cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Angèle
Saol Pearsanta
Rugadh Angèle van Laeken ar an 3 Nollaig 1995, in Uccle, i réigiún na Bruiséile. Is amhránaí é a hathair darbh ainm Marka agus is aisteoir í a máthair. Is rapálaí é a deartháir, Roméo Elvis.
Spreag a hathair í an pianó a sheinm, rud a spreag a gairm ceoil.
Ó 2017 go 2019, chuaigh sí amach leis an damhsóir agus cóiréagrafaí Francach Léo Walk.
I mí Lúnasa 2020, d'fhógair Angèle ar Instagram go raibh sí ag dul amach leis an aisteoir Francach Marie Papillon. Scar siad an bhliain dar gcionn. Roimhe sin, foilsíodh pictiúir díobh ag nuachtán táblóideach na Fraince Public i 2019, agus ansin pléadh iad ar an gclár cainte Touche pas à mon poste !, gan chead uaithi agus ag scaipeadh an scéil faoina gnéasacht. Ina clár faisnéise ar Netflix i 2021, dheimhnigh sí a déghnéasacht. Níos déanaí, i mí na Bealtaine 2023, dúirt sí go raibh sí panghnéasach.
Camchuairteanna
mion|Angèle ar stáitse sa Fhrainc i 2022 D'oscail sí ar son Dua Lipa ar a camchuairt Future Nostalgia Tour (2022).
Ialtóg Geoffroy
Is ainmhí í an ialtóg Geoffroy. Mamach atá ann.
August Ferdinand Möbius
Matamaiticeoir a rugadh i Schulpforta na Gearmáine ab ea August Ferdinand Möbius (17 Samhain 1790 – 26 Meán Fómhair 1868). Rinne sé taighde ar gheoiméadracht anailíseach, toipeolaíocht is réalteolaíocht theoiriciúil. D'fhionn sé stiall Möbius is líonra Möbius, atá tábhachtach sa gheoiméadracht theilgeach. Thug sé comhordanáidí baralárnacha isteach sa gheoiméadracht.
Crómaitin
deas|300px|thumb|Crómaitin An coimpléasc a dhéanann cuingriú an ábhair ghéinitigh (an DNA) le cuid mhaith próitéiní taobh istigh de núicléas na cille. Ról aici ag cabhrú i ndlúthú an DNA chun go n-oiriúnóidh sé sin isteach sa núicléas, agus ag rialú feidhmeanna na ngéinte. Glacann an crómaitin ruaim, agus mar sin is féidir a dhéanamh feiceálach faoin micreascóp le linn próiseas na cilldeighilte. Bíonn sé eagraithe ina choirp scartha (na crómasóim). Tugtar heitreacrómaitiní ar na codanna de gach crómasóm a ruaimnítear an-dorcha, agus eocrómaitiní ar na codanna nach ruaimnítear ach go héadrom.
Leathré
Is é is leathré ann ná an t-am a thógann sé meath radaighníomhach a theacht ar adamh as gach beirt de núiclíd áirithe.
Tagann an meath ar an núiclíd go heaspónantúil. Taispeánann an tábla ar dheis an dóigh a dtéann an núiclíd i laghad i dtéarmaí leathré.
Nuair atá meath easpónantúil i gceist, is féidir a thaispeáint go bhfuil an leathré t_{1/2} ag cloí leis an gcoibhneas seo: ina gciallaíonn
De réir an choibhnis seo leanas, tá baint ag an leathré leis an meán-saolré τ:
Stiall Möbius
Sa toipeolaíocht, dromchla le taobh amháin agus líne leanúnach amháin á thimpeallú. August Möbius a d'fhionn an coincheap. Smaoinigh ar dhronuilleog fhada chaol, ABCD, agus ceangail A le B is C le D. Is sorcóir an toradh, le dhá dhromchla. Má thógtar dronuilleog chomhionann, ABCD, agus má cheanglaítear A le C is B le D, anois nuair a thosaítear ag pointe ar bith ar an dromchla, is féidir líne leanúnach amháin a tharraingt ar an dromchla chun filleadh ar an mbunphointe. Is stiall Möbius í seo.
Morris Ankrum
B'aisteoir Meiriceánach é Morris Ankrum (28 Lúnasa 1896 – 2 Meán Fómhair 1964). Aisteoir cineálach a bhí ann agus a lán páirteanna mar dhaoine údarásacha déanta aige—eolaithe, oifigí míleata agus a leithéidí. D'oibrigh sé ar an raidió, i scannáin agus ar an teilifís. Bhí sé ag imirt ról mar bhreitheamh sa tsraith úd Perry Mason nuair a fuair sé bás.
Cat Geoffroy
Is ainmhí é an cat Geoffroy. Mamach atá ann.
Eolas mac Biobhsaigh
Taoiseach Chonmhaicne den 10ú haois ba ea Eolas mac Biobhsaigh (beo AD 900). Biobhsach mac Cromáin Óig ba ea a athair. Deirtear gurbh é an chéad lán-taoiseach Chonmhaicne Réin, i ndeisceart Liatroma agus cuid den Longfort. Tháinig a mac Maolmhuire i gcomharbacht air. Muintir Eolais is ea a shliochtaigh.
Beatha
Bhí mealladh na ndaoine ann mar cheannaire, agus rinneadh taoiseach dá chlann de, agus níos deireanaí d'éirigh sé mar chéad lán-taoiseach Chonmhaicne Réin c. AD 900.
Bhí sé pósta agus bhí triúr mac aige: Is dóigh gur gharmhac leis ba ea Ódhrán Ua hEolais, scríobhaí mór le rá ag Cluain Mhic Nóis.
De réir na nginealach le O'Hart, bhí dlúthghaol ann idir Eolas agus sinsir Uí Chuinn agus Uí Farrell as an Longfort, agus Uí Maoilmhiaigh as Liatroim.
Níl bás Eolais taifeadta sna hannála, ach is dócha gur éag sé am éigin idir na blianta 920 agus 960.
Oidhreacht
Is í Muintir Eolais an tuath is mó le rá de chríocha Chonmhaicne sna barúntachtaí an lae inniu, Liatroim agus Maothail, agus iad i gceannas iontu idir na 11ú agus 17ú haoiseanna. Is iad a leanas príomhchlanna mhuintir Eolais: Mhic Raghnaill, Uí Mhaoilmhiaigh, Mhic Sheanlaoich agus Mhic Garry.
Caomhnaítear a ainm i logainmneacha amhail is an baile fearainn, Coraidh Eolais in aice le Cora Droma Rúisc. Sa ceantar sléibhe iargúlta Binn Chuilceach-Sliabh an Iarainn, tá Loch olagatrófach Mhuintir Eolais ar an teorainn idir [[Contae an Chabháin] an Cabhán] agus Liatroim.
Eochaidh mac Connla
Rí na nUladh den Dál nAraidi ba ea Eochaidh mac Connla (Sean-Ghaeilge Eochaid mac Condlai) (bás 553)  Rí Dhál Araidi ba ea a athair,  Connla mac Caolbhadha, agus Ard-Rí agus Rí na nUlad, Caolbhadh mac Croinn Dhá Dhraoi a sheanathair. Ba bhall é de rítheaghlach an Dáil Araidi darbh ainm Uí Chóelbad, bunaithe i Magh Line, taobh ó thoir de bhaile Aontroma.
Eolas mac Biobhsaigh
Ómós
Tá banna ceoil mór le rá ann as Liatroim agus an Longfort, a ghlac an t-ainm Ceolus (ceol-eolas) i mí Eanáir January 31st, 1990. Bíonn ceol baile as lámhscríbhinní áitiúla beagnach dhá chéad bliain d'aois á sheinm acu.
Eochaidh mac Connla
Bhí an Dál Fiatach i gceannas san Ulaid ó dheireadh na 5ú haoise, agus ba é Eochaidh an chéad rí Ulad dá chlann ó aimsir a sheanathar. De réir na ríliostaí sa Leabhar Laighneach, tháinig sé i gcomharbacht ar a uncail Fíachna Lonn mac Cóelbad mar rí an Dáil Araidi; agus ar Chaireall mac Muireadaigh Muindhearg den Dál Fiatach mar rí na nUlad. Bhí sé i réim ó 532 go 553.
Eolas mac Biobhsaigh
Sloinne
Mhol O'Donovan go bhfuil an sloinne Ó hEolais le fáil fós mar "Olus" nó "Olis". Sa bhliain 1566, feictear dhá shampla mar "Oelase" agus "Olase" sna Fiant do chúige Laighean. is léir áfach nach bhfeiceann an sloinne ach go hannamh.
Eochaidh mac Connla
B'fhéidir é gur rí an Dáil Araidi é a mhac Baotán Caoch, a bhí féin athair rí na nUlad, Fiachna mac Baotáin (bás 626).
De réir na hannála, sinsear chlann Uí Eachach ba ea Eochaidh. Ní fhaightear ámh fianaise a thugann tacaíocht don tuairim seo sa ghinealaigh i Rawlinson 502. Is dócha go bhfuil an dreama úd síolraithe ó dheartháir Chaolbhadha (sheanathair Eochach), ar a glaodh Eochu.
Ga adamhach
Is toise éifeachtach adaimh é an ga adamhach. I miotal, leath an fhaid idir dhá núicléas sa solad: tugtar an ga miotalach air seo freisin. I neamh-mhiotal, leath an fhaid is lú idir núicléis dhá adamh chomhionanna neamhnasctha.
Margaret Rutherford
Ba bhan-aisteoir Sasanach í Dame Margaret Taylor Rutherford (11 Bealtaine 1892 – 22 Bealtaine 1972).
George "Gabby" Hayes
B'aisteoir Meiriceánach é George Francis "Gabby" Hayes (7 Bealtaine 1885 – 9 Feabhra 1969).
Cromán (anatamaíocht)
deas|250px|thumb|Cromán San anatamaíocht, an réigiún seachtrach cruinn den leis uachtarach a chlúdaíonn alt an chromáin idir ceann an fhéimir is an peilbheas, an pointe altaithe idir an ghéag íochtarach is an stoc. Bíonn sé an-láidir an-chobhsaí, ach a ghluaiseacht teorannaithe. Tá imlíne an stoic ag leibhéal an chromáin suntasach mar thomhas in oiriúnú éadaí.
Robert F. Furchgott
Cógaseolaí a rugadh i Charleston, Carolina Theas ab ea Robert F. Furchgott (1916-2009). Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1998 lena chomhghleacaithe Louis Ignarro is Ferid Murad as a gcúnamh i léiriú feidhm ocsaíd nítrigine mar chomharthamhóilin sa chóras cairdifeadánach.
Taoide mheasctha
Timthriall taoideach idirmheánach idir taoide laethúil is taoide leathlaethúil. De ghnáth léiríonn dhá lag trá is lán mara amháin, nó dhá lán mara is lag trá amháin, gach lá gealaí, ach ní hionann airdí dóibh. Coitianta mórthimpeall imchuach an Aigéin Chiúin.
Robert F. Furchgott
Bhí an léargas seo tábhachtach i bhforbairt teiripí do ghalair croí, agus saothrú an druga Viagra.
Pointéir fadfhionnaidh Gearmánach
thumb|240px|Pointéir fadfhionnaidh Gearmánach Is madadh clóis é pointéir fadfhionnaidh Gearmánach.
Tubaiste núicléach Fukushima
Tharla Tubaiste núicléach Fukushima, an tubaiste núicléach is measa riamh ar domhan (ó thaobh na sceite radaíochta) do na himoibreoirí Daiichi i Fukushima, in oirthuaisceart oileán Honshu na Seapáine ar an 12 Márta 2011. Is príomhchathair Mhaoracht Fukushima, sa tSeapáin, é Fukushima. clé|mion|fuarú cúpla lá níos déanaí
Modal fiartha
Tomhas ar fhriotaíocht ábhair do bheith casta. Úsáidtear an tsiombail G dó, agus in aonaid pascal (Pa) a thomhaistear é. Is ionann é is an modal doichte nó an modal toirsiúin. Ciallaíonn luach ard G gur deacair an t-ábhar a chasadh. Sainmhínítear é mar an strus fiartha, roinnte ar an straidhn fiartha, agus níl sé oiriúnach ach i gcás na solad. Is é luach G cruach ná 800.0 × 10 9 Pa.
Tubaiste núicléach Fukushima
Tōhoku
Ní dóigh go ndearna an crith talún sin ró-dhochar do na himoibreoirí, ach lean an súnámaíé agus milleadh an-chuid de chórais rialaithe na n-imoibreoirí.
Na himoibreoirí
Sé imoibreoir a bhí i gceist: milleadh ceathrar cinn go hiomlán agus an dá cheann eile go holc. I lár thubaiste na dtuilte, cailleadh smacht de réir a chéile ar na himoibreoirí agus na humair fuaraithe don bhreosla ídithe sa stáisiún núicléach.
Tharla pléascanna sna humair seo agus i gcuid de na himoibreoirí, agus scaoileadh ábhair radaighníomhacha san aer. Leáigh cuid de na croíleacáin a chuir go mór le déine is troime an sceite. mion|clé|DOE NNSA, Fukushima, 17 Márta
Iarmhairtí
clé|mion|úsáid na talún, íomhá imeacht ama, 1980idí-2016Aslonnaíodh an pobal uile i bhfoisceacht 20-30km in 2011, agus fógraíodh fairsinge 20km timpeall uirthi sin mar theirceantar amach is amach.
Iontas na n-iontas, níl an damáiste fadtéarmach do shláinte na n-ainmhithe sa cheantar ró-dhona, is cosúil. Tá an zón eisiaimh beo le fiadhúlra anois (in 2023). Tá iontas ar eolaithe nach bhfuil an t-éilliú radaighníomhach ró-ard.
Ionsaí ar stáisiún traenach i Kramatorsk (2022)
Maraíodh 52 ar a laghad agus gortaíodh 90 ar 8 Aibreán 2022 de bharr ionsaí roicéad de chuid na Rúise ar thraein i Kramatorsk, le linn ionradh na Rúise ar an Úcráin. Bhí cúigear páiste i measc na marbh.
mion|clé|Maraíodh 52 ar a laghad ːI ngrianghraif a chuir údaráis na hÚcráine ar fáil bhí daoine le feiceáil sínte amach ar an talamh agus bagáiste agus smionagar timpeall orthu.
Dúirt cuideachta iarnróid an Stáit ag an am gur scaoileadh 2 roicéad le traein in aice le stáisiún traenach Kramatorsk in Oirthear Úcráin. Bhí 4,000 sibhialtach sa stáisiún ag an am, daoine ag iarraidh teitheadh siar ón gcogaíocht, mná agus páistí agus seandaoine den chuid is mó. Ní raibh oiread is saighdiúir amháin de chuid Úcráin ar láthair an ionsaithe.
mion|clé|Ionsaí roicéad de chuid na Rúise
Dúirt ceannasaí pholasaí gnóthaí Eachtracha an AE, Josep Borrell gur “ionsaí gan idirdhealú” a bhí ann ar thug an Rúis faoi chun bealaí éalaithe a iamh ar dhaoine a raibh orthu teitheadh ón bhforéigean.
George Sanders
B'aisteoir Briotanach é George Henry Sanders (3 Iúil 1906 – 25 Aibreán 1972).
Cromán móna
Seabhac a fhaightear ar fud an tSeandomhain. An cholainn donn, an ceann níos mílíthí, an t-eireaball liath. Áitríonn sé riasca (talamh féaraigh san Astraláise, uaireanta). Itheann sé froig is ainmhithe beaga eile, agus neadaíonn i measc na ngiolcach.
1378
Breitheanna
Gan dáta ar eolas –
Baotán mac Cairill
Rí Dhál Fiatach agus Rí na nUladh ba ea Baotán mac Cairill (Sean-Ghaeilge Báetán mac Cairill) (bás 581), ón mbliain c. 572 go dtí a bhás. Cairell mac Muiredaig Muinderg (bás 532) ba ea a athair, agus Deamán mac Cairill (bás 572) a dheartháir, iar ríthe Ulad an bheirt acu. De réir roinnt foinsí, Ard-Rí hÉireann ba ea é fosta.
Rinne Baotán iarracht a fhlaitheas a chur i gcion ar an Dál Riada dán Albain, agus ar Oileán Mhanainn. Thug annálaithe meánaoiseacha na nUlad an teideal rí Érenn ocus Alban air. Luann siad dán anois caillte ina ghlacann sé cáin ó Mhumhain, óna Connachta, ón Eilean Sgitheanach agus ó Oileán Mhanainn. Is amhlaidh go ndéanann seo áibhéil faoina chumhacht, agus go gcuireann sé in iúl céard ba ard-rí é le linn ré na hannálaithe, seachas ré Bhaotáin.
Rinn Seimhne, ar Oileán Mhic Aodha gar de Latharna, a bhí an áit ar chuir Baotán iachall an rí Dhál Riada ómós a thabhairt dó,  b'fhéidir sa bhliain 574 nó go luath in 575. Meastar gurbh Aodhán mac Gabhráin an rí atá i gceist ann. Deir foinsí Ultaigh fosta gur bhailigh Baotán cáin ó Albain.
Is féidir cumhacht Bhaotáin a mheas trí ghníomhartha a naimhde, Aodh mac Ainmhuireach Uí Néill an Tuaiscirt agus Aodhán mac Gabhráin Dhál Riada. Sa bhliain 575, ag Droim Ceat, bhuail an bheirt acu le chéile agus rinneadh conradh eatarthu, socraithe ag Colm Cille, chun dul i ngleic le Baotán agus é ag iarraidh tionchar Dhál Fhiatach a leathnú thar lear.
I nAnnála Uladh, insítear go ndeachaigh na hUlaid ar turas chuig Oileán Mhanainn sa bhliain 577 agus arís sa bhliain 578, inar dhearbhaigh Baotán a fhlaitheas ar an oileán. Sa bhliain 582, i ndiaidh a bháis, insítear sna hannála gur ghlac Aodhán mac Gabhráin an Oileán.
Theip ar Bhaotán ina mhianta, ach tháinig ríthe Ulad ina dhiaidh a raibh de dhúil acu concais agus conartha thar lear, amhail is Fiachna mac Baotáin Dhál Araí sna 620idí agus Congal Caoch sna 630idí.
Seanscéal agus rómáns
Molann Don Carleton go bhfuil gaol ó thaobh bhunús de idir an rí Bagdemagus, a fheictear i rómáns Artúrach ar an mór-roinn, agus Baotán mac Cairill. Deir sé fosta gur cur síos vvv ar feachtas in éadan Bhaotáin i ndeisceart na Breataine Bige é tóir na dtorc le fáil sa scéal Culhwch ac Olwen de chuid an Mabinogion.
Gabhar angóra
deas|250px|thumb|Gabhar angóra Cineál gabhar baile a tháinig ón Tuirc ar dtús (is seanainm ar Ankara é Angóra). Póraítear i Meiriceá Thuaidh, an Afraic Theas is an Astraláise é le haghaidh na holann, gruaig síoda a dtugtar móihéar uirthi.
James Wong (stiúrthóir scannáin)
Is stiúrthóir scannáin agus teilifíse, léiritheoir scannáin agus teilifíse, agus scríbhneoir scripte é James Wong (Sínis: 黃毅瑜). Rugadh é ar an 20 Aibreán 1959 i Hong Cong, an tSín. Is cruthaitheoir sraith theilifíse Space: Above and Beyond é lena comhpháirtí scríbhinne go rialta, Glen Morgan, a raibh siad ag obair le chéile ar son eipeasóidí The X-Files a scríobh.
Luathshaol
Rugadh é i Hong Kong, ach bhog sé lena mhuintir go dtí San Diego in aois 10. Bhuail sé Glen Morgan ag El Cajon Valley High School.
Anna Lee
Ba bhan-aisteoir Meiriceánach a rugadh i mBreatain í Anna Lee (2 Eanáir 1913 – 14 Bealtaine 2004).
Gabhdán (fiseolaíocht)
San fhiseolaíocht, láthair ar leith é an gabhdán atá taobh istigh den chillscannán de ghnáth, atá oiriúnaithe chun néaratharchuradóirí is hormóin a nascadh agus idirghabháil a dhéanamh maidir lena n-iarmhairtí sa chill. Déanann siad idirghabháil le hiarmhairtí ábhar coimhthíoch eile (drugaí ina measc) ar an gcolainn freisin. Tugtar láithreacha nasctha orthu freisin. Mar thoradh ar an nascadh, gníomhachtaítear fachtóirí idirmheánacha a spreagann an fhreagairt cheallach.
Glen Morgan
Is stiúrthóir scannáin agus teilifíse, léiritheoir scannáin, léiritheoir teilifíse, agus scríbhneoir scripte é Glen Morgan. Is cruthaitheoir an tsraith theilifíse Space: Above and Beyond é lena chomhpháirtí scríbhinne rialta, James Wong, a raibh siad ag obair le chéile ar son eipeasóidí The X-Files a scríobh.
Luathshaol
Rugadh é i Syracuse, Nua-Eabhrac, ach bhog sé lena mhuintir go dtí San Diego in aois 14. Bhuail sé le James Wong in El Cajon Valley High School.
Sebastian Shaw (aisteoir)
B'aisteoir Sasanach é Sebastian Lewis Shaw (29 Bealtaine 1905 – 23 Nollaig 1994).
Pointéir gearrfhionnaidh Gearmánach
thumb|240px|Pointéir gearrfhionnaidh Gearmánach Is madadh clóis é pointéir gearrfhionnaidh Gearmánach.
Crómanas
deas|250px|thumb|Crómanas An chomhpháirt d'fhíschomhartha a chinneann fordhath is sáithiú an datha atáirgthe. Uaireanta giorraítear chuig ‘cróma’ é.
Gabhdán (planda)
I bplanda bláthanna, an chuid sin de bharr gais a mbíonn codanna an bhlátha ceangailte leis. De ghnáth bíonn sé dronnach. Is féidir go n-atfaidh nó go leathnóidh sé chun na cairpéil a chlúdú, agus is tábhachtach a ról i gcruthú an toraidh.
Seán Tadhg Ó Gairbhí
Is iriseoir, údar agus eagarthóir é Seán Tadhg Ó Gairbhí. Tá sé ina eagarthóir ar an suíomh nuachta Tuairisc.ie ó bunaíodh in 2014 é.
Cúlra
Tógadh Ó Gairbhí i Rath Chaola i gContae Luimnigh. D'fhreastail sé ar Choláiste na hOllscoile, Gaillimh (Ollscoil na hÉireann, Gaillimh) agus bhí sé gníomhach sa Chumann Drámaíochta agus sa Chumann Craice san ollscoil sin. D'oibrigh sé mar iriseoir leis an nuachtán Foinse, agus ceapadh ina eagarthóir ar an nuachtán sin é. Measadh gurbh é an t-eagarthóir nuachtáin ab óige in Éirinn ag an am é.
Tuairisc.ie
D'éirigh leis an iarratas a chuir Tuairisc Bheo Teoranta, comhlacht Uí Ghairbhí, faoi bhráid Fhoras na Gaeilge le conradh a fháil seirbhís nuachta ar líne a chur ar fáil in 2014. Tá Ó Gairbhí ina eagarthóir ar an suíomh ó seoladh é ar an 9 Deireadh Fómhair 2014. Scríobhann sé ailt tuairimíochta agus nuachta don suíomh ó am go chéile freisin.
Súil eile
Scríobh Ó Gairbhí leabhar faoi stair an stáisiúin Gaeilge TG4, Súil Eile a d'fhoilsigh Cois Life in 2017. Ainmníodh an leabhar do Ghradam Uí Shúilleabháin ag Gradaim Liteartha an Oireachtais in 2018.
Saol pearsanta
Tá Ó Gairbhí pósta agus tá dhá pháiste aige. Tá sé ina chónaí lena chlann i mBearna i nGaeltacht na Gaillimhe.
Liosta Feisirí Pharlaimint na hEorpa (2014–19)
Is liosta é seo de Feisirí Pharlaimint na hEorpa ó 2014 go 2019:
An Bheilg
Sander Loones – ó 14 Deireadh Fómhair 2014 Anneleen Van Bossuyt – ó 8 Eanáir 2015
Feargna mac Aonghasa Iobhdaigh
Rí na nUladh den Dál Fiatach ba ea Feargna mac Aonghasa Iobhdaigh (Sean-Ghaeilge Fergnae mac Óengusso Ibdaig ) (bás 557). Nia Mhuireadaigh Mhuindheirg mhic Fhorga (bás 489) ba ea é, agus garmhac Fhorga mhic Dhalláin, iar-ríthe uile.
Tháinig sé i gcoróin mar rí Dhál Fiatach sa bhliain 532. Tháinig sé i gcomharbacht ar Eochaidh mac Connla den Dál nAraidi mar rí Ulad sa bhliain 552, agus bhí sé i réim go dtí 556.
Maraíodh é i gCath Druim Cleithe (Cill Chléithe, Contae an Dúin) ag a Cill ceathrar, Deamán mac Cairill (bás 572), tacaithe ag Uí Echach nÁrda, géag eile den Dál Fiatach. Mar thoradh an chatha seo, caitheadh a mhuintir Uí Ibdaig amach as an ríogacht.
Nepenthes alata
Ascaid trópaiceach is ea Nepenthes alata ( Laidin: ''alatus' "sciathánach") eindéimeach do na hOileáin Fhilipíneacha. Cosúil le gach ascaid eile, is planda feoiliteach í agus úsáideann sí a neachtar chun feithidí a mhealladh isteach sa chrúsca (nó sa phitséar), áit ina mbíonn siad díleáite. Tá sí thar a bheith polamorfach, agus bíonn a tacsanomaíocht fós faoi réir athbhreithnithe.
Cur síos
clé|mion|Ar fhoraois imeallach, thart ar 360 troigh, ag Pueblo de Panay, Panay, [[Na hOileáin Fhilipíneacha]] Is féidir le N. alataarhrú go mór a dhéanamh i gcló agus i moirfeolaíocht. Is éard is a foirmle bhláthach na ✶ K4 A4 + 4 + 1 * G0 i gcomhair bláthanna staimíneacha (b'fhéidir nach mbeidh an staimín i láthair) agus ✶ K4 A0 G (4) le haghaidh bláthanna pistileacha.
CONCACAF Gold Cup
Is comórtas sacair é an CONCACAF Gold Cup (Corn Óir CONCACAF; Copa de Oro de la CONCACAF) ar a dtugtar CONCACAF Championship freisin).
Reáchtáladh an chéad chomórtas i 1991. Roimh 1991, ba é an CONCACAF Championship an chéad chomórtas eagraithe d'fhoirne náisiúnta sa réigiún. Cuireadh deireadh leis an CONCACAF Championship i 1989.
Tá foirne ó Mheiriceá Láir, Meiriceá Thuaidh agus an Mhuir Chairib i an CONCACAF Gold Cup. Is í foireann peile náisiúnta Mheicsiceo an fhoireann is rathúla sa chomórtas, le 7 teideal.
Feidhmíocht de réir náisiúin
* Tugadh cuireadh do na foirne i “gcló iodálach” chuig an gcomórtas, agus ní ball de CONCACAF iad..
Shehbaz Sharif
Is Príomh-Aire tofa na Pacastáine é Mian Muhammad Shahbaz Sharif (Puinseáibis agus Urdúis: میاں محمد ہہباز شریف,) ó toghadh é ar an 11 Aibreán 2022. Is é an t-uachtarán reatha de Léig Mhoslamach na Pacastáine-N. Roimhe seo, bhí sé ina Phríomh-Aire ar an Phuinseáb trí huaire ina ghairm bheatha pholaitiúil, rud a fhágann gurb é an Príomh-Aire is faide ag an bPuinseab é.
Crómatachas
deas|250px|thumb|Crómatachas Airí ceoil a bhaineann feidhm as nótaí, idirchéimeanna is cordaí taobh amuigh den phríomhghléas. Tugtar nóta crómatach nó leatonach ar nóta nach bhfuil sa scála diatonach. Ba réamhtheachtaire é beart i dtreo foirceann an chrómatachais ag Wagner, mar shampla, sa 19ú céad, agus ar thréigean na tonúlachta i gceol Schoenberg is cumadóirí eile sa 20ú céad.
Brendan Kennelly
File agus ollamh as Contae Chiarraí ba ea Brendan Kennelly (17 Aibreán 1936 – 17 Deireadh Fómhair 2021).
Saol
Rugadh Kennelly i mBéal Átha Longfoirt i gCiarraí i 1936 agus gur fhoghlaim sé ón traidisiún láidir filíochta a bhí sa bhaile agus i gCiarraí Thuaidh trí chéile. Bhí teach tábhairne i lár an bhaile ag athair Kennelly agus gur “as na bailéid a chloiseadh sé ann” a d’fhás filíocht Kennelly.
Scoláire
clé|mion|Arts Building, [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|TCD]] Chaith Kennelly na blianta 1961-2016 mar scoláire sinsearach i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath. Ollamh le Nua-Litríocht i Scoil an Bhéarla a bhí ann. Fear so-ranna cuideachtúil ab ea é a roinneadh a chuid eolais leis an bpobal i gcló agus ar na meáin chraolta.
D'fhill Kennelly ar a bhaile dúcháis, Béal Átha Longfoirt, in Oireacht Uí Chonchúir sa bhliain 2016. Tháinig galar Alzheimer air agus cailleadh é inné in ionad altranais i Lios Tuathail, Co Chiarraí, mar a raibh cónaí air le dhá bhliain.
Saothar
Tá bailiúchán saothar ollmhór fágtha ag Kennelly. Foilíodh os cionn 30 cnuasach filíochta leis i gcaitheamh na mblianta agus bronnadh an draoi gradam air.
Tá filíocht Kennelly lán le mionsonraí agus le huigeacht na beatha, a cuid neamhréitigh agus a tráthanna ceiliúrtha, lena n-áirítear taithí thráthúil na peile agus na polaitíochta. Sna drámaí agus sna dánta a ndeachaigh an domhan clasaiceach i ngleic leo, bhí sé mar aidhm ag Kennelly saolta inmheánacha na bpearsana ón miotaseolaíocht agus ón stair a cheistiú agus a gcéasadh a cheangal le braistint an chaillteanais a mhair go dtí an chuimhne agus an taithí chomhaimseartha. Rinne sé ceiliúradh freisin ar ghreann na diabhlaíochta sa chaidreamh collaí agus sa ghnéasúlacht le carachtair mar Maloney in ‘Up and At It’.
Ba chumadóir bailéad a bhí ann chomh maith, a d’agair seancheird na bailéadaíochta agus a chuir léi lena bhuanna fileata ar leith.
Gaeilge
D'aistrigh Kennelly dánta as Gaeilge, mar shampla "A Drinking Cup" (1970) agus "Mary" (1987). Foilsíodh cnúsach níos déanaí, "Love of Ireland: Poems from the Irish" (1989).
Ionchúiseamh Donald Trump in Georgia
Ar 14 Lúnasa 2023, bhí iaruachtarán na Stát Aontaithe, Donald Trump, cúisithe ag ardghiúiré in Georgia in iarracht a dhéanamh toradh thoghchán uachtaránachta na tíre in 2020 a chur ar ceal. Tugtar The State of Georgia v. Donald J. Trump, et al ar an gcás.
Cúlra
Chaill Trump an Toghchán Uachtaránachta 2020 le breis is seacht milliún vóta. Ach sheas sé leis an scéal gur aige a bhí an bua, Spreag an bhréag mhór seo daoine chun ruathar a thabhairt faoin gCaipeatól na Stát Aontaithe i mí Eanáir 2021.
Roimhe sin, ar 19/20 Samhain 2020, bhí sé deimhnithe ag torthaí ó athchomhaireamh a déanadh in Georgia go raibh an bua ag Joe Biden. Ach fós bhí lucht tacaíochta Trump den bharúil go raibh roinnt de na vótaí a caitheadh, neamhbhaillí. Mhaígh an tUasal Trump féin, gan aon fhianaise mar chrann taca, mura gcomhaireadh ach na vótaí a bhí dleathach, gur aigesan a bhí toghchán na hUachtaránachta. 'Is léir' a dúirt sé ag an am 'go bhfuil caimiléireacht ar bun leis an toghchán seo agus iarracht á déanamh é a ghoid uaim'.
Imeachtaí
Ar 11 Iúil 2023, cuireadh Ard-ghiúré faoi mhion i Georgia sna Stáit Aontaithe an tseachtain seo leis an bhfianaise in aghaidh an Iar-Uachtaráin Trump a mheas.
Tá ardghiúiré i stát Georgia tar éis Donald Trump a dhíotáil i gcúiseanna coiriúla a bhaineann le comhrá teileafóin a bhí aige leis an oifigeach toghchánaíochta is sinsearaí sa stát sin ar an 2 Eanáir 2021. Sa chomhrá sin, d'iarr Trump ar Brad Raffensperger tuilleadh vótaí a aimsiú ar a shon le dúil toradh an toghcháin in Georgia a athrú. Bhí Donald Trump fós ina uachtarán ag an am ach thug Brad Raffensperger an t-eiteachas dó.
Chomh maith le Trump, tá ocht nduine dhéag eile le cúiseamh in os cionn dhá scór cion coiriúil san iomlán. Tá iarcheann foirne Donald Trump sa Teach Bán, Mark Meadows, agus na dlíodóirí Rudy Giuliani agus John Eastman ina measc. Tá siad ar fad le cúiseamh i gcambheartaíocht, cúis a chuirtear den chuid is mó i leith daoine a bhfuil baint acu le coireacht eagraithe. Má bhíonn Trump ciontaithe féin in Georgia, ní féidir leis maithiúnas a thabhairt dó féin a luaithe agus a bheidh sé tofa mar Uachtarán in 2024 mar níl Ionchúiseamh Feidearálach ata ann. [[Íomhá:Subverting Justice - How the Former President and His Allies Pressured DOJ to Overturn the 2020 Election.pdf|clé|mion| Senate Committee on the Judiciary, 2021-10-07 ]] Is í an t-ionchúisitheoir dúiche i gcathair Atlanta, Fani Willis, a d'fhógair na cúiseanna atá curtha i leith an iar-Uachtaráin. Dhearbhaigh Fani Willis go bhfuil sé i gceist na naoi gcúisí dhéag a chur ar a dtriail in éindí. Is féidir téarma príosúin suas le fiche bliain a ghearradh ar dhaoine a chiontaítear i gcambheartaíocht.
Polaitíocht
Cháin Trump an cinneadh é a dhíotáil agus mhaígh sé gur cinneadh claonta a bhí ann. "Cén fáth nár díotáladh mé dhá bhliain go leith ó shin?" arsa sé. Is cosúil faoi láthair gurb é a bheas ina iarrthóir ag an bPáirtí Poblachtach sa chéad toghchán uachtaránachta eile in 2024. Mhaígh an tUasal Trump gur iarracht a bhí sa chinneadh a fheachtas toghchánaíochta a chur ó mhaith.
Tá na pobal a thacaíonn le Trump dall ar na cúiseanna agus na cásanna seo ar fad. Níl tada sa dlí a chuirfeadh cosc air bheith ina Uachtarán agus é ciontaithe i gcoir.
Gabhlóg thiúnta
Gléas ceoil shimplí, barra miotail i bhfoirm gabhlóige. Cheap an trumpadóir Sasanach John Shore (c 1662-1752) í i 1711. Buailtear í len í a chur ag athshonadh ag a nóta ar leith féin, agus cuirtear an lárphointe i dteagmháil le dromchla adhmadach, mar shampla, rud a dhéanann nóta saor ó armónaigh is féidir a aireachtáil ar fud seomra mhóir. Úsáidtear í chun gur féidir le hamhránaithe is seinnteoirí a n-airde a oiriúnú i leith airde na gabhlóige tiúnta.
Óglaigh na hÉireann (1913-1919)
Eagraíocht mhíleata ab ea Óglaigh na hÉireann, bunaithe sa bhliain 1913 ag náisiúnaithe Éireannacha.
Cúlra
Nuair a d'fhógair Rialtas impiriúil na Breataine go dtabharfaí Rialtas Dúchais d'Éirinn sa bhliain 1912, d'eagraigh na hAontachtóirí feachtas láidir ina choinne le cabhair ón bPáirtí Coimeádach. Tugadh airm agus armlón i dtír i Latharna agus bhagair Óglaigh Uladh cogadh fuilteach dá leanfaí ar aghaidh leis an Rialtas Dúchais.
1913
Nuair a chonaic náisiúnaithe na hÉireann an bhagairt seo, cuireadh Óglaigh na hÉireann ar bun.
11-25 Samhain 1913, tharla bunú Óglaigh na hÉireann. Tar éis cruinnithe in Óstán Wynn ar Shráid na Mainistreach, BÁC, seoladh gluaiseacht Óglaigh na hÉireann ag cruinniú poiblí sa Rotunda. clé|mion|436x436px|Asgard, ar muir in aice le Baile Átha Cliath.
Tabhairt i dtír na ngunnaí i mBinn Éadair
Níos déanaí, thosaigh Óglaigh na hÉireann ag earcú agus ag druileáil agus níorbh fhada go raibh na scórtha míle ball acu.
Modhnú
Sa bhfisic, tugtar modhnú ar chur i bhfeidhm athruithe rialta ar chúlra éigin, léas cáithníní nó radaíocht de ghnáth, go minic chun eolas a iompar trí mheán an léis. Úsáidtear comhartha tarchurtha chun léas leictreon taobh istigh de theilifíseán a mhodhnú chun an pictiúr a atáirgeadh. Tá criostail is leachtanna ann ar féidir a úsáid, agus réimsí leictreacha i bhfeidhm orthu, chun léis solais a mhodhnú.
Óglaigh na hÉireann (1913-1919)
Cogadh
mion|[[Seán Mac Réamainn (John Redmond), 1917]] Nuair a bhris an chéad chogadh domhand a, amach d'fhógair ceannaire na Náisiúnaithe Parlaiminteacha, Seán Mac Réamainn, go mbeadh na hÓglaigh sásta troid in aghaidh na Gearmáine, 'ar son saoirse na náisiún beag'. Lean formhór na mball a chomhairle ach bhí dream eile ann, faoi cheannas Eoin Mhic Néill agus Phádraig Mhic Phiarais a d'fhógair nach dtroidfidís ach ar son na hÉireann. Tugadh na hÓglaigh Náisiúnta orthu siúd a lean Redmond, agus Óglaigh na hÉireann ar an gcuid eile.
1916
Ghlac Braithreachas Phoblacht na hÉireann, grúpa réabhlóideach rúnda, ceannas chucu féin go héifeachtúil ar Óglaigh na hÉireann. Bhain siad úsáid astu chun dul i mbun éirí amach a phleanáil agus a stiúradh i 1916. Bhí na hÓglaigh seo páirteach in Éirí Amach na Cásca, 1916, agus throid siad i gCogadh na Saoirse.
1919
De réir a chéile, tar éis fhógairt na Poblachta sa bhliain 1919, tugadh "Arm Poblachtánach na hÉireann" (Irish Republican Army as Béarla, nó an tIRA) orthu chomh maith. I ndiaidh bhunú an tSaorstáit, mhair an tIRA mar arm mídhlíthiúil. De réir mar a ghlac cuid den IRA leis an stát Éireannach, agus iad ag dul le polaitíocht shíochánta, tháinig scoilt i ndiaidh scoilte ar an IRA, agus drong nua ag teacht ar an saol le leanúint leis an gcath, go háirithe in aghaidh chríochdheighilt na hÉireann.
Téarmaíocht
Inniu, tugann arm an Stáit "Óglaigh na hÉireann" air féin, ach baineann an tIRA úsáid as chomh maith, ag tagairt dó féin, go háirithe ina chuid preasráiteas agus cáipéisí polasaí eile.
Fiachra Caoch
Bhí géag Uí Chaolbhada, aitheanta in am trátha mar Dál nAraidi in Tuaiscirt, i gceannas sa tuath, Eilne.
Tafann (glór)
mion|madra ag tafann An glór a dhéanann gadhar, go mór mór sa tseilg, is ea tafann.
Fernão de Magalhães
Taiscéalaí Portaingéalach ab ea Fernão de Magalhães (Béarla: Ferdinand Magellan, Spáinnis: Fernando de Magallanes, 1480 – 27 Aibreán, 1521), a thug turasanna taiscéalaíochta i seirbhís na Spáinne.
Kentucky Derby
Is rás capall é an Kentucky Derby do chapaill folaíochta trí bliana d'aois a reáchtáiltear gach bliain ag an Churchill Downs i Louisville, Kentucky ar an gcéad Satharn i mí na Bealtaine. Tá an rás 1.25 míle ar fhad.
Fernão de Magalhães
Is é Ferdinand Magellan an chéad Eorpach a sheol trasna an Aigéin Chiúin. Ach níor éirigh leis an turas ar ais go dtí an Spáinn a dhéanamh mar gur maraíodh é sna hOileáin Fhilipíneacha sa bhliain 1521. Ach ba mhór an t-éacht a rinne Magellan; chruthaigh sé go bhféadfaí an Áise a bhaint amach ach seoladh siar ón Eoraip.
Kentucky Derby
Ag filleadh abhaile go Kentucky, d'eagraigh Clark Club Jockey Louisville chun airgead a bhailiú chun áiseanna rásaíochta ardchaighdeáin a thógáil díreach taobh amuigh den chathair. Go luath, tugtar Churchill Downs ar an mbóthar, a ainmníodh le haghaidh John agus Henry Churchill, a chuir an talamh ar fáil don rás-rás. Go hiondúil, corpraíodh an rás-rás mar Churchill Downs i 1937.
Fernão de Magalhães
Na Chéad Turasanna a Thug Sé
Léirigh Magellan an-spéis sa taiscéalaíocht agus é ina fhear óg. Is iomaí turas a thug sé ar chósta na hAfraice agus ar an Áise. clé|mion|Albufeira, Algarve|alt=|177x177pxChuaigh Magalhães ar a chéad turas farraige sa bhliain 1505, nuair a bhí sé cúig bliana fichead d'aois. An uair sin, bhí sé ar dhuine acu siúd a bhí le Francisco de Almeida a insealbhú mar leasrí Portaingéalach. B'ansin a tháinig Magalhães i ndeabhaidh lainne an chéad uair, nó fuair siad rompu taoiseach a bhí tar éis cáin a íoc le Vasco da Gama trí bliana roimhe sin, agus é ag diúltú Almeida faoin gcáin anois. Ansin, d'ionsaigh lucht leanúna Almeida é, agus ghabh siad Kilwa i dTansáin an lae inniu. clé|mion|266x266px|Fernão de Magalhães, Ponte da Barca Sa bhliain 1506, chuaigh Magalhães go dtí na hIndiacha Thoir, agus é ag glacadh páirte sna turasanna taiscéalaíochta go dtí Oileáin na Spíosraí.
I bhFeabhra 1509, throid sé i gcath farraige Diu, a chuir deireadh le tionchar na Tuirce Otamánaí sa chearn sin den domhan.
Ó mheas
Bronnadh dintiúirí an chaiptín ar Mhagalhães sa bhliain 1510.
Chrysomya albiceps
Speiceas de chuid na fine Calliphoridae (na carrchuileacha) is ea Chrysomya albiceps. Tá sé an-tábhachtach i gcúrsaí leighis agus sláintíochta, bainteach le miasáis san Afraic agus i Meiriceá, cé go n-imríonn sé ról níos suntasaí mar chreachadóir larbhaí dipteireacha.
Fernão de Magalhães
Ó mheas
Chaill sé an coimisiún, áfach, sa bhliain a bhí chugainn, nuair a thug sé turas soir ar a long gan chead a fháil ó na húdaráis chuí roimhe sin. B'éigean dó filleadh go dtí an Phortaingéil sa bhliain 1512.
Sa bhliain 1513, cuireadh Magalhães go dtí Maracó, áit ar throid sé i gCath Azamor. B'ansin a goineadh go tromchúiseach sa ghlúin é. Ina dhiaidh sin, chuaigh sé ar saoire gan chead a iarraidh ar Almeida, agus milleánaíodh é faoi thradáil neamhdhlíthiúil leis na Moslamaigh. Mar sin, bhain Almeida a dhea-shúil de. Ní raibh i gcuid mhór de na líomhaintí ach gnáthaithiseoireacht nach ndeachaigh chun na cúirte riamh, ach mar sin féin, ní raibh cara fágtha ag Magalhães i gcúirt an rí nua, Manuel a hAon.
Mar sin, chuaigh Magalhães i muinín rí na Spáinne ar lorg oibre mar chaptaen farraige.
Timpeall an domhain, beagnach
mion|277x277px Bhí Magellan i gceannas ar an chéad turas rathúil timpeall an domhain. Chreid Magellan dá seolfadh sé siar ón Eoraip go rachadh sé timpeall an domhain chomh fada leis an Áise. Roimhe sin, sa bhliain 1492, sheol Críostóir Colambas siar agus é ag súil go sroichfeadh sé an Áise.
Sa bhliain 1519 thug rí na Spáinne, Séarlas V, airgead do Magellan chun seoladh siar ón Eoraip go dtí an Áise. Fuair Magellan 5 long le haghaidh an turais. Chuir Magellan tús leis an turas in Sevilla na Spáinne, ag crochadh a chuid seolta ar an 20 Meán Fómhair 1519. Bhí timpeall 270 fear ar bord na long. clé|mion|177x177px|cros Magellan i gcathair Cebu Sheol Magellan agus a chriú a fhad le cósta na Brasaíle ar dtús agus ansin siar ó dheas feadh chósta Mheiriceá Theas. Rug stoirmeacha ar longa Magellan agus iad ag déanamh a mbealaigh a fhad le deisceart Mheiriceá Theas. Scriosadh ceann amháin de na longa sa drochaimsir. clé|mion|177x177px Faoi dheireadh, d’éirigh le Magellan agus a chriú seoladh trí chaolas i ndeisceart Mheiriceá Theas agus isteach i bhfarraige shocair ar an taobh thall. An tAigéan Ciúin a thug siad ar an bhfarraige ar an taobh thall. Caolas Magellan a thugtar sa lá atá inniu ann ar an gcaolas trínar sheol siad.
Níor éirigh leis, áfach, an turas sin a chríochnú, nó maraíodh i gCath Mactan in Oileán Cebu é, ceann de na hOileáin Fhilipíneacha. Cath ab ea é a tharraing sé anuas air féin, nuair a chuir sé ladar i gcúrsaí polaitíochta na mbundúchasach i Cebu.
Faoi dheireadh, níor éirigh ach le long amháin an turas ar ais go dtí an Spáinn a dhéanamh. 270 fear a sheol ó Sevilla sa bhliain 1519 ach níor tháinig ar ais trí bliana ina dhiaidh sin ach timpeall fiche duine. Is é criú Magellan an chéad dream a sheol timpeall an domhain.
Crómatafór
deas|250px|thumb|Crómatafór Is éard is crómatafór ann ná cill, nó struchtúr taobh istigh de chill, a iompraíonn lí. I gcuid mhaith ainmhithe, is crómatafóir cealla a chuimsíonn gráinníní lí. Is féidir leis an ainmhí a dhath a athrú trí na gráinníní seo a scaipeadh nó a chrapadh.
Cnoc a' Bhláir
Is stáisiún suite i gComhairle Shiorrachd Lannraig a Tuath é Cnoc a' Bhláir.
Modhnú aimplitiúide
Slí inar féidir comhartha a ionchódú ar thonn iompair trí aimplitiúid na toinne sin a athrú de réir méid leanúnach an chomhartha. Seo a bhíonn i gceist i raidió AM. Ní féidir an comhartha closmhinicíochta a ionchódú chomh cruinn dílis le modhnú aimplitiúide agus le modhnú minicíochta.
Gertrude Lawrence
Ba bhan-aisteoir, damhsóir agus amhránaí Sasanach í Gertrude Alice Dagmar Klasen (4 Iúil 1898 – 6 Meán Fómhair 1952).
Jack Haley
B'aisteoir, damhsóir agus amhránaí Meiriceánach é John Joseph Haley Jr. (10 Lúnasa, 1897 – 6 Meitheamh, 1979).
Concórdia
Cathair i stát Santa Catarina sa Bhrasaíl is ea Concórdia. Bhunaigh coilínithe ón Stát Rio Grande do Sul í; ba de shliocht na hIodáile agus na Gearmáine iad, a chuaigh ar imirce chun na Brasaíle sa 19ú haois. Tá sí suite 480 km siar ó Fhlorianópolis. Is é an daonra ná 75,167 (sa bhliain 2020) i limistéar 799.88 km².
Doire Fhuath-Mhuc
Is stáisiún suite i gComhairle Cathair Ghlaschú é Doire Fhuath-Mhuc.
Concórdia
Freastalaíonn Aerfort Olavo Cecco Rigon ar an gcathair.
Sa bhardas seo tá an pháirc Parque Estadual Fritz Plaumann, a cruthaíodh sa bhliain 2003.
Trasfhreagróir
Toisiotutka
Éamon de Valera
Triodaí saoirse agus polaiteoir ab ea Éamon de Valera (14 Deireadh Fómhair 1882 i Nua-Eabhrac - 29 Lúnasa 1975) a bhí ina Thaoiseach agus ina Uachtarán ar Éirinn. Faoin ainm George de Valero a rugadh é. Baisteadh 'Edward de Valera' air, agus ansin Éamon roimh 1901. B'iad na leasainmneacha a bhí air ná "Dev" agus "The Chief".
Bhí De Valera ar dhuine de na polaiteoirí ba mhó cumhachta in Éirinn san fhichiú haois. Bhí sé ar dhuine de cheannairí Éirí Amach 1916 agus throid sé in éadan an Chonartha le linn an Chogaidh Chathartha. Bhunaigh sé Fianna Fáil agus bhí sé ina Thaoiseach trí huaire. Bhí sé 76 bliain d'aois nuair a toghadh ina Uachtarán é in 1959 agus rinne sé dhá théarma san oifig, go dtí an bhliain 1973.
Tús a shaoil
Saolaíodh de Valera i gCathair Nua-Eabhrac, Stáit Aontaithe Mheiriceá sa bhliain 1882. B'iad a thuismitheoirí an mháthair Éireannach Cáit Coll ón gCnoc Mór i gContae Luimnigh (ainm iomlán: Catherine Coll de Valera Wheelwright), agus an t-athair Spáinneach Juan Vivion de Valera. An t-aon eolas atá againn faoina athair, is ó de Valera féin a fuair muid é.
Dúirt sé gur dealbhóir Spáinneach ab ea Juan Vivion a tháinig go dtí na Stáit Aontaithe agus a casadh ar a mháthair Kate ansin. Phós siad sa bhliain 1881, ach cailleadh Juan Vivion ceithre bliana ina dhiaidh sin. Níor éirigh le Tim Pat Coogan, a scríobh beathaisnéis chuimsitheach faoi de Valera, an t-eolas seo a dhearbhú sna foinsí oifigiúla, nó níl a leithéid de phósadh cláraithe iontu. Mar sin, creideann acadúlaigh áirithe go bhfuil seans ann gur leanbh tabhartha a bhí in Eamon agus gur chum sé féin an scéal faoi Juan Vivion de Valera leis an náire seo a choinneáil ceilte.
De cheal eolais, ní féidir an teoiric seo a dhearbhú ná a shéanadh, ach is eol dúinn, ar fad, gur tógadh de Valera i gceantar bocht sa chathair mhór ar dtús, agus is dócha go raibh dea-chuimhní éigin aige ón tréimhse seo nó ar a athair, ar a laghad d'ainmnigh sé a chéad mhac féin, Vivion de Valera, as a athair. Nuair a fuair Juan Vivion bás, thug a uncail Ned é go hÉirinn, agus chuaigh de Valera chun cónaí ag a sheanmháthair Elizabeth Coll (máthair Cháit), ar fheirm i mBrú Rí, Contae Luimnigh.
Bhí saol réasúnta compórdach ag an leaid óg ansin. Bhí sé ag obair ar an bhfeirm, ag freastail ar an scoil náisiúnta i mBrú Rí, ag éisteacht le scéalta seandaoine an tsráidbhaile, agus ag imirt rugbaí. Bhí an scoil ag éirí go maith leis, agus an mhatamaitic ag taitneamh leis thar na hábhair eile.
Fuair sé a chuid meánscolaíochta ag na Bráithre Críostaí san Ráth i gContae Chorcaí. Bronnadh scoláireacht air a cheadaigh dó aghaidh a thabhairt ar Choláiste na Carraige Duibhe i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1898. Rinne sé dianstaidéar ar an matamaitic, agus rinneadh ollamh le matamaitic de i gColáiste Charraig an Tobair i gContae Thiobraid Árann sa bhliain 1903.
Bhain sé amach a chéim sa mhatamaitic ó Ollscoil Ríoga na hÉireann (Ollscoil na hÉireann inniu) sa bhliain 1905. Chuaigh sé ag obair i gColáiste Belvedere. Ghlac sé post nua sa bhliain 1906 i gColáiste Oiliúna Múinteoirí Carysfort sa Charraig Dhubh. Fuair sé ansin post páirtaimseartha i gColáiste Mhá Nuad mar léachtóir sa mhatamaitic.
Conradh na Gaeilge
Bhí athbheochan Ghaelach ar siúl sa tír ag an am seo, i mBaile Átha Cliath ach go háirithe, agus de Valera sáite san obair seo chomh maith le duine. Chaith sé a sheal féin ina Ghaeilgeor, agus chuaigh sé i gConradh na Gaeilge, eagraíocht nua a bhí bunaithe ag Dubhghlas de hÍde agus Eoin Mac Néill le sracadh nua a chur sa tseanteanga.
Thosaigh de Valera ag freastal ar cheachtanna Ghaeilge sa chathair. An múinteoir a bhí aige ná Sinéad Ní Fhlannagáin, Gaeilgeoir ó Bhaile Brigín, agus í ceithre bliana níos sine ná de Valera. Thit siad i ngrá, agus chuaigh brat pósta orthu ar an 8 Eanáir, 1910 i séipéal ag Cé Arainn sa chathair. Ar an 25 Samhain 1913, chuaigh de Valera sna hÓglaigh. Bhí dúchas an cheannaire ann, agus rinneadh captaen de tar éis tamaill. San am sin, bhí na hÓglaigh faoi smacht Bhráithreachas na Poblachta (IRB), agus lean de Valera ar aghaidh san eagraíocht seo freisin. thumb|Ráiteas, sínithe ag De Valera, i leith na Gaeilge, san irisleabhar 'Éire' Bliainiris Ghaedheal, leathanach 9, 1940.|alt=|clé
Éirí Amach na Cásca
Bhí na hÓglaigh agus Arm na Saoránach ag pleanáil éirí amach in Éirinn le tamall maith anuas, agus tháinig deis mhaith nuair a bhí an Chéad Chogadh Domhanda ar siúl. Thosaigh Éirí Amach na Cásca nuair a léigh Pádraig Mac Piarais Forógra na Poblachta amach ar Shráid Sackville (Sráid Uí Chonaill inniu) ar an 24 Aibreán sa bhliain 1916.
Bhí de Valera agus an Tríú Cathlán, a bhí faoina cheannas, lonnaithe i Muileann Uí Bheoláin, ar Sráid na Canála Móire sa chathair. Bhí siad ábalta an áit a choimeád go dtí deireadh na seachtaine, ach tá tuairimí difriúla faoi pháirt de Valera i rith an Éirí Amach. Níl aon dabht gur ceannaire láidir cliste a bhí ann agus é ábalta pleananna a dhéanamh agus cinneadh a ghlacadh. Dúirt daoine eile, áfach, gur theip na néaróga air, ionas go raibh sé ag rith timpeall ag tabhairt orduithe aisteacha nó ag déanamh dearmaid d'eolas tábhachtach.
Cé gur gabhadh i ndeireadh an Éirí Amach é, níor cuireadh chun báis é, mar a tharla do na príomhcheannairí i bPríosún Cill Mhaighneann. Glactar leis go coitianta go mbeadh an bás i ndán dó go cinnte, ach go bé gur saoránach Meiriceánach a bhí ann nach bhféadfaí a mharú mar sin gan trioblóidí dioplómaitiúla a fháil leis na Stáit Aontaithe. Bhí an Chéad Chogadh Domhanda díreach ar siúl, agus na Sasanaigh ag iarraidh na Meiriceánaigh a bhréagadh isteach go fóill. Mar sin, níor theastaigh trioblóid ar bith uathu leo siúd. clé|mion|20 Márta 1918 Cibé scéal é, d'fhan de Valera faoi ghlas i bpríosún eile seachas Chill Mhaighneann, agus na húdaráis ag iarraidh ceist na saoránachta a réiteach. Nuair a tháinig freagairt láidir ón phobal tar éis na mbásuithe eile, cuireadh stad leis na básuithe go tobann.
Chaith sé bliain fosta faoi ghlas i Sasana, agus ansin scaoileadh saor ina laoch é i mí Meitheamh, 1917.
Sinn Féin agus an Chéad Dáil
Bhí tacaíocht Shinn Féin ag fás go géar gasta díreach tar éis an Éirí Amach. Ar dtús, bhí cosmhuintir na hÉireann in aghaidh na ceannairce, ach nuair a cuireadh chun báis é, d'athraigh an port acu. Thosaigh siad ag dearcadh ar cheannairí an Éirí Amach mar laochra, agus bhí de Valera in ann buntáiste a ghlacadh air sin, ó bhí sé ar an gceannaire ab airde céim a tháinig slán as na básuithe.
Sa bhliain 1917, d'fhéach rialtas na Breataine an coinscríobh a chur i bhfeidhm ar Éirinn. Tharraing sé sin míghnaoi ar an rialtas.
Toghadh de Valera mar Fheisire Parlaiminte Shinn Féin ar son Oirthear an Chláir ar 10 Iúil 1917. Atoghadh de Valera mar ionadaí parlaiminte ar son an Chláir  sna hOlltoghcháin ina dhiaidh sin  go dtí gur toghadh mar Uachtarán é in 1959.
Chuaigh sé i gceannas ar Shinn Féin mar Uachtarán. D'éirigh go gleoite le Sinn Féin san olltoghchán sa bhliain 1918, nó bhain siad amach 73 cinn de na suíocháin Éireannacha, 104 cinn ar fad, agus 73 % den vóta. Ní dheachaigh aon duine de na Feisirí go dtí an Westminster, áfach. Ina ionad sin, tháinig siad le chéile i mBaile Átha Cliath, áit ar bhunaigh siad a bparlaimint féin, Dáil Éireann.
Ní raibh aon mhoill ar rialtas na Breataine a fhógairt gur pharlaimint neamhdhlíthiúil ab ea an Dáil. Ansin, chuaigh Seán T. Ó Ceallaigh go Páras ar lorg aitheantas idirnáisiúnta d'Éirinn. Theip ar an iarracht seo, áfach, agus dá dheasca sin, chaithfeadh de Valera féin dul go Stáit Aontaithe Mheiriceá le haitheantas, cabhair airgid agus tacaíocht a iarraidh don Phoblacht nua. D'fhan sé sa tír sin ó Mheitheamh sa bhliain 1919 go dtí Mí na Nollag sa bhliain 1920, nuair a bhí Cogadh na Saoirse á chur in Éirinn. B'é Mícheál Ó Coileáin a bhí i gceannas sa bhaile agus de Valera as láthair, nó bhí an Coileánach ina Aire Airgeadais ag an am.
Conradh Angla-Éireannach
I mí Lúnasa 1921, d'athraigh de Valera bunreacht na Dála chun oifig nua a chruthú dó fhéin - Uachtaránacht na Poblachta. Nuair a tháinig deireadh leis na cathanna ar an 11 Iúil 1921 le sos cogaidh, cuireadh toscaireacht go Londain le dul i gcomhchainteanna leis na Sasanaigh. Cé gurbh é de Valera a bhí i gceannas ar an bPoblacht thar aon rud eile, ní raibh sé ar an toscaireacht. clé|thumb|De Valera, 1922|alt=Chuaigh cúigear fear eile go Sasana ina ionad. D'áitigh de Valera gur cheart dó fanacht in Éirinn le haire a thabhairt don tír ar feadh na tréimhse deacra seo. Cuirtear ina leith freisin, áfach, go raibh a fhios aige nach raibh ach drochsheans ag na hÉireannaigh neamhspleáchas iomlán a bhaint amach dá dtír, agus gurbh fhearr leis gan an fhreagracht pholaitiúil a ghlacadh air as aon droch-chonradh síochána. Síníodh an Conradh Angla-Éireannach ar an 6 Nollaig 1921, ach ní raibh de Valera sásta leis ar chor ar bith. Níor thug sé aitheantas don Chonradh, ós rud é gur fhág sé srianta le neamhspleáchas na hÉireann, ar nós Calafoirt an Chonartha, an chríochdheighilt, agus an mhóid dílseachta don Rí a chaithfeadh na Teachtaí Dála a thabhairt. clé|mion|1932Bhí díospóireacht bhinbeach ar an Dáil faoin gConradh, agus sa deireadh, chuaigh ceist an Chonartha ar vóta ar an 7 Eanáir 1922. Chaill de Valera agus na frith-Chonraitheoirí an vóta, nó ní bhfuair siad ach 57 vóta in aghaidh 64 cinn a fuair an Conradh. Shiúil de Valera agus lucht a thacaíochta amach as seomra cruinnithe na Dála tar éis an vóta lena míshástacht a léiriú.