cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Emily Robinson
Is aisteoir Meiriceánach í Emily Robinson (rugadh 18 Deireadh Fómhair 1998).
Rolling Stone
Irisleabhar Meiriceánach coicísiúil is ea Rolling Stone a dhíríonn ar an gcultúr coitianta. Jann Wenner, foilsitheoir ar an irisleabhar go dtí inniu féin, agus Ralph J. Gleason, criticeoir ceoil, a bhunaigh an foilseachán in San Francisco sa bhliain 1967. Aithníodh é ar dtús as an tuairisciú ceoil san iris agus as tuairiscí polaitíochta le Hunter S. Thompson. Sna 1990idí d'athraigh an iris a fócas ar dhaoine níos óige agus ar na seónna teilifíse, aisteoirí scannáin agus popcheol a thaitin leo, dar le foilsitheoirí na hirise. Le blianta beaga anuas, tá Rolling Stone tagtha ar ais chuig an meascán d'ábhair a bhí acu roimh na '90idí. Tá cló foilsitheoireachta i gcomhair leabhar acu freisin darb ainm Rolling Stone Press.
Idan Tal
Is peileadóir sacair é Idan Tal. Imríonn sé faoi láthair do Beitar Jerusalem
Hibernia
Ainm as Laidin Chlaisiceach is ea Hibernia a tugadh ar oileán na hÉireann.
Dara Ó Conaola
Scríbhneoir Gaeilge is ea Dara Ó Conaola. Foilsíodh a chéad leabhar gearrscéalta, Mo Chathair Ghríobháin, i 1981. Foilsíodh leabhar gearrscéalta dar teideal Night Ructions i 1990 — ocht ngearrscéal, aistrithe go Béarla ag Gabriel Rosenstock. Seoladh an leabhar ag Féile Litríochta an Sunday Times i 1990, sa Gelli Gandryll, an Bhreatain Bheag.
Hibernia
mion|200px|True-colour Íomhá fíordhath d'Éirinn, tógtha ag [[satailít le NASA ar an 4ú Eanáir 2003. Feictear san oirthear Alba, Óileán Mannan, An Bhreatain Bheag agus cuid d'iardheisceart an tSasanna.]]
Dara Ó Conaola
Luathshaol
Rugadh Ó Conaola i 1945 in Inis Meáin, agus oileadh mar cheardaí agus mar mhúinteoir adhmadóireachta é sna 1960idí. Chaith sé tamall ina chónaí i nGaillimh agus i mBaile Átha Cliath, áit ar chas sé lena bhean chéile, Pacella, gaol de chuid na n-ealaíontóirí Albert Power agus May Power. Tar éis di oiliúint a fháil in Acadamh Grafton sa Dearadh Faisin, chuir siad fúthu in Inis Oírr, áit ar thóg siad a gceathrar clainne. Is í an t-amhránaí Lasairfhíona an duine is sine, agus an t-aon iníon atá acu. Nuair a fuair uncail de chuid Dara bás in Inis Oírr, ghabh siad seilbh ar a theach, agus bhunaigh siad siopa ceardaíochta ann.
Hibernia
Is é *Īweriū an fhréamh Q-Celtic, as ar tháinig in am trátha na h-ainmneacha Gaeilge Ériu agus Éire.
Dara Ó Conaola
Scríbhneoireacht
I 1992, d’fhoilsigh sé úrscéilín dar teideal Misiún ar Muir/Sea Mission. Foilsíodh an dara heagrán sa bhliain 2000, scríofa i nGaeilge agus aistrithe go Béarla ag Gabriel Rosenstock. Léiríodh an t-úrscéilín ag Taibhdhearc na Gaillimhe mar chuid d'Fhéile Ealaíon na Gaillimhe i 1992, agus ag Expo '92 sa Spáinn. Aistríodh saothar Uí Chonaola go Béarla, Gearmáinis, Fraincis, Cróitis, agus Rómáinis. Tá an gearrscéal, Amuigh Liom Féin, ar churaclam Gaeilge na hArdteistiméireachta.
Hibernia
Athraíodh an t-ainm i Laidin, faoi thionchar an fhocail hibernus, i leith is gur "tír an gheimhridh" a bhí ann, cé go raibh ī (i-fada) san fhocal úd. Faighter Hibernia sa leabhar Agricola (c. 98 AD) leis an staraí Rómhánach, Tacitus.
Donnóg Alpach
Is éan í an donnóg Alpach. Is baill d'fhine na Prunellidae iad.
Inbhir Leithean
Is baile suite i gComhairle nan Críochan é Inbhir Leithean. clé|250px|thumb|Inbhir Leithean
Cabáiste fiáin
Is planda é an cabáiste fiáin.
Collóideach
deas|200px|thumb|Collóideach Ábhar atá ilchineálach ina struchtúr is a chomhdhéanamh. Struchtúir 1 mm (10-6 m) ar leithead nó níos lú a bhíonn ann, is iad ag snámh i gcomhábha(i)r eile. Samplaí is ea cúr a snámhann bolgáin aeir nó gáis eile i leacht éigin ann: cúr leanna, uachtar reoite, sobal bearrtha. Sampla eile is ea an eibleacht, páirteagail de leacht amháin ag snámh i leacht eile: bainne, maonáis, an-chuid cosmaidí. Sampla eile is ea an t-easrú, páirteagail sholadacha ag snámh i leacht: dúch, péint, múnlach. Rangaítear collóidigh ina soil, cosúil le bainne, a bhfuil iompar leachtach den chuid is mó acu, agus ina nglóthacha, cosúil le geilitin, a bhfuil iompar soladach den chuid is mó acu.
Cajun
Is grúpa eitneach sa Mheiriceá Thuaidh agus saoránaigh na Stát Aontaithe iad na Cajuns. Is í an Béarla agus an Fhraincis a bpríomhtheangacha.
Millie Turner
Amhránaí agus cumadóir ceoil Sasanach is ea Millie Turner, atá ina cónaí in Hackney, Londain. Scaoil sí a céad singil, "Underwater" (Faoin Uisce) i mí Iúil sa bhliain 2017, a scríobh sí i gcomhobair le duine den duo Lovers Electric (en), David Turley. Scaoil sí a dara singil, "Eyes on You" (Súile Ort) i Mí Dheireadh Fómhair na bliana céanna, leanaithe ag 'The Shadow' (An Scáth) agus 'You and I' (Tú agus Mé) i Mí Feabhra 2018.
Figín
Fad gearr miotail, blaosc toirtíse, eabhair, plaistigh, nó ábhair eile a chaitear ar na méara nó a ghreamaítear eatarthu chun téaduirlis ceoil, cosúil le giotár nó bainseó, a bhaint nó a ghreadadh.
Capall Przewalski
Is ainmhí é an capall Przewalski. Mamach atá ann.
Donnóg Radde
Is éan í an donnóg Radde (Prunella ocularis). Is baill d'fhine na Prunellidae iad.
Eddie Cantor
B'aisteoir Meiriceánach é Eddie Cantor (31 Eanáir 1892 – 10 Deireadh Fómhair 1964).
Praiseach dhubh
Is planda í an phraiseach dhubh.
12 Lúnasa
Is é an 12 Lúnasa an 224ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 225ú lá i mbliain bhisigh. Tá 141 lá fágtha sa bhliain.
Spadchos
Riocht a chuireann isteach ar thrácht na coise, a dháileann meáchan na colainne ar sháil is bonn tosaigh na coise, ionas go mbíonn an trácht plánach. Cuireann an easpa tráchta seo straidhn ar na ballnaisc is na matáin sa chos, rud a chuireann tús le míchompord agus duine ina sheasamh. Ach tá cuid mhaith daoine spadchosacha nach mothaíonn aon mhíchompord.
Volodymyr Zelenskyy
Fuair Zelenskyy céim sa dlí ó Ollscoil Náisiúnta na hEacnamaíochta Kyiv. Cuireadh fáilte mhór ina dhiaidh sin roimh a ról mar Uachtarán na hÚcráine ar Searbhónta an Phobail, clár teilifíse. Nuair a sheas sé don uachtaránacht féin, fuair sé breis is 70% de na vótaí. clé|mion|Zelenskyy, [[Emmanuel Macron|Macron agus Putin, 2019]]
2021-2022
Ó mhí na Samhna 2021 ar aghaidh, bhí an teannas ag ardú idir an Rúis agus an Úcráin, agus go leor fórsaí de chuid na Rúise ag bailiú ag an teorainn. Nuair a thosaigh ionradh na Rúise ar an Úcráin i mí Feabhra 2022, bhí iontas sa phreas san Iarthar gur thug Zelenskyy óráidí inar sheas sé an fód.
Caimiléireacht
Léirigh na Páipéir Pandora i mí Dheireadh Fómhair 2021 go raibh líonra de chuideachtaí amach ón gcósta sna hOileáin Bhriotanacha na Maighdean, sa Chipir agus san Bheilís ag Zelenskyy agus a phríomhchúntóir agus ceann Sheirbhís Slándála na hÚcráine Ivan Bakanov. I measc na gcuideachtaí seo bhí cuid acu a raibh maoin chostasach acu i Londain. Timpeall an ama a toghadh é in 2019, thug Zelenskyy a chuid scaireanna i gcuideachta thábhachtach amach ón gcósta ar láimh do Sergei Shefir, ach is cosúil go ndearna an bheirt fhear socrú go leanfadh teaghlach Zelenskyy ag fáil an airgid ó na cuideachtaí seo.
Bhí feachtas toghcháin Zelenskyy dírithe ar ghealltanais chun rialtas na hÚcráine a ghlanadh suas.
Spacelab
Modúl taighde a iompraíodh i mbá lasta tointeálaí spáis de chuid NASA. Dearadh, tógadh is maoiníodh ag an ESA é. Faoi dheireadh 1985 eitlíodh 4 uair é. Modúl faoi bhrú ann i gcomhair turgnamh ag spásairí/teicneolaithe. Modúl eile ann ina bhfuil teileascóip is turgnaimh chun an Domhan a chianbhrath.
Joey O'Brien
Is imreoir sacair Éireannach é Joseph Martin "Joey" O'Brien (saolaíodh ar an 17 Feabhra 1986), ar lánchúlaí é. Tá sé ag imirt le West Ham United ó bhí 2011 ann agus roimhe sin chaith sé seacht mbliana mar imreoir le Bolton Wanderers FC, áit ar imir sé 50 cluiche. Tá cúig chluiche imeartha aige d'fhoireann shinsearach Poblacht na hÉireann; d'imir sé a chéad chluiche don fhoireann náisiúnta i gcoinne na Sualainne ar an 1 Márta 2006, le linn do Steve Staunton a bheith mar bhainisteoir ar an bhfoireann.
Phós sé an mainicín Éireannach Joanne Martin i mí na Bealtaine 2014.
Abdoulaye Diagne-Faye
Is peileadóir sacair é Abdoulaye Diagne-Faye. Rugadh é ar 26 Feabhra 1978. Imríonn sé faoi láthair do Newcastle United F.C..
Fige choiteann
Is speiceas Áiseach de phlanda bláthanna é Ficus carica, san fhine Moraceae, ar a dtugtar an fhige choiteann, nó an crann fige). Is é foinse na dtorthaí ar a dtugtar figí freisin agus dá bhrí sin tá sé ríthábhachtach sna ceantair sin ina bhfástar an crann dírithe ar an tráchtáil. Dúchasach don Mheánoirthear agus iarthar na hÁise, rinneadh cuardach agus saothrú uirthi anallód agus tá sí á fhás go forleathan anois ar fud an domhain, mar gheall ar a torthaí agus mar phlanda ornáideach. Tá an speiceas nádúrthaithe in áiteanna scaipthe san Áise agus i Meiriceá Thuaidh.
Sanasaíocht Is é an t-ainm géineasach Ficus an t-ainm Laidineach ar chrann fige. Tagraíonn an aidiacht shonrach carica don chúige ársa san Áise Bheag as a gceaptar go dtagann an crann fige..
Bitheolaíocht
Cur síos
Is planda gínidhé-éiciach é Ficus carica, i.e., feidhmiúil dé-éiciach, agus ina chrann duillsilteach nó tor mór a fhásann suas le 7–10 méadar ar airde, le coirt réidh bhán. Tá a dhuilliúr cumhra 12-25 ceintiméadar ar fhad agus 10-18 ceintiméadar ar leithead, le 3 nó 5 liopaí beaga. Is éard atá san bláthra casta struchtúr cuasach feolmhar ar a dtugtar "sicón", atá líneáilte le go leor bláthanna aonghnéasacha. Níl na bláthanna le feiceáil taobh amuigh den sicón toisc go mbíonn siad faoi bhláth taobh istigh den torthú bláthra. Cé gur “toradh” a thugtar air go coitianta, is é fírinne an scéil gur torthú bláthra nó beangán an chrainn é, ar a dtugtar “toradh bréagach” nó “toradh ilchodach”, ar a bhfuil na bláthanna agus na síolta. Is gas cuasearrach é a bhfuil go leor bláthanna ann. Is conair chúng í an chuas beag ar a dtugtar "oistín", atá le feiceáil ar lár na dtorthaí, a ligeann don fhíonfhoichea speisialaithe, Blastophaga psenes dul isteach sna torthaí agus na bláthanna a phhailniú. Ina dhiaidh sin fásann na torthaí síolta.
An tSiléis
Is réigiún san Eoraip í an tSiléis.
Rón otairídeach
Is ainmhí é an rón otairídeach. Mamach atá ann.
Colm aille
Colm atá dúchasach don Eoraip is an Áise is ea an colm aille. Liath, agus cleití miotalacha ar a mhuineál. Áitríonn sé aillte is páirceanna. Itheann sé síolta, féar is seilidí. Neadaíonn sé ar aillte nó foirgnimh. Sinsearach ar na coilm tí is chathrach go léir.
Cothromóid ailgéabrach
Sa mhatamaitic, is cothromóid den fhoirm : P = 0 í cothromóid ailgéabrach nó cothromóid iltéarmach, nuair is iltéarmach é P, le comhéifeachtaí i réimse éigin, go minic réimse na n-uimhreacha cóimheasta. I gcás go leor údar, ní thagraíonn an téarma cothromóid ailgéabrach ach do chothromóidí aonathráideacha, is iad sin cothromóidí iltéarmacha nach mbaineann ach le hathróg amháin. Ar an láimh eile, d’fhéadfadh roinnt athróg a bheith i gceist le cothromóid iltéarmach. I gcás roinnt athróg (ilathráideach), de ghnáth is fearr an téarma cothromóid iltéarmach ná cothromóid ailgéabrach.
Mar shampla, is cothromóid ailgéabrach le comhéifeachtaí slánuimhreacha í agus is cothromóid ilathráideach iltéarmach thar na cóimheasa í
I gcuid de na cothromóidí iltéarmacha a bhfuil comhéifeachtaí cóimheasta acu, ach ní hiad go léir, tá réiteach ar shlonn ailgéabrach é, atá ar fáil trí úsáid a bhaint as líon críochta d'oibríochtaí nach mbaineann ach leis na comhéifeachtaí céanna sin amháin (sé sin, is féidir iad a réiteach go hailgéabrach). Is féidir é seo a dhéanamh do gach cothromóid den sórt sin de chéim a haon, a dó, a trí, nó a ceathair; ach le haghaidh céim a cúig nó níos mó ní féidir é a dhéanamh ach le haghaidh roinnt cothromóidí, ní hiad go léir. Tá cuid mhór taighde curtha i gcrích chun neastacháin chruinne éifeachtacha a ríomh ar réitigh réadacha nó choimpléascacha chothromóid ailgéabrach aonathráideach (féach 'algartam fréamh-aimsithe') agus ar réitigh choiteanna roinnt cothromóidí aonathráideacha ilathraitheacha (féach Córas na gcothromóidí ilathraitheacha)
An tAonbheannach
Is réaltbhuíon dhoiléir é ar spéir na hoíche geimhridh an tAonbheannach. Tá réaltbhuíon an Bhodaigh ar an taobh thiar de, an Cúpla ar an taobh ó thuaidh, an Madra Mór ar an taobh ó dheas, agus an Phéist Uisce ar an taobh thoir. Ina measc réaltbhuíonta eile atá teorainn ar theorainn leis faightear an Madra Beag, an Giorria agus Deireadh na Loinge. Is é Monoceros, a chiallaíonn aonbheannach, an t-ainm Laidine a thugtar ar an réaltbhuíon seo, cé go dtagann an focal seo ó bhunús ón nGréigis.
Príomhghnéithe
Tá réaltbhuíon an Aonbheannaigh beagnach dofheicthe, gan ach cúpla réalta dá cuid ar an gceathrú méid. Tá α Mon ar amharcmhéid 3.93, beagáinín níos gile ná γ Mon, atá ar méid 3.98. Ach tá cúpla réad spéisiúil le feiceáil ar an réaltbhuíon seo le cuidiú teileascóip bhig.
Stair
Is réaltbhuíon nua-aimseartha í réaltbhuíon an Aonbheannaigh. Síltear go coitianta gurbh é an réalteolaí agus an diagaire Freaslannach Petrus Plancius a ainmniú sa bhliain 1613 í agus gur chuir an réalteolaí Gearmánach Jakob Bartsch ar léarscáil neamhaí í mar "Unicornus" sa bhliain 1624; ach dar le Heinrich Wilhelm Olbers agus Ludwig Ideler tá an réaltbhuión seo i bhfad níos sine ná sin agus luaitear i saothair éagsúla í chomh luath agus an bhliain 1564; ta sé ina scéala fosta gur aimsigh Joseph Scaliger ar sheanchruinneog neamhaí Pheirseach í sa séu aois déag.
Miotaseolaíocht
Ós rud é gur réaltbhuíon nua-aimseartha í réaltbhuíon an Aonbheannaigh, ní bhaineann aon mhiotaseolaíocht chlasaiceach léi. De réir mhiotaseolaíocht na Meánaoise, áfach, b'ainmhí miotasach é an t-aonbheannach ab ionann leis an gcapall murach go raibh adharc bhíseach amháin ar a éadan. Bhí sé ina scéala go raibh adharc an aonbheannaigh ina nimhíoc ar gach nimh. D'fheictí an t-ainmhí go minic mar shiombail na geanmnaíochta is na híonachta.
Bosán anagair
Is planda é an bosán anagair.
Huila (Roinn)
Tá Huila ar cheann de na 32 chúige sa Cholóim. Tá Huila i ndeisceart na tíre. Is é Neiva príomhchathair na roinne. Tá 37 cathair sa réigiún.
Naisc sheachtracha
Léarscáil oifigiúil na roinne
Spáideog
Saghas speisialta bláthra ina mbíonn na bláthanna bídeacha bailithe ar ais mhéith shorcóireach, de ghnáth imchlúdaithe le bracht mór (an spéid). Sainiúil do chlann an áraim, ach ní iontu sin amháin a fhaightear í.
Steallaire
deas|250px|thumb|Steallaire Is tiúb le soc agus loine agus bolgán le hadhaightarraing isteach agus leacht a dhíchuireadh ina sruth caol é steallaire.
Tal Ben Haim
Is imreoir sacair é Tal Ben Haim. Imríonn sé faoi láthair le Manchester City FC. D'imir sé le Bolton Wanderers agus Chelsea roimhe sin.
George Adam
Is polaiteoir as Albain é George Adam BPA.
Rugadh é sa bhliain 1969. Toghadh é mar Theachta Parlaiminte do Phàislig sa bhliain 2011. Is ball é de Pháirtí Náisiúnta na hAlban.
Iarla
deas|250px|thumb|Iarlaí Is piarda Briotanach rangú thuas bíocunta agus thíos marcas é iarla.
Kaarlo Juho Ståhlberg
clé|mion|1880idí An chéad Uachtarán ar an bhFionlainn (1919-1925) ab ea Kaarlo Juho Ståhlberg (28 Eanáir 1865 – 22 Meán Fómhair 1952). clé|mion
Saol
clé|mion Céimí de chuid Ollscoil Heilsincí, a bhronn BA sa dlí (1889) agus dochtúireacht sa dlí (1893), chaith Ståhlberg níos mó ná deich mbliana mar chomhairleoir dlí do Sheanad Ard-Diúcacht na Fionlainne. Ansin bhain sé post an rúnaí um phrótacal ina fho-roinn um ghnóthaí sibhialta amach sa bhliain 1898. Briseadh as an bpost sin é sa bhliain 1902 toisc gur chuir sé in éadan chur isteach an tSáir ar stádás féinrialaitheach na Fionlainne laistigh d'Impireacht na Rúise.
Ball de Dhiat na Fionlainne (1904-1905) agus den Seanad (1905-1907), chuidigh Ståhlberg le dréachtú na reachtaíochta a chuir Parlaimint na Fionlainne ar bun.
Sa bhliain 1908 chuaigh Ståhlberg ar ais chun na hOllscoile, chun ollúnacht sa dlí riaracháin a ghlacadh (post a choimeád sé go dtí 1918.) Le linn na tréimhse sin, scríobh sé tráchtas maidir le dlí riaracháin na Fionlainne a raibh tionchar mór aige. clé|mion|50 mark Bhí Ståhlberg ina bhall de Pharlaimint na Fionlainne fós ag an am sin (1908-18). Sna blianta 1917 agus 1918 bhí sé ina cheannaire ar an gComhairle Bunreachtúil, a dhréachtaigh Bunreacht na Fionlainne, ar glacadh leis sa bhliain 1919. Sa bhliain 1918 ceapadh ina Uachtarán ar an gCúirt Riaracháin Uachtarach é. Ós rud é go raibh dearcadh poblachtach bunreachtúlach liobrálach aige, tháinig Ståhlberg chun cinn sa bhliain 1919 mar an t-iarrthóir ba shásúla tríd is tríd ó thaobh post nua Uachtarán na Fionlainne de. Bhí sé ina Uachtarán ar feadh sé bliana, tráth a raibh an tír scoilte ina dhá leath agus a raibh an pholaitíocht guagach de bharr Chogadh Cathartha na Fionlainne a tharla ó Eanáir go Bealtaine 1918. In ainneoin sin, moladh go forleathan é as a chuid cumhachtaí a fheidhmiú ar bhealach measartha agus as an tacaíocht a thug sé do dhul chun cinn geilleagrach agus sóisialta agus don athmhuintearas náisiúnta.
Shocraigh Ståhlberg gan iarraidh go n-atoghfaí é ina Uachtarán sa bhliain 1925 agus chuaigh sé ar ais chuig a chuid oibre mar dhréachtóir reachtach agus feisire parlaiminte (1930-33).
Bhí Ståhlberg ina iarrthóir ar phost an Uachtaráin faoi dhó níos mó (1931 agus 1937) agus bhí sé i bhfoisceacht dhá vóta den bhua sa chéad cheann de na hiarrachtaí sin. Agus é ag tarraingt ar dheireadh a shaoil bhí sé ina chomhairleoir dlí don Uachtarán Juho Kusti Paasikivi.
Eric Morecambe
B'aisteoir agus fuirseoir Sasanach é John Eric Bartholomew a rugadh ar an 14 Bealtaine 1926 agus a fuair bás ar an 28 Bealtaine 1984.
Colm fuiluchtach
Planda ceartingearach ilbhliantúil gasbhriosc, dúchasach don tSín. Ainmnithe as a bhláthanna croíchruthacha crochta, an dá pheiteal sheachtracha bándearg, an dá pheiteal inmheánacha bán, i spící fada cromtha. Saothraítear mar mhaisiúchán é.
Figiúr
Sa mhatamaitic, an tsiombail a úsáidtear d'uimhir. Is é an córas is coitinne inniu ná an córas Hiondúch-Arabach, a cheap na Hiondúigh is a thug na hArabaigh don Eoraip, meastar. Úsáideann an córas seo na siombailí 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 agus coincheap an ionadluacha le gach slánuimhir a scríobh. Sa chóras Gréagach d'úsáidtí litreacha na haibítre, mar seo: α (alfa) do 1, β (béite) do 2… ι (ióta) do 10… κ (capa) do 20… ρ (ró) do 100, agus carachtair eile taobh amuigh den aibítir Ghréagach. Sa chóras Rómhánach d'úsáidtí ceannlitreacha ar leith, mar seo: I (1), II (2)… V (5)… X (10)… L (50)… C (100)… L (1,000)….
All Quiet on the Western Front (scannán 1930)
Scannán ceoldráma Meiriceánach is ea All Quiet on the Western Front a rinneadh sa bhliain 1930. Bhuaigh an scannán an gradam don scannán is fearr ag na Gradaim an Acadaimh i 1930.
César Martín
Is imreoir sacair é César Martín. Imríonn sé faoi láthair do CD Castellón sa dara sraith sa Spáinn mar cúlaí. D'imir sé cheana do Deportivo La Coruña agus Bolton Wanderers F.C.. Rugadh é 3 Aibreán, 1977 in Oviedo, sa Spáinn.
Praiseach fhia
Is planda í an phraiseach fhia.
Filidéandran
Tom síorghlas dreaptha nó eipifít le fréamhacha greamaithe nó aerga, dúchasach do réigiúin theo sa Domhan Úr. Na duilleoga—ag brath ar speiceas, aois, is ionad ar an bplanda — lansa-chruthach, sleáchruthach nó croíchruthach, go domhain maothánach uaireanta. Na bláthanna bídeach, bailithe i spáideog, timpeallaithe ag spéid mhór fheiceálach. Cuid mhaith díobh coitianta mar phlandaí tí.
BlacKkKlansman
Scannán is ea BlacKkKlansman.
An tSibéir
Is réigiún ollmhór sa Rúis í an tSibéir (Rúisis: Сиби́рь Soibir; (Tatairis: Seber; Mongóilis: Сибирь nó Sibi, "tír ina codladh").
Cuimsíonn an tSibéir tuaisceart na hÁise ar fad ó chósta an Aigéin Artaigh aduaidh go teorainneacha na Casacstáine, na Mongóile, na Síne agus na Cóiré Thuaidh. Cuid mhór de Steip na hEoráise is ea an tSibéir. Síníonn sí soir ó Shléibhte na hÚraile go dtí Muir na Seapáine agus an tAigéan Ciúin.
Tá an tSibéir ar fad suite taobh istigh den Rúis: 73.6% de limistéir na Rúise atá i gceist chomh maith le 27% de dhaonra na tíre.
Spáinnéar
mion|220px|Spáinnéir Madra seilge a saothraíodh ar dtús chun cabhrú le sealgairí. Póraíodh é chun creach a bhailiú, éin go háirithe. Beag de ghnáth, ceanúil, cluasa fada ar luascadh. Coitianta anois mar pheata.
23 Meitheamh
Is é an 23 Meitheamh an 174ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 175ú lá i mbliain bhisigh. Tá 191 lá fágtha sa bhliain.
26 Iúil
Is é an 26 Iúil an 207ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 208ú lá i mbliain bhisigh. Tá 158 lá fágtha sa bhliain.
Stóchas
Scoil fhealsúnacht Ghréag-Rómhánach, a bhunaigh Zeno ó Chitium i gCathair na hAithne sa tríú haois roimh Íosa Críost, is ea an Stóchas Díríonn an Stóchas ar eitic phearsanta - atá faoi thionchar ag córas loighciúil - agus smaointe faoin domhan nádúrtha. De réir an méid atá ráite ag na Stóigh, mar chréatúir shóisialta, má ghlacaimid leis an méid atá amach romhainn mar a fheicimid anois é, agus gan a bheith á rialú ag an dúil i leith pléisiúir nó eagla an duine féin, agus ár n-intinn a úsáid chun an domhan a thuiscint, agus trí oibriú le daoine eile agus caitheamh leo leis an gceartas, gheobhaimid an bealach chun eudaimonia (aoibhneas / sonas).
City Lights
Scannán tostach Meiriceánach is ea City Lights a rinneadh sa bhliain 1931.
Zoltán Harsányi
Is imreoir sacair é Zoltán Harsányi (r. 1 Meitheamh 1987). Is é Senec, sa tSlóvaic, a bhaile dúchais. Imríonn sé mar thosaí láir. Sna blianta 2007–2010 d'imir sé do Bolton Wanderers F.C.. D'fhill sé ar an tSlóvaic ina dhiaidh sin, ach d'imir sé d'fhoirne Ungáracha sa chuid is mó ó shin.
Jaroslaw Fojut
Is imreoir sacair polannach é Jaroslaw Fojut (aois 22). Imríonn sé faoi láthair le Śląsk Wrocław. D'imir sé cheana le Bolton Wanderers F.C..
Piobracas léana
Is planda é an piobracas léana.
Brendan McCahey
Is amhránaí popcheoil Éireannach é Brendan McCahey (rugadh ar an é) as Searcóg, Contae an Chabháin. Bhuaigh sé an tríú sraith de The Voice of Ireland sa bhliain 2014.
2014: The Voice of Ireland
Bhuaigh Brendan an tríú sraith The Voice of Ireland sa bhliain 2014. Bhí sé ar an bhfoireann Bressie.
Fíligineacht
Is éard is fíligineacht ann ná gaol idir grúpaí ainmhithe de réir a staire éabhlóidí, ionas go mbíonn na grúpaí ceangailte le chéile de réir cé chomh déanach a tharla a gcomhshinsearacht. Déantar an measúnú seo trí chomhairíonna díorthaithe a aithint, den chuid is mó. Léirítear patrún na ngaolta éabhlóideacha taobh istigh de ghrúpaí is idir grúpaí i bhfoirm léaráide géagaí (an crann éabhlóideach), ag taispeáint na línte ginealaigh. Tugtar fíligéinitic nó fíligéineolaíocht ar staidéar na fíligineachta.
Colm imirce
Is colm fadeireaballach atá imithe in éag é an colm imirce. Bhíodh sé in oirthear Mheiriceá Thuaidh in ealtaí de na milliúin éan. D'áitríodh sé foraoisí is neadaíodh i gcrainn. Dhéanadh sé imirce. Seilgeadh go héag iad sa bhfásach faoi 1894, agus fuair an ceann deireanach bás i zú Cincinnati i 1914.
Féach freisin
Falcóg mhór
Filleadh (geolaíocht)
Sa gheolaíocht, cor nó lúb i gcarraig shrathaithe de bharr fórsaí comhbhrúite nó domhantarraingthe. Féadfaidh a leithéid a bheith idir ceintiméadar amháin is go leor ciliméadar. Tugtar frithfhoirm ar fhilleadh suas, agus sionfhoirm ar fhilleadh síos.
Libreville
Is é Libreville príomhchathair na Gabúine agus an chathair is mó sa tír. Tá sé suite ar bhruach abhann na Komo, gar do Mhurascaill na Guine. Bunaíodh Libreville nuair a scaoileadh saor sclábhaithe ó long a ghabh Cabhlach na Fraince sa bhliain 1848. Tá an t-ainm bunaithe ar Freetown, baile mór eile san Afraic ina rinne sclábhaithe saortha a lonnú. Sa bhliain 2012 bhí cónaí ar 797,003 duine i Libreville.
Scott Jamieson
Is imreoir sacair é Scott Jamieson. Imríonn sé faoi láthair le Sydney F.C.. D'imir sé le Bolton Wanderers F.C. roimhe sin.
Spáinnéar feá
thumb|240px|Spáinnéar feá Spáinnéar beag gníomhach cairdiúil. Na guaillí 45 cm ar airde, na cluasa fada go híseal ar an gceann, an fionnadh fada, dubh nó órga/donn. An t-eireaball sciota gearr is é óg. Pór Meiriceánach a saothraíodh ón bpór Sasanach.
29 Meitheamh
Is é an 29 Meitheamh an 180ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 181ú lá i mbliain bhisigh. Tá 185 lá fágtha sa bhliain.
Charles Cioffi
Is aisteoir Meiriceánach é Charles Cioffi, a rugadh ar an 31 Deireadh Fómhair 1935. Bhí páirt aige i roinnt eipeasóidí The X-Files.
Tailís
Is planda í an tailís.
Maol
Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, bó bhán ag Fliodhas agus a fear céile Oilill ab ea Maol, a raibh cáil aici as ucht an ollmhéid bainne a thug sí gach lá ag aon chrú amháin chun 300 fear, agus a mná agus a bpáistí, a shásamh.
Frankenstein (scannán 1931)
Scannán uafáis Meiriceánach is ea Frankenstein a rinneadh sa bhliain 1931.
Tá an scannán bunaithe ar an leabhar 1818 Frankenstein le Mary Shelley. Sa bhliain 1935, bhí scannán leantach Bride of Frankenstein eisithe.
Luamhán
Meaisín simplí comhdhéanta de bhíoma nó slat docht socraithe ag inse seasta, nó buthal. Is réad docht é luamhán a bhfuil ar a chumas rothlú ar phointe air féin. Ar bhonn shuíomh an bhuthail, an ualaigh agus na hiarrachta, roinntear an luamhán i dtrí chineál. Tá sé ar cheann de na sé mheaisín shimplí a aithníonn eolaithe na hAthbheochana. Méadaíonn luamhán an fórsa ionchuir chun fórsa aschuir níos mó a sholáthar, agus deirtear go gcuireann sé sin ghiaráil ar fáil. Is é an cóimheas idir an fórsa aschuir agus an fórsa ionchuir buntáistíocht mheicniúm an luamháin.
Spáinnéar preabach
Spáinnéar meánach le fionnadh tiubh. Na cluasa níos giorra, is suite níos airde, ná sa spáinnéar feá. Dhá phór ann: an spáinneár preabach Sasanach atá bán is donn (nó dubh), agus an spáinnéar preabach Breatnach atá níos seanda, le cluasa níos giorra, bán is dearg/donn.
Úsáideann daoine an madra seo nuair atá siad ag fiach.
Cath Chnoc na nOs
Troideadh Cath Chnoc na nOs sa bhliain 1647, le linn Chogadh na hAon Déag mBliana, cuid de Chogaí na dTrí Ríocht, idir Arm an Chomhcheangail faoi cheannas Thiobóid Taaffe, 1ú Iarla Chairlinn agus arm na bParlaiminteoirí faoi cheannas Murchadh Ó Briain, 1ú Iarla Inse Uí Chuinn (Béarla: Murrough O’Brien). Chreach Murchadh Caiseal sa bhliain 1647 agus rinne sé léirscrios ar Chúige Mumhan, rud a tharraing 'Murchadh an Dóiteáin' air mar leasainm. Rug Murchadh bua mór ar arm Thiobóid Taaffe, an chéad Iarla Chairlinn, ag Cath Chnoc na nOs i Mí na Samhna 1647, bua a mhill Arm an Chomhcheangail i gCúige Mumhan.
Colmóir
deas|250px|thumb|Colmóir Iasc inite, tábhachtach sa trádáil, cosúil leis an trosc. Scaipthe go forleathan sa bhfarraige mheasartha ar na scairbheacha ilchríocha. Suas le 1 m ar fhad, an ceann is na gialla mór, na fiacla láidir. Dath liathghorm ar an droim, airgeadach bán faoina bhun. Itheann sé éisc is scuideanna den chuid is mó.
Cladhthach
Is planda í an chladhthach.
Boris Karloff
B'aisteoir Sasanach é William Henry Pratt (23 Samhain 1887 – 2 Feabhra 1969), nó Boris Karloff mar is fearr aithne air.
Uí Sheachnasaigh
Clann Ghaelach de Chineál Aodha na hEachtaí, d'Uí Fhiachrach Aidhne na gConnacht, is ea Uí Sheachnasaigh.
Guaire Aidhne mac Colmáin (bás 663), rí Chonnacht ba ea a sinsear. Glacadh an sloinne as Seachnasach mac Donnchadha, a mhair sa 10ú haois. Faightear an sloinne fós i gContae na Gaillimhe agus i gContae Luimnigh.
mion|150px|Armas Uí Sheachnasaigh
Stair
Bhíodh Uí Seachnasaigh lonnaithe, go dtí déanach sa 17ú haois, sa tuath Uí Fiachrach Aidne darbh ainm Cenél Áeda na hEchtge. Bhíodh ann ná paróistí An Bheitheach, Cill Mhic Duach agus Cill Tartan, agus codamma de Cill Bheaganta agus Cill Tómais.
Ba iad Uí Chathail, taoisigh ó dhúchas oirthear Chlann Aodha, a ngaoil is gaire. I measc clanna eile Uí Fhiachrach Aidhne, bhí Uí Eidhin, Uí Chléirigh agus Mhic Giolla Cheallaigh. Go dtí lár na 17ú haoise, glaodh fós ina tiarnaí Uí Fhiachrach Aidhne fís ar chlann Uí Eidhin, cé go raibh Uí Seachnasaigh níos cumhachtaí.
Sna 1690í, coigistíodh tailte Chaptaen Roger O'Shaughnessy de bharr na tacaíochta a thug sé dosna Seacaibítigh in éadan Liam d'Orange. Ghabh Sir Thomas Prendergast seilbh ar na tailte. Lean cogadh dlí go dtí lár na 18ú haoise idir Uí Sheachnasaigh agus clann Prendergast, ach sa deireadh, chaill Uí Seachnasaigh an cás losing the case.
Ní fios go cruinn cathain a tharla meath deiridh a sinsear, ach meastar go luath sna 1900í.
Caisleáin
mion|Caisleán [[Ard Mhaolabháin, dún Uí Sheachnasaigh ón 16ú haois]]
I measc chaisleáin Uí Sheachnasaigh, bhí a leanas: an Gort; An Feadán; Ard Mhaolabháin; An Baile Nua, Derryowen, ar theorainn Chontae an Chláir; Baile Mhaolfaidhg; agus ceann ar oileán i Loch Cútra. De réir liosta scrios sa bhliain 1574 ag an riarachán Sasanach, bhí Caisleán Islandmore (Túr Bhaile Uí Laoigh anois) i seilbh John O'Shaughnessy éigin.
Uí Sheachnasaigh shuntasacha
mion|150px
Raiditeiripe léis sheachtraigh
Teicníocht radaiteiripe sheachtraigh is ea raiditeiripe léis sheachtraigh (RTLS), atá bunaithe ar logánú léas cáithníní ar thaobh den othar. Suíonn nó luíonn an t-othar ar tholg agus dírítear foinse sheachtrach radaíochta ianúcháin ar chuid áirithe den cholainn. I gcodarsnacht le bracaiteiripe (radaiteiripe foinse séalaithe) agus radaiteiripe foinse neamhshéalaithe, ina bhfuil an fhoinse radaíochta taobh istigh den chorp, stiúrann raiditeiripe léis sheachtraigh an radaíocht ar an siad ón taobh amuigh den chorp. Úsáidtear X-ghathanna ortaovoltais ("dromchlach") chun ailse craiceann agus struchtúir dhromchlach a chóireáil.
An Afraic Thiar Theas
Críoch faoi riarachán na hAfraice Theas ó 1915 go 1990 ab ea An Afraic Thiar Theas (Afracáinis: Suidwes-Afrika; Südwestafrika; Zuidwest-Afrika). Is tír neamhspleách í ó 1990 i leith ar a dtugtar An Namaib. Bhí teorainn aici le hAngóla (coilíneacht de chuid na Portaingéile roimh 1975), leis an mBotsuáin (An Bheachuanlainn roimh 1966), leis an Afraic Theas, agus leis an tSaimbia (An Róidéis Thuaidh roimh 1964).
Idir 1884 agus 1915, ba choilíneacht de chuid na Gearmáine í, ach chuir Conradh na Náisiún faoi shainordú Aontas na hAfraice Theas tar éis gur cloíodh an Ghearmáin sa Chéad Chogadh Domhanda. Cé gur chuir na Náisiúin Aontaithe deireadh leis an sainordú i 1966, choinnigh an Afraic Theas smacht ar an gcríoch tar éis sin, cé go raibh sé mídhleathach faoin dlí idirnáisiúnta. Bhí an chríoch faoi riail dhíreach rialtas na hAfraice Theas ó 1915 go 1978, nuair a réitigh Comhdháil Bhunreachtúil Turnhalle an bealach i dtreo an neamhspleáchais. Le linn idirthréimhse ó 1978 go 1985, bhronn an Afraic Theas foirm féinrialach teoranta ar an Afraic Thiar Theas de réir a chéile, agus bunaíodh Rialtas Idirthréimhseach na hAontachta Náisiúnta i 1985 mar thoradh air sin.
Sa bhliain 1990, bhain an Afraic Thiar Theas neamhspleáchas iomlán amach mar Phoblacht na Namaibe, cé is moite de Bhá Walvis agus Oileáin na bPiongainí, a d'fhan faoi riail na hAfraice Theas go dtí 1994.
George Raft
B'aisteoir Meiriceánach é George Raft (26 Meán Fómhair, 1901 – 24 Samhain, 1980).
Éirí Amach na nÉireannach Óg
mion|clé|360x360px|Baile an Gharraí, 1848. foilsithe sa "Illustrated London News" (1848) Éirí amach mí-rathúil a bhí in Éirí Amach na nÉireannach Óg, nó Éirí Amach an Ghorta mar a ghlaoitear air uaireanta toisc gur tharla sé i rith an Ghorta Mhóir.
Bhí sé eagraithe ag an ngrúpa na hÉireannaigh Óga sa tsráidbhaile Baile an Gharraí, i gContae Thiobraid Árann ar an 29 Iúil, 1848.
Ar deireadh, theip ar na ceannaircí.
Fíneog
Artrapód beag le colainn ghearr, an ceann is an bolg cónasctha i gcolainn dhlúth. De ghnáth bíonn 4 phéire cos siúil uirthi. Bíonn péire starrfhiacla sa bhéal. Tá curtha síos ar thimpeall 30,000 speiceas, ina measc foirmeacha seadánacha is foirmeacha a mhaireann saor, cuid mhaith díobh ina lotnaidí do bharra tábhachtacha.
Finéal
Is planda débhliantúil nó ilbhliantúil scothghorm/donn le boladh láidir é finéal. Dúchasach do réigiún na Meánmhara. Fásann sé suas le 2.5 m ar airde. Na duilleoga cleiteach, roinnte in an-chuid teascán snáithíneach. Na bláthanna buí in umbail 8 cm ar leithead. An toradh ubhchruthach féitheach. Saothraíodh ón aimsir chlasaiceach é ar a laghad. Úsáidtear na duilleoga mar bhlaistiú. Tá foirmeacha saothraithe le bunanna gais na nduilleog ata, agus itear iad úr i sailéid, is bruite mar ghlasra.
Nunap Isua
thumb|
Cladhthach mhín
Is planda í an chladhthach mhín.
Gleann Scoithín
Tá Gleann Scoithín suite ar thaobh ó dheas de Thrá Lí, i mbarúntacht Triúcha an Aicme, Contae Chiarraí, trína ritheann sruthán Fionnghlaise. Deirtear go bhfaightear ann uaigh Scota, iníon Faró Éigipteach darb ainm Friel. De réir mhiotaseolaíocht na nGael, bean chéile Mhíl Espáine ba ea í agus go raibh seisear mac aici. Deirtear gur tháinig sí go hÉirinn sa bhliain 1700 BC, chun díoltas a bhaint as dúnmharú a fear céile. Maraíodh í féin i mbun catah in éadan na dTuath Dé Danann ar Shliabh Mis.
mion|200px|Íomhá
Ghlaoigh siad "Scoit" orthu féin, na lonnaitheoirí as Éireann a thóg a gcultúr Gaelach go hAlbain leo, ainmnithe as Scota de réir a miotaseolaíochta eitghineasaí. Dar le Céitinng, tá gaol ann idir Scota agus scoth, 'sé sin, bláth.
mion|200px|Léarscáil [[Suirbhéireacht Ordanáis Éireann|SOÉ, 1986, agus Gleann Scoithín marcáilte ann]]
1945
Tarluithe
mion|Fear a tháinig beo (murach slán) agus an campa géibhinn Buchenwald sa Ghearmáin saortha ag na [[Comhghuaillithe]] mion|2 Meán Fómhair 1945: géilleadh na Seapánach ar bord an USS Missouri
Bréifne Thoir
Bunús
Tá oirthear an Chabháin lonnaithe le 5,000 bliain anuas. Fine Uí Bhriúin, lonnaithe sa cheantar san 8ú haois AD, is ea an dream a bhfuil clann Uí Raghallaigh síolraithe uathu. Tugadh am éigin an t-ainm Muintir Mhaolmhórdha (Meán-Ghaeilge Muintir Maelmordha) orthu, ainmnithe as taoiseach acu a mhair sa 9ú haois. Níor tugadh an sloinne Ó Raghallaigh orthu go dtí go luath san 11ú haois.
Creidtear gur tháinig Muintir Maolmhórdha sa cheantar sa 10ú haois. Feictear iad sna hannála Éireann don chéad uair sa bhliain 1126, lonnaithe i gcríocha beaga thart timpeall Loch Ramhar darbh ainm Machaire Gaileanga, faoi choimirce Uí Ruairc. <!--
Kingdom of Breifne c. 1120–1256
Machaire Gailenga was annexed after the O'Reilly were defeated by the O'Rourkes and became a constituent clan within what was then known as the Kingdom of Bréifne and Conmaicne. King Tigernán Mór Ua Ruairc, who reigned from 1124-1172, was conquering eastward and it was under Tighernán Mór that the Kingdom of Breifne reached its greatest expanse, extending from Hill of Ward and Kells, County Meath to Drumcliff, County Sligo in the late 12th century. Tighernán Mór consolidated the eastern territories he had conquered through his marriage to Derbforgaill, daughter of the King of Meath.
There was great animosity between the subjugated O'Reillys and their O'Rourke overlords. Tighernán Mór went to war with King Diarmait Mac Murchada of Leinster in 1152 following Mac Murchada's abduction of Queen Derbforgaill, and his claim over land that was in Brefnian possession. Taking advantage of Breifne's preoccupation, chief Geofraidh O'Reilly launched an unsuccessful rebellion in 1154 and was banished from the kingdom following his defeat. In 1155 when Donnchad Ua Cerbaill king of Airgíalla was captured and imprisoned by Tighernán Mór, Geofraidh O'Reilly and his supporters ambushed the Brefnian guards and rescued Ua Cerbaill. O'Reilly was later captured and executed for this act of sedition.
Norman invasion
Tighernán Mór formed a coalition with the High King, Ruaidrí Ua Conchobair, which ousted Mac Murchada in 1166. Mac Murchada fled to England and sought help from Henry II to aid him in reconquering his kingdom. This prompted the Norman invasion of Ireland in 1169. With Norman aid Mac Murchada retook Leinster, and set Kells, Breifne's easternmost outpost, ablaze. In 1170 Breifne was invaded and in the following years the kingdom was carved up by the Normans. O'Rourke power was weakened whilst the O'Reilly submitted to Mac Murchada and his Norman allies during the conquest.
Shortly after Mac Murchada's death in May 1171, most of the native Irish kingdoms waged war on his successor, Richard de Clare or "Strongbow". However, the O'Reilly allied themselves with the Normans as a way of breaking free of the O'Rourke. The division between the two clans is most apparent during the Siege of Dublin, when the O'Rourke king is encamped outside the city with his Gaelic allies, and the O'Reilly king is inside aligned with Strongbow and his council.
During parley in 1172 at Trim, Tighernán Mór was betrayed and killed by Hugh de Lacy, Lord of Meath, throwing the O'Rourke dynasty into chaos. The instability and wars of succession between the various branches of the O'Rourke sept weakened their hold over the territory of Breifne even further. With the help of de Lacy, the O'Rourkes were driven back and expelled from O'Reilly land. Good relations between the O'Reilly and the Normans persisted until the early 13th century when they were soured by Hugh's two sons, Walter and William Gorm.
The influence of the Normans in eastern Breifne was considerable and by 1211 they had established castles in Belturbet and Kilmore. King John of England took possession of the Lordship of Meath from the de Lacy family following Hugh's death, but it was returned to Hugh's son Walter de Lacy in 1215. Walter, William Gorm, and their Anglo-Norman forces began expanding into Breifne in an attempt to increase their influence to western Ulster. By 1220 de Lacy had taken control of most of the O'Reilly territory, including the stony island at Lough Oughter, where William Gorm began construction of a castle. Cathal O'Connor, King of Connacht, wrote to Henry III in 1224 informing him that the de Lacy family had not only seized Breifne from the O'Rourkes, but the Earldom of Ulster as well. Seeing that Walter had clearly overstepped his boundaries, Henry III sent an English force led by William Marshal to Ireland to put down de Lacy. The O'Reillys assisted Marshal in his campaign against de Lacy and, following a short siege, retook the castle at Lough Oughter, which they finished in 1233.
During Marshal's punitive war in Ireland, chief Cathal O'Reilly, great-grandson of Geofraidh, exploited the power vacuum left by de Lacy to secure control of Breifne from his enemies. In 1226 he captured and demolished de Lacy's castle at Kilmore and raided into western Breifne, killing the O'Rourke king's son Aodh at Lough Allen. Cathal had set into motion the events which over the following 30 years would culminate in the dissolution of Breifne.
O'Reilly Rule 1230-1250
For his assistance in the campaign against de Lacy, Henry III issued a royal grant to the King of Connacht giving him overlordship of Breifne, a position which he delegated to his son Aedh. Naturally, this position was challenged by the O'Rourkes, who themselves were overlords of Breifne. Keen to usurp the power of the O'Rourkes, Aedh entered into an alliance with their most intractable enemy, the O'Reillys. The O'Rourkes now had the O'Reillys attacking from the east and Connacht attacking from the west.
Evidently alarmed by the prospect of a "lesser clan" rising up and seizing control of the kingdom, Domnhall O'Donnell, King of Tyrconnell, sailed south across Lough Erne and into Lough Oughter, where he destroyed Cathal O'Reilly's home, abducting his wife Cacht, and killing his favourite horse. Cathal survived and was able to put the traumatic event behind him, even agreeing a peace with Tyrconnell shortly afterwards.
With Connacht's help, the O'Reillys had usurped control of Breifne by the early 1230s. Cathal O'Reilly ruled as king from the east of the kingdom and Cúchonnacht O'Reilly, Connacht's foremost general and close ally of King Felim O'Conor, had militarily taken control of western Breifne and expelled the O'Rourke leaders. In 1233 William Gorm de Lacy, having received a royal pardon for his overseas service, attempted to retake Breifne with a large force of English and Anglo-Irish soldiers. He was decisively defeated by Cathal and Cúchonnacht at Moin Crandchain near the Meath border, and died from his wounds.
However, by 1239 and throughout the 1240s, the O'Reilly came into conflict with O'Conor. The king of Connacht was severely diminished and ruled only the area of modern-day County Roscommon, most of the province had fallen to de Burgh. The O'Reilly were now the most powerful players in the region and Cúchonnacht attempted to cement his dominance. Given his actions, Cúchonnacht was perhaps more powerful than Cathal at this point, despite the former holding no official office or title. The conflict between the two kingdoms came to a head when the battered O'Conor sept attempted to reassert the primacy it once had over Breifne.
In response to O'Conor's actions, the chiefs of the lesser clans of the area such as those at Moylurg and Muintir Eolais, traditionally vassals of the O'Conors and the O'Rourkes, were removed and replaced with puppet leaders by Cúchonnacht. He effectively ruled by decree and garnered a reputation as a tyrant. One such instance that provoked outrage across the province was an unscrupulous deal in 1242 in which Cúchonnacht supported the claim of Tadhg O'Conor, a rival claimant to Felim, on the condition that he, as king of Connacht, renounce all claims to Breifne. By the Autumn of 1242, when it had become apparent that Tadhg had garnered little support for his claim and was no longer of any use to Cúchonnacht, he was seized and imprisoned. In the spring of 1243, Cúchonnacht ordered the young prince to be blinded and castrated. This drove Felim to throw more support behind the O'Rourkes and their claim to Breifne.
Secession of East Breifne
The 1240s saw widespread conflict between the native Irish and the Normans, who were at this stage engaged in near constant war. De Burgh's advance forced Felim O'Conor to flee to Tyrconnell in 1249. There he met with King Brian Ua Néill of Tyrone and the deposed Conchobar O'Rourke of Breifne, and they formed a coalition against the Normans and their allies. While the O'Reilly joined Maurice FitzGerald, Justiciar of Ireland in his abortive march into Ulster, Ua Néill marched south and restored Felim O'Conor to his throne in Connacht.
From 1250 onwards western Breifne was wrested back from Cúchonnacht. In 1255 Breifne was raided three times by Ua Néill, and was invaded from the west by O'Conor and O'Rourke. Connacht declared Conchobar O'Rourke as King of Breifne, and gave Conchobar O'Reilly, Cathal's discontented son, the lesser position of Taoiseach. Cúchonnacht and his forces had been pushed out of the west. In 1256 Walter de Burgh raided into Connacht to devastate the country and relieve pressure on the O'Reillys who further north had ventured into western Breifne to retake control of the territory.
The two armies were meant to rendezvous at Lough Allen but the O'Reillys came under heavy attack and were forced to retreat. They were pursued northwards to Magh Slécht, where the Battle of Magh Slecht ensued. The O'Reilly and the O'Rourke suffered heavy losses, both Cúchonnacht and Cathal were slain in the battle, as were 14 other O'Reilly nobles. Connacht and the O'Rourke emerged victorious and O'Reilly power was shattered.
East Breifne 1256-1607
With the exception of a failed invasion by Aodh O'Conor in 1261, the early years of East Breifne were relatively uneventful. In contrast to the tumultuous decades of Cathal and Cúchonnacht, the kingdom exerted very little influence outside of its own borders. Following two combined attacks on his residence by the McKiernans of Teallach Dúnchadha and the MacGaurans of Teallach Eochaid in the late 13th century, King Ferghal moved eastwards to Tullymongan Hill, where he built a castle. This remained the residence of the O'Reilly king until the 17th century.
14th Century
Under his successor, Giolla Iosa Ruaidh, a town grew around the site and came to be known as "an Cabhán", in reference to its topography as a hollow area between many drumlins. He also founded the Franciscan friary where he retired to around the year 1327. The eldest of his 13 sons, Maelseachleann, died in 1328 and was listed as king in his obituary. Giolla Iosa Ruaidh remained in retirement and his second son Risdeard assumed kingship. Decades of succession stability followed, when Risdeard died his brother Cu Chonnacht became king. Cu Chonnacht retired in 1365 and passed the title to his brother Pilib.
Upon his accession, Pilib confronted the Bishop of Kilmore Riocard O'Reilly, his brother Maelseachleann's son. Complaints had been made to the archbishop about Riocard's behavior, which included harsh treatment of clergy and a relationship with his first cousin. Pilib took matters into his own hands and seized the bishop's lands and revenue. Although the archbishop was against Pilib's intrusions, he was far removed in Armagh and powerless to stop them.
Pilib was briefly overthrown in 1369 and imprisoned at Cloughoughter castle by his nephew Maghnus, with the support of the Clan Muircheartaigh and the McKiernans. The Maguires, who Pilib was allied with through marriage, along with the MacMahons, sailed south on the Erne and freed him. Maghnus and his plotters were then imprisoned in that same castle.
14th century East Breifne also saw the arrival of prominent Anglo-Norman families such as Lynch and Fitzsimons, as well as the Hiberno-Scottish mercenary clan MacCabe, who became gallowglass warriors for the Maguires, MacMahons and O'Reillys. The Fitzsimons were an English merchant family that settled in County Meath. Following a dispute with his family, one Richard FitzSimon journeyed to the Gaelic territory to seek the patronage of King Tomas Mór, who granted him lands in return for his services as a Secretan, a role that primarily consisted of letter writing due to FitzSimon's literary proficiency.
Tomas Mór provided refuge and support to rivals of King Tiernan Mór O’Rourke of West Breifne in the late 1370s and 1380s, prompting O’Rourke to invade East Breifne in 1390. Curiously, the Clan Muircheartaigh, who had been expelled from Breifne twenty years earlier through a combined offensive by both Tadhg na gCoar O'Rourke of West Breifne and Pilib O’Reilly of East Breifne, decided to fight alongside the O’Reillys against the O’Rourkes. Tiernan Mor raided deep into East Breifne but was defeated when his forces became bogged down and surrounded in early 1391, forcing him to surrender. On his way to Drumlane to submit to Tomas Mór, the Clan Muircheartaigh attempted to assassinate Tiernan Mór, possibly in an unsuccessful attempt to curry favour with the O’Reillys and return from exile.
Spáinnéar Shéarlais
mion|220px|Spáinnéar Shéarlais Pór madra a forbraíodh sa Bhreatain, an-choitianta le linn réimeas an Rí Séarlas II. Beag fuinniúil le cosa gearra, cluasa fada ar crochadh, súile móra cruinne chun tosaigh. Bhíodh a aghaidh fada is a bhlaosc maol, ach faoin 19ú céad bhí an aghaidh maol le smig ghéar. Sna 1920idí chrom na tógálaithe ar an mbunchruth a chur ar ais, agus anois tugtar spáinnéar ridiriúil Shéarlais ar an toradh.
Bréifne Thoir
14th Century
Seoan O’Reilly was made king in 1392. In the Autumn of 1394 Richard II of England arrived in Ireland with a force of 8,000 at the behest of the Anglo-Irish lords in and around the Pale, who were in danger of being overrun by the Irish clans of Leinster. The invasion proved to be one of Richard II's few successes and many Irish chieftains submitted to the English king. A future king of East Breifne, Sean's brother Giolla Iosa, met with Richard and promised to remain a faithful subject and refrain from attacking England's other subjects in Ireland. King Seoan himself did not submit to the English king but made a separate agreement with Roger Mortimer, Earl of March and Ulster, to improve relations.