cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Francisco de Zurbarán
Ealaíontóir ó Ré Órga na Spáinne ab ea Francisco de Zurbarán (Fuente de Cantos, Badajoz, 7 Samhain, 1598 - Maidrid, 27 Lúnasa, 1664).
Henry Pelham
Ba pholaiteoir agus Phríomh-Aire na Ríochta Aontaithe é Henry Pelham a rugadh ar an 25 Meán Fómhair 1694 – 6 Márta 1754.
Francisco de Zurbarán
Is comhaimseartha agus cara le Velázquez é, Zurbarán ar fheabhas sa phéintéireacht reiligiúnach, ina nochtann a stíl neart amhairc iontach agus misteachas domhain. Bhí sé ina ealaíontóir ionadaíoch ar an bhFrith-Reifirméisean. Faoi thionchar Caravaggio ina laethanta tosaigh, tháinig forbairt ar a stíl chun na péintéirí Mannerist na hIodáile a chomhfhogasú. Bogann a phictiúir ó réalachas Velázquez agus tá a chuid cumadóireachta tréithrithe ag samhaltú chiaroscuro le toin níos aigéadaí. mion| Críost ar an gCros, [[1627 (290 x 168 cm), Institiúid Ealaíne, Chicago.]] mion| Saint Serapius, [[1628 (120 x 103 cm. ), Wadsworth Athenaeum (Connecticut).]] mion| Taispeántas de chorp Saint Bonaventure, [[1629 (250 x 225 cm. ), Músaem Louvre, Páras .]] mion| Saint Dorotea. mion| Naomh Proinsias ar a ghlúine le cloigeann ina lámha, [[1658 (84 x 53 cm. ), Alte Pinakothek, München]]
Bronllys
52.0054°N, -3.2492°W
Baile i Powys, an Bhreatain Bheag, is ea Bronllys, 58.6 km ó Caerdydd agus 222 ó Londain. Tá daonra 823 ann, agus tá 80 (9.7%) in ann Breatnais a labhairt.
Hoe Thiar
Is ceantar suite i bPlymouth é Hoe Thiar.
Caisleán Mháirtín
Is teach agus baile fearainn suite i gContae Chill Dara é Caisleán Mháirtín.
Polaip (míoleolaíocht)
Sa mhíoleolaíocht, foirm céalantrátaigh atá aonarach bogcholainneach suite. Is é a bhíonn ina colainn ná cabhail shorcóireach le béal stuaiceach is adharcáin mórthimpeall uirthi. Greamaithe ag a bun i bhfoirmeacha aonaracha nó le córas géagach feadánach i gcoilíneachtaí.
Baile Phúinse
Is ráschúrsa suite i gContae Chill Dara é Baile Phúinse. Bíonn idir rásaí capall agus cheolchoirmeacha ann.
Thomas Pope
Luathshaol
Rugadh Pope ag Deddington, in aice le Banbury, Oxfordshire, is dócha sa bhliain 1507, mar go raibh sé timpeall sé bliana déag d'aois nuair a fuair a athair, gíománach, bás sa bhliain 1523. Fuair sé a chuid oideachais i Scoil Banbury agus i gColáiste Eton, agus chuaigh sé isteach i gCúirt na Seansaireachta.
The Notorious B.I.G.
Ba rapcheoltóir cáiliúil as Brooklyn i Nua-Eabhrac i lár na 1990idí Christopher Wallace (21 Bealtaine 1972 - 9 Márta 1997), ar a tugadh Biggie Smalls mar leasainm, nó The Notorious B.I.G. níos minice. Ina chuid amhráin rapála, d'úsáid sé an leasainm Frank White chomh maith.
I measc a chuid amhrán, is dócha gurb iad Big Poppa agus One More Chance an dá amhrán ba cháiliúla a rinne sé.
Díoltas
Ar an 9 Márta 1997, maraíodh Wallace i Los Angeles, California i SAM. Bhí troid leanúnach aige le rapcheoltóir eile, Tupac Shakur. Measann roinnt daoine gur ghlac Biggie páirt i ndúnmharú Tupac cúpla mí roimh ré. Mar sin b'fhéidir gur bhain duine éigin díoltas amach.
Bhí albam iarbháis, "Life after Death", eisithe ar an 23 Márta 1997.
An Phéist Bheag
Réaltbhuíon dhoiléir dheisceartach is ea an Phéist Bheag, ceann den dá réaltbhuíon déag a chruthaigh Pieter Dirkszoon Keyser agus Frederick de Houtman idir na blianta 1595 agus 1597 ar son an réalteolaí Phléimeannaigh Petrus Plancius, agus a thug isteach an réalteolaí amaitéarach Gearmánach Johann Bayer sa bhliain 1603 sa léarscáil neamhaí dá chuid dá ngairtear Uranometria.
Tugtar Hydrus mar ainm Laidine ar an bPéist Bheag, rud a chiallaíonn "nathair" nó "péist mhara".
Stair
Ba iad an bheirt mhairnéalach Ollannacha Pieter Dirkszoon Keyser agus Frederick de Houtman a chruthaigh réaltbhuíon na Péiste Bige idir na blianta 1595 agus 1597. Ar an 2 Aibreán 1595 chuir ceithre long chun na farraige ó Texel san Ollainn; ba é sin an chéad loingeas Ollannach a thaistil ar na hIndiacha Thoir. Bhí Keyser mar ardmháta agus ardphíolóta ar bord na loinge Hollandia sa loingeas.
Roimhe sin, áfach, rinne an ministir Pléimeannach Petrus Plancius teagmháil leis. Bhí Plancius ar cheann de bhunaitheoirí Chomhlacht Dúitseach na hIndia Thoir, ach bhí sé ina réalteolaí agus a chartagrafaí chomh maith. Sa bhliain 1589 rinne sé cruinneog neamhaí, ach níorbh fhéidir leis réigiún an phoil neamhaí theas a líonadh toisc nach raibh mórán eolais ar fáil i dtaobh cheantar sin na spéire. Mar sin de, thug sé gléasra réalteolaíoch do Keyser agus mhúin sé é conas é a úsáid chun réaltléarscáil a tharraingt den leathsféar neamhaí theas.
Fuair Keyser bás sa bhliain 1596, ach chríochnaigh a chúntóir Frederick de Houtman (in éineacht le mairnéalach eile, Vechter Willemsz) an léarscáil. Sa bhliain 1597 tháinig an loingeas ar ais go dtí an Ollainn, agus thug de Houtman an léarscáil neamhaí agus réaltchatalóg do Plancius. Bhí 12 réaltbhuíon nua ar an léarscáil agus 135 réalta ar an gcatalóg. Sa bhliain 1592 rinne Plancius cruinneog neamhaí nua a thug isteach na réaltaí agus na réaltbhuíonta nua (chomh maith le réaltbhuíon eile a chruthaigh sé féin, .i. an Colm). Sa bhliain 1603 tháinig na réaltbhuíonta nua amach i gcló don chéad uair ar réaltatlas Uranometria de chuid an réalteolaí amaitéaraigh Gearmánaigh Johann Bayer.
Sa lá atá inniu ann, glacann an tAontas Réalteolaíoch Idirnáisiúnta le gach ceann de na réaltbhuíonta a chruthaigh Keyser agus de Houtman (féach an bosca thíos) – agus an Phéist Bheag san áireamh. Is é an t-ainm Ollainnise a thug an bheirt mhairnéalach ar an réaltbhuíon seo ná De Waterslang, a chiallaíonn an Nathair Uisce, ach d'aistrigh Plancius go Laidin é mar Hydrus. Nathair mhara nó péist mhara a bhí i gceist.
Miotaseolaíocht
Ós rud é gur réaltbhuíon nua-aimseartha í an Phéist Bheag, ní bhaineann aon mhiotaseolaíocht léi.
Bronwydd
Baile i Sir Gaerfyrddin, an Bhreatain Bheag, is ea Bronwydd, 90.3 km ó Caerdydd agus 291 ó Londain. Tá daonra 554 ann, agus tá 309 (55.8%) in ann Breatnais a labhairt.
Daniel Auteuil
Is aisteoir agus stiúrthóir Francach é Daniel Auteuil a rugadh ar an 24 Eanáir 1950 i gCathair na hAilgéire san Ailgéir Fhrancach. Bronnadh Gradam an Aisteora Is Fearr ag Féile Scannánaíochta Cannes airsean agus ar Pascal Duquenne, aisteoir Beilgeach sa bhliain 1996. I measc gradam eile, bronnadh an Gradam BAFTA don Aisteoir Is Fearr i Ról Taca as a ról in Jean de Florette (1986). Aithnítear é freisin as a ról in Manon des sources (“Fear an fhuaráin”, 1986) agus in La fille sur le pont (“An ghirseach ar an droichead”, 1999).
Beannchar Dómhnaig
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Obar Dheathain é Beannchar Dómhnaig.
Walter Houser Brattain
Fisicí Meiriceánach a saolaíodh in Xiamen, Amoy, sa tSín ab ea Walter Houser Brattain (20 Feabhra 1902 – 13 Deireadh Fómhair 1987).
D'oibrigh sé i saotharlanna Bell Telephone ar airíonna dromchla leathsheoltóirí. Chuidigh sé le forbairt an trasraitheora pointe teagmhála. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain 1955 le Bardeen is Shockley as.
Karl Ferdinand Braun
Fisiceoir a rugadh i bhFulda na Gearmáine ab ea Karl Ferdinand Braun (6 Meitheamh 1850 - 20 Aibreán 1918). Thóg sé an chéad fheadán ga-chatóideach (feadán Braun) i 1897.
Roinn sé Duais Nobel na Fisice i 1909 le Marconi as a shaothar a bhí bunúsach don raidió.
Keyham
Is ceantar suite i bPlymouth é Keyham.
Polaipeiptíd fuileadánghníomhach stéigeach
Polaipeiptíd le 28 aimíonaigéad, a fuarthas den chéad uair i stéig muice, ansin i mamaigh eile. Meastar gur néaratharchuradóir de shaghas NANC í a rialaíonn sreabhadh na fola, táil stéigeacha is fhaireogacha, agus scíth na matán mín (sna haerbhealaí go háirithe). I láthair ag tiúchan an-ard sa phéineas daonna, agus is féidir go bhfuil baint aici ansin lena ardú.
Brymbo
Baile i Wrecsam, an Bhreatain Bheag, is ea Brymbo, 177.8 km ó Caerdydd agus 265 ó Londain. Tá daonra 4563 ann, agus tá 639 (14%) in ann Breatnais a labhairt.
Ráschúrsa, Nás na Rí
mion|2014 Is ráschúrsa suite i gContae Chill Dara é Ráschúrsa Nás na Rí. clé|mion
An Píobaire Breac
Seanscéal ón nGearmáin is ea an scéal faoin bPíobaire Breac. Is é is ábhar don scéal ná píobaire a tháinig go cathair Hameln sa tríú haois déag leis an ruaig a chur ar fhrancaigh na háite le ceol a fheadóige. D'éirigh an cleas seo leis, ach nuair nach bhfuair sé luach a shaothair ó mhuintir na háite mar a bhí socraithe, chuir sé an ruaig ar pháistí na háite freisin. thumb|260px|An Píobaire Breac Ba iad Jacob agus Wilhelm Grimm, na deartháireacha a bhí ina dteangeolaithe agus ina mbéaloideasóirí móra sa Ghearmáin sa naoú haois déag, ba thúisce a d'fhoilsigh an seanscéal seo faoi chlúdach leabhair. Ina dhiaidh sin, bhí cáil ar Phíobaire Breac Hameln. Is féidir a rá gur cuid den chultúr dhomhanda é inniu.
An Seanscéal
Seo an leagan den scéal a d'fhoilsigh na deartháireacha Grimm ina mbailiúchán seanscéalta:
De réir mar a insítear é, chonacthas fear aisteach ag teacht go Hameln, sa bhliain 1284. Bhí sé ag caitheamh culaith as éadach breac ildaite, agus dúirt sé gurb í an cheird a bhí aige ná francaigh a ghabháil. Gheall sé do mhuintir na háite go gcuirfeadh sé an ruaig ar na lucha agus ar na francaigh go léir as Hameln, dá bhfaigheadh sé suim áirithe airgid.
Bhí muintir Hameln sásta an t-airgead a ghealladh dó, agus ansin, rug sé ar an bhfeadóg nó ar an bhfliúit a bhí aige le ceol a bhaint aisti. Nuair a bhí sé ag seinm, tháinig na francaigh agus na lucha as tithe na cathrach ar fad, agus iad ag bailiú ina thimpeall. Nuair ba léir dó nach raibh oiread agus luch amháin fágtha in aon teach, d'fhág sé an chathair agus thug sé a aghaidh ar Abhainn Weser. Lean na lucha agus na francaigh é agus iad sna sála aige; lean siad isteach san abhainn é agus rug an sruth orthu, agus bádh iad go léir. Nuair a chonaic muintir na háite cé chomh furasta agus a d'éirigh an obair leis an bpíobaire, tháinig aiféaltas orthu go raibh siad tar éis duais chomh hard a ghealladh don phíobaire, agus dhiúltaigh siad luach a shaothair dó, ionas gur imigh sé leis ón áit gan sciúrtóg rua, feargach feanntach.
Ar an séú lá fichead de Mhí an Mheithimh, tháinig sé ar ais. Bhí sé i mbréagriocht an tsealgaire, hata dearg aisteach á chaitheamh aige, agus gnúis uafásach air. Nuair a bhí muintir na háite ag ceiliúradh an Aifrinn san eaglais, thosaigh an píobaire ag séideadh fonn nua ceoil ar a fheadóg. An uair seo, níorbh iad na francaigh a fuair iad féin faoi dhraíocht aige, ach páistí na háite, idir chailíní óga agus stócaigh bheaga. Lean na páistí é trí gheata mór na cathrach go dtí an sliabh, áit a ndeachaigh ceal ann féin chomh maith leis na páistí. Níor fhill ach beirt acu, ó tháinig siad ródhéanach go dtí an sliabh. Bhí duine acu dall, ionas nach raibh sé ábalta an áit a thaispeáint inar imigh na páistí, agus duine acu gan chaint, ionas nach raibh sé ábalta a insint, cár tharla sé. Deirtí freisin gur fhill gasúr beag eile abhaile ar lorg a chóta mhóir, agus gur tháinig sé slán as an tubaiste mar sin. Chreid daoine áirithe gur tugadh na páistí isteach i bpasáiste faoi thalamh agus gur tháinig siad amach arís i dTír na Seacht gCaisleán (is é sin, i gCúige na Trasalváine sa Rómáin). D'imigh 130 páiste ar fad ar an dóigh seo.
An Cúlra Stairiúil
Dealraíonn sé go ndeachaigh dhá mhóitíf scéalaíochta le chéile sa seanscéal faoin bPíobaire Breac, mar atá, gabhálaí na bhfrancach agus imeacht na bpáistí, agus nár fáisceadh aon scéal amháin as an dá mhóitíf go dtí an seachtú haois déag. Is é an chiall is gnách a bhaint as an scéal seo inniu ná gur fáthscéal atá ann a thugann cur síos ar an dóigh a ndeachaigh Gearmánaigh óga a chónaí in oirthear na hEorpa sa Mheánaois. Is é tuairim Jürgen Udolph, ollamh le logainmníocht i Leipzig, tuairim a d'fhoilsigh sé sa bhliain 1997, gur shocraigh "páistí" Hameln síos i mBrandenburg, nó tá logainmneacha le haithint ansin atá cosúil leis na logainmneacha timpeall Hameln. Is í an teoiric ar ar bhunaigh Udolph an bharúil seo ná go mbíodh sé de nós ag na coilínigh Ghearmánacha a gcuid sráidbhailte nua a ainmniú as na háiteanna ina raibh cónaí orthu roimhe sin.
Mar sin, má bhí "píobaire breac" ann ar aon nós, is dócha gur gníomhaire de chuid tiarna éigin san oirthear a bhí ann agus é ag mealladh na ndaoine óga chun Hameln a fhágáil le cur fúthu i mBrandenburg. An oiread de dhaoine óga a rinne amhlaidh, d'fhág sé an t-imprisean ar mhuintir Hameln gur cailleadh glúin iomlán de shliocht na cathrach ar an dóigh seo, agus de réir a chéile, rinneadh seanscéal faoin bPíobaire Breac de na cuimhní staire sin.
Ailgéir Fhrancach
thumb|Ailgéir Fhrancach Cuid den Fhrainc ab ea an "Ailgéir Fhrancach" (l'Algérie Française).
Caprimulginae
Is éin oíche iad na Caprimulginae nó na gnáth tuirní lín laistigh d'fhofhine na dtuirní lín, Caprimulgidae. Is éin mheánmhéide iad le sciatháin fhada, cosa gearra, agus goba an-ghearr. De ghnáth neadaíonn siad ar an talamh. Itheann siad feithidí eitilte.
Tá crúba beaga acu, gan mórán úsáide acu chun siúl, agus sciatháin bhioracha fhada. Tá a gcuid cluimhrí bog daite go duaithne chun a bheith cosúil le coirt nó duilleoga. Téann roinnt speiceas  ar fara os comhair craoibhe, seachas trasna air mar a dhéanann éin de ghnáth. Cuidíonn sé seo leo iad a cheilt i rith an lae. Leagann an baineann dhá ubh ghréasach díreach ar thalamh lom.
Tá siad cosúil den chuid is mó leis na cuaillí oíche, ach go ginearálta bíonn goba níos faide acu agus cluimhreach beagán níos boige acu.
Snáthaid mhór órfháinneach
Is feithid í an snáthaid mhór órfháinneach.
Caprimulginae
Fofhine Caprimulginae - (gnáth tuirní lín)
Teangacha Bundúchasacha na hAstráile
Tá teangacha Bundúchasacha na hAstráile ar na teangacha is sine ar domhan, cé go bhfuil líon na gcainteoirí ag laghdú go tiubh. Tá a lán finte teangacha agus teangacha aonair ann a bhaineann leis an Astráil amháin agus le roinnt oileán máguaird; scéal ar leith is ea an Tasmáin. Ní léir faoi láthair cén gaol atá ag na teangacha seo lena chéile, cé go bhfuil dul chun cinn mór á dhéanamh i gcúrsaí taighde le roinnt blianta anuas.
Sa cheathrú deiridh den 18ú haois bhí idir 350 agus 750 treibh Bhundúchasach ann agus an oiread céanna de theangacha nó de chanúintí. Inniu tá níos lú ná 150 teanga Bhundúchasach ann, agus níl ach fiche ceann acu nach bhfuil i gcontúirt mhór. I measc na dteangacha a mhaireann, níl ach 10% á bhfoghlaim ag páistí, agus sin sna ceantair is iargúlta. Tá ag éirí le teagasc dátheangach i mionphobail áirithe. Timpeall 3,000 cainteoir atá ag na teangacha is treise.
Scar an Tasmáin leis an mór-roinn ag deireadh na hoighearaoise deireanaí, agus meastar nach raibh baint ar bith ag Bundúchasaigh an oileáin úd leis an saol amuigh ar feadh tuairim is 10,000 bliain. Ní féidir a gcuid teangacha a rangú cheal faisnéise, ach dealraíonn sé go raibh cosúlacht éigin idir iad agus teangacha na mór-roinne ó thaobh na fóineolaíochta de.
Staid na dTeangacha
Trí na teangacha seo a sheachadtar dúchas an chine Bhundúchasaigh – amhráin, béaloideas, eolas rúnda, oidhreacht atá préamhaithe i saol na sinsear. Níl aon fhianaise ann go fóill gur féidir an oidhreacht seo a sheachadadh trí Bhéarla nó tríd an gcriól atá á úsáid go forleathan sna ceantair is iargúlta. Is deacair, áfach, teanga a chaomhnú mura bhfuil ann ach lucht labhartha scáinte nó mura bhfuil oideachas dátheangach ar fáil. Tá pobail áirithe ann agus d’éirigh leo na teangacha agus bunús an dúchais a chaomhnú d’ainneoin bhrú an tsaoil nua: féach, mar shampla, Yolngu Matha i Laynhapuy Yirralka (oirthuaisceart Arnhem Land i gCríoch an Tuaiscirt). In Victoria, stát deisceartach ar treascraíodh na pobail Bhundúchasacha agus a gcuid teangacha ón mbliain 1835 amach, tá chúig chlár athbheochana ar siúl anois.
Eolas ar an Aimsir a D'imigh
Dealraíonn sé gur trí na teangacha ársa seo a tháinig scéalta anuas ar an saol mar a bhí sé 10,000 bliain ó shin, nuair a bhí a mhalairt d’aeráid ann agus leibhéal na farraige i bhfad níos ísle:
Tréithe Comhchoiteanna
Baineann na teangacha Astrálacha le limistéar teanga nó Sprachbund, rud a fhágann go bhfuil an foclóir céanna acu, mórán, agus gur minic na tréithe fóineolaíocha céanna acu. Is minic caint ar leith á húsáid i gcuideachta dlúthghaolta áirithe - máthair bean céile, mar shampla. Foclóir ar leith atá i gceist anseo agus gan flúirse focal ann, cé go mbíonn an ghnáthfhóineolaíocht agus an ghnáthghramadach ann. Bíonn geis ar chaint i rith tréimhsí fada caointe nó deasghnátha tionscnaimh, agus is iomaí teanga chomharthaíochta a beartaíodh dá réir.
I gcúrsaí deilbhchomhréire is iomaí teanga Bhundúchasach a bhfuil tuisil eirgíocha agus absalóideacha aici. De ghnáth is córas scoilte é: is minic comhartha ainmneach-chuspóireach ar fhorainmneacha (nó ar an gcéad phearsa nó ar an dara pearsa) agus an tríú pearsa ina heirgíoch nó ina habsalóideach; uaireanta déantar idirdhealú idir beo agus neamhbheo.
I dteangacha éigin is féidir le pearsana áirithe idir na hinfhillteacha cuspóireacha agus eirgíocha (an dara pearsa daonna, an tríú pearsa daonna agus msd) a bheith trípháirteach: iad marcáilte iad go soiléir mar eirgíoch nó mar chuspóireach i gclásail aistreacha ach gan iad marcáilte mar cheachtar acu siúd i gclásail neamhaistreacha. Tá teangacha eile ann agus gan in úsáid acu ach marcáil ainmneach-áinsíoch.
Míreanna
Trí ghuta atá sa ghnáthliosta fóineolaíoch:, agus iad fada nó gearr. Uaireanta déantar de.
Tá réimse iomlán consan ag Kalkutungu, mar shampla: p, m (déliopach); th, nh, lh (fiaclach); t, n, l (ailbheolach); rt, rn, rl (aisfhillte); ty, ny, ly (carballach); and k, ng (coguasach).
Consain
Is beag deacracht atá ag baint leis an tsraith ailbheolach t, n, l (or d, n, l). Déantar na fuaimeanna ailbheolacha féin nuair a theagmhálann an teanga leis an droim atá díreach ar chúl an drandail uachtair. Déantar rinnchonsain nuair a theagmhálann barr na teanga leis an droim úd. Is cosúil é seo le t, d, n, l an Bhéarla, cé nach n-análaítear an t. (Tá eisceacht amháin ann – an teanga Kala Lagaw Ya.)
Consain bhosacha (laminal) is ea an tsraith “fhiaclach” th, nh, lh; fuaimnítear iad le bos na teanga tamaillín siar ón mbarr, agus trí bhealach ann lena dhéanamh de réir na canúna, an chainteora agus cháiréis an fhuaimnithe: (a) consan idirfhiaclach agus barr na teanga le feiceáil; (b) consan idirfhiaclach agus barr na teanga sáite síos ar chúl na bhfiacla íochtair; (c) consan fiaclailbheolach – bos agus barr na teanga ag teagmháil leis na fiacla uachtair agus leis an droim ailbheolach.
Fágann sin na consain charballacha ty, ny, ly. (Is minic a litrítear iad mar dj, tj, nó j.) Teagmháil bhosach atá anseo freisin, agus í níos faide siar, ó ailbheolach go hiarailbheolach, nó ó iarailbheolach go réamhcharballach. Is gnách barr na teanga a shá síos ar chúl na bhfiacla íochtair: féach sh an Bhéarla.
Baineann an cuntas thuas leis an gcuid is mó de na teangacha Bundúchasacha, agus tá gnáththomhas na dteangacha úd le fáil ann.
Litriú
Is dócha go bhfuil córas litrithe anois ag gach teanga Bundúchasach atá á labhairt fós. An aibítir Laidineach a úsáidtear. Má tá fuaimeanna ann nach bhfaighfeá i mBéarla léirítear iad le délitreacha nó uaireanta le hidirdhealaithigh – folínte nó comharthaí a thógtar uaireanta ón Aibítir Fhoghraíoch Idirnáisiúnta (AFI).
Rangú
Deir formhór na dteangeolaithe go mbaineann an chuid is mó de theangacha Bundúchasacha leis an bhfine Pama-Nyungan, cé go bhfuil deacrachtaí ag roinnt leis agus nach nglacann R.M.W. Dixon leis go bhfuil sé ann. Ar son na caothúlachta, deirtear go mbaineann an chuid eile (teangacha a labhraítear sa limistéar is faide ó thuaidh) leis an bhfine "Neamh-Pama Nyungan", cé nach bhfuil gaol acu lena chéile. Deir Dixon nach féidir ginealas na dteangacha a dhéanamh amach anois agus iad ag dul i bhfeidhm ar a chéile le 40,000 bliain anuas nó mar sin, agus nach féidir a rá gur fine cheart í Pama-Nyungan féin. Is beag teangeolaí eile a aontaíonn leis seo.
Is gnách teangacha Bundúchasacha a roinnt ina gcúig fhine ar fhichid nó mar sin. Tá an rangú trialach a leanas ag brath ar obair Nick Evans agus a chomhpháirtithe in Ollscoil Melbourne. Chomh maith leo siúd, tá Minkin ann, teanga a d’imigh in éag agus gan mórán eolais uirthi. Deirtear gur theanga aonair í, agus is deacair í a rangú; b’fhéidir gur bhain sí le hIwaidjan nó le Tankic.
Saltair Chaimín
mion|300px|Fóilió, le príomhthéama an tsailm agus gluaiseanna ar an imeall
Tá an-dochar déanta don saltar, agus níl ar marthain ach sé fhóilió le véarsaí 1-16 agus 33-116 as Salm 118 (Beati Immaculati), salm a bhfuil aige 176 véarsaí in iomlán. D'fhéadfadh é nach raibh ann ach an salm seo, le nótaí agus gluaiseanna, ach b'fhéidir a mhalairt agus go raibh Saltar iomlán ann.
King's Tamerton
Is ceantar suite i bPlymouth é King's Tamerton.
Saltair Chaimín
Tá cló an phríomhthéacs curtha in aon cholún amháin i lár gach fóilió, scríofa i mionscript mór leath-unical. Is leagan iad na himill agus an-chuid gluaiseanna ann as Gaeilge agus as Laidin. maraon ach amháin an Southampton Psalter.
Ní fios ach fíorbheagán faoina bhunús agus luathstair an tsaltair. Fuair Naomh Caimín bás sa bhliain 654, ach meastar ón nGaeilge agus óna maisiúcháin sna gluaiseanna gur cuid den 11ú haois é. Luaitear é don chéad uair sa bhliain 1639 ag Ardeaspag James Ussher, agus é sa leabharlann an chlochair Phroinsiasaigh i nDún na nGall. Tógadh é go dtí Coláiste Naomh Isidore sa Róimh le linn Réabhlóid na Fraince, agus ar ais go hÉirinn sa bhliain 1872.
Prionsabal Huygens-Fresnel
mion|Díraonadh na [[Tonn phlánach|toinne plánaí nuair a bhíonn leithead na heitre beagán níos móire ná an tonnfhad.]] Difreáil tonn plána nuair is ionann leithead an scoilt agus an tonnfhad]]
Is é atá i bprionsabal Huygens-Fresnel (ainmnithe i ndiaidh an fhisiceora Ollannaigh Christiaan Huygens agus an fhisiceora Fhrancaigh Augustin Jean Fresnel) ná modh anailíse a chuirtear i bhfeidhm ar fhadhbanna a bhaineann le forleathadh tonnta i ndíraonachán i dteorainn chianréimse agus i dteorainn gar-réimse araon agus i bhfrithchaitheamh freisin. Deir sé gur foinse tonnan sféariúil gach pointe ar thonnbhráid, b iad na tonnáin sféarúla é féin é gach pointe ar thonnbhráid, agus go gcuireann na tonnáin thánaisteacha a thagann ó phointí éagsúla isteach ar a chéile. Cruthaíonn suim na dtonnán sféarúil seo an tonnbhráid. Léargas a d'fhoilsigh an fisicí Ollannach Huygens i 1678 is ea Prionsabal Huygens, gur féidir cruth fronta toinne a réamhinsint agus í faoi fhorás.
Feidhmíonn gach pointe ar an bhfronta mar fhoinse tonnta ag forleathadh i ngach treo.
Is é an fronta nua an tadhlaí dromchlach do na tonnáin seo uile.
Is áisiúil an modh oibre seo maidir le gach saghas toinne: tonn uisce, creathanna talún, fuaim, solas is eile.
Cúlra
Cosantóir luath ar theoiric thonnach an tsolais ab ea Christian Huygens, ach chloígh Newton leis an tseanteoiric, an teoiric choirpíneach, go raibh solas déanta as páirteagail nó coirpíní. Bhí Huygens is Newton tar éis polarú solais le criostal cailcíte a bhrath, ach níorbh fhéidir leo an feiniméan a mhíniú.
Bryn
Baile i Castell-nedd Port Talbot, an Bhreatain Bheag, is ea Bryn, 40.1 km ó Caerdydd agus 248 ó Londain. Tá daonra 885 ann, agus tá 110 (12.4%) in ann Breatnais a labhairt.
Ionsaí ar eaglais i mBagdad, 2010
Ar 31 Deireadh Fómhair 2010, d'ionsaigh seisear buamadóir eaglais Chaitliceach na Siria i mBagdad i rith Aifreann an Domhnaigh. Maraíodh 58 in iomlán... na hadhraitheoirí, sagairt, póilíní agus daoine eile a bhí ar an láthair.
Cothromóid chearnach
San ailgéabar, is éard is cothromóid chearnach ann (ón Laidin quadratus 'cearnóg') ná aon chothromóid is féidir a atheagrú i bhfoirm chaighdeánach mar
áit a seasann x d'uimhreacha anaithnid, agus a, b, agus c d'uimhreacha aitheanta, áit a seasann a ≠ 0. Má tá a = 0, ansin tá an chothromóid líneach, ní cearnach, mar níl aon téarma ax^2ann. Is iad na huimhreacha a, b, agus c comhéifeachtaí na cothromóide agus is féidir iad a idirdhealú ach an chomhéifeacht chearnach, an chomhéifeacht líneach agus an téarma tairiseach nó saor a ghlaoch orthu, faoi seach.
Léigear scoile Beslan
Thosaigh léigear scoile i mBeslan san Oiséit (an Rúis), ar an 1 Meán Fómhair 2004. Mhair an léigear ar feadh trí lá. Fuadaíodh níos mó ná 1,100 daoine (777 páistí san áireamh).
Ar an tríú lá,.tháinig deireadh leis an léigear, ach tubaiste amach is amach ba ea é an doirteadh fola. Fuair 385 duine ar a laghad bás
Níl a fhios againn fós inniu céard a tharla go díreach. Shéan an t-arm gurbh iad ba chiontaí leis an ionsaí, agus ansin shéan an rialtas aon fhreagracht as. mion|clé|300px|Léarscáil
Cúlra
Réigiún is ea an Oiséit sa Chugas. Is poblacht sa Rúis í An Oiséit Thuaidh-An Aláin. Ba chuid den APSS í an Oiséit. Nuair a tháinig deireadh leis an APSS, thosaigh na hOiséitigh agus na hIongúisigh ag troid le chéile san Oiséit Thuaidh. mion|clé|250px
Tamhnaigh na hUlta
Is sráidbhaile é Tamhain na hUltaí. Tá sé suite i dTír Amhlaidh, Chontae Mhaigh Eo.
Plá faisnéise
mion|[[COVID-19|Covid-19 agus bréagaisnéis ]] Iomarca eolais is ea plá faisnéise nó "Infodemic" i mBearla, nó faisdéim, craos eolais, nó fiú siabhrán eolais – búilleach déanta díot ag an eolas ar fad atá ag teacht as chuile cheard, cuid mhaith de ag teacht salach ar an mbaisc roimhe sin.
Trócaire (gníomhaireacht forbartha)
mion|clé Is é Trócaire gníomhaireacht forbartha thar lear na hEaglaise Caitlicí in Éirinn.
Hydrozoa
Rang céalantrátach, sa mhuir den chuid is mó. Malartaíonn a dtimthriall beatha idir pas inar polaip greamaithe an t-orgánach agus pas inar meidiúsa planctónach é. Bíonn na polaipí i gcoilíneachtaí den chuid is mó, go minic le creatlach seachtrach is féidir a bheith cailcithe cosúil leis na coiréil.
Werner von Braun
Eolaí ceannródaíoch roicéad a rugadh i Wyrzysk na Polainne (Wirsitz na Gearmáine ag an am) ab ea Werner Magnus Maximillan Freiherr von Braun (23 Márta 1912 - 16 Meitheamh 1977). Ó 1936, ina stiúrthóir ar shaotharlann thaighde roicéad i bPeenemünde. Shaothraigh sé na roicéid V-2 a lainseáladh ar Londain i 1944. Tar éis an dara cogadh domhanda d'oibrigh sé sna Stáit Aontaithe, agus bhí freagrach as an roicéad a lainseáil an chéad satailít shaorga Mheiriceánach i 1958.
Bryn-crug
Baile i Gwynedd, an Bhreatain Bheag, is ea Bryn-crug, 139.2 km ó Caerdydd agus 295 ó Londain. Tá daonra 603 ann, agus tá 316 (52.4%) in ann Breatnais a labhairt.
Ruagaire leathan
Is feithid é an ruagaire leathan.
Polaishiúicríd
thumb|330x330px|Hetero-polaisiúicríd
Móilíní móra carbaihiodráite a éiríonn as polaiméiriú comhdhlúthaithe siúcraí chun naisc éitir a dhéanamh idir aonaid monaisiúicrídí. Cruthaíonn hidrealú polaishiúicríde siúcraí níos simplí. I measc na bpolashiúicrídí tá stáirse is ceallalós, iad araon ina bpolaiméirí glúcóis.
Eurodicautom
Is bunachar sonraí téarmaíochta an Aontais Eorpaigh (AE) é Eurodicautom. Tá comhéadain ann ar an Idirlíon atá ina bhealaí chuig an tseirbhís saor in aisce seo, agus leis an gcóras seo is féidir leis na húdaráis foclóir an AE a aistriú idir na teangacha oifigiúla. Sa bhliain 2007, cuireadh InterActive Terminology for Europe (Gaeilge:Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip), nó IATE ar bun, in ionad Eurodicautom.
Laira
Is ceantar suite i bPlymouth é Laira.
Leigham
Is ceantar suite i bPlymouth é Leigham.
Brynbuga
Baile i Sir Fynwy, an Bhreatain Bheag, is ea Brynbuga, 31.1 km ó Caerdydd agus 193 ó Londain. Tá daonra 2766 ann, agus tá 271 (9.8%) in ann Breatnais a labhairt.
Gaeilge Mhanann
Teanga Ghaelach a labhraítear in Oileán Mhanann atá i gceist leis an Mhanainnis nó Gaeilge Mhanann (Gaelg nó Gailck). Shíolraigh sí ón Mheán-Ghaeilge ar dtús, agus tá sí cosúil le Gaeilge agus Gaeilge na hAlban. Fuair an cainteoir deireanach dúchais, Ned Maddrell, bás sa bhliain 1974, ach tá athbheochan ar siúl ar an oileán agus líon na gcainteoirí ag dul i méadaíocht. Tá gaelscoil Mhanainnise ann le cúpla bliain anuas áfach, ina n-úsáidtear an teanga mar mheán teagaisc. Baineann rialtas Mhanann, an Tinbheal, úsáid as Gaeilge Mhanann mar theanga oifigiúil reachtaíochta, chomh maith leis an mBéarla.
Cé go bhfuil gaol dlúth ag an Manainnis leis na teangacha Q-Cheilteacha eile (Gaeilge agus Gaeilge na hAlban), tá an litriú bunaithe ar litriú an Bhéarla agus na Breatnaise.
An litriú
Is é an litriú an difríocht is suntasaí idir an Mhanainnis agus an dá chineál Gaeilge eile. Tá córas litrithe na Manainnise bunaithe ar an Teagasc Críostaí a tháinig ó pheann Thomas Wilson agus a chuaigh i gcló sa bhliain 1707. Ina dhiaidh sin, rinneadh aithris ar an litriú seo i ngach leabhar a foilsíodh sa teanga.
Tá litriú Wilson ag tarraingt ar fhoinsí is sine ná é, áfach. Bhí an tEaspag John Phillips i gceannas ar chúrsaí eaglasta an oileáin i dtús na seachtú haoise déag, agus d'fhoghlaim sé caint na ndaoine le bheith in ann seanmóireacht a dhéanamh as Manainnis. B'as an mBreatain Bheag don Easpag Phillips, rud a d'fhág lorg áirithe na Breatnaise ar an gcóras litrithe, ach tríd is tríd, b'é an Béarla an réamhshampla ba thábhachtaí a bhí ann. D'aistrigh Phillips Leabhar na nUrnaithe Coitianta nó an Book of Common Prayer go Manainnis, ach níor cuireadh an t-aistriúchán i gcló riamh. Mar sin féin, is follasach go raibh Wilson tar éis a staidéar féin a dhéanamh ar an lámhscríbhinn sin nuair a bhreac sé síos a Theagasc Críostaí féin sa teanga.
Dealraíonn sé go raibh an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach á saothrú san oileán go gairid roimh dheireadh na séú haoise déag, nó fuair Aodh Mac Aingil féin cuid dá oideachas ansin sna 1580idí. Mar sin féin, níor choinnigh Phillips oiread is taobhshúil ar an gcaighdeán clasaiceach nuair a d'oibrigh sé amach a litriú féin.
An Tearmann (Contae Mhaigh Eo)
Is sráidbhaile é Tearmann (Termon nó Tarmon i mBéarla). Tá sé suite in Iorras, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Gaeilge Mhanann
An fuaimniú
Murab ionann agus litriú an dá Ghaeilge eile ní thaispeánann litriú na Manainnise caolú agus leathnú na gconsan go róshoiléir - agus le fírinne, tháinig lagú mór ar an difríocht idir an dá chineál consan i bhfad sula ndeachaigh an teanga féin in éag, de réir gach cosúlachta. Scéal eile, áfach, go ndearna Wilson agus Phillips iarracht ionraic le litriú difriúil a chinntiú d'fhocail ar aon fhuaimniú le chéile nárbh ionann a mbrí ná a sanasaíocht.
Cosúil le Gaeilge na Mumhan, cuireann an Mhanainnis an bhéim ar an nguta fada sa dara siolla, go háirithe i bhfocail a tháinig isteach ón bhFraincis Normannach, ar nós danjeyr "contúirt, dainséar" nó pryssoon "príosún". Is féidir an cineál seo béime a aithint ar fhocail dhúchasacha freisin, áfach: sampla maith é jarrood "dearmad" (cf. "dearúd" i gcanúint na Mumhan).
As Béarla, rinneadh [ei] den [a] fada i bhfocail ar nós hate, mate agus araile (bhí [a:] le cloisteáil iontu i ré an Mheán-Bhéarla, ach inniu, is mar [heit] agus [meit] a fhuaimnítear iad). Tharla rud cosúil sa Mhanainnis, nuair a d'iompaigh an t-[a:] fada ina [æ:]. Chuaigh an t-athrú seo i bhfeidhm ar an [o:] freisin, nó rith an t-[a:] agus an t-[o:] ina chéile sa Mhanainnis. Mar shampla, is ionann caghlaa na Manainnise agus caochló Ghaeilge Uladh, is é sin, an leagan Ultach den fhocal "claochlú"; agus is don [æ:] a sheasann an t-a dúbailte sa litriú Manainnise.
Tá fuaimniú na gconsan sách difriúil leis an dá Ghaeilge eile, uaireanta. Déantar [ð] (nó "th" an fhocail Bhéarla "this") den -d- idir dhá ghuta i bhfocail cosúil le claddagh "cladach", agus fágtar an -t ar lár san fhuaimniú i bhfocail ar nós boght [bαx] "bocht" nó noght [nαx] "anocht".
Má thagann an consan srónach i ndeireadh an fhocail, cloisfear ábhairín den phléascach homorgánach roimhe - is é sin, déanfar "trobm" de "trom" nó "badne" de "bán", go bunúsach. Ní bhíonn a leithéid le fáil sa dá chineál Gaeilge eile, ach spéisiúil go leor, bhí fuaimniú seo an chonsain shrónaigh i ndeireadh an fhocail coitianta i gcanúintí áirithe na Coirnise, nuair a bhí an teanga sin beo breabhsánta i gcónaí, rud is féidir a aithint ar na logainmneacha i gCorn na Breataine inniu féin.
An ghramadach
Maidir leis an ngramadach, is léir go raibh cuid mhór de shaintréithre tipiciúla na gramadaí Gaelaí imithe as úsáid sa Mhanainnis i bhfad bhfad sula bhfuair Ned Maddrell bás - i bhfad sular saolaíodh é, fiú. Chuaigh an tuiseal ginideach in éag, chomh maith leis an saorbhriathar, an chopail agus an aidiacht shealbhach. B'é an tionchar láidir ón Lochlainnis ba chúis leis na forbairtí seo, mar a chreidtear inniu. Dá thoradh sin, áfach, bíonn an Mhanainnis - fiú an Mhanainnis "chlasaiceach" - an-chosúil le droch-Ghaeilge thipiciúil an Bhéarlóra. Ach ar ndóigh, tá gaol ag an mBéarla leis na teangacha Lochlannacha, agus dhéanfadh na Lochlannaigh dearmaid ghramadúla den chineál chéanna agus a dhéanann na Béarlóirí.
Roimh Theacht an Bhéarla
Ós rud é go bhfuil Oileán Mhanann sách scartha ó shaol an Bhéarla, mhair an teanga slán na céadta bliain beag beann ar smacht polaitiúil na Sasanach ar an oileán, cé gurbh é an Béarla teanga oifigiúil na mbailte móra agus an riaracháin. Ón mbliain 1334 i leith, bhí an t-oileán á rialú ag tiarna éigin a bhain le huasalaicme Normannach Shasana. An tiarna deireanach den chineál seo, mar atá, Diúc Athol, dhíol sé an t-oileán le coróin Shasana sa bhliain 1765. Bhí an smuigléireacht fairsing forleathan mar shlí bheatha ag muintir an oileáin, rud a spreag rialtas Shasana chun seilbh dhíreach a fháil ar Mhanainn le dlíthe an Rí a chur i bhfeidhm ansin. Nuair a cailleadh an gnó sin, áfach, thosaigh an t-oileán ag bánú in éagmhais teacht isteach, agus na daoine ag aistriú go Meiriceá ar lorg pá. Shocraigh an chuid is mó de na Manannaigh i Meiriceá síos in Ohio, timpeall ar chathair Cleveland, agus creidtear go raibh an Mhanainnis á labhairt mar theanga phobail i gCleveland níos deireanaí ná in Oileán Mhanann féin.
Tionchar na Turasóireachta sa 19ú hAois
Nuair a bhí na Manannaigh féin ag dul ar imirce ina sluaite móra, chuir turasóirí saibhre Sasanacha sonrú san oileán mar áit saoire, agus thosaigh siadsan ag tonnadh isteach. D'éirigh gnó na cuairteoireachta ina thionscal mór i Manainn, agus ar ndóigh, bhí an Béarla de dhíobháil ar na bundúchasaigh a bhí ag iarraidh cúpla pingin a shaothrú ag freastal ar na turasóirí. Dá réir sin, thosaigh an malartú teanga in Oileán Mhanann, agus i lár na naoú haoise déag, scoith an Béarla an Mhanainnis mar theanga thromlaigh san oileán. I dtús na fichiú haoise, bhí an Mhanainnis imithe mar theanga phobail, ach mhair seanchainteoirí in áiteanna go dtí an dara leath den aois chéanna. Fuair an cainteoir deireanach dúchais, Ned Maddrell, bás ar an seachtú lá fichead de Mhí na Nollag sa bhliain 1974.
Athbheochan
Thumb|280px|right|Comhartha dátheangach i nDúghlais
Thosaigh gluaiseacht athbheochana na teanga i ndeireadh na naoú haoise déag, agus na daoine ag tuiscint go raibh an Mhanainnis ag imeacht go tiubh téirimeach mar theanga dhúchais, agus obair ar leith ag teastáil leis na hiarsmaí féin a shábháil. Bhí bunú Chonradh na Gaeilge in Éirinn ina réamhshampla tábhachtach ag lucht athbheochana na Manainnise. Bunaíodh Yn Çheshaght Ghailckagh, nó Cumann Gaelach Oileán Mhanann, ar an dara lá fichead de Mhí na Márta sa bhliain 1899. Bhí an cumann seo dírithe ar an Manainnis a choinneáil beo mar theanga náisiúnta agus ar litríocht a fhoilsiú agus ar scríbhneoireacht a spreagadh sa teanga.
Chuir lucht athbheochana na Manainnise an-bhéim ar an mbéaloideas, nó b'é sin an t-aon litríocht dhúchasach a bhí acu i dtús báire, díomaite de na foilseacháin spioradálta ón ochtú haois déag. Sna blianta 1913-1919, bhí Yn Çheshaght Ghailckagh ag foilsiú Mannin, iris leathbhliantúil ina gcuirtí i gcló idir bhéaloideas Manainnise agus altanna faoi shaol traidisiúnta Oileán Mhanann. Tháinig deireadh leis an iris, áfach, nuair a fuair an t-eagarthóir, Sophia Morrison, bás. Bhí sí ina rúnaí ar Yn Çheshaght agus ina bailitheoir mór béaloidis.
An Nasc Gearmánach
I ndiaidh bhás Morrison, bhí an saol Manainnise ciúin go leor ar feadh tamaill, go dtí gur tháinig sracadh nua ann le hobair Mona Douglas. Bhí sise ina béaloideasóir tábhachtach cosúil le Morrison, agus luiteamas aici le náisiúnachas na hÉireann. Cuirtear ina leith, fiú, go raibh sí ag brath ar dhul i dtuilleamaí na Gearmáine Naitsíche le saoirse a bhaint amach do Mhanainn. Ar a laghad, dealraíonn sé go raibh lámh aici i mbunú Ny Manninee Dhooie, eagraíocht náisiúnaíoch a bhí báúil leis na Gearmánaigh, agus de réir an taighde a rinne an scoláire Manannach George Broderick ar stair na gluaiseachta náisiúnaíche i Manainn, bhí níos mó ná báúlacht i gceist. Faoin am céanna a raibh Mona Douglas ag béaloideasóireacht, bhí baicle de scoláirí Ceilteacha ag obair faoi cheannas Ludwig Mühlhausen do lárionad taighde an SS, agus iad ag cur an-spéise in Oileán Mhanann mar áit ina bhféadfadh an Ghearmáin leas a bhaint as an náisiúnachas áitiúil le dochar a dhéanamh don Ríocht Aontaithe. Bhí saineolaí ar leith ag an Lárionad le ceisteanna Ghaeilge Mhanann agus Oileán Mhanann a phlé, mar atá, Gerhard von Tevenar, agus é chomh heolach ar chúrsaí an oileáin is gur léir go raibh cairde nó lucht teagmhála aige i Manainn féin.
Mar sin, is dócha go raibh daoine i ngluaiseacht na Manainnise agus iad fonnmhar chun comhoibriú leis na Gearmánaigh. Má bhí féin, áfach, ní bhfuair siad áiméar riamh leis sin a dhéanamh, agus mar sin, sheachain cúis na Manainnise an líomhain faoi fhealltóireacht agus faoi Fhaisisteachas a chuir isteach go mór mór ar ghluaiseacht athbheochana na Briotáinise i ndiaidh an chogaidh.
I nDiaidh an Dara Cogadh Domhanda
Sna blianta iarchogaidh, ba é Douglas Fargher a bhí ina rúnaí ar Yn Çheshaght Ghailckagh agus ina fhear mór gluaiseachta. Sa bhliain 1952, d'eisigh sé achainí ar mhuintir Mhanann an teanga a fhoghlaim agus a shaothrú, agus níos déanaí, i ndiaidh seal a chaitheamh thar lear, bhí sé an-ghníomhach ag réiteach leabhar don chló agus ag athfhoilsiú seanleabhar Manainnise. Sna seachtóidí a thosaigh na hOícheanta Gaelacha (Oieghyn Gailckagh), is é sin, cruinnithe tráthrialta d'fhoghlaimeoirí Manainnise a chuir ar a gcumas labhairt na teanga a aclú.
Aitheantas Oifigiúil
Níor cuireadh an Mhanainnis ar fáil sna scoileanna roimh an mbliain 1974. Ar dtús, ní raibh ann ach sórt caitheamh aimsire taobh amuigh den churaclam, ach sa bhliain 1982, forbraíodh an chéad scrúdú caighdeánaithe (GCE O-Level) sa Mhanainnis.
Polaiteitreafluaireitiléin
Polaiméir phlaisteach theirmithéachtach le hairíonna tábhachtacha mionathraithe dromchla is ea polaiteitreafluaireitiléin (PTFE). Comhéifeacht íseal frithchuimilte aici, agus mar sin luachmhar in imthacaí neamhbhealaithe, ar dhromchlaí scíonna, is chun dromchlaí neamhghreamaitheacha a dhéanamh ar ghréithre cócaireachta. Frithsheasmhach i gcoinne ceimiceán, inslitheoir maith, agus ábhar nach n-éiríonn bog go dtí teocht ard.
Lipson
Is ceantar suite i bPlymouth é Lipson.
Barra an Teampaill
Is ceantar tábhachtach i mBaile Átha Cliath, a bhfuil go leor bialann agus tithe tábhairne ann, í Barra an Teampaill (Béarla: Temple Bar). Tá cáil ar an áit as an saol oíche atá ag an áit, agus cáil áirithe an drabhláis agus tarraingt mhór ag lucht turasóirí agus oícheanta na stumpaí air.
Tzipi Hotovely
Is taidhleoir Iosraelach agus iarpholaiteoir í Tzipi Hotovely ( צִיפִּי חוֹטוֹבֵלִי 8 ) fheidhmíonn mar Ambasadóir reatha Iosrael chun na Ríochta Aontaithe. D’fhóin sí mar Leas- Aire Gnóthaí Eachtracha, Aire Gnóthaí Diaspóra, Aire Gnóthaí lonnaíochtaí, agus mar bhall den Knesset don pháirtí Likud.
Bryneglwys
Sir Ddinbych, an Bhreatain Bheag, is ea Bryneglwys, 170.8 km ó Caerdydd agus 272 ó Londain. Tá daonra 361 ann, agus tá 130 (36%) in ann Breatnais a labhairt.
Tzipi Hotovely
Is iníon léinn dochtúireachta í Hotovely i nDámh an Dlí in Ollscoil Tel Aviv. Cleachtann sí an Giúdachas Ceartchreidmheach, agus tá sí féin-thuairiscithe mar "religious right-winger". Sa bhliain 2009, ba í an 18ú ball ab óige den Knesset. Bhí sí ina cathaoirleach ar Choiste an Knesset ar Stádas na mBan san 18ú Knesset, sula ndeachaigh sí leis an rialtas ag tús an 19ú Knesset sa bhliain 2013.
Beathaisnéis
mion| Hotovely ag fónamh mar Leas- Aire Gnóthaí Eachtracha Iosrael in 2018
Cúig cholún Ioslam
deas|250px|thumb|Cúig cholún Ioslam Cúig bun-achtanna san Ioslam is iad Cúig cholún Ioslam (arkān al-Islām أركان الإسلام; arkān al-dīn chomh maith أركان الدين "galláin an creidimh"), meastar éigeantach lena creidmhigh agus is iad an bunús an bheatha Mhoslamach.
Mannamead
Is ceantar suite i bPlymouth é Mannamead.
An Chasaicis
Baineann an Chasaicis leis an bhfoghrúpa de na teangacha Turcacha ar a dtugtar Kazakh-Nogay, rud a chiallaíonn gurb iad an teanga Nogay agus an Characalpaicis an dá theanga is gaolmhaire léi. Le fírinne, níl sa Characalpaicis ach canúint Casaicise a labhraítear san Úisbéiceastáin, ach mar ba dual dóibh, chruthaigh na húdaráis Shóivéadacha caighdeán scríofa ar leith do na Caracalpacaigh le ding a chur idir na dreamanna eitneacha éagsúla.
Cosúil leis na teangacha Tuircice eile, is teanga tháite í an Chasaicis, is é sin, tá a gramadach bunaithe ar iarmhíreanna gramadúla iliomadúla a "tháthaítear" don fhocal. Saintréith thipiciúil eile de chuid na dteangacha Tuircice eile é freisin comhtheacht na ngutaí. Is é sin, má bhíonn ceann de na gutaí cúil (a, o, u, y /ы/) i dtamhan an fhocail, beidh ceann acu siúd san iarmhír ghramadúil fosta, agus má bhíonn ceann de na gutaí tosaigh (e, i, ä /ә/, ü, ö) sa tamhan, beidh ceann acu san iarmhír chomh maith.
Labhraíonn 10 milliún duine Casaicis sa Chasacstáin féin. Thairis sin, tá mionlaigh shubstaintiúla Chasacacha sa Rúis (timpeall is leathmhilliún), sa tSín (dhá mhilliún) agus sa Mhongóil (dhá chéad míle).
Is í an aibítir Choireallach a úsáidtear leis an gCasaicis a scríobh inniu, cé gur baineadh triail as an aibítir Laidineach thiar sna fichidí, nuair a bhí an tAontas Sóivéadach ag iarraidh an cultúr forásach Iartharach a thabhairt isteach. Go gairid ina dhiaidh sin, áfach, caitheadh an aibítir Iartharach i dtraipisí, agus tháinig an aibítir Choireallach in úsáid ina háit go hoifigiúil sa bhliain 1940. Ba chuid é seo den dóigh ar éirigh saol polaitíochta na tíre go léir cineál paranóideach nuair a shealbhaigh Stailín an chumhacht. Roimh lá an tSóivéadachais, baineadh triail as na litreacha Arabacha freisin, agus is iad na litreacha a úsáideann Casacaigh na Síne inniu féin.
George Orwell
Is é George Orwell ainm cleite Eric Arthur Blair, úrscéalaí Sasanach, 25 Meitheamh 1903 — 21 Eanáir 1950. Áirítear Orwell ar scríbhneoirí móra na fichiú haoise. Ba iad an dá úrscéal mhóra pholaitiúla, mar atá, Animal Farm (1945) agus Nineteen Eighty-four (1949) a thuill clú domhanda dó. Aoir faoin Aontas Sóivéadach is ea an chéad cheann acu, agus é scríofa as peirspictíocht an tSóisialaí mheasartha nár thaobhaigh riamh leis an leagan Sóivéadach den chumannachas. An dara ceann acu, is úrscéal diostóipeach é, agus é ag trácht ar dhomhan na todhchaí atá roinnte idir trí mhórchumhacht ollsmachtúla. D'aistríodh an dá leabhar go lear maith teangacha. Mar sin féin, bhí Orwell i ndiaidh seal maith a chaitheamh ina scríbhneoir roimhe sin féin, agus é ag scríobh iriseoireacht, aistí, úrscéalta agus, fiú, beagáinín filíochta.
Fear meánaicmeach ab ea Orwell a chuaigh leis an sóisialachas i ndiaidh an tseala a chaith sé ina phóilín impiriúil i mBurma. Chuaigh sé go dtí an Spáinn le páirt a ghlacadh sa Chogadh Cathartha ansin, cosúil le cuid mhaith d'intleachtóirí clé a linne. Cé go raibh luí áirithe aige leis an Sóisialachas réabhlóideach, dhruid sé riamh siar ón gCumannachas, agus é, fiú, den tuairim gur "fórsa frithréabhlóideach" é an Páirtí Cumannach. Chuir sé go fíochmhar in aghaidh idé-eolaíochtaí ollsmachtúla na fichiú haoise, idir Naitsíochas agus Stailíneachas. Bhí tuiscint ghéarchúiseach aige d'éirim na hollsmachtúlachta, agus na coincheapa is na focail a chum sé le tagairt a dhéanamh do mheon na tíorántachta, ar nós an Deartháir Mór (Big Brother), an nuachaint (newspeak) agus araile, úsáidtear i gcónaí iad le cur síos a thabhairt ar an dóigh a gcoinníonn na deachtóirí intinn na saoránach faoi smacht. clé|mion|277x277px|BBC 1940
Tús a shaoil agus a thuismitheoirí
Rugadh é i Motihari, Bengal san India, in aice le teorainn Neipeal. Ba iad a thuismitheoirí Richard Walmesley Blair agus Ida Mabel Blair née Limouzin. Bhí Richard Blair ag trádáil le codlaidín (óipiam), tráchtearra a bhí dleathach ag an am in Impireacht na Breataine. Cailín óg ab ea Ida Mabel nuair a casadh Richard uirthi, agus é ocht mbliana déag níos sine ná ise. Ba de mhuintir Limouzin í. Teaghlach seanbhunaithe i Moulmein, Burma, ab ea muintir Limouzin, agus iad ag tógáil long ansin. Mar sin féin, ní raibh ag éirí go rómhaith sa saol le hIda Mabel ach oiread le Richard, agus dealraíonn sé gur cleamhnas siosmaideach a bhí ann nach raibh na páisiúin mhóra ag baint leis.
Bliain i ndiaidh a bhreithe, 1904, thug a mháthair é féin is a dheirfiúr Marjorie ar ais go Sasana. D'fhan an t-athair thiar i Motihari, agus ní bhfuair an buachaill an chéad aithne air sula raibh sé naoi mbliana d'aois.
Na blianta scoile
mion|Eton College Is deacair a rá, an raibh a chéad óige sona nó mí-ádhúil. Is follasach go ndeachaigh tíorántacht an tsaoil i scoil chónaitheach St. Cyprian's in Eastbourne go dona i bhfeidhm ar mo dhuine. Go gairid roimh a bhás, thug sé cur síos dúisitheach ar an am a chaith sé ag freastal ar St. Cyprian's ina aiste Such, Such Were the Joys (bhaist sé Crossgates ar scoil St. Cyprian's san aiste le nach bhféadfaí clúmhilleadh a chur ina leith). Ón taobh eile de, tháinig a bhua scríbhneoireachta chun solais go moch, agus thuill a chuid scríbhinní, go háirithe na dánta, moladh dó ó phríomhoide na scoile. D'fhreastail sé ar St. Cyprian's san am céanna le Cyril Connolly, scríbhneoir tábhachtach comhaimseartha eile, ach ní bhfuair an bheirt acu aithne cheart ar a chéile ach i bhfad i ndiaidh bhlianta na scoile.
Nuair a bhí sé trí bliana déag d'aois, d'imigh sé ó St. Cyprian's. Chaith sé leathbhliain i gColáiste Wellington i mBerkshire, go dtí go bhfuarthas áit dó i gcoláiste cáiliúil Eton, scoil na scothaicme. Níor éirigh go rómhaith leis in Eton, áfach, agus níor bhain sé amach aon scoláireacht ollscoile. Mar sin, chuaigh sé go Burma le seirbhís a dhéanamh sna Póilíní Impiriúla (Indian Imperial Police). Bhain sé amach Burma i ndeireadh na bliana 1922, nuair a bhí sé naoi mbliana déag d'aois.
Sna Póilíní i mBurma
Murab ionann agus an chuid ba mhó de thailte na hImpireachta, bhí Burma á rialú le lámh láidir mhíleata. Nuair a d'fhorghabh na Sasanaigh an tír sa dara leath den naoú haois déag, níor fhág siad aon rí dúchasach ná uasalaicme áitiúil in ainm is a bheith ag rialú na tíre, mar ba nós leo a dhéanamh san India. Bhí Burma á dúshaothrú ar dhóigh i bhfad ní ba bhrúidiúla ná an India, rud a chothaigh míshástacht agus meon ceannairce i measc mhuintir dhúchasach na tíre. Tá sé sábháilte a rá, mar sin, go bhfaca Orwell an taobh ba mheasa den Impiriúlachas i mBurma. Mar sin, is beag an t-ábhar iontais é gur ghlac sé snomh leis an gcóras impiriúil.
Ón taobh eile de, thug sé taitneamh do chultúr dúchasach Bhurma, agus é ag cur beospéise ann. Fuair sé tuiscint mhaith do theanga is do nósanna na tíre, rud is furasta a aithint ar an gcéad úrscéal leis, Burmese Days. Chuir sé an chuid ba mheasa d'obair an státseirbhísigh choilínigh i míotar in aistí cosúil le Shooting an Elephant agus A Hanging.