cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
An Fhionlainn
Gnó
Tá gnólachtaí móra ríomhaireachta san Fhionlainn, ina measc Nokia. Bhí an sceanra ina tháirge tábhachtach freisin, ach inniu, tá gnólachtaí tábhachtacha sceanra na tíre, ar nós Fiskars i dTampere agus Marttiini, tar éis cuid mhór den obair a aistriú thar lear ar lorg costais níos lú.
Iompar
Tá bonneagar bóthair d'ardchaighdeán fud fad na Fionlainne agus caitear timpeall aon bhilliún in aghaidh na bliana ar fhorbairt agus cothabháil.
Is é Aerfort Heilsincí príomh-aerfort na tíre, agus 16 milliún duine ag freastal air sa bhliain 2014. Is é Aerfort Oulu an dara ceann is mó, le thart ar scór eile dáilte ar fud na tíre.
Soláthraíonn an comhlacht stáit Grúpa VR (Fionlannis: VR-Yhtymä Oy, Sualainnis: VR-Group Ab) seirbhís iarnróid sa tír.
Forbairt Daonna
Dar le hInnéacs Forbartha Daonna Socraithe don Éagothroime na Náisiún Aontaithe, is í an Fhionlainn an tír is forbartha san Aontas Eorpach ar fad, agus an cúigiú tír is forbartha ar domhan. I dTuarascáil Sonais Domhanda 2018 na Náisiún Aontaithe, meastar freisin gurb í an Fhionlann an tír is sona ar domhan, as 156 thír a tomhaiseadh.
Cosaint
Ar 4 Aibreán 2023, d'éirigh an Fhionlainn an 31ú ball de ECAT. Tír neodrach ab ea í an Fhionlainn ar feadh blianta fada ach chuir siad an neodracht sin ar leataobh anuraidh nuair a d’fhógair siad go raibh sé i gceist acu ballraíocht a fháil in ECAT, Rinneadh an cinneadh sin mar gheall ar ionradh na Rúise ar an Úcráin.
Carrefour
mion|clé|Carrefour in [[Fa'a'ā in Taihítí]] Is sraith ollmhargaí ollmhór dhomhanda é Carrefour SA. Osclaíodh an chéad siopa in Annecy na Fraince. Ciallaíonn "Carrefour" "crosbhóthar" i bhFraincis. Díolann siad earraí grósaera. Tá siopaí acu ar fud an domhain.
Treehouse of Horror X
Craoladh an ceathrú eipeasóid, "Treehouse of Horror X", den aonú sraith déag The Simpsons ar an 31 Deireadh Fómhair 1999. Scríobh Donick Cary, Tim Long, agus Ron Hauge an eipeasóid seo. D'fhéach 8.7 milliún duine ar an eipeasóid.
Cheiliúradar an eipeasóid seo Oíche Shamhna, agus is an deichiú eipeasóid a cheiliúrtar Oíche Shamhna í.
Bunús na géineolaíochta
Tá géinte déanta de mhóilín fada a dtugtar Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach nó ADN (Béarla:Deoxyribonucleic acid nó DNA) air. Déantar cóipeanna de seo agus seoltar ó ghlúin go glúin é. Tá an ADN féin déanta d'aonaid shimplí a dtugtar núicléitídí orthu agus atá leagtha amach in ord áirithe laistigh den mhóilín. Tá eolas géineach le baint as an ord sin. An cód géiniteach is ainm don "teanga" a úsáideann an ADN, teanga a ligeann d'orgánaigh eile eolas géiniteach a léamh. Tugtar ailléil ar gach foirm ar leith de ghéin, agus is iad na hilléilí a fhágann dath áirithe, mar shampla, ar na súile nó ar an ngruaig. Tagann ailléilí nua ann de bharr sóchán (athruithe fánacha), agus tagann tréithe nua ann ar an dóigh chéanna, rud a bhfuil tábhacht leis i gcúrsaí éabhlóide.
Géinte agus oidhreacht
thumb|upright|Píosa ADN: tá eolas géiniteach ag gabháil leis na haonaid (i.e. na núicléitídí) sa lár. Ina haonaid a fhaightear géinte le hoidhreacht. Roinneann gach tuismitheoir cóip dá chuid géiní ar an gclann. Tá dhá chóip de gach géin ag gach duine, ceann de chuid na máthar agus ceann eile de chuid an athar. Fágann seo go bhfaigheann an chlann ailléilí difriúla, agus má sháraíonn ceann acu an treoir a thagann ó cheann eile deirtear gurb í an ailléil cheannasach í. An ceann a sháraítear deirtear gurb é an ceann cúlaitheach é. An té a bhfuil ailléilí na gruaige doinne agus na gruaige rua aige, is é an dath donn is ceannasaí ann agus bíonn ceann donn air dá bharr. . Sampla é seo den difríocht idir tréithe atá le feiceáil go soiléir (an feinitíopa) agus na géinte taobh istigh den orgánach (an géinitíopa). Tá feinitíopa na gruaige doinne ag an duine úd, ach tá géinitíopa Ddaige: R = an ailléil cheannasach (donn) agus r = an ailléil chúlaitheach (rua). B’fhéidir go mbeadh clann ag an duine úd agus ag bean a bhfuil géinitíopa Dd aici. Bheadh dhá shaghas ubh aici – D agus d. Ar an tslí chéanna, bheadh an dá shaghas speirme ag a fear céile. Maidir leis an gclann, d’fhéadfaidís géinitíopa DD (donn), Dd (donn arís) nó dd (rua) a bheith acu, agus b’fhéidir go mbeadh ceann rua ar chuid acu.
Galracha ó bhroinn
Baineann galracha éigin le muintir áirithe; tagann galracha eile de ghéinte agus den timpeallacht araon. Ailléil amháin is cúis le galracha géiniteacha, ar nós ghalar Huntington, shiostróife mhatánach Duchenne nó fiobróis chisteach. Tagann fiobróis chisteach de shócháin i ngéin a dtugtar CFTR uirthi agus a fhaightear le hoidhreacht mar thréith chúlaitheach. Ach tagann an chuid is mó de na galracha seo anuas de bharr oibriú a lán géinte agus dhrochiarsmaí na timpeallachta. Is dócha gur mar sin do theaghlaigh ar mór an baol dóibh ailse chíche. Bheadh baint ag an scéal le hailléilí difriúla, ach is móide an chontúirt an t-ól, an murtall agus an díomhaointeas.
Próitéiní
Déanann géinte eolas a sholáthar chun próitéiní (saghas móilíní) a dhéanamh sna cealla. Níl aon chuid neamhspleách d’orgánach is lú ná cill, agus féadann gach cill cóip a dhéanamh di féin. Tugann na géinte treoir agus cuireann na próitéiní i gcrích í. Sin mar a dhéantar cóip nua de chill nó a dheisítear díobháil. Ní dhéanann aon phróitéin ach aon rud amháin, agus is féidir le cill méid na próitéine a mhéadú nó a laghdú chun luas na hoibre a stiúradh. thumb|image|left|Cuirtear géinte in iúl nuair a athscríobhtar in ARN iad, agus tiontaítear an ARN go próitéin. Tá próitéiní déanta de shlabhra fiche móilín aimíonaigéid difriúil atá cóirithe ina bheart. Tá dealramh na próitéine ag brath ar sheicheamh na n-aimínaigéad ar an slabhra, rud a shocraíonn céard is féidir leis an bpróitéin a dhéanamh. Tá cuid de na próitéiní, mar shampla, ina n-eimsímí agus iad in ann móilíní eile a athrú.
Coinnítear eolas an ADN i seicheamh na n-aonad ar shlabhra an ADN. Is éard atá sna haonaid seo ceithre shaghas de núicléitídí: A, T, G agus C. Cuirtear an t-eolas in iúl tríd an gcód géiniteach. Nuair a léann cill géin, cóipeáiltear seicheamh an ADN ar mhóilín a dtugtar ARN (Béarla:RNA) air: deirtear gur “trascríobh” é seo. Déantar an trascríobh seo faoi stiúradh seicheamh eile den ADN (spreagthóirí, mar shampla) a thaispeánann cá bhfuil na géinte agus a éilíonn roinnt éigin cóipeanna. Téann an ARN trí ribeasóm, struchtúr a thiontaíonn seichneamh na núicléitídí sa ARN go seichneamh ceart aimínaicéad agus a chuireann le chéile iad chun slabhra próitéiní a dhéanamh. Cuachann an phróitéin sin í féin ina foirm ghníomhach.
Má athraíonn seicheamh na núicléitídí, b’fhéidir go n-athródh seicheamh na n-aimínaicéad sa phróitéin a dhéanann sé. D’fhéadfadh seo an phróitéin a chur ó mhaith.
thumb|upright|[[Macasamhlú ADN. Scaoiltear ADN agus toghtar núicléitídí a thagann le chéile chun dhá dhual nua a dhéanamh.]]
Cóipeáil na ngéinte
Cóipeáiltear géinte nuair a dhéantar dhá chill d’aon chill amháin. Is féidir le gach píosa ADN cóip nua de féin a threorú, toisc go bhfuil dhá dhual sa ADN a thagann le chéile go han-chruinn. Tá na núicléitídí sa lár agus iad ag nascadh an dá dhual le chéile. Tá cuma dhifriúl ar na ceithre shaghas núicléitídí, agus caithfidh núicléitíd A a bheith os comhair T agus G a bheith os comhair C. Tugtar péirí bunaidh orthu.
Nuair a chóipeáiltear ADN, dealaíonn eimsímí an dá dhual den sean-ADN ó chéile agus déanann péirí de núicléitídí nua. Fágann seo dhá phíosa nua de ADN agus gach ceann acu déanta de dhual den sean-ADN agus de dhual nuachumtha. Uaireanta cuireann na próitéiní núicléitíd chontráilte i ndual, rud is cúis le hathrú sa seicheamh. Tugtar sócháin ar athruithe den saghas seo, agus uaireanta cuireann siad le héifeacht na géine. Tá na sócháin seo ar na cúiseanna atá leis an éabhlóid.
Anailís chóras
I gcúrsaí ríomhaireachta, na teicníochtaí a úsáidtear chun tuiscint iomlán a fháil ar chórais ríomhaireachta, chun na córais seo a dhearadh is a bhfeidhmiú a optamú. Bíonn ar na hanailísithe córas airíonna na gcóras ríomhaireachta a shonrú go cruinn, agus na gnóthaí, na feidhmeanna is an obair taighde is gá a dhéanamh leo a shainiú go cruinn iomlán. Ansin is gá dóibh an córas nua ríomhaireachta a dhearadh is a eagrú chun an raon gnóthaí is feidhmeanna a chur i gcrích go foirfe in am trátha.
Perry Barr
Is ceantar suite i mBirmingham é Perry Barr.
Contae Iredell, Carolina Thuaidh
Is contae Meiriceánach é Contae Iredell atá suite i stát Carolina Thuaidh. Sa bhliain 2017, bhí daonra 175,711 duine ann. Is é Statesville a phríomhbhaile contae.
Perry Beeches
Is ceantar suite i mBirmingham é Perry Beeches.
John Hurt
B'aisteoir Sasanach é Sir John Vincent Hurt (22 Eanáir 1940 – 27 Eanáir 2017).
Yvonne Farrell
Ailtire agus acadóir Éireannach is ea Yvonne Farrell a rugadh sa bhliain 1951. Chomhbhunaigh sí Grafton Architects, comhlacht ar bhronnadh an gradam World Building of the Year air sa bhliain 2008 as an bhfoirgneamh a dhear siad d'Ollscoil Bocconi in Milano na hIodáile. Bhuaigh a comhlacht freisin an chéad RIBA International Prize sa bhliain 2016 as a bhfoirgneamh ar son Universidad de Ingeniería y Tecnología in Líoma, Peiriú, chomh maith leis an Royal Gold Medal sa bhliain 2020. Sa bhliain 2017 ceapadh ise agus Shelley McNamara ina léiritheoirí don 16ú Venice Biennale della Architectura i 2018. Bronnadh an Pritzker Architecture Prize uirthise agus ar McNamara sa bhliain 2020.
A saol agus gairmré
Rugadh Farrell sa bhliain 1951 ar an Tulach Mhór i gContae Uíbh Fhailí. Rinne sí staidéar san Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath, ag baint céim amach sa bhliain 1974. Bhunaigh sí Grafton Architects i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1978 in éineacht le Shelley McNamara. Chomhbhunaigh sí Group 91, a bhí taobh thiar d'athbheochan Bharra an Teampaill i mBaile Átha Cliath sna 1990idí.
Nagarjuna
Ba fhealsamh é Nagarjuna ó India.
Contae Jackson, Carolina Thuaidh
Is contae Meiriceánach é Contae Jackson atá suite i stát Carolina Thuaidh. Sa bhliain 2010, bhí daonra 40,271 duine ann. Is é Sylva a phríomhbhaile contae.
Shelley McNamara
Ailtire agus acadóir Éireannach is ea Shelley McNamara, a rugadh sa bhliain 1952.
A saol agus gairmré
Rugadh McNamara sa bhliain 1952 i Lios Dúin Bhearna i gContae an Chláir. Rinne sí staidéar san Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath, ag baint céim amach timpeall na bliana 1975. Thosaigh sí ag teagasc na hailtireachta sa scoil chéanna sa bhliain 1976. Bhunaigh sí Grafton Architects i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1978 in éineacht le Yvonne Farrell.
Dlí Graham
Cheap an ceimiceoir Albanach Thomas Graham Dlí Graham, ar a dtugtar freisin dlí na eisleata de chuid Ghraham, sa bhliain 1846.
Baile Chailnidh
Is sráidbhaile suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, é Baile Chailnidh.
Dlí Graham
Fuair Graham amach go turgnamhach go bhfuil an ráta v a thógann sé do ghas eisleathadh (nó an ráta eisleata) i gcomhréir contrártha le fréamh chearnach mheáchan móilíneach an gháis. Is féidir an fhoirmle a scríobh mar:
nuair is ionann :
Meadaracht
Is éard atá i gceist le meadaracht ná socrú rithimeach ar na siollaí i ndán. I dteanga na filíochta, baintear úsáid as aonaid rithimeacha sna véarsaí. Cumtar na véarsaí le heilimintí nó le haonaid éagsúla; an t-aonad is lú díobh ná an siolla. Agus an véarsa á chumadh, cóirítear meadarachtaí éagsúla as socrú ar leith de na siollaí fada agus gearra sna línte, nó na siollaí a bhfuil béim orthu agus nach bhfuil. D'fhéadfá a rá gur cineál sriain atá sa mheadracht a chuirtear ar theanga an dán leis an bhfilíocht a chruthú seachas an prós. Tá neamhchinnteacht ann maidir leis an téarmaíocht cheart ó thaobh na meadarachta de; ní úsáideann gach duine na téarmaí beachta céanna do na heilimintí nó aonaid éagsúla meadarachta atá ann.
Dún Geanainn
Baile i gContae Thír Eoghain is ea Dún Geanainn (Dungannon as Béarla). Is é an tríú baile is mó sa chontae (tar éis na hÓmaí agus an tSratha Báin) agus bhí daonra 11,139 ina gcónaí ann de réir dhaonáireamh 2001. Bhí dlúthbhaint stairiúil idir an baile seo agus muintir Uí Néill ó bhí dún nó caisleán acu ansin ar feadh na mblianta fada go dtí aimsir Aodha Uí Néill.
Anailís fachtóirí
Modh anailíse a úsáidtear i dtaighde síciméadrach chun sonraí a chuimsiú, le cabhair staitisticí, is a chur i bhfoirm intuigthe. Nuair a fhaightear tacar tomhas, cosúil le freagraí ar cheistneoir, aimsíonn anailís fachtóirí comhghaolta idir fachtóirí éagsúla, agus cainníochtaíonn na fachtóirí is mó a chuireann le gach comhghaol. Is ar bhonn staitistiúil a dhéantar é seo, ach uaireanta cabhraíonn sé in aimsiú na bhfachtóirí síceolaíocha taobh thiar de na comhghaolta.
Plandálacha na hÉireann
thumb|260px|Léarscáil na hÉireann 1550-1610 Cuireadh Plandálacha ar bun in Éirinn le linn an 16ú agus 17ú haois, fud fad na tíre, trí thalamh a choigistiú ó ríshleachtana na nGael agus na Sean-Ghaill.
Forbhreathnú
Tharla an chuid is mó choigistithe i ndeisceart agus i dtuaisceart na tíre, is é sin i gCúige Mumhan agus i gCúige Uladh. Bhronn an Choróin talamh ar na coilínigh ("plandálacha") ón Bhreatain Mhór. Ba le linn réimis Anraí VIII a thosaigh an próiseas seo agus lean sé ar aghaidh nuair a bhí na banríonacha Máire I agus Eilís I i gcumhacht. Bhí an nós imeachta brostaithe go mór faoi Shéamas VI, Shéarlas I agus Chromail.
Ba ghnách do na luathphlandálacha sa 16ú haois a bheith bunaithe ar coilíneachtaí bheaga "eiseamláireacha". Bhí na plandálacha, níos déanaí ar aghaidh, bunaithe ar oll-urghabhálacha tailte ó úinéirí Éireannacha agus tar éis sin iompórtáil an iliomad lonnaitheoirí ó Shasana, Albain agus an Bhreatain Bheag.
Tharla na plandálacha oifigiúla deireanacha faoi Chomhaltas Shasana agus Chosantóireacht Chromail, le linn na 1650idí, nuair a lonnaíodh na mílte saighdiúirí Parlaiminteacha in Éirinn. Diomaite de na plandálacha, lean inimirce shuntasach  anonn ar aghaidh go maith chun na hÉireann, ón Bhreatain Mhór agus ón Eoraip, san 18ú haois.
D'athraigh na plandálacha déimeagrafaíocht na hÉireann toisc gur cruthaíodh pobail mhóra le féiniúlacht Bhriotanach agus Phrotastúnach. Tháinig scothaicme na bpobal seo in ionad ar an sean aicme cheannais de chuid an phobail Chaitlicigh, grúpa a chiomhroinn, le mhórphobal na mbundúchasach, féiniúlacht choiteann Éireannach agus Chaitliceach. Sheas an lucht cinsil nua, áfach, ar son leasa na Sasanach agus na nAlbanach araon.
Athraíodh an cineál sochaí a bhí ann go dtí sin, de réir a chéile, go fisiceach agus go heacnamaíoch, le tabhairt isteach coincheapa nua úinéireachta, trádála agus creidmh easa. Is é an toradh a bhí ar seo ná aicme cheannais Phrotastúnach Bhriotanach a bhunú, a dhaingnigh údarás rialtas na Corónach in Éirinn sa 17ú haois.
Na luathphlandálacha (1556–1576)
Tharla na luathphlandálacha in Éirinn le linn Choncas na dTúdarach. Bhí sé beartaithe ag rialtas na Corónach i mBaile Átha Cliath an tír a thabhairt chun síochána agus í a ghalldú faoi riail na Sasanach agus an aicme cheannais dhúchasach a ionchorprú isteach san uasaicme Sasanach. Bhí Éire le bheith ina gabháltas síochánta agus iontaofa, gan baol ar éirí amach nó ar ionraí choigríche. Cibé áit ar theip ar an pholasaí 'géilleadh agus athbhronnadh', bhí an talamh coigistithe agus plandálacha Sasanacha curtha ar bun. clé|mion Chun na críche sin, glacadh dhá chineál plandála sa dara leath den 16ú haois. Ba é an chéad chineál ná an "phlandáil eiseamláireach", ina gcuireadh coilíneachtaí beaga de Shasanaigh modhfheirmeacha ar bun go bhféadfadh an Gaeil aithris a dhéanamh orthu. Bunaíodh coilíneacht amháin den sórt sin sna 1560s déanacha, i gCiarraí Cuirche, in aice le cathair Chorcaí, ar thalamh ar léas ón Iarla Deasmhumhan. Leag an dara chineál an treocht i dtreo pholasaí na Sasanach in Éirinn, don todhchaí. Bearta pionósacha a bhí i gceist, Sasanaigh nó Albanaigh a lonnú ar thailte a bhí coigistithe tar éis éirí amach a bhith curtha faoi chois. Ba é an chéad scéim ná Plandáil Uíbh Fhailí, (Béarla:Plantation of King's County), agus Plandáil Laoise, nó (Béarla:Plantation of Queen's County), sa bhliain 1556, agus iad á n-ainmniú i ndiaidh na monarcaí nua Caitliceacha, Pilib agus Máire, faoi seach. Ainmníodh na bailte contae nua Philipstown (An Daingean anois) agus Maryborough (Port Laoise anois). Ritheadh Acht whereby the King and Queen's Majesties, and the Heires and Successors of the Queen, be entituled to the Counties of Leix, Slewmarge, Irry, Glinmaliry, and Offaily, and for making the same Countries Shire Grounds." mion Bhí de nós ag Gaeil na háite sin, Clann Uí Mhórdha agus Clann Uí Chonchúir ruathair a dhéanamh ar an Pháil timpeall ar Áth Cliatha agus eallach agus maoin eile a ghoid. Chuir siad isteach fosta ar lucht trádála agus ar lucht taistil agus iad ar a mbealach ó bhaile mór amháin go dtí ceann eile. Chinn Fear Ionaid an Rí in Éirinn, Thomas Radclyffe go ndéanfar iad a díshealbhú agus coilínigh dhílse Phrotastúnacha ó Shasana a thabhairt isteach ina áit. Mar sin féin, níor éirigh go raibh mhaith leis an tionscnamh. Theith na Móraigh agus muintir Uí Chonchúir isteach sna cnoic agus portaigh, agus chuaigh siad i mbun treallchogaíochta in aghaidh na Sasanach ar feadh cuid mhaith de na 40 bliain ina dhiaidh sin. Sa bhliain 1578, d'éirigh leis na Sasanaigh na Móraigh a chur faoi chois nuair nár tháinig mórán duine slán ón ár a rinne saighdiúirí an Iarla Sussex orthu ag Mullach Maistín. Bhí Ruairí Óg Ó Mórdha, ceannaire an éirí amach sa cheantar, á thóraíocht ag na Sasanaigh agus maraíodh níos déanaí é an bhliain sin. Chuir an foréigean leanúnach sa cheantar moill ar dhaoine a mhealladh chun na háite. Ní raibh sa phlandáil sa deireadh ach shraith lonnaíocht cruinnithe timpeall dúnfoirt.
Theip ar phlandáil eile in oirthear Uladh sna 1570í. Bhí sé i gceist coilínigh ó Shasana a phlandáil ar thailte Chlann Domhnaill agus Chlann Aodha Bhuí Uí Néill, ag súil go gcuirfidís bac ar an gcaidreamh idir na Gaeil ar dhá thaobh Sruth na Maoile agus stop a chur leis an sreabhadh gallóglach (saighdiúir tuarastail) eatarthu. Fuair Sir Sir Walter Devereux}} agus [[Thomas Smith (taidhleoir)|Sir Thomas Smith conradh an concas a bhaint amach.
De réir go raibh sé buartha faoi cheann droichid Sasanach i gCúige Uladh a bheith tógtha, chabhraigh Toirealach Luineach Ó Néill, lena ghaolta Clann Aodha Bhuí Uí Néill. Ghlaoigh Clann Domhnaill i nGlinntí Aontroma, faoi cheannaireacht Shomhairle Buí Mac Domhnaill freisin ar trúpaí athneartaithe óna ghaolta sna Garbhchríocha agus sna hOileáin Siar. Mheathlaigh an phlandáil sa deireadh thiar thall, nuair a thug na Gaill faoi ainghníomhartha in aghaidh na nGael áitiúil sula éirigh siad as an tionscnamh ar fad. Dúnmharaíodh an Tiarna Briain Mac Fheilim Ó Néill, maille leis a bhean agus 200 dá fhine, ag féasta a bhí eagraithe ag an tIarla Essex, sa bhliain 1574.
Ghlac Francis Drake (níos déanaí ina bhuaiteoir ar Armáid na Spáinne), a bhí fostaithe an t-am sin ag an Iarla Essex) páirt i sluaíocht chabhlaigh gan choinne chuig Reachlainn, sa bhliain 1575, a chríochnaigh in ár ar 500 duine de Chlann Dhomhnaill. Dé réir Harrys Kelsey: Drake's own role in the massacre is unclear.
An bhliain dár gcionn, de réir go raibh Eilís I ag éirí suaite faoi marú na sibhialtaigh, d'ordaigh sí stop a chur ar an bhfeachtas.
Plandáil na Mumhan (1586 ar aghaidh)
mion|Sir Valentine Browne Ba í Plandáil na Mumhan sna 1580í an chéad ollphlandáil in Éirinn. Tionscnaíodh í mar phionós mar gheall ar an Dara Éirí Amach i nDeasmumhain (1579-83), nuair a d'éirigh ríshliocht Mhic Gearailt Dheasmumhain in aghaidh síorchur isteach na Sasanach. Bhí ríshliocht Mhic Gearailt Dheasmumhain díothaithe ag deireadh an reibilúin agus bhí a gcuid eastát bainte díobh. Bhain na Sasanaigh leas iomlán as an deis coilínigh ó Shasana agus as an Bhreatain Bheag, a lonnú sa Chúige, ag súil go mbeadh na coilínigh in ann bheith ina sciath chosanta i gcoinne a thuilleadh éirí amach. Sa bhliain 1584, thug Suirbhéir-Ghinearál na hÉireann (nó an tArd-Suirbhéir) Sir Valentine Browne agus coimisiún suirbhé ar tailte coigistithe na Mumhan chun iad a bhronnadh ar Ghealltóirí Sasanacha nó English Undertakers, ar dhaoine rachmasacha iad a bhí in ann tionóntaí a iompórtáil ó Shasana le dul i mbun oibre ar a gcuid tailte nua. bhí ar na Ghealltóirí bailte nua a thógáil agus na ceantair a bhí fhorghafa acu a chosaint ó ionsaí.
Chomh maith le hiar-eastáit na nGearaltach (a bhí scaipthe trí na contaetha an lae inniu, Luimneach, Corcaigh, Ciarraí agus Tiobraid Árann, ) thóg an suirbhé isteach freisin tailte na dteaghlach eile a thacaigh leis an an reibiliún in gCiarraí agus in iar-theas Chorcaí. Mar sin féin, bhí an lonnaíocht anseo neamhiomlán, toisc gur argóin an chlann rialaithe -Clann Mhic Chárthaigh Mhóir- gur leosan an talamh mar nach raibh sna reibiliúnaithe ach a gcuid tionóntaí. Da bhrí sin, baineadh talamh ó chuid de na tionóntaí Sasanacha nua nuair a d'éirigh leis na tiarnaí Gaelacha achomhairc a bhuachan in aghaidh díshealbhaithe a gcuid cleithiúnaithe. clé|mion|Dún an Óir Bhí earnálacha eile den phlandáil trína chéile.Thug John Popham 70 tionónta i dtír ó Somerset, ach ina dhiaidh sin fuair sé amach go raibh an talamh socraithe cheana féin ag Gealltóir eile, agus dá dheasca sin, bhí sé de dhualgas air na tionóntaí a thabhairt ar ais ina bhaile. Mar sin féin, bhí timpeall ar 500,000 acra (2,000 km ²) plandáilte ag tionóntaí ó Shasana. Bhí súil an qn Choróin go mealladh an lonnaíocht suas le 15,000 tionónta, ach léiríodh tuarascáil sa bhliain 1589 gur mheall na Gealltóirí 700 Sasanach san iomlán. Cuireadh seo daonra na Sasanach sa Mhumhan gearr don fhigiúr 3-4000, uimhir a bhí i bhfad faoi bhun an fhigiúir réamh-mheasta. Thug staraithe faoi deara gur ceann an teaghlaigh é gach tionónta, agus gur dóigh go raibh sé ag ionadaíocht ar a laghad i gcomhair 4-5 daoine eile. Chuirfeadh sé seo daonra na Sasanach sa Mhumhan níos gaire do thrí nó ceithre mhíle duine, ach bhí sé fós go mór faoin bhfigiúr réamh-mheasta. clé|mion|Ard na Caithne, Dún an Óir, Ciarraí Bhí ceaptha ag an bPlandáil seo go mbeadh lonnaíochtaí dlúth inchosanta ann, ach i ndáiríre, bhí na lonnaíochtaí scaipthe in áiteanna áirithe ar fud an chúige, pé áit a raibh talamh a choigistiú. Fuair na Gealltóirí saighdiúirí Sasanacha i dtús báire chun iad a chosaint, ach bhí deireadh leis seo sna 1590í. Bhí Plandáil na Mumhan in ainm a bheith ábalta lonnaíochtaí inchosanta dhlúth a fhorbairt, ach bhí na lonnaitheioirí Sasanacha scaipthe i bpócaí ar fud an Chúige, cibé áit a bhí talamh acu. I dtús báire, tugadh díorma saighdiúirí dóibh chun iad a chosaint, ach cuireadh deireadh leis an scéim seo sna 1590í. Mar thoradh air sin, nuair a bhris Cogadh an Naoi mBliana amach, - sé sin an t-éirí amach in aghaidh riail Shasana - a shroich an Mumhain sa bhliain 1598, ruaigeadh an chuid is mó de na lonnaitheoirí as a gcuid tailte gan troid. Bhain siad tearmann amach sna bailte múrtha nó theitheadar ar ais go Sasana. Ach, nuair a cuireadh an t-éirí amach faoi chois, sna blianta 1601-1603, athbhunaigh Gobharnóir na Mumhan, George Carew an Phlandáil.
Mar thoradh air sin, nuair a tháinig Cogadh na Naoi mBliana - an t-éirí amach i gcoinne riail Shasana - chun na Mumhan sa bhliain 1598, bhí an chuid is mó de na tionóntaí ruaigthe as a gcuid tailte gan troid. Thóg siad dídean sna bailte cosanta nó theith siad ar ais go Sasana. Ach nuair bhuaigh ar an t-éirí amach sna blianta 1601-03, d'athchruthaigh Gobharnóir na Mumhan, George Carew an Phlandáil.
Plandáil Uladh (1606 ar aghaidh)
mion|Aodh Ó Néill Roimh Chogadh na Naoi mBliana sna 1590idí, ba's Cúige Uladh an céatadán is mó de lucht na nGael in Éirinn agus bhí na Gaeil in Ultaibh, neamhchosúil leis an gcuid eile sa tír, iomlán saor ó smacht na nGall. Chríochnaigh an cogadh, a lean ó 1594 go dtí 1603, i ngéilleadh na dTiarnaí Ó Néill agus Ó Domhnaill, do choróin Shasana, ach chomh maith le sin, d'íoc rialtas Shasana in Éirinn go daor as, ó thaobh chostais agus stádais. Thairis sin, sa ghearrthéarma ba theip a bhí ann, mar go bhfuair na reibiliúnaigh téarmaí géilliúna a bhí an-fhial ar fad. Fuair na Gaeil mórán dá gcuid tailte ar ais, ach é sin faoi dhlí Shasana. Mar sin féin, nuair d'éalaigh Aodh Ó Néill agus na hIarlaí reibiliúnacha eile Éire, sa bhliain 1607 (Imeacht na nIarlaí a thugtar air) chun cúnamh a lorg ó Rí Pilib III na Spáinne, thapaigh an Leas-Tiarna, Arthur Chichester, an deis chun an chúige a phlandáil agus tailte na nIarlaí agus a lucht leanúna a fhógairt forghéillte. Ar dtús, bhí plandáil measartha beag i gceist ag Chichester, lena n-áirítear deontais mór do Thiarnaí dúchais na nGael a thaobhaigh leis sa chogaidh. Mar sin féin, chuir éirí amach Chathaoir Uí Dhochartaigh, sa bhliain 1608, isteach ar a phlean. Cheap Ó Dochartaigh nach bhfuair sé luach a shaothair ar a ról sa chogadh mar iar-chomhghuaillí na Sasanach.
Sa bhliain 1603, fuair Eilís I bás, agus fuair Séamas coróin Shasana mar ba dhual dó, Séamus I Shasana de Séamus VI na hAlban. Aontaíodh an dá ríocht Sasana agus Albain agus ar ndóigh, fuair an rí nua seilbh ar Ríocht na hÉireann - a bhí i seilbh na Sasanach. Díoladh Plandáil Uladh dó mar comhpháirteach "Briotanach", .i. Sasana agus Albain, a bhí mar aidhm aige ná Ulaidh a shíothlú agus shibhialú. Mar sin, bhí ar a laghad leath na gcoilíneach as Albain. Tar éis Imeacht na nIarlaí ghabh Rí Séamus sé cinn de na naoi gcontae i gCúige Uladh le haghaidh na plandála oifigiúla - Ard Mhacha, Fear Manach, An Cabhán, Cúil Raithin, Dún na nGall agus Tír Eoghain.
Ba é an dara mórfhachtór a d'imir tionchar ar an Phlandáil ná an t-idirbheartaíocht idir grúpaí leasa éagsúla ar thaobh na Breataine. Bhí príomhúinéirí talún le bheith ina Ghealltóirí, fir saibhir ó Shasana agus ó Albain a gheall go dtógaidís tionóntaí as a gcuid eastát féin leo ón Bhreatain. Dheonaítí thart ar 3,000 acra (12 km ²) an duine orthu, ar choinníoll go lonnaídís ar a laghad 48 fear fásta (lena n-áirítear ar a laghad 20 teaghlach) a raibh orthu bheith ina gcainteoirí Béarla agus ina bProtastúnaigh. Mar sin féin, d'éirigh le bhfeachtas na n-ársaí chogaidh in Éirinn (ar a dtugtar Seirbheoirí) agus a bhí faoi stiúir Arthur Chichester, gur chóir go mbronnfar deontas talún dá gcuid féin orthu. Ós rud é nach raibh go leor caipitil príobháideach acu chun an coilíniú a mhaoiniú, thug Cathair Londain (an earnáil airgeadais i Londain) fóirdheontas dóibh chun rannpháirtíocht a ghlacadh san tionscnamh. Deonaíodh freisin a bhaile féin (Doire, a ainmníodh go hoifigiúil 'Londonderry', cé go dtugtaí Doire uirthi go hiondúil sa ghnáthchaint) agus tailte dóibh. Ba í Eaglais na hÉireann an mórfhaighteoir deireanach eile, bronnadh na heaglaisí agus na tailte go léir a bhí roimhe sin in úinéireacht ag an Eaglais Chaitliceach Rómhánach uirthi. Bhí sé i gceist go n-iompaíodh cléir ó Shasana agus ón Pháil na Gaeil ina bProtastúnach. . Bhí rath measctha ag na Sasanaigh agus Albanaigh sa Phlandáil. Faoi na 1630í, bhí 20,000 duine fásta fireann de lonnaitheoirí Sasanacha agus Albanacha i gCúige Uladh, rud a chiallaigh go bhféadfadh go raibh daonra na lonnaitheoirí chomh hard le 80,000 go 150,000. Ba thromlaigh áitiúla den daonra iad i nGleann na Finne agus i nGlann an Fheabhail (thart ar Dhoire an lae inniu agus oirthear Dhún na nGall) i dtuaisceart Ard Mhacha agus in oirthear Thír Eoghain. Bhain na plandálacha lonnaíochtaí substaintiúila amach ar thailte neamhoifigiúil i dtuaisceart an Dúin, faoi stiúir James Hamilton agus Hugh Montgomery
Plandálacha níos déanaí (1610-1641)
Tharla roinnt plandálacha beaga eile faoi réimeas na Ríthe Seacaibíteacha - Séamas I agus Séarlas I - go luath sa 17ú céad. Tharla an chéad cheann díobh seo i dtuaisceart Chontae Loch Garman sa bhliain 1610, áit a tharla coigistiú tailte ón gClann Mhic Murrough Caomhanach.
Ós rud é go bhfuair an chuid is mó de na teaghlaigh le talamh in Éirinn í trí choigistiú éigeantach, sna ceithre chéad bliain roimhe sin, cé is moite de na Nua-Ghaill, ní raibh teideal dlíthiúil cuí ach ag fíorbheagán acu.
Dá thoradh sin, d'fhonn teideal cuí a fháil bhí iallach orthu an ceathrú cuid dá gcuid tailte a chailliúint. Úsáideadh an polasaí seo i gcoinne na gCaomhanach i Loch Garman agus ina dhiaidh sin in áiteanna eile freisin, chun eastáit na gCaitleachach a bhriseadh suas (ach go háirithe cinn na nGael) ar fud na tíre). Tar éis an fhasaigh a leagadh síos i Loch Garman, bhí plandálacha beaga eile curtha ar bun i Laois agus Uíbh Fhailí, An Longfort, Liatroim agus Tiobraid Árann Thuaidh.
Chun sampla amháin a ghlacadh, sa bhliain 1626 bhunaigh an rí Séamas I a theideal úinéireachta ar Osraí Uachtarach i gContae Laoise, ina iomlán, lena n-áirítear mainéar Uí Fhairchealláin.
D'éiligh Séamas oidhreacht ríoga ón teaghlach de Clare ag an cúistiúnacht talún a tionóladh i bPort Laoise (nó Maryborough) agus thionscain sé plandáil an limistéir, sa bhliain 1626. Dhiúltaigh John Fitzpatrick, Barún Osraí Uachtarach, mainéar Bhaile an Chaisleáin a chur faoi bhráid na plandála. Sa bhliain 1537, d'aontaigh Brian MacGiolla Phádraig, sinsearach Fitzpatrick, Osraí Uachtarach a ghéilleadh don rí Anraí VIII agus athbhronnadh an tiarnas faoi dhlí Shasana dó agus ceapadh é ina Bharún Osraí Uachtarach, sa bhliain 1541.
Éirí Amach 1641
mion|Wenceslaus Hollar, 1641 I mí Dheireadh Fómhair 1641, tar éis drochfhómhair agus in aeráide pholaitiúil bhagartha, sheol Féilim Ó Néill ceannairc, ag súil casaoidí éagsúla na n-úinéirí talún Caitliceach a cheartú. Mar sin féin, nuair a bhí an t-éirí amach ar siúl, tháinig fearg na nGael chun fiuchta i gCúige Uladh i n-ionsaithe neamhairdiúila ar na coilínigh. D'ionsaigh na Caitlicigh Éireannacha na plandálacha ar fud fad na hÉireann, ach go háirithe i gCúige Uladh. Thuairiscigh scríbhneoirí Sasanacha ag an am go raibh os cionn 100,000 íospartach Phrotastúnach básaithe ach mheas William Petty, ina suirbhé sna 1650í, go bhfuair thart ar 30,000 bás. Le déanaí, áfach, tugtar le fios ó thaighde bunaithe ar scrúdú na dtaiscí a d'fhág na dídeanaithe Protastúnacha, a bailíodh sa bhliain 1642, gur maraíodh 4,000 coilínigh go díreach san eachtra agus b'fhéidir suas le 12,000 eile ó ghalar nó easnamh tar éis iad a bheith díbeartha as a dtithe. clé|mion|fórsaí Chromail, Droichead Átha
Coigistiú talaimh d'fhórsaí Chromail (1652)
Bhí Éireannaigh na Comhdhála ag súil ar bhua na Ríogach i gCogadh na dTrí Ríocht, ionas go bhféadfadh siad a bheith dílis do Shéarlas I agus iachall a chur air glacadh leis i n-éileamh - lena n-áirítear caoinfhulaingt reiligiún i gcomhair na gCaitliceach, féin-rialtas na hÉireann agus deireadh a chur le polasaí plandála. Mar sin féin, cloíodh lucht tacaíochta an Rí, i gCogadh Cathartha Shasana ag lucht tacaíochta na Parlaiminte (Parliamentarians) nó na 'Maolchinn' faoi cheannas Chromail. Bhí lucht Chromail tiomanta i dtreo athghabháil na hÉireann agus bearta a dhéanamh chun go bpionósófar iad siúd a bhí freagrach as Éirí Amach 1641. Sa bhliain 1649, bhain Cromail agus a Mhodh-Arm Nua tír na hÉirinn amach agus sa bhliain 1652, bhí an concas ina iomlán beagnach aige.
Socraíocht níos déanaí
I gcás an chuid eile den 17ú haois, rinne na Caitlicigh in Éirinn iarracht fáil réidh le Acht an tSocraithe. Bhain siad seo amach, go hachomair, faoin rí Séamus II, i rith Chogadh an Dá in Éirinn, ach spreag briseadh na Seacaibíteach bhabhta eile de choigistiú talún. Chonaic na 1680í agus 90í tonn mhór eile lonnaíochta in Éirinn (cé nach phlandáil eile í). Ba Albanaigh go príomha iad na daoine nua seo, na mílte díobh ag éalú ó ghorta ó ísealchríoch agus ó dheisceart na hAlban. Ba ag an bpointe seo a rinneadh an pobal Protastúnach agus daoine de shliocht na hAlban (ar Phreispitéirigh iad de ghnáth) tromlach glan de dhaonra Chúige Uladh. Lonnaigh grúpa eile in Éirinn ag an am seo freisin, na Úgónaigh, a bhí díbeartha as an Fhrainc tar éis aisghairme Fhorógra Nantes, sa bhliain 1685. Ba iarshaighdiúirí cuid mór de na Francaigh, a throid ar an taobh Chlann Bhullaí in Éirinn.
Roibeard Shipboy Mac Ádhaimh
mion|College Square East, Béal Feirste Duine de Ghaeilgeoirí móra Preispitéireacha Oirthear Uladh ab ea Roibeard Shipboy Mac Ádhaimh nó Robert Shipboy McAdam (1808-1895). Saolaíodh i mBéal Feirste é, agus b'iad a thuismitheoirí James MacAdam, tráchtálaí crua-earraí, agus Jane Shipboy nó Shipbuoy ó Chúil Raithin.
Saol
Nuair a bhí an scoil críochnaithe aige, chuaigh Roibeard ag cabhrú lena athair i gcúrsaí gnó mar phrintiseach, ach fuair James bás nuair nach raibh a mhac ach ina ghearrstócach trí bliana déag. clé|mion|242x242px|Cuimhneachán, Cnoc Bríde (Knockbreda), Béal Feirste|alt= A luaithe a d’fhág sé an scoil bhí sé de chúram ar Roibeard bheith ag taisteal Chúige Uladh ag díol earraí iarainn, agus sa taisteal dó is ea a bhailíodh sé lámhscríbhinní, béaloideas agus amhráin. Sa bhliain 1835, hunaigh Roibeard agus a dheartháir James monarcha, an Soho Foundry.
Thaistil sé Cúige Uladh ar fad ar lorg oibre nó slí bheatha de chineál éigin.
Bhí an Ghaeilge go géar de dhíobháil air ar a chamruathar, ós rud é gurb í an t-aon teanga amháin a bhí á labhairt i gcuid mhór de na háiteanna a ghnáthaigh sé.
D'fhoghlaim sé caint na ndaoine go paiteanta, agus tháinig tuiscint aige ar fhiúntas cultúrtha na teanga. Mar sin, thosaigh sé ag bailiú lámhscríbhinní agus seanscéalta Gaeilge. B'eisean a chuir i dtoll le chéile an chéad díolaim de sheanscéalta Gaeilge na cosmhuintire.
Sa bhliain 1835, chuir Mac Ádhaimh agus Tomás Ó Fiannachtaigh graiméar ar fáil.
Ba iad Mac Ádhaimh agus a dheartháir a bhunaigh an Ulster Journal of Archaeology sa bhliain 1853.
Theip ar an monarcha sa deireadh agus bhí Mac Ádhaimh bochtaithe go mór faoin am a fuair sé bás. Ní raibh i láthair ag a shochraid go reilig Chnoc Bríde ach a ghaolta agus cúpla duine eile.
E-I-E-I-(Annoyed Grunt)
Craoladh an cúigiú eipeasóid, "E-I-E-I-(Annoyed Grunt)", den aonú sraith déag The Simpsons ar an 7 Samhain 1999. Scríobh Ian Maxtone-Graham an eipeasóid seo. D'fhéach 8.4 milliún duine ar an eipeasóid.
Salabhasana
200px|thumb|Cleachtadh na staidiúire ióga Salabhasana, déanta faoi dhó i rang ióga te
Is ceann de na staidiúirí úsáidtear i gcleachtadh Ióga Bikram é Salabhasana (Sanscrait: शलभासन Śalabhāsana; Béarla: locust / grasshopper pose). Ciallaíonn ainm an staidiúir seo Staidiúir an Dorsáin i nGaeilge, mar ciallaíonn an focal शलभ salabh 'dorsán' sa tSanscrait.
Is é an 17ú staidiúir i sraith an chleachta a tharlaíonn i rang ióga Bikram.
Contae Johnston, Carolina Thuaidh
Is contae Meiriceánach é Contae Johnston atá suite i stát Carolina Thuaidh. Sa bhliain 2017, bhí daonra 196,708 duine ann. Is é Smithfield a phríomhbhaile contae.
Easaigh
Is oileán é Easaigh, i ngar do na Hearadh, Comhairle nan Eilean Siar.
Dlí Gay-Lussac
thumb|150px|right|Faoin choinníollacha caighdeánacha teochta agus brú, táirgeoidh imoibriú idir trí mhéadar ciúbach den ghás hidrigine agus méadar ciúbach de ghás [[nítrigine timpeall dhá mhéadar ciúbach amóinia ]]
Rinne an ceimiceoir Francach Louis Joseph Gay-Lussac taighde ar an ngaol idir toirteanna na n-imoibriúchán gásach agus toirteanna na ngás ba thoradh orthu faoi na coinníollacha céanna brú agus teochta. Thug toradh a chuid taighde ar Louis Joseph an 'Dlí um Thoirteanna Cuingreacha' a thionscnamh.
Dlí um Thoirteanna Cuingreacha
Deir an dlí seo, go mbíonn toirteanna na ngás a imoibríonn agus toirteanna na ngás a ghintear i gcoibhneasa simplí slánuimhreacha le chéile (nuair a thomhaistear na toirteanna ag an mbrú agus ag an teocht chéanna). Mar shampla, fuair Gay-Lussac amach go n-imoibreodh 2 thoirt hidrigine agus 1 toirt ocsaigine lena chéile agus go mbeadh 1 toirt gaile mar thoradh air.
Ag éirí as thorthaí Gay-Lussac, thug Amedeo Avogadro le fios mar hipitéis go mbeadh an uimhir chéanna se mhionbhair (adaimh nó móilíní) i gcomhthoirteanna de ghais éagsúla cibé acu dúile nó comhdhíole iad, faoi na coinníollacha céanna teochta agus brú. Chiallaigh sé sin gur féidir an toradh thuas luaite cheana féin a bheith scríofa mar
Foilsíodh Dlí Gay-Lussac sa bhliain 1808. Níor ghlacadh go forleathan ar dtús le Hipitéis Avogadro, áfach, go dtí go raibh an ceimiceoir Iodálach Stanislao Cannizzaro ábalta bailíocht na hipitéise a chur ina luí ar dhomhan na heolaíochta ag an Chéad Comhdháil Idirnáisiúnta Cheimiceach sa bhliain 1860.
Henry James
Scríbhneoir Meiriceánach a rugadh i Nua-Eabhrac ab ea Henry James (15 Aibreán 1843 – 28 Feabhra 1916).
Dlí Gay-Lussac
Dlí um Thoirteanna Cuingreacha
Thermische Zustandsgleichung idealer Gase
Iasc bleachta
Is iasc é an t-iasc bleachta.
Harald zur Hausen
Is lia Gearmánach é Harald zur Hausen (rugadh 11 Márta 1936, d'éag 29 Bealtaine 2023) a bhain an Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 2008.
Saol agus Saothar
Rugadh é in Gelsenkirchen sa Ghearmáin, agus d'fhreastail sé ar meánscoil (Gymnasium) Vechta sular rinne sé staidéar ar leigheas i mBonn, Hamburg agus Düsseldorf.
Tar éis tamaill mar chúntóir leighis sa Ghearmáin bhog sé go Philadelphia, SAM áit ar chaith sé roinnt bliana sular fhill sé ar Ollscoil Würzburg mar ollamh i 1969.
Contae Jones, Carolina Thuaidh
Is contae Meiriceánach é Contae Jones atá suite i stát Carolina Thuaidh. Sa bhliain 2010, bhí daonra 10,153 duine ann. Is é Trenton a phríomhbhaile contae.
Harald zur Hausen
Saol agus Saothar
De bharr seo is ea a bhronnadh an Duais Nobel air sa bhliain 2008. Lig an fionnachtain seo do thaighdeoirí an vacsaín in aghaidh ailse muineál na broinne a fhorbairt.
Roinn sé an Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le Luc Montagnier agus Francoise Barré-Sinoussi a rinne fionnachtain ar an víreas atá taobh thiar de SEIF.
Liam Mac Néill
mion|277x277px|Thóg an Eaglais Phreispitéireach seo i Ráth Deamáin sa bhliain 1787 Áirítear Uilliam Mac Néill nó Liam Mac Néill (Béarla: William Neilson) ar dhuine de na scoláirí Preispitéireacha ba cháiliúla i gCúige Uladh lena linn. Deirtear gur 15,000 a shiúil ina shochraid. Saolaíodh i Ráth Deamáin, An Chill Mhór i gContae an Dúin é ar an 12ú lá de Mhí Mheán Fómhair sa bhliain 1774. Fuair sé bás i mBéal Feirste ar an 26 Aibreán 1821.
Luathshaol
clé|mion B'iad a thuismitheoirí an tOirmhinneach Moses Neilson agus Catherine Welsh. Preispitéirigh a bhí iontu, agus Moses ag freastal ar an bpobal Preispitéireach Gaeilge a bhí san áit ag an am. Maidir leis an mháthair, ba de shliocht John Knox féin í. Bhí an Ghaeilge á labhairt ag uasal agus íseal, ag Gael agus Gall i gceantair Ráth Déamain san am, agus mura raibh sí le cluinstin sa bhaile ag Liam óg, is dócha gur fhoghlaim sé í ó bhunadh na háite. mion|277x277px|bóthar i dtreo Ráth Deamáin ar dheis clé|mion|253x253px|[[Ollscoil Ghlaschú]] Cibé scéal é, d'iompaigh an Niallach amach ina fhoghlaimeoir maith teanga cha, agus é ag tógáil na Laidine go sciobtha. Bhí a athair ag múineadh na dteangacha Clasaiceacha do dhaltaí na háite, ach dealraíonn sé go bhfuair Liam a chuid Laidine ó oide eile, fear arbh ainm dó Pádraig Ó Loingsigh.
Chuaigh Liam Mac Néill ag déanamh staidéir ar dhiagacht agus ar theangacha in Ollscoil Ghlaschú. Ní raibh ach 15 bliain d'aois aige is cosúil. Chaith sé dhá bliain in Ollscoil Ghlaschú agus ní dheachaigh chomh fada le céim ollscoile a bhaint amach. Nuair a tháinig an Niallach ar ais abhaile, chaith sé seal ag cabhrú lena athair ag múinteoir eacht,.San am céanna, lean sé leis ag déanamh obair scolártha, agus d'fhoilsigh sé leabhar gramadaí Béarla do scoileanna Chúige Uladh a raibh an-ráchairt air. Bhí sé ag dréachtáil leabhar cleachtaidh d'fhoghlaimeoirí Sean-Ghréigise freisin.
Ministir
Ar an chéad lá is fiche de Mhí na Nollag, 1796, agus 22 bliain d'aois, fuair an Niallach oirniú an Mhinistir, le go bhféadfadh sé freastal ar phobal Preispitéireach Dhún Dealgan. B'í an Ghaeilge teanga na bPreispitéireach áitiúil, agus ministir le Gaeilge de dhíth le haghaidh an phobail seo. mion|Eaglais Phreispitéireach, Dún Dealgan, tógtha sa bhliain 1839 Thug muintir Dhún Dealgan taithneamh don mhinistir óg, agus rinne sé féin a dhícheall le hoideachas a sholáthar dóibh. Chuir sé tús le scoil d'aos óg Dhún Dealgan, agus é féin ag múinteoireacht ansin. D'fháiltigh sé chuige daltaí ó gach creideamh, agus bhí tábhacht nár bheag lena scoil i stair oideachais na háite.
Sa bhliain 1804, d'fhoilsigh Liam Mac Néill an leabhar Greek Exercises.
Ceithre bliana ina dhiaidh sin, tháinig an leabhar cáiliúil úd Introduction to the Irish Language i gcló. Sé an leabhar seo a fhágann go bhfuil cuimhne ar an Niallach inniu. , Cé gur fhéach an t-údar leis an gcanúint a sheachaint, d'fhág Gaeilge labhartha Chontae an Dúin an-sliocht ar an teanga a scríobh sé, agus mar sin, is é a ghráiméar Gaeilge an fhoinse eolais is flúirsí dá bhfuil againn inniu ar chaint na ndaoine i gContae an Dúin i dtús na naoú haoise déag.
Sa bhliain 1810, arís, d'fhoilsigh sé téacsleabhar, nó "priméar", Gaeilge. mion|[[Acadamh Ríoga na hÉireann]] Bhí an-urraim ag a chuid comhscoláirí dó mar shaineolaí ar an litríocht Chlasaiceach. Thabhaigh a obair mar scoláire Sean-Ghréigis e an oiread clú dó is go ndearnadh ball d'Acadamh Ríoga na hÉireann de, agus bhronn a eaglais céim an Mhodhnóra air.
Sa bhliain 1818, d'éirigh an Niallach as oifig an Mhinistir i nDún Dealgan, toisc gur ceapadh é mar Ollamh leis an Litríocht Chlasaiceach in Institiúid Acadúil Bhéal Feirste. Ní raibh sé daite dó, áfach, mórán dul chun cinn a dhéanamh san obair seo, nó cailleadh é i gceann trí bliana.
D’éag Liam Mac Néill um meán oíche 26-7 Aibreán 1821. Deirtear gur 15,000 a shiúil ina shochraid. Tá sé curtha i Ráth Deamain.clé|mion|Institiúid Acadúil Bhéal Feirste (Royal Academical Institute) sa 20ú haois
Ambrós Ó Donnabháin
Iar-pheileadóir Ghaelach Éireannach é Ambrós Ó Donnabháin (Béarla: Ambrose O'Donovan), nó "Rosie" mar a leasainmníodh é. As Gníomh go Leith dó, d'imir sé i lár na páirce leis a chlub áitiúil Gníomh go Leith agus leis an bhfoireann idirchontae Ciarraí. Bhí sé ina chaptaen ar fhoireann cháiliúil Chiarraí a bhuaigh Craobh Peil Sinsearach na hÉireann sa bhliain 1984, an bhliain ina raibh an comóradh céad bliain ag an gCumann Lúthchleas Gael.
Ceann Trá
Tá an sráidbhaile suite ar an imeall thuaidh de Chuan Fhionn Trá i dtírdhreach ardluacha idir an fharraige agus An Chathair Ard, thart ar seacht gciliméadar siar ó dheas ó Dhaingean Uí Chúis ar Chuaird Cheann Sléibhe, R559 – bealach tábhachtach turasóireachta.
An baile
Ionad beag fócais áitiúil is ea an sráidbhaile don phobal tuaithe máguaird. Tá siopa, tábhairne, bunscoil, saotharlann photaireachta agus oifig phoist ann, chomh maith le cé bheag le haghaidh na n-iascairí áitiúla. Gabhann an turasóireacht ar Chuaird Cheann Sléibhe chun leasa Cheann Trá freisin (mar shampla potadóireacht agus caifé), mar a dheineann an trá bhreá agus an pháirc mhór do charbháin. Bíonn ranganna Gaeilge ar siúl sa halla pobail áitiúil le linn an tsamhraidh. Ar nós lonnaíochtaí eile sa cheantar, is minic a bhionn soláthar lóistín le haghaidh na scoláirí seo ina ioncam tábhachtach do theaghlaigh.
Tá séipéal, tábhairne agus siopa beag suite ag Ard a’ Bhóthair, dhá chiliméadar ó Cheann Trá.
Tá caisleán Ráthanáin sa pharóiste (bhíodh ráth ann roimhe sin). Bhíodh dún ceann tíre, An Dún Beag, suite sé chiliméadar siar ó Cheann Trá, agus maireann na fothracha fós. Tá Cill Mhic an Domhnaigh suite i ngar dó. Is féidir clocháin a fheiscint i gCill Mhic an Domhnaigh.
Foirm Uirbeach
clé|thumb|220px|Ceann Trá Tá lár beag mar a sholáthraítear seirbhísí áitiúla ag sráidbhaile Cheann Trá, agus tá a aghaidh sin ar na bóithre R559 agus L-8039. Tá forbairt ribíneach ar thaobh An Daingin de Cheann Trá chomh fada le Baile Mór, agus ar an mbóthar ard, L-8039. Tá forbairt tithíochta saoire, ar stíl bhruachbhailteach, lastuaidh de chroí Cheann Trá, a bhaineann de shuíomh agus de threithiúlacht na háite. Patrún líneach atá ar an mbaile toisc srianta ar fhorbairt ar thaobh na farraige den R559, áit atá ainmnithe ina Phríomh-Limistéar Taitneamhachta Speisialta i bPlean forbartha an Chontae. An patrún traidisiúnta lonnaíochta i gcroí Cheann Trá ná tithe sraithe dhá stór, le struchtúr níos mó atá trí stór ar airde ag an gceann thiar.
Déimeagrafaic
De réir an Staidéar Cuimsitheach Teangeolaíoch ar Úsáid na Gaeilge sa Ghaeltacht bhí 448 daoine os cionn trí bliana d'aois. Labhair 249 (55.6%) Gaeilge go laethúil taobh amuigh den chóras oideachas.
Oidhreacht Nádúrtha
Tá Limistéar ainmnithe Oidhreachta Náisiúnta suite sa cheantar. Trá Fhionn Trá, córas beag dumhcha, loch beag, féarthailte fliucha agus seascann mór giolcaí atá ann. Tá an limistéar idir Cuaird Cheann Sléibhe, R559, agus an fharraige, ainmnithe ina Phríomh-Limistéar Taitneamhachta Speisialta. Tá an tirdhreach seo an-íogair go deo, agus is ar éigean atá acmhainn ar bith forbartha inti, má tá faic in aon chor. Beidh cosc ar fhorbairt ar bith sa limistéar seo, seachas forbairt a bhfuil díolúine speisialta ann di de réir an sceidil do na Rialacháin Phleanála & Forbartha, 2001.
Cuan Fionntrá
Ar an 4 Deireadh Fómhair 1939, tháinig U-Bhád Gearmánach, U-35, isteach sa chuan agus tháinig 28 príosúnach i dtír. Ba mhairnéalaigh Ghréagacha de chuid an MV Diamantis iad. Bhí cuid de mhuintir an cheantair i láthair, mar shampla Jimmy Fenton, Bearnard Ó Lubhaing, Tadhg Ó Cíobháin, agus Eoghan Ó Cléirigh.
CLG Chontae Lú
Imrítear na cluichí Ghaelacha i gContae Lú, Poblacht na hÉireann faoi cheannas Cumann Lúthchleas Gael Chontae Lú. Is iad peil Ghaelach, iomáint, Peil Ghaelach na mBan agus camógaíocht na cluichí a imrítear sa chontae, ach is í an pheil an ceann is coitianta.
Peil Ghaelach
Tá trí bhua ag Contae Lú i gCraobh Peil Sinsearach na hÉireann, an ceann deireanach sa bhliain 1957. Tá an-iomaíocht idir iad féin agus a gcomharsa Contae na Mí, a thosaigh idir na blianta 1945 agus 1953 nuair a d'imir siad in éadan a gcéile i 13 cluiché móra. Tháinig 42,858 duine chun féachaint ar an gcluiche eatarthu sa bhliain 1951, an méid is mó ag an am. Maireann an iomaíocht fós sa lá atá inniu ann, rud a bhí le feiceáil sa chluiche leathcheannais Laighean iontach sa bhliain 1997.
Loch Konstanz
Is loch mór é Loch Konstanz (Bodensee, Lai da Constanza, Lago di Costanza, Lac de Constance, Lake Constance, Laidin: Lacus Brigantinus) atá suite idir an Ostair, an Eilvéis agus an Ghearmáin. Le bheith beacht, tá dhá loch ann, an Loch Thuas nó Obersee agus an Loch Thíos nó Untersee atá i bhfad níos lú ná an Loch Thuas. Ritheann an abhainn úd Seerhein eatarthu.
Tagraíonn na hainmneacha Gaeilge, Béarla agus ainmneacha as na teangacha Rómánsacha do chathair Konstanz, agus í suite chois an locha. Maidir leis an ainm Laidine, is léir go raibh ainmneacha éagsúla ag na húdair Mheánaoiseacha ar an loch, ach is é an t-ainm is sine ná Lacus Brigantinus. San tseanársaíocht ba é Brigantinum (inniu: Bregenz) an chathair ba thábhachtaí cois an locha, agus é ainmnithe as an treibh Cheilteach a raibh cónaí uirthi timpeall na cathrach: na Brigantii, as Laidin.
Maidir leis an ainm Gearmáinise Bodensee, tagraíonn sé do cheann de na cathracha agus na háitribh timpeall an locha freisin: Bodman (inniu, Bodman-Ludwigshafen timpeall ar cheann thuaidh thiar an Locha Thuas).