cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lia Fàil (Albain)
Tréithe
Tá amhras ann faoi bharántúlacht na cloiche le fada. Dheimhnigh geolaithe áfach go bhfuil an chloch a thóg Éadbhard I Shasana go Westminster ina " Gaineamhchloch Dhearg Íochtarach", a cairéal aíodh i gcóngaracht Sgàin. mion| Léaráid den Lia Fáíl i gCathaoir an Chorónaithe ag Westminster Abbey, 1855
2003 sa teilifís
Is liosta é seo d'eachtraí teilifíse sa bhliain 2003.
Lia Fàil (Albain)
Dúchas
Tá teoiricí agus finscéalta éagsúla ann faoi stair na cloiche sular socraíodh í i Sgàin:
Baineann scéal amháin le Fergus Mór mac Eirc, céad Rí na Scoit in Albain. D'iompar sé an Lia Fáil ó Éirinn go hEarra-Ghàidheal, áit a corónaíodh ina rí é. B'fhéidir go raibh nasc ann leis an Lia Fáil i  dTeamhair. Áitíonn traidisiúin eile go bhfanann an fíor-Lia Fáil i dTeamhair. (Tá "Inis Fáil" ar cheann de na hainmneacha traidisiúnta ar Éirinn, deirtear).
Cuireann finscéalta eile le fios gur as an Talamh Naofa a tháinig an Lia Fáil, ón aimsir Bhíobalta... gurb í Cloch Iacóib i, a thóg Iacób le linn dó bheith i Haran (Leabhar Gheineasas 28: 10–22).
Stair
Úsáideadh an leac cloiche ar feadh na gcéadta bliain i gcorónú rí the na hAlban, agus ina dhiaidh sin nuair a tháinig ríthe na hAlban i gcoróin i Sasana agus an Ríocht Aontaithe, tar éis Acht an Aontais.
Sa 14ú haois, chuir Walter Hemingford, an cléireach Sasanach agus an staraí, síos ar an áit a raibh cloch chorónaithe na hAlban mar mhainistir Sgàin, 3km ó thuaidh ó Pheairt.
Go dtí 1950, bhí an leac ar taispeáint i Westminster, Sasana. Ach ghoid náisiúnaithe na hAlban é ar 24 Nollaig 1950, agus faraor, bhris na gadaithe an chloch Albanach ina dhá leath. Ar 11 Aibreán 1951 fágadh an liag i mainistir Obar Bhrothaig in Albain. link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:The%20Stone%20of%20Scone%20-%20geograph.org.uk%20-%201584457.jpg|clé|mion|“An Lia Fàil” [[Albain|Albanach ː macasamhail in Albain]] Ar aon nós, bhí an chloch ar ais i Londain sa bhliain 1953 nuair a rinneadh banríon ar an Ríocht Aontaithe d'Eilís II.
Arm na Breataine
Tuaisceart Éireann
Bhí 8,000 saighdiúir lánaimseartha in Éirinn sa bhliain 2006, an leibhéal is lú ó na 1960í anuas.
Géaghortú Scamhóige Bainteach le Fuilaistriú (GGSBF)
Seo a leanas sainairíonna GGSBF:
Contae Grainger, Tennessee
Is contae i Tennessee é Grainger. Is é Rutledge príomhbhaile an chontae. Is é Bean Station an chathair is mó sa chontae. Bhí 22,657 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010.
Daithí Ó Riada (Luimneach)
Is iománaí é Daithí Ó Riada, nó David Reidy mar a thugtar air i mBéarla. Rugadh é sa bhliain 1993. Is as Contae Luimnigh é.
Antrapóideach
Grúpa príomhach a chuimsíonn moncaithe is ápaí. Na haghaidheanna leata de ghnáth, na cluasa beag, na méara láimhe is coise le hingne nach ladhracha iad. Maireann siad i ngrúpaí sóisialta casta. Tugtar ápaí antrapóideacha orthu freisin.
Uí Nialláin Thoir
Is barúntacht suite i gContae Ard Mhacha iad Uí Nialláin Thoir.
Contae Greene, Tennessee
Is contae i Tennessee é Greene. Is é Greeneville príomhbhaile an chontae agus an chathair is mó sa chontae. Bhí 68,831 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010.
Pionós an bháis
Dar le lucht tacaíochta an chleachtais, is pionós maith é agus díspreagann sé coireanna eile. clé|mion|333x333px|Pionós an bháis timpeall an domhain Deir an lucht fhreasúra nach ceart pionós an bhás a ghearradh ar aon duine, nach mbíonn sé éifeachtach agus go maraítear daoine neamhchiontacha.
In Éirinn
Ar 25 Márta 1964, chuir an tAcht um Cheartas Coiriúil, 1964 teorainn mhór ar phionós an bháis.
Ón lá sin amach in Éirinn, ní dhlífear duine a chur chun báis mar gheall ar aon chion seachas
Bart vs. Lisa vs. the Third Grade
Craoladh an tríú heipeasóid, "Bart vs. Lisa vs. the Third Grade", den cheathrú sraith déag The Simpsons ar an 17 Samhain 2002. Scríobh Tim Long an eipeasóid seo. D’fhéach 13.3 milliún duine ar an eipeasóid.
De facto
Is leagan cainte é ón Laidin an frása De facto. Is í an chiall atá leis ná "de réir chleachtais" nó "ó ghníomh" ach ní de réir dlí.
John Fitzgibbon
Is iománaí é Seán Mac Giobúin (Béarla: John Fitzgibbon). Rugadh é sa bhliain 1967. Is as Contae Chorcaí é.
An Ghaeilge
Is ceann de na teangacha Ceilteacha í an Ghaeilge (nó Gaeilge na hÉireann mar a thugtar uirthi corruair), agus ceann de na trí cinn de theangacha Ceilteacha ar a dtugtar na teangacha Gaelacha (Gaeilge, Gaeilge Mhanann agus Gaeilge na hAlban) go háirithe. Labhraítear in Éirinn go príomha í, ach tá cainteoirí Gaeilge ina gcónaí in áiteanna eile ar fud an domhain.
Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i bPoblacht na hÉireann í an Ghaeilge. Tá an Béarla luaite sa Bhunreacht mar theanga oifigiúil eile. Tá aitheantas oifigiúil aici chomh maith i dTuaisceart Éireann, ar cuid den Ríocht Aontaithe é. Ar an 13 Meitheamh 2005 d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha an Aontais Eorpaigh glacadh leis an nGaeilge mar theanga oifigiúil oibre san AE. Ón 1 Eanáir 2007 cuireadh tús leis an stádas oifigiúil seo, agus ba é an tAire Nollaig Ó Treasaigh, T. D., an chéad aire Éireannach a labhair Gaeilge ag cruinniú de chuid Chomhairle na nAirí, an 22 Eanáir 2007.
An tSean-Ghaeilge agus an tOgham
B'é an tOgham an chéad chóras scríofa don Ghaeilge, ach is gnách an teanga a chur ar pár i litreacha Laidineacha le níos mó ná míle bliain anuas. Sa tseachtú haois a tháinig an chéad leagan caighdeánaithe den teanga, mar atá, an tSean-Ghaeilge, ar an bhfód, agus í sách difriúil fós leis an gcineál Gaeilge a labhraítear inniu. D'úsáidtí Sean-Ghaeilge, ar dtús, i ngluaiseanna míniúcháin a chuirtí le téacsanna Laidine, le cuidiú leis na daltaí óga nach raibh ach ag foghlaim theanga na Críostaíochta Caitlicí. link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Irish_Verse_in_Codex_Boernerianus.JPG|mion|[[An Bíobla (1 Cor 2-3) a scríobh manach Éireannach i Sankt Gallen, An Eilvéis]] De réir a chéile, áfach, thosaigh na manaigh ag breacadh síos na scéalta miotaseolaíochta, leithéidí na Rúraíochta is na Fiannaíochta. Ní raibh siad chomh drochamhrasach i leith na seanscéalta Págánacha agus a shílfeá, ach mar sin féin bhain siad gach tagairt nithiúil don chreideamh réamh-Chríostaí de na leaganacha a rinne siad de na scéalta seo. Mar sin, fág is go bhfuil blas na Págántachta ar na seanscéalta Gaelacha ó thaobh an spioraid agus an tsaoldearcaidh, is deacair aon tagairt do dhéithe Págánta na gCeilteach a aithint iontu.
An Mheán-Ghaeilge
De réir a chéile, tháinig meath ar thraidisiún scríofa na Sean-Ghaeilge, agus an Mheán-Ghaeilge ag teacht ina háit. Teanga cineál measctha is ea an Mheán-Ghaeilge, nó is deacair aon chaighdeán nó norm ceart a leagan amach di. Tá idir chaint na ndaoine agus ghramadach chasta na Sean-Ghaeilge ag dul trí chéile sa Mheán-Ghaeilge, agus thairis sin, is féidir forcheartú a fheiceáil ansin—is é sin, iarrachtaí teipthe ar chloí le caighdeán na Sean-Ghaeilge nach bhfuil ceart de réir an chaighdeáin sin ná de réir chaint na ndaoine.
Tabhair faoi deara go dtugann téacsleabhair áirithe "Meán-Ghaeilge" ar an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach freisin. Ní botún é seo go díreach, ach cleachtas a d'imigh as úsáid idir an dá linn. link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Elizabeth%20I's%20primer%20on%20Irish.jpg|mion|leabhar frásaí (1560-1580) a scríobh Sir Christopher Nugent, 9th Baron of Delvin.  Bhain [[Eilís I Shasana úsáid as is cosúil]]
An Nua-Ghaeilge
Le teacht an dóú haois déag, múnlaíodh an caighdeán nua—caighdeán a bhí sách cóngarach do chaint na ndaoine, an chuid ba mhó léinn acu ar a laghad—ar a dtugtar an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach. Caighdeán sách dian atá inti, agus í saor go hiomlán ó gach cineál canúnachais. Is fíor go raibh cead ag na filí úsáid a bhaint as dhá leagan chanúnacha den fhocal chéanna le freastal ar riachtanais na ríme is na rithime (abair, clach agus cloch), ach níorbh ionann sin is a rá go mbeadh an file seo níos claonta chun an leagan seo a úsáid agus an file úd eile níos doirte d'fhoirm a chanúna féin—bhí an bheirt acu ag úsáid an dá fhoirm, de réir mar a d'éilíodh dlíthe na filíochta.
Amazonas (Roinn)
Ceann amháin de 32 Roinn (Spáinnis: Departamentos) de chuid na Cholóime is ea Amazonas, de dhroim í a bheith cruthaithe sa Bhunreacht nua ar an 4 Iúil, 1991. Tá cuid de ina chuid den réigiúin Amasóine ar a dtugtar 'El Trapecio Amazónico', ina bhfuil teorainneacha an Cholóim, an Bhrasaíl agus Peiriú thart timpeall uirthi. Tá an Roinn ina chuid d'abhantrach mhór na hAmasóine, in éineacht leis an Bholaiv, Peiriú, Eacuadór, an Cholóim, Veiniséala agus an Bhrasaíl. Is í an Roinn Cholómach is faide ó dheas ón Mheánchiorcal í. Tá sí freisin ar cheann de na limistéir foraoise is mó de chuid na tíre agus tá sí suite ar abhainn na hAmasóine, a thug an teideal 'Patria de los tres mares' (Gaeilge: Dúiche na dtrí fharraige) don tír. Is í Leticia príomhchathair na Rinne.
An Ghaeilge
An Nua-Ghaeilge
Chuir tosach na séú haoise déag agus maidhm Chionn tSáile deireadh sách giorraisc le saothrú na Nua-Ghaeilge Clasaicí. An cineál Gaeilge a scríobhtaí i mblianta dorcha na bPéindlíthe, má scríobhtaí in aon chor í, ní raibh ann ach meascán den chanúint áitiúil agus cibé blúirín den teanga Chlasaiceach a bhí foghlamtha ag an scríbhneoir, agus an chanúint ag fáil an lámh in uachtar ar an gcaighdeán clasaiceach le himeacht na gcéadta bliain.
Macabaeigh
mion Gluaiseacht saoirse náisiúnta Giúdach ab ea na Macabaeigh (Eabhrais: מכבים‎ or מקבים, Makabim nó Maqabim; Gréigis: Μακκαβαῖοι, /makav'εï/) a chuir cogadh ar an rí Seiliúcach Aintíochas IV Eipeafáinéas agus a bhain neamhspleáchas amach d'Iosrael roimh am Chríost. Chuir na Macabaeigh an ríshliocht Hasmónach ar bhun agus bhí neamhspleáchas ag na Giúdaigh in Iosrael ó 164 roimh Chríost go 63 roimh Chríost. Bhí cáil orthu mar gheall ar an gcogadh eadarnaíoch a chleacht siad in aghaidh airm Aintíochas.
An Ghaeilge
Le Déanaí
link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Ga_mid_allophones.svg|clé|mion|allafóin Ga mid I ndeireadh na naoú haoise déag, cuireadh an Nua-Ghaeilge chomhaimseartha ar bun. Ar dtús, rinne lucht an ghlanteangachais, a raibh daoine ar nós Risteard de Hindeberg orthu, iarrachtaí áirithe ar chaighdeán na Nua-Ghaeilge Clasaicí a athréimniú, ach ba é an scríbhneoir biseach úd, an tAthair Peadar Ua Laoghaire, a rug bua ar de Hindeberg agus tugadh tús áite do chaint na ndaoine. Is é sin le rá gur bunaíodh an Nua-Ghaeilge scríofa ar an nGaeilge a bhí á labhairt ag muintir na Gaeltachta, seachas ar Ghaeilge Cheitinn.
De bharr an ról ar leith a bhí ag an Athair Peadar agus ag a chuid scríbhneoireachta in athbhunú na Gaeilge mar theanga scríofa, chuaigh canúint an Athar Pheadair é féin (.i. Canúint na Mumhan) go mór i bhfeidhm ar mhúnla na Gaeilge ag tús an chéid seo caite. Bhí tionchar Ghaeilge na Mumhan fós le feiceáil i gcuid mhaith mhór de na téacsleabhair a foilsíodh go dtí lár na 1950idí. Níos déanaí, áfach, agus d'ainneoin go raibh sé de nós ag daoine áirithe an Ghaeilge chaighdeánach a cáineadh as ucht í a bheith ró-Mhuimhneach, bhí tionchar níos láidre ag na canúintí eile ar an gCaighdeán Oifigiúil (m. sh. córas na mbriathra agus córas na réamhfhocal).
Poblacht na hÉireann
Is í an teanga náisiúnta nó dhúchais agus an phríomhtheanga oifigiúil i bPoblacht na hÉireann í. Dar leis an daonáireamh 2016, tá 73,804 duine ina gcainteoirí dúchasaigh sa tír.
Macabaeigh
Ceiliúreann na Giúdaigh Hanukkah i gcomóradh ar bhua na Macabaech ar na Seiliúcaigh agus roinnt míoriúltaí eile, chuile bhliain.
An Ghaeilge
Poblacht na hÉireann
Sa daonáireamh 2016, dúirt 10% de na daoine ag freagairt go labhraíonn siad an Ghaeilge, laethúil nó seachtainiúil.
Gaeltacht
thumb|Gaeltachtaí oifigiúla Is éard is Gaeltacht ann ná ceantar ina bhfuil an Ghaeilge aitheanta mar theanga an phobail ann, go stairiúil ar a laghad. B'é ba bhrí leis an bhfocal sin Gaeltacht fadó ná Gaelachas, ach ó thosaigh an Ghaeilge ag dul as úsáid in áiteanna in Éirinn, tosaíodh ag tabhairt "Gaeltacht" nó "ceantair Ghaeltachta" ar na háiteanna sa tír ina bhfuil Gaeilge á labhairt i gcónaí mar theanga thraidisiúnta a théann go nádúrtha ó ghlúin go glúin.
Is léir, áfach, gurb iomaí áit sa Ghaeltacht oifigiúil ina bhfuil an Béarla in uachtar anois, mar shampla Cloch na Rón, an Achréidh agus Maigh Cuilinn i gContae na Gaillimhe, nó Ailt an Chorráin agus Gleann Bharr i gContae Dhún na nGall, Acaill, Béal an Mhuirthead agus an tSraith i gContae Mhaigh Eo chomh maith leis an gcuid is mó d'Uíbh Ráthach i gContae Chiarraí Theas.
Tuaisceart Éireann
Tá aitheantas oifigiúil ag an nGaeilge i dTuaisceart Éireann, atá mar chuid den Ríocht Aontaithe. Tá stádas Líonraí Gaeilge ag dhá háit i dTuaisceart Éireann: Carn Tóchair agus Béal Feirste.
Parlaimint na hEorpa
Tháinig an Ghaeilge ina teanga oifigiúil i bParlaimint na hEorpa sa bhliain 2007, le ciall gur féidir le feisirí líofa sa Ghaeilge an teanga a labhairt sa Pharlaimint agus ag na coistí.
Litríocht na Gaeilge
Thosaigh litríocht na Gaeilge ag forbairt as an nua, nuair a tháinig úrscéal an Athar Peadar Ua Laoghaire, Séadna, i gcló go gairid i ndiaidh do Dhubhghlas de hÍde a óráid mhór a thabhairt uaidh faoi chomh tábhachtach is a bhí sé an galldachas a ruaigedh as Éirinn. Is fíor nach raibh i leabhar an Athar Peadar ach dornán scéalta ón mbéaloideas, agus iad ceangailte le chéile le scéal an ghréasaí Séadna féin, fear a dhíol a anam leis an diabhal agus ar diúltaíodh faoina ligean isteach in Ifreann chomh maith leis na Flaithis. Mar sin féin, bhí Gaeilge líofa nádúrtha ann, rud a thaitin go mór mór le lucht athbheochana na teangan. I ndiaidh Shéadna, aistriúcháin nó athinsintí ar scéalta clasaiceacha ba mhó a tháinig ó pheann an Athar Pheadair, leithéidí an leagain Ghaeilge a rinne sé de Don Quixote, agus dála go leor daoine aithnidiúla eile i saol na Gaeilge, scríobh sé dírbheathaisnéis freisin, Mo Scéal Féin, a áirítear ar bhunchlocha litríocht na Gaeilge chomh maith céanna.
Is mar réabhlóidí ba mhó a bhain Pádraig Mac Piarais amach a chlú iarbháis, ach is gá aird a tharraingt air gur scríbhneoir Gaeilge a bhí ann, leis. Scríobh sé roinnt gearrscéalta rómansúla, traigéideacha fiú, agus iad suite i saol na Gaeltachta. Is é "Eoghainín na nÉan" an ceann is mó a théann i bhfeidhm ar an léitheoir, go háirithe ar an léitheoir atá eolach ar chinniúint an scríbhneora.deas|thumb|Cainteoirí Gaeilge sa bhliain 2007.Bhí Pádraic Ó Conaire ina státseirbhíseach sóisearach i Londain nuair a chuala sé iomrá ar athbheochan liteartha na Gaeilge. B'as Gaillimh dó, agus canúint an cheantair timpeall aige, siúd is gur féidir lorg Ghaeilge Chontae an Chláir a aithint ar a stíl fosta, canúint a chuaigh i léig idir an dá linn. Scríobh sé scéalta faoi imirce na nÉireannach go Sasana, faoin saol crua a bhí acu thall ansin, faoin bhfánaíocht agus faoi athbheochan an spioraid náisiúnta. B'é an t-úrscéal greanntragóideach úd "Deoraíocht" a mhórshaothar. Thairis sin, scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus altanna iriseoireachta.
Is iad na dírbheathaisnéisí Gaeltachta a cuireadh i gcló idir an dá chogadh domhanda, áfach, na clasaicigh mhóra chomhaimseartha. An triúr is clúití acu, is iad An tOileánach le Tomás Ó Criomhthain, Peig—tuairisc a thug Peig Sayers ar imeachtaí a beatha féin, agus "Fiche Bliain ag Fás" le Muiris Ó Súilleabháin. B'as an mBlascaod Mór do na dírbheathaisnéisithe seo: seandaoine a bhí sa chéad dís acu, agus iad ag tabhairt cur síos ar a saol féin i nGaeilge ghlan an oileáin; ach fear óg a bhí i Muiris, agus súil eile ar fad aige ar na cineálacha imeachtaí a bhí ar siúl san áit. Thar aon rud eile, bhí na leabhair seo ceaptha le Gaeilge mhaith dhúchasach de chuid na sean-Ghaeltachta aonteangaí a scaipeadh i measc na scoláirí, ach is é an gnáthghearán inniu ná gur baineadh mí-úsáid pholaitiúil as na leabhair seo—Peig go háirithe—le coimeádachas cultúrtha agus reiligiúnda a chur chun cinn i measc na bpáistí, dála shíolteagasc na dtíortha ollsmachtúla. thumb|[[Comhartha tráchta "Géill Slí" i gContae Phort Láirge|clé]]
Is deacair gan an cheist a chur, nárbh fhearr do na máistrí scoile an dírbheathaisnéis ó Ghaeltacht Chúige Uladh, Rotha Mór an tSaoil le Micí Mac Gabhann, a chur os comhair na ndaltaí in áit an triúr Blascaodach. Scéal is ea é gur beag duine nach gcuirfeadh sé spéis ann, nó bhí saol suimiúil ag Micí: chuaigh sé go Meiriceá le hór a bhaint as talamh sioctha Alasca in Klondyke, agus é ag saothrú luach a phasáiste ag rúpáil oibre anseo is ansiúd, aon áit a raibh na fostóirí sásta post a thabhairt d'Éireannach a bhí—mar a fheictear don léitheoir—dall go leor ar an mBéarla an chuid ba mhó den am.
Na hOirthir Uachtaracha
Is barúntacht suite i gContae Ard Mhacha iad na hOirthir Uachtaracha.
Séamas Proinsias Éadbhard Stiúbhart
Ba mhac Rí Shéamuis II é an Prionsa Séamus, Prionsa na Breataine Bige, Séamus Proinsias Éadbhard Stiúbhart (an "Old Pretender" nó an "chevalier de Saint-George" ; 10 Meitheamh 1688-1 Eanáir 1766).
An Ghaeilge
Litríocht na Gaeilge
Go háirithe i ndiaidh an dara cogadh domhanda, chuaigh scríbhneoirí neamh-Ghaeltachta i mbun pinn, daoine nár fhoghlaim an teanga ach ar scoil. Rinne cuid acu léirscrios ar an teanga leis na struchtúir amscaí Béarlachais a d'úsáididis ina gcuid scríbhneoireachta, ach ón taobh eile de, d'éirigh le cuid acu téamaí nua a thabhairt isteach i litríocht na teanga. Áirítear Diarmaid Ó Súilleabháin agus Eoghan Ó Tuairisc ar dhaoine de na scríbhneoirí is tábhachtaí acu siúd. Bhí Eoghan Ó Tuairisc ina dhealbhadóir agus ina ealaíontóir sula ndeachaigh sé leis an scríbhneoireacht. Scríobh sé na húrscéalta tábhachtacha stairiúla L'Attaque, faoi imeachtaí Bhliain na bhFrancach i gContae Mhaigh Eo, agus Dé Luain, faoi Éirí Amach na Cásca. Tá an leabhar seo scríofa de réir mar a chomhcheanglaítear na smaointí, seachas de réir mar a thiteann na himeachtaí amach. Scríobh Breandán Ó Doibhlin aistí agus úrscéalta uaillmhianacha nua-aimseartha, agus bhí Seán Ó Riordáin ar fhilí móra na tíre de réir gach caighdeán.
Séamas Proinsias Éadbhard Stiúbhart
Rinne sé 'éileamh de cheart' ar ríchathaoireacha Shasana, na hAlban agus na hÉireann (mar Shéamus III and VIII) tar éis bás a athair sa bhliain 1701, nuair a d'fhógair a chol ceathrair, Louis XIV na Fraince, é ina rí ar Sasana, Albain agus Éirinn.
An Ghaeilge
An Cló Gaelach
deas|thumb|An focal "Corcaigh" scríofa sa chló Gaelach. Bhí ceist an chaighdeáin litrithe fite fuaite le ceist an chló Ghaelaigh, mar a thugtar air. Is é an rud atá i gceist leis an gcló Gaelach ná leagan ar leith den aibítir Laidneach agus é bunaithe ar stíl peannaireachta na sean-lámhscríbhinní. Leis an nGaeilge is mó a shamhlaítear an stíl inniu, ach le fírinne, tá sí an-chosúil leis an mionpheannaireacht a chleachtaítí i Mór-roinn na hEorpa i laethanta Shéarlais Mhóir. Mar shampla, cuireadh an chéad fhoclóir Laidine-Gearmáinise, an tAbrogans, ar pár i litreacha atá an-chosúil leis an gcló Gaelach.
Cé is moite d'fhoirmeacha na litreach féin, is é an ponc scriosta nó an punctum delens príomhchomhartha sóirt an chló Ghaelaigh. Ar dtús, sna lámhscríbhinní Laidine sna Meánaoiseanna, ba nós litreacha a scríobhadh de thaisme a chur ar neamhní tríd an bponc seo a chur os a gcionn—sin é an tuige go dtugtar "ponc scriosta" air. Ós rud é gurb ionann an litir f- a shéimhiú agus an fhuaim f- a bhá go hiomlán, thosaigh na scríobhaithe an ponc scriosta a úsáid mar chomhartha do shéimhiú an f-. De réir a chéile, fairsingíodh an úsáid seo ar na consain shéimhithe eile, cé gurbh é athrú na fuaime, in áit a scriosta, a bhí i gceist lena séimhiú-san. mion|[[Seachtain na Gaeilge, 1913]] Nuair a chuaigh an chéad leabhar Gaeilge i gcló i réimeas Éilís a hAon, a choimisiúnaigh foilsiú litríochta Protastúnaí sa Ghaeilge, gearradh clófhoireann ar leith le haghaidh na Gaeilge. Bhí an chlófhoireann seo ceaptha le bheith cosúil le peannaireacht na lámhscríbhinní Gaeilge, le go mbeadh na leabhair ní ba soléite acu siúd a bhí i dtaithí na léitheoireachta sa teanga. Is féidir a rá nár tháinig an cló Gaelach, mar chló, ar an bhfód roimhe sin.
Stór focal
Tá isteach nó amach le 42,000 ceannfhocal i bhFoclóir Uí Dhónaill (gan foirmeacha éagsúla a áireamh, mar shampla bróg, bróga, bróige, bhróg is mar sin de). Tá 56,000 téarma aonfhoclach ar Téarma.ie, 36,000 ach sin nach bhfuil in FGB. Mar sin féin tá cumas ar leith sa Ghaeilge comhfhocail úra a chruthú mar shampla "páirc", "páircín", "mórpháirc", "mionpháirc".
Baile an Teampaill Theas (Baile Átha Cliath)
mion|250 px|dheis|An Túr Buidéil Is ceantar i ndeisceart Bhaile Átha Cliath é Baile an Teampaill Theas (Béarla: Churchtown). Ar na struchtúir shuntasacha sa cheantar tá an Túr Buidéil, nó Scioból Hall, i mBóthar an Halla Bháin. Sa bhliain 1742 a tógadh é. Bhí 8,736 duine ina gcónaí i mBaile an Teampaill Theas sa bhliain 2006.
Contae Grundy, Tennessee
Is contae i Tennessee é Grundy. Is é Altamont príomhbhaile an chontae. Is é Gruetli-Laager an chathair is mó sa chontae. Bhí 13,703 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010.
Tom Condon
Is iománaí é Tom Condon. Rugadh é ar an 9 Samhain 1987. Is as Contae Luimnigh é.
Muine Gall
Daoine iomráiteacha
Tarraingíodh aird an domhain ar an áit bheag seo nuair a rianaíodh duine de shinsir Barack Obama, Uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá, siar go dtí an ceantar seo.
An Nachuáitlis
Is í an teanga Nahuatl nó an Nachuáitlis an teanga bhundúchasach is tábhachtaí, ó thaobh na stair e de, dá labhraítear i Meicsiceo. Ba í teanga na nAstacach í, a raibh ríocht mhór acu i Meicsiceo sular tháinig na conquistadores faoi cheannas Hernán Cortés leis an tír a fhorghabháil.
Muine Gall
Iompar
Téann an mótarbhealach M7 in aice an tsráidbhaile. Tá stad bus i lár an baile agus déanann an bus Baile Átha Cliath/Luimneach stad ann ar a bhealach tríd.
An Nachuáitlis
Teangeolaíocht
mion|clé|305x305px|Rangú teangeolaíoch
Muine Gall
Oideachas
Tá bunscoil Chaitliceach sa bhaile. Téann na páistí go dtí Ros Cré nó An tAonach don mheánscoil.
An Nachuáitlis
Teangeolaíocht
Ceann de na teangacha Út-Astacacha í an Nahuatl, agus í gaolmhar lena lán teangacha bundúchasacha ar fud Mheicsiceo agus iardheisceart na Stát Aontaithe. Áirítear na teangacha Shoshone, Comanche, Hopi, agus Ute san fhine teangacha seo, mar shampla. Bhí ceann acu, an teanga Pipil, á labhairt chomh fada theas leis an tSalvadóir féin, agus dlúthghaol aici leis an Nahuatl.
Teallach Ghairbhíth
Is barúntacht suite i gContae an Chabháin é Teallach Ghairbhíth.
Contae Hamblen, Tennessee
Is contae i Tennessee é Hamblen. Is é Morristown príomhbhaile an chontae agus an chathair is mó sa chontae. Bhí 62,544 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010.
An Nachuáitlis
Teangeolaíocht
Tá canúint éigin Nahuatl ó dhúchas ag 1.45 milliún duine inniu, agus in imeacht na gcéadta bliain, chuaigh na canúintí ar strae ó chéile, ionas go mbíonn cuid acu dothuigthe ag cainteoirí na gcanúintí eile. Mar sin, is dócha nach aon teanga amháin í an Nahuatl a thuilleadh, ach dornán teangacha dlúthghaolmhara. Is follasach go raibh tionchar mór ag an Spáinnis ar na canúintí seo go léir. Scéal eile é gur cuireadh an aibítir Laidineach - aibítir na Spáinnise - i bhfeidhm ar an Nahuatl go gairid i ndiaidh theacht na Spáinneach, agus scríobhadh a lán litríochta, filíochta, staire agus béaloidis síos ó na hAstacaigh i leagan den Nahuatl nach raibh truaillithe ag an Spáinnis go fóill. Is é seo an leagan Clasaiceach den Nahuatl. clé|mion|270x270px|Déimeagrafaíocht inniu
Stair
Níor tháinig deireadh leis seo ach sa bhliain 1696, nuair a choisc Séarlas a Dó, Rí na Spáinne, teangacha oifigiúla eile seachas an Spáinnis ar fud a Impireachta.
Sa bhliain 1770, tháinig reacht nua a chuir deireadh le saothrú an leagain chlasaicigh den Nahuatl. Níor fágadh ach canúintí labhartha in úsáid ina dhiaidh sin.
Oidhreacht
mion|225px|Coidéacs Fhlórans (Imleabhar 9, leathanach 51). Tá an téacs ar dheis i Nahuatl.
Cé nach bhfuil ach teanga mhionlaigh sa Nahuatl inniu, bhí tionchar tábhachtach aici ar an Spáinnis lena lá. Fuair an Spáinnis a lán téarmaí ar iasacht ón teanga sin le coincheapa nua an Oileáin Úir a ainmniú, agus chuaigh na focail Nahuatl tríd an Spáinnis ar fud an domhain. Focail Nahuatl iad ó thús
Réabhlóid 1918
Seo forógra a bhreac sé síos. Bhain sé úsáid as litriú na Spáinnise de réir mar a rith leis, agus ní fhreastalaíonn an litriú tobchumtha seo go rómhaith ar fhuaimeanna na teanga.
Aistriúchán:
Atsugi
Cathair Speisialta de chuid na Seapáine is ea Atsugi (厚木市). Tá sí suite i lár oirthear Honshu. Tá 224,462 duine ina gcónaí in Atsugi (daonáireamh 2010).
Navarra
Is Comhphobal féinrialaitheach na Spáinne í Navarra (Bascais Nafarroa) agus is chuid den Thír Bhascach í. Comunidad Foral de Navarra'  is í a ainm iomláin Spáinnis, (Bascais: Nafarroako Foru Erkidegoa)
An Comhphobal
Tá teorainn ag Navarra leis An Tír Bhascach Theas (taobh thoir), La Rioja (ó dheas), toabh thiar de Aragón agus ó thuaidh ta an Fhrainc
Leis an gcóras féinrialaithe, tá pairlimnt (Parlamento de Navarra) agus rialtas (Gobierno de Navarra) féin aici. Tá na seibhisí sláinte, fostaíocht, oideachas sóisialta, tithíocht, forbaint bailte, cosaint an timpeallacht faoi dulgais an rialtais áitiúil (mar atá i ngach comhphobail féinrialaithe). Murab ionann agus na réigiún eile (cosúil leis an tír Bascach) ta dulgais iomláin aici faoi báiliú cháin Tá 272 contaetha sa cheantar Navarra ach cónaíonn aon-trían den daonra sa phríomhchathair Iruña (Spáinnis Pamplona)
Seánie O'Brien
Is iománaí é Seánie O'Brien. Is as Contae Luimnigh é.
Navarra
Cultúr Dúchais
Tá méascan cultúr i Navarra, tá tionchair an Bascach ag teacht óna sléibhte Piréineach agus ón meánmhuir tríd abhainn na Ebro. Tá gleann an Ebro go maith i gcomhair fás an cruithneacht, glasraí, fíon agus fiú crainn ológa cósúile le na hAragóine agus La Rioja. Ba chuid den Impireacht Rómhánach í agus sna Meánaoiseanna rinneadh é taifa den ríocht Tudela. I rith an Reconquista, bhog muintir an tuaisceart ó dheas. Sna Meánaoiseanna b'é crosbhealach í Iruña do na Bascaigh, Gasconaigh ó thaobh thall na sléibhte Píréineach (an Fhrainc); agus cainteoirí Rómansúil.
Tá teanga na Bascaigh tar éis laghdaithe thar na blianta. Labhraítear an cánnúint Nabháiris sinsearach sa réigiún seo. Go minic tá comhghaol idir móthúcháin Bascach agus labhairt na teanga. Go poiliciúl tagann labhairt na Bascais le naisiúnachas an Bascach le chéile, mar shampla tá páirtí mar Batasuna, Aralar, Eusko Alkartasuna EAJ-PNV nó Batzarre níos láidre sa tuaisceart ait a bhfuil labhairt na teanga níos coitianta. Páirtí eile a bhfuil sa réigiún Bascach ná na brainse áitiúil den PSOE, chomh maith le paitithe réigiúnach mar an UPN (Unión del Pueblo Navarro) agus Convergencia de Demócratas Navarros.
Stair
Bhí Ríocht an Navaire ann ar feadh tamail agus d'fhás sé as an contae timpeall ar Pamplóna an phríomhchathair traidisiúnta. Thosaigh sé nuair a throid an ceannaire Bascach Eneko Haritza in aghaidh na Francaigh, agus rinneadh Rí as. Bhí an Ríocht mar antaon ríocht neamhspleách Bascach go dtí gur tógadh í isteach sa Ríocht Castilla sa bhliain 1513.
Daonra & Riaracháin
Tá 272 bardais i Navarra le daonra iomláin 636,142 (2018). Tá aon trían den daonra ina gcónaí sa phríomhchathair, Pamplona nó leath den daonra ina gcónaí in a mórcheantar uirbeach (315,988). Níl aon bardais móra eile sa réigiún. Níl ach 32,802 daoine ina gcónaí i Tudela.
Polasaí Fuinneamhach
Tá Navarra mar an ait is fearr san Eoraip de bharr a úsáid teicneolaíocht fuinneamh in-athnuaite. Tá pleanna aici le 100% fuinneamh in-athnuaite a bheith acu roimh 2010. By 2004 bhí 61% den fuinneamh mar fuinneamh in-athnuaite 43.6% ó 28 feirm ghaoithe 28, 12% ó uisce agus 5.3% bithmais agus bithghais. Freisin tá an monarchan chumhachtaigh fotovoltach is mó sa Spáinn (nó beagnach an cheann is mó)ag Montes de Cierzo de Tudela (1.2 MWp), agus na céadta cinn beaga.
Akashi
Cathair Speisialta de chuid na Seapáine is ea Akashi (明石市). Tá sí suite i lár deisceart Honshu. Tá 290,776 duine ina gcónaí in Akashi (daonáireamh 2010).
Cábán tSíle
Is ceantar i ndeisceart Bhaile Átha Cliath é Cábán tSíle (Béarla: Cabinteely).
Judge Dredd
Is duine ficseanach é Judge Joseph Dredd a bhíonn le feiceáil i roinnt greannán, scannán agus físchluichí. Scaoileadh an chéad fhoilsiú den scannán Judge Dredd sa bhliain 1977. Ba é Rebellion Developments, sa Bhreatain, an teach foilsitheoireachta. Chruthaigh John Wagner agus Carlos Ezquerra Judge Dredd. Bhí Judge Dredd curtha in iúl in dhá scannán: Judge Dredd (1977) agus arís in Dredd (2012).
Is é Judge Dredd an breitheamh sa cheantar Mega City One. Ní obair éasca é sin in aon chaoi. Bíonn sé ag obair mar bhreitheamh agus ar an gcoiste cúirte. Is gluaisteánaí é Judge Dredd, tiománann sé rothar mótair darbhainm Lawmaster. Úsaideann sé gunnaí speisialta agus caitheann sé clogad.
Tá Judge Dredd ina chónaí i saol iar-apacailipteach. Tá an talamh lasmuigh de na cathracha raidighníomhach agus neamhthorhúil. Do cheann féin a chur i mbaol má chónaíonn tú i ngar do bhallaí na cathrach mar éireoidh tú tinn nó ciorraithe. Tá a lán coireachta i ngach cathair agus mar sin, ba chúis sin le cruthú na "Judges", Judge Dredd ina measc.
The Chieftains
Grúpa ceoil traidisiúnta Éireannach atá sna Chieftains, a bunaíodh sa bhliain 1963. Is iad Paddy Moloney, Michael Tubridy, Matt Molloy, Kevin Conneff, Seán Keane, Martin Fay, agus Derek Bell na baill a bhí ag seinm leis an mbanna i rith na mblianta. Is é Maloney atá ina cheannaire ar an mbanna, agus is eisean a scríobhann nó a chóiríonn an chuid is mó den saothar atá acu.
Is ón leabhar Death of a Chieftain leis an údar Éireannach John Montague a thagann ainm an bhanna.
Tá ceol seinnte agus taifeadta ag na Chieftains le roinnt mhór ceoltóirí mór le rá eile, ar nós Van Morrison, Moya Brennan, Mark Knopfler, Loreena McKennitt, Mick Jagger, Elvis Costello, Roger Daltrey, Nanci Griffith, Tom Jones, Sinéad O'Connor, James Galway, The Corrs, Art Garfunkel, Sting, Rosanne Cash, Jim White, Tom Partington, Ziggy Marley, Lyle Lovett, Jackson Browne agus daoine eile.
Is iomaí duais atá buaite acu chomh maith, mar shampla an Duais Grammy, Gradaim an Acadaimh amháin, Duais Emmy amháin agus an Duais Genie fosta.
Aaron Murphy
Is iománaí é Aaron Murphy. Is as Contae Luimnigh é.
Nynorsk
mion|Ivar Aasen (1813-1896) Is í an teanga Nynorsk an cineál Ioruaise a chaighdeánaigh Ivar Aasen an chéad uair sa bhliain 1848, nuair a d'fhoilsigh sé an chéad ghramadach don teanga. Tá an Nynorsk bunaithe ar chanúintí labhartha na hIorua, go háirithe ar chanúintí an Iarthair, toisc go raibh Aasen barúlach gurbh iad siúd na canúintí ba lú a ndeachaigh an Danmhairgis i bhfeidhm orthu.
Is é an t-ainm a bhaist Aasen ar an teanga a chaighdeánaigh sé ná landsmål (teanga na tíre). Sa bhliain 1885 cuireadh an teanga seo ar aon stádas leis an Riksmål (inniu: an Bokmål), arb é an leagan is coitianta den dá chaighdeán san Iorua. Sa bhliain 1929 baisteadh an t-ainm nua úd Nynorsk (an "Nua-Ioruais") ar an teanga.
An Cúlra Stairiúil
Tháinig an-athrú ar an Ioruais sna blianta ón bPlá Mhór sa cheathrú haois déag go dtí an Reifirméisean sa séú haois déag. Thar aon rud eile, ghlac an teanga leis na mílte focail iasachta ó na trádálaithe Hainseatacha (is é sin, na trádálaithe ó Thuaisceart na Gearmáine). Chuaigh na tuisil in éag chomh maith, ionas nár coinníodh ach iarsmaí den chóras ceithre thuisil atá beo breabhsánta san Íoslainnis i gcónaí. Thairis sin, nuair a chuaigh an Iorua agus an Danmhairg le chéile faoi aon rí amháin, ba iad na Danmhargaigh a chuir a dteanga féin i bhfeidhm ar na hIoruaigh, agus is é an dearcadh coitianta a bhí ag muintir an dá thír ar an Ioruais nach raibh inti ach grúpa canúintí.
I dtús na naoú haoise déag, áfach, chaill an Danmhairg an Iorua de thoradh Chomhdháil Vín, an chomhdháil mhór a tháinig le chéile chun cuma cheart a chur ar an Eoraip arís i ndiaidh chogaí Napoleon. Bhí an Fhionlainn caillte ag an tSualainn, nuair a shealbhaigh an Rúis í, agus is í an éiric a fuair an tSualainn san Fhionlainn ná an Iorua.
Nuair nach raibh an Iorua á rialú ag rí na Danmhairge a thuilleadh, thosaigh na hIoruaigh ag tuairimiú nach raibh gá acu le teanga na Danmhairge ach an oiread. Cuid acu bhí siad inbharúla go gcaithfidís a gcuma féin a chur ar an Danmhairgis.
Ba í an teanga Riksmål (inniu, an Bokmål) a tháinig ar an bhfód mar sin. Ba é an dara rogha ná teanga nua scríofa agus liteartha a bhunú ar chaint na ndaoine.
Ba é Ivar Aasen a chrom ar an teanga seo a oibriú amach. Chuaigh sé ag bailiú ábhair sna cúigí, agus sa bhliain 1848 d'fhoilsigh sé Det norske Folkesprogs Grammatik, an chéad ghramadach do chaint na ndaoine san Iorua. Ina dhiaidh sin tháinig saothair eile i gcló, mar atá, Ordbog over det norske Folkesprog - an chéad fhoclóir - sa bhliain 1850. Ba é an chéad iarracht a rinne sé leis an teanga a chaighdeánú ná Prøver af Landsmaalet i Norge, is é sin, "Eiseamail de chaint na ndaoine san Iorua". Chuir sé dlaoi mhullaigh ar an gcaighdeán le Norsk Grammatik ("Gramadach na hIoruaise") sa bhliain 1864.
clé|mion|251x251px|Promóisean don leagan Nynorsk den Vicipéid Theastaigh ó Aasen an caighdeán scríofa a dhéanamh chomh haontaithe agus ab fhéidir. Theorannaigh sé an caighdeánú seo don scríbhneoireacht, áfach. Níor chuir sé caighdeán fuaimnithe - lárchanúint - os a gcomhair siúd a bhí leis an Landsmål a chleachtadh.
Caighdeánú na teanga
Nuair a thosaigh daoine eile ag baint úsáide as an Landsmål, tháinig easaontas ar an bhfód ina measc chomh maith. Is léir go raibh siad claonta chun an-urraim a thabhairt do bharúil Aasen, ach san am chéanna bhí a mbarúlacha féin acu: an file Aasmund Olavsson Vinje, an prós-scríbhneoir Arne Garborg agus an t-iriseoir Olaus Fjørtoft ach go háirithe. Ba é Fjørtoft an duine ba radacaí acu, i gcúrsaí teanga agus i gcúrsaí polaitíochta araon, nó bhí sé ar duine de na chéad Sóisialaithe san Iorua. Bhí sé inbharúla go gcaithfí tús áite a thabhairt don chanúint bheo, agus dá réir sin chleachtaíodh sé teanga scríofa a bhí an-chosúil le canúint cheantar a dhúchais. Maidir le Garborg (a thug cur síos liteartha ar Fjørtoft san úrscéal úd Bondestudentar, "Mic Léinn ón Tuath"), dhréachtaigh seisean a chaighdeán féin don Landsmål, Midlandsnormalen nó Caighdeán Lár na Tíre. Bhí Midlandsnormalen bunaithe ar theanga Iarthar Telemark thar aon chanúint eile, agus ba nós "teanga na n-amhrán tíre", folkevisemålet, a thabhairt ar an gcineál seo Ioruaise. D'úsáideadh sé féin an caighdeán seo ina chuid scríbhinní, agus is é an leagan seo den teanga atá le feiceáil san aistriúchán a rinne Steinar Schjøtt ar scríbhinní miotaseolaíochta na Sean-Lochlannach. File eile a scríobhadh i Midlandsnormalen ab ea Olav Aukrust.
Cé go raibh leaganacha éagsúla den teanga scríofa ag teacht ar an bhfód mar sin, bhí chéad chaighdeán oifigiúil an Nynorsk bunaithe ar shaothar Aasen don chuid ba mhó. Níor athraigh sin ach nuair a thosaigh ligeadóirí agus casadóirí an chaighdeáin ag iarraidh an dá theanga scríofa a thabhairt in araicis a chéile, agus an cuspóir acu go gcumascfaí an dá theanga scríofa in aon cheann amháin, an Samnorsk mar a thugtaí uirthi. Ba é an scoláire béaloidis Moltke Moe ba mhó a bhí ag cur chun cinn an pholasaí seo. Thar aon rud eile theastaigh uaidh an Bokmål a dhéanamh ní ba chosúla leis an Ioruais labhartha agus an chuid ba mhó den "Danmhargachas" a bhaint den teanga sin, ach san am chéanna bhítí ag iarraidh an Nynorsk a shimpliú agus a dhéanamh ní ba shofhoghlamtha acu siúd a bhí ag cleachtadh an Bokmål.
Rinneadh athchóiriú ar litriú an Landsmål sa bhliain 1910 agus ar litriú an dá theanga sa bhliain 1917. Ní raibh athrú mór i gceist go fóill, agus fágadh faoi na scríbhneoirí féin an ghné ba radacaí den athchóiriú a úsáid nó droim láimhe a thabhairt di. Cruthaíodh an Nynorsk nua-aimseartha leis na hathchóirithe a chuaigh i bhfeidhm sa bhliain 1938 agus, ina dhiaidh sin, sa bhliain 1959. Is é an rud is suntasaí faoin gcaighdeán seo ná gur cuireadh deireadh leis an difríocht idir na hainmfhocail baininscneacha "laga" agus "láidre" san fhoirm dheimhneach. Sa sean-Landsmål ba iad soli agus visa na foirmeacha deimhneacha de na focail sol (ainmfhocal baininscneach láidir) "grian" agus vise "amhrán" (ainmfhocal baininscneach lag). I Nynorsk an lae inniu, áfach, is iad sola agus visa na foirmeacha deimhneacha. mion|Eaglais Kyrkjesokn i Nord-Trøndelag, a thosaigh ag baint úsáid as Nynorsk sna 1860idí
An Høgnorsk
Inniu féin tá dornán daoine míshásta leis na hathruithe a rinneadh ar an Landsmål. Is é a dtuairim siúd gur teanga chlasaiceach í an teanga a chruthaigh Ivar Aasen, agus gur chóir an teanga sin a chleachtadh, cé nach bhfuil sí ag cloí le teanga labhartha an lae inniu.
Tugann siad Høgnorsk nó Ard-Ioruais ar an teanga seo agus iad ag iarraidh í a chur chun cinn. Is é an bharúil atá acu gur botún a bhí ann nuair a rinneadh iarracht an Landsmål a chur in oiriúint don teanga labhartha, nó b'fhearr dúshraith láidir a chur faoin Landsmål mar theanga scríofa chaighdeánaithe, an cineál dúshraith a bhí faoin Riksmål/Bokmål cheana féin.
Cé go raibh an Landsmål, nó an Nynorsk, ag dul ó neart go neart i dtús na fichiú haoise, chaill sí an móiminteam seo i rith na haoise toisc go ndearnadh an iomarca athruithe ar an norm scríofa, dar le lucht leanúna na hArd-Ioruaise.
Chigasaki
Cathair Speisialta de chuid na Seapáine is ea Chigasaki ( 茅ヶ崎市). Tá sí suite i lár oirthear Honshu. Tá 236,177 duine ina gcónaí i gChigasaki (daonáireamh 2010).
Nynorsk
An Høgnorsk
Is minic a deir lucht leanúna an Nynorsk oifigiúil ná go bhfuil sé tábhachtach nach náirítear aon duine toisc go bhfuil canúint á labhairt aige, agus gurbh fhearr go mbeadh gach duine i dteideal teanga scríofa a chleachtadh a bheadh sách cóngarach dá chuid cainte.
Ceann de na natháin is aithnidúla de chuid ghluaiseacht an Nynorsk is ea Snakk dialekt - skriv nynorsk - "bí ag labhairt canúna agus ag scríobh Nynorsk". Ní aontaíonn gluaiseacht na hArd-Ioruaise leis an ngairm chogaidh seo a thuilleadh, áfach. Deir siad gur feillbheart atá sa chineál seo iolrachais agus nach ndeachaigh sé ach chun dochair don Nynorsk, ós rud é nach féidir leis na daoine bheith cinnte faoi cheart na teanga. Is í an éiginnteacht seo is cúis leis an meath a tháinig ar úsáid an Nynorsk sa dara leath den fhichiú haois, dar leo.
An teanga agus an pholaitíocht
Go bunúsach tá an eite dheis go mór mór in aghaidh an Nynorsk. Tá na polaiteoirí eite deise ag iarraidh stádas an Nynorsk sa chóras scoile a laghdú agus, fiú, stádas na teanga sa bhunreacht a chur ar ceal. Ní cheadaíonn na páipéir mhóra choimeádacha nuachta úsáid an Nynorsk ar aon nós. Ón taobh eile de, foilsítear an chuid is mó den ábhar ar an nuachtán cléradacach úd Klassekampen i Nynorsk.
Anua
Ball tearc de chlann na n-eallach a fhaightear ar oileán na Ceilibéise san Indinéis is ea an t-anua nó sapiutan. Timpeall 80 cm ar airde, le hadharca díreacha dírithe ar gcúl. 150–300 kg (330–660 punta) de mheáchan. Áitríonn sé na foraoisí. Fionnadh tiubh dorcha ar an ainmhí óg. Dhá speiceas as na cúig cinn sa ghéineas Bubalus: an t-anua ísealchríche (Bubalus depressicornis), is an t-anua sléibhe (Bubalus quarlesi).
Cathal King
Is iománaí é Cathal King. Is as Contae Luimnigh é.
Séarlas Éadbhard Stiúbhart
Ar an lá deireanach den bhliain 1720, rugadh leanbh mic do rítheaghlach na Stiúbhartach sa Róimh. B' é eisean an Prionsa Séarlas Éadbhard Stiúbhart, mac Séamus VIII is III agus comharba dlítheach ar Choróin na Breataine. Bhí lúcháir ar neart daoine faoi nuacht a bhreithe, óir bhí seo ag tabhairt dóchas úr do na Seacaibítigh go mbeadh an choróin faighte ar ais ag Teach Ríoga na Stiúbhartach, a chaill siad sa bhliain 1688 agus a bhí anois ag Teach Ríoga Hanovair.
Contae Hamilton, Tennessee
Is contae i Tennessee é Hamilton. Is é Chattanooga príomhbhaile an chontae agus an chathair is mó sa chontae. Bhí 354,098 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2015.
Réada Beaga an Ghrianchórais
Séard is Réad Beag an Ghrianchórais (RBG) ann ná réad ar bith san ghrianchóras nach bhfuil ina pláinéad, abhacphláinéad nó satailít. Bhí an téarma sainmhínithe sa bhliain 2006 ag An tAontas Réalteolaíoch Idirnáisiúnta.
Is iad na Réada Beaga an Ghrianchórais ná: na cóiméid ar fad agus na pláinéadóidigh ar fad seachas na habhacphláinéid, na hastaróidigh na Traígh, na Ceinteáir, Réada Crios Kuiper agus Réada tras-Neiptiúnach eile seachas iad siúd atá nó a bheas aitheanta mar abhacphláinéad amach anseo.
Large Marge
Craoladh an ceathrú eipeasóid, "Large Marge", den ceathrú sraith déag The Simpsons ar an 24 Samhain 2002. Scríobh Ian Maxtone-Graham an eipeasóid seo. D'fhéach 17.4 milliún duine ar an eipeasóid.
Nadine Dorries
Polaiteoir de chuid Páirtí Choimeádach sa Ríocht Aontaithe is ea Nadine Vanessa Dorries (née  Bargery). Rugadh í i Liverpool, Merseyside ar an 21 Bealtaine 1957.
Cinedhíothú na nAirméanach
mion|clé|360px|Airméanaigh á bpríosúnú, 1915ː Cuirtear sibhialtaigh Airméanacha ag máirseáil trí bhaile Mezireh i Kharpert, An Airméin, agus iad á dtionlacan ag saighdiúirí Turcacha Is é Cinedhíothú na nAirméanach an ródach a rinneadh ar phobal Airméanach na Tuirce sna blianta 1915-17, nuair a bhí páirtí na dTurcach Óg i gceannas ar Impireacht Otamánach.
Cúlra Stairiúil
Roimh réabhlóid na dTurcach Óg, bhí na hAirméanaigh faoi choimirce an tSabhdáin mar mhionlach dleathach. Cé nár chinntigh an dlí Ioslamach cothrom na Féinne do na mionlaigh reiligiúnda, bhí siad i dteideal a gcirt agus a gcosanta. Mar sin féin, rinneadh géarleanúint ar na hAirméanaigh ó am go ham, go háirithe sna blianta 1894-1897.
Sa Chéad Chogadh Domhanda, chuaigh na Turcaigh leis an nGearmáin agus chuir siad cogadh ar an Rúis Impiriúil leis na críocha a fháil ar ais a bhí caillte ag Impireacht na Tuirce. D'ionsaigh na Turcaigh na críocha Tras-Chugasacha, ach bhris na Rúisigh an cath orthu i Sarikamis i dtús na bliana 1915. Ba é an tátal a bhain Mehmet Talat Paşa, Aire Gnóthaí Inmheánacha na Tuirce, as an scéal go raibh na hAirméanaigh ag comhoibriú leis na Rúisigh, agus d'ordaigh sé daonra Airméanach na hAnatóile Thoir a athlonnú go dtí an Mheasapótaime agus an tSíria.
An Cinedhíothú
I gCathair Chonstaintínin ar an 24 Aibreán 2015, gabhadh údaráis Otamánacha 250 ceannaire agus intleachtach Airméanach. Ag an am céanna, d'ionsaigh na Comhghuaillithe an Tuirc cé nach raibh baint ann b'fhéidir leis an Chéad Chogadh Domhanda.
Thar na blianta ina dhiaidh seo fuair thart ar 1.5 mhilliún Airméanach bás, idir fhir, mhná agus leanaí, mar gheall ar shléachtanna, ar shluachampaí géibhinn agus ar mháirseálacha báis.
D'iompaigh an t-"athlonnú" seo ina chinedhíothú a bhí cosúil leis an Uileloscadh féin. Cuireadh campaí géibhinn ar bun do na hAirméanaigh, agus bhí siad á marú, á n-éigniú agus á gcreachadh ag sibhialtaigh Thurcacha. Ní dhearna na saighdiúirí Turcacha a dhath leis an mbrúidiúlacht seo a stopadh - a mhalairt ar fad, bhí siad páirteach inti go minic. In áiteanna, maraíodh Airméanaigh le gás nó le nimh de chineál eile.
Ón taobh eile de, bhí bá ag a lán sibhialtach Turcach leis na hAirméanaigh nuair a chonaic siad an ródach ag siúl ar dhaoine neamhurchóideacha, agus d'uchtaigh siad cuid mhór páistí Airméanacha le hiad a tharrtháil.
Fuji
Cathair Speisialta de chuid na Seapáine is ea Fuji (富士市). Tá sí suite i lár oirthear Honshu. Tá 250,457 duine ina gcónaí i bhFuji (daonáireamh 2010).
Cinedhíothú na nAirméanach
Cinedhíothú na nAirméanach agus an tUileloscadh
Bhí cinedhíothú na nAirméanach ina réamh-mhúnla don Uileloscadh ag Adolf Hitler ina dhiaidh sin. Cé go raibh an cinedhíothú seo i mbéal an phobail go gairid tar éis an Chéad Chogadh Domhanda, rinneadh dearmad de go sciobtha, agus dá réir sin, bhí Hitler den tuairim go bhféadfadh sé pobal Giúdach na hEorpa a mharú gan a chloigeann a bhuaireamh faoi thuairim phoiblí an domhain. Wer redet heute noch von der Vernichtung der Armenier?, a dúirt sé - "an bhfuil aon duine ag trácht ar chinedhíothú na nAirméanach i gcónaí?"
thumb|300px|Bhí na Airméanaigh ina gcónaí in oirthear [[Impireacht Otamánach|Impireacht na Tuirce]]
Cinedhíothú na nAirméanach sa Litríocht agus sna Scannáin
Téama tábhachtach is ea an cinedhíothú seo i litríocht na nAirméanach féin, ar ndóigh. Thairis sin, áfach, scríobh Franz Werfel an t-úrscéal clúiteach Die vierzig Tage des Musa Dagh faoi. Lenár linn féin, bhí cinedhíothú na nAirméanach á phlé ag an stiúrthóir Ceanadach Atom Egoyan ina scannán Ararat. Is féidir cuntas gearr ar an gcinedhíothú a léamh i leabhar Robert Fisk  The Great War for Civilisation : The Conquest of the Middle East.
Conspóidí
Téarma conspóideach é ‘Cinedhíothú na nAirméanach’. Ní ghlacann an Tuirc leis ar chor ar bith toisc, a deir Iostanbúl inniu, nár beartaíodh bás an mhilliúin go leith Airméanach a d’éag roimh ré (mar a tharla i gcás cinedhíothú na nGiúdach). Glaonn na Turcaigh ‘Eachtraí 1915’ ar ar tharla.
An Abhainn Shacramento
Is í an Abhainn Shacramento an abhainn is faide i gCalifornia, SAM. Tosnaíonn sí amach ó chomhchumar Ghabhailín Dheas (South Fork sa Bhéarla) agus Ghabhailín Láir (Middle Fork sa Bhéarla) na habhann, gar do Mount Shasta ar Shliabhraon na Cascáide (Cascade Range sa Bhéarla.). Sreabhann an abhainn ansin ó dheas fad 719 chiliméadar, trí thuaisceart an Ghleann Láir (Central Valley sa Bhéarla) Chalifornia, idir Sliabhraon Chósta an Aigéin Chiúin agus an Sierra Nevada.
Ed Miliband
Polaiteoir Briotanach is ea Edward Samuel Miliband (rugadh 24 Nollaig, 1969). Is é Ceannaire Pháirtí an Lucht Oibre é agus, mar sin, ceannaire an Fhreasúra sa Ríocht Aontaithe. Toghadh ina Fheisire Parlaiminte (FP) le haghaidh Doncaster Thuaidh sa bhliain 2005 agus ba bhall den Chomh-Aireacht faoi Gordon Brown é ón mbliain 2007 go dtí an bhliain 2010.
Rugadh i Londain é, agus bhain sé céim amach ó Ollscoil Oxford agus ón London School of Economics, agus d'oibrigh ansin mar thaighdeoir do Pháirtí an Lucht Oibre. Tharraing sé aird an tSeansailéara Gordon Brown air féin go gairid ina dhiaidh agus ceapadh é mar Chathaoirleach Choiste na gComhairleoirí Eacnamaíochta de Státchiste na Banríona (Béarla: Her Majesty's Treasury).
Peintiméadar dachtalach
Is cineál meadarachta san fhilíocht é peintiméadar dachtalach. Athdhéantar an dachtal, atá déanta as siolla faoi strus (nó fada) agus dhá shiolla gan strus (nó gearr) cúig huaire chun líne pheinteaméadair a chruthú.
Sa litríocht chlasaiceach, is gnách go mbíonn sé le fáil sa dara líne den leathrann eiligiach clasaiceach Laidineach nó Gréagach, i ndiaidh heicsiméadair dhachtalaigh.
Tá dhá leath sa mheadaracht, iad araon múnlaithe timpeall na líne heicseamair dhachtalaigh suas go dtí an príomh-chaesúr. Is é sin, tá dhá dhachtal aige (ar féidir spoindéanna a chur ina n-ionad), agus longum (siolla trom) ina dhiaidh sin, agus dhá dhachtal ina dhiaidh sin (a chaithfidh fanacht ina ndachtail), agus longum ina dhiaidh sin. Mar sin is gnách gurb í seo a leanas an líne (tabhair faoi deara gur — siolla fada, gur ∪ siolla gearr agus gur ∪ ∪ ceann amháin fada nó dhá cheann ghearr):
Mar a tharlaíonn i ngach foirmeacha véarsaíochta  clasaiceacha, tugtar an feiniméan brevis in longo  faoi deara, mar sin is féidir leis an siolla deireanach a bheith gearr nó fada. Chomh maith leis sin, tá déiréis ar an líne, áit a gcaithfidh teorainn focal a bheith ann, tar éis an chéad leathlíne, atá marcáilte anseo le ||