cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Breas
Céad Chath Maighe Tuireadh
Bhí Breas i réim le seacht mbliana nuair a vvv a lámh airgid, déanta ag Dian Céchtagus Creidhne, le láimh feola agus fola, déanta ag Miach mac Déin Chéachta, i dteannta lena dheirfiúr Airmed. Ina dhiaidh seo, cuireadh Nuada i réim arís, agus díbríodh Breas. Chuaigh sé chuig a athair chun cabhair a iarraidh an choróin a atógáil, ach dhiúltaigh Elatha é, óir nára chóir dó a bhaint amach ar ais nárbh fhéidir leis coinneáil ar éigean. Sheol a athair é chuig Balar, ceannaire eile na bhFomhórach, le haghaidh na cabhrach a bhí uaidh.
Dara Cath Maighe Tuireadh
Bhí Breis i gceannas na bhFomhórach sa Dara Cath Maighe Tuireadh ach cloíodh é. Tháinig Lugh air gan cosaint ar an ármhá, Lugh agus d'impigh sé ar son a bheatha. Níor mharaigh Lugh é toisc gur a gheall sé tíreolaíocht a mhúineadh do na Tuath Dé.
Bás
Insítear conas ar mharaigh Lugh Breas i ndán de chuid an dinnseanchais. Rinne Lugh 300 bó adhmaid, agus chur sé iontu leacht dearg nimhneach, a "chrúigh" sé isteach i ngogáin agus thairg do Bhreas chun ól, 'séard a rinne Breas, a raibh faoi gheis gan chóir a dhiúltú, gan cúbadh, agus d'éag sé dá bharr. Luaitear an scéal seo go hachomair í Leabhar Gabhála na hÉireann, ach aithnítear gur mhúnlach ab ea an léacht nimhneach.
Cuma agus sanas
I Leabhar Gabhála na hÉireann agus Cath Maighe Tuireadh, léirítear Breas mar fhear dathúil, ach mar sin féin géar agus doicheallach. Tá dán ann sa dinnseanchas ámh a mholann Bres agus a phearsantacht "lách" agus "uasal", agus a deir gurbh é "bláth" na dTuath Dé Danann é.
Falcaire
Fiaile spréite bhliantúil iltíreach is ea an falcaire. Na duilleoga i bpéirí, snasta ubhchruthach. Na bláthanna ar ghais chaola fhada, cúigpheitealach. Is foirmeacha den phlanda céanna le dathanna difriúla iad an falcaire fiáin, an falcaire gorm, agus lus Cholm Cille. Tá 20-25 speiceas den fhalcaire ar fad ann, iad go léir sa ghéineas Anagallis den fhine Primulaceae.
(303775) 2005 QU182
Is é (303775) 2005 QU182 uimhir 94 de réadanna an Ghrianchórais in ord a méid. Tá trastomhas níos lú ná 420 km aige. Tá a fhithis thart ar an ghrian níos sia amach ón ghrian ná fithis Neiptiúin agus tá sé ina bhall den Chrios Cuiper. Is réad tras-Neiptiúnach é agus tá féidearthacht ann gur abhacphláinéad é freisin.
27 Meán Fómhair
Is é an 27 Meán Fómhair an 270ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 271ú lá i mbliain bhisigh. Tá 95 lá fágtha sa bhliain.
Lus na stalóg
Tom íseal síorghlas a dhéanann mata ar an talamh, dúchasach do mhóinteach Artach san leathsféar thuaidh. Na duilleoga 1-2 cm ar fhad, éilipseach nó le leithead uasmhéideach os cionn an láir, dúghlas ar barr is mílítheach faoina mbun. Na bláthanna cromtha, 4-6 mm ar leithead, beagnach cruinneogach, bán le himir bhándearg. Na caora cruinn snasta.
Rinn an Choirn
deas|300px|thumb|Rinn an Choirn deas|300px|thumb| Is ceann tíre suite ar an dTierra del Fuego í Rinn an Choirn.
Sionnach mara
Liamhán mór an-oirirc a mhaireann gar do dhromchla na farraige, forleathan i bhfarraigí trópaiceacha is measartha. Aithnítear go héasca é as an maothán an-fhada uachtarach ar a eireaball, a fhéadfaidh a bheith leath chomh fada arís lena cholainn. Baineann sé feidhm as an maothán seo chun báirí iasc a locadh trí dhromchla an uisce a ghreadadh. A cholainn suas le 6 m ar fhad.
(469372) 2001 QF298
Is é (469372) 2001 QF298 uimhir 95 de réadanna an Ghrianchórais in ord a méid. Tá trastomhas níos lú ná 420 km aige. Tá a fhithis thart ar an ghrian níos sia amach ón ghrian ná fithis Neiptiúin agus tá sé ina bhall den Chrios Cuiper. Is réad tras-Neiptiúnach é agus tá féidearthacht ann gur abhacphláinéad é freisin.
Beyond the Sea (eipeasóid The X-Files)
Craoladh an tríú heipeasóid déag, "Beyond the Sea" den chéad sraith The X-Files ar an 7 Eanáir 1994. Scríobh Glen Morgan agus James Wong an eipeasóid seo. D'fhéach 10.8 milliún duine ar an eipeasóid.
Sionóibhíteas
Tugtar sionóibhíteas ar athlasadh na scannán sionóibhiach, a imchlúdaíonn na teannáin agus a chlúdaíonn dromchlaí taobh istigh is mórtimpeall ar na hailt. Tarlaíonn sé mar thoradh ar ghortú diansheasmhach (mar shampla, i spóirt), nó athlasadh baictéarach nó imdhíonach nuair a tharlaíonn i bhfoirm airtrítis.
An Taobh Mór
Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm An Taobh Mór air:
Athbheochan na Coirnise
Is próiseas leanúnach é Athbheochan na Coirnise (Coirnis: Dasserghyans Kernewek, lit. aiséirí na Coirnise) chun úsáid na Coirnise i gCorn na Breataine a athbheochan. Thosaigh an Choirnis ag dul i léig le linn an 13ú haois, ach thosaigh a meath le scaipeadh na hAngla-Shacsainise (An tSean-Bhéarla) sa 4ú haois agus sa 5ú haois. D’éag an duine deireanach a tuairiscíodh a raibh eolas iomlán aige ar fhoirm thraidisiúnta na Coirnise, John Davey, sa bhliain 1891. Cuireadh tús le gluaiseacht na hathbheochana i ndeireadh an 19ú haois mar thoradh ar spéis san ársaíocht agus spéis acadúil sa teanga, a bhí imithe in éag cheana féin, agus freisin mar thoradh ar ghluaiseacht na hathbheochana ceiltí. Sa bhliain 2009, d’athraigh Eagraíocht Oideachais, Eolaíochta agus Chultúir na Náisiún Aontaithe (EOECNA  ) a rangú ar an gCoirnis ó “díofa” go  “i mbaol criticiúil”, a fheictear mar ócáid chinniúnach d’athbheochan na teanga.
Athbheochan
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a6/DSCN1082JennerPlaque.jpg/220px-DSCN1082JennerPlaque.jpg|mion| Plaic chomórtha ar theach Henry Jenner agus inscríbhinn dhátheangach uirthi Le linn an 19ú haois bhí an Choirnis ina ábhar spéise ó thaobh na seandálaíochta de agus tugadh roinnt léachtaí ar an ábhar agus foilsíodh paimfléid uirthi. Sa bhliain 1904, d’fhoilsigh an scoláire teanga Ceilteach agus gníomhaí cultúrtha na Coirnise Henry Jenner ' A Handbook of the Cornish Language'. Is minic a mheastar gurb é foilsiú an leabhair seo tús na gluaiseachta athbheochana reatha. Bhí an litriú sa leabhar seo bunaithe ar an litriú a a bhí in úsáid nuair a bhí an Choirnis ina teanga phobail go deireanach san 18ú haois.
An Choirnis Chomhaontaithe
Ba é Robert Morton Nance a rinne cur síos ar a chuid oibre in 'Cornish for All i 1929' a bhí freagrach as an chéad tionscadal chun litriú na Coirnise a chódú agus a litriú go rialta a sholáthar don teanga athbheochana. Murab ionann agus saothar Jenner atá bunaithe ar an gCoirnis Dhéanach, bhí ortagrafaíocht Nance, ar a dtugtar 'An Choirnis Chomhaontaithe' (Béarla: Unified Cornish) bunaithe go príomha ar an Chornais Mheánach ón 14ú agus an 15ú haois. Chreid Nance gurbh ardphointe í an tréimhse seo do litríocht na Coirnis. Chomh maith le córas caighdeánaithe litrithe a chur i láthair, leathnaigh Nance an stór focal dearbhaithe le foirmeacha a bhí bunaithe go mór ar an mBriotáinis agus ar an mBreatnais, agus d’fhoilsigh sé foclóir sa Choirnis Chomhaontaithe i 1938. Bhí cur chuige diongbháilte Nance i bhfabhar foirmeacha níos sine ‘Ceilteacha’ seachas na foirmeacha stairiúla níos déanaí a tháinig ón Meán-Bhéarla agus ón Nua-Bhéarla.
Glacadh le saothar Nance mar bhunús leis an gCoirnis athbheochana agus ba é a chuid ortagrafaíocht an t-aon cheann a bhí in úsáid don chuid is mó den 20ú haois. Mar sin féin, de réir mar a aistríodh an fócas ón Choirnís scríofa go labhartha, dhealraigh sé nach raibh leagan amach righin, ársa Nance ar an teanga chomh hoiriúnach sin d'athbheochan labhartha na teangan. Chomh maith leis sin, bhí roinnt idirdhealuithe i bhfóineolaíocht Nance a léirigh taighde níos déanaí nach mór a bheith ann i gCornis thraidisiúnta. Tá an Choirnis Chomhaontaithe fós in úsáid ag roinnt cainteoirí a bhraitheann, cé go n-admhaíonn siad a heasnaimh, gur fhreastail sí go maith ar feadh blianta tosaigh na hathbheochana.
Kernewek Kemmyn
Sc bhliain 1986, mar fhreagra ar mhíshástacht leis an Choirnis Chomhaontaithe, rinne Ken George staidéar ar fhuaimeanna na Coirnise agus cheap sé ortagrafaíocht nua, Kernewek Kemmyn nó an Choirnis Choiteann, bunaithe ar a thaighde. Cosúil leis an an Choirnis Chomhaontaithe, choinnigh Kernewek Kemmyn bonn na Mean-Coirnisee ach chuir sé ortagrafaíocht i bhfeidhm a bhí ag dréim le bheith chomh fóinéimeach agus ab fhéidir. D'áitigh George go ndéanfadh an caidreamh i bhfad níos dlúithe seo idir fuaimeanna agus scríbhneoireacht an Choirnis i bhfad níos éasca a mhúineadh agus a fhoghlaim.
Sa bhliain 1987, tar éis bliain amháin de phlé, d’aontaigh Bord na Coirnise é a ghlacadh. Nuair a ghlac Bord na Coirnise leis, bhí deighilt i bpobal na Coirnise, go háirithe ó bhí daoine ag úsáid seanchóras Nance le blianta fada agus gan cur amach acu ar an gcóras nua. Cé gur ghlac tromlach na gcainteoirí Coirnise léi (thug meastacháin éagsúla le fios gur thart ar 55–80% a bhí sásta), cháin Nicholas Williams agus Jon Mills é ar chúiseanna éagsúla, chomh maith leo siúd a mheas go raibh a hortagrafaíocht nuálach ró-dhifriúil ó choinbhinsiúin litrithe traidisiúnta na Coirnise.
An Choirnis Chomhaontaithe Athbhreithnithe
Sa bhliain 1995, thug Nicholas Williams a dhúshlán don Kernewek Kemmyn féin, ag liostáil ina leabhar Cornish Today 26 locht, más fíor, i Kernewek Kemmyn. Mar mhalairt air sin, cheap agus mhol Williams athbhreithniú ar an gCoirnis Chomhaontaithe, ar a dtugtar Coirnis Chomhaontaithe Athbhreithnithe (nó CCA). Bhí CCA bunaithe ar an Choirnis Chomhaontaithe, ag tabhair an litrithe chun rialtachta agus ag coinneáil chomh gar agus is féidir do chleachtais ortagrafacha na scríobhaithe meánaoise. Mar an gcéanna le Kernewek Kemmyn, bhain CCA úsáid as ábhair phróis Thúdaracha agus agus ó ábhair phrós na Coirnise Déanaí raibh ar fáil do Nance. Foilsíodh foclóir cuimsitheach Béarla-Coirnis den Choirnis Chomhaontaithe Athbhreithnithe sa bhliain 2000, agus díoladh a dhóthain cóipeanna chun an dara heagrán a thuilleamh. Tháinig freagra ar an gcáineadh in Cornish Today go luath ina dhiaidh sin i Kernewek Kemmyn – Cornish for the Twenty First Century le Ken George agus Paul Dunbar. Bhí frith - fhreagra ar an dara ceann le feiceáil i 2007.
An Nua-Choirnis
Go luath sna 1980idí, d’fhoilsigh Richard Gendall, a bhí ag obair le Nance, córas nua bunaithe ar shaothair na scríbhneoirí Coirnise níos déanaí sa 17ú haois agus san 18ú haois, díreach sular cailleadh an teanga. Úsáideann an leagan seo, ar a dtugtar An Nua-Choirnis, ar a dtugtar An Choirnis Dhéanach freisin, struchtúir ghramadaí beagán níos simplí agus foclóir agus litriú a raibh tionchar níos mó ag an mBéarla air. Tá roinnt athruithe déanta ar an ortagrafaíocht. Is é Cussel an Tavas Kernuak an príomhchomhlacht a chuireann An Nua-Choirnis chun cinn.
Marascal machaire (Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann)
Tá Marascal Machaire ar an rangú is airde in Arm na Breataine ó 1736. Céim cúig réalta le cód ECAT OF-10, is ionann é agus Aimiréil an Chabhlaigh sa Chabhlach Ríoga nó Marshal den Aerfhórsa san Aerfhórsa Ríoga (RAF). Is éard atá i suaitheantais an mharascail ná dhá baitín trasna ar a chéile timpeallaithe ag duilleoga buí faoi bhun Choróin Naomh Éadbhard. Cosúil le Marascail an RAF agus Aimiréil an Chabhlaigh, is gnách go mbíonn na Marascail Mhachaire ina n-oifigeach le linn a saoil,  ach ar leathphá nuair nach bhfuil siad i gceapachán. Baineadh úsáid as an gcéim ó am go ham ar feadh a staire agus bhí sí folamh le linn codanna den 18ú agus 19ú haois (nuair a bhí gach iar-shealbhóir den chéim marbh). Tar éis an Dara Cogadh Domhanda, ba ghnáthchleachtas é Ceann na bhFoirne Ginearálta Impiriúla (a athainmníodh ina dhiaidh sin mar Cheann na Foirne Ginearálta) a cheapadh ar an lá deiridh sa phost. De ghnáth, tugadh ardú céime d’oifigigh airm a bhí i bpost mar Cheann Foirne Cosanta, ceann gairmiúil Fhórsaí Armtha na Breataine go dtí an chéim nuair a ceapadh iad.
Lus nathrach
Planda débhliantúil tréan díreach colgach a fhásann suas le 1 m ar airde is ea an lus nathrach. Dúchasach don Eoraip agus iarthar na hÁise. Na duilleoga 15 cm ar fhad, lansa-chruthach nó leathfhada, garbh. Panacal mór aige, ag bláthú le gais íochtaracha de chíomaí cornaithe, agus na bláthanna seo go léir ar thaobh amháin. Na fíorbhláthanna tonnadóirchruthach, bándearg, ina mbachlóga gorma nuair a osclaíonn siad.
Gabriel Fallopius
Anatamaí a rugadh i Modena na hIodáile ab ea Gabriel Fallopius (1523- 9 Deireadh Fómhair 1562). Múinteoir clúiteach i bPadua. I measc a chuid fionnachtana, bhí na feadáin fhallópacha (útaracha) a cheanglaíonn na hubhagáin is an bhroinn.
(31107) 1997 PS3
Is é (31107) 1997 PS3 = 1996 GO21 uimhir 96 de réadanna an Ghrianchórais in ord a méid. Tá trastomhas níos lú ná 420 km aige. Tá a fhithis thart ar an ghrian níos sia amach ón ghrian ná fithis Neiptiúin agus tá sé ina bhall den Chrios Cuiper. Is réad tras-Neiptiúnach é agus tá féidearthacht ann gur abhacphláinéad é freisin.
Sionrac
Ábhar saorga ceirmeach a úsáidtear chun dramhaíl radaighníomhach ardleibhéil a stóráil ann. Measctar an dramhaíl le hocsaídí miotalacha i bhfoirm púdair, agus déantar an t-abhar ceirmeach as sin trí théamh faoi bhrú. Díláithríonn na hadaimh radaighníomhacha sa dramhaíl cuid de na hadaimh óstacha, agus nasctar iad go ceimiceach i struchtúr an tsionraic mar a bheadh in ábhar ceirmeach nádúrtha. Tá sé i gceist sionrac a úsáid in ionad gloine mar mheán stórála fadtréimhsí.
1992 sa scannán
Is liosta é seo d'eachtraí scannánaíochta sa bhliain 1992.
Dianghlasáil Hubei (2020)
mion Thosaigh Dianghlasáil Hubei ar 23 Eanáir 2020, nuair a tháinig srianta taistil i bhfeidhm i gcathair Wuhan sa tSín, áit ar thosaigh an ráig den víreas COVID-19 agus bhí srianta freisin in áiteanna gar don chathair. Thug na húdaráis sa tSín le fios ag an am go raibh ardú mór ar an líon daoine a raibh víreas tolgtha acu. mion
Dianbheartais
Ba é Wuhan na Síne an chéad chathair ar domhan ar cuireadh dianghlasáil uirthi le linn na paindéime. Dúradh leis an 11 milliún duine a raibh cónaí orthu i gcathair Wuhan gan imeacht ón cheantar mura bhfuil géarghá leis. mion|Físeán Druideadh príomhmhargadh na cathrach, pictiúrlanna agus caiféanna agus ansin druideadh na siopaí go léir. Ghair an rialtas cumhachtaí éigeandála go gairid ina dhiaidh sin. Níor ligeadh traein, bus, carr ná eitleán isteach ná amach. agus b’éigean do dhaoine fanacht sa bhaile, den chuid is mó. Ní mór srianta dochta don phobal go léir a chomhlíonadh. mion
Cúlra
Tháinig COVID-19 (nó 2019 n-CoV) chun solais i Wuhan sa tSín i mí na Nollag 2019. Tuigtear gur scaip an víreas ó mhargadh ina raibh bia mara agus ainmhithe a ndíol.
In Eanáir 2020, bhí imeachtaí poiblí le Bliain Nua na Síneach a cheiliúradh i mBéising, Huanggang agus Wuhan curtha ar ceal in iarracht srianta a chur ar ráig den víreas, a bhí ag scaipeadh ar fud na tíre.
Iarmhairtí
Bhí an dianghlasáil ar chathair Wuhan le maolú ar an 28 Márta 2020. San áit ar thosaigh an ráig, tosóidh roinnt seirbhísí taistil arís ar an lá sin agus osclaíodh roinnt teorainneacha a bhí curtha i bhfeidhm ar an gcathair.
Dianghlasáil lag san Eoraip
I mí Márta 2020, níor chuir an Iodáil an dianghlasáil i bhfeidhm sa tír go dtí gur cailleadh 800 duine. Ach faoin am sin, bhí an galar fréamhaithe sa phobal.
Falrais
Gluaiseachtaí preabacha neamhdheonacha mar thoradh ar dhamáiste don chuid den inchinn a rialaíonn an comhordú matánach. Is féidir go dtarlóidh sí mar gheall ar ghalar géiniteach (falrais Huntington), stróc, nó i bpáistí mar aimhréidh ar ionfhabhtú le streipteacocas (falrais Sydenham).
Cnoc oighir
deas|200px|thumb|Cnoc oighir Is é is cnoc oighir ann ná mais mhór oighir ag snámh ar an bhfarraige tar éis briseadh ó oighearshruth nó scairbh oighir. Imíonn sé gan treo le blianta thar na céadta ciliméadar roimh leá sa bhfarraige. De bhrí nach mbíonn ach codán beag os cionn an uisce, is baol do loingeas é, san Atlantach thuaidh go háirithe mar a dtosaíonn siad go minic sa Ghraonlainn. Bíonn na cnoic oighir san Antartach tablach ollmhór 10-100 km 2 i bhfairsinge.
Suranam
Tír atá lonnaithe i dtuaisceart Mheiriceá Theas í Poblacht Shuranam  (Republiek Suriname na h-Ollainnise) nó Suranam go coitianta. Tá teorainn aici le Guáin na Fraince, leis an nGuáin agus leis an mBrasaíl. Is í Ollainnis teanga oifigiúil na tíre.
Bhí Bundúchasaigh ina gcónaí ann i bhfad roimh theacht na nEorpach. B’fhéidir gur tháinig an t-ainm “Suranam” ó threibh a dtugtaí “Surinen” orthu agus a labhraíodh Taíno (teanga Arawak).
An ré choilíneach
Bhí taiscéalaithe ón bhFrainc, ón Spáinn agus ó Shasana ag tabhairt cuairt ar an limistéar ón 16ú haois amach. Sa 17ú haois chuir na hOllannaigh agus na Sasanaigh plándálacha ar bun feadh aibhneacha na Guáine. An chéad áitriú atá taifeadta b’áitreabh Sasanach é darbh ainm “Marshall’s Creek” feadh Abhainn Shuranam. D’éirigh conspóid idir na hOllannaigh agus na Sasanaigh, agus nuair a bhí caibidlí ar siúl i 1667 roimh Chonradh Breda, shocraigh na hOllannaigh ar ghreim a choinneáil ar Shuranam, limistéar a bhí bainte acu de na Sasanaigh. (Choinnigh na Sasanaigh Amstardam Nua, áit ar thug siad Nua-Eabhrac uirthi.)
i 1683 rinne cathair Amstardam, muintir Van Aerssen van Sommelsdijck agus Comhlacht na nIndiacha Thiar Ollannacha Cumann Shuranam a bhunú. Tugadh cairt don Chumann chun an choilíneacht a riar agus a chosaint. Bhí na plandálaithe go mór i dtaobh le sclábhaithe Afracacha chun caife, cócó, cána siúcra agus cadás a shaothrú. Thugadh na plandálaithe drochíde uafásach do na sclábhaithe, agus d’éalaigh mórán acu.
Chuir na sclábhaithe úd cultúr nua ar bun le cabhair ó na Bundúchasaigh sna foraoisí báistí. Thugtaí “Maroons” (Marúnaigh) orthu i mBéarla, “Nèg’Marrons” (gormaigh dhonnchraicneacha) i bhFraincis, agus “Bosnegers” (gormaigh foraoise) in Ollainnis. De réir a chéile rinneadh treibheanna difriúla díobh de réir a gcineálacha Afracacha. Tugtar na Saramaka, na Paramaka, na Ndyuka (Aukan), na Kwinti, na hAluku (Boni) agus na Matawai orthu. Thugaidís ruathar ar na bailte Ollannacha ar thóir ban agus earcach, agus théadh na coilínigh amach chun troda leo, ach d’éalaíodh na Marúnaigh tríd an bhforaois, áit a mbíodh mioneolas acu uirthi. Sa 19ú haois rinne na húdaráis Eorpacha conarthaí síochána le treibheanna difriúla. Bronnadh féinriail agus cearta trádála orthu.
Cealú na sclábhaíochta
Chealaigh an Ísiltír an sclábhaíocht i Suranam i 1863, ach níor scaoileadh na sclábhaithe saor go hiomlán go dtí 1873, tar éis tréimhse éigeantach deich mbliana ina raibh orthu oibriú ar phá suarach agus gan ghnáthsmacht stáit. A luaithe a bhain siad saoirse iomlán amach thréig an chuid is mó acu na plandálacha agus thug a n-aghaidh ar chathair Paramaribo.
Bhí gá le hoibrithe fós agus tugadh isteach ar conradh iad ó na hIndiacha Thoir Ollannacha (an Indinéis) agus ón India (de bharr socrú a rinneadh leis n mBreatain). Ina theannta sin, tugadh roinnt bheag oibrithe isteach i ndeireadh an 19ú haois agus i dtús an 20ú haois ón tSín agus ón Meánoirthear. D’fhág sé seo go bhfuil an-éagsúlacht eitneach ag baint le Suranam.
Díchoilíniú
Ar 23 Meán Fómhair 1941 d’fhorghabh na Stáit Aontaithe Suranam de réir comhaontú a rinneadh le rialtas ar deoraíocht na hÍsiltíre chun na mianaigh bháicsíte a chosaint. I 1942 dúirt rialtas ar deoraíocht na hÍsiltíre go raibh fonn air athbhreithniú a dhéanamh i deireadh an chogaidh ar an gcaidreamh idir an Ísiltír agus a cuid coilíneachtaí. I 1954 rinneadh comhthír de chuid Ríocht na hÍsiltíre de Shuranam, in éineacht le hAintillí na hÍsiltíre agus leis an Ísiltír féin. I 1973 chuaigh an rialtas áitiúil, faoi cheannas Pháirtí Náisiúnta Shuranam nó NPS (páirtí a raibh neart Criól ann) i mbun caibidlí leis rialtas na hÍsiltíre chun neamhspleáchas a bhaint amach. Fuarthas é ar 25 Meán Fómhair 1975. Is mór an pacáiste scarúna a cuireadh ar fáil, agus bhí an-tábhacht le cabhair ó rialtas na hÍsiltíre i gcúrsaí geilleagair sa chéad deich mbliana tar éis an neamhspleáchais.
Ba é an chéad Uachtarán Johan Ferrier, iarghobhanóir, agus ba é Henck Arron, ceannaire an NPS, an Príomh-Aire. Ba ghearr gur fhág imreas agus caimiléireacht smál ar chúrsaí polaitíochta, agus thug na táinte a n-aghaidh ar an Ísiltír, ag leanúint roinnt mhaith daoine a d’éalaigh cheana. Ar 25 Feabhra 1980 threascair coup d’état an rialtas. Dúnmharaíodh trí dhuine dhéag a cháin an coup d’état, rud a rinneadh ar ordú Dési Bouterse, ceannasaí míleata. Cuireadh ar a thriail é ach fuair sé pardún.
Toghadh Bouterse mar Phríomh-Aire i 1987, ach sna nóchaidí tháinig meath ar a chumhacht, rud a raibh baint aige le cogadh idir an t-arm agus ceannaircigh Mharúnacha. I 2010, áfach, toghadh mar Uachtarán é.
Cúrsaí polaitíochta
Poblacht bunreachtúil daonlathach is ea Poblacht Shuranam agus í bunaithe ar bunreacht 1987. Tá tionól 51 feisire, an Tionól Náisiúnta, ann a thoghtar le tréimhse cúig bliana.
Toghann móramh dhá thrian den Tionól Náisiúnta nó, murach sin, móramh de Thionól an Phobail an tUachtarán le tréimhse cúig bliana. Déantar Tionól an Phobail d’fheisirí an Tionóil Náisiúnta agus d’ionadaithe réigiúnacha agus bardasacha a toghadh sa toghchán ba dhéanaí.
Riarann an Chúirt Uachtarach cúirteanna na ngiúistísí. Ceapann an tUachtarán baill na Cúirte Uachtaraí lena saol tar éis dul dó i gcomhairle leis an Tionól Náisiúnta, leis an gComhairle Stáit agus le hOrd Náisiúnta na nAturnaethe.
B’fhada caidreamh speisialta ann idir Suranam agus an Ísiltír. Ach chuir an coup d’état an caidreamh úd as a riocht agus ní bhaineann Suranam le clár forbartha na hÍsiltíre a thuilleadh.
Fórsaí míleata
Tá trí chraobh ag Fórsaí Armtha Shuranam: an tArm, an tAerfhórsa agus an Cabhlach. Is é an tUachtarán Ardcheannasaí na bhFórsaí Armtha (Opperbevelhebber van de Strijdkrachten). Cuidíonn an tAire Cosanta leis.
Cúrsaí riaracháin
Tá Suranam roinnte ina ndeich ndúiche riaracháin. Ceapann an tUachtarán coimisinéir dúiche do gach ceann acu agus is féidir leis iad a bhriseadh. Tá an tír roinnte freisin ina 62 fodhúiche (“ressorten”).
Teorainneacha
Tá Suranam suite idir Guain na Fraince thoir agus an Ghuáin thiar. Tá an Bhrasaíl laisteas de agus an tAtlantach lastuaidh. Tá conspóid ann faoin teorainn idir Suranam agus an dá Ghuáin.
Aeráid
Tá aeráid thrópaiceach an-te an-fhliuch ag Suranam agus ní bhíonn mórán athrú uirthi i i rith na bliana. Bíonn an mheánbhogthaise idir 80% agus 90% agus bíonn an mheánteocht idir 20 agus 34 céim Celsius. Bíonn dhá shéasúr fhliucha ann, ceann ó Aibreán go Lúnasa agus ceann ó Shamhain go Feabhra. Bíonn dhá shéasúr thirime ann freisin, ceann ó Lúnasa go Samhain agus ceann ó Fheabhra go hAibreán.
Tearmainn dúlra
Tá Tearmann Dúlra Lárnach Shuranam le fáil i ndobhardhroim uachtarach an Coppename agus é ainmnithe mar Shuíomh Domhanda Oidhreachta de chuid UNESCO de bharr a chuid foraoisí gan mhilleadh agus a chuid bithéagsúlachta. Is iomaí páirc náisiúnta atá sa tír.
Geilleagar
I ndiaidh na nóchaidí bhain níos mó éagsúlachta leis an ngeilleagar agus ba lú an gá a bhí le cabhair ón Ísiltír. Tá tairbhe á bhaint as an mbáicsít (mian alúmanam), as an ór agus as an ola. Tá tábhacht fós leis an talmhaíocht, go háirithe saothrú na ríse agus na mbananaí, agus tá brabús á bhaint as an eiceathurasóireacht.
Tá an tSín i mbun a lán tionscnaimh mhóra bhonneagair i Suranam, cóiriú calafort agus tógáil bóithre ina measc, agus tá conarthaí sínithe ag an mBrasaíl chun dul i gcomhar le chéile i gcúrsaí oideachais, sláinte, curadóireachta agus fuinnimh.
Daonra
De réir dhaonáireamh 2012, bhí daonra 541,638 duine ag Suranam. Tá a lán grúpaí eitneacha ann:
Teangacha
Níl aon teanga oifigiúil ann ach Ollainnis. Baintear feidhm aisti mar theanga oideachais, rialtais agus ghnó agus mar theanga na meán. Tá Ollainnis ag breis is 60% den phobal mar theanga dhúchais, agus labhraíonn an chuid is mó den fhuíoll í mar an dara teanga acu. I 2004 rinneadh ball comhlach d’Aontas na hOllainnise de Shuranam.
Is é Sranan Tongo an teanga is coitianta atá labhraítear agus is minic a úsáidtear í in áit na hOllainnise de réir neamhfhoirmiúlacht na hócáide.
An tríú teanga is mó a labhraítear is í an tSarnaimis (Hiondústáinis Chairib) í, canúint den Bhojpuri. Labhraítear Iávanais, Cantóinis agus Mandairínis freisin. Ar na teangacha Marúnacha tá Saramaka, Paramakans, Ndyuka (Aukan), Kwinti agus Matawai, agus cosúlacht éigin idir iad agus Sranan Tongo. Labhraíonn roinnt daoine Béarla, Spáinnis nó Portaingéilis. Ar na teangacha Bundúchasacha tá Cairibis agus Arawak.
Bíonn díospóireacht ar siúl faoi theangacha Shuranam. Tá baint ag Sranan Tongo leis an náisiúnachas, a bhuíochas sin ar Desi Bouterse,  a bhaineadh feidhm as sna 1980í. Samhlaítear é le cultúr na ngormán agus samhlaítear an Ollainnis leis an gcultúr bán. B’fhearr le daoine éigin Béarla nó Spáinnis a úsáid mar an teanga náisiúnta.
Spórt
Tá cúrsaí spóirt á riar ag Coiste Oilimpich Shuranam. Bunaíodh é i 1959 agus pléann sé le lúthchleasaíocht, badmantan, cispheil, dornalaíocht, fichille, rothaíocht, peil, júdó, cearáité, lámhach, snámh, leadóg bhoird, taekwondo, leadóg, trí-atlan, liathróid eitpheile agus iomrascáil.
Tá an-ghlaoch ar shacar agus is maith le roinnt daoine cruicéad.
Oideachas
Tá oideachas éigeantach go dtí dhá bhlain déag d’aois, agus bhí ráta cláraithe 94% ann i 2004. Is í príomhollscoil na tíre Ollscoil Anton de Kom Shuranam.
Meáin
Tá an-éileamh ar De Ware Tijd agus ar Times of Suriname. Ó SMEsport is mó a fhaightear nuacht spóirt. Is é Devsur: Development of Suriname an t-aon nuachtán ar líne atá i mBéarla ar fad.
Tá dhá stáisiún raidió is fiche i Suranam agus craoltar dhá cheann acu (Apintie and Radio10) tríd an Idirlíon, in éineacht le mArt ó Amstardam. Tá dhá chainéal déag teilifíse ann.
Turasóireacht
Tagann an chuid is mó de thurasóirí chun Suranam chun cuairt a thabhairt ar fhoraoisí na hAmasóine. Tá an-tarraingt ar thearmann Dúlra Lárnach Shuranam agus ar Pháirc Dhúlra Brownsberg, atá os cionn Thaiscumar Brokopondo, ceann de na lochanna saorga is mó ar domhan. Tá tábhacht, mar sin, le gnóthaí óstáin i Suranam agus le hárasáin a ligean ar cíos.
Ancistrolepis
Géineas de sheilidí farraige is ea Ancistrolepis, moilisc gastrapóid mhara san fhine Buccinidae, na fíorchuachmaí.
Speiceas
I measc na speiceas laistigh den ghéineas Ancistrolepis tá:
Foghéinis a cuireadh in Ancistrolepis roimhe seo:
Speicis a cuireadh in Ancistrolepis roimhe seo:
London Borough of Enfield
Tá buirg London Borough of Enfield suite i Londain Thuaidh.
(524435) 2002 CY248
Is é 2002 CY248 uimhir 99 de réadanna an Ghrianchórais in ord a méid. Tá trastomhas níos lú ná 420 km aige. Tá a fhithis thart ar an ghrian níos sia amach ón ghrian ná fithis Neiptiúin agus tá sé ina bhall den Chrios Chuiper. Is réad tras-Neiptiúnach é agus tá féidearthacht ann gur abhacphláinéad é freisin.
London Borough of Enfield
Stair
Baile margaidh ar imeall na foraoise ab ea Enfield tráth. D'fhorbhair sé mar bhruachbhaile de chuid na cathrach. Cruthaíodh buirg an lae atá inniu ann sa bhliain 1965.
Oideachas
Tá go leor scoileanna sa bhuirg. Tá campas de chuid The College of Haringey, Enfield and North East London sa cheantar, chomh maith le dhá champas de chuid Middlesex University (Cat Hill agus Trent Park).Tá Oak Hill Theological College agus coláiste Capel Manor lonnaithe ann freisin.
Lus síoda
Luibh ilbhliantúil atá dúchasach don Eoraip is an Áise, in áiteanna riascacha de ghnáth. Na duilleoga urchomhaireach, na bláthanna bándearg (uaireanta bán) le 5 pheiteal, gach ceann roinnte i 4 theascán caol agus dhá chrotal scoilte ag a bhun.
Oinisc
Cineál calcadóine, mianra sileacáite, a bhfuil bandaí comhthreomhara inti is ea oinisc. Is cineál calcadóine é agáit freisin; an difríocht amháin eatarthu ná foirm na mbannaí — tá bannaí cuartha in agáit agus bannaí comhthreomhara in oinisc. Go hiondúil, bíonn bandaí dubha agus/nó bána in oinisc. Tugtar an t-ainm “oinisc” freisin ar chlocha éagsúla a bhfuil bandaí comhthreomhara iontu: albastar, marmar, cailcít, obsaidian, agus ópal.
Sanasaíocht
Tagann an focal “oinisc” ón tSean-Ghréigis ὄνυξ, a chiallaíonn “ionga”, tríd an Laidin onyx. Uaireanta bíonn cosúlacht áirithe idir clocha oinisc a bhfuil bandaí ar dhath an chraicinn iontu agus ingne.
Siorcón
Sileacáit siorcóiniam, ZrSiO4, mianra a fhaightear ina chodanna beaga i gcuid mhaith carraigeacha. An-chrua, a chomhéifeacht athraonta ard. In úsáid mar sheoid. An phríomhfhoinse siorcóiniam dá bhfuil ann.
Fanaile
Magairlín síorghlas dreapaire, dúchasach do Mheiriceá Láir. I ndiaidh na mbláthanna móra glasa, tagann na cochaill thanaí, suas le 15 cm ar fhad, dubh nuair a thriomaítear iad. Coinníonn siad an t-úscra fanailin, a úsáidtear go forleathan mar bhlastacht.
Prólatáireacht
thumb|An Ceathrú Eastát ([[An Iodáilis|Iodáilis: Il quarto stato), le Giuseppe Pellizza da Volpedo, 1901.]] Is í an phroletariat (ón Laidin proletarius, 'ag táirgeadh sleachta'), de réir Karl Marx ach go háirithe, an aicme shóisialta in éadan na haicme caipitlíche. Saothróirí pá is ea iad an aicme shóisialta seo, agus baill den tsochaí nach bhfuil ach a gcumhacht saothair (a gcumas oibre) mar luach eacnamaíoch suntasach acu. Is proletariat í ball d'aicme den sórt sin.
Measann fealsúnacht Mharxach gur fhulaing an phroletariat faoin córas caipitlíoch, curtha iachall ghlacadh le pá gann mar mhalairt ar na meáin táirgeachta a choimeád ar siúl, a bhaineann le haicme na n-úinéirí gnó, an bhourgeoisie.
D’áitigh Marx go dtugann an cos ar bolg seo comhleasanna eacnamaíocha agus polaitiúla don phroletariat, a sháraíonn teorainneacha náisiúnta, impítear orthu aontú le chéile agus cumhacht a ghlacadh ón aicme chaipitlíoch, agus ar deireadh thiar, sochaí chumannach a chruthú saor ó idirdhealú aicmeach.
An Phoblacht Rómhánach agus an Impireacht
Is éard a bhí sna proletarii aicme shóisialta de shaoránaigh Rómhánacha nach raibh mórán maoine acu nó nach raibh maoin ar bith acu. Is dócha gur tháinig an t-ainm ón daonáireamh, a rinne údaráis na Róimhe gach cúig bliana chun clár saoránach agus a gcuid maoine a tháirgeadh, a chinn a ndualgais mhíleata agus a bpribhléidí vótála. Thuit iad siúd a raibh 11,000 as nó níos lú, faoi bhun an chatagóir is ísle le haghaidh seirbhíse míleata, agus a gcuid leanaí —prōlēs (sliocht)—bheidís áirithe in ionad maoine; mar sin an t-ainm proletarius (táirgeoir sliochta). D'íoc saoránaigh-shaighdiúirí Rómhánacha as a gcapaill agus a n-arm féin, agus throid siad gan íocaíocht ar son an Chomhlathais, ach an t-aon ranníocaíocht mhíleata amháin a bhí ag proletarius ná a leanaí, na saoránaigh Rómhánacha sa todhchaí a d'fhéadfadh críocha gafa a choilíniú. Go hoifigiúil, tugadh capite censi ar shaoránaigh gan réadmhaoin toisc gur "daoine iad a cláraíodh ní de réir a maoine...ach go simplí mar dhaoine beo, go príomha mar chinn ( caput ). ) an teaghlaigh." clé|mion| Seccessio plebis, foirm agóide sa tSean-Róimh, áit a bhfágfadh na proletarii an chathair, rud a chuir as don gheilleagar
Tim Witherspoon
Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea Tim Witherspoon a rugadh ar 27 Nollaig, 1957 i Philadelphia, Pennsylvania.
Cnoic dhuibheagánta
Cnoic ísle ar ghrinneall domhain na farraige. Suas le roinnt céad méadar ar airde. Mar shraith dromanna comhthreomhara sléibhe de ghnáth. Clúdaíonn siad timpeall is 30% de ghrinnill na n-aigéan: an chuid is mó de ghrinneall an Aigéin Chiúin, agus cuid mhaith den Aigéan Atlantach is an tAigéan Indiach.
Stádas caomhantais
Léiríonn stádas caomhantais grúpa orgánach (mar shampla, speiceas) an bhfuil an grúpa ann fós agus cé chomh dóchúil is atá sé go n-éireoidh an grúpa in éag go luath amach anseo. Cuirtear go leor tosca san áireamh agus stádas caomhantais á mheas: ní hamháin líon na n-aonán atá fágtha, ach an méadú nó laghdú foriomlán ar líon na n-ainmhithe le himeacht ama, rátaí ratha pórúcháin, agus bagairtí aitheanta. Tá córais éagsúla maidir le stádas caomhantais agus tá siad in úsáid ag leibhéil idirnáisiúnta, iltíre, náisiúnta agus áitiúla chomh maith le húsáid ag tomhaltóirí.
Liosta Dearg AICD de Speicis faoi Bhagairt
Is é Liosta Dearg na Speicis faoi Bhagairt de chuid an AICD an córas liostaithe agus rangaithe le haghaidh an stádais chaomhnaithigh is fearr aithne ar fud an domhain.. Aicmítear speicis ar Liosta Dearg an AICD i naoi ngrúpa arna leagan síos trí chritéir amhail; ráta an mheathlaithe, méid an daonra, limistéar an dáilte gheografaigh, agus méid na hilroinnte agus an dáileacháin a shocrófar.
mar ráta laghdaithe, méid an daonra, limistéar dáileacháin gheografaigh, agus méid na hilroinnte daonra agus dáileacháin.
Áirítear freisin speicis atá imithe in éag ó 1500 CE. Agus Liosta Dearg an IUCN á phlé, is é an téarma oifigiúil " faoi bhagairt " ná grúpáil de thrí chatagóir: i mbaol criticiúil, i mbaol agus i mbaol.
An Coinbhinsiún um Thrádáil Idirnáisiúnta i Speicis Fauna agus Flóra Fiáin i mBaol
Tá sé mar aidhm ag an gCoinbhinsiún um Thrádáil Idirnáisiúnta i Speicis Fauna agus Flóra Fiáine i mBaol (CITES) a áirithiú nach mbeidh trádáil idirnáisiúnta in eiseamail ainmhithe agus plandaí fiáine ina bhagairt orthu. Teastaíonn ceadanna CITES ó go leor tíortha agus iad ag allmhairiú plandaí agus ainmhithe atá liostaithe ar CITES.
Córais iltíre
San Aontas Eorpach (AE), is iad na Treoracha maidir le hÉin agus Gnáthóga na hionstraimí dlí a dhéanann meastóireacht ar stádas caomhnaithe speiceas agus gnáthóg laistigh den AE.
Díríonn stádas caomhantais NatureServe ar Mheiriceá Laidineach, na Stáit Aontaithe, Ceanada agus an Mhuir Chairib. Tá sé forbartha ag eolaithe ó NatureServe, The Nature Conservancy, agus líonra de chláir oidhreachta nádúrtha agus ionaid sonraí. Tá sé níos comhtháite le córas Liosta Dearg an IUCN. Áirítear ar a chatagóirí do speicis: toimhdeofar go bhfuil siad imithe in éag (GX), b’fhéidir imithe in éag (GH), faoi phriacal criticiúil (G1), faoi phriacal (G2), leochaileach (G3), slán de réir dealraimh (G4), agus slán (G5). Ceadaíonn an córas freisin céimeanna débhríoch nó éiginnte lena n-áirítear céimeanna uimhriúla neamhchruinne (m.sh G2?), agus raonta raoin (m.sh G2G3) le haghaidh nuair a bhíonn an chéim bheacht éiginnte. Cuireann NatureServe cáilitheoir le haghaidh faoi chuing nó saothraithe amháin (C), a bhfuil brí cosúil leis an Liosta Dearg IUCN imithe in éag san fhiáine (EW).
Úsáidtear Leabhar Dearg Sonraí Chónaidhm na Rúise laistigh de Chónaidhm na Rúise, agus glactar leis i gcodanna den Afraic freisin.
Córais náisiúnta
San Astráil, déanann an tAcht um Chaomhnú Comhshaoil agus Bithéagsúlachta 1999 (Acht EPBC) cur síos ar liostaí de speicis faoi bhagairt, de phobail éiceolaíocha agus de phróisis bhagairteacha. Tá na catagóirí cosúil le Catagóirí agus Critéir an Liosta Dearg IUCN 1994 (leagan 2.3). Roimh Acht EPBC, d'úsáid an tAcht um Chosaint Speicis i mBaol 1992 córas rangaithe níos simplí. Tá a gcórais féin ag roinnt rialtas stáit agus críochach freisin maidir le stádas caomhnaithe. Tugtar na cóid do chóras caomhnaithe Iarthar na hAstráile ag Liosta Flóra Neamhchoitianta agus Tosaíochta Dearbhaithe (giorraithe go DECF nuair a úsáidtear é i mbosca tacsó).
Sa Bheilg, foilsíonn an Institiúid um Thaighde Pléimeannach don Dúlra agus don Fhoraois sraith ar líne de níos mó ná 150 táscairí dúlra san Ollainnis.
I gCeanada, is grúpa saineolaithe é an Coiste um Stádas Fiadhúlra i mBaol i gCeanada (COSEWIC) a dhéanann measúnú agus ainmniú ar na speicis fhiáine atá i mbaol éigin imeacht as Ceanada. Faoin Acht um Speicis i mBaol (SARA), tá sé de dhualgas ar an rialtas feidearálach, atá freagrach go polaitiúil, speicis arna measúnú ag COSEWIC a chosaint go dlíthiúil.
Sa tSín, chinn an Stát, cúigí agus roinnt contaetha a bpríomhspeicis fiadhúlra cosanta. Tá leabhar sonraí dearg na Síne ann.
San Fhionlainn, tá go leor speiceas cosanta faoin Acht um Chaomhnú an Dúlra, agus trí Threoir an AE maidir le Gnáthóga agus Treoir an AE maidir le hÉin.
Tá an tAcht um Chosaint Fiadhúlra, 1972, Leasaithe 2003 agus an tAcht um Éagsúlacht Bhitheolaíoch, 2002 ag an India.
Sa tSeapáin, foilsíonn an Aireacht Comhshaoil Leabhar Sonraí Dearga Fiadhúlra faoi Bhagairt na Seapáine.
San Ísiltír, foilsíonn Aireacht Talmhaíochta, Dúlra agus Cáilíochta Bia na hÍsiltíre liosta de na speicis atá faoi bhagairt, agus cuireann an tAcht um Chaomhnú Dúlra 1998 an caomhnú i bhfeidhm. Cosnaítear speicis freisin trí na Treoracha maidir le hÉin Fhiáine agus maidir le Gnáthóga.
Sa Nua-Shéalainn, foilsíonn an Roinn Caomhnaithe liostaí Chórais Aicmithe Bagairtí na Nua-Shéalainne. As of January 2008 sanntar speiceas nó fospeicis faoi bhagairt do cheann amháin de sheacht gcatagóir: atá Criticiúil go Náisiúnta, i mBaol go Náisiúnta, Leochaileach go Náisiúnta, ag Laghdú, ag Téarnamh, Fothrach, nó Neamhchoitianta go Nádúrtha. Cé nach bhféachann an t-aicmiú ach ar leibhéal náisiúnta, tá go leor speiceas uathúil don Nua-Shéalainn, agus tugtar speicis atá slán thar lear faoi deara mar sin.
Sa Rúis, tháinig Leabhar Dearg Chónaidhm na Rúise amach i 2001, tá catagóirí ann a shainíonn stádas caomhnaithe do speicis éagsúla. Inti tá 8 tacsaithe amfaibiaigh, 21 tacsa reiptílí, 128 tacsa éan, agus 74 tacsa de mhamaigh, 231 san iomlán. Tá níos mó ná 30 leabhar dearg réigiúnacha ann freisin, mar shampla leabhar dearg an réigiúin Altaic a tháinig amach i 1994.
Sa Téalainn, sainmhínítear leis an Acht um Fhorchoimeád agus Cosaint Ainmhithe Fiáine BE 2535 cúig speiceas ainmhíoch forchoimeádta déag agus dhá aicme speiceas cosanta, a bhfuil cosc nó srianadh dlí ar sheilg, pórú, seilbh agus trádáil. Tá an Roinn Páirce Náisiúnta, Fiadhúlra agus Caomhnaithe Plandaí den Aireacht Acmhainní Nádúrtha agus Comhshaoil freagrach as na gníomhaíochtaí seo a rialáil.
San Úcráin, coinníonn an Aireacht um Chaomhnú Comhshaoil liosta de na speicis i mbaol (roinnte i seacht gcatagóir ó " 0 " - imithe in éag go " VI " - athshlánú) agus foilsíonn sé i Leabhar Dearg na Úcráin.
I Stáit Aontaithe Mheiriceá, chruthaigh an tAcht um Speicis i mBaol 1973 an Liosta Speicis i mBaol.
Treoracha do thomhaltóirí
Ní hamháin go léiríonn na catagóirí i mbaol speiceas aonair, ach déanann siad machnamh freisin ar an tionchar ar an gcomhshaol a bhaineann le conas agus cén áit a ndéantar iascaireacht orthu, mar shampla trí sheachghabháil nó trálaer ghrinnill aigéin. Go minic déantar measúnú ar ghrúpaí speiceas seachas ar speicis aonair (m.sh. squid, cloicheáin).
Tá cúig leibhéal rátála ag Cumann Caomhnaithe na Mara le haghaidh speiceas bia mara, mar a léirítear ar a suíomh Gréasáin FishOnline.
Seán Seosamh Ó Conchubhair
Staraí ba ea Seán Seosamh Ó Conchubhair (a d'éag ar 2 Lúnasa 2022 agus as Cill Mhaoile ó dhúchas) agus ar dhuine de chosantóirí móra an Ghaeloideachais in Éirinn.
Bhí Seán Seosamh ina cheann feadhna ar an obair a bhain le Gaelscoil Mhic Easmainn i dTrá Lí a bhunú sna 1970idí. Ba í Gaelscoil Mhic Easmainn, an chéad ghaelscoil nua a bunaíodh taobh amuigh de Bhaile Átha Cliath, toradh a shaothair.
Beatha
A chuid scolaíochta i Scoil na mBráithre Críostaí a thug Seán Seosamh go Trá Lí ar dtús. Chruthaigh sé go maith ansin mar scoláire agus é amuigh air go raibh bua na dteangacha agus na matamaitice araon aige. Bhí scoth na Gaeilge ag Seán Seosamh ar fhágáil na meánscoile dó, buachaill a rugadh agus a fuair a chuid scolaíochta sa nGalltacht.
Bhí sé ag obair mar chléireach i monarcha próiseála feola CWS i dTrá Lí agus ina dhiaidh sin le comhlacht Denny’s. Phós sé Dawn ar an 30 Nollaig 1967. Thógadar a gceathrar clainne i bPáirc na Darach – Brian, Ruairí, Fiona and Aoife.
Ba é an duine deireanach de Choiste Cuimhneacháin Ruairí Mhic Easmainn 1966, an coiste a chinntigh gur tógadh an leacht cáiliúil do Mhac Easmainn ag Trá na Beannaí.
Sa bhliain 2000 d’fhoilsigh sé leabhar cuimsitheach faoin iománaíocht sa cheantar Cill Mhaoile,  Kilmoyley to the Rescue.
18ú haois fada
Is frása é an '18ú haois fada', de ghnáth ó Réabhlóid Ghlórmhar 1688 go Cath Waterloo i 1815.
28 Meán Fómhair
Is é an 28 Meán Fómhair an 271ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 272ú lá i mbliain bhisigh. Tá 94 lá fágtha sa bhliain.
Guylaine Guy
Amhránaí, aisteoir agus péintéir is ea Guylaine Guy. Rugadh í mar Guylaine Chailler in Montréal ar an 6 Aibreán 1929. Is í iníon Lise Bonheur, amhránai agus aisteoir ó Québec, í, agus deifiúr Colette Bonheur, amhránai ó Québec.
Beatha
Thosaigh Guylaine Guy ag canadh in Montréal sna ceabairéanna, go háirithe san Au Faisan Doré  in 1950. In 1952 thogh an nuachtán laethúil Radiomonde mar Miss Radio-Télévision í.
Tháinig Charles Trenet trasna uirthi in Montréal in 1955 agus bhí ina chomhairleoir aici, ag scríobh amhrán di. Tharraing sí aird uirthi féin ag canadh san amharclann Olympia i bPáras le Trenet agus le Louis Armstrong. Chuir sí fúithi go buan i bPáras in 1956 agus rinne roinnt ceirníní.
Rinne sí páirteanna sna scannáin La nuit des suspectes (1957), The Big Record (1957) (ina hamhránaí) agus Trente-Six Chandelles (1952).
Tar éis di camchuairt a dhéanamh san Eoraip, i dtuaisceart na hAfraice agus sa Mhéan-Oirthear, d’fhill sí ar feadh tamaill ar Québec, áit ar thaibhrigh sí ar an teilifís. Rinne sí páirt Irma la douce don Théâtre du Nouveau-Monde. I 1963 d’éirigh thar cionn léi ag canadh Salvame Dios.
In 1963 phós Guylaine Guy an dlíodóir Charles Libman. Tamall gearr ina dhiaidh sin thréig sí an amhránaíocht agus chuaigh leis an bpéinteáil. In 1998 chuir sí stiúideo ar bun in Trouville-sur-Mer (Calvados).
Rinneadh ridire d’ord náisiúnta an Légion d'honneur de Guylaine Guy ar an 14 Iúil 2010. Bronnadh an bonn uirthi ar 18 Márta 2011 in Trouville-sur-Mer.
Le cloisteáil
Guylaine Guy - "Ou sont ils donc?" (1955):
Guylaine Guy - "Au revoir":
Guylaine Guy - "Je t'attends" (1963):
Fándaol
Ciaróg fhadaithe, ar dhath dorcha nó miotalach, le cumhdaigh ghearra bharrscoite sciathán de ghnáth. Foghlach ar fheithidí eile den chuid is mó, agus itheann cuid acu spóir fungas. An-choiteann i ndramhaíl duilleog is gnáthóga fliucha.
Pinklon Thomas
Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea Pinklon Thomas a rugadh ar 10 Feabhra, 1958 i bPontiac, Michigan.
Gender Bender (eipeasóid The X-Files)
Craoladh an ceathrú heipeasóid déag, "Beyond the Sea" den chéad sraith The X-Files ar an 21 Eanáir 1994. Scríobh Larry Barber agus Paul Barber an eipeasóid seo. D'fhéach 11.1 milliún duine ar an eipeasóid.
An Urdúis
Is teanga atá á labhairt sa Phacastáin agus i dTuaisceart na hIndia é an Urdúis nó Urdu i mBéarla (freisin ar a dtugtar Lashkari go háitiúil litrithe لشکری). Go deimhin, is iad Urdúis agus Hiondúis iad, ach amháin go bhfuil na hIndiaigh ag labhairt Hiondúis, agus an Urdúis ag na Moslamaigh Indiach agus Pacastáine.
Scríobhann Urdúis leis na litreacha Arabacha, agus Hiondúis leis na litreacha Benedictineacha. Ina theannta sin, úsáidtear go leor focail Araibis agus Peirsis sa leagan scríofa Urdúis. Ar an taobh eile, tá na hIndiaigh ag iarraidh a dteanga féin a shaibhriú le focail Sanscrait.
Mar sin féin, is iad na gearrscéalta an seánra is tábhachtaí i bprós na hUrdúise, cosúil leis an nGaeilge. Gearrscéalaithe tábhachtacha Urdúise iad Saadat Hasan Manto, Qurat-ul-Ain Haider, Munshi Premchand, Ismat Chughtai, Krishan Chander, Ghulam Abbas, Banu Qudsia agus Ahmed Nadeem Qasmi.
Lus súgach
Is planda ilbhliantúil í an lus súgach nó lus súch (Asparagus officinalis) atá dúchasach don Eoraip is don Áise.
clé|mion|Lus súgach Caoldíreach nó spréite, cuid acu dreaptha, iad uile le duilliúr cleiteach. Na fíordhuilleoga laghdaithe go dtí lanna bídeacha, agus feidhmíonn géaga mionathraithe bídeacha mar dhuilleoga. Na bláthanna bídeach freisin, bán nó buí, clogchruthach nó croischruthach. Na caora glas, dearg nó dubh. Na péacáin óga an-choitianta mar ghlasra.
An tSuáib
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/13/Modern_Swabia-map.PNG/250px-Modern_Swabia-map.PNG|mion|341x341px| Tá an Suáib sa lá atá inniu ann laistigh den Ghearmáin. Tá an Schwarzwald-Baar-Kreis (buí) ag an idirchrios de na canúintí Suáibeach, Reinis uachtarach agus Loch fir3 Konstanz den Alemáinice. Ní mheastar gur cuid den Suáibe nua-aimseartha an ceantar Bodenseekreis thiar. Tá an líne deighilte idir [[Baden-Württemberg (thiar) agus an Bhaváir (soir)]] link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/74/Coat_of_arms_of_Baden-W%C3%BCrttemberg_%28lesser%29.svg/170px-Coat_of_arms_of_Baden-W%C3%BCrttemberg_%28lesser%29.svg.png|mion| Armas Baden-Württemberg : Nó, trí leon passant sable, armas Diúcacht na Suáibe, armas de bhunús Thealach Hohenstaufen. Úsáidtear na trí bheann freisin d'armas Württemberg  le haghaidh na Suáibe (agus Württemberg-Baden, 1945 – 1952) Is réigiún cultúrtha, stairiúil agus teanga in iardheisceart na Gearmáine é An tSuáib. Díorthaítear an t-ainm sa deireadh ó Dhiúcacht mheánaoiseach na Suáibe, ceann de na diúcachtaí treibhe Gearmánacha, a ionadaíonn críoch na nAlemanni ar glaodh ar a áitritheoirí go hidirmhalartaithe Alemanni nó Suebi sa Laidin.
Fantaise
Píosa ceoil uirlise a fhuaimníonn mar a bheadh sí cumtha ar an toirt gan ullmhú, ach a bhíonn struchtúrtha go cúramach le fírinne.
Corn FIFA an Domhain 2018 – Grúpa G
Thóg Grúpa G den Chorn FIFA an Domhain 2018 ar siúl idir 18 go 28 Meitheamh 2018. Bhí An Bheilg, Panama, An Túinéis agus Sasana sa ghrúpa.
Siosta
Carraig mheiteamorfach réigiúnda le comhdhéanamh sainiúil duillithe, mar thoradh ar ailíniú is leithscaradh cisil mhianracha míoca.
Siorú
Gabharantalóp atá dúchasach d'ardchlár ard na Tibéide is na Síne is ea an siorú. Scothbhándearg donn éadrom, an tsrón ata ag a barr. Aghaidh dhubh ar an bhfireannach is adharca fada caola colgdíreacha, ag fás amach ó chéile i dtreo an bhairr. An baineannach gan adharca.
Cnóire
Ceann de dhá shaghas préacháin, ceann atá dúchasach don Eoraip is an Áise, agus an ceann eile d'iarthar Mheiriceá Thuaidh. Áitríonn sé foraoisí buaircíneacha, agus itheann feithidí, síolta is éin bheaga.
Gleann Comhann
Is gleann 16 ciliméadar ar fhad é Gleann Comhann i nGaeltacht na hAlban. Tá sé suite san taobh dheis de Loch Abar, Sgíre Comhairle na Gàidhealtachd, agus bhí sé tráth mar pháirt de Chomhairle Earra-Ghàidheal.
thumb|300px|Tírdhreach lánléargais a' ghleanna, ag amharc ó dheas chuig Bidean nam Bian (ar chlé ón lár i bhfad uait) Tá sé measta go minic ar cheann de na háiteanna is mórthaibhseach agus is áille in Albain, agus is cuid de Pháirceanna Náisiúnta na hAlban é an Limistéar Bheinn Nibheis agus Ghleann Comhann.
Léiríonn an gleann cúng mórgacht gruama. Ag teacht isteach chuige, anoir ar an phríomh-bhóthair ar an A82, tá an gleann timpeallaithe ag sléibhte fiáin géarchrochta. A thuilleadh siar, ag Inbhear Comhann, tá scéimh níos boige ar a thírdhreach roimh an príomh-bealach isteach chuig an ghleanna. Is é an sráidbhaile Gleann Comhann an t-aonú áit lonnaithe atá sa ghleann.