cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Scéalta Miotaseolaíochta
Achoimre
Is déithe ó ré págánach na hÉireann i ndáiríre iad pearsana na scéalta úd. Ba níos cruinne é a rá ámh gur "neacha diaga" iad, a mhair ar an domhan agus a bhí i réim in Éirinn roimh ré dhaoine daonna, .i. clann Míl Easpáine agus a sleachta. Dhéanadh na scríobhaithe Chríostaí a ndícheall (cé nár éirigh leo i gcónaí) gan na Tuatha Dé Danann agus a leithéid a lua go follasach mar dhéithe. Más faoi bhréagaíocht iad áfach, feictear go soiléir ann iarsmaí inbhraite de luathcosmeolaíocht ildiach na nGael.
Glas Ghaibhneann
Sanasaíocht
Táthar ar aon intinn maidir leis an dath Glas, ach tá tuairim nó dhó ann as an gcuid Gaimhneann. Dar leis an Donnabhán, fréamhaithe ón tuiseal ginideach den fhocal gaibhne atá sé. Más fíor, 'séard atá i gceist ná (Bó) Ghlas an Ghabha. Ach d'fhéadfadh é, dar leis an staraí eaglaise agus eolaí logainmneacha Patrick Power, go bhfuil foirm den fhocal gamhain i gceist.
Cuireadh an scéal le chéile le hábhair bona fide meánaoiseacha breise, um athinsint gan uaim a chruthú. Téann Cian ar tóir bhó dhraíochta, buaileann sé le hiníon Bhalair, titeann i ngrá agus gineann an leanbh, Lugh. Tá leagan le Lady Gregory le fáil, chomh maith le dá scéal tíre sách éagsúla.
Leagan le Lady Augusta
Bhí a fhios ag Balar dá bharr tairngreacht a dhraoithe go maródh a gharmhac féin é. Chun an chinniúint seo a chosc, he sequesters his only daughter Ethlinn. Ag an am sin, bhí triúr deartháireacha Gaibhne gabha, Samhthainn agus Cian ina gcónaí ag Droim na Tine, agus an bhó dhraíochta the Glas Gaibhneann acu. Lá amháin, tháinig Cian go ceárta Ghaibhne chun claíomh a dhéanamh ann, ag fágaint Samhthain i bhfeighil na ba. Tháinig Balar ar an bhfód, agus d'imir sé cleas ar Shamhthain neamhaire, agus ghoid Balar an bhó. D'iarr Cian cabhair ón mbandraoi Biróg an tSléibhe, a thug le fios dó nach bhfaighfí an bhó ar ais fad is a bhí Balar fós ina bheatha.
Scéalta Miotaseolaíochta
Gearrstair na Miotaseolaíochta
Agus a miotais á fhorbairt acu, ghlac na scríobhaithe chucu féin scéalta ó chultúir eile amhail is Gréagach, Rómhánach agus an Oirthir. Chreidtí go raibh an Domhan, an Ghealach agus an Ghrian cruthaithe ag na draoithe, maraon le maíomh Bhrámain na hIndia, agus go raibh an spéir ina luí ar na crainn agus na sléibhte. Chreidtí gur tháinig na Gaeil ón íochtar an Domhain, breith meafarach agus ní deascabháil ón ifreann.
Scríobhadh síos na scéalta ag scríobhaithe Chríostaí, amach ón 8ú haois. Cailleadh nó scriosadh go leor díobh faraor i rith ruathar Lochlannach sna haoiseanna ina dhiaidh. Scríobhadh arís na sceanra i lámhscríbhinní caomhnaithe ón 11ú agus 12ú haoiseanna.
Achoimre
Agus iad as radharc ach fós beo, tagann na déithe go minic mar aíonna i scéalta na sraitheanna eile, mar shampla:
Gearrstair na Miotaseolaíochta
Is é Leabhar Gabhála na hÉireann, cnuasach scéalta idir phróis agus fhilíocht, an phríomhfhoinse de miotais na nGael, a mbunúis agus a ndéithe. Luaitear téacs breise, Foras Feasa ar Éirinn, le Seathrún Céitinn, foilsithe sa 17ú haois. Is léir go raibh saothair nach maireann in aice láimhe aige. Scríobh Nennius agus Eochaid Ua Flainn, croiniceoirí den 10ú haois, stair mhiotasach le filíocht. Cé gur gearr agus doiléir a n-ábhair, faightear ann go leor eolais maidir le creidimh dhiaga na linne.
Glas Ghaibhneann
Béaloideas bailithe ag Larminie
Tá dhá chuid ag an leagan le William Larminie, darb ainm "The Gloss Gavlen".
Béaloideas bailithe ag an Donnabhán
Trasna na dtonnta ar oileán Toraí, bhí Balar ina chónaí. Bhí súil amháin aige i lár a éadain agus súil eile ar chúl a chinn, lenarbh fhéidir leis cloch a dhéanamh de neach ar bith. Thug a dhraoithe tairngreacht dó go maródh a gharmhac é, agus dá bharr chuir sé a aon-iníon Eithne faoi ghlas i dtúr tógtha ar charraig dhoshroichte.
Scéalta Miotaseolaíochta
Achoimre
Is féidir béaloideas a thabhairt isteach mar ábhar miotasach, go háirithe na scéalta a insíonn coinne Chéin le hiníon Bhalair, ag iarraidh a bhó fhairsing, Glas Ghaibhneann, a fháil ar ais.
Glas Ghaibhneann
Logainmneacha i gContae Chorcaí
Sa Leabhar Place Names and Antiquities of S. E. Cork le Patrick Power (1917), tugtar cur síos ar roinnt logainmneacha ar fud an chontae, gaolta le bó sheanscéalach, an Bhó Bhán agus Glas Gaibhneach/Gamhain/Gamhnach (tugann sé na trí litrithe seo).
Béaloideas bailithe ag an Donnabhán
Bhí leannán-sidhe darbh ainm "Biróg an tSléibhe" ag an gCeannfhaola, agus dúirt sí go gcabhródh sí leis um an bhó a fháil ar ais. Ní raibh sí in am ámh ach tús a chur le treascairt Bhalair, agus ní soiléir é ón scéal an bhfuarthas ar ais an bhó ariamh.
Béaloideas bailithe ag Larminie
Ar deireadh, a bhuí le piocadh draíochta Mhanannáin, bhí Cian in ann tharraingt isteach i seomraí iníon Bhalair. Tar éis den chailín mac a thabhairt ar an saol dó, d'fhág Cian ghiollacht Bhalair, agus d'imigh leis ar bhord churach Mhanannáin leis an leanbh agus an téad eallaigh. Chonaic Balar seo agus mhúscail sé tonnta móra agus lasracha ar muir, ach chuir Manannán ina n-aghaidh le gaisce draíochta níos tréine. Ar son a chabhrach, thóg Manannán an leanbh ar altramas faoin ainm Dal Dauna. Mínítear an t-ainm seo mar vvv de "Ioldána", an fuath leasainm do Lugh Lá éigin, tharla sé go bhfaca an buachaill Balar ag gabháil thart ina long. Chaith sé ga agus mharaigh sé Balar.
Ar a shlí amach, mhol an siúinéir Gabhaidín Go, gabha, chun ceardaíocht iarainn an chaisil a dhéanamh, ach dúirt sé le Gabhaidín gach luach a dhiúltú ach rewards "an Glas". Ghlac Balar le seo, ach de chleas níor thug sé dó an "téad bóithígh," agus gan é rachadh an bhó amú. Bhí an gabha i seilbh na ba, ach bhí baol ann go síoraí go rachadh sí ar strae, agus dá bharr b'éigean dó gaiscígh a fhostú ó ló go ló chun dul léi sall agus anall ón bhféarach. Thug an gabha mar chúiteamh claíomh as a cheárta.
Scéalta Miotaseolaíochta
Achoimre
Cloíodh na Tuatha Dé Danann ag muintir Míl Espáine, an dream deireanach a tháinig go hÉirinn de réir na seanscéalta. Deirtear gur chúladar isteach sna sidhe iad, ag dul i bhfolach taobh thiar den féth fiada. The story of how  Mananán assigned the sidhe to individual TDD is found in the tale Altrom Tighe Dá Medar''. The LGÉ explains away the magic fog as smoke from the ships the Tuatha Dé burnt upon arrival.
Glas Ghaibhneann
Déanann Patrick Power cur síos ar 'Ghlas Gamhain' agus 'Bó Bhán' (gaolta le Bóinn) mar neacha miotasacha a bhfuil gnéithe tírdhreacha nó réimsí uisce go minic ainmnithe astu. Scríobh Patricia Monaghan gur bhandia í Glas Ghaibhleann ceangailte go minic le haibhneacha.
Scéalta Miotaseolaíochta
Scéalta próis
Tá eolas miotasach san agallamh idir Tuan mac Cairill agus Fintán mac Bóchra i Scél Tuain meic Cairill do Finnen Maige Bile, le fáil i Leabhar na hUidhre. Luaitear an scéal san LGÉ freisin.
Glas Ghaibhneann
An Fhiannaíocht
Thug Lon cuairt ar Fhionn mac Cumhaill agus thug sé dúshlán na bhFiann rás a bheith acu. D'fhág Caoilte mac Rónáin cosluath ar deireadh é chuig Leaba na Glaise, ach nocht Lon ansin gur chleas cairdiúil ab ea an rás um Caoilte a thabhairt chuig a thigh ceárta agus sár-airm a ghaibhniú dá bhuíon gaiscíoch.
Scéalta Miotaseolaíochta
Scéalta próis
I measc Scéalta na gCathanna, caomhnaítear scéalta iomlána don Chéad agus Dara Cath Maighe Tuireadh i lámhscríbhinní sách déanach (16ú haois), an chéad chath i TCD H 2.17 agus an dara cath i Harley 5280, agus RIA 24 P 9 níos deireanaí (c. 1650). Anois caillte tá cath-scéalta tábhachtacha amhail is Cath Tailten agus Orgain Tuir Chonaind, cé go bhfuil achoimrí orthu le fáil san LGÉ.
Téacsanna filíochta
I dteannta dánta neamhspleácha, faightear roinnt dánta leabaithe i scéalta próis agus foinsí eile.
Seanchas
De ghnáth, is stairiúil é seanchas ach tá cuid de miotasach. Sa Chóir Anmann, mar shampla #149–159, tá mínithe suimiúla ar ainm Dhéin Céacht, i measc eile. Sa Dinnseanchas, faightear scéalta maidir le déithe amhail is Bóinn (bandia) (faoi Inber Colptha) agus Daghdha (faoi Fidh nGaible). Tá a leithéid d'eolas le fáil i leabhráin ghinealaigh, Rolla na Ríthe agus gluaiseanna éagsúla (m.s. an tráchtas dlí, An Seanchas Mór).
Scéalta próis
Tháinig lonnaitheoirí go hÉirinn i roinnt imircí, ach ní caomhnaítear lánscéalta na n-imircí (tochomlud ) féin. Tá catalóg de theidil na seanscéalta sa Leabhar Laighneach, agus tá foliosta Tochomlada ann le trí theideal déag, seacht dóibh siúd miotasach, nach caomhnaítear inniu ach blúirín de Neimheadh. Molltar gur tiomsaíodh an catalóg ar dtús tuairim is AD 700, le breiseáin curtha ann timpeall AD 950. Tá iarsmaí na scéalta caomhnaithe in achoimrí i Leabhar Gabhála na hÉireann.
Glas Ghaibhneann
Béaloideas bailithe ag an Donnabhán
Tháinig Balari dtír chun Glas Gaibhleann a fhuadach. Bhí gnó ag an gCeannfhaola leis an ngabha, agus mar ba ghnách leis, d'fhág sé téad na ba faoi chúram mhic tSamhthainn. Tháinig Balar ansin i dtreo mhic tSamhthainn agus ar sé leis i gcogar go raibh an bheirt eile ag obair go rúnda as lámh a chéile, an chruach go leor a úsáid chun claíomh a dhéanamh don Cheannfhaola, agus an cheann dó féin a dhéanamh as iarrann. D'imigh leis an Samhthann chun fiosrú. Faoin am ar thug na deartháireacha faoi ndeara é, bhí Balar cheana féin leath-trasna an chaolais idir an dá oileán agus an bhó leis ina churach.
Scéalta Miotaseolaíochta
Scéalta próis
Tá scéal ait, luaite san LGÉ, maidir le Goídel Glas, sinsear Mhíl Easpáine agus cumadóir na Gaeilge féin. Insítear gur leigheas Maois é lena shlat ar greim nathrach. Molann Macalister ámh nach bhfuil ann ach ficsean cumtha ag na gluaisitheoirí.
Glas Ghaibhneann
Leagan le Lady Augusta
Sa leagan seo, athraíonn príomhchúram an scéil, agus is scéal gan insint é cinniúint na ba.
Béaloideas bailithe ag an Donnabhán
De réir scéil bailithe go neamhspleách ag an Donnabhán, bhí triúr deartháireacha, Gabhaide, Mac Samhthiann, agus Mac Cinnfhaelaidh (Ceannfhaola) ina gcónaí ar oileán amach ón gcósta i gContae Dhún na nGall. Gabha ab ea Gabhaide, agus a cheárta aige ag Droim na Tine. Bhí Mac Ceannfhaola (arab ionann é agus Cian) ina thiarna áitiúil agus i seilbh na ba inmhianaithe, Glas Gaibhleann.
An Fhiannaíocht
Deirtear chomh maith go raibh crúba droim ar ais ag an mbó, agus gur chuir i gcónaí na rianta mar thoradh dallamullóg ar gadaí eallaigh ar a tóir.
Scéalta Miotaseolaíochta
Scéalta próis
I measc scéalta suntasacha eile sa tsraith, agus a gcarachtair agus áiteanna, tá: Oidheadh Chlainne Tuireann (le Lugh, Tuireann, Cian, na Fomhóraigh), Oidheadh Chlainne Lir, (le hAengus, Daghdha, Bóinn, Brú na Bóinne Elcmar, Éadaoin, Midhir, Fuamnach,Eochaid Airem).
Glas Ghaibhneann
Seanscéal áitiúil tíreolaíochta
Tá fothrach dolmaine darb ainm Leaba na Glaise le feiceáil i Sealaí, Contae an Chláir, agus deirtear gur le gabha miotasach é, nó Mac Ceannfhaola nó Lon Mac Liomhtha (an gabha is amhlaidh a rinne san claíomh Mac an Lúin sa cheárta). Sa chontae cheana tá Sliabh na Glaise agus tá dolmain an darb ainm Carraig na Glaise'', áit chónaithe Lon mhic Liomhtha, gabha, is cosúil.
Béaloideas bailithe ag Larminie
D'fhostaigh Balar siúinéir darbh ainm Gobán Saor chun baoth-chaiseal mór a thógáil dó. Um tiarnaí eile a chosc an siúinéir a fhostú chun caiseal níos fearr ná a cheann leis féin a thógáil, shocraigh Balar an siúinéir a mharú. Thug iníon Bhalair rabhaidh do Ghobán, agus a bhuí léi, deir sé nárbh fhéidir leis an saothar a chríochnú gan trí uirlis ar leith ag a thighse, agus cuireadh mac Bhalair amach chun iad a bhailiú. Agus an gasúir seo feicthe ag a bhean, deduces the situation, agus chuir sí i bhfolach é laistigh den chiste uirlisí. Agus an buachaill ina ghiall, d'éiligh sí ar Bhalor íocaíocht chuí agus saoradh a fear céile.