cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cill Mheáin
Barúntacht agus baile i gContae Mhaigh Eo is ea Cill Mheáin (Kilmaine as Béarla).
Tíreolaíocht
clé|250px|thumb|Cill Mheáin
Aonvóta inaistrithe
mion| Vóta Aonair Inaistrithe i g[[Cambridge ]] Is éard is Vóta Aonair Inaistrithe (VAI) ná an córas vótála a cruthaíodh chun ionadaíocht chionmhar a bhaint amach, trí vótáil rangaithe, i ndáilcheantair ilshuíochán (ceantair vótála).
Cearpantóireacht
deas|250px|thumb|Cearpantóireacht Is an ghníomhaíocht nó slí bheatha nithe a dhéanamh nó dheisiú in adhmad é cearpantóireacht.
Bun (fisic)
I bhfisic na gcáithníní, cainníocht candamach breise ar leith (a dtugtar blas uirthi) a chaomhnaítear in idirghníomhaíochtaí leictreamaighnéadacha is idirghníomhaíochtaí láidre ach nach gcaomhnaítear in idirghníomhaíochtaí laga. Tugtar an tsiombail B uirthi. B = -1 ag bunchuarc, agus cuimsíonn buncháithnín bunchuarc (b) nó bunfhrithchuarc. Fionnadh an bunchuarc i 1977 mar dhís bunchuarc/bunfhrithchuarc, a dtugtar upsalónmhéasón uirthi. Cuimsíonn sé gach ball de chlann na mbunchuarc B-mhéasóin, agus na bunfhrithchuairc.
Aonvóta inaistrithe
Faoi VAI, clé|mion|366x366px|Ionadaíocht chionmhar Cionroinntear na vótaí i mbealaí éagsúla (féach modhanna comhaireamh).
Comhaontaithe Mhionsc
Aontaíodh Comhaontaithe Mhionsc  sna bliianta 2014-2015 in iarracht an teannas idir easaontóirí i bhfabhar na Rúise in Oirthear na hÚcráine agus an Rialtas Úcránach a mhaolú.
Na comhaontaithe
Síníodh 'Prótacal Minsk' idir an Rúis, an Úcráin agus an Eagraíocht um Shlándáil agus Comhar san Eoraip ar 5 Meán Fómhair 2014. Fógraíodh sos comhraic ina measc siúd a bhí i mbun cogaíochta. Socraíodh go mbeadh crios maolánach i bhfeidhm, a mbeadh fórsaí armtha an dá thaobh sásta fanacht amach as, ionas nach mbeadh aon choimhlint ann.
Níos déanaí sa bhliain 2014, thathantaigh an Chomhairle Eorpach ar na páirtithe go léir Prótacal Minsk a chur chun feidhme ina iomláine agus cloí le coinníollacha an tsosa cogaidh.
Ach ar 29 Eanáir 2015, cuireadh cainteanna Mhionsc ar ceal an athuair.
Ansin ar 12 Feabhra 2015, tháinig 'Comhaontú Mhionsc; II ar an bhfód. Baineadh comhaontú síochána amach i bpríomhchathair na Bealarúise agus ionadaithe rialtais na Rúise, na hÚcráine, na Fraince agus na Gearmáine i láthair, chomh maith le hionadaithe na scarúnaithe. Bhí ar an dá thaobh armra a aistarraingt, agus tugadh smacht iomlán don Úcráin ar a teorainn leis an Rúis.
I mí Feabhra 2022, bhí sé ráite Vladimir Putin nach raibh feidhm a thuilleadh le Comhaontaithe Síochána Minsk.
Dílleachtlann
deas|250px|thumb|Dílleachtlann Is institiúid cónaithe le haghaidh cúram agus oideachas na ndílleachtaí í dílleachtlann.
Leabhar Habacúc
Is leabhar sa Bhíobla é Leabhar Habacúc.
Cumann Cosanta Uladh
Is grúpa paraimíleata dílseach i dTuaisceart Éireann é Cumann Cosanta Uladh nó CCU (Béarla: Ulster Defence Association, nó UDA). Bunaíodh é i Meán Fómhair 1971 mar scáthghrúpa do ghrúpaí dílseoirí éagsúla agus thug sé faoi fheachtas armtha ar feadh beagnach 24 bliain mar rannpháirtí sna Trioblóidí. An sprioc a bhí aige, mar dhea, ná ceantair dhílseachta Phrotastúnacha a chosaint, agus dul i ngleic leis an bpoblachtánachas, go háirithe an tIRA Sealadach. Sna 1970idí, chuaigh baill den CCU ar patról go hoscailte sna ceantair seo agus smachtíní ar iompar acu, agus d'eagraigh siad mórshiúlta agus slógaí móra. Bhí grúpa ann laistigh de CCU a raibh sé de chúram orthu ionsaithe paraimíleata a dhéanamh a d’úsáid an t-ainm Ulster Freedom Fighters (UFF) ionas nach gcuirfí cosc ar CCU. Chuir rialtas na Breataine cosc ar an UFF mar ghrúpa sceimhlitheoireachta i mí na Samhna 1973, ach níor cuireadh cosc ar CCU féin go dtí Lúnasa 1992.
Llandyrnog
53.1748°N, -3.3352°W
Cumann Cosanta Uladh
Bhí CCU freagrach as níos mó ná 400 bás. Ba shibhialtaigh Chaitliceacha Éireannacha formhór na n-íospartach, a maraíodh go randamach, mar dhíoltas as ionsaithe de chuid an IRA ar Phrotastúnaigh. I measc na n-ionsaithe a rinne an grúpa tá Sléacht Annie's Bar, an t-ionsaí ar Reilig Bhaile an Mhuilinn, lámhach na ngeallghlacadóirí Sean Graham agus James Murray, dúnmharuithe Charraig Ceasail, dúnmharuithe Paddy Wilson agus Irene Andrews, agus sléacht Rising Sun. I dTuaisceart Éireann a tharla formhór na n-ionsaithe, ach ó 1972 ar aghaidh, rinne CCU buamálacha i bPoblacht na hÉireann freisin. D’fhógair siad sos comhraic i 1994 agus chuir siad deireadh lena bhfeachtas in 2007, ach lean cuid dá mballraíocht ar aghaidh le foréigean.
Llandyrnog
Baile i Sir Ddinbych, an Bhreatain Bheag, is ea Llandyrnog, 188.7 km ó Caerdydd agus 286 ó Londain. Tá daonra 1,063 ann, agus tá 352 (33.1%) in ann Breatnais a labhairt.
Innealtóireacht rialúcháin
Brainse innealtóireachta a phléann le rialú, mionathrú is treorú córas. Ní gá go mbeidh oibreoir daonna bainteach leis an gcóras. Déantar an rialú trí chórais lúbiata. Nuair a bhraitheann an córas seo earráid, tarchuireann sé an t-eolas ar ais don ionchur chun go ndéanfar ceartú. Córas aischothaithe a thugtar air seo. Baintear feidhm as seirbhimheicníochtaí chun feistí uathoibríocha rialúcháin a dhéanamh, le húsáid in ionstraimí tomhais, braiteoirí, aimplitheoirí agus aonaid cumhachta. Le forbairtí sa nanaitheicneolaíocht, is féidir braiteoirí is gníomhróirí a thógaíl as adaimh ar leith. San innealtóireacht bithleighis, baintear feidhm as ríoga leictreacha ó smaointe tarchurtha (ó néaróga) chun próisis sheachtracha, cosúil le géag shaorga, a rialú.
Lugano
Is í Lugano (Lugano, Lugano, Lugano, Lugano) an naoú cathair is mó san Eilvéis.
Tá an chathair suite cois Loch Lugano (Lago di Lugano) i gcantún Ticino in aice le teorann na hIodáile i ndeisceart na hEilvéise. Bhí breis is 55,000 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2011. Is í Lugano an chathair is mó sa chantún Ticino agus is í an tríú háit is tábhachtaí san Eilvéis i gcúrsaí airgid, i ndiaidh chathrach Zürich agus Na Ginéive.
Trí shliabh mhóra atá le feiceáil ó lár na cathrach: Monte Brè (925m) in oirthear na cathrach, sliabh Sighignola (1,314m) san oirdheisceart, agus Monte San Salvatore (912m) sa deisceart.
Ba í Lugano an áit a bhí an chéad Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse ar siúl sa bhliain 1956.
Teangacha
Is í Lugano an chathair is mó taobh amu don Iodáil le tromlach Iodáilis.
Ba í Iodáilis an teanga is comónta(i 2000) agus í an céad theanga do 80.3%(de dhaonra Lugano), Gearmáinis an dara teanga is comónta agus í an céad theanga do 7.1%, Seirbea-Chróitis an tríú teanga is comónta agus í an céad theanga do 2.7%.
As na teangacha oifigiúla (san Eilvéis) sa bhliain 2004, bhí Iodáilis an céad theanga (20,998), Gearmáinis (1,855), Fraincis (597) agus Rómainis (39). Bhí teanga eile mar chéad teanga ag 3,071.
Cloch dhuirlinge
deas|250px|thumb|Clocha dhuirlinge Is cloch bheag a rinne mín agus cruinn trí gníomh uisce nó gaineamh í cloch dhuirlinge.
Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1999
Ba chomórtas iománaíochta í Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1999, a thosaigh ar 22 Bealtaine 1999 agus chríochnaigh ar 12 Meán Fómhair 1999. B'í an 113ú comórtas Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann. Ghlac 17 bhfoireann páirt. Bhuaigh Corcaigh an comórtas don 28ú huair.
Leabhar Zafainiá
Is leabhar sa Bhíobla é Leabhar Zafainiá.
Leabhar Hagaí
Is leabhar sa Bhíobla é Leabhar Hagaí.
An Chirgeastáin
Tír iar-Shóivéadach i lár na hÁise is ea Poblacht na Cirgise (Béarla: Kyrgyz Republic) nó an Chirgeastáin (Béarla: Kyrgyzstan). Tá sí ag críochantacht leis an Úisbéiceastáin, leis an gCasacstáin, leis an Táidsíceastáin, agus leis an Sín. Ar nós an chuid is mó de na poblachtaí iar-Shóivéadacha i lár na hÁise, labhraítear teanga Thurcach inti, teanga a dtugtar Cirgis (Chirgíz) uirthi.
Daucus carota
Is speiceas de phlanda bláthanna san fhine Apiaceae é Daucus carota, ar a dtugtar na hainmneacha coitianta mealbhacán, bliúcán nó cuirdín de ghnáth atá nádúrtha i réigiúin mheasartha an tSean-Domhain, Éire san áireamh.
Cur síos
Is planda luibheach é an mealbhacán a bhfuil gas díreach agus gruagach air agus a fhásann suas go dtí 1 m ar airde. Tá na duilleoga tríchleiteacha idir 5-15 cm ar fad agus is geall iad. Tá bláthanna beaga agus bána air (2-3 mm ar trastomhas) agus a thagann i mbláth ó Mheitheamh go Meán Fómhair. Aimsítear é go coitianta feadh taobhanna bóthair.
Dáileadh agus gnáthóg
Is planda nádúrtha é i réigiúin mheasartha san Eoraip agus in iardheisceart na hÁise agus tugadh sé isteach go Meiriceá Thuaidh agus an Astráil. De ghnáth faightear é i dtalamh féaraigh, ar aillte chósta agus in aice le taobh an bhóthair.
Llandysilio
Baile i Powys, an Bhreatain Bheag, is ea Llandysilio, 142.9 km ó Caerdydd agus 245 ó Londain. Tá daonra 1,088 ann, agus tá 127 (11.7%) in ann Breatnais a labhairt.
Innealtóireacht ríomhchuidithe bogearraí
Úsáid uirlisí, bunaithe ar ríomhaire, chun cuidiú i bpróiseas deartha is feidhmithe clár ríomhaire agus foirne móra bogearraí. Bíonn innealtóireacht ríomhchuidithe córas i gceist freisin, agus sa réimse sin ciallaíonn sí úsáid uirlisí, bunaithe ar ríomhairí, chun lámhchórais eolais gnó a anailísiú is córais nua ríomhaire a dhearadh ina n-ionad.
Radaíocht sincreatróin
X-radaíocht a astaíonn na cáithníní luchtaithe is iad á luasghéarú timpeall an tsincreatróin. Díreach cosúil le luchtanna leictreacha a astaíonn radaíocht leictreamaighnéadach is iad á luasghéarú, astaíonn na cáithníní luchtaithe atá ag taisteal i gciorcal radaíocht. Ar dtús, ba mhíbhuntáiste do luasairí an t-astú seo, mar bhí an radaíocht baolach do dhaoine sa chomharsanacht muna raibh cosaint ar an meaisín. Ach de bhrí gur féidir léis gheala chaola chomhlínithe X-radaíochta le bandaleithid éagsúla a fháil ach an luasghéarú a rialú, is fíoráisiúil an X-radaíocht seo i gcomhair taighde ar ábhar soladach is córais bhitheolaíocha trí dhíraonadh, micreascópacht is speictreascópacht X-ghathach.
Leabhar Mhalaicí
Is leabhar sa Bhíobla é Leabhar Mhalaicí.
Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 2000
Ba chomórtas iománaíochta í Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 2000, a thosaigh ar 6 Bealtaine 2000 agus chríochnaigh ar 10 Meán Fómhair 2000. B'í an 114ú comórtas Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann. Ghlac 18 bhfoireann páirt. Bhuaigh Cill Chainnigh an comórtas don 26ú huair.
Spáinnéar Briotánach
thumb|240px|Spáinnéar Briotánach Is madadh as an Bhriotáin é spáinnéar Briotánach.
An Phléimeannais
Is canúint Ollainnise/Ísiltírise é an Phléimeannais a labhraítear sa Bheilg.
An Úisbéiceastáin
Poblacht iar-Shóivéadach i lár na hÁise is ea an Úisbéiceastáin. Tá sí ag críochantacht leis an gCirgeastáin, an gCasacstáin, an dTáidsíceastáin, agus an dTuircméanstáin. Labhraítear teanga Thuircice inti a ghlaotar Úisbéiceastáinis. Is í Tashkent príomhchathair na tíre, cé go bhfuil cathracha Samarkhand, Bukhara and Khiva níos sine agus níos stairiúla.
Cosúil leis na poblachtaí iar-Shóivéadacha eile, bhain an Úisbéiceastáin a neamhspleáchas amach ón Aontas Sóivéadach sa bhliain 1991. Is é Shavkat Mirziyoyev uachtarán na tíre.
mion|lár|400px|Radharc ar sheanfhoirgnimh in Bukhara
Céad Leabhar na Macabaech
Is leabhar sa Bhíobla é Céad Leabhar na Macabaech.
Polláire
Is ceann de dhá oscailtí sheachtracha an cuas na sróine i veirteabraigh a admhaíonn aer go na scamhóga agus bolann chuig an néaróga bholtanacha é '''polláire'
Michael Loewe
Dornálaí Rómánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea Mihai Leu  nó Michael Loewe , a rugadh ar 13 Feabhra 1969 i Hunedoara, an Rómáin.
Llandysiliogogo
52.1511°N, -4.3682°W
Baile i Ceredigion, an Bhreatain Bheag, is ea Llandysiliogogo, 110.9 km ó Caerdydd agus 300 ó Londain. Tá daonra 1,087 ann, agus tá 581 (53.4%) in ann Breatnais a labhairt.
1843
Tarluithe
mion|Mí na Nollaig, 1843: An chéad chárta Nollag, i Sasana
Contae Lezhë
Contae atá suite i dtuaisceart na hAlbáine is ea Contae Lezhë (Albáinis: Qarku i Lezhës). Tá na ceantair, Kurbin, Lezhë agus Mirditë suite ann. Is é Lezhë an phríomhchathair.
Mórán Gaelach
Is planda luibheach é an Mórán Gaelach, nó Saxifraga rosacea, as fine an Saxifragaceae.
Scaipeann sé amach trí úsáid a bhaint as a stoláin, a dhéanann cúisín dlúth de phéacáin dhuilleacha ghearra. D’fhéadfadh na gais bláthacha a bheith suas le 25cm ar airde, agus 4-5 de bhláthanna bána orthu agus peitil a bhíonn 6-10mm ar fad.
Tá sé le fáil in iarthar na hÉireann agus na Breataine agus san Íoslainn. Tá sé díofa i Sasana ón mbliain 1960. De ghnáth faightear é in aice le srutháin sléibhe, ach fásann sé freisin ar aillte agus ar fhánaí screatháin.
Marcach (leasainm)
D'úsáid na Maolchinn (Béarla: Roundheads) an téarma Marcach (An Béarla:Cavalier) ar dtús chun achasán a chaitheamh ar lucht tacaíochta an Rí Séarlas I agus a mhac Séarlas II. le linn Chogadh Cathartha Shasana, na hIdir-ríochta, agus na hAthghairme (1642 - c. 1679 ). Ghlac na Ríogaigh féin leis ina dhiaidh sin. Cé gur thagair sé ar dtús do dhearcaí agus iompar polaitiúil agus sóisialta, ar cuid an-bheag í baill éadaigh, bhí sé aitheanta go láidir ina dhiaidh sin le héadaí faiseanta na cúirte ag an am. Is minic a mheastar gur Marcach aircitíopúil é an Prionsa Rupert, ceannasaí ar chuid mhór de marcra Shéarlais.
Blue Lives Matter
mion|clé|The Villages Florida, 2020 ‘Blue Lives Matter’ is ea mana na frithghluaiseachta conspóidí a tháinig chun cinn mar fhreagra ar an ngluaiseacht Black Lives Matter. Samhlaítear an dath ‘gorm’ i mBéarla Mheiriceá leis na seirbhísí póilín eachta sa tír sin agus is don tsamhail sin a thagraítear sa mana ‘Blue Lives Matter’. mion|clé|Agóid i Marin City, Meitheamh 2020
Stair
Maraíodh Rafael Ramos agus Wenjian Liu as an NYPD i mBrooklyn ar 20 Nollaig  2014 agus bunaíodh an fhrithghluaiseacht i ndiaidh an eachtra seo. Tharla ionsaí eile i gcathair Baton Rouge i Louisiana ar 18 Iúil 2016 inar maraíodh 3 póilíní. Fuath ba bhun leis an gcoir. Tugadh reachtaíocht isteach i Stát Louisiana chun na póilíní a chosaint.
Conspóid
"Gluaiseacht chiníoch atá i Blue Lives Matter" sa chaoi is go ndéanann sé “beag is fiú” den ghluaiseacht Black Lives Matter agus de dhaoine a bhfuil imní orthu faoin bhforéigean in aghaidh daoine gorma a chuirtear i leith phóilíní Mheiriceá go minic.
Blue Lives in Éirinn
Sa bhliain 2017, thosaigh lucht na Gaeilge ar líne ag baint suilt as an íoróin a bhaineann le haistriúchán Gaeilge a rinneadh ar an mana conspóideach ‘Blue Lives Matter’. ‘Gorm Chónaí Ábhar’ an Ghaeilge a cuireadh air. Sa Ghaeilge tugtar duine gorm ar dhuine a bhfuil craiceann dubh air, rud a fhágann lorg na híoróine ar an drochaistriúchán atá le feiceáil ar léine an fhir.
Liz Cheney
Is dlíodóir agus polaiteoir Meiriceánach í Elizabeth Lynne Cheney (a rugah ar 28 Iúil 1966). Is iníon í e Dick Cheney, ina 46ú leasuachtarán ar Stáit Aontaithe Mheiriceá, nuair a bhí George W. Bush ina uachtarán agus i bhfad amach ar an eite dheis; Ffear mór cogaidh a bhí ann, i bhfad amach ar an eite dheis.
Easaontas
Sa mbliain 2021 thacaigh Liz Cheney le táinseamh an Uachtaráin Trump faoin ionsaí a rinneadh ar an gCaipeatól. Dá bharr sin, bhain na Poblachtánaigh ceannaireacht an pháirtí sa bparlaimint di mí Bealtaine 2021. Faoi Shamhain 2021 chinn lárchoiste a páirtí [31v29] ina stát féin, Wyoming, nach n-aithneofaí feasta í mar bhall den pháirtí Poblachtánach. Dúirt Trump gur chóir do Cheney náire a bheith uirthi ach gur ghearr go ndéanfaí dearmad iomlán uirthi.
Ceaptar go bhfuil suim ag Liz Cheney a bheith aici seasamh i dtoghchán na huachtaránachta.
Dícear Brooke
Is ainmhí é an dícear Brooke. Mamach atá ann.
Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 2001
Ba chomórtas iománaíochta í Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 2001, a thosaigh ar 7 Bealtaine 2001 agus chríochnaigh ar 9 Meán Fómhair 2001. B'í an 115ú comórtas Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann. Ghlac 17 bhfoireann páirt. Bhuaigh Tiobraid Árann an comórtas don 25ú huair.
Dara Leabhar na Macabaech
Is leabhar sa Bhíobla é Dara Leabhar na Macabaech.
Sentō
Is cineál folctha comhchoiteann Seapánach é Sentō (銭湯) ina n-íocann custaiméirí as táille iontrála. Go traidisiúnta, bhí na tithe folctha seo an-úsáideach, le bacainn ard ag scaradh na ngnéas laistigh de sheomra mór amháin, ar a laghad sconnaí i línte ar an dá thaobh, agus folcadán mór amháin dóibh siúd atá nite cheana féin chun suí i measc daoine eile. Ón dara leath den 20ú haois, tá laghdú tagtha ar líon na dtithe folctha comhchoiteann seo mar go bhfuil folcadáin ag níos mó agus níos mó tithe cónaithe Seapánacha anois. Ceapann roinnt Seapánach go bhfuil tábhacht shóisialta i dul go dtí folcthaí poiblí, as an teoiric go dtugann cóngaracht/teagmháil fhisiceach caidreamh mothúchánach, ar a dtugtar hadaka no tsukai sa tSeapáinis. Téann daoine eile chuig sentō toisc go bhfuil siad ina gcónaí i saoráid bheag tithíochta gan folcadán príobháideach nó chun taitneamh a bhaint as folcadh i seomra fairsing agus chun a scíth a ligean i seomra an allais nó i scairdfholcadáin a bhíonn ag gabháil go minic le sentōanna nua nó athchóirithe.
Aodh Ó Néill
Iarla Thír Eoghain, agus bróicéir cumhachta par excellence, ab ea Aodh Ó Néill (timpeall 1550 - 20 Iúil 1616), i gceannas ar fhórsaí na nGaeil i gCogadh na Naoi mBliana.
Jacinda Ardern
Polaiteoir agus an 40ú Príomh-Aire na Nua-Shéalainne is ea Jacinda Kate Laurell Ardern, a rugadh ar an 26 Iúil 1980. D'éirigh sí as a post mar Phríomh-Aire. clé|mion|[[Oll-lámhach Christchurch (2019)|Oll-lámhach Christchurch ːtuisceanach i ndáiríre agus moladh go hard í]]
Príomh-Aire
clé|mion|Déantar comparáidí go rialta idir Ardern agus an tUachtarán [[Donald Trump|Trump ó tharla gur toghadh an bheirt acu i bhfómhar na bliana 2017]] Déantar comparáidí go rialta idir Ardern agus an tUachtarán Trump ó tharla gur toghadh an bheirt acu i bhfómhar na bliana 2017.
Contae Shkodër
Contae atá suite i dtuaisceart na hAlbáine is ea Contae Shkodër (Albáinis: Qarku i Shkodrës). Tá na ceantair, Malësi e Madhe, Pukë agus Shkodër atá suite ann. Is é Shkodrër an phríomhchathair.
Aodh Ó Néill
Achoimre
Bhí sé d’aidhm ag Aodh Ó Néill a neamhspleáchas i gCúige Uladh a chosaint, ach theip air.
Tús a shaoil
Mac a bhí ann leis an bhFeardorcha Ó Néill, fear a rabhthas in amhras faoina dhlisteanacht, ach a bhí aitheanta mar mhac ag Conn Bacach Ó Néill, an chéad duine a ainmníodh mar Iarla Thír Eoghain ag Rialtas na Breataine.
Jacinda Ardern
Príomh-Aire
Chuir Ardern dianghlasáil docht i bhfeidhm mar gheall ar phaindéim Covid-19. Bhí cuid de mhuintir na Nua-Shéalainne sáinnithe thar sáile idir Márta 2020 agus Feabhra 2022.
Aodh Ó Néill
Tús a shaoil
Maraíodh an Feardorcha (nó Maitiú mar a thugtaí air chomh maith) agus na mic ba shine aige sa chogaíocht leanúnach a bhí idir Seán Ó Néill (Seán Donnaighleach), agus a ghaolta.
Jacinda Ardern
Éirí as
Ar 19 Eanáir 2023, bhí sé fógartha ag Ardern go mbeadh sí ag éirí as i mí Feabhra, mar go raibhsí “spianta”. Bhí ard-mheas uirthi ó toghadh í ina Príomh Aire i 2017, ach bhí go leor tacaíochta caillte aicí sa bhliain 2022/2023 agus deacrachtaí i ndán don gheilleagar ;  bhí amhras faoi mar a d’éireodh léi in olltoghchán an fhómhar 2023.
Aodh Ó Néill
Tús a shaoil
Tógadh an Niallach i gcúirt na Sasana (ó naoi mbliana d'aois), áit a bhfuair sé oiliúint i mbeartaíocht na cogaíocht a agus in ealaín na taidhleoireacht a. Bhain sé úsáid mhór as an dá scil sin níos déanaí.
Rinneadh Barún Dhún Geanainn d'Aodh sa bhliain 1562. Chaith sé cuid mhaith dá óige le muintir Hoveneden sa Pháil.
D'fhill an Niallach ar Chúige Uladh sa bhliain 1567, tar éis do Sheán bás a fháil. Bhí an-mheas ar a intleacht ó thús, ach níor léir riamh go raibh tuairimí láidre creidimh aige.
Chabhraigh Ó Néill leis an tiarna Essex tailte Chlann Aodha Buí a scrios i 1574, agus chuidigh sé le hIarla Urmhumhan tailte na nGearaltach a bhánú i 1580. Bhí suíochán tiarna aige i bParlaimint Perrot i 1585 agus bhí sé i bpáirt le Perrot sa bhfeachtas in aghaidh na nAlbanach i gCúige Uladh.
Mar gheall ar a dhílseacht do rialtas Shasana, rinneadh Iarla Thír Eoghain de. Mar sin ghlac an Niallach seilbh ar na tailte uile a bhí ag a sheanathair. Ach bhí deacrachtaí aige le dlíthe Shasana a chur i bhfeidhm cé gur thug sé geallúintí go leor go raibh a dhícheall á dhéanamh aige.
Pósadh Achrannach
220px|clé|thumb|Aodh Ó Néill Rinne an Niallach namhaid de Marshall Bagnal nuair a phós sé deirfiúr an fhir sin in ainneoin go raibh bean chéile aige cheana féin. Ag an am sin, 1594 bhí na tiarnaí Gaelacha eile i gCúige Uladh ag éirí amach in aghaidh Shasana - Ó Domhnaill, Mag Uidhir agus Mac Mathúna, agus chuaigh deartháir Aoidh i bpáirt leis na ceannaircigh.
Cuireadh i leith Uí Néill go raibh comhghuaillíocht bunaithe aige le Rí na Spáinne agus leis an bPápa agus go raibh teideal Gaelach, "Ó Néill" á úsáid aige.
D'éiligh an Niallach saoirse do Chaitlicigh Uladh, ach diúltaíodh dó agus thosaigh an chogaíocht arís i 1597. Rinne Henry Bagenal ionradh ar Chúige Uladh le cúig mhíle fear ach bhuaigh Ó Néill an cath a troideadh ag Béal an Átha Buí.
Robert Devereux, Mountjoy agus Carew
clé|mion|194x194px|Robert Devereux, 2nd Earl of Essex, circa 1596 Cuireadh ceannairí nua anonn as Sasana, an Tiarna Mountjoy agus George Carew. D'éirigh leo sin Cúige Mumhan a chur faoi chois. Mar sin, nuair a tháinig an chabhair a bhí iarrtha ag Ó Néill ón Spáinn go Cionn tSáile, bhí arm Shasana ábalta iad a chur faoi léigear láithreach.
Bhí bua éasca ag marcshlua Shasana orthu. Chúlaigh na hUltaigh abhaile agus lean orthu ag troid ar feadh cúpla bliain eile.
Géilleadh agus Teitheadh
mion|241x241px|George Carew, Earl of Totnes|alt= Ghéill an Niallach faoi dheireadh nuair a gealladh pardún dó i 1603, ach cé gur bronnadh a chuid tailte ar ais air, bhí fiach leanúnach ar bun ag seirbhísigh agus ag 'adventurers' Sasanacha ar a chuid tailte féin agus ar thailte a chomhghleacaithe, féachaint lena theideal orthu a leagan. Mar gheall ar an ngéarleanúint a lean ar aghaidh, agus ar an gcontúirt go gcuirfí tréas fós ina leith, bheartaigh sé féin agus na taoisigh eile a bhí fágtha imeacht chun na Mór-Roinne ag iarraidh cabhair ar an Spáinn. mion|218x218px|an rí Philip II, an Spáinn, 1573 Tugtar Teitheadh nó Imeacht na nIarlaí ar a n-imeacht. Thug long Bhriotánach go calafort Quilleboeuf (Le Havre) iad agus chuaigh an Niallach as sin go dtí Coláiste Naomh Antaine i Lováin san Ísiltír Spáinneach, agus as sin chun na Róimhe. Tharla go raibh conradh síochána sínithe idir an Spáinn agus Sasana. Mar sin níor theastaigh ó Rí na Spáinne an Niallach a ligean ar thalamh na Spainne, ach chuir an Pápa fáilte roimhe féin agus a theaghlach agus chuir an Niallach faoi sa Róimh go dtí gur éag sé ann sa bhliain 1616.
Cuireadh an Niallach sa Róimh, san eaglais San Pietro in Montorio atá suite sa cheantar Trastevere. Is éard atá scríofa ar a thuama ná "Hugonis Principis Onelli". clé|mion|177x177px|San Pietro, Montorio
Oidhreacht
clé|mion|236x236px|San Pietro, Montorio Theip ar Aodh Ó Neill smacht Shasana ar an tír a bhriseadh, Chuaigh an chumhacht sa cheann aige, ar mhaithe lena gcuid uaillmhianta féin a chur chun cinn.
Ach ag an am céanna, chuaigh na hiarrachtaí a rinne an Niallach i gcion go mór ar Éireannaigh, agus déantar rómánsú ar a shaol fós. Sa leagan seo, ní hé amháin gur éirigh leis na Gaeil a bhí in árach a chéile i gCúige Uladh a aontú, agus gur éirigh leis tacaíocht forleathan a bhaint amach i measc Gaeil taobh amuigh de Chúige Uladh.
Lá Idirnáisiúnta ár Máthair-Chruinne
mion|agóid sa hliain 2017 Ceiliúrtar Lá Idirnáisiúnta ár Máthair-Chruinne (nó Lá an Domhain ) ar  22 Aibreán gach bliain,  imeacht domhanda a cuireadh ar bun in 1970 chun aird a dhíriú ar chosaint na timpeallachta. Ar an lá seo, bíonn daoine ar fud an domhain ag smaoineamh ar bhealaí inar féidir leo an  pláinéad a choimeád glan agus conas an timpeallacht a chosaint, mar shampla, ar bhealaí inar féidir  leo téamh domhanda a chosc, fuinneamh a shábháil, níos lú uisce a úsáid, agus conas an pláinéad a choimeád  níos  glaine  má bhailímid  bruscar. Tugann an Lá deis dúinn ár machnamh a dhéanamh ar na nithe atá tábhachtach dúinn i ndáiríre, "agus níl mórán níos tábhachtaí ná an pláinéad ar a gcónaíonn muid."
Bíonn níos mó ná 100 tír páirteach sa cheiliúradh.
Moncaí cochallach donn
Is ainmhí é an moncaí cochallach donn. Mamach atá ann.
Feradhach mac Lughadha
Ochtú rí Uí Mhaine ba ea  Fearadhach mac Luighdheach  (beo 6ú haois).
Bhí triúr mac ag Fearadhach, .i. Cairpri Crom, Cairpri Mac Feithine agus Nadsluaig.
Sruthair
Baile i gContae Mhaigh Eo is ea Sruthair (Shrule as Béarla), ar an teorainn idir Maigh Eo agus Contae na Gaillimhe. Tá Aindrias de Staic as an baile.
Feradhach mac Lughadha
Dar le Seán Ó Donnabháin, bhí Fearadhach i réim le ceithre bliana is fiche, sular maraíodh é ag a chomharba, Maine mac Cearbhaill.
Radaíocht dúchoirp
An radaíocht leictreamaighnéadach a astaíonn dúchorp, bíonn dáileadh minicíochta (is tonnfhad) inti a bhraitheann ar theocht an dúchoirp amháin. Más é 500 K teocht an dromchla, níl ach radaíocht infridhearg idir na tonnfhaid 1,500 nm is 100,000 nm i gceist, agus í dofheicthe. Ag teocht 1,000 K, astaíonn dromchla an dúchoirp beagáinín dá radaíocht ag na tonnfhaid dhearga sa raon infheicthe, agus bíonn breo dearg ar an rud. Ag teocht níos airde fós, tarlaíonn radaíocht ar feadh an raoin infheicthe, agus deirtear go bhfuil an rud bánbhruithneach. Go bunúsach, éiríonn an astaíocht radaíochta seo ó ghluaiseachtaí na leictreon i ndromchla te. Nuair a théitear an t-ábhar ardaítear fuinneamh gach leictreoin go dtí leibhéal ceadaithe os cionn an bhunleibhéil. Nuair a chailleann leictreon an chéim is lú fuinnimh, astaítear an fuinneamh seo i bhfoirm candaim radaíochta a dtugtar fótóin orthu. Thaispeáin Josef Stefan i 1879 is Ludwig Boltzmann i 1889 gur féidir an fuinneamh iomlán astaithe ag dromchla te, E, a scríobh mar fheidhm na dearbhtheochta T: E = σ T 4, agus is é σ tairiseach Stefan-Boltzmann. Ag éirí as a staidéar ar radaíocht dúchoirp, thairg Max Planck i 1900 gur cainníocht chandamach í an solas. Tá an piriméadar optúil bunaithe ar an radaíocht dúchoirp. Is í an fhoinse solais is tábhachtaí dúinne ar Domhan ná an Ghrian, arb é 5750 K meánteocht a dromchla. Bíonn a lán tonnfhad i radaíocht dúchoirp na Gréine, idir radaíocht infridhearg dhofheicthe, sholas infheicthe, agus radaíocht ultraivialait dhofheicthe.
Hiéana donn
Is ainmhí é an hiéana donn. Mamach atá ann.
Innilt nialais
Córas cothaithe d'ainmhithe is ea innilt nialais (Béarla: zero grazing). Coinnítear na hainmhithe i bhfoirgneamh, clós nó banrach. Ní ligtear dóibh innilt go saor sna páirceanna ina bhfuil an féar ag fás. Tugtar sadhlas nó féar nua-bhainte dóibh le n-ithe. Laghdaíonn sí an diomailt mar gheall ar thachtadh, innilt roghnach is póitseáil.
Contae Tiranë
Contae atá suite i dtuaisceart na hAlbáine is ea Contae Tiranë (Albáinis: Qarku i Tiranës). Tá na ceantair Kavajë agus Tiranë suite ann. Is é Tiranë an phríomhchathair.
Cath Edgehill
Cath riartha de Chéad Chogadh Cathartha Shasana ba ea Cath Edgehill (nó Edge Hill). Troideadh é in aice le Edge Hill agus Kineton, i ndeisceart Warwickshire, Dé Domhnaigh, 23 Deireadh Fómhair, 1642.
Briseadh síos gach iarracht ar chomhréiteach bunreachtúil idir an Rí Séarlas agus an Pharlaimint go luath i 1642. Chruinnigh an Rí agus an Pharlaimint arm mór chun a mbealach a dhéanamh le fórsa arm. I mí Dheireadh Fómhair, ag a bhunáit shealadach in aice leis Shrewsbury, bheartaigh an Rí máirseáil go Londain d’fhonn troid chinntitheach a chur i bhfeidhm le príomharm na Parlaiminte, faoi cheannas Iarla Essex.
Go déanach an 22 Deireadh Fómhair, fuair an dá arm gan choinne go raibh an namhaid cóngarach. An lá dár gcionn, tháinig an t-arm Ríogaí ó Edge Hill chun cath a chur i bhfeidhm. Tar éis d'fhórsaí na Parlaiminte ionsaí airtléire a dhéanamh, rinne na Ríoga ionsaí orthu. Is éard a bhí sa dá arm den chuid is mó na trúpaí gan taithí agus uaireanta feistithe go dona. Theith go leor fir ón dá thaobh nó d'imigh siad i mbun bagáiste a namhaid a scriosadh, agus ní raibh ceachtar arm in ann buntáiste cinntitheach a fháil.
Tar éis an chatha, d’athchrom an Rí ar a mháirseáil ar Londain, ach ní raibh sé láidir go leor chun an mhílíste cosanta a shárú sula bhféadfadh arm Essex iad a threisiú. Chuir toradh neamhchinniúnach Chath Edgehill cosc ar cheachtar den dá thaobh bua tapa a fháil sa chogadh, a mhair ceithre bliana sa deireadh.
Cúlra
Nuair a dhealraigh sé don Rí Séarlas I nárbh fhéidir aon chomhaontú leis an bParlaimint maidir le rialtas na ríochta a bhaint amach, d’fhág sé Londain an 2 Márta 1642 agus chuaigh sé go tuaisceart Shasana. Thuig an Pharlaimint agus an Rí araon go raibh coinbhleacht armtha dosheachanta, agus d’ullmhaigh siad chun fórsaí a chruinniú le chéile. D'achtaigh an Pharlaimint Reaacht Mílíste, trína d'éiligh sí údarás ar chuideachtaí mílíste (Béarla: trained bands) na tíre, agus óna phríomhchathair shealadach Eabhrac, dhiúltaigh Charles do naoi dTogra Déag na Parlaiminte agus d'eisigh sé Coimisiúin Chóirithe, ag ordú d' Ard-Leifteanant gach contae fórsaí a earcú don Rí.
Plá Justinian
clé|250px|mion|Plá Justinian Paindéim a bhuail an Impireacht Bhiosántach agus go háirithe a príomhchathair Constantinople, chomh maith le an Ríshliocht Sasánach.
Stair iarnróid na hÉireann
Tháinig na hiarnróid go luath go hÉireann, de bharr tionchar na Breataine in Éirinn ag an am. Sin an tír inar thosaigh an chéad iarnród ar domhan i 1825. Níos lú ná deich mbliana ina dhiaidh sin, d'oscail an chéad iarnród in Éirinn i 1834. I 1920 bhí na hiarnróid go forleathan in Éirinn, le 5,470 km (3,400 míle) de bhealaí ar an oileán. Tá níos lú ná leath den mhéad sin ann inniu, le easpa mór iarnróid in aice na teorann idir an Tuaisceart agus an Phoblacht.
Tógáil na príomhlínte
I 1834, osclaíodh an chéad iarnród in Éirinn, an "Dublin & Kingstown Railway" (D&KR) idir Baile Átha Cliath agus Dún Laoghaire (mar a thugtar inniu air).
Sa tuaisceart a cuireadh tús leis an gcéad scéim eile, an "Ulster Railway" (UR). Bhí sé ar intinn ag an gcomhlacht seo Béal Feirste a cheangal le hArd Mhacha. Bhí traenacha acusan idir Béal Feirste agus Phort an Dúnáin nuair a tosaíodh bealach eile sa deisceart.
In 1844, cuireadh tús le seirbhís nua ó Bhaile Átha Cliath go Droichead Átha ("Dublin & Drogheda Railway", D&DR). Bhí conspóid ag an am seo faoin mbealach ó Bhaile Átha Cliath go Béal Feirste. Sa tuaisceart bhí fonn bealach imtíre a thógáil, ach sa deisceart bhí sé ar intinn ag na comhlachtaí bealach cois farraige a dhéanamh, chun ceangal a dhéanamh le Dún Dealgan.
Bhí difríocht freisin faoi leithead na bearnan idir ráillí an iarnróid; bhí sé troighe, dhá orlach ag an UR, cúig troighe, dhá orlach ag an D&DR, agus ceithre troighe, ocht n-orlaí go leith ag an D&KR. Sa deireadh, shocraigh coimisiún ar chaighdeán nua, cúig troighe trí horlaí, nó 1600 mm, mar atá inniu againn. Ag an am sin, áfach, b'ait an socrú é, mar ní raibh aon chomhlacht ag úsáid an tomhais sin. Fiú amháin inniu, níl ach tír nó dhó ag úsáid an chaighdeáin seo! Bhí costas mór ar an UR leis an aistriú.
Ag an am sin, ag tosach an Ghorta Mhóir, cuireadh tús le ceann de na hiarnróid is tábhachtaí in Éirinn, an "Great Southern & Western Railway" (GS&WR) idir Baile Átha Cliath agus Corcaigh. Ar dtús, osclaíodh iarnród go Ceatharlach. An bhliain dár gcionn, bhí Tiobraid Árann sroichte acu, ag ceangal le hiarnród nua eile, an "Waterford & Limerick". Cuireadh tús freisin le hiarnród nua go dtí an tIarthar, leis an "Midland Great Western Railway" ag oscailt bealach idir Baile Átha Cliath agus an Muileann gCearr.
Faoin am sin, bhí an t-iarnród sa tuaisceart ceangailte le hArd Mhacha. Bhí iarnród eile chomh maith, an "Dublin & Belfast Junction Railway" (D&BJR) ó thuaisceart Dhroichead Átha agus trí Dhún Dealgan. Bhí siad le ceangail leis an UR ag Port an Dúnáin.
I míle ocht gcéad daichead a naoi d'oscail an GS&WR an tseirbhís go Magh Ealla Lá Fhéile Pádraig. Sa mbliain chéanna, tháinig an t-iarnród go Corcaigh.
Dhá bhliain ina dhiaidh sin, osclaíodh an MGWR idir Baile Átha Cliath agus Gaillimh. Ina dhiaidh sin, d'oscail siad iarnród eile go Sligeach.
Dùn a' Choin Duibh
Is dún suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd é Dùn a' Choin Duibh.
Stair iarnróid na hÉireann
Tógáil na príomhlínte
Cruthaíodh a lán iarnród eile timpeall na tíre. Bhí a gcórais féin ag contaetha Chorcaí, Dún na nGall, an Chlár - chomh maith le roinnt iarnród i gContae Chiarraí agus cois teorann. I 1920 bhí na hiarnróid go forleathan, le 5,470 km (3,400 míle) de bhealaí san oileán.
I rith na dTrioblóidí
I 1922, cruthaíodh Saorstát Éireann. Níor tháinig trioblóidí móra ar na hiarnróid leis na héirithe amach roimhe sin. Ach i rith an Chogaidh Cathartha, rinneadh damáiste mór do na hiarnród. Scriosadh an droichead mór ag Magh Ealla.
I rith an Dara Chogaidh Dhomhanda, bhí deacrachtaí móra ag na hiarnróid in Éirinn. Bhí an tír neodrach sa cogadh, agus mar sin, ní raibh gual sa bhreis ag an mBreatain d'Éireann. Dá bhrí sin, cuireadh as seirbhís a lán traenacha sa tír seo, agus dúnadh seirbhísí áirithe ar feadh cúpla bliain, nó ar fad.
Tar éis an chogaidh, bhí eacnamaíocht na tíre seo go holc. Ní raibh airgead ann do na hiarnród, bhí na traenacha an-sean agus bhí easpa cothaithe ann freisin. Ní raibh go leor paisinéirí, nó bhí siad ag fágáil na tíre seo go hiomlán. Bhí trácht lasta ag laghdú. Ag an am céanna, bhí níos mó tráchta ag aistriú go dtí na bóithre.
Dúnadh i ndiaidh dúnadh
I 1940 a cúig cruthaíodh Córas Iompair Éireann (CIÉ). Fuair siad seacht milliún punt, go leor chun an córas a choimeád ar oscailt. Bhí siad ábalta traenacha díosail nua a cheannach. Tháinig na céad "railcars" nua i 1951, agus na céad cinn de ceád traenacha díosail ceithre bliana ina dhiaidh sin.
In ainneoin na bhfeithicil nua seo, dúnadh cuid mór de na hiarnróid i rithna gcaogaidí. Cuireadh deireadh le seirbhísí in iarthar Chorcaí, iarthar an Chláir, Contae Dhún na nGall agus ina lán iarnróid beaga timpeall na tíre.
An bhliain i ndiaidh na scriosa seo, briseadh suas an "Great Northern Railway" (a bhí saothrú na bealaí idir Baile Átha Cliath agus Béal Feirste) idir an UTA sa tuaisceart agus CIÉ sa deisceart.
Tréimhse mall
I rith na seachtóidí agus na hochtóidí níor caitheadh mórán airgid ar na hiarnróid, ach amháin ar an DART. Ní raibh na traenacha róshean, agus de bharr dúnadh na líne beaga, bhí go leor traenacha ann do na seirbhísí. Ach arís, mar a tharla sna daichidí bhí easpa cothaithe, bhí na seirbhísí mall agus gan cháilíocht.
Rud iontach don príomhchathair ag an am sin a bhí sa DART ("Dublin Area Rapid Transit"). Cuireadh tús le seirbhísí maithe le traenacha leictreacha nua ar an líne tuaisceart/deisceart isteach sa chathair. Bhí sé ar intinn seirbhísí eile a thosnú go dtí iarthuaisceart agus iardheisceart na cathrach, ach ní raibh an airgead ag an rialtas é seo a dhéanamh. Ní raibh airgead acu traenacha breise a cheannach, fiú amháin nuair a d'éirigh go maith leis an tseirbhís.
Sa tréimhse seo, níor tháinig aon fheabhsú ar chaighdeán na línte timpeall na tíre, agus bhí caighdeán an-olc acu, fiú amháin contúirteach ag deireadh na hochtóidí. Cheannaigh an rialtas roinnt carráistí do na seirbhísí idirchathrach sa tréimhse seo chomh maith, ach go dtí seo, is iad seo na cinn is nua sa tír seachas ar an bealach idir Baile Átha Cliath agus Béal Feirste. Scoilt an stát CIÉ, ionnas go raibh dhá chomhlacht nua iompair náisiúnta, Bus Éireann agus Iarnród Éireann (IÉ) anois sa tír.
Athbheocháint na niarnród
thumb|280px|Inneall gluaiste díosail (CIE) 2007 Sna nóchaidí tháinig athrú mór ar eacnamaíocht na tíre. Bhí deis ag an rialtas feabhsú mór a dhéanamh ar na hiarnróid. Ceannaíodh 34 traein nua ó "General Motors" sna Stáit Aontaithe - bhí ceithre chinn do Northern Ireland Railways agus na cinn eile i gcomhair Iarnród Éireann. Tháinig carráistí nua i gcomhair na seirbhíse "Enterprise" idir Baile Átha Cliath agus Béal Feirste chomh maith. Cuireadh ráillí nua síos chomh maith; níor chríochnaigh an scéim seo, a thosaigh i lár na nóchaidí go dtí an bhliain seo.
Sa Tuaisceart chomh maith, tá "railcars" nua á bhfáil acu, agus rinneadh feabhsú ar chaighdeán a gcuid línte. Tá a lán deacrachtaí ann fós áfach; tá caighdeán an-íseal ar chuid den líne go Doire, ar an líne aduaidh ó Chúil Raithin. Tá uimhir na bpaisinéir ar an tseirbhís lag seo an-íseal chomh maith, agus dá bhrí sin níl todhchaí na bealaí seo cinnte.
An Tuircméanastáin
Poblacht iar-Shóivéadach i lár na hÁise is ea an Tuircméanastáin. Tá sí teorantach leis An Úisbéiceastáin, an Chasacstáin, An Afganastáin, agus An Iaráin. Cosúil leis an chuid is mó de na poblachtaí iar-Shóivéadacha i lár na hÁise, labhraítear teanga Thuirceach inti, teanga a glaotar Tuircméanis.
Ar nós poblachtaí iar-Shóivéadacha eile, bhain an Tuircméanastáin amach a neamhspleáchas sa bhliain 1991 ón Aontas Sóivéadach. Bhí ceannaire ón am Sóivéadach, Saparmurat Niyazov, nó Turkmenbashi (sé sin Athair na Turcaigh) uachtarán na tíre go dtí mí na Nollaig 2006 nuair a fuair sé bás go tobainn. Do bhuaigh Gerbanguly Berdymukhammedov toghchán uachtaránach i Feabhra 2007.
Llandysul
52.5492°N, -3.1849°W
Baile i Powys, an Bhreatain Bheag, is ea Llandysul, 118.8 km ó Caerdydd agus 239 ó Londain. Tá daonra 1,487 ann, agus tá 183 (12.3%) in ann Breatnais a labhairt.
Henry Conwell
upright|thumb|An Sár-Oirmhinneach Henry Conwell Easpag Éireannach ab ea Henry Conwell a rugadh i 1748 i Muine Mór, Contae Dhoire agus a fuair bás ar an 22 Aibreán 1842.
Audacht Morainn
Cnuasach nathanna teagaisc is ea Uacht Mhorainn (Sean-Ghaeilge Audacht Morainn), a théann siar de réir fianaise teangan go dtí an 7ú nó 8ú haois. Deirtear gur scríobhadh í ag an mbreitheamh seanscéalach Morann mar threoir dá mhac altrama, an rí Feradach Find Fechtnach. Is é fír flathemon an t-alt is suntasaí le fáil ann.
Dár leis an sean-nós, bhíodh torc á chaitheamh ag Morann thart timpeall a mhuineáil, a d'éiríodh níos teinne agus bréagbhreith á thabhairt aige. De réir leagain eile, chaitheadh an cosantóir an torc, agus dhéanadh ansin an breith arbh é ciontach nó nárbh é.
Prós rithimeach é méadracht na n-abairtí, le han-úsáid uama.
Tras-substaintiú
deas|250px|thumb|Tras-substaintiú Is iompú an substaint gnéithe Eocairisteach san corp agus fuil Críost ag coisreacan, níl ach an chuma arán agus fíon ann go fóill é Tras-substaintiú.
Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 2002
Ba chomórtas iománaíochta í Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 2002, a thosaigh ar 27 Aibreán 2002 agus chríochnaigh ar 8 Meán Fómhair 2002. B'í an 116ú comórtas Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann. Ghlac 21 fhoireann páirt. Bhuaigh Cill Chainnigh an comórtas don 27ú huair.
Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 2003
Ba chomórtas iománaíochta í Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 2003, a thosaigh ar 3 Bealtaine 2003 agus chríochnaigh ar 7 Meán Fómhair 2003. B'í an 117ú comórtas Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann. Ghlac 22 fhoireann páirt. Bhuaigh Cill Chainnigh an comórtas don 28ú huair.
Innealtóireacht shibhialta
Brainse innealtóireachta a bhaineann le dearadh is tógáil oibreacha poiblí: foirgnimh, droichid, tolláin, uiscebhealaí, canálacha, sráideanna is bóithre, córais séarachais, iarnróid, agus aerfoirt. Tagann innealtóireacht struchtúrtha, shláintíoch is hiodrálach san áireamh. Is gá eolas a bheith ag innealtóirí sibhialta ar ábhair is trealamh tógála, ithreacha is carraigeacha chun bunsraith chuí a thógáil, obair tógála a dhéanamh faoin talamh is faoin uisce, agus earraí déanta, cosúil le gluaisteáin, traenacha, eitleáin is eile. Tagann ríomhaireacht go mór sa scéal freisin i gcúrsaí deartha, tástála is déanta, agus an réaltacht fhíorúil chun mionsamhlacha foirgneamh is struchtúr eile a iniúchadh roimh a dtógáil. Chum an t-innealtóir Sasanach John Smeaton (1724-1794) an téarma ‘innealtóireacht shibhialta’ i 1750.
Dùn Cholla
Is dún suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd é Dùn Cholla.
Tonnta imtharraingteacha
Bronnadh Duais Nobel na Fisice sa bhliain 1993 orthu as.
Níor éirigh le brathadóirí tonn imtharraingteach ar Domhan na tonnta seo a bhrath fós.
Cork City Community radio
Is é Cork City Community radio stáisiún raidió i gCorcaigh. Bhí sé bunaithe i 2009. Craolann sé ar 100.5FM.
Llanedi
Baile i Sir Gaerfyrddin, an Bhreatain Bheag, is ea Llanedi, 67 km ó Caerdydd agus 272 ó Londain. Tá daonra 5,477 ann, agus tá 2,476 (45.2%) in ann Breatnais a labhairt.
George Russell
Tiománaí Foirmle a hAon ó Shasana is ea George William Russell, a rugadh ar 12 Feabhra 1998 i King's Lynn. I 2022, ghlac sé páirt i gCraobh Dhomhanda Foirmle a hAon leis an bhfoireann Mercedes. Thiomáin sé le Williams roimhe sin.
Ialtóg fhadchluasach dhonn
Is ainmhí í an ialtóg fhadchluasach dhonn (Plecotus auritus). Mamach atá ann. Tugtar ialtóg fhadchluasach air freisin, cé go ndéanann sé seo tagairt d'aon bhall den ghéineas Plecotus freisin.
Inphriontáil (géinitic)
Sa ghéinitic, próiseas ina gciúnaítear réigiúin ar leith de DNA tuismitheora le linn méóise agus cruthú an ubháin is na speirme. Sa sliocht, ní bheidh na géinte sna réigiúin sin gníomhach. Tarlóidh galar géiniteach sa sliocht má bhíonn giota scriosta amach as DNA an tuismitheora eile ag an réigiún urchomhaireach i leith an réigiúin ar inphriontáileadh air. Samplaí de ghalair mar seo is ea siondróm Angelman agus siondróm Prader-Willi. Ní thuigtear cén fáth a n-inphriontáiltear ar DNA mar seo.
Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 2004
Ba chomórtas iománaíochta í Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 2004, a thosaigh ar 2 Bealtaine 2004 agus chríochnaigh ar 12 Meán Fómhair 2004. B'í an 118ú comórtas Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann. Ghlac 22 fhoireann páirt. Bhuaigh Corcaigh an comórtas don 29ú huair.
Ros Dumhach
deas|250px|thumb|Ros Dumhach Baile fearainn agus sráidbhaile in iarthuaisceart Contae Mhaigh Eo is ea Ros Dumhach (Ross Port as Béarla). Áirítear é faoin mbarúntacht Iorrais agus tá sé mar chuid den pharóiste Chill Chomáin. Tá sé lonnaithe gar do bhéal Cnocán na Líne ar an ros ina chruinnítear Abhainn Gleann na Muaidhe, Abhainn Muing na Bó agus Abhainn Gaoth Déanaí. Sreabhann siadsan go léir isteach san inbhear i Sruth Fada Conn. Tá achar de 1,446 acra ann.
Stair
Bournes
Thart ar an mbliain, fuair Thomas Bournes, ball de fórsa Chromeail ó Contae Shligigh seilbh ar an áit agus ar Muing na Bó ó Arthur Shaen.
Gás
I Mí Eanáir 2005 thosaigh Shell ag tógáil scaglann gáis i Ros Dumhach. Ba cheist chonspóideach an tógáil ag an am, mar gheall ar imníthe shláinte, sábháilteacht agus truailliú. Bhí feachtas ann, Shell chun Sáile, i gcoinne na scéime.
Sa bhliain 2015, bronnadh ceadúnas ar Shell chun gás a thabhairt i dtír (ach le raon coinníollacha maidir lena úsáid). Beidh Gort na Coiribe ídithe i gceann cúpla bliain.
Llanefydd
53.2232°N, -3.526°W
Baile i Conwy, an Bhreatain Bheag, is ea Llanefydd, 195.2 km ó Caerdydd agus 299 ó Londain. Tá daonra 571 ann, agus tá 348 (60.9%) in ann Breatnais a labhairt.
Radairéalteolaíocht
Iniúchadh na Cruinne trí astaíochtaí raidió ó na reanna neimhe a bhrath. Síneann an raon minicíochtaí ó timpeall 10 MHz suas go dtí 300 GHz, agus úsáidtear éagsúlacht aeróg chuige, miasanna aonaracha is líonraí réadlann arb ionann iad is raidióthrasnamhéadair idirilchríochacha. Is iad na foinsí raidió is suntasaí sa chosmas ná an Ghrian, Iúpatar, an gás idir-réaltach, pulsáir, iarmhair ollnóvaí, radairéaltraí, cuasáir, agus radaíocht chúlrach chosmach na Cruinne féin.
Lián toróideach
Is cineál lián é lián toróideach a bhfuil cruth fáinne air. Tá liáin toróideacha i bhfad níos ciúine (go háirithe ag minicíochtaí inchloiste, atá idir 20 Hz agus 20 kHz), agus maítear go bhfuil siad níos éifeachtaí ná lián traidisiúnta san aer agus san uisce araon. Tá sé geallta go laghdófar truailliú torainn trí iompar eitlíochta agus muirí níos ciúine.
Stair
Deirtear gur cumadh an lián tóróideach go luath sna 1900í, timpeall 120 bliain ó shin.
Sa bhliain 2013, rinne Sharrow Marine iarratas ar phaitinn le haghaidh lián toróideach, agus tá liáin forbartha acu le húsáid muirí i mbáid. Deir siad go bhfuil na buntáistí a bhaineann le hídiú breosla níos lú (éifeachtacht níos airde) agus tá torainn níos lú fós in uisce.
Radaíocht ultraivialait
Radaíocht leictreamaighnéadach le tonnfhaid níos lú ná na tonnfhaid infheicthe, is é sin 200-400 nm. I 1801 d'fhionn an fisicí Gearmánach Johann Ritter (1776-1810) an radaíocht seo. Dofheicthe do radharc na súl, agus cuireann tús le fluairiseacht in ábhair áirithe. Gintear í le trasdul leictreon in adaimh, mar a tharlaíonn i lampaí díluchtúcháin mearcair. Is fochuid de radaíocht na Gréine í. Os cionn an atmaisféir tá an raon iomlán tonnfhad ultraivialait inti, ach asúnn an t-atmaisféar na tonnfhaid ghearra, agus is iad na tonnfhaid fhada 300-400 nm sa raon ultraivialait a shroicheann dromchla an Domhain. Roinneann na húdaráis idirnáisiúnta a bhíonn i mbun cosanta i gcoinne drochiarmhairtí radaíochta an raon ultraivialait i 3 fhobhanda — UVC (200-280 nm), UVB (280-315 nm), agus UVA (315-400 nm)—bunaithe ar iarmhairtí difriúla na raon seo ar fhíocháin ainmhithe is plandaí. Is í an radaíocht ultraivialait i solas na Gréine a thugann dath na Gréine ar chraiceann. Ach is eol le fada gur carcanaigin, cúis ailse chraicinn, na tonnfhaid is giorra de go háirithe a shroicheann dromchla an Domhain. Is measa an iarmhairt seo i gcás daoine gealchraicneacha, na Ceiltigh mar shampla, ná cuid mhaith daoine eile. Méadaíonn an dóchúlacht go mbuailfidh ailse chraicinn duine geal de réir mar a mhéadaíonn an fad ama a chaitheann sí/sé amuigh nochtaithe do sholas na Gréine. Cuireann an solas ultraivialait isteach ar na géinte i gcealla an chraicinn. Cuid de na cealla athraithe seo, maireann siad agus fásann go neamhrialta mar shiad ailse. Cuid eile, deisíonn siad iad féin agus leanann ar aghaidh mar is gnách. Ach cuid eile nach féidir leo iad féin a dheisiú, faigheann siad bás, rud a fhágann spás is deis do na cealla athraithe fás níos tapa fós. Meastar gur mar seo a tharlaíonn an fás fíorthapa i gcás meileanóma urchóidigh, an ailse chraicinn is marfaí ar fad. Mar sin, is tábhachtach craiceann geal a chosaint ar rónochtadh do sholas na Gréine. Déanann an ciseal ózóin UVB is UVC a scagadh amach, rud a chosnaíonn daoine, ainmhithe is plandaí ón mbaol seo, agus dá bharr seo is cúis imní an poll sa chiseal ózóin atá ag tarlú le blianta.
Bundún leice
Céalantrátach muirí, aonarach de ghnáth, le colainn shorcóireach, greamaithe ag a bun le foshraith éigin, ciorcal d'adharcáin ar an mbarr timpeall an bhéil. Maireann cineálacha áirithe i gcoilíneachtaí. Timpeall 800 speiceas ann, ón gcrios idirthaoideach go dtí na doimhneachtaí duibheagánta.