia. Bhunaigh sé, le Dolores Huerta, an National Farm Workers Association (níos déanaí an United Farm Workers union, UFW) sa bhliain 1962.
Ar an 31 Márta gach bliain, ceiliúrtar Lá César Chávez i Stáit Aontaithe Mheiriceá.
mion|César Chávez sa bhliain 1974|clé
Chaim Herzog
clé|mion|266x266px|Ceithre bhliain d'aoisː ar saoire as [[An Fhrainc|Fhrainc]]An 6ú hUachtarán ar Iosrael (1983-93) ab ea Chaim Herzog (17 Meán Fómhair 1918 – 17 Aibreán 1997). Saighdiúir, dlíodóir, fear gnó agus taidhleoir ab ea é chomh maith, a d'fhás suas in Éirinn.clé|mion|266x266px|1944
Beathú infhéitheach
deas|200px|thumb|Beathú infhéitheach Soláthar cothuithe d'othar trí fheadán beathaithe a théann go díreach isteach in imshruthú na fola trí fhéith. Ní féidir ach bunchothuithe a úsáid mar seo, glúcós in ionad stáirse, aimíonaigéid in ionad próitéiní, agus mar sin de.
Chaim Herzog
Luathshaol in Éirinn
Rugadh Herzog i 2 Norman Villas i mBéal Feirste (anois 185 Clifton Park Avenue ). Bhí a athair, Isaac Herzog, go láidir i bhfabhar an phoblachtachais Éireannaigh (bhí Gaeilge líofa aige is cosúil). Mar sin thugtaí "Raibí Shinn Féin" air ar feadh tamaill áirithe. Rinneadh Ard-Raibí Aisceanásaíoch na Palaistíne dá athair (agus Ard-Raibí Iosrael ina dhiaidh sin go dtí go bhfuair sé bás sa bhliain 1959).
Ós rud é gur mhac le hArd-Raibí na hÉireann, tógadh Herzog i mBaile Átha Cliath é idir 1919 agus 1935, ar 33 Ascaill Ghort na mBláth, Portobello. Bhí Cearbhall Ó Dálaigh ina chara ag Chaim i laethanta a óige, ina chónaí in aice leis ar 15 bóthar Portobello. clé|mion|328x328px|1989D'fhreastail Herzog ar Choláiste Alexandria (naíonra) ar dtús, agus ansin ar Choláiste Wesley (ar Fhaiche Stiabhna ag an am). Ghnóthaigh sé scoláireacht nuair a bhí sé ann. Chaith sé roinnt blianta ag dornalaíocht agus d'éirigh go maith leis,
Scríobh Brendan Delap i 2020 go raibh onóir sa Ghaeilge faighte ag Herzog san Ardteist (agus beagnach 17 mbliana d'aois i 1935, más fíor). Ar aon nós, bhí sé ar bharr an ranga.
Bhog sé go dtí an Phalaistín i mBealtaine 1935.
Staidéar agus Cogadh
Thosaigh Herzog ag déanamh staidéir i gColáiste na hOllscoil e, Londain sa bhliain 1938. Fuair sé céim sa dlí i 1941 agus rinneadh abhcóide d'Ósta Lincoln de i 1942, agus é ina oifigeach oiliúna san Arm ag an am céanna.
Bhí Herzog in Arm na Breataine, ó 1942 go dtí 1947. Bhí Chaim Herzog (a d'fhás suas i mBaile Átha Cliath) ann nuair a chimigh na Sasanaigh Himmler agus scríobh sé cuntas suntasach faoi, Faoi dheireadh, rinneadh Maor de. mion|músaem i b[[Portobello (Baile Átha Cliath)|Portobello|clé|274x274px]]
Ní ba dhéanaí, bhí Herzog ina Ghobharnóir Míleata ar feadh tamaillín le haghaidh na gcríoch a bhfuair Iosrael seilbh orthu tar éis Chogadh na Sé Lá.
Polaitíocht
Nuair a chuaigh Herzog ar ais chun an tsaoil shibhialta sa bhliain 1962, thosaigh sé ag dlíodóireacht agus thug sé faoi roinnt stiúrthóireachtaí.
Sa bhliain 1972, bhí Herzog ar an triúr a chuir an dlíghnólacht, "Herzog, Fox & Neeman", ar bun (atá i measc na ngnólachtaí dlí is mó le rá in Iosrael fós).
Bhí Herzog ina Ambasadóir chun na Náisiún Aontaithe ó 1975 go dtí 1978.
Dhá bhliain tar éis dó a bheith tofa chun na Knesset ar liosta na Comhghuaillíochta (Páirtí an Lucht Oibre de chuid Iosrael), rinneadh Uachtarán Stát Iosrael. Chuir sé dhá thréimhse cúig bliana isteach san oifig sin.
Cuairt ar Éirinn, 1985
Sa bhliain 1985 thug Herzog cuairt stáit ar Éirinn, ag filleadh ar ais ar a alma mater agus ag oscailt Mhúsaem Giúdach na hÉireann i mBaile Átha Cliath chomh maith. Thug sé cuairt ar an tSnaidhm, Contae Chiarraí freisin, chun dealbh in ómós a chara Chearbhaill Uí Dhálaigh a nochtadh. Ag an am, rinneadh roinnt léirsithe in aghaidh a cuairte, maidir le polasaí eachtrach Iosrael, i dtaobh na Liobáine Theas go mór mór. Bhí trúpaí na hÉireann imlonnaithe ann ag an am, mar chuid d'Fhórsa Eatramhach na Náisiún Aontaithe sa Liobáin (UNIFIL). clé|mion|Isaac Herzog agus a sheanathair, an 'Sinn Féin rabbi'
Bás agus teaghlach
Niúmóine a chniog Herzog agus d'éag sé i Tel Aviv é ar 17 Aibreán 1997, in aois 78 bliain dó. Tá sé curta i reilig Mount Herzl, Iarúsailéim.
Tá mac leis, Íosác nó Isaac Herzog, a bhí ina chathaoirleach ar Pháirtí an Lucht Oibre de chuid Iosrael agus ina Cheannaire ar an bhFreasúra ó 2013-2018. D'éirigh sé ina Uachtarán ar Stát Iosrael sa bhliain 2021, ag leanúint a athar.
Na Fichidí Scairteacha
deas|250px|thumb|Art déco Ré sochaí agus cultúr san Iarthar a tharla isteach agus i rith 1920ú ab iad na Fichidí Scairteacha.
Celebrity Big Brother 22
Is comórtas réaltacht teilifíse é Celebrity Big Brother, a tosaíodh sa Ríocht Aontaithe sa bhliain 2001. Thosaigh an dara sraith is fiche ar an 16 Lúnasa, 2018 agus chríochnaigh sé ar an 10 Meán Fómhair 2018.
Lá na nAmadán
mion|clé|Barnstar, ar Lá na nAmadán Ar Lá na nAmadán agus Lá na n-Óinseach, bíonn cleasa á n-imirt agus lucht na cleasaíochta i mbun diabhlaíochta, ar mhaithe le giota spraoi. Bíonn amadán Aibreáin a dhéanamh de dhaoine. clé|mion
Cliseadh Wall Street
deas|250px|thumb|Cliseadh Wall Street Thosaigh Cliseadh Wall Street ar an 24 Deireadh Fómhair, 1929.
Lá na nAmadán
Cibearspás
Bíonn an chéad lá d’Aibreán ina ruaille buaille ar líne i gcónaí. Bíonn bréagscéalta ag dul timpeall an Ghréasáin.
Stair
clé|mion Scríobh Séamus Ó Beirne dráma sa bhliain 1901, Lá na nAmadán; nó, an t-Oifigeach agus Seaghan Bán,.
Pobal Roimh Bhrabús/Dlúthphairtíocht
Is páirtí polaitiúil Éireannach é Pobal Roimh Bhrabús/Dlúthphairtíocht (Béarla: Solidarity–People Before Profit). Bunaíodh é sa bhliain 2015 faoin ainm Comhghuaillíocht Frith-Dhéine – Pobal Roimh Bhrabús.
Páirtí den eite chlé atá sa pháirtí, agus iad ag tacú le dáileadh níos cothroime d'airgead agus d'acmhainní eile, ról níos mó ag an rialtas i ndul i ngleic leis an easpa dídine, cánacha níos airde ar na daoine saibhre, agus tacaíochtaí sóisialta níos fearr do na daoine bochta. Páirtí liobrálach i dtaobh na gceisteanna sóisialta atá ann chomh maith, iad ag tacú mar shampla le haisghairm an ochtú leasú i bPoblacht na hÉireann i 2018.
Ailbhe Ó Monacháin
Tuairisceoir san iarthuaisceart ag Nuacht RTÉ/TG4 is ea Ailbhe Ó Monacháin.
Bhí Ó Monacháin ar dhuine de na chéad láithreoirí ar TnaG nuair a tosaíodh an stáisiún sa bhliain 1996 agus thosaigh sé ag obair le Nuacht RTÉ/TG4 sa bhliain 1998.
Tá oifig RTÉ RnaG lonnaithe sna Doirí Beaga i nGaeltacht Thír Chonaill.
Sunnaíochas
clé|250px|thumb|Sunnaíoch Is é an Sunnaíochas an creideamh is mó de chuid Ioslam.
Ailbhe Ó Monacháin
Tá obair iriseoireachta, láithreoireachta agus eagarthóireachta déanta ag Ó Monacháin ó thosaigh sé ag obair leis an Nuacht 17 bliain ó shin. Anuas ar an obair sin, bhí lámh aige i gcláracha faisnéise ar TG4 agus ba é a d’aistrigh an tsraith ‘Séideán Staire’ ar TG4 agus a thug glór do scéalaí na sraithe.
Tógadh Ó Monacháin i nGaoth Dobhair agus tá céim sna Nua-Theangacha (an Fhraincis agus an Ghearmáinis) aige ó Ollscoil na hÉireann, Gaillimh.
Atherstone
Is baile suite i Warwickshire é Atherstone.
Babarúsa Bola-Batúch
Is ainmhí é an babarúsa Bola-Batúch. Mamach atá ann.