cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Deoise
Stair
deas|mion| Deoisí na hImpireachta Rómhánaí, AD 400 Níos déanaí, tháinig athrú suntasach ar eagrú Impireacht na Róimhe. Rinneadh na cúigí a fhoroinnt agus ansin tháinig siad chun bheith bainteach in aonaid níos mó, an deoise (Laidin: dioecesis, ón téarma Gréigise διοίκησις, a chiallaíonn "riarachán"). Tugadh stádas dlíthiúil don Chríostaíocht i 313 le Forógra Milano (Laidin: Edictum Mediolanense). Thosaigh eaglaisí á n-eagrú féin ina ndeoisí bunaithe ar na ndeoisí sibhialta, ní ar na ceantair impiriúla réigiúnacha is mó. Ba mhinic na deoisí seo a bheith níos lú ná na cúigí. Sa bhliain 380 A.D., d'fhógair Teodaisias I an iad Chríostaíocht ina reiligiún oifigiúil san Impireacht. Thug Constaintín I i 318 an ceart do dhlíthithe cásanna cúirte a aistriú ó na uathucúirteanna sibhialta chuig na heaspaig. Caithfidh gur ar éigean a tháinig an scéal seo slán le linn aimsir Flavius Claudius Iulianus, 361–363. Ní chloistear faoi chúirteanna Easpaig arís san Oirthear go dtí 398 agus san Iarthar i 408. Bhí cáilíocht na gcúirteanna seo íseal, agus ní raibh siad saor ó amhras mar fuair Easpag Alecsandria Troas amach go raibh an chléir ag déanamh brabús truaillithe uathu. Mar sin féin, bhí an-tóir ar na cúirteanna seo mar go bhféadfadh daoine lucht ceartas tapa a fháil gan táillí a bheith ghearradh orthu. Ní raibh aon pháirt ag Easpaig sa riarachán sibhialta go dtí gur chaill na comhairlí baile, ag dul in olcas, mórán údaráis do ghrúpa de ‘dhaoine suntasacha’ comhdhéanta de na comhairleoirí is saibhre, daoine cumhachtacha agus saibhre a bhí díolmhaithe go dlíthiúil ó bheith ag gníomhú ar na comhairlí, lucht an airm a bhí scortha, agus na easpaig, iar-AD 450. De réir mar a thit Impireacht an Iarthair sa 5ú haois, ghlac easpaig in Iarthar na hEorpa páirt níos mó den ról a bhí ag na n-iar-ghobharnóirí Rómhánacha. Tharla forbairt chomhchosúil, cé nach raibh an oiread céanna, san Oirthear, áit ar choinnigh an Impireacht Bhiosántach an fearas riaracháin Rómhánach den chuid is mó. Sa lá atá inniu ann, tá go leor deoise, cé gur foroinnt níos déanaí iad, tar éis teorainneacha rannán riaracháin na Róimhe a chaomhnú le fada an lá. Maidir leis an Gall, tá sé tugtha faoi deara ag Bruce Eagles "go raibh sé coitianta go leor sa bhFrainc le fada an lá gurb iad na deoisí meánaoiseacha, agus a gcomhphagi, comharbaí díreacha críochach na civitates Rómhánacha ."
22 Deireadh Fómhair
Is é an 22 Deireadh Fómhair an 295ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 296ú lá i mbliain bhisigh. Tá 70 lá fágtha sa bhliain.
Ceinewydd
52.2114°N, -4.3591°W
Baile i Ceredigion, an Bhreatain Bheag, is ea Ceinewydd, 115 km ó Caerdydd agus 301 ó Londain. Tá daonra 1,048 ann, agus tá 435 (41.5%) in ann Breatnais a labhairt.
Polladh lumbach
Cur isteach snáthaid e idir na veirteabraí sa chaoldroim (an réigiún lumbach) is ea polladh lumbach, agus isteach sa spás caol idir an dá chiseal inmheánacha scannán a thímpeallaíonn corda an dromlaigh is fréamhacha na néaróg ann.
Phillip Brett
Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é Philip Brett (Pilib de Breit). Is ball é de Pháirtí Aontachtach Daonlathach. Is Comhalta den Tionól Reachtach é do Bhéal Feirste Thuaidh, ó 2022 ar aghaidh.
Polladh lumbach
Déantar é seo chun sampla den sreabhán ceirbrispíonach a fháil le hanailísiú chun ionfhabhtú (mar shampla, i gcás meiningítise) nó cur fola (mar a tharlaíonn i rith fola fo-aracnóideach) a dhiagnóisiú.
link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Meningitis%20-%20Lumbar%20puncture.jpg|clé|mion|Polladh lumbach sa bhliain 1913
Cei Connah
Baile i Sir y Fflint, an Bhreatain Bheag, is ea Cei Connah (Gaeilge: Cé Connah), 193.5 km ó Caerdydd agus 275 ó Londain. "The Quai" a thugtar air i mBéarla go minic. Tá sé suite in oirthuaisceart na Breataine Bige, in aice le teorainn Shasana, agus is cuid de mhórcheantar uirbeach cois an Dee é. Tá daonra 16,057 ann, agus tá 1,611 (10%) in ann Breatnais a labhairt. In éineacht leis an mbaile Shotton tá 23,437 duine ina gcónaí ann.
Doiminic Ó Brolcháin
Is iar-Chomhalta de Pháirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre (PSDLO) de Thionól Thuaisceart Éireann don Iúr agus Ard Mhacha is ea Doiminic Ó Brolcháin (Béarla: Dominic Bradley. Mar Chomhalta den Tionól Reachtach (CTR), bhí sé ina Urlabhraí ar son an Oideachais agus na Gaeilge.
Fuair sé a chuid meánscolaíochta in St Paul's High School, An Sruthán (Gaeilge: Ardscoil Naomh Pól). Ghníomhaigh sé mar Stiúrthóir Toghchánaíochta do Séamus Mallon MP agus don PSDLO i gComhairle Ceantair an Iúir agus Mhúrn.
Ballraíocht:
Is cainteoir Béarla agus Gaeilge é Doiminic, agus bhí sé ina eagarthóir oideachais ar an nuachtán laethúil Lá Nua. Scríobhann sé i nGaeilge do roinnt nuachtán eile. I dTionól Thuaisceart Éireann, i mí Dheireadh Fómhair 2011, gearradh pionós air as labhairt rófhada gan ceist a chur.
Oideachas
Rinne sé staidéar in Ollscoil na Banríona, Béal Feirste le haghaidh comhchéime onóracha i Litríocht agus Teanga an Bhéarla. Tar éis a chéim d’fhan sé ar aghaidh i mBéal Feirste agus rinne sé staidéar le haghaidh Teastas Iarchéime san Oideachas. Mar mhac léinn lánfhásta chuaigh sé go hOllscoil Uladh áit a ndearna sé staidéar agus Céim Mháistir i dTeanga agus Litríocht na Gaeilge.
Páirc Náisiúnta Gorongosa
Tá “an bhithéagsúlacht” go mór i réim agus an-chuid ainmhithe, feithidí agus éin éagsúla sa Pháirc, cuid acu nach bhfuil in áit ar bith eile seachas Gorongosa. Go dtí seo, thángthas ar 398 speiceas éan, 123 mamach (an duine san áireamh), 34 reiptíl (nathracha, laghairteanna, crogaill agus turtair) agus 43 amfaibiach (cosúil le froganna nó buafa).
Stair
Sa hbliain 1980, tháinig an Pháirc faoi bhagairt le linn coinbhleacht shibhialta i Mósaimbíc, coinbhleacht ar tháinig deireadh léi in 1992. Mharaigh saighdiúirí ocracha go leor d’ainmhithe móra na Páirce, go háirithe eilifintí, ar son a gcuid feola agus eabhair. Níos déanaí, mharaigh sealgairí mídhleathacha nó póitseálaithe tuilleadh ainmhithe – agus is beag nár imigh roinnt ainmhithe as: na heilifintí, na buabhaill rinne, na dobhareacha, na leoin, toirc na bhfaithní agus na hantalóip. Bhí tionchar aige sin ar an timpeallacht agus ar na daoine a chónaíonn timpeall ar Gorongosa.
Cenarth
52.0447°N, -4.524°W
Baile i Sir Gaerfyrddin, an Bhreatain Bheag, is ea Cenarth, 112.1 km ó Caerdydd agus 308 ó Londain. Tá daonra 1,004 ann, agus tá 434 (43.2%) in ann Breatnais a labhairt.
Leibhéaladh canúintí
Is éard atá i leibhéaladh canúintí ná próiseas ina ndéantar laghdú ar na difríochtaí nó ar éagsúlacht na ngnéithe idir dhá (nó níos mó) chanúint. Go hiondúil, tarlaíonn sé seo trí chanúintí áirithe a chomhshamhlú, a mheascadh, nó a chumasc, go minic trí phróiseas chaighdeánaithe. Tá sé le feiceáil i bhformhór na dteangacha a bhfuil líon mór cainteoirí acu i ndiaidh tionsclú agus nua-aoisiú na gceantar ina labhraítear iad.
Bróicéir
I gcúrsaí gnó, bíonn an bróicéir ina idirghabhálaí idir díoltóirí agus ceannaitheoirí.
Plymstock
Is ceantar suite i bPlymouth, i Devon, in iardheisceart Shasana, é Plymstock. Tá Plymstock luaite mar Plemestocha i Leabhar Domesday. Inniu tá 24,103 duine ina gcónaí ar an mbaile.
Ríthe Mhagh Loirg
Is dóigh go raibh beart éigin déanta ag Maolruanaidh, go mbeadh sé ina rí Magh Loirg, in ionad na clainne Mhic Riabhaigh a bhí ann ó dhúchas, mar chúiteamh ar aon éileamh ar ríogacht an chúige. Clann Mhaolruanaí, níos deireanaí Mhic Dhiarmada, ba ea a mhuintir. Glaodh Mhic Dhiarmada Rua ar géag níos deireanaí den chlann.
Seo a leanas liosta de ríthe Mhagh Loirg, agus ansin tiarnaí agus cinn na fine go dtí an lá atá inniu ann.
An Ghréigis choitianta
Is éard a bhí sa Ghréigis choitianta (nó Gréigis koiné, IPA: /ˈkɔɪniː/, Nua-Ghréigis: Ελληνιστική Κοινή) ná an fhoirm fhor-réigiúnach choitianta den Ghréigis a labhraíodh agus a scríobhadh le linn na tréimhse Heilléanaí, Impireacht na Róimhe agus an luath-Impireacht Bhiosántach. Tháinig sí chun cinn ó leathadh na Gréigise tar éis gabháltas Alastair Mhóir sa cheathrú haois R.Ch., agus bhí sí ina lingua franca i gcuid mhór de réigiún na Meánmhara agus an Mheánoirthir sna céadta bliain ina dhiaidh sin. Bhí sé bunaithe go príomha ar Ghréigis na hAtaice agus ar fhoirmeacha cainte Iónacha gaolmhara, agus rinneadh breismheascadh trí leibhéaladh canúintí éagsúla.
Briseadh (innealtóireacht)
deas|250px|thumb|Briseadh Sa bhfisic is an innealtóireacht, teip ábhair atá faoi strus meicniúil. Is amhlaidh a tharraingítear na cisil adamh amach óna chéile, agus roimh bhriseadh, i gcás an chuid is mó d'ábhair, tagann díchumadh laisteach agus ansin díchumadh plaisteach ar an ábhar. Nuair is strus inteannta a bhíonn i gceist, tarlaíonn an briseadh nuair a bhíonn sé seo níos mó ná neart inteannta an ábhair.
79
Básanna
70er
Cumraíocht leictreon
deas|mion| Fithiseáin [[Fithiseán adamhach|adamhacha agus mhóilíneacha leictreon]] mion| [[Samhail Bohr|Léaráid Bohr de litiam]]
San fhisic adamhach agus sa cheimic chandamach, is éard is cumraíocht leictreon ann ná dáileadh leictreon adaimh nó móilíní (nó struchtúr fisiceach eile) i bhfithiseáin adamhacha nó móilíneacha.
Bíonn na leictreoin cóirithe i leibhéil fuinnimh. Is é an leibhéal fuinnimh n=1 an ceann is cóngaraí don núicléas. Tá leibhéil fuinnimh déanta d’fhoscealla atá déanta d’fhithiseáin. Is réigiún é fithiseán taobh istigh d’adamh a dtig leis suas le dhá leictreoin a bhfuil guairní fritreomhara acu a thoilleadh. Ar na samplaí tá s-fhithiseáin atá sféarúil agus p-fhithiseáin atá ar dhéanamh tromán lúith: Thig le s-fhosceall suas le 2 leictreon a thoilleadh, p-fhosceall suas le 6 cinn, d-fhosceall suas le 10 gcinn, agus f-fhosceall suas le 14 cinn.
Antonio Pollaiuolo
deas|250px|thumb|Antonio Pollaiuolo Gabha óir, dealbhóir is péintéir a rugadh i bhFirenze na hIodáile ab ea Antonio Pollaiuolo (c 1432–1498). Theilg sé na séadchomharthaí tuamúla do bheirt pápaí i mBaisleac Pheadair sa Róimh. Ba cheannródaí i measc péintéirí é lena staidéar dian ar anatamaíocht agus a chur i bhfeidhm ina ealaín, go háirithe chun gluaisne a chur in iúl. Chabhraigh a dheartháir Piero (1443–1496) leis ina shaothar.
Cumraíocht leictreon
Mar shampla, is é cumraíocht leictreon an adaimh Neon 1s22s22p6, rud a chiallaíonn go bhfuil 2, 2 agus 6 leictreon á líonadh ag na fosceallaí 1s, 2s agus 2p faoi seach.
Déanann cumraíochtaí leictreonacha cur síos ar gach leictreon mar a ghluaiseann sé go neamhspleách i bhfithiseán, i gnáthréimse a chruthaíonn gach fithiseán eile. Go matamaiticiúil, déanann deitéarmanaint Slater, nó feidhmeanna staide cumraíochta, cur síos ar na cumraíochtaí.
De réir dhlíthe na meicnice candamaí, maidir le córais nach bhfuil ach leictreon amháin acu, tá leibhéal fuinnimh bainteach le gach cumraíocht leictreoin agus i ndálaí áirithe, tá leictreoin in ann bogadh ó chumraíocht amháin go ceann eile trí chandaim fuinnimh a astú nó a ionsú, i bhfoirm fótóin.
Tá eolas ar chumraíocht leictreon na n-adamh éagsúil úsáideach chun struchtúr thábla pheiriadaigh na ndúl a thuiscint. Tá sé seo úsáideach freisin chun cur síos a dhéanamh ar na naisc cheimiceacha a choinníonn adamh le chéile. I mbulcábhair, cabhraíonn an smaoineamh céanna seo le hairíonna uathúla léasar agus leathsheoltóirí.
Scealla agus fosceallaí
Ceapadh cumraíocht leictreon na n-adamh den chéad uair faoin tSamhail Bohr, agus is coitianta fós labhairt faoi scealla agus faoi fhosceallaí in ainneoin an dul chun cinn atá déanta maidir le nádúr candamach-meicniúil na leictreon a thuiscint.
Is éard is fosceall ann ná sraith de staideanna arna sainiú ag candamuimhir asamatach, ℓ, laistigh de sceall. Tá luach ℓ sa raon ó 0 go n-1. Freagraíonn na luachanna ℓ = 0, 1, 2, 3 do na lipéid s, p, d, agus f, faoi seach. Mar shampla, tá n = 3 agus ℓ = 2. ag an bhfosceall 3d. Is é 2 (2ℓ + 1) an líon uasta leictreon is féidir a chur i bhfosceall. Tugann sé seo dhá leictreon i bhfosceall s, sé leictreon i bhfosceall p, deich leictreon i bhfoshraith d agus ceithre leictreon déag i bhfosceall f.
Eascraíonn líon na leictreon atá in an gach sceall agus gach fosceall a líonadh ó chothromóidí na meicnice candamaí, go háirithe prionsabal eisiaimh Pauli, a deir nach féidir le aon dhá leictreon san adamh céanna na luachanna céanna a bheith ag na ceithre candamuimhir.
Nodaireacht
Úsáideann fisiceoirí agus ceimiceoirí nodaireacht chaighdeánach chun cumraíochtaí leictreon adamh agus móilíní a chur in iúl. Maidir le hadaimh, is éard atá sa nodaireacht seicheamh de lipéid fosceallaí adamhacha (.i. maidir le fosfar an seicheamh 1s, 2s, 2p, 3s, 3p) agus líon na leictreon a shanntar do gach fosceall a chuirtear mar fhorscríbhinn. Mar shampla, tá leictreon amháin ag hidrigin san s-fhithiseán den chéad sceall, mar sin tá a chumraíocht scríofa mar 1s1. Tá dhá leictreon ag litiam sa bhfosceall-1s agus ceann sa bhfosceall-2s (fuinneamh níos airde), mar sin tá a chumraíocht scríofa mar 1s22s1. Tá fosfar (uimhir adamhach 15) scríofa mar a leanas : 1s2 2s2 2p6 3s2 3p3.
Maidir le hadaimh a bhfuil go leor leictreon iontu, féadann an nodaireacht seo a bheith fada agus mar sin úsáidtear nodaireacht ghiorraithe. Is féidir cumraíocht an leictreon a shamhlú mar na croí-leictreoin, atá mar an gcéanna le triathgháis an pheiriaid roimhe sin, agus na fiúsleictreoin: ní bhíonn gach dúil i bpeiriad difriúil óna chéile ach amháin sna cúpla fosceall deireanach. Tá fosfar, mar shampla, sa tríú pheiriaid. Tá sé difriúil ón neon atá sa dara pheiriaid, arb é a chumraíocht 1s22s22p6, ach trí an tríú sceall a bheith i láthair aige. Giorraítear an chuid dá chumraíocht atá coibhéiseach le neon mar [Ne], rud a fhágann gur féidir cumraíocht an fhosfair a scríobh mar [Ne] 3s23p3 seachas sonraí chumraíocht neon a scríobh amach go follasach. Bíonn an coinbhinsiún seo úsáideach mar is iad na leictreoin sa sceall is faide amach a chinneann ceimic na dúile.
Fuinneamh - bunstaid agus staid fhlosctha
Is é an fuinneamh a bhaineann le leictreon fuinneamh a fhithiseáin. Is minic a dhéantar fuinneamh cumraíochta a neasú mar shuim fuinnimh gach leictreon, agus faillí á dhéanamh ar na hidirghníomhaíochtaí leictreon-leictreon. Tugtar an bhunstaid ar an gcumraíocht a fhreagraíonn don fhuinneamh leictreonach is ísle. Tugtar staid fhlosctha ar chumraíocht ar bith eile.
Mar shampla, is í cumraíocht bunstaide an adaimh sóidiam ná 1s22s263s1, mar a oibrítear amach as phrionsabal Aufbau (féach thíos). Faightear an chéad staid fhlosctha trí leictreon 3s a chur chun cinn chuig an bhfithiseain 3p, chun an chumraíocht 1s22s22p63p1 a fháil, arna ghiorrú mar an leibhéal 3p. Is féidir le hadaimh bogadh ó chumraíocht amháin go ceann eile trí fhuinneamh a ionsú nó a astú. I lampa gaile sóidiam mar shampla, tá adaimh shóidiam flosctha go dtí an leibhéal 3p trí dhíluchtúcháin leictrigh, agus filleann siad ar an bhunstaid trí solas buí den tonnfhad 589 nm a astú.
De ghnáth, bíonn fuinneamh a fhreagraíonn do fhótóin solais de sholas infheicthe nó ultraivialait i gceist le floscadh fiúsleictreoin (mar shampla 3s le haghaidh sóidiam). Is féidir le córleictreoin a fhloscadh, ach bíonn fuinneamh i bhfad níos airde ag teastáil, a fhreagraíonn go ginearálta d'fhótóin x-ghathacha. Bheadh seo amhlaidh mar shampla, i gcomhair leictreon sóidiam 2p a spreagadh go leibhéal 3s agus an chumraíocht fhlosctha 1s22s22p53s2 a bhaint amach.
Ní dhéileálann an chuid eile den alt seo ach le cumraíocht bunstaide, ar a dtugtar cumraíocht leictreonach bunstaide adamh nó móilín.
Stair
Ba é Irving Langmuir an chéad duine a mhol ina alt sa bhliain 1919 "The Arrangement of Electrons in Atoms and Molecules", inar thóg sé ar theoiric an adaimh chiúbaigh le Gilbert N. Lewis agus teoiric an nasctha cheimicigh le Walther Kossel, nuair a thug sé achoimre ar a " "concentric theory of atomic structure".  D’fhorbair Langmuir a chuid oibre ar struchtúr adamhach leictreon ó cheimiceoirí eile mar a thaispeántar i bhforbairt Stair an Tábla Pheiriadaigh agus Riail an Ochtréid. Ionchorpraíodh Niels Bohr (1923) samhail Langmuir go bhféadfadh struchtúr leictreonach an adaimh peiriadacht airíonna na n-dúl a mhíniú.  Bhí a mholtaí bunaithe ar samhail Bohran adaimh (an tsamhail a bhí reatha ansin), ina raibh na leictreonscealla ina bhfithisí ag achar seasta ón núicléas. Is cosúil go mbeadh cumraíochtaí bunaidh Bohr aisteach do cheimiceoir an lae inniu: tugadh sulfair mar 2.4.4.6 in ionad 1s2 2s2 2p6 3s23p4 ((2.8.6). D’úsáid Bohr 4 agus 6 ag leanúint páipéar 1893 Alfred Werner. Déanta na fírinne, chreid na ceimiceoirí in adaimh i bhfad roimh na fisiceoirí. Chuir Langmuir tús lena pháipéar dá dtagraítear thuas trí seo a rá, “''The problem of the structure of atoms has been attacked mainly by physicists who have given little consideration to the chemical properties which must ultimately be explained by a theory of atomic structure. The vast store of knowledge of chemical properties and relationships, such as is summarized by the Periodic Table, should serve as a better foundation for a theory of atomic structure than the relatively meager experimental data along purely physical lines... These electrons arrange themselves in a series of concentric shells, the first shell containing two electrons, while all other shells tend to hold eight''.” " Rinne Richard Abegg cur síos ar na fiúsleictreoin san adamh sa bhliain 1904.
Sa bhliain 1924, ionchorpraigh E. C. Stoner tríú uimhir chandamach Sommerfeld sa chur síos ar leictreonscealla, agus thuar sé i gceart gurb é 2.8.6 struchtúr na sceall i sulfair. Ach mar sin féin, ní fhéadfadh córas Bohr ná Stoner cur síos ceart a dhéanamh ar na hathruithe ar speictrim adamhacha i réimse maighnéadach (Iarmhairt Zeeman)
Thug cothromóid Schrödinger, a foilsíodh sa bhliain 1926, trí cinn de na ceithre uimhir chandamach mar iarmhairt dhíreach ar a réiteach don adamh hidrigine: tugann an réiteach seo na fithiseáin adamhacha a thaispeántar inniu i dtéacsleabhair cheimice. Lig scrúdú na speictream adamhach do chumraíochtaí leictreon adamh a chinneadh go turgnamhach, agus bhí an riail eimpíreach mar thoradh air (ar a dtugtar riail Madelung (1936), féach thíos) maidir leis an ord ina líontar fithiseáin adamhacha le leictreoin.
Adaimh: prionsabal Aufbau agus riail Madelung
Bhí an prionsabal aufbau (ón fhocal aufbau * sa Ghearmáinis, "tógáil") ina chuid thábhachtach de choincheap bunaidh Bohr maidir le cumraíocht leictreon. Is féidir é a lua mar:
''cuirtear dhá leictreoin ar a mhéad i bhfithiseáin rangaithe de réir a bhfuinneamh fithiseach atá ag méadú: líontar na fithiseáin is lú fuinnimh sula gcuirtear leictreoin i bhfithiseáin ardfhuinnimh.
Oibríonn an prionsabal go han-mhaith (do bhunstaideanna na n-adamh) do na 118 dúil atá ar eolas, cé go mbíonn sé beagáinín mícheart uaireanta. Déanann an fhoirm nua-aimseartha de phrionsabal aufbau cur síos ar ord d'fhuinnimh fhithisigh tugtha ag riail Madelung (nó riail Klechkowski). Luaigh Charles Janet an riail seo den chéad uair sa bhliain 1929, a d’aimsigh Erwin Madelung an athuair sa bhliain 1936, agus thug V. M. Klechkowski údar teoiriciúil dó níos déanaí :
Tugann sé seo an t-ord seo a leanas chun na fithiseáin a líonadh:
Ar an liosta seo ní líontar na fithiseáin i lúibíní i mbunstaid an adaimh is troime atá ar eolas againn anois ( Og, Z = 118).
Is féidir prionsabal aufbau a chur i bhfeidhm, i bhfoirm modhnaithe, ar na prótóin agus neodrón sa núicléas adamhach, mar atá sa sceall núicléach d'fisic núicléach agus ceimic núicléach.
Tábla peiriadach
Tá dlúthbhaint ag foirm an tábla pheiriadaigh le cumraíocht leictreon adamh na ndúl. Agus cumraíochtaí leictreon á scríobh, cuirtear leictreoin sa chéad leibhéal fuinnimh (an leibhéal fuinnimh is cóngaraí don núicléas) agus leibhéil fuinnimh atá ag dul i méad ina dhiaidh sin. Níl leictreoin péireáilte go dtí go bhfuil fosceall leathlíonta. Nuair a chuirtear dhá leictreon san fhithiseán chéanna, tá guairne fhritreomhar acu agus tá siad taispeánta mar shaigheada ceartingearacha i dtreonna malartacha. Is féidir Tábla Peiriadach na nDúl a eagrú i dtrí bhloc bunaithe ar na fithiseáin a bhfuil na leictreoin sheachtracha lonnaithe iontu:
Is é is dúil s-bhloic ann ná ceann ina bhfuil adamh leis an fhuinneamh is airde/leictreon seachtrach i bhfosceall (fithiseán).
Mar shampla, tá cumraíocht leictreon de [E] ns2 ag gach gné de ghrúpa 2 (áit a bhfuil [E] ina chumraíocht gáis tháimh), agus tá cosúlachtaí suntasacha eatarthu ina n-airíonna ceimiceacha. Go ginearálta, is léir go bhfuil peiriadacht an tábla pheiriadaigh i dtéarmaí bloic tábla pheiriadaigh mar gheall ar líon na leictreon (2, 6, 10, 14 ...) a theastaíonn chun na bhfosceallaí s, p, d, agus f a líonadh. Tá na bloic seo le feiceáil mar chodanna dronuilleogacha den tábla peiriadach. Bíonn an héiliam eisceachtúil áfach, cé gur adamh s-bhloc é a chuirtear de ghnáth leis na triathgháis eile sa p-bhloc mar gheall ar a táimhe ceimiceach, iarmhairt ar a sceall seachtrach iomlán.
Is minic a thugtar an “fiús-sceall” ar an leictreonsceall is forimeallaí agus (go dtí an chéad neasúchán) a chinneann na hairíonna ceimiceacha. Ba chóir a mheabhrú gur luadh na cosúlachtaí sna hairíonna ceimiceacha níos mó ná céad bliain roimh an smaoineamh maidir le cumraíocht leictreon. Níl sé soiléir cé chomh fada agus a mhíníonn riail Madelung (seachas cur síos simplí a dhéanamh air) an tábla peiriadach, cé gur léir go mbeadh airíonna áirithe (mar an staid coitianta ocsaídiúcháin +2 sa chéad tsraith de na miotail trasdultacha) difriúil le hord difriúil de líonadh na bhfithiseán.
Ligí san phrionsabal aufbau
Ní bhaineann prionsabal Aufbau ach le hadaimh, ní le móilíní.
Tá prionsabal aufbau ag brath ar an fhoshuíomh bunúsach go bhfuil ord na bhfuinneamh fithiseach socraithe, do dhúil ar leith agus idir dúile éagsúla; sa dá chás níl sé seo ach a bheag nó a mhór fíor. Measann sé go bhfuil fithiseáin adamhacha mar “bhoscaí” d’fhuinneamh seasta ar féidir dhá leictreon a chur iontu agus gan a thuilleadh. Mar sin féin, braitheann fuinneamh leictreon "i" bhfithiseán adamhach ar fhuinneamh na leictreon eile go léir san adamh (nó ian, nó móilín, srl.). Níl aon “réitigh aon-leictreon” ann do chórais níos mó ná leictreon amháin, ach grúpa réiteach do go leor leictreon nach féidir a ríomh go díreach (cé go bhfuil neastacháin mhatamaitice ar fáil, mar shampla modh Hartree-Fock).
Slat tomhais is ea Prionsabal Aufbau - ceann an-mhaith, b’fhéidir, ach ní dlí. De réir sainmhínithe, lorgaíonn leictreoin sa bhunstaid an staid fuinnimh is ísle is féidir a líonadh. I bhformhór na gcásanna, cloíonn sé seo le Prionsabal Aufbau, ach de réir mar a thosaíonn tú ag dul isteach sna leictreoin le níon mó fuinnimh sna scealla 3d agus 4d bíonn an difríocht fuinnimh ó leictreon amháin go dtí an chéad cheann eile níos lú agus níos lú, agus ní leanann sé an patrún sin i gcónaí.
Ligeann sé sin dúinn, áfach, bunstaid na leictreon i bhformhór na n-adamh a thuar go réasúnta, gan cothromóidí difreálacha a réiteach (nó a thuiscint), mar tonnchothromóidí Schrödinger. Bíonn sé i bhfad níos éasca na heisceachtaí a mheabhrú.
Ianú na miotal trasdultach
Mar thoradh ar chur i bhfeidhm shaonta an phrionsabail aufbau, éiríonn paradacsa iomráiteach (nó paradacsa dealraitheach) i gceimic bhunúsach na miotal trasdultach. Bíonn an potaisiam agus an cailciam le feiceáil sa tábla peiriadach roimh na miotail trasdultacha, agus tá cumraíochtaí leictreon acu [Ar] 4s1 agus [Ar] 4s2 faoi seach, .i. líontar an fithiseán-4s roimh an bhfithiseán-3d. Tá sé seo ag teacht le riail Madelung, toisc go bhfuil n + l = 4 (n = 4, l = 0) ag an bhfithiseán-4s agus go bhfuil n + l = 5 (n = 3, l = 2) ag an bhfithiseán-3d. Tar éis cailciam, tá cumraíochtaí le dhá leictreon 4s ag an gcuid is mó de na hadaimh neodracha sa chéad sraith de na miotail trasdultacha (Sc-Zn), ach tá dhá eisceacht ann. Tá cumraíochtaí leictreon ag cróimiam agus copar [Ar] 3d 5 4s1 agus [Ar] 3d104s1 faoi seach, .i. tá leictreon amháin tar éis dul ón 4s-fhithiseán go 3d-fhithiseán chun foscealla leath-líonta nó líonta a ghiniúint. Sa chás seo, is é an míniú is gnách ná gur "socruithe cobhsaí leictreon ar leith iad foscealla leath-líonta nó líonta go hiomlán”. Ní thacaíonn na fíricí leis seo, áfach, toisc go bhfuil cumraíocht d4s2atá ag teacht le Madelung ag tungstain (W) agus ní d5s1, agus tá cumraíocht aimhrialta d4s1 ag niaibiam (Nb) nach dtugann fosceall leath-líonta nó líonta go hiomlán dó.
Tagann an paradacsa dealraitheach chun cinn nuair a bhaintear leictreoin as adaimh de chuid na miotal trasdultach chun iain a dhéanamh. Ní ón 3d-fhithiseán a thagann na chéad leictreoin atá ianaithe, mar a bheifí ag súil dá mbeadh “níos mó fuinnimh” aige, ach ón 4s-fhithiseán. Faightear an t-idirmhalartú leictreon seo idir 4s agus 3d do gach adaimh sa chéad sraith de na miotail trasdultacha. Is gnách go leanann cumraíochtaí na n-adamh neodrach (K, Ca, Sc, Ti, V, Cr, ...) an t-ord 1s, 2s, 2p, 3s, 3p, 4s, 3d, ...; ach de ghnáth leanann céimeanna ianaithe i ndiaidh a chéile d'adamh ar leith (mar shampla Fe4 +, Fe3 +, Fe2 +, Fe +, Fe) an t-ord 1s, 2s, 2p, 3s, 3p, 3d, 4s,...
Níl an feiniméan seo paradóideach ach má ghlactar leis go bhfuil ord fuinnimh na bhfithiseán adamhach socraithe agus slán ó thionchar an lucht núicléach nó láithreacht leictreon i bhfithiseáin eile. Dá dtarlódh sé sin, bheadh an fuinneamh céanna ag an 3d-fhithiseán leis an 3p-fhithiseán, mar atá aige i hidrigin, ach is léir nach ea. Níl aon chúis speisialta ann ar cheart go mbeadh an chumraíocht leictreon céanna ag an ian Fe2+ agus atá ag adamh cróimiam, ós rud é go bhfuil dhá phrótón níos mó i núicléas an iarainn ná cróimiam, agus go bhfuil ceimic an dá speiceas an-difriúil. Rinne Melrose agus Eric Scerri anailís ar na hathruithe ar fhuinneamh fithiseach le áitíochtí fithiseán i dtéarmaí slánuimhreacha éartha dhá leictreon de mhodh Hartree-Fock chun struchtúr adamhach a ríomh. D'áitigh Scerri le déanaí go bhfuil 3d-fhithiseáin seachas 4s á n-áitiú go fabhrach contrártha leis an méid a luaitear i bhformhór mór na bhfoinsí, lena n-áirítear teideal a ailt roimhe seo ar an ábhar. .
I dtimpeallachtaí ceimiceacha, is féidir le cumraíochtaí athrú níos mó fós: bíonn cumraíocht de [Rn] 5f1 ag Th3+ mar ian lom, ach i bhformhór na gcomhdhúl ThIII bíonn cumraíocht 6d1 ag an adamh tóiriam ina ionad. Den chuid is mó, is éard atá i láthair ná forshuíomh de chumraíochtaí éagsúla. Mar shampla, ní dhéantar cur síos maith ar mhiotal copair le cumraíocht [Ar] 3d104s1 nó le cumraíocht [Ar] 3d94s2, ach déantar cur síos maith air mar ionchur 90% den chéad agus ionchur 10% den dara ceann. Go deimhin, is leor solas infheicthe cheana féin chun leictreoin a floscadh i bhformhór na miotail trasdultach, agus is minic a bhíonn siad “ag sreabhadh” go leanúnach trí chumraíochtaí éagsúla nuair a tharlaíonn sé sin (is eisceacht iad copar agus a ghrúpa).
Tarlaíonn cumraíochtaí amhail 3dx4s0 i gcoimpléisc thrasdultacha mar a thuairiscítear i dteoiric an chriostalréimse shimplí, fiú má tá staid ocsaídiúcháin de 0, ag an miotal. Mar shampla, is féidir cur síos a dhéanamh ar heicseacarbóinil cróimiam mar adamh cróimiam (ní ian) timpeallaithe ag sé liogann d'aonocsaíde carbóin. Déantar cur síos ar chumraíocht leictreon an adaimh lárnach cróimiam mar 3d6, agus líonann na sé leictreon na trí d-fhithiseáin ar fhuinneamh níos ísle idir na lioganna. Tá fuinneamh níos airde ag an dá fhithiseán eile mar gheall ar réimse criostail na liogann. Tá an pictiúr seo comhsheasmhach leis an bhfíric thurgnamhach go bhfuil an coimpléasc diamaighnéadach, rud a chiallaíonn nach bhfuil aon leictreoin neamhdísithe aige. Mar sin féin, i gcur síos níos cruinne ag baint úsáide as teoiric na bhfithiseán móilíneach, níl na fithiseáin mar a bheadh d, atá líonta ag na sé leictreon comhionann a thuilleadh le d-fhithiseáin an adaimh shaoir.
Scealla oscailte agus dúnta
I gcomhthéacs na bhfithiseán adamhach, is éard is sceall oscailte ann ná fiús-sceall nach bhfuil líonta go hiomlán le leictreoin nó nár thug a fhiúsleictreoin go léir trí nasc ceimiceach le hadaimh nó móilíní eile le linn imoibrithe cheimicigh. Os a choinne sin faightear sceall dúnta le fiús-sceall líonta go hiomlán. Bíonn an chumraíocht seo an-chobhsaí.
Cumraíocht leictreon i móilíní
Is féidir le cumraíocht leictreonach móilíní iladamhacha a athrú gan fótón a ionsú nó a astú trí chúplálacha critreonacha.
Cumraíocht leictreon i solaid
I solad, éiríonn staideanna na leictreon an-líonmhar. Stadann siad de bheith scoite, agus meascann siad go héifeachtach i raonta leanúnacha de staideanna féideartha (banda leictreon). Scoirfidh coincheap na cumraíochta leictreon de bheith ábhartha, agus táirgtear do theoiric an bhanda ina áit.
Feidhm
Is é an cur i bhfeidhm is forleithne atá ag cumraíochtaí leictreon ná réasúnú airíonna ceimiceacha, sa cheimic neamhorgánach agus orgánach. Déanta na fírinne, tá cumraíochtaí leictreon, mar aon le foirm shimplithe éigin de theoiric na bhfithiseán móilíneach, ina gcoibhéis nua-aimseartha de choincheap na   bhfiúis, ag cur síos ar líon agus cineál na nasc ceimiceach ar féidir a bheith ag súil go gcruthóidh adamh.
Tógtar an cur chuige seo níos faide sa cheimic ríomhaireachtúil, a dhéanann iarracht de ghnáth meastacháin chainníochtúla a dhéanamh ar airíonna ceimiceacha. Le blianta fada, bhí an chuid is mó de na ríomhanna sin ag brath ar neasúchán, sé sin "cuingir líneach d'fhithiseáin adamhacha" (CLFA), ag baint úsáide as bonntacar d'fhithiseáin adamhacha atá níos mó agus níos casta mar phointe tosaigh. ag baint úsáide as tacar fithise adamhach atá níos mó agus níos casta mar phointe tosaigh. Is í an chéim dheireanach i ríomh den sórt sin leictreoin a shannadh i measc na bhfithiseán móilíneacha de réir phrionsabal Aufbau. Níl gach modh sa ríomhcheimic ag brath ar chumraíocht leictreon: is sampla tábhachtach í teoiric na feidhme dlúis (TFD) de mhodh a fhaigheann réidh leis an tsamhail.
Tá cur i bhfeidhm bunúsach na gcumraíochtaí leictreon i léirmhíniú speictrim adamhacha. Sa chás seo, is gá cumraíocht an leictreon a fhorlíonadh le téarma speictreascópach amháin nó níos mó, a chuireann síos ar na leibhéil éagsúla fuinnimh atá ar fáil d’adamh. Is féidir téarmaí speictreascópacha a ríomh d’aon chumraíocht leictreon, ní amháin an chumraíocht bhunstaide atá liostaithe i dtáblaí, ach ó thaobh na praiticiúlachta de ní bhreathnaítear ar na leibhéil fuinnimh go léir. Is tríd an anailís ar speictrim adamhacha a socraíodh go turgnamhach cumraíochtaí bunstaide leictreon na ndúl.
Cendl
51.7966°N, -3.2028°W
Baile i Blaenau Gwent, an Bhreatain Bheag, is ea Cendl, 35.2 km ó Caerdydd agus 215 ó Londain. Tá daonra 3,730 ann, agus tá 301 (8.1%) in ann Breatnais a labhairt.
Dlí imchoimeád an fhuinnimh
Conchlúid san eolaíocht nach féidir fuinneamh a chruthú ná a dhíothú. Is féidir é a athrú ó shaghas amháin go dtí saghas eile: fuinneamh meicniúil go dtí teas trí fhrithchuimilt, mar shampla, fuinneamh leictreach go dtí fuinneamh meicniúil i mótar, nó go dtí teas i dtéitheoir, agus mar sin de. Samhlaítear maisfhuinneamh in imoibriú núicléach ina n-athraítear mais go dtí fuinneamh trí ghaol iomráiteach Einstein, E = mc 2, mar shaghas amháin fuinnimh a bhíonn clúdaithe ag an dlí seo.
Ríomhleabhar
mionsamhail|deas|Ríomhleabhar á leamh ar an Amazon Kindle Is éard is ríomhleabhar (Rleabhar, nó r-leabhar uaireanta) ann ná foilseachán digiteach de leabhar nó ábhar ar bith eile atá inléite ar ríomhaire nó gléas leictreonach eile - gutháin chliste agus ríomhléitheoirí ach go háirithe. Leagan leictreonach de leabhar clóite atá ann go bunúsach, cé go bhfoilsítear ábhair áirithe fosta i bhfoirm ríomhleabhair amháin.
Na ríomhléitheoirí is mó sa mhargadh faoi láthair ná an Kindle, de chuid Amazon agus an Sony Reader.
Buffalo Springfield
Banna rac, folk agus tíre Ceanadach-Mheiriceánach ab ea Buffalo Springfield. B'iad baill an bhanna ná Richie Furay, Stephen Stills, Neil Young, Dewey Martin, Bruce Palmer, Jim Messina, Ken Koblun, agus Jim Fielder. Ba leosan an t-amhrán agóide clasaiceach "For What It's Worth." Bhí fadhbanna ag an bhanna le heasaontas, drugaí, an dlí, agus mí-eagraíocht, agus dá bharr sin bhris an banna suas i ndiaidh dhá bhliain. Eisíodh trí albam faoina ainm san am úd, agus d'eisíodh roinnt taifeadán ó shin a chuidigh lena ainm a choimeád i mbéal na ndaoine. Insealbhaíodh Buffalo Springfield san Rock and Roll Hall of Fame sa bhliain 1997.
Dlí na bithghéinitice
An teoiric ghinearálta gur cosúil le chéile na luathstaideanna i bhforbairt speicis ainmhithe, agus go n-éiríonn na difríochtaí idir speicis níos soiléire i gcónaí de réir mar a théann an fhorbairt ar aghaidh.
Marú Tyre Nichols
Fear Afrai-Mheiriceánach ab ea Tyre Nichols (5 Meitheamh 1993– 10 Eanáir 2023). Ar an 7 Eanáir 2023, stopadh Nichols agus é ag tiomáint abhaile in Memphis, Tennessee. Dúirt na póilíní go raibh Nichols ag tiomáint go contúirteach. Ach níl aon fhianaise ann go raibh sé sin fíor. clé|mion|Agóíd Ar feadh trí nóiméad, bhuail cúigear póilíní, Afrai-Mheiriceánach go léir, Nichols. Fuarthas Nichols briste brúite ina dhiaidh sin. Tógadh Nichols go dtí ospidéal ach fuair sé bás trí lá ina dhiaidh.
Ar 27 Eanáir, chuir an Rannóg Póilíneachta in Memphis físeán den eachtra amach agus chaill an cúigear a bpost.
Spreag an eachtra díospóireacht faoi bhrúidiúlacht na bpóilíní i Meiriceá, aon uair amháin eile. Reáchtáladh agóidí ar siúl ar fud na tíre agus b'éigean don Uachtarán Joe Biden achainí ar son na síochána a dhéanamh.
Ceri
52.5012°N, -3.2573°W
Baile i Powys, an Bhreatain Bheag, is ea Ceri, 113.6 km ó Caerdydd agus 241 ó Londain. Tá daonra 2002 ann, agus tá 259 (12.9%) in ann Breatnais a labhairt.
Easpag (ficheall)
Is fear fichille é an t-easpag (♗, ♝) i gcluiche na fichille. Tosaíonn gach imreoir an cluiche le dhá easpag. Tosaíonn ceann amháin idir ridire an rí agus an rí, an ceann eile idir ridir na banríona agus an bhanríon. Is iad na cearnóga tosaigh c1 agus f1 i gcomhair an easpaig bháin, agus c8 agus f8 i gcomhair an easpaig dhuibh.
Socrúchán agus gluaiseacht
Níl raonshrianta ar bith ag an easpag bogadh, ach tá sé teoranta do phas ar fiar. Ní féidir le heaspaig, cosúil le gach píosa eile seachas an ridire, léim thar fhir fichille eile. Gabhann easpag trí seilbh a ghlacadh ar chearnóg an namhaid.
Féadfar na heaspaig a idirdhealú de réir cén sciatháin a dtosaíonn siad air, .i. easpag an rí agus easpag na banríona. Mar thoradh ar a bhogadh fiarthrasna, fanann gach easpag i gcónaí ar na cearnóga bána nó dubha, agus mar sin is coitianta freisin tagairt a dhéanamh dóibh mar easpaig ghealchearnógacha nó dúchchearnógacha.
Sráid na Mí
Sráid sna Saoirsí i mBaile Átha Cliath é Sráid na Mí. Tá Margadh na Mí ann agus Liberty Market.
Briseadh (cnámh)
Sa mhíochaine, briseadh i leanúnachas cnáimhe. De ghnáth tarlaíonn a leithéid de bharr fórsa sheachtraigh, ach is féidir go dtarlóidh de bharr galair (briseadh paiteolaíoch), cosúil le hailse cnáimhe a chuireann isteach ar struchtúr is ábhar na cnáimhe. Tarlaíonn briseadh cnáimhe i bhfoirmeacha éagsúla, ó bhriseadh trasnach líne caoile gan díláithriú (briseadh scolbach) go dtí briseadh dian ina mbristear an chnámh i roinnt mionphíosaí (briseadh spruánach). Bíonn cumas fiúntach ag cnámha a bpíosaí a athaontú, ach braitheann an chóireáil is an toradh ar cé chomh maith is a dhéantar na fo-phíosaí a ailíniú leis an mbunchnámh is a choinnítear iad mar sin le linn an athaontaithe. Má ailíníonn na píosaí go maith, is féidir iad a choinneáil in áit le cléithín simplí le linn an athaontaithe. Ach i gcás bristí créachtacha is bristí díláithrithe, is féidir go mbeidh gá le láimhsiú sa tréimhse athaontaithe, nó bioráin is scriúnna miotalacha chun na píosaí cnáimhe a choinneáil ailínithe is le chéile.
Cerrigydrudion
53.0233°N, -3.5594°W
Rauma
Ceann de na cathracha is sine san Fhionlainn í Rauma (Sualainnis: Raumo) atá suite chois Mhuir na Bóitne, an chuid lárnach de Mhurascaill na Bóitne idir an Fhionlainn agus an tSualainn. Is iad na cathracha agus na ceantair thuaithe ina timpeall ná Pyhäranta, Laitila, Eurajoki agus Eura.
Bunaíodh Rauma sa bhliain 1442. Inniu, tá timpeall ar 40,000 duine ina gcónaí ansin. Tá iarsmaí áirithe ón Meánaois le feiceáil i Rauma - go háirithe Eaglais na Croise Ró-Naofa (Pyhän Ristin kirkko) agus fothracha Eaglais na Tríonóide Ró-Naofa (Pyhän Kolminaisuuden kirkko) - ach is é Vanha Rauma ("Sean-Rauma"), an chuid is sine den chathair, an radharc is mó a tharraingíonn turasóirí go Rauma ar na saolta seo, nó tá tithíocht adhmaid an tseancheantair aicmithe mar chuid den oidhreacht dhomhanda ag Eagraíocht Oideachais, Eolaíochta agus Chultúir na Náisiún Aontaithe.
Dar leis na Fionlannaigh, áfach, is í canúint na cathrach an rud is suntasaí faoi Rauma. Labhraíonn muintir Rauma canúint ina bhfágtar cuid mhór d'iarmhíreanna na bhfocal ar lár, agus í breac le hiasachtaí Sualainnise agus, fiú, Béarla a tháinig ó bhéarlagair na mairnéalach. Tá an chanúint seo - ar a dtugtar "teanga Rauma", nó Rauma giäl sa "teanga" féin (Rauman kieli a déarfaí i bhFionlainnis chaighdeánach) - á saothrú ag scríbhneoirí inniu féin, ach ba é Hj. Nortamo (fíorainm: Frans Hjalmar Nordling, 1860-1931) an scríbhneoir a bhunaigh traidisiún liteartha na "teanga".
Bombus muscorum
Speiceas bumbóige san fhine Apidae is ea  Bombus muscorum, ar a dtugtar an bhumbóg charda caonaigh go coitianta. Tá an speiceas le fáil ar fud na hEoráise i ndaonraí ilroinnte, ach is minic a fhaightear é san Bhreatain Mhór agus in Éirinn. Is feithid eoshóisialta é B. muscorum, le banríonacha ag teacht chun cinn as gheimhriúchán i mí na Bealtaine,na beacha oibre i láthair ó mhí an Mheithimh ar aghaidh agus fireannaigh agus baineannaigh nua ó Iúil go luath i mí Mheán Fómhair. Déantar neadacha os cionn na talún i bhféarach ard ach oscailte. Tá sé ar cheann de na bumbóga carda a bhailíonn caonach agus féar tirim chun clúdach na neide a dhéanamh. Le blianta beaga anuas, tá laghdú suntasach tagtha ar a dhaonra mar gheall ar chailliúint gnáthóg nádúrtha. Tá B. muscorum liostaithe faoi láthair mar 'leochaileach' san Eoraip ag 'Liosta Dearg Eorpach na mBeach'.
Polúireatáin
Móilíní móra a chruthaítear trí pholaiméiriú suimithe 1,4-dé-ól bútáin le 1,6-dé-isicianáit heacsáin a tháirgeann cúir éadroma, sholúbtha nó righne. Úsáidtear go forleathan iad mar chumhdaigh, greamacháin is ábhar pacála, agus i bhfoirm sholúbtha i gcultacha snámha is cóirséid.
Mórcheannas airgeadaíochta
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a7/Global_Reserve_Currencies.png/280px-Global_Reserve_Currencies.png|mion|280x280px| Dáileadh [[Airgeadra cúltaca|airgeadraí cúltaca domhanda]] Is coincheap eacnamaíoch agus polaitiúil é mórcheannas airgeadaíochta ina mbíonn tionchar cinntitheach ag stát aonair ar fheidhmeanna an chórais airgeadaíochta idirnáisiúnta. Theastódh mórcheannas airgeadaíochta:
Bhí an téarma mórcheannas airgeadaíochta pléite san leabhar Super Imperialism le Michael Hudson, ag cur síos ní hamháin ar an gcaidreamh neamhshiméadrach atá ag dollar na Stát Aontaithe leis an ngeilleagar domhanda, ach le struchtúir an fhoirgnimh cheannasaigh seo a bhraith Hudson a thug tacaíocht dó, is é sin an Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta agus an Banc Domhanda. Leanann dollar na Stát Aontaithe de bheith mar bhonn agus mar thaca ag geilleagar an domhain agus is é an príomhairgeadra é do mheán malartaithe idirnáisiúnta, aonad cuntais (m.sh. praghsáil ola), agus aonad stórála (m.sh. billí agus bannaí státchiste) agus, in ainneoin argóintí ina aghaidh, níl an mórcheannas seo ag dul i léig. (cf. Fields & Vernengo, 2011, 2012).
Chuaigh an córas airgeadaíochta idirnáisiúnta i mbannaí ar dhá mhórcheannas airgeadaíochta: an Bhreatain agus na Stáit Aontaithe.
Mórcheannas airgeadaíochta na Breataine
Bhain an Bhreatain Mhór stádas an mhórcheannas airgeadaíoch  amach i 1871 nuair a glacadh go forleathan leis an órchaighdeán. Le linn an órchaighdeáin sa naoú haois déag déanach, bhí an Bhreatain ar an onnmhaireoir is mó de chaipiteal airgeadais. Bhí a phríomhchathair, Londain, ina lárionad do mhargaí óir, airgid agus margaí airgeadais an domhain freisin. Cúis mhór ab ea é sin chun go nglacfadh na stáit leis an gcaighdeán óir. Ba chúis mhór é seo do stáit ag glacadh leis an órchaighdeán. I gcás Pháras, Beirlín, agus ionaid airgeadais eile, chun an gnó brabúsaí airgeadais a mhealladh ó Londain, bhí sé riachtanach acu aithris a dhéanamh ar órchaighdeán na Breataine, toisc gur laghdaigh sé costais idirbheartaíochta, léirigh sé acmhainneacht creidmheasa, agus beartas airgeadais fónta ón rialtas (Schwartz, 1996). Ba í cathair Londain an soláthraí ba mhó maidir le creidmheas gearrthéarmach agus fadtéarmach araon, a cuireadh ar fáil thar lear. Chuir a shaoráidí airgeadais fairsinge creidmheas saor ar fáil, rud a chuir le láidreacht an phuint, trína úsáid le haghaidh íocaíochtaí idirnáisiúnta a neartú. Dar le Walter (1991), le linn na mblianta 1870-1913,"sterling bills and short-term credits financed perhaps 60 percent of world trade" (lch. 88).
Chothaigh infheistíocht eachtrach na Breataine geilleagair choigríche chun steirling a úsáid. Sa bhliain 1850, d'fhás glansócmhainní na Breataine thar lear ó 7 faoin gcéad den stoc glanshaibhreas náisiúnta go 14 faoin gcéad i 1870, agus go dtí timpeall 32 faoin gcéad i 1913 (Edelstein, 1994). Ní fhaca an domhan náisiún amháin riamh roimhe seo ag tabhairt an oiread sin dá ioncam náisiúnta agus dá choigiltis d'infheistíocht eachtrach. Bhain cleachtais iasachta na Breataine le dhá ghné theicniúla a thug creidiúint níos fearr do fheiceálacht steirling mar aonad stórála agus mar mheán malairte: ar dtús, tugadh iasachtaí ón mBreatain d’eachtrannaigh i steirling, rud a chuir ar chumas na tíre iasachtaí an fiachas a sheirbhísiú ar bhealach níos áisiúla le a cúlchistí steirling, agus sa dara háit, tarraingíodh i Londain úsáid na Breataine as treoracha scríofa maidir le híoc nó malartuithe bille chun trádáil idirnáisiúnta a mhaoiniú.
Níos tábhachtaí fós, bhí pribhléid speisialta ag an mBreatain mar gheall ar a cumas gan sárú easnaimh sa chuntas reatha a rith trí airgeadra gan cheist a eisiúint agus a ráta lascaine. Bhí "tionchar rialaithe ag éifeachtaí an ráta lascaine ar chomhardú íocaíochtaí na Breataine beag beann ar a raibh ar siúl ag bainc cheannais eile" (Cleveland, 1976, lch. 17). Nuair a bhí bainc cheannais eile ag gabháil le cogadh ar shreabhadh caipitil idirnáisiúnta, d’fhéadfadh “ Banc Shasana an ceann is deacra a tharraingt” (Eichengreen, 1985, lch. 6). Maidir leis seo, ba annamh a bhí hegemonaíocht airgeadaíochta na Breataine faoi bhagairt ag géarchéimeanna comhshóite a bhí inslithe dá cúlchistí óir ag an ráta lascaine agus lean na rátaí eachtracha go léir ráta na Breataine. Mar gheall ar shuntasacht dhraenacha creidmheasa Londain scríobh Keynes (1930) go raibh smacht Londain “ar choinníollacha creidmheasa ar fud an domhain chomh mór sin go bhféadfadh Banc Shasana a mhaíomh go raibh sé ina stiúrthóir ar an gceolfhoireann idirnáisiúnta” (lch. 306–307). Deir Karl Polanyi ina shaothar clúiteach leis an gClaochlú Mór “Bhí tionchar ag Pax Britannica uaireanta ag an bpoinnte uaigneach a bhain le gunnaí móra na loinge, ach níos minice ba é an tarraingt tráthúil snáithe sa líonra airgeadaíochta idirnáisiúnta a bhí i réim” (Polanyi, 1944, lch. . 24).
Dlí na maisghníomhaíochta
Sa cheimic, bíonn ráta imoibrithe imoibreáin i gcomhréir lena ‘mhais ghníomhach’, nó go bunúsach, lena thiúchan. Bíonn luas an imoibrithe cheimicigh shimplí i gcomhréir le hiolrú tiúchain na n-oibreán. Go ginearálta, áfach, is gá an chuid is mó d'imoibrithe ceimiceacha a ionramháil i dtéarmaí seichimh imoibrithe simplí dá leithéid.
Mórcheannas airgeadaíochta
Mórcheannas airgeadaíochta na Stát Aontaithe
Mar sin féin, cuireadh an fhís nua seo den iltaobhachas uilíoch chun cinn ag réaltachtaí eacnamaíocha nua na hEorpa a bhí réabtha ag cogadh, mar shiombail de neamhábaltacht airgeadais na Breataine chun inchomhshóiteadh steirling a choinneáil. In éineacht leis an réaltacht eacnamaíoch nua seo bhí bagairt pholaitiúil-mhíleata an Aontais Shóivéadaigh. Ar an 29 Nollaig 1945, gan ach dhá lá roimh dhul in éag do Bretton Woods, chuir Aire Gnóthaí Eachtracha na Sóivéide Vyacheslave Molotov in iúl do George Kennan, “nach ndéanfadh an APSS liostáil leis na hailt don mhéid [a thairgtear]” (James et al., 1994, lch. . 617). Dhá mhí ina dhiaidh sin, i mí Feabhra 1946, sheol Kennan a theileagram cáiliúil go Washington, a d’fhiosraigh cén fáth nár dhaingnigh an tAontas Sóivéadach Comhaontú Bretton Woods. D’fhéachfaí ar an teileagram ina dhiaidh sin mar thús bheartas US Cogadh Fuar (James et al., 1994).
Mar sin d’athraigh na SA a fhís ó iltaobhachas uilíoch go iltaobhachas réigiúnach, a chuirfeadh sé chun cinn san Eoraip trí Phlean Marshall, an Clár Téarnaimh Eorpach (ERP), agus an tAontas Eorpach um Íocaíochtaí (EPU). Le díscaoileadh an EPU tháinig an t-ionchas go mbeadh saol fíor iltaobhach ann de réir mar a tháinig córas airgeadaíochta Bretton Woods i bhfeidhm i 1958. Ba í an bhliain chéanna tús le buaneasnaimh chomhardú íocaíochtaí sna SA.
Le linn na 1960idí, thug córas Bretton Woods cead do na SA thart ar 70 faoin gcéad dá easnaimh chomhardú carnach íocaíochtaí a mhaoiniú trí dhá phróiseas taispeána óir agus maoiniú dliteanais. Chuir an maoiniú dliteanais ar chumas na SA dul i mbun caiteachais mhíleata throma thar lear agus "tiomantais eachtracha, agus solúbthacht shuntasach a choinneáil i mbeartas eacnamaíoch intíre" (Gowa, 1983, lch. 63).
I 1970, bhí SAM i gceartlár na héagobhsaíochta idirnáisiúnta a bhí mar thoradh ar a fás tapa airgeadaíochta (James, 1996). Bhí foghlamtha ag SAM, áfach, ó chinniúint phríomhairgeadra a réamhtheachtaí (ie Steirling). Léirigh taithí na Breataine mar hegemon airgeadaíochta do na SA na fadhbanna a bhí roimh airgeadra cúltaca nuair a roghnaigh údaráis airgeadaíochta eachtracha, daoine aonair agus infheisteoirí a gcuid cúlchistí a thiontú. I dtéarmaí cumhachta airgeadaíochta arna sainmhíniú ag cúlchistí, thit sciar na gcúlchistí SAM ó 50 faoin gcéad i 1950 go 11 faoin gcéad i Lúnasa 1971 (Odell, 1982, lch. 218). Cé go raibh na Stáit Aontaithe éirithe go mór lag maidir le comhshó a chosaint, ní raibh a chumhacht chun rialacha a dhéanamh gan dabht. Seachas a bheith srianta ag an gcóras a chruthaigh sé, tháinig SAM ar an gconclúid go raibh sé "níos fearr ionsaí a dhéanamh ar an gcóras ná oibriú laistigh de" (James, 1996, lch. 203). Bhí an cinneadh seo bunaithe ar an doscarthacht idir beartas eachtrach agus beartas airgeadaíochta a aithint. Ba léiriú é foirceann chóras Bretton Woods go raibh beartas airgeadaíochta á chomhordú i mbeartas eachtrach. Ba réiteach é dúnadh na fuinneoige óir a sannadh do “beartas eachtrach a shaoradh ó shrianta a chuir laigí sa chóras airgeadais i bhfeidhm” (Gowa, 1983, lch. 69).