cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Iúil Caesar
Saol
Sa bhliain chéanna (agus sé bliana d'aois aige), bhain Caesar amach post mar Flamen Dialis, is é sin, príomhshagart Iúpatair. B'fhéidir leas polaitiúil a bhaint as an bpost seo. Ar mhí-ámharaí an tsaoil, d'éirigh le Lucius Cornelius Sulla deachtóireacht a bhaint amach go gairid ina dhiaidh seo. Ó bhí Sulla ag tacú le páirtí na nOptimates, is é sin, páirtí na huasalaicme, bhí Caesar i bponc. Bhí sé pósta ar iníon Cinna agus gaol aige le duine tábhachtach eile de na Populares, mar atá, Marius. D'éiligh Sulla ar Caesar idirscaradh ó Cornelia ach ní raibh Caesar sásta tabhairt isteach dó. Ina ionad sin thréig sé an Róimh. Bhí cairde sa chúirt ag Caesar a d'fhéach chuige nach raibh dúnmharú polaitiúil á bhagairt air, ach mar sin féin, d'fhan sé ar a theitheadh taobh amuigh den phríomhchathair. clé|mion|dealbh bhrád, Pantelleria Bhí fáilte roimhe sna fórsaí armtha, ní nárbh ionadh, agus glacadh leis mar oifigeach foirne faoi cheannas an ghinearáil Marcus Minucius Thermus, a bhí ag faire chúige na hÁise (is é sin, iarthar na Mion-Áise, nó iarthar na Tuirce sa lá atá inniu ann) thar cionn Sulla. Nuair a bhí cathair Mytilene in oileán Lesbos faoi léigear ag saighdiúirí Thermus, bronnadh an corona civica nó coróin an tsaoránaigh ar Iúil Caesar—b'ionann sin is a rá go raibh sé tar éis duine dá chomh-Rómhánaigh a shábháil ar an mbás ar mhachaire an áir. Ó nach raibh deireadh ag teacht leis an léigear, cuireadh Caesar chuig rí na Bitine, Nicidéamas a Ceathair, duine de chomhghuaillithe na Rómhánach, le cuidiú a iarraidh air. Chaith sé tréimhse chomh fada ann gur cuireadh amach air go raibh caidreamh collaí ag Caesar leis an Rí.
Diarmaid Ó Súilleabháin
Saol
Fuair sé a chuid meánscolaíochta i gColáiste Íosagáin, Baile Bhuirne agus chuaigh as sin go Coláiste Phádraig, Droim Chonrach chun oiliúint a fháil mar mhúinteoir bunscoile.
Iúil Caesar
Saol
Sa bhliain 78 r. Chr. fuair Sulla bás agus d'fhill Caesar ar an Róimh le dul le polaitíocht arís. Mar ba ghnách sa Róimh ag an am, rinneadh ionchúisitheoir agus mionstátseirbhíseach—duine de na vigintisexviri—de mo dhuine. Ina ionchúisitheoir dó chúisigh sé an t-iar-chonsal Cnaeus Cornelius Dolabella, duine de lucht leanúna Sulla. Thuig muintir na Róimhe as seo go raibh Caesar i ndeabhaidh le páirtí Sulla i gcónaí.
Diarmaid Ó Súilleabháin
Saol
Bhí sé ag obair le daltaí bodhra i mBaile Átha Cliath ar feadh cúpla bliain tar éis dó cáiliú i 1951. Chaith sé dhá bhliain eile ag obair ina cheantar dúchais sula bhfuair sé post buan i Scoil na mBráithre i nGuaire. Phós sé Úna Ní Chléirigh as Contae na Mí i 1954 agus bhí cúigear clainne acu. mion Bhí sé ina bhall gníomhach de Shinn Féin agus cuireadh i bpríosún é i 1972 de bharr óráidí a rinne sé ag tacú le feachtas na Sealadach i dtús na seachtóidí. Bhí sé ar Ard-Chomhairle Shinn Féin agus ina stiúrthóir poiblíochta ag gluaiseacht na poblachta.
Iúil Caesar
Saol
Le teitheadh ó fhuath mhuintir Sulla, chinn Caesar ar an Róimh a thréigean arís, cé nach le saighdiúireacht a chuaigh sé. Is é an rud a rinne sé ná a aghaidh a thabhairt ar Oileán Ródas sa Ghréig le reitric agus deisbhéalaí a fhoghlaim ó mháistir aitheanta na ceirde, Mólan. Níor tháinig sé a fhad le scoil Mhólain riamh, áfach, nó ghabh foghlaithe mara ina phríosúnach é le hairgead a fhuascailte a éileamh ar a mhuintir. Deirtear gur chuala Caesar iad ag rá go raibh cuma an bhoic mhóir air agus go raibh siad le fiche tallann óir a éileamh. Bhí Caesar den tuairim nach rachadh sé a phraghas ceart ar fhiche tallann óir, áfach, agus é ag áitiú ar na foghlaithe gurbh fhiú dóibh caoga tallann a iarraidh. San am céanna, dúirt sé leis na foghlaithe go gcrochfadh sé gach mac mallachta acu ar chros dá mbeadh sé de dhíth céille acu é a scaoileadh saor ina bheo. Níor thug na foghlaithe aird ar an rabhadh seo; fuair siad an caoga tallann, agus nuair a d'éirigh le Caesar a dhóthain saighdiúirí a fháil chuige chuaigh sé sa tóir ar na fuadaitheoirí. Ghabh sé iad sa deireadh agus chuir sé beart lena bhagairt, nó chéas sé na foghlaithe mara ar chros. Ó bhí siad ina gceann maith dó i rith a bhraighdeanais, áfach, bhris sé a gcuid cos sular crochadh iad le nach mbeadh moill mhór ar an mbás.
Diarmaid Ó Súilleabháin
Saol
Bhí sé mór leis an bpéintéir Paul Funge a bhunaigh an Gorey Arts Centre, agus ba ionad cruinnithe d'ealaíontóirí agus do scríbhneoirí a theach féin chomh maith.
Bhí an tsláinte go dona ag Diarmaid Ó Súilleabháin ó bhí sé ina fhear óg, agus d'éag sé ar an 5 Meitheamh 1985 in aois a 53 bliana. mion|Éigse Dhiarmuid Uí Súilleabháin
Iúil Caesar
An Fód á Dhéanamh aige
I dtús na bliana 73 r. Chr. ceapadh Caesar ina dhuine de na Pontifices, is é sin, ina bhall de chomhairle na sagart. Tháinig sé i gcomharbas ar ghaol leis, Caius Aurelius Cotta, a bhí tar éis bás a fháil. Sa bhliain 69 r. Chr. d'éirigh leis céim an chaestóra a fháil. Ba í an chaestóireacht an chéim ab ísle de na poist fhíorthábhachtacha - an cursus honorum nó cúrsa na n-onóracha—sa tsean-Róimh.
Sa bhliain 68 r. Chr. cailleadh Cornelia, bean chéile Chaesar. Thug sé grá na hailpe do chailín saibhir de mhuintir Sulla, Pompeia, agus é ag baint leasa as a cuid airgid le dul chun cinn sa pholaitíocht. Sa bhliain 65 ceapadh ina aedíleach curúlach é, agus sa bhliain 63 rinneadh Pontifex Maximus de—is é sin, ardsagart na ndéithe go léir (Inniu, ar ndóigh, tugtar Pontifex Maximus ar an bPápa, ach tá an chéimíocht níos sine ná an Chríostaíocht).
Diarmaid Ó Súilleabháin
Saothar
mion Mar scríbhneoir atá iomrá anois leis. Bhí sé de chuspóir aige saol na cathrach a léiriú i nGaeilge, rud nach coitianta ag an am.
Cú Cheanainn mac Taidhg
Tiarna Uí Dhiarmada agus sinsear Uí Choincheanainn ba ea Cú Cheanainn mac Taidhg (bás 991).
Iúil Caesar
An Fód á Dhéanamh aige
San am seo bhí an Róimh ar coipeadh le ráflaí faoi chomhcheilg a bhí ar cois ag baicle rúnda a bhunaigh Lucius Sergius Catilina le teacht i réim sa Róimh. Bhí cuid mhór de mhaithe is de mhóruaisle na Róimhe sáite sa chomhcheilg, agus amhras ar na daoine faoi Iúil Caesar féin, ó bhí caidreamh éigin aige le Catilina roimhe seo. Mar sin féin, d'éirigh le Caesar an drochamhras a scaipeadh. Sa bhliain 62 bhain Caesar amach céimíocht an phraetóra, ceann de na poist ab airde i gcóras riaracháin na Róimhe. Bhain mí-ádh pearsanta dó, áfach, nó b'éigean dó dealú óna bhean chéile, Pompeia, i ndiaidh scannail a d'fhág amhras na mígheanmnaíochta uirthi.
Cú Cheanainn mac Taidhg
Cúlra
Ba bhall é Cú Cheanainn de Shíol Muireadhaigh, a bhí ina ríthe na gConnacht, bunaithe i gContae Ros Comáin. Faoi lár na 10ú haoise, fuarthas iad leata siar ó dheas in oirthuaisceart Chontae na Gaillimhe. Glac géag den chlann roinnt tailte agus thugadar an t-ainm Uí Dhiarmada orthu, ainmnithe as Diarmaid Fionn mac Tomaltaigh, fionnó Indreachtaigh mhic Muireadhaigh, rí Chonnacht (bás 723).
Beatha
Mac an iar-rí Tadhg mac Muircheartaigh (bás 971) ba ea Cú Cheanainn, ach níor tháinig sé féin i gcoróin. Mharaigh ei mbun cogaidh in éadan an rí Giolla Comáin mac Néill, sa bhliain 991. Tháinig mac gan ainm Chon Cheanainn i réim ansin idir na blianta 999 agus 1021. Dá sliocht bhí gach Uí Díarmata ina dhiaidh. Glaodh Muirgheas ua Con Cheanainn ar a gharmhac agus ghlac an chlann an t-ainm úd mar a sloinne, Uí Choincheanainn.
An Todhar
Is sráidbhaile suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, Albain é an Todhar.
Iúil Caesar
An Fód á Dhéanamh aige
Ba é an chéad phost tábhachtach a bhí ag Caesar taobh amuigh den Róimh ná próphraetóireacht na Spáinne. Chuir sé cogadh fíochmhar ar na hIbéirigh, rud a thuill clú an straitéiseora dó agus a chuidigh leis bail a chur air féin i gcúrsaí airgid, rud ba ghá agus é chomh báite sin i bhfiacha. Bhí sé in inmhe, mar sin, cur isteach ar an bpost ab airde i gcóras riaracháin na Róimhe, is é sin, an chonsalacht. mion| [[Cnaeus Pompeius Magnus Is iomaí Seanadóir a bhí míshásta le saint Chaesar sa chonsalacht, agus leis an ród a réiteach roimhe chuaigh Caesar i bpáirt le beirt sárachán eile, mar atá, Marcus Licinius Crassus agus Cnaeus Pompeius Magnus. Ba í seo an chéad Triúracht, nó "an t-arrachtach tríchloigneach", mar a dúirt Varro. Tháinig an t-airgead (Crassus), an oirbheartaíocht mhíleata (Pompeius) agus an tionchar polaitiúil (Caesar) le chéile sa triúracht seo. Leis an gceangal a dhaingniú, phós Pompeius iníon Caesar, Iulia.
An Todhar
left|250px|thumb|An Todhar
Iúil Caesar
An Fód á Dhéanamh aige
Bhí an triúracht in ann an chonsalacht a bhaint amach do Caesar sa bhliain 59 r. Chr. Bhí cuid mhór de na Seanadóirí ag cur ina aghaidh mar sin féin, agus d'fhéach siad fiú le hé a chur as a phost trí tháinseamh. Ós rud é gur bronnadh próchonsalacht cúig bliana air le go mbeadh sé in ann cogadh a chur ar na hIllírigh agus ar na Galla igh, ní raibh seans ag a chuid naimhde an dlí a chur air mar ba mhian leo. Nuair a toghadh ina chonsal é phós sé arís. Calpurnia a bhí ar an mbrídeog, agus í ar an tríú bean chéile aige.
Próchonsalacht agus Cogadh
Is é is brí le "próchonsalacht" ná fad a cur le tréimhse na consalachta: de ghnáth ní mhairfeadh an chonsalacht thar aon bhliain amháin, ach bhí sé de nós ag na Rómhánaigh an chumhacht sin a thabhairt do na ginearáil go ceann tamaill eile. Chuir an phróchonsalacht ar chumas Caesar arm a earcú, rud a lig dó cogadh a chur ar na Gallaigh lena dtír a fhorghabháil don Róimh.
D'éirigh leis an triúracht fad eile a chur le próchonsalacht Chaesar, nó bhí consalacht ag Crassus agus Pompeius araon sa bhliain 55 r.Chr. Chaith Caesar deich mbliana ar fad ina phróchonsal, mar sin, agus é ag cogaíocht sa Ghaill. D'éirigh le Caesar iomlán na Gaille a shealbhú, a fhad leis an Réin. Bhí sé in ann easaontas na nGallach a chur chun sochair dó féin, agus cuid mhaith de na treibheanna sásta dul i gcomhar le Caesar in aghaidh na gcomharsan. Dá thoradh sin, bhí Caesar in ann na Gallaigh a chloí de réir a chéile, gan cogadh a chur ar an iomlán dearg acu riamh.
Bhí Caesar chomh dána dásachtach is gur rith leis sluaíochtaí míleata a dhéanamh go dtí an Ghearmáin agus an Bhreatain, rud a tharraing súil na Róimhe air, nó bhí na Rómhánaigh aineolach ar fad ar na críocha seo ag an am. Chinn Caesar sa deireadh gan gabháltas a dhéanamh orthu, agus níor thit an Bhreatain leis na Rómhánaigh ach céad bliain níos deireanaí. An teorainn a fheicimid idir an Fhrainc agus an Ghearmáin inniu, tá sí suite san áit ar fhág Caesar í, a bheag nó a mhór. mion|255x255px|49-48 BC. AR Denarius (17mm, 4.01 g, 2h).|clé Is féidir a mhaíomh gur maraíodh milliún Gallach le linn an chogaidh a chuir Caesar ar an nGaill. Fágadh milliún eile i ndaoirse agus i ndaorbhroid. Thug Caesar cuntas ar a chuid eachtraí sa Ghaill sa leabhar is cáiliúla dá chuid, mar atá, Commentarii de bello Gallico—Tráchtaireacht ar chogadh na Gaille. An t-eolas atá againne ar chogaíocht na Rómhánach, tháinig cuid nach beag de chugainn ón leabhar seo. Leabhar bolscaireachta a bhí ann go bunúsach, lena chruthú don tSeanad go raibh údar ceart leis an gcogadh. Thairis sin de, ba í an leabhar seo a chuir ar a súile do na Rómhánaigh den chéad uair gur dhá phobal éagsúla ba ea na Ceiltigh agus na Gearmánaigh. Roimhe sin, shíl na Rómhánaigh nach raibh sna Gearmánaigh ach ceann de na treibheacha Ceilteacha.
Ba é Vercingetorix an taoiseach ba mhó a chuir in aghaidh Caesar, agus é ar aon chothrom le Caesar mar cheannsaí cogaidh. B'fhada Caesar ag troid le Vercingetorix, a bhris an cath air i nGergovia (in aice le Clermont-Ferrand an lae inniu). Sa deireadh thiar thall, fuair sé an ceann is fearr ar an taoiseach Gallach in Alesia (Alise Sainte-Reine an lae inniu), áit ar thug Vercingetorix é féin suas do Chaesar le comha níos fearr a thabhú dá mhuintir. Deirtear gur chaith an taoiseach Gallach a ghléas cogaidh le cosa Caesar, ach is féidir nach bhfuil i gceist ach teilgean cainte. Taispeánadh Vercingetorix do mhuintir na Róimhe i mórshiúl caithréime Chaesar, ach ansin cuireadh chun báis é, nó bhí Caesar géarbharúlach gur namhaid dainséarach a bheadh ann dá n-éireodh leis éalú as an mbraighdeánas.
Is follasach go raibh leas polaitiúil le baint as an gcaithréim seo, chomh maith le rachmas saolta, agus bhain Caesar an-tairbhe as na heachtraí cogaidh agus é ag iarraidh cumhacht a bhaint amach sa bhaile.
Cogadh Cathartha
Sa bhliain 53 r. Chr. maraíodh Crassus san Aisír, áit a raibh sé ag cur cogaidh ar na Pairtigh. Bhí Pompeius buartha faoi bhorradh Chaesar agus thosaigh sé ag déanamh mórtachais le Seanadóirí a raibh an colg céanna orthu. Bhí Caesar féin i ndeireadh na próchonsalachta agus é fágtha gan tacaíocht pholaitiúil de bharr chliseadh na Triúrachta. clé|mion|Abhainn Rubico, [[:en:Jacob_Abbott|Abbott, Jacob, (1803-1879) 1849]] Ba bhaol dó comhar Phompeius agus an tSeanaid, agus an chuma ar an scéal go ngabhfaidís é ar theacht go dtí an Róimh dó. Shíl sé, mar sin, nach raibh de rogha air ach teacht i dtreis le lámh láidir. Chuir an Seanad cosc ar Caesar a chuid léigiún a thabhairt leis go dtí an Iodáil, ach nuair a bhain sé amach teorainn na hIodáile agus na Gaille, Abhainn Rubico, ar an deichiú lá d'Eanáir, 49 r.Chr., chuaigh Caesar chun diúnais ar an Seanad agus thug cúig mhíle fear leis. Deirtear gur ar an ócáid úd a chualathas na focail chlúiteacha—alea iacta est—á labhairt aige. Ós rud é go raibh an Ghréigis chomh líofa aige leis an Laidin, mar ba dhual do scothaicme na Róimhe ag an am, is dócha gurb as Gréigis a dúirt sé iad—anerriphtho kybos. Tá tagairt sa mhéid sin do dhráma le Menandros, drámadóir Gréagach.
Diarmaid Ó Súilleabháin
Saothar
Scríobh sé ocht leabhar do dhaoine fásta agus dhá cheann do dhéagóirí. Scríobh sé seacht ndráma gan foilsiú freisin. Toghadh é ina bhall den Irish Academy of Letters agus bhain sé Duais an Bhuitléaraigh agus duaiseanna Oireachtais.
Iúil Caesar
Cogadh Cathartha
Cibé scéal é, ghabh Caesar an Róimh gan mórán dua, agus theith Pompeius agus cuid mhór de na Seanadóirí go dtí an Ghréig roimhe.
Diarmaid Ó Súilleabháin
Saothar
Ba úrscéal do dhéagóirí an chéad leabhar dá chuid a cuireadh i gcló, Súil le Muir. Ba é Dianmhuilte Dé, a bhí suite ina cheantar dúchais le linn Chogadh na Saoirse, an chéad mhórshaothar dá chuid (1964).
Iúil Caesar
Cogadh Cathartha
Sa bhliain 48 r. Chr. bronnadh an chonsalacht ar Caesar in athuair, agus siúd anonn chuig an nGréig é le cogadh a chur ar a chuid naimhde. Mhaidhm an cath ar Phompeius ag Pharsalos i dtuaisceart na Gréige, agus lorg sé dídean san Éigipt. Ní raibh Tolamaes a Trí Déag, rí na hÉigipte, sásta tearmann a thabhairt dó, áfach: dúnmharaíodh Pompeius ar orduithe an rí. Ag teacht sna sálaí ag Pompeius dó, shroich Caesar Alexandria, príomhchathair na hÉigipte, agus casadh deirfiúr an rí, Cleopatra, air. De réir nós na nÉigipteach, bhí Cleopatra pósta ar a deartháir, ach níor stop sin í ó ghrá a thabhairt do Caesar, ná Caesar ó dhul ina haraicis. Más fíor féin gurbh é seo cumann grá na mílaoise, is iomaí trioblóid a tharraing sé. Rugadh mac di le Caesar agus Caesarion mar ainm air; bhí Caesar sásta a admháil gurbh é siúd a mhacsan, ach níor fhág sé dada ag an mbuachaill ina thiomna. Ní rithfeadh leis riamh Cleopatra a phósadh ach an oiread, nó bheadh a chnaipe déanta mar pholaiteoir sa Róimh, agus bhí sé pósta ar Chalpurnia i gcónaí.
Diarmaid Ó Súilleabháin
Saothar
Tá leabhar scríofa faoina shaothar liteartha ag Iarla Mac Aodha Bhuí: "Diarmaid Ó Súilleabháin: Saothar Próis" a d'fhoilsigh an Clóchomhar i 1992.
Iúil Caesar
Cogadh Cathartha
Ní raibh an cogadh cathartha críochnaithe go fóill, áfach. Bhí fórsaí an tSeanaid ag troid le Caesar i gcónaí, agus chuir sé cath orthu ag Thapsus i dtuaisceart na hAfraice ar an séú lá de Mhí Aibreáin, 46 r. Chr.. Chloígh sé Metellus Scipio agus Marcus Porcius Cato Óg, mac le Cato Mór. D'éirigh Cnaeus Óg agus Sextus, beirt mhac le Pompeius, amach ina aghaidh, ach d'éirigh le Caesar an cogadh seo—Cogadh na Spáinne - a bhuachan chomh maith. Tháinig deireadh leis i Mí na Márta den bhliain 45 r. Chr., nuair a chloígh Caesar mic Pompeius ag Munda. Chuir Cnaeus lámh ina bhás féin ach tháinig an deartháir eile slán.
Diarmaid Ó Súilleabháin
Saothar
Scríobh Seosamh Ó Murchú, atá anois ag obair mar Eagarthóir Sinsearach leis an nGúm, tráchtas ar shaothar Uí Shúilleabháin don MA sa Nua-Ghaeilge, Coláiste Phádraig, Má Nuad, i lár na n-ochtóidí.
Tá na seacht ndráma a scríobh sé gan foilsiú. In Halla Damer agus sa Phéacóg a léiríodh an chuid is mó díobh.
Iúil Caesar
Deachtóireacht
thumb|right|334px|Bonn Denarius ón [[1ú haois RC (44 RC). Caesar ar thaobh na láimhe clé. Venus ar thaobh na láimhe deise.]] Ní raibh an deachtóireacht bainte amach ag Caesar go fóill nuair a chrom sé ar reachtaíocht na Róimhe a leasú. Thug sé isteach roinnt mhaith dlíthe nua (Leges Iuliae), agus bhí rún aige slacht a chur ar na dlíthe go léir. Leasaigh sé an féilire agus bhí sé ag smaoineamh ar na Portaigh Phointíneacha a thriomú.
Diarmaid Ó Súilleabháin
Liosta leabhar
Súil le Muir, Cló Mórainn, 1959 (do dhéagóirí)
Iúil Caesar
Deachtóireacht
Bhain Caesar amach an deachtóireacht ar dtús sa bhliain 46 r. Chr., i ndiaidh dó filleadh abhaile ón Éigipt. An uair sin bhí air éirí as an bpost i gceann deich mbliana, ach i ndiaidh dó bua a bhreith ar chlann mhac Phompeius rinne an Seanad dictator perpetuus nó buandeachtóir de. Bhí an deachtóireacht shealadach ag cur le bunreacht na Roimhe, nó bhí sé ceadaithe na cumhachtaí sin a thabhairt ar iasacht do ghinearál, mar shampla, ar feadh an chogaidh. Sampla de sin ba ea Cincinnatus, fear a bhí ina chomhartha ar shuáilcí an Rómhánaigh idéalaigh: fear simplí a ghlac le cumhachtaí an deachtóra leis an Róimh a tharrtháil agus a d'fhill ar a sheancheird ina dhiaidh sin. Scéal eile ar fad ba ea an buandeachtóir, nó chuir sé an phoblacht féin i mbaol, rud a chuir olc ar mhórán agus ba chúis le comhcheilg i gcoinne Chaesar.
Níl na staraithe ar aon tuairim inniu féin faoi cé acu a bhí fonn ar Chaesar rítheaghlach a bhunú agus an phoblacht a threascairt nó nach raibh. Bhí cumhacht ríoga aige cheana ach thuig sé nach bhféadfadh sé an scéal a phlé os ard. Chuimhnigh sé ar chogaidh eile a thosú—na Pairtigh a ionsaí agus díoltas a agairt orthu as marú Crassus.
Diarmaid Ó Súilleabháin
Liosta leabhar
Trá agus tuileadh, Sáirséal agus Dill, 1967 (do dhéagóirí)
Iúil Caesar
Bás
Dúnmharaíodh Iúil Caesar ar an gcúigiú lá déag de Mhí na Márta (Idus Martiae, de réir fhéilire na Rómhánach) den bhliain 44 r. Chr. Bhí sé tar éis teacht go dtí an Seanad agus suí síos mar ar ghnách leis nuair a chonaic sé an lucht comhcheilge ag nochtadh a gcuid arm (styli nó pinn mhiotail, is dócha) ina thimpeall. Ba é an sceanach ceart é agus gach duine ag iarraidh a chion féin den obair a dhéanamh.
Ba é Publius Servilius Casca an chéad duine a ghoin Caesar. Is beag dochar a rinne sé. Cheap Caesar a lámh: "Céard atá tú a dhéanamh, a Chasca, a bhithiúnaigh?" Scairt Casca as Gréigis: "Cuidigh liom, a dheartháir!" (Αδελφέ βοήθει!) Sháigh deartháir Chasca a chlaíomh idir na heasnacha i Caesar, agus d'ionsaigh Cassius Caesar gur ghortaigh sé a aghaidh. Chuir Caesar sonrú i mBrutus agus deirtear gur labhair sé leis as Gréigis: "Tú féin, a ghasúir?" (Καὶ σὺ τέκνον). Is amhlaidh go raibh meas an chara agus an mhic altrama ag Caesar ar Bhrutus, siúd is go raibh an bheirt acu in achrann a chéile i gcúrsaí polaitíochta. Is é an dara leagan den scéal atá ann, áfach, ná nach raibh Caesar in ann mórán a rá faoin am seo, agus easpa fola air.
Diarmaid Ó Súilleabháin
Liosta leabhar
Caoin tú féin, Sáirseál agus Dill, 1967
Iúil Caesar
Oidhreacht
Níor tháinig deireadh le cogadh cathartha na Róimhe le dúnmharú Caesar, a mhalairt ar fad. Ar dtús, bhris Marcus Antonius (a bhí ina chomh-Chonsal ag Caesar sa bhliain 44 r. Chr.) agus Octavianus, garnia is mac uchta Caesar, an cogadh ar lucht na comhcheilge. Iadsan, in éineacht leis an nginearál Marcus Aemilius Lepidus, a chuaigh le chéile sa Dara Triúracht.
thumb|240px|Dealbh do Caesar - Rimini, [[An Iodáil.]] I gceann tamaill chloígh Octavianus a chomh-Thriúraithe. Sa bhliain 31 r. Chr. bhí deireadh curtha leis an gcogadh cathartha aige agus é féin iompaithe ina Impire. Mar sin féin, bhí sé ag iarraidh dealramh na ríogachta a sheachaint, agus é ag caint ar '"athbhunú na Poblachta". Ní raibh ann féin, mar dhea, ach princeps, is é sin, an chéad saoránach. I ndáiríre, bhí an stát faoi smacht aige féin amháin. Ba iad na Seanadóirí a bhronn an leasainm Augustus (Ágastas)—"urramach, mórga"—ar Octavianus, agus is mar Ágastas a choinníonn na hannála cuimhne air.
Chomh luath le tús an dara triúracht, gaireadh dia d'Iúil Caesar—divus Iulius, Iúil Diaga. Sa bhliain 29 r. Chr., thiomnaigh Ágastas teampall d'Iúil Diaga sa Fhóram Rómhánach. Ba nós ag Ágastas freisin "mac an duine dhiaga" a thabhairt air féin.
Diarmaid Ó Súilleabháin
Liosta leabhar
Maeldún, Sáirséal agus Dill, 1972
Iúil Caesar
A Chuid Scríbhneoireachta
Bhreac Caesar síos scéal a chogaidh i seacht leabhar an tsaothair úd Commentarii de bello Gallico ("Trácht ar chogadh na Gaille"). Ós rud é go bhfuil an saothar seo scríofa i Laidin shimplí shoiléir, gan ruthaig na reitrice, is gnách é a úsáid mar lón léitheoireachta do na scoláirí agus iad díreach ag éirí chomh heolach ar an Laidin is gur féidir leo an chéad leabhar a léamh. Is iomaí scoláire Laidine a d'fhoghlaim an chéad chúpla abairt sa leabhar seo de ghlanmheabhair, ós rud é gurb iad na focail seo a d'oscail an geata go saol na Róimhe: Gallia est omnis divisa in partes tres, quarum unam incolunt Belgae, aliam Aquitani, tertiam qui ipsorum lingua Celtae nostra Galli appellantur—is é sin: "Tá an Ghaill roinnte ina trí chuid, na Beilgigh ina gcónaí i gcuid amháin, na hAcatánaigh i gcuid eile acu, agus dream sa tríú cuid a dtugtar Ceiltigh orthu ina dteanga féin agus Gallaigh inár dteangana".
Diarmaid Ó Súilleabháin
Liosta leabhar
Dianmhuilte Dé, Sáirseál agus Dill, 1973
Iúil Caesar
A Chuid Scríbhneoireachta
Creidtear gur riachtanais pholaitiúla ba mhó a spreag Caesar chun pinn, nó bhí sé ag iarraidh lucht a cháinte sa Seanad a chur ina dtost agus a chruthú gurbh fhónta an rud a rinne sé d'ainneoin ar chosain an cogadh d'airgead Rómhánach.
Diarmaid Ó Súilleabháin
Liosta leabhar
Ciontach, Coiscéim 1983
Aistear, Coiscéim, 1983
Iúil Caesar
A Chuid Scríbhneoireachta
Thairis sin de scríobh Caesar saothar beag, De bello civili, inar phléigh sé an chuid den chogadh cathartha a chonaic sé lena shúile cinn féin. Má tháinig aon saothar eile óna lámh níl a dhath fágtha de.
Diarmaid Ó Súilleabháin
Liosta leabhar
Bealach Bó Finne, Coiscéim, 1988
Lá Breá Gréine Buí agus Oighear Geimhridh, Coiscéim 1994
Tá clár a shaothair in Iarla Mac Aodha Bhuí, Diarmaid Ó Súilleabháin: saothar próis, 1992. Tá léirmheas le fáil in Seán Ó Tuama, Repossessions: Selected Essays on the Irish Literary Heritage, 1995
Giambattista Piranesi
Ailtire is greanadóir seaniarsmaí Rómhánacha i gcopar, a rugadh sa Veinéis ab ea Giambattista Piranesi (4 Deireadh Fómhair 1720 - 9 Samhain 1778). Shaothraigh sé teicníochtaí nua greanta, agus bhí tionchar mór aige ar an nua-chlasaiceachas.
1809
Tarluithe
An bhliain ar fad: Cogadh na Leithinse ar siúl agus an Fhrainc ag iarraidh seilbh a ghlacadh ar an Spáinn agus an bPortaingéil. mion|Omnia Vincit Amor, péintéireacht de chuid [[Benjamin West, 1809]]
William Herschel
Réalteolaí amaitéarach agus ceoltóir, a rugadh i Hannover na Gearmáine, ab ea William Herschel (15 Samhain 1738 – 25 Lúnasa 1822).
Thóg sé an teileascóp frithchaiteach ba mhó ag an am, agus d'fhionn an pláinéad Úránas sa bhliain 1781 (cé cé gur cheap sé ar dtús go raibh cóiméad ann), chomh maith le Titania agus Oberon, dhá ghealach de chuid Úránais. Rinne sé breathnaithe ar dhéréaltaí, agus thiomsaigh catalóg cháiliúil réaltaí.
Saol
Chuaigh Herschel go Sasana nuair a bhí sé in aois a 19 bliana agus chaith sé an chuid eile dá shaol ansin.
Ach níos moille, agus níos mó staidéir déanta air, tuigeadh gur pláinéad a bhí ann, agus tugadh an t-ainm Úránas air, in ómós do cheann de sheandéithe na Gréige. I miotaseolaíocht na tíre sin, dia na spéire ab ea Úránas, a bhí pósta le Gáia, bandia an talaimh, agus ba iad na Tíotáin an chlann a bhí acu.
Ceolaire feanearrach
Is ceolaire de chuid an tSean-Domhain é an ceolaire feanearrach (Cisticola juncidis)  le fáil go forleathan agus a n-áirítear a raon pórúcháin i ndeisceart na hEorpa, san Afraic (lasmuigh de na fásaigh agus an fhoraois bháistí), agus i nideisceart na hÁise anuas go dtí dtuaisceart na hAstráile. Éan beag a fhaightear go príomha i bhféarthailte, is fearr é a aithint trína gheadán ruadhonn; chomh maith leis sin, níl dath an óir ar bith ar a choiléar agus tá teascán bán ar a eireaball scothdhonn. Le linn shéasúr an ghoir, bíonn taispeáint eitilte 'anonn is anall' ag na fireannaigh in éineacht le glaonna rialta "zitting" a cuireadh i gcomparáid le cúpla scor den deimheas. Tógann siad a nead phúitse ar crochadh laistigh de thomóg féir.
William Herschel
Saol
Thug sé saol fada leis, agus an tseanaois a mharaigh é ar an 25 Lúnasa 1822 (in aois 83 dó) i Slough.
Ceolaire feanearrach
Tacsanomaíocht agus córasach
Ar fud a raon leathan dáileacháin, tugadh faoi deara roinnt athruithe ar a líonta agus aithnítear an oiread agus 18 fospeiceas. Tá difríocht bheag eatarthu ó thaobh glaonna, cluimhreach agus méide de agus measadh gur speicis iomlána cuid acu i roinnt cóireálacha tacsanomaíocha. Tá an fhoirm ainmniúil le fáil i ndeisceart na Fraince, na Gréige, na Tuirce, na Sicile, na Corsaice agus na hÉigipte agus tá an cisticola in iarthar na Portaingéile agus sa Spáinn. Tá anneuroticus sa Phalaistín, san tSiria, san Iaráic agus san Iaráin, agus tá uropygialis san Afraice thuaidh agus thoir agus perennius (níos faide ó dheas). Tá terrestris sa Ghabúin, in Angóla, agus i ndeisceart na hAfraice. Ní thaispeánann na salimalii, an líon i nGat Thiar na hIndia, athrú séasúrach ar fhad eireaball mar atá sna cursitans ar mhachairí na hIndia agus ar an gcrios tirim i Shrí Lanca, a bhfuil eireaball níos faide aige sa séasúr neamhphóraithe. Tá anlíon malayale fáil i ndeisceart Oirdheisceart na hÁise, tinnabulans níos faide ó thuaidh i ndeisceart na Síne agus tá brunniceps le fáil sa Chóiré agus sa tSeapáin. I measc na líonta eile tá nigrostriatus (Na hOileáin Fhilipíneacha), constans (an tSulaivéis), fuscicapilla (Java Thoir), leanyeri (tuaisceart na hAstráile), normani (iarthuaisceart Queensland) agus laveryi (oirthuaisceart na hAstráile).
An Dragan
Réaltbhuíon i gcianthuaisceart na spéire is ea an Dragan. Is réaltbhuíon timpholach é do lucht an leathsféir thuaidh. Tá an Dragan ar cheann de na 88 réaltbhuíon nua-aimseartha, agus bhí sé freisin ar cheann de na 48 réaltbhuíon ar chatalóg Tholamaes.
Ceolaire feanearrach
Tacsanomaíocht agus córasach
Roinntear an ghéineas seo uaireanta le ghéinis éagsúla eile de chuid na gceolairí theas agus tugtar stádas na fine dó mar Cisticolidae. Tugadh an ceolaire feanearrach ar an speiceas seo roimhe seo, ach tugann an t-ainm reatha comhsheasmhacht leis an iliomad speiceas cisticola trópaiceach, chomh maith le mearbhall a sheachaint le speiceas Meiriceánach darbh ainm an ceolaire feanearrach freisin.
Abraham Lincoln
B'é Abraham Lincoln (12 Feabhra, 1809 — 15 Aibreán, 1865) a bhí ar an séú hUachtarán déag ar na Stáit Aontaithe. Bhí sé i bhfeidhmeannas ó 4 Márta, 1861 go dtí an 15 Aibreán, 1865. B'eisean an chéad uachtarán ón bPáirtí Poblachtach. Lena linn, chuaigh scoilt ar an tír faoi chearta na stát agus faoi cheist na daoirse. Sa deireadh, thréig cuid de na daorstáit sa Deisceart na Stáit Aontaithe go hiomlán, le stáit aontaithe eile, nó an Chónaidhm, a bhunú.
Phléasc cogadh cathartha idir an dá thaobh, agus thug Lincoln féin a bheatha sa choimhlint.
Na blianta cogaidh
Ar an 19 Samhain 1863 thug Lincoln óráid ar a dtugtar Aitheasc Gettysburg. (Nó an Gettysburg Address i mBéarla). Féach anseo. Thuill óráid Abraham Lincoln ─ a cuireadh i dtoll a chéile le dúthracht ─ ardmheas ar an lá in ainneoin nárbh í príomhóráid an lae í.
Ar an 4 Márta 1865, thug Abraham Lincoln an dara aitheasc tionscnaimh leis, ag cur tús lena dara téarma mar uachtarán na Stát Aontaithe. Bhí John Wilkes Boothe, a d'fheallmharaigh é ní ba dhéanaí, sa slua.
mion|clé|4 Márta 1865: Thug [[Abraham Lincoln an dara aitheasc tionscnaimh leis. Bhí John Willkes Boothe sa slua.]]
Feallmharú
Nuair a bhí Cogadh na gCarad beagnach críochnaithe, d'fheallmharaigh duine de lucht leanúna an Deiscirt an tUachtarán in amharclann.
left|thumb|Feallmharú Lincoln Ar an 26 Aibreán 1865, lámhachadh John Wilkes Booth, feallmharfóir Lincoln.
Ceapadh Andrew Johnson mar Uachtarán in 1865 i ndiaidh feallmharú Lincoln.
8 Iúil
Is é an 8 Iúil an 189ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 190ú lá i mbliain bhisigh. Tá 176 lá fágtha sa bhliain.
She Used to Be My Girl
Craoladh an ceathrú heipeasóid, "She Used to Be My Girl", den séú sraith déag The Simpsons ar an 5 Nollaig 2004. Scríobh Tim Long an eipeasóid seo. D'fhéach 10.81 milliún duine ar an eipeasóid.
Northern Calloway
Ba aisteoir Meiriceánach é Northern James Calloway (10 Meán Fómhair 1948 – 9 Eanáir 1990. Rugadh i gCathair Nua-Eabhrac é. Aithnítear é thar aon rud eile as an gcarachtar David a ghuthú ar Sesame Street, ról a bhí aige sna blianta 1971–1989. D'éag sé in Ossining, Nua-Eabhrac in aois a 41 bhliain nuair a theip a chroí air.
Willard Scott
Is aisteoir Meiriceánach é Willard Herman Scott, Jr., a rugadh sa bhliain 1934.
Dí-íogrú
Cóireáil a dheartar chun cosc a chur ar fhrithghníomhartha imdhíonacha i ndaoine íogaire. Is é a dhéantar ná instealltaí beaga fochraicneacha den ailléirgin a mheastar a bheith freagrach as an bhfrithghníomh a thabhairt arís is arís eile. Creidtear go dtraenálann an próiseas seo an cholainn chun nach bhfrithghníomhóidh sé i gcoinne na hailléirgine sin. Meastar go gcabhraíonn na miondáileoga leis na cealla íogaire a chumhdach le hantasubstaintí a cruthaíodh sna hionsaithe beaga, agus mar sin go mbíonn siad in ann ionsaí mór na hailléirgine a sheasamh.
Díhiodráitiú
Cailliúint uisce. Sa mhíochaine, ciallaíonn sé ídiú salainn chomh maith. Tarlaíonn cailliúint uisce i nduine nach n-ólann uisce nó nach féidir leis uisce a ól, agus mar thoradh air seo bíonn tart mór air. Nuair a éiríonn sé dian, tarlaíonn mearbhall dó is cóma. Tarlaíonn cailliúint sreabhán a mbíonn salann iontu trí urlacan dian, buinneach, cur iomarcach allais, dónna, nó fual iomarcach (i gcás diaibéitis gan chóireáil). Cuireann a leithéid isteach go suntasach ar an imshruthú fola, ag méadú ráta buailte an chroí, ag laghdú brú na fola, agus ar deireadh, ag cur le cliseadh an imshruthaithe is turraing.
1865
Tarluithe
mion|4 Márta 1865: Thug [[Abraham Lincoln an dara aitheasc tionscnaimh leis, ag cur tús lena dara téarma mar uachtarán na Stát Aontaithe. Bhí John Willkes Boothe, a d'fheallmharaigh é ní ba dhéanaí, sa slua.]]
Lorcán mac Ceallaigh
Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea Lorcán mac Ceallaigh (Sean-Ghaeilge Lorcán mac Cellaig) (fl. 848). Cellach mac Brain Uí Mhuireadaigh (bás 834), iar-rí, ba ea a athair.
Is doiléir iad na ríliostaí Laighneacha sa tréimhse seo. Sa Leabhar Laighneach, tagann Lorcán i gcomharbacht ar Ruarc mac Brain (bás 862) Uí Dhúnchada agus Tuathal mac Maoilbhríde (bás 854) i gcomharbacht airsean. Dar leis na liostaí ann, bhí réimeas 9 mbliana ag Ruarc (c. 838-847) agus trí bliana ag Túathal (c. 851-854). Dá mba fhíor, bheadh Lorcán i réim c. 847-851. Molann Francis John Byrne gurb í cúis an mhearbhaill seo ná gur lag a bhí ríthe Uí Dhúnlainge ag an am de bharr cumhacht a gcomharsan, Cearbhall mac Dunlaing (bás 888), rí na nOsraí, cé nach ndearna rí Laigean de féin riamh.
Sa bhliain 848, bhí Lorcán i gceannas comhaontais le hÓlchúr mac Cinnéide (bás 851), rí Mumhan, nuair a bhuaigh siad in éadan na Lochlannach ag Cath Sciath Nechtain gar de Dhíseart Diarmada, Contae Chill Dara, cath inar thit an jarl Tomrair. Bhí athair Lorcáin féin i gcomhaontas le Feilimí mac Criomhthainn (bás 847), iar-rí na Mumhan.
Ball de Pharlaimint na hAlban
Ball de Pharlaimint na hAlban (Gaeilge na hAlban:Ball Pàrlamaid na h-Alban), «giorraithe go  BPA», an teideal a thugtar ar aon cheann de na 129 neach a toghadh chun seirbhís a dhéanamh i bParlaimint na hAlban.
Córas toghcháin
Cruthaíonn córas na gcomhaltaí breise cineál ionadaíochta cionmhaire, i gcás ina bhfuil a ionadaí féin ag gach toghlach, agus ina bhfuil suíocháin tugtha do pháirtithe polaitiúla ag gach réigiún chun a leibhéal tacaíochta i measc vótálaithe a léiriú chomh dlúth agus is féidir. Iarrtar ar gach vótálaí cláraithe 2 vóta a chaitheamh, rud a fhágann go dtoghfar BPA ar cheann amháin de dhá bhealach:
Cineálacha iarrthóirí
I gcóras na gcomhaltaí breise, tá 3 bhealach ann inar féidir le duine seasamh mar BPA.
Féadfaidh iarrthóir seasamh i dtoghcheantar agus ar liosta réigiúnach araon. Socraítear suíocháin na dtoghcheantar ar dtús. Bainfear ainm na n-iarrthóirí a n-éiríonn leo a bheith tofa chuig suíochán toghcheantair den phróiseas liosta réigiúnach ansin.
Toghcháin
Éiríonn gach post BPA folamh ag an am céanna le haghaidh toghchán a reáchtáiltear ar thimthriall cúig bliana. Leagann an <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Scotland_Act_1998" rel="mw:ExtLink" title="Scotland Act 1998" class="cx-link" data-linkid="740">Scotland Act 1998</a> 1998 arna leasú leis an <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Fixed-term_Parliaments_Act_2011" rel="mw:ExtLink" title="Fixed-term Parliaments Act 2011" class="cx-link" data-linkid="741">Fixed-term Parliaments Act 2011</a> amach go reáchtáiltear gnáthtoghcháin do Pharlaimint na hAlban ar an gcéad Déardaoin i mBealtaine, gach cúig bliana.
Má thagann folúntas aníos ag am eile, mar gheall ar bhás nó éirí as, féadfar é a líonadh ar cheann amháin de dhá bhealach, ag brath ar cibé an bhfuil an folúntas le haghaidh an chéad BPA abhaile nó BPA ón liosta réigiúnach.
Féadfar folúntas toghcheantair a líonadh trí fhothoghchán. Féadfaidh an chéad iarrthóir eile atá ar fáil ar liosta an pháirtí ábhartha folúntas do chomhalta breise a líonadh. Sa chás nach bhfuil aon duine eile ar fáil, fanfaidh an folúntas. Tharla an scéal seo i mí Aibreáin 2014 tar éis bhás Margo MacDonald, BPA neamhspleách don Roinn Lodainn.
Teideal
Tugtar Ainm Sloinne BPA i nGaeilge nó Name Sirname MSP ar Bhall Pàrlamaid na h-Alban. Mar shampla, is féidir an teideal Iain Finnie BPA nó John Finnie MSP a chur ar Iain Finnie.
Míonna na séasúir
deas|250px|thumb|Séasúir Tá 3 mí i ngach séasúr agus tosaíonn an séasúr nua ag an céad lá sa mí le féile ceiltigh móir. Tosaíonn An Geimhreadh ar 1 Samhain (Féile Samhna) ar feadh 3 mí, Samhna, Nollaig agus Eanáir. Tosaíonn An tEarrach ar an 1 Feabhra (Féile Imbolg) ar feadh na míonna Feabhra, Márta agus Aibreán. Tosaíonn An Samhradh ar an 1 Bealtaine (Féile Bealtaine) ar feadh na míonna Bealtaine, Meitheamh agus Iúil. Tosaíonn An Fómhar ar an 1 Lúnasa (Féile Lúnasa) ar feadh na míonna Lúnasa, Meán Fómhair agus Deireadh Fómhair. Tá bealaigh eile níos beaichte chun an bhlian a roinn ina 4 séasúir ach tá an leagan simplí seo cabhrach.
Tomhsaire Pirani
Ionstraim chun céim folúis a thomhas atá i dtomhsaire Pirani. Bíonn sreang chaol, téite go leictreach, sa soitheach, i gcothromaíocht ar dtús. Ach cailleann sí teas níos tapa nó níos moille de réir mar a mhéadaíonn nó a laghdaíonn an brú. Dá thoradh sin athraíonn friotaíocht na sreinge, agus is tomhas an voltas trasna na friotaíochta athraithí seo ar na hathruithe sa bhrú (ach an sruth a choimeád tairiseach). Cheap Marcello Pirani an tomhsaire Pirani sa bhliain 1906.
Contae Garland, Arkansas
thumb|deas|Suíomh sa stát Arkansas.
Is contae in Arkansas é Contae Garland. Is é Hot Springs príomhbhaile an chontae agus an chathair is mó daonra.
Tá sé suite i lár an stáit, agus tá sé ag críochantacht le:
Sa bhliain 2016 bhí 97,477 duine ina gcónaí ann. Tá achar 1,904 ciliméadar cearnach (1,904/km²), agus mar sin, tá dlús daonra 55/km² sa chontae.
Stair
Bunaíodh Contae Garland ar 5 Aibreán 1873. Ainmníodh an contae i gcuimhne ar Augustus Hill Garland, seanadóir agus dlíodóir.
Bréag
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/65/Pinocchio.jpg/220px-Pinocchio.jpg|mion| [[Pinocchio (carachtar)|Pinocchio, siombail na neamhmhacántachta]] Is dearbhú é bréag nó éitheach a chreidtear a bheith falsa nó bréagach, a úsáidtear de ghnáth chun dallamullóg a chur ar dhuine nó an duine a mheabhlú. Tugtar bréagadóireacht ar an gcleachtas bréaga a chur in iúl. Féadfar bréagadóir a thabhairt ar an té a bhíonn ag insint bréaga. Féadfaidh bréaga freastal ar fheidhmeanna éagsúla, amhail ionstraimeacha, idirphearsanta nó síceolaíocha, do na daoine aonair a úsáideann iad.
Alfred Day Hershey
Bitheolaí a rugadh in Owosso, Michigan ab ea Alfred Day Hershey (1908-1997). Rinne sé taighde ar na víris a ionfhabhtaíonn baictéir (na baictéarafagaigh), agus chruthaigh gurb é DNA an t-ábhar géiniteach sa bhfagach. Roinn séDuais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le Max Delbrück is Salvador Luria sa bhliain 1969.
Stakeout (Brooklyn Nine-Nine)
Craoladh an t-aonú heipeasóid déag, "Stakeout", den dara sraith Brooklyn Nine-Nine ar an 30 Samhain, 2014. Scríobh Laura McCreary agus Tricia McAlpin an eipeasóid seo. D'fhéach 3.52 milliún duine ar an eipeasóid.
Seán Ó Cualáin
Is stiúrthóir scannán Éireannach é Seán Ó Cualáin, as Loch Con Aortha, Cill Chiaráin, Co. na Gaillimhe ó dhúchas. Stiúir sé Dara Beag — File Pobail sa bhliain 2004, Rí an Fhocail i 2007, Lón sa Spéir i 2012, Mise Raiftearaí an Fíodóir Focal (scríofa ag Tadhg Mac Dhonnagáin) i 2013, agus Crash and Burn (faoin tiománaí rásaíochta Tommy Byrne) i 2016.
Ceardchumann Iompair agus Ilsaothair na hÉireann
Ceardchumann Éireannach ab ea Ceardchumann Iompair agus Ilsaothair na hÉireann (Béarla: Irish Transport and General Workers’ Union), a bhí bunaithe ag Séamas Ó Lorcáin i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1908. D’fhás sé go tapaidh, agus bhí an eagraíocht i lár Frithdhúnadh Mór Bhaile Átha Cliath sa bhliain 1913.
Mhair sé go dtí an bhliain 1990, nuair a aontaíodh é le Cumann Oibrithe na hÉireann chun an Ceardchumann Seirbhísí, Tionsclaíoch, Gairmiúil agus Teicniúil (SIPTU) a chruthú.
Amina Lawal
Adhaltrach as an Nigéir is ea Amina Lawal Kurami (a rugadh ar 4 Eanáir 1973).
Ar 19 Lúnasa 2002, daoradh Lawal chun báis le clocha (bhí sí ag iompar clainne ag an am) agus cuireadh sa phríosún í.
Scaoileadh saor Lawal, lena leanbh, ar an 24 Feabhra 2004. clé|mion|An [[Dlí Ioslamach|Dlí Sharia i dtuaisceart na Nigéire ]]
An tSualainn
Is tír í an tSualainn (Sualainnis: Sverige), nó Ríocht na Sualainne (Sualainnis: Konungariket Sverige) go hoifigiúil, atá lonnaithe i gCríoch Lochlann i dtuaisceart na hEorpa. Is í an tríú ball is mó í den Aontas Eorpach, agus an cúigiú tír is mó san Eoraip ar fad, agus achar 450,295 ciliméadar cearnach (173,860 míle cearnach) aici. Cónaíonn 87% den daonra (10.5 milliún), áfach, i gceantair uirbeacha dheisceart agus lár na tíre. Is monarcacht bhunreachtúil í.
Tá an Iorua ar an taobh thiar thuaidh di agus an Fhionlainn ar an taobh thoir di, agus tá droichead agus tollán ann idir í agus an Danmhairg san iardheisceart. Tá líne chósta an-fhada aici le Muir Bhailt.
Fat Man and Little Boy (eipeasóid The Simpsons)
Craoladh an cúigiú heipeasóid, "Fat Man and Little Boy", den séú sraith déag The Simpsons ar an 12 Nollaig 2004. Scríobh Joel H. Cohen an eipeasóid seo. D'fhéach 10.31 milliún duine ar an eipeasóid.
An tSualainn
Is í Stócólm an phríomhchathair. Cathracha tábhachtacha eile is ea iad Göteborg, Malmö, Uppsala, Linköping, Västerås agus Örebro.
Réamhstair
Thart ar 12,000 RCh, ar chúlú na n-oighearchaidhpeanna dóibh, a tháinig na chéad lonnaitheoirí isteach sa tSualainn. As cloch a rinneadarsan a gcuid uirlisí agus arm le haghaidh fiaigh, iascaireachta agus cnuasaigh agus mhair an Chlochaois sa tSualainn go dtí 1,700 RCh, go garbh. Tá an-chuid peitriglifí le fáil sa tSualainn ón aimsir seo agus ón gCré-umhaois a tháinig ina diaidh sin a thaispeánas ainmhithe fiáine, longa rámhaíochta, agus gnéithe de chreideamh an limistéir. Le linn na Cré-umhaoise, ní dhearnadh cré-umha ar bith sa tSualainn féin, ó ní fhaightear fosuithe stáin i gCríoch Lochlann, ach iompórtálaíodh na miotail ó chríocha eile mar Éire agus lár na hEorpa. Thosaigh Iarannaois na Sualainne sa gcúigiú haois RCh agus ón gcéad aois i leith, bhí tionchar ag na Rómhánaigh ar an tír (trí earraí iompórtálaithe, mar shampla).
"Ré na Lochlannach"
Ón 8ú haois i leith, ar feadh roinnt céadta, rinne daoine as Críoch Lochlann ionsaithe, ionradh, agus trádáil le tíortha eile, ar chuir siad fúthu i gcuid acu freisin, ar fud na hEorpa (agus i mór-ranna eile, go deimhin). Soir is mó a d'imigh Lochlannaigh Shualannacha agus faoi dheireadh na 9ú haoise, bhí 'Vairingiaigh' de shliocht Lochlannach i gceannas i Rús Chív. An mórthuras deireanach a rinne Lochlannaigh Shualannacha, go bhfios dúinn, ná turas Ingvar Fadtriallach (b. 1041) a throid sa tSeoirsia.
Is i rith na linne seo, thart ar an mbliain 1000, a aontaíodh tíortha na Sualannach agus na nGotach faoi aon rí amháin, Olof Skötkonung.
Na meánaoiseanna agus an Nua-Aois Luath
Aontaíodh an tSualainn mar aon ríocht ámhain sa dara céad déag. Sa 14ú céad a mhéadaigh an chumhacht ríoga agus sa bhliain 1397 aontaíodh tuaisceart na hEorpa go léir san Aontas Kalmar faoi bhanríon na Danmhairge, Margareta. Ghabh Gustav Eriksson Vasa an smacht sa tSualainn 1523 tar éis cogaidh chathartha. Fuair an tSualainn cumhacht mhór tar éis buanna móra ar pháirceanna an áir sa 16ú céad ach ní raibh acmhainn go leor aici sa chéad dár gcionn chun a críocha a choinneáil agus chaill sí an Fhionlainn don Rúis sa bhliain 1809.
Tháinig an Réabhlóid Thionsclaíoch measartha mall chuig an tSualainn ach bhí foirgníocht na n-iarnródanna sa dara leathchéad tábhachtach ar son na forbartha. Ba thabháchtach ar an ardán idirnáisiúnta iad comhlachtaí leictreonaice agus ceimice mar L.M. Ericsson agus Nitroglycerin-Aktiebolaget (Comhlacht Nítriglicrín).
An 20ú hAois
Bhí an tSualainn neodrach sa Chéad Chogadh Domhanda. Fuair mná Sualannacha ceart na vótala sa bhliain 1921 agus fuair an Páirtí Sóisialta Daonlathach an chumhacht faoi Hjalmar Branting.
Bhí dóchas ag na tíortha i dtuairsceart na hEorpa a neodracht a choinneáil sa Dara Cogadh Domhanda ach chaill siad an dóchas seo nuair a d'ionsaigh Aontas na Sóivéadach an Fhionlainn agus nuair a d'ionsaigh an Ghearmáin Naitsíoch an Iorua agus an Danmhairg. D'éirigh leis an Sualainn gan bheith forghabhtha trí mheán polaitíochta pragmataí.
Chuaigh an tSualainn isteach san Aontas Eorpach sa bhliain 1995.
Déimeagrafaic
Tá ionchas saoil an-ard ag an tSualainn. Thart ar an 12 Lúnasa 2004, chuaigh daonra na Sualainne thar 9,000,000 den chéad uair i stair na tíre. Tá 17,000 Sámach dúchasach ina gcónaí sa tSualainn. Tár éis an Chéad Chogadh Domhanda bhí imirce nórmálta ach tar éis an Dara Cogadh Domhanda go dtí inniu tá inimirce níos nórmálta. Faoi láthair, rugadh nach mór 12% de chónaitheoirí na tíre thar lear.
Teangacha
mionsamhail|deas|Cainteoirí na Sualainnise. Tabhair faoi deara líon na gcainteoirí in iarthar na Fionlainne. Is í an tSualainnis teanga oifigiúil na Sualainne. Ceann de na teangacha Lochlannacha atá inti (nó na teangacha Gearmáinice Thuaidh) agus í an-chosúil leis an Ioruais agus an Danmhairgis. Tuigeann cainteoirí Ioruaise an teanga gan mórán stró agus bíonn sé de chumas ag cainteoirí Danmhairgise í a thuiscint, cé nach bhfuil sé chomh héasca. Mar an gcéanna, tuigeann cainteoirí Sualainnise an dá theanga ach an Ioruais níos fusa.
Aithnítear an Fhionlainnis mar mhionteanga, ós rud é go bhfuil 5% den daonra de bhunús na tíre siúd. Ar na ceithre mhiontheanga eile ná Meänkieli, an tSáimis, an Romainis agus an Ghiúdais.
De réir suirbhé a rinne Eurobarometer sa bhliain 2005, dearbhaíonn 89% den daonra go bhfuil Béarla ar a thoil acu.
Ceol
mionsamhail|deas|[[ABBA, ceann de bhannaí is mó diol riamh.]] Tá traidisiún saibhir ag an tSualainn, idir bhailéid tíre na meán-aoiseanna agus popcheol an lae inniu. Ar na mbannaí nua-aimseartha is mó cáil ná ABBA, Roxette, Ace of Base, Europe, A-teens, The Cardigans, Robyn, The Hives agus Soundtrack of Our Lives. Giotáraí d'ardchumas is ea Yngwie Malmsteen, a bhfuil iomrá idirnáisiúnta air.
Tá Max Martin ar dhuine de na chumadóirí popcheoil is mó. Eisean a chum cuid mhaith de na rianta is mó rath ó na 1990idí i leith, le haghaidh ceoltóirí amhail Britney Spears, Backstreet Boys, N Sync, Kelly Clarkson, Pink agus Katy Perry.
Scannánaíocht
Tá cuid mhaith bainte amach ag an tír ó thaobh na scannánaíochta de thar na blianta. Orthu siúd a bhain rath amach i Hollywood na ná Ingrid Bergman, Greta Garbo and Max von Sydow. Tá scannáin rathúla idirnáisiúnta stiúrtha ag Ingmar Bergman, Lukas Moodysson agus Lasse Hallström .
Eacnamaíocht
Dar le hInnéacs Forbartha Daonna Socraithe don Éagothroime na Náisiún Aontaithe, a thomhaiseann caighdeán an tsaoil i dtíortha éagsúla de réir gnéithe eacnamaíochta agus neamh-eacnamaíochta, is í an tSualainn an 6ú tír is forbartha ar domhan, as 151 ceann a tomhaiseadh, agus an 2ú tír is forbartha san Aontas Eorpach, as 28 ceann. I dTuarascáil Sonais Domhanda 2018 na Náisiún Aontaithe, meastar gurb í an tSualainn an 9ú tír is sona, as 156 thír.
I Mí na Samhna 2018, bhí ráta dífhostaithe na tíre ar 6.2%, an 18ú leibhéal is fearr san Aontas Eorpach.
Círéibeacha Stonewall
Cúlra
Bhí saoránaigh LADT+ sna Stáit Aontaithe tar éis leithcheal agus ciapadh a fhulaingt leis na céadta bliain. Is le linn an Chogaidh Fhuair, tréimhse ina raibh McCarthyism faoi bhláth, a tháinig coiméadachas sóisialta agus polaitiúil i réim ('McCarthyism').
Sna 1950idí agus sna 1960idí sna Stáit Aontaithe, bhí córas dlí frith-aerach ann do Mheiriceánaigh LADT+. D'fhéadfaí daoine a ghabháil mar gheall go raibh siad aerach. Ach measadh go raibh Nua-Eabhrac 'róbhog' mar thug an stát sin ísliú céime don homaighnéasacht agus rinne sé oilghníomh di, cé go bhféadfaí téarma príosúin 6 mhí a ghearradh ar dhaoine go fóill.
Uaireanta dhéanadh póilíní ruathar ar eagraíochtaí nó gnólachtaí a bhí aitheanta mar áiteanna a dtugadh daoine LADT+ cuairt orthu. Bhí an Stonewall Inn i Manhattan ar cheann de na háiteanna seo. mion|Cuimhneachán, Stonewall Inn, Sráid Christopher sa bhliain 2016, dhá lá tar éis '[[Lámhach i gclub oíche Orlando']]
Imeachtaí
mion|Bród i mBÁC 2019, DUBLIN PRIDE FESTIVAL, "Remember Stonewall" Ar 1.20am Dé Sathairn, 28 Meitheamh 1969, rinneadh ruathar ar an Stonewall Inn, club aerach ar Shráid Christopher, Manhattan. Rinneadh a lán ruathar ar an áit roimhe sin agus bhí daoine tuirseach den chiapadh.
Dúradh sa dlí go raibh ar dhaoine trí bhall éadaigh ar a laghad a bhí 'cuí ó thaobh inscne de' a chaitheamh. Gabhadh iad go minic nuair nár chloígh siad leis an dlí seo.
De ghnáth, le linn na ruathar seo, bheadh ar na daoine sa teach tábhairne seasamh i líne agus a gcártaí aitheantais a thaispeáint. Ar an 28 Meitheamh 1969, áfach, níor chomhoibrigh daoine leis an ruathar. Dhiúltaigh fir sa líne cártaí aitheantais a thaispeáint. Shocraigh na póilíní gach duine a thabhairt go dtí stáisiún na bpóilíní. Ach ní raibh na vaigíní réitithe acu.
Thosaigh slua ag bailiú lasmuigh den teach tábhairne. Agus bean amháin á bogadh, buaileadh sa cheann í le smachtín. Ghlaoigh sí ar an slua rud éigin a dhéanamh agus í á caitheamh isteach sa vaigín agus cuireadh tús leis an bhforéigean ansin. Le linn na gCíréibeacha, chonacthas bainríonacha draig ag troid go fisiciúil i gcoinne phóilíní na cathrach.