cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cashtal yn Ard
Is tuama seomrach Neoiliteach i gCornaa, i bparóiste Maghal in Oileán Mhanann é Cashtal yn Ard. Tá sé suite ar chnoc íseal ag breathnú amach ar chuid mhór den pharóiste agus trasna go Ceantar na Loch i Sasana. Tochlaíodh an carn sna 1930í agus arís i 1999. Tá sé ar cheann de na tuamaí meigiliteacha is suntasaí ar Oileán Mhanann.
Fuiseog ladharghearr
Is éan í an fhuiseog ladharghearr.
Cashtal yn Ard
Ainm
Ciallaíonn an t-ainm i nGaeilge Caiseal na hArda a thagraíonn d'airde coibhneasta an tsuímh. Ainm níos luaithe don láithreán ná Cashtal y Mucklagh y Vagileragh, rud a chiallaíonn Castle of the Field Pigsty. D’fhéadfadh sé seo tagairt a dhéanamh don chaoi ar cuireadh réamhchúirt an tuama in oiriúint do tógáil muc.
Tugadh Cairn Ballachrink ar an tuama roimhe seo.
Cur síos
Tá an tuama dátaithe go 2000 RCR agus tá sé ar cheann de na séadchomharthaí Neoiliteacha is fearr caomhnaithe ar Oileán Mhanann. Tá an láithreán mór, le treoshuíomh siar-soir agus fad iomlán de 39m. Tá an tuama suite ar chnoc íseal a bhfuil radhairc fhairsing aige ar an tírdhreach mórthimpeall. B’fhéidir gur léirigh sé seo go siombalach an chodarsnacht idir gníomhaíochtaí an ghnáthshaol a tharla ar thalamh íochtarach, agus na gníomhaíochtaí deasghnátha a bhí ar siúl sna cnoic. Is dócha gur mar sheomra adhlactha amháin a tógadh an tuama ar dtús, ach de réir mar a fuair baill shuntasacha den phobal bás, leathnaíodh an suíomh chun freastal orthu.
Is éard atá sa tuama ná réamhchúirt oscailte a théann chuig cúig cúig sheomra cloiche san oirthear. Tá an réamhchúirt 6.7mx 5.8m agus tá athchóiriú déanta air. Tá sé comhdhéanta de chlocha móra a bhfuil an ceann is mó acu 2.3m ar airde. Tá na seomraí cloiche atá taobh thoir de scartha le leaca cloiche ina sheasamh go cliathánach. Is é 1m an ceann is airde de na clocha a chuimsíonn na seomraí, as a laghdaíonn siad ansin i méid i dtreo an oirthir. Is é 1.2m meánleithead gach seomra.
Rinneadh cur síos ar an tuama den chéad uair go luath sa 19ú haois nuair a bhí sé fós slán den chuid is mó. Rinneadh damáiste do phríomhchorp an chairn faoi lár an 19ú haois nuair a tógadh roinnt de na leaca cloiche a bhí sa charn adhlactha dronuilleogach 1.2m ar airde le húsáid chun tithe in aice láimhe a thógáil. Tá sé seo tar éis na cúig sheomra níos lú a nochtadh.
Tochailtí
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/00/Cashtal_yn_Ard.jpg/220px-Cashtal_yn_Ard.jpg|mion| Seomraí adhlactha 'Cashtal yn Ard', a bhí clúdaithe le leaca cloiche tráth. Thochail na seandálaithe HJ Fleure agus GJH Neely an suíomh sna 1930idí. Thángthas ar bhreochloiche agus sligí de photaireacht Neoiliteach le linn imscrúduithe ar na seomraí, chomh maith le ar a laghad 125 cloch dhuirlinge bán a fuarthas ag go leor suíomhanna seandálaíochta Manannacha. Ní bhfuarthas aon chnámha le linn na tochailte seo, ach chuir Llewellynn Jewitt síos ar imscrúdú ársaíochta níos luaithe i 1885 a thuairiscigh go bhfuarthas blúirí cnámh duine óig:
Aodh mac Conchúir
Rí na gConnacht de chlann UI Bhriúin ba ea Aodh mac Conchúir (Sean-Ghaeilge Áed mac Conchobair) (bás 888). Conchúir mac Taidhg Mhóir (bás 882), ba ea a athair. Bhí sé an chéad de thriúr dheartháireacha as a chéile a ndearnadh ríthe Chonnacht díobh. Síol Muireadhaigh ba ea a mhuintir. Bhí sé i réim ón mbliain 882 go dtí 888.
19 Meitheamh
Is é an 19 Meitheamh an 170ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 171ú lá i mbliain bhisigh. Tá 195 lá fágtha sa bhliain.
Cashtal yn Ard
Tochailtí
Tharraing Fleure agus Neely aird ar an chosúlacht idir Cashtal yn Ard agus 'Tomba dei giganti' (Gaeilge: Tuama na bhFathach sa tSairdín agus Bridestones i Cheshire, Sasana.
Aodh mac Conchúir
Le linn réimeas Aodha, bhí coimhlint leis na Lochlannaigh. Sa bhliain 887, chloígh na Connachta na Lochlannaigh as Luimneach. Sa bhliain 888, maraíodh Aidhm i gCath na nOilithreach (Cath ind ailithir ), inar cloíodh an tArdrí,Flann Sionna (bás 916) ag Lochlannaigh Átha Cliath.
Eugène Terre'Blanche
Ba náisiúnaí Afracánach é Eugène Ney Terre'Blanche, a rugadh ar an 31 Eanáir 1941 agus a fuair bás ar an 3 Aibreán 2010.
Fearóileictreachas
Ábhair chriostalta, cosúil le tíotánáit bairiam, BaTiO3, ina bhfuil móimint dhépholach leictreach iomlán, fiú gan réimse seachtrach leictreach a bheith i bhfeidhm orthu, ar féidir iad a chúlú le frithréimse seachtrach leictreach. Sa chás sin, is amhlaidh a tharlaíonn díláithriú idir na hadaimh sa laitís iomlán, ionas nach gcomhthiteann na láir dhearfacha is na láir dhiúltacha luchta a thuilleadh. Ag teocht os cionn luacha ar leith — a bhraitheann ar an ábhar féin, agus a dtugtar teocht Curie uirthi — réabann gluaisne theirmeach ord na laitíse agus cailltear an tréith fhearóileictreach. Tá taighde ar siúl ar scannáin thanaí ábhar fearóileictreach mar shlisní i gcomhair cuimhní ríomhaire.
Mainistir Quedlinburg
Teach banchanónach tuata (Gearmáinis: Frauenstift) i Quedlinburg sa Ghearmáin mar a bhfuil an tSacsain-Anhalt, ab ea Mainistir Quedlinburg (Gearmáinis: Stift Quedlinburg nó Reichsstift Quedlinburg). Bunaíodh í sa bhliain 936, ar thionscnamh Naomh Mathilda, baintreach Anraí Foghlaera, Rí na bhFranc Thoir, i gcuimhne air.
An Chéad Chrosáid
clé|250px|mion|An Chéad Chrosáid An chéad iarracht a rinne crosáidirí ab ea an Chéad Chrosáid chun an Talamh Naofa a gabháil, a d'éiligh Pápa Urban II ag an Comhairle Clermont i 1095.
Madra dobharchú
mion|Dhá mhadraí dobarchú Pór mór madra a úsáidtear sa Bhreatain le 600 bliain nó mar sin chun dobharchúnna a sheilg. Cumas iontach bolaithe aici. Eireaball gairid in airde, ceann mór le cluasa fada crochta, cóta garbh guaireach uiscedhíonach, cosa scamallacha.
London Borough of Redbridge
Is buirg é London Borough of Redbridge i Londain Thoir, Sasana. Tá a cheanncheathrú riarachán ag Halla Baile Redbridge in Ilford. Tá breis is 250,000 duine ina gcónaí i Redbridge.
Fearómaighnéadas
Tréith a bhíonn ag ábhair ar leith (mar shampla, iarann, nicil, cóbalt, gaidiliniam, diaspróisiam, is cuid mhaith cóimhiotal) de bharr ailiniú mórscála na móimintí adamhacha maighnéadacha san ábhar. Nuair a chuirtear déine réimse mhaighnéadaigh H i bhfeidhm ar an ábhar le corna leictreach timpeall air, cuireann sé seo floscdhlús mór maighnéadach B i dtoirt an ábhair seo. Is féidir go bhfanfaidh réimse san ábhar nuair a bhaintear an réimse seachtrach chun siúil, agus bíonn buanmhaighnéad mar thoradh air sin. Bíonn leictreoin neamhdhísithe in an-chuid dúl, agus mar thoradh orthu sin bíonn móimintí maighnéadacha ag na hadaimh sin, agus paramaighnéadas ag toirt aon ábhair mar sin. Bíonn fearómaighnéadas cosúil le paramaighnéadas, ach le cuidiú breise de bharr an ailínithe.
Ádhamh Cúisín
Gineolaí agus scríobhaí ba ea  Ádhamh Cúisín  (beo c. 1400).
Giolla na Naomh Ó hUidhrín
Staraí agus file Éireannach ba ea  Giolla na Naomh O hUidhrin, bás 1420.
Ádhamh Cúisín
Muintir
Is amhlaidh gur Normannach é a ainm ó dhúchas. Deirtear i nAnnála na gCeithre Máistrí: rí Ruaidrí Ó Gadhra as Sliabh Lugha do mharú la Dabid mac Riocaird Cúisin sa bhliain 1256. Deirtear i nAnnála Chonnacht sin bhliain 1270: Bhí caisleán agus críocha i seilbh David Cuisin gar de Bhealach an Doirín.
Tomás Cúisín a bhí ann chomh maith a fheictear i nAnnála Uladh sin bhliain 1462 mar ''maighister dligidh rob' ferr do bi a n-Erinn ina aimsir
Ní fios áfach an raibh gaol ann idir an mbeirt agus Ádhamh.
Giolla na Naomh Ó hUidhrín
Cé go bhfeictear a thásc i ngach príomhannála Éireann, rud a chuireann in úil go fear mór le rá a bhí ann, ní fios tada eile faoi.
Ádhamh Cúisín
Saothair
Duine de dheich scríobhaí ba ea Ádhamh a bhí i mbun Leabhar Uí Mhaine a thiomsú.
Tosaíodh an obair timpeall na bliana 1392-1394, ar ordú Mhuircheartaigh Uí Cheallaigh, easpag Cluain Fearta (1378–1393) agus ardeaspag Thuama go dtí a bhás sa bhliain 1407. Gar-nia Uilliam Bhuí, rí Uí Maine idir 1349 go 1381, ba ea Ó Ceallaigh.
Is é Faolán Mac an Ghabhann na Scéal (bás 1423) an t-aon scríobhaí amháin eile a bhfuil aon againn dó. Scríobh Cúisín amach dán le Mac an Ghabhann, Adham ar n-athair uile.
Feictear scríbhneoireacht Ádhaimh 99 desna fóiliónna atá ar marthain. Bhí 368 fóilió ann sna 15ú agus 16ú haoiseanna. Dhá chéad bliain is caoga níos déanaí, rinne Dubhaltach Mac Firbhisigh cóip de seachtó leathanach de mhír darb ainm Seanchas Síol Ír, agus an fhoinse ná Leabhar Uí Mhaine. Is tábhachtach é an chóip seo óir go bhfuil roinnt bunleathanach anois caillte.
Bricriu
Sa Rúraíocht, ba é Bricriu óstach (brughaidh), file agus scabhaire. B'olc sin a scabhaireacht gur dhíbrígh Conchúr mac Neasa é go dtí a theach féin ag Dún Rudhraí (Dún Droma, Contae an Dúin an lae inniu).
Fleadh Bhricreann
D'eagraigh Bricre fleadh tráth do Chonchúr agus laochra na nUladh ag a ghabháltas, ag tógáil seomra bia flaithiúil, sómhar, agus ríchathaoir niamhrach ann, ach dhúíltigh na hUladh dul chuige, agus é droch-chlúiteach. Bhagair Bricre iad a chuir salach ar a chéile, athair in aghaidh mic, máthair in aghaidh iníne, agus in ndeireadh na dála, bean in aghaidh mná, go dtí go mbuaile a chéile iad lena gcuid cíche go n-éirí a gcuid bainne géar.
Ag an bhfleadh, gheall sé an (nó cuid/roinnt an chosantóra) go Cú Chulainn, ansin go Conall Cearnach, ansin go Laoghaire Buach, agus ghabh na trí laoch ar aghaidh in iomaíocht an onóra. Tugadh dúshláin, le Ailill agus Méabh na gConnacht, nó Cú Raoi na Mumhan mar bhreithimh. Bhuaigh Cú Chulainn gach triail, ach níor ghlac le Conall ná Laoghaire an cinneadh.
Sár i bhfad, thug Cú Raoi, curtha as aithne mar fhathach, dúshlán do na trí laoch, a cheann a bhaint de, ach ansin é a cheadaigh, filleadh ar ais agus a gceann a bhaint díobhse. D'éirigh ach le Cú Chulainn sa triail seo, agus bronnadh an churadhmhír air.
Jesse Jackson
Is gníomhaí cearta sibhialta Meiriceánach é Jesse Louis Jackson Sr., a rugadh ar an 8 Deireadh Fómhair, 1941 i nGreenville, South Carolina.
Bricriu
Scéalta eile
Lean Bricre Fergus mac Róich ar deoraíocht go Connachta, tar éis chás Dheirdre. Agus é ina aoi ag Ráth Cruachan, bhí sé ina chúis achrainn idir Fergus agus leannán dá chuid, Fliodhas, agus an Táin Bó Flidais mar bhailchríoch.
San Eachtra Nearai, bhí Bricre ag magadh Fhearghas agus a chumas canta, á chur i gcomparáid le búir bulláin. Bhuail Fearghas é le cúig phíosa fichille, á loite go trom.
Ag deireadh an Táin Bó Cuailgne, fuair Bricriu bás ag Cruachan, tar éis dó dhá tharbh satailt air agus iad ag troid.
Mesca Ulad ...
9 Nollaig
Is é an 9 Nollaig an 343ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 344ú lá i mbliain bhisigh. Tá 22 lá fágtha sa bhliain.
Bricriu
Loch Bricleann
Creidtear go bhfuil ainm an tsráidbhaile, Loch Bricleann in aice le Droichead na Banna, Contae an Dúin, fréamhaithe ó Loch Bricreann, áit a rabih sé ina thaoiseach.
Máire Ní Chinnéide
Ba scríbhneoir, drámadóir, agus gníomhaí ar son na Gaeilge í Máire Ní Chinnéide (17 Eanáir 1879 – 25 Bealtaine 1967).  Ba í an chéad Uachtarán ar an gCumann Camógaíochta agus an chéad bhean a bhí ina hUachtarán ar Oireachtas na Gaeilge.
Rugadh Máire i Ráth Maonais sa bhliain 1879 agus d’fhreastail sí ar Choláiste Pháirc Mhucrois agus ar an Ollscoil Ríoga (Ollscoil na hÉireann níos déanaí), áit a raibh sí ina comhscoláire le hÚna Ní Fhaircheallaigh, Helena Concannon, agus Hanna Sheehy-Skeffington.
Gaeilge
Fuair Máire a cuid Gaeilge ar saoire i mBaile Bhuirne, agus ghnóthaigh sí an chéad scoláireacht sa Ghaeilge ón Ollscoil Ríoga, arbh fhiú £100 sa bhliain í, a chaith sí ar chuairteanna ar an gcoláiste Gaeilge i mBéal Átha an Ghaorthaidh.
Rinne sí staidéar i scoil na Sean-Ghaeilge a bhunaigh an tOllamh Osborn Bergin, agus d'imir an tOllamh Éireannach-Astrálach O'Daly tionchar láidir uirthi freisin. Ina dhiaidh sin, mhúin sí Laidin trí Ghaeilge i mBéal Átha an Ghaorthaidh agus bhain sí líofacht amach sa bhFraincis, sa Ghearmáinis, san Iodáilis agus sa Spáinnis.
Chaith sí an £100 deireanach dá scoláireacht ar spré dá pósadh le Seán Mac Gearailt, an chéad Chuntasóir Ginearálta ar na Coimisinéirí Ioncaim i státseirbhís na hÉireann níos déanaí. Bhí siad ina gcónaí i nGlas Naíon ar dtús agus ansin i nDeilginis.
Bhí sí ar dhuine de bhunaitheoirí Chraobh an Chéitinnigh, craobh radacach de Chonradh na Gaelige. Ba dhaoine as Ciarraí a bhí lonnaithe i mBaile Átha Cliath cuid mhaith de bhallraíocht na craoibhe, agus mheasadar gurbh iad féin fócas intleachtúil an Chonartha.
Camógaíocht
I mí Lúnasa 1904, sé bliana tar éis gur bunaíodh na chéad fhoirne iomána do mhná, foilsíodh rialacha na camógaíochta den chéad uair riamh in Banba, irisleabhar a d'fhoilsigh Craobh an Chéitinnigh. Tarraingíodh aird an phobail ar an gcamógaíocht nuair a taispeánadh í ag an Oireachtas níos luaithe sa bhliain sin. Bhí sí difriúil le hiománaíocht na bhfear mar gheall ar liathróid níos éadroime agus páirc imeartha níos lú. Maítear go minic gurb iad Máire Ní Chinnéide agus Cáit Ní Dhonnchadha (cosúil le Ní Chinnéide, náisiúnaí Éireannach agus gníomhaí ar son na Gaeilge) a chruthaigh an cluiche, le cúnamh ó dheartháir Ní Dhonnchadha, Tadhg Ó Donnchadha, a dhréachtaigh na rialacha. Bhí Máire ar an gcéad fhoireann camógaíochta a d’imir cluiche taispeántais san Uaimh i mí Iúil 1904, agus rinne sí bolscaireacht sna laethanta luatha sin chun an cluiche a chur chun cinn. Sa bhliain 1905, toghadh ina huachtarán ar an gCumann Camógaíochta úrnua í.
Conradh na Gaeilge
Níos déanaí, bhí Máire ina Leas-Uachtarán ar Chraobh an Chéitinnigh nuair a bhí Cathal Brugha ina Uachtarán. Bhí sí gníomhach i gCumann na mBan le linn Chogadh na Saoirse agus bhí sí ar son an chonartha le linn an chogaidh chathartha. Rinne sí iarracht eagraíocht ban a bhunú “i dtacaíocht leis an Saorstát” i gcomhar le Jennie Wyse Power.
Peig Sayers
Thug Máire cuairt ar na Blascaodaí den chéad uair sa bhliain 1932 lena hiníon Niamh, a fuair bás óg go tragóideach. Bhí aithne aici ar Pheig Sayers, agus i samhradh na bliana 1934, mhol sí do Pheig a cuimhní cinn a scríobh.
D'fhreagair Peig nach raibh aon rud le scríobh aici. Níor fhoghlaim sí ar scoil ach léamh agus scríobh i mBéarla, agus bhí an chuid is mó de dearmadta aici.
Mhol Máire do Pheig a cuimhní cinn a dheachtú dá mac Micheál Ó Gaoithín, ar ar thug gach duine ar an oileán “An File”, ach chroith Peig a ceann go hamhrasach. Faoi Nollaig, tháinig paicéad ó na Blascaodaí ina raibh lámhscríbhinn, agus thras-scríobh Máire í focal ar fhocal. Sa samhradh, thug sí ar ais go dtí na Blascaodaí í chun í a léamh do Pheig.
Ansin rinne sí eagarthóireacht ar an lámhscríbhinn, agus d'fhoilsigh an Talbot Press an leabhar Peig sa bhliain 1936.
Scríbhneoireacht
Ghabh Máire páirt sa chéad dráma Gaeilge nua-aimseartha a cuireadh ar stáitse: Casadh an tSugáin le Dubhghlas de hÍde sa bhliain 1901. Níos déanaí, scríobh sí drámaí do leanaí a léirigh An Comhar Drámuidhachta ag an Oireachtas in Amharclann na Péacóige; foilsíodh Gleann na Sidheóg agus An Dúthchas (1908). Ba chraoltóir Gaeilge í ar an stáisiún 2RN/Radio Éireann tar éis gur bunaíodh é sa bhliain 1926. Chuir sí Gaeilge ar fhinscéalta Grimm, leabhar a foilsíodh i 1923 mar Scéalta ó Ghrimm.
Fuair sí bás ar 25 Aibreán 1967 agus cuireadh i Reilig Ghráinseach an Déin í.
Giolla Íosa Mór Mac Firbhisigh
Príomhthiomsaitheoir Leabhar Buí Leacáin agus Leabhar Mór Leacáin a bhí sé, téacsanna luachmhara ó thaobh idir litríochta agus staire.
Finsnechta mac Tommaltaig
Rí na gConnacht ba ea Fínsneachta mac Tomaltaigh (Meán-Ghaeilge Finsnechta mac Tommaltaig) (bás 848). Tommaltach mac Murgail ba ea a athair, agus Muiris agus Diarmaid a dheartháireacha. Bhí sé i réim ón mbliain 843 go dtí 848.
Tháinig Fínsneachta i gcomharbacht ar Fhearghas mac Fothaidh, garmhac Dhuibh-Indreachta mhic Cathail. Tháinig Mugron mac Máel Cothaid i gcomharbacht air.
Ros Earcáin
Is baile beag é Ros Earcáin i gContae Aontroma, gar do Baile Monaidh. Daonra 864 atá ann.
Madra dúiseachta
thumb|Pointeoir sasanach Madra spóirt de phóir éagsúla is ea an madra dúiseachta, a saothraíodh chun géim a bhrath is a aimsiú. Seasann sé go docht mar a bheadh dealbh ann agus a shoc dírithe i dtreo an ainmhí creiche. Madra a saothraíodh i Sasana is ea an madra dúiseachta Sasanach. Níos airde ag na guaillí ná ag na geadáin, an soc fada domhain cuasach ag an mbarr, an t-eireaball barrchaol is iompartha beagnach cothrománach, an fionnadh gearr.
Áine Murphy
Is polaiteoir de chuid Shinn Féin í Áine Murphy (Áine Ní Mhurchú). Is as Lios na Scéithe í. Is Comhalta den Tionól Reachtach í d'Fhear Manach agus Tír Eoghain Theas, ó 2021 ar aghaidh.
2008 sa scannán
Is liosta é seo d'eachtraí scannánaíochta sa bhliain 2008.
Louise Forestier
Amhránaí agus aisteoir ó Québec is ea Louise Forestier, a rugadh mar Louise Bellehumeur ar 10 Lúnasa 1943 in Shawinigan.
Beatha
Rinne sí staidéar i Scoil Náisiúnta Amharclaíochta Cheanada i Montréal agus fuair dioplóma i 1964.
Chanadh sí le Robert Charlebois. D’éirigh go maith léi sna 1970í go háirithe agus í ag canadh le Renée Claude (L'amante et l'épouse). Ina dhiaidh sin chuir sí roinnt seónna teilifíse i láthair.
Le cloisteáil
Louise Forestier - "Les Bûcherons":
Louise Forestier - "Les Montréalais":
Louise Forestier - "La Prison de Londres":
Comhlachas Forbartha Idirnáisiúnta
Tá rialachas il-leibhéil i bhfeidhm. Níl ach stádas breathnóra ag an CFI i gClár Forbartha de chuid na Náisiún Aontaithe.(agus ní gníomhaireacht speisialta de chuid na Náisiún Aontaithe é).
Stair
Bunaíodh an CFA sa bhliain 1960.
Sceimhlitheoireacht státurraithe
thumb|200px|right|Blaosc chloiginn ó íobartaigh sceimhlitheoireacht státurraithe sa [[Chambóid]] 200px|thumb||[[Scoil na Meiriceáithe, Fort Benning]] Is éard atá i gceist leis an sceimhlitheoireacht státurraithe ná foréigean ó rialtais in aghaidh shibhialtaigh. Tá sé in úsáid le fada an lá. Ábhar conspóideach a bhionn ann mar is minic nach nglacann gach éinne leis an téarma i gcásanna áirithe.
2021 sa spórt
Is liosta é seo d'eachtraí spóirt sa bhliain 2021.
Féatas
clé|250px|thumb|Féatas daonna Suth aon ainmhí a dhéanann leanbh beo clainne a bhreith, de rogha ar ubh. Sa duine, tugtar féatas (nó  Leanbh gan bhreith sa duine) ar an suth nuair a bhíonn príomhstruchtúir na colainne foirmthe, timpeall dhá mhí tar éis toirchiú an ubháin ag an speirm, agus as sin go dtí breith an linbh. Tugtar siogót ar an ubh thoirchithe aoncheallach. Ansin deighleann an siogót, ag cruthú a thuilleadh is a thuilleadh ceall, agus tagann le bheith ina chíteaplast, sáite sa bhroinn. Leanann an deighilt ar aghaidh trí chéimeanna an tsutha is an fhéatais go dtí an bhreith. Tar éis breithe, is nuabheirthe  (Béarla: neonate)  an fhéatas anois.
Caora
Mamach athchogantach is ea an chaora (Ovis aries). Baintear feidhm as na caoirigh mar bheostoc, den chuid is mo. Cé go dtugtar "caora" ar go leor saghsanna éagsúla, dé ghnáth is é Ovis aries atá i gceist. Tá breis is billiún caora ann agus tá siad níos fliúrsí ná aon ainmhí eile sa ghéineas seo.
Tá caoirigh á dtógáil ag daoine leis na cianta, mar gheall ar na táirgí talmhaíochta a ndéantar astu - feoil (tugtar uaineoil ar fheoil uain agus caoireoil ar fheoil chaorach), olann agus bainne.
Féach freisin
left|thumb|Caoirigh sa [[An Phatagóin|Phatagóin, san Airgintín]]
Metro Los Reyes
Is stáisiún meitreo sa chóras meariompair Meitreo Chathair Mheicsiceo i gCathair Mheicsiceo é Los Reyes. Thosaigh seirbhís ag an stáisiún seo ar an 12 Lúnasa 1991.
Abd al-Rahman al-Jabarti
Scoláire Éigipteach ab ea Abd al-Rahman al-Jabarti (1753-1825, Araibís: عبد الرحمن الجبرتي) nó Al-Jabarti mar is fearr aithne air. Chaith sé an chuid is mó dá shaol i gCaireo.
Metro Los Reyes
Tá trí coróin mar lógó ag an stáisiún (ciallaíonn los reyes na ríthe i Spáinnis.
Abd al-Rahman al-Jabarti
Mhair sé le linn ionradh na bhFrancach ar an Éigipt agus thug cuntas finné súl ar a mhéid.
Metro Los Reyes
Féach freisin
mionsamhail|250px|clé|Ardán traenacha Los Reyes.
Abd al-Rahman al-Jabarti
Na trí leabhar is cáiliúla a scríobh sé ná Tarikh muddat al-faransis bi-misr (cuntas ar fhorghabháil na bhFrancach ar an Éigipt, 1798), Mazhar al-taqdis bi-zawal dawlat al-faransis (ar mheathlú na sochaí Francaí, 1801), agus Aja’ib al-athar fi’l-tarajim wa’l-akhbar (meascán idir eachtraí agus téamaí an dá leabhar thuasluaite).
Codlaidín
Is éard is codlaidín ann ná planda bliantúil glasghorm nó liathghlas a fhásann 1 m ar airde, dúchasach don Eoraip is an Áise. Na duilleoga leathfhada, liopach go héadomhain; an gas fáiscthe; na bláthanna le 4 pheiteal; a chochall i bhfoirm pota piobair, le fáinne de phóir timpeall na fleisce. Sa ghné don ghairdín, nach mbíonn drugaí ann, dath liathchorcra a bhíonn ar na bláthanna agus lár dorcha iontu. Bláthanna bána a bhíonn sna gnéithe a tháirgeann drugaí. Faightear an t-óipiam trí ghearrthacha a dhéanamh sna síolchochaill ghlasa, agus sileann siad seo an t-úsc a mbíonn an t-óipiam ann. Scagtar an t-óipiam chun drugaí eile a tháirgeadh, moirfín ina measc.
Forógra na gCumannach (1848)
Foilsíodh Forógra Pháirtí na gCumannach nó Forógra na gCumannach, le Karl Marx agus Friedrich Engels ar 21 Feabhra 1848.
Na réabhlóidihe faoi bhrú ag an am, foilsíodh é gan ainm a chur leis i Londain, agus i nGearmáinis amháin ar dtús. Tháinig aistriúchán i mBéarla amach sa bhliain 1850.
1848
Tugtar Bliain na Réabhlóidí ar an bhliain 1848, mar go raibh ceannaircí agus réabhlóidí fairsing ann a d'fhág Iarthar na hEorpa beagnach uilig ina chíor tuathail.
D'eisigh Marx agus Engels a gcuid "Éilimh Pháirtí Cumannach na Gearmáine" ó Pháras i mí na Márta 1848; níor áitigh an paimfléad ach aontú na Gearmáine, vótáil chomhchoiteann, díothú na ndualgas feodach, agus spriocanna den chineál céanna is a bhí ag na meánaicmí.
Madra fola
mion|220px|Madra fola Pór madra a bhfuil cáil air as a chéadfa ghéar bolaithe. Úsáidtear é le lorg ainmhí a leanúint. An cholainn mór cumasach le craiceann fairsing. An fionnadh gearr crón nó dúchrón, na cluasa fada is na gialla ar chrochadh, an soc fada domhain. Pór Francach ar dtús, agus saothraíodh a thuilleadh sa Bhreatain.
Max Baer
Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea Maximilian Adelbert Baer a rugadh ar 11 Feabhra, 1909 in Omaha, Nebraska agus a fuair bás ar an 21 Samhain, 1959 i Hollywood.
Lee Savold
Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea Lee Savold a rugadh Lee Hulver ar 22 Márta, 1916 i gCanby, Minnesota agus a fuair bás ar an 14 Bealtaine, 1972.
Neopterygii
Is grúpa éisc iad Neopterygii. Ciallaíonn Neopterygii "eití nua" (ón Ghréigis νέος neos, nua,agus teryυξ pteryx, eite). Níor tharla ach cúpla athrú orthu le linn na héabhlóide ón na hactinopterygii a bhí ann níos luaithe. Tháinig siad i láthair am éigin sa Tréimhse Pheirmeach Dhéanach, roimh aimsir na ndineasár. D'éirigh thar barr leis na Neopterygii mar gurbh fhéidir leo bogadh níos gasta ná a sinsear. Thosaigh a scálaí agus a gcnámharlaigh ag éirí níos éadroime le linn a n-éabhlóid, agus d'éirigh a ngiall níos cumhachtaí agus níos éifeachtaí. Cé go bhfuil leictreaghlacadh agus na ampullae de Lorenzini i láthair i ngach grúpa eile iasc, cé is moite na  cailleacha (Myxini) (cé nach Actinopterygii iad na cailleacha, is Agnathae iad), chiall na Neopterygii a  gcéadfaí, fiú amháin más rud é go raibh athbhreithniú déanta orthu ina dhiaidh sin  laistigh de na Gymnotiformes agus na Siluriformes (cait mhara) ag a bhfuil ampaillí teileaoistéigeacha neamh-homalógacha.
Tagairtí
<references group="" responsive="1">
Aonad Taighde na bhFórsaí
Is éard atá i gceist le hAonad Taighde na bhFórsaí ná aonad faisnéise rúnda de chuid Arm na Breataine ar bhunaigh Roinn Chosanta na Ríochta Aontaithe é sa bhliain 1980 le cuidiú leis na fórsaí slándála na poblachtánaigh Éireannacha, an tIRA Sealadach go háirithe, a chloí. Bhí an tAonad lonnaithe i mBeairicí Thiepval i Lios na gCearrbhach, Contae Aontroma. Bhí an tAonad Taighde dírithe ar chaidreamh a choinneáil leis na gníomhairí rúnda a bhí ag obair i measc na bparaimíleatach.
Bhí a lán líomhaintí ann go raibh an tAonad seo ag déanamh claonpháirteachais, is é sin, ag comhoibriú ar chúla téarmaí leis na paraimíleataigh dhílseacha, ar nós Cumann Cosanta Uladh, agus go raibh freagracht ar an Aonad as 14 Caitliceach a mharú, an chuid is mó acu i mBéal Feirste.
Stair na nGiúdach sa Rúis
Téann stair na nGiúdach sa Rúis agus na ceantair a raibh baint stairiúil acu leo siar 1,500 bliain ar a laghad. Go stairiúil bhí Giúdaigh sa Rúis ina ndiaspóra mór reiligiúnach agus eitneach; tráth dá raibh, d'óstáil Impireacht na Rúise an pobal Giúdach is mó ar domhan. Laistigh de na críocha seo, d'fhás na pobail phríomha Ghiúdacha Aisceanazaíocha as go leor ceantar éagsúil agus d'fhorbair siad go leor de na traidisiúin diagachta agus cultúrtha is sainiúla de chuid an Ghiúdachais nua-aimseartha, agus iad ag tabhairt aghaidh ar thréimhsí de bheartais idirdhealaitheacha frith-Sheimíteacha agus de ghéarleanúintí freisin.
Sholáthair Daonáireamh croídhaonra Giúdach measta ag 157,763, móide daonra eile 41,000 duine neamhdhearbhaithe arbh ionann iad agus an croí-dhaonra Giúdach, mar 200,600 san iomlán, sa bhliain 2010..
Forbhreathnú agus cúlra
Is iad na Giúdaigh Aisceanazaíocha an grúpa is mó i measc na nGiúdach sa Rúis, ach cuimsíonn an pobal freisin cuid shuntasach de neamh-Aisceanásaígh eile ó diaspóra Giúdach eile lena n-áirítear Giúdaigh Shléibhe, Giúdaigh Shafáratachai, Cáirimigh Chriméacha, Crim-Ghiúdaigh, Giúdaigh Bhocharacha agus Giúdaigh Sheoirseacha.
Hans Sloane
mion|Hans Sloane sa bhliain 1736 Lia a rugadh i gCill Ó Laoch, Contae an Dúin, ab ea Hans Sloane (16 Aibreán 1660– 11 Eanáir 1753). Rinne a mhúsaem is a leabharlann de 50,000 imleabhar buntús Mhúsaem na Breataine.
Gustav Theodor Fechner
Fisicí is síceolaí a rugadh i nGroß Särchen na Gearmáine (Żarki Wielkie na Polainne inniu) ab ea Gustav Theodor Fechner (1801-1887). Rinne sé taighde ar na gaolta idir colainn is cuimhne. Scríobh sé leabhar cáiliúil, Elemente der Psychophysik (Bunús na Sícifisice, 1860), inar shaothraigh sé teoiricí Ernst Weber ar thairsigh chéadfacha, ag leagan bunsraith na sícifisice.
Aigéad
Go traidisiúnta, glactar leis gur aigéad atá i ngach comhdhúil cheimiceach ar féidir leis, má thuaslagtar san uisce é, tiúchan na n-ian hiodrocsóiniam (H3O+) a ardú agus tiúchan na n-ian hiodrocsaíde (OH-) a ísliú dá réir. Mar sin, má chuirtear aigéad le huisce glan, titfidh pH an uisce sin.
Is ionann an sainmhíniú traidisiúnta, a bheag agus a mhór, agus an sainmhíniú a thug Johannes Nicolaus Brønsted agus Martin Lowry ar an aigéad beag beann ar a chéile. Is éard a bhí san aigéad dar leosan ná comhdhúil a raibh de chlaonadh inti ian hidrigine, nó prótón - H+ - a dheonú do chomhdhúil eile - don bhun. Aigéid iad, mar shampla, an t-aigéad aicéiteach san fhínéagar agus an t-aigéad sulfarach i mbatairí (cadhnraí, ceallraí) na ngluaisteán.
Tá imoibriú an aigéid leis an mbun difriúil leis an imoibriú ocsaídiúcháin is dí-ocsaídiúcháin, nó ní athraíonn staid ocsaídiúcháin na n-adamh san imoibriú aigéid is buin.
Na ceimiceáin arb aigéid iad, deirtear go bhfuil siad aigéadach. Is é an tomhas atá againn ar aigéadacht an aigéid ná an pKa. Cosúil leis an pH, is frithlogartam é an pKa, agus mar sin, téann an aigéadacht in airde agus an pKa ag dul in ísle.
San fhoirmle seo, is ionann HA agus an t-aigéad, agus is ionann A- agus an t-ian diúltach a fhágfar nuair a thabharfaidh an t-aigéad an prótón uaidh. Seasann na lúibíní cearnacha don tiúchan. Mar sin, gheofar an tairiseach díthiomsúcháin, má iolraítear tiúchan an iain seo agus tiúchan na n-ian hidrigine, agus má roinntear an t-iolrach seo ar thiúchan na móilíní aigéid. Na luachanna Ka a fhaightear ar an dóigh seo, ní bhíonn siad praiticiúil, áfach, nó bíonn an iomarca náideanna iontu. Mar sin, is fearr frithlogartam deichiúil an Ka a úsáid, -log10(Ka), nó pKa. Más ionann an Ka agus 0.001, nó 10-3, is ionann an Ka agus 3.
Teoiric Arrhenius
thumb|[[Aigéad hidreaclórach agus amóinia ag imoibriú le chéile. Aigéad láidir é an t-aigéad hidreaclórach, bun scothláidir í an amóinia.]] Ba é an ceimiceoir Sualannach Svante Arrhenius ba thúisce a thuig gurb é an prótón, an t-ian hidrigine, is eochair do choincheap na haigéadachta. De réir Arrhenius, is aigéad í an tsubstaint a chuireann le tiúchan na n-ian hiodrocsóiniam H3O+ san uisce. Tá an sainmhíniú bunaithe ar an gcothromaíocht dhinimiciúil idir na hiain hiodrocsóiniam agus na hiain hiodrocsaíde san uisce:
Tabhair faoi deara go dtagraíonn na ceimiceoirí go minic don ian hidrigine atá tuaslagtha san uisce, H+ (aq), ach is éard is ciall leis seo go praiticiúil ná an t-ian hiodrocsóiniam.
Teoiric Brønsted agus Lowry
Cé go mbíonn teoiric Arrhenius praiticiúil go maith le cur síos a thabhairt ar a lán gnáth-imoibrithe, cineál simpliúchán atá ann i ndiaidh an iomláin. Sa bhliain 1923, thuig an ceimiceoir Danmhargach Johannes Nicolaus Brønsted agus an Sasanach Thomas Martin Lowry beag beann ar a chéile go raibh aistriú prótóin ón móilín aigéid go dtí an móilín buin i gceist leis an imoibriú aigéid agus buin. Is éard is aigéad ann de réir Brønsted agus Lowry ná deontóir prótóin - móilín a bhronnann prótón ar an mbun.
Madra gríofa
mion|deas|Madra gríofa Madra baile a bhfuil dhá phór ann, nach gaolta iad, is ea madra gríofa. Saothraíodh madra gríofa na Bruiséile chun francaigh a sheilg: beag, le soc gearr, na gialla ag gobadh amach, féasóg bheag. Is madra Francach dúiseachta is loirg é an madra gríofa guaireach dúiseachta, le colainn mhatánach, cosa fada, cluasa boga, agus an dá thrian dheireanacha den eireaball sciota.
13 Nollaig
Is é an 13 Nollaig an 347ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 348ú lá i mbliain bhisigh. Tá 18 lá fágtha sa bhliain.
Giolla na Naomh Mac Aodhagáin
Scríobhaí and staraí Éireannach ba ea  Giolla na Naomh Mac Aodhagáin, bás c. 1443.
Bhí Mac Aodhagáin ina thiomsaitheoir Annála Easpacha na hÉireann, a scríobh ar lámhscríbhinn déanta as párpháipéar. Sa bhliain 1643, rinne Dubhaltach Mac Firbhisigh cóip de ar son Rev. John Lynch as Gaillimh. Tá an bunleagan anois caillte, ach tá cóip den chóip le Dubhaltach fós ar marthain, MS. 7, c. n. 17, le cúig mhír ann ón mbliain 573 go dtí 914.
Sa bhliain 1309, maraíodh sinsear ar comhainm leis, ollamh dlí agus saoi i ngach ceird, ball de lucht leanúna Aodha mhic Eoghain Uí Chonchúir, rí Chonnacht, ag Clann Mhuircheartaigh Uí Chonchobhair. Bhíos clann Mhic Aodhagáin ó dheas ar na Connachta i nUrumhain isteach i ndiaidh a bháis.
Mionfhuiseog ladharghearr
Is éan í an mionfhuiseog ladharghearr. Is baill d'fhine na Alaudidae iad.
Madra oibre
Saghas madra baile a chuimsíonn na póir a forbraíodh chun cabhrú le daoine i gcúrsaí nach cúrsaí spóirt iad. Samplaí is ea madra caorach, madra garda, madra treorach, agus huscaí.
Giovanni Giocondo
Manach Iodálach, ailtire, seandálaí agus fear léinn ba ea an Bhráthair Giovanni Giocondo, Proinsiasach (c. 1433 – 1515).
Beatha
Rugadh Giovanni Giocondo in Verona timpeall 1433. Chuaigh sé in Ord na nDoiminiceach in aois a ocht mbliana déag agus bhí ar na baill den Ord a chuir an Athbheochan chun cinn. D’fhág sé an Ord, áfach, agus chuaigh sna Proinsiasaigh. Bhí sé ag múineadh Laidine agus Gréigise in Verona, áit a raibh an scoláire mór Iúil Caesar Scaliger (Giulio Cesare della Scala) ina dhalta aige.
Ba sheandálaí léannta é agus línitheoir oilte. Sceitseáil sé seanfhoirgnimh na Róimhe agus léigh agus chóipeáil a lán inscríbhinní millte. Rinne sé seanlámhscríbhinní clasaiceacha a thrascriobh freisin agus i 1492 bhronn ceann acu ar Lorenzo de' Medici.
I gceann tamaillín d’fhill Giocondo ar a áit dhúchais. Thóg sé droichid agus dhear daingin do Treviso agus bhí sé ina innealtóir agus ina phríomhthógálaí i rith na hoibre.
Ailtireacht
mion|Palazzo del Consiglo in Verona Dhear Giocondo Palazzo del Consiglo in Verona do Maximilian I, an tImpire Naofa Rómhánach, pálás a raibh an-mheas riamh air. Chuir na Veinéisigh fios air féin agus ar roinnt ailtirí iomráiteacha eile chun cosaint an mhurlaigh ar na haibhneacha a phlé. Glacadh le moladh Giocondo go gcuirfí Abhainn an Brenta ar mhalairt slí lena tabhairt chun na farraige, agus bhí rath ar an obair.
Idir 1496 agus 1499 d’iarr Louis XII na Fraince air teacht chun na Fraince agus rinneadh comhairleoir ríoga de. Thóg sé Droichead Notre Dame i bPáras agus dhear Pálás Chúirt an Airgeadais, Seomra Órga na Parlaiminte agus Pálás Gaillon sa Normainn.
Idir 1506 agus 1508 d’fhill Giocondo ar an Iodáil agus thóg an Fondaco dei Tedeschi (1508) sa Veinéis, foirgneamh a mhaisigh Titian agus Giorgione. I 1513, nuair a dódh Droichead an Rialto agus a raibh ina thimpeall, bhí Giocondo orthu siúd a leag plean droichid nua amach, ach roghnaíodh plean duine eile. Thug Giocondo a aghaidh ar an Róimh, áit a raibh sé ar fostú ag an Vatacáin ó 1514 amach.
Chuir sé síos air féin mar “sheanduine” i litir chun Giuliano di Lorenzo de' Medici i 1513. Nuair a cailleadh Donato Bramante cuireadh é ag obair in éineacht le Raphael agus Giuliano da Sangallo chun tógáil Bhaisleac Pheadair a stiúradh, obair a raibh treisiú na dúshraithe mar chuid di. Fuair sé bás i 1515 agus é i mbun na hoibre seo. mion|An Fondaco dei Tedeschi sa Veinéis
Saothair
I 1498 d’fhoilsigh Giocondo litreacha Plinias Óg in Bologna. D’fhoilsigh sé eagrán eile le preas Aldus Manutius i 1508 agus é tíolaicthe do Louis XII na Fraince. Idir 1506 agus 1508 scríobh Giocondo ceithre thráchtas ar uiscebhealaigh na Veinéise.
Bhí Giocondo ar na chéad scoláirí a chuir amach eagrán ceartaithe de De Architectura Vitruvius, tráchtas a raibh tionchar aige ar ailtireacht na hAthbheochana. Chomh maith leis sin d’fhoilsigh sé saothair Julius Obsequens agus Aurelius Victor, in éineacht le De re rustica Cható Mhóir. Chuir sé Commentarii de Bello Gallico Iúil Caesar in eagar freisin.
Cat Schrödinger
mion|deas|Cat Schrödinger Is éard atá i gceist le cat Schrödinger ná smaointurgnamh (nó paradacsa mar a thugtar uaireanta air) a bhí curtha chun cinn ag an bhfisiceoir Ostarach Erwin Schrödinger sa bhliain 1935, cé gur le hAlbert Einstein an chéad leagan de. Léiriú a bhí ann, dar le Schrödinger, ar an locht a chuir an léirmhíniú Chóbanhávan (dearbhaithe ag Niels Bohr agus Werner Heisenberg) ar thionchar na meicnice candamaí ar ghnáthghníomhartha an lae as riocht.
Giovanni Giocondo
Saothair
Bhí Giocondo ina eolaí ar dhiagacht scolaíoch.
Cat Schrödinger
An cás a chuirtear i láthair ná cat hipitéiseach ar féidir leis a bheith beo agus marbh araon san am céanna, i staid ar a dtugtar forshuíomh candamach, de bharr nasc le heachtra fánach fo-adamhach a tharlódh nó nach dtarlódh.
Giovanni Giocondo
Le léamh
Verlag, Frankfurt, 1982, Réamhrá: Julius Posener. ISBN 3-88129-450-3 Arnold Nesselrath, “A Little Gift from an Old Friend: Dürer’s Drawings by Fra Giocondo,” Print Quarterly, XVIII, 2011, 248-48.
Viviane Reding
Rugadh in Esch-sur-Alzette í. Tá sí posta agus tá triúr páiste aici.
Machaire Méith na Mumhan
thumb|right|Radharc ar Ard Pádraig Limistéar féaraigh i gCúige Mumhan in iardheisceart Éireann is ea Machaire Méith na Mumhan. Clúdaíonn sí cuid de thrí chontae: deisceart Chontae Luimnigh, iarthar Chontae Thiobraid Árann agus tuaisceart Chontae Chorcaí. Tá sé ar an talamh is fearr in Éirinn le haghaidh feirmeoireachta déiríochta.
Briseann na Gaibhlte isteach ar an Machaire Méith san iarthar. Is é gleann Abhainn Mhór na Mumhan an chuid theas den Mhachaire Mhéith.
Na Bailte
Is iad na bailte i Machaire Méith na Mumhan ná
Berel Lazar
Is raibí Ortadocsach, Chabad-Lubavitch Hasadach é Shlomo Dov Pinchas Lazar (rugadh 19 Bealtaine, 1964), nó mar is fearr aithne air Berel Lazar. Thosaigh sé ar a sheirbhís sa Rúis sa bhliain 1990. Tá aithne air as a chairdeas le Vladimir Putin, ó 2000 i leith, d'fhóin sé mar Phríomh-Rabaí na Rúise, agus ina chathaoirleach ar Chónaidhm na gComhphobal Giúdach sa Rúis agus ar Chónaidhm na gComhphobal Giúdach de Chomhlathas na Stát Neamhspleách. I Meán Fómhair 2005 ghlach sé ballraíocht i gCumann Poiblí na Rúise.
Códú heicsidheachúlach
deas|250px|thumb|Códú heicsidheachúlach Nodaireacht uimhreacha ag úsáid an bhuin 16. Is iad na carachtair ar leith 0-9 agus A-F (ag seasamh do na huimhreacha deachúla 10-15 san áireamh). Úsáidtear go forleathan é i bhfeidhmeanna ríomhaireachta, mar a soláthraíonn sé bealach oiriúnach chun seasamh d'uimhreacha dénártha.
Códón
deas|250px|thumb|Códón Seicheamh de 3 núicléitíd (trírín) sa DNA a shainíonn aimíonaigéad ar leith a chur isteach in ionad ar leith i struchtúr próitéine le linn a tógála. Bunghné den chód géiniteach is ea é go sainíonn tríríní de na 4 núicléitíd — na púiríní, adainín (A) is timín (T), agus na pirimidíní, cíotóisín (C) is guainín (G)—sa DNA (mar shamplaí AAA, AAG, AGA, GAA, AGT, agus mar sin de) tógáil próitéiní agus go rialaíonn feidhmeanna eile na cille bitheolaíche. Bíonn ord ar leith ar na códóin i ngéin ar bith ar feadh crómasóim. De bhrí nach bhfuil ceadaithe ach na naisc A-T is C-G idir núicléitídí urchomhaireacha ar an dá thointemhóilín sa déhéilics den DNA, má bhíonn códón AGT ar thointe amháin, bíonn an códón freagrach TCA ar an tointe os a comhair amach.
Liam Ó Briain
Saineolaí Gaeilge agus gníomhaí polaitíochta ab ea Liam Ó Briain (16 Meán Fómhair 1888 – 12 Lúnasa 1974).
Rugadh sa Phort Thuaidh, Baile Átha Cliath é mar William O’Brien. Chuir sé spéis sa Ghaeilge nuair a bhí sé óg, agus thosaigh sé ag baint úsáide as an leagan Gaeilge dá ainm le linn dó a bheith i Scoil Uí Chonaill. D’fhreastail sé freisin ar chruinnithe de chuid Chonradh na Gaeilge, ansin d’fhreastail sé ar an gColáiste Ollscoile, Baile Átha Cliath ar scoláireacht, áit a ndearna sé staidéar ar an bhFraincis, Béarla agus Gaeilge.
Sa bhliain 1911, thionscain UCD scoláireacht nua bhliantúil le haghaidh thaistil thar lear, agus ghnóthaigh Ó Briain an chéad cheann. D'úsáid sé an scoláireacht chun cuairt a thabhairt ar an nGearmáin agus staidéar a dhéanamh le Kuno Meyer agus Rudolf Thurneysen. Tar éis trí bliana, d’fhill sé abhaile, chuaigh sé isteach i gConradh na Gaeilge arís, agus thosaigh sé ag múineadh na Fraincise i gCOBÁC. Chuaigh sé isteach in Óglaigh na hÉireann freisin, agus ansin, an bhliain dár gcionn, chuir Seán T. Ó Ceallaigh ina luí ar Ó Briain dul isteach i mBráithreachas Phoblacht na hÉireann.
Le linn Éirí Amach na Cásca, throid Ó Briain le hArm Cathartha na hÉireann. D'éirigh aighneas idir é agus a cheannasaí, Mícheál Ó Mulláin, agus é ag iarraidh straitéis a leanúint gan briogáid Bhaile Átha Cliath a bheith “sáinnithe sa chathair”. Ach d'ordaigh Ó Mulláin gur cheart dóibh díriú ar Chaisleán Bhaile Átha Cliath a ghlacadh. Chaith Ó Briain dhá mhí i bpríosún agus sé mhí i gcampa imtheorannaithe sular scaoileadh saor é. Fuair sé amach gur briseadh as a phost é, ach fuair sé ollúnacht i dteangacha Rómánsacha i gColáiste na hOllscoile Gaillimh.
2009 sa scannán
Is liosta é seo d'eachtraí scannánaíochta sa bhliain 2009.
Liam Ó Briain
Faoin taca seo, chuaigh Ó Briain isteach i Sinn Féin, agus sheas sé don pháirtí in Ard Mhacha Láir in olltoghchán na hÉireann 1918. Níor éirigh leis, cé go bhfuair sé 5,689 vóta. Ba chúis le pianbhreith phríosúnachta eile é an feachtas seo, go hindíreach. Nuair a scaoileadh saor é, ceapadh ina bhreitheamh é sa chóras cúirteanna poblachtánach a bhí mídhleathach ag an am, agus thug sé cuairt ar an bhFrainc agus ar an Iodáil chun airm a fháil don IRA. I mí na Samhna 1920, gabhadh arís é agus imtheorannaíodh é ar feadh bliana, agus dá bharr sin, chaill sé críoch Chogadh Saoirse na hÉireann. Faoin am ar scaoileadh saor é, bhí an Conradh Angla-Éireannach sínithe; thacaigh sé leis seo, agus níor ghlac sé páirt i ngníomhaíochtaí míleata a thuilleadh.
D’fhan Ó Briain ina phost mar ollamh i nGaillimh. Sheas sé freisin i dtoghchán Sheanad Éireann sa bhliain 1925, cé nár éirigh leis. Bhí sé ina rúnaí bunaidh ar Thaibhdhearc na Gaillimhe, ag aisteoireacht i gcuid mhaith dá léiriúcháin freisin, agus chaith sé go leor ama ag aistriú saothair ón mBéarla agus ó na teangacha Rómánsacha go Gaeilge. Sheas sé le bheith ina uachtarán ar Choláiste na hOllscoile, Gaillimh sa bhliain 1945, ach níor toghadh é. Sna 1940idí agus 1950idí, is minic go raibh sé ar an teilifís agus ar an raidió.
Metro Peñón Viejo
Is stáisiún meitreo sa chóras meariompair Meitreo Chathair Mheicsiceo i gCathair Mheicsiceo é Peñón Viejo. Tá ceangail leis na bealaí bus 162B, 163, 163A, 163B, 164, 166, agus 167 ann. Thosaigh seirbhís ag an stáisiún seo ar an 12 Lúnasa 1991.
Tá íomhá a léirítear an foirmíocht charraige Peñón de los Baños, a lonnaithe siar ó thuaidh an stáisiúin, mar lógó ag an stáisiún seo.
Féach freisin
mionsamhail|250px|clé|Ardán traenacha Peñón Viejo.
Circín starraiceach
Is éan í an circín starraiceach (Galerida cristata). Úsáidtear an t-ainm seo ar an bhfuiseog Alauda arvensis freisin.
Dún réaltchruthach
Daingean is ea an dún réaltchruthach (bastion fort, trace italienne) a tháinig chun cinn in aois an phúdair nuair a tháinig smacht ag gunnai móra ar an ármhá. Baineadh úsáid as den chéad uair i lár an 15ú haois san Iodáil.
B’fhurasta do ghunnaí mór díobháil a dhéanamh do dhaingin mheánaoiseacha agus iad dírithe ar mhúr ingearach. Chomh maith leis sin, bhíodh lucht ionsaithe in ann tochailt faoin múr, mar ba dheacair do na cosantóirí caitheamh leo ó mhúir eile. Os a choinne sin, bhí an dún réaltchrutheach íseal agus cothrom agus é déanta dá lán urdhúnta triantánacha a chosnódh a chéile agus a raibh díog ina dtimpeall. Bhí na múir déanta íseal agus tiubh chun caora ordanáis a chur díobh. Toisc gurbh fhusa na múir a dhreapadh dá bharr, leathnaíodh an díog i dtreo go bhféadfái lámhach anuas agus go leatrasnach leis na hionsaitheoirí. Ba ghnách claonfort a chur leis an taobh amuigh den díog chun caora a díríodh ar bhun an mhúir mhóir a chlaonadh. D’fhéadfaí urdhúnta déshleasacha, oibreacha cosanta tosaigh (tenailles agus eile) agus fiú dúnta scartha a thógáil chun an múr mór a chosaint nó breis ionad cosanta a aholáthar. Bhíodh a lán ábhair thógála dhifriúla iontu, go háirithe cré agus brící, mar nach ndéanann brící smidiríní mar a dhéanann cloch.
Tháinig na dúnta réalchruthacha chun cinn i ndeireadh an 15ú haois agus i dtús an 16ú haois nuair a rinne na Francaigh ionradh ar an Iodáil. Bhí gunnaí móra nua agus bombaird ag arm na Fraince, airm a rinne scrios ar dhaingnithe meánaoiseacha. Bhain Michelangelo tairbhe as dúnta réaltchruthacha chun Flórans a chosaint agus rinne Baldassare Peruzzi and Vincenzo Scamozzi iad a fheabhsú. Fuarthas eolas ar na dúnta seo i dtíortha eile sna 1530í agus sna 1540í.
Baineadh feidhm astu go forleathan san Eoraip ar feadh trí chéad bliain, agus bhí an-tóir ar innealtóirí Iodálacha chun iad a thógáil. Síltear gur beirt ailtirí de chuid an 17ú haois, Menno van Coehoorn agus Vauban, innealtóir míleata Louis XIV na Fraince, go háirithe, a thug chun foirfeachta iad.
Bhí tionchar an dúin réaltchruthaigh le haithint ar dhearadh shárchathair na hAthbheochana: cathair réaltchruthach. Sa 19ú haois tháinig athrú ar an daingniú de bharr úsáid an tsliogáin phléascaigh.
Fánaí
Nuair a tháinig gunnaí móra ionramháilte in úsáid sa 15ú haois, shocraigh na hinnealtóirí míleata ar na múir a neadú i ndíoga a raibh fánaí cré os a chomhar amach, rud a chosnódh ar lámhach díreach iad, agus ar bhainc chré a chur ar bharr na múr chun go maolófaí fuinneamh na gcaor anuas. Dá ísle na múr is ea ab fhusa iad a ionsaí.
Spás marbh
Bhí “spás marbh” ag baint le múir chruinne na seantúiríní toisc nárbh fhéidir lámhach cosanta a dhíriú ina dtimpeall. Dá bhrí sin thógfaí oibreacha ar dhealramh diamaint chun nach mbeadh ionsaitheoirí in ann dul ar foscadh. Tharraingeodh na díoga agus na múir na hionsaitheoirí isteach i limistéir mharaithe mar arbh fhurasta iad a scrios le gunnaí móra. Bheadh na gunnaí céanna suite i dtreo go bhféadfaidís buntáiste a bhaint as seo.
Athruithe eile
Ar an dóigh seo tháinig cruthanna casta ar dhúnta, cruthanna a lig do bhatairí cosanta réimsí cónasctha lámhaigh a bheith acu. Bhí batairí tosaigh dírithe ar na fánaithe a chosain na múir istigh ar lámhach díreach. Bhí na gunnaí móra sin ann chun ruaig a chur ar shaighdiúirí ionsaithe agus chun gunnaí móra ionsaithe a choinneáil siar.
Ba í an chuid ba thábhachtaí de chosaint an dúin anois an t-imeall amuigh den díog a bhí timpeall an dúin agus a dtugtaí an “bealach folaigh” air. B’fhéidir le cosantóirí fanacht ar foscadh ann, a bheag nó a mhór, créfoirt a thógáil chun an claonfort a cheilt ar an namhaid i dtreo nach bhféadfaidís scaoileadh leis na múir, agus frithmhianaigh a bhaint chun an namhaid a bhacadh ar thochailt faoi na múir agus iad a shéideadh san aer.
Bhí fosláir ghunnaí móra an dúin cosanta go tréan ar lámhach ón taobh amuigh ach bhí siad ar oscailt thiar, ní hamháin chun iad a mhilleadh ar ionsaitheoirí dá ngabhfaí iad ach chun ligean don deatach scaipeadh freisin.
Ba mhaith an sás na daingin seo chun an fód a sheasamh i gcoinne caora tathagacha nó sliogán nach raibh istigh iontu ach púdar dubh. Ní raibh a leithéidí ar fónamh, áfach, nuair a tháinig an moirtéar agus pléascáin nua-aimseartha, cé gurbh fhada gur stadadh d’iad a thógáil.
Tógáil
Ba mhór an costas a bhí ag gabháil le dúnta réaltchruthacha a thógáil. Chosain an 22 urdhúnta a bhí ag Amstardam aon mhilliún déag floran agus i 1544 d’éirigh Siena bancbhriste de dheasca chostas a chuid daingean. Minic go leor, thógfaí iad le hiarsmaí na seandaingean. Leagfaí múir chosanta mheánaoiseacha agus bhainfí díog os a gcomhair amach. An chré a fágadh i ndiaidh na tochailte charnfaí ar chúl na múr í. Is minic a bheadh éadan brící ar dhaingin a tógadh d’aonturas toisc gurbh fhurasta do bhrící tuargaint na gcaor a mhaolú, ach is minic freisin a cuireadh cré in áit brící i ndaingin a tógadh ar ala na huaire. Minic go leor b’éigean an díog a leathnú agus a dhoimhniú.
Éifeacht
Cuireadh neart an dúin réaltchruthaigh in iúl den chéad uair nuair a cosnaíodh Pisa ar chomhfhórsaí Fhlórans agus na Fraince i 1500. Nuair a thosaigh na seanmhúir ag titim as a chéile faoi thuargaint na ngunnaí móra Francacha thóg muintir Pisa rampar cré. Fuair siad amach nár dheacair an rampar claonta a chosaint ar dhreapadh agus gur sheas sé go maith in aghaidh caora gunnaí móra.
Thomas Lee (captaen)
Captaen airm Shasana a bhí i Thomas Lee (1551/2 – 14 Feabhra 1601), a d'fheidhmigh faoin Bhanríon Eilís I agus a chaith an chuid is mó dá ghairm bheatha in Éirinn le linn choncas na dTúdarach ar an tír sin. Cé go raibh céim mheánach aige, bhí ról corrach aige i bpolaitíocht fhaicseanach na linne agus bhí sé thar a bheith gníomhach le linn Chogadh na Naoi mBliana (1595–1603). Cuireadh chun báis é ag Tyburn toisc go raibh lamh aige i dtréas an 2ú Iarla Essex.
N21
Is é an N21 an príomhbóthair ó Cathair Luimnigh go dtí Trá Lí.
Dún réaltchruthach
Éifeacht
Chuidigh an dún réaltchruthach le bac a chur ar leathnú na hImpireachta Otamánaí sa Mheánmhuir. Rinneadh roinnt daingean den sórt nua a thógáil i Ródas tar éis imshuí i 1480, agus cé gur gabhadh é i 522 chuir neart na ndaingean fad leis an imshuí úd. Theip ar na fórsaí Otamánacha Corfú a ghabháil i 1537 agus baint ag na daingin nua leis an teip úd, agus theip ar ionsaithe eile freisin.
Thomas Lee (captaen)
Luathshaol
Ba gharmhac do Robert Lee (b. 1539) é Thomas Lee, dá dhara bean chéile, Lettice Peniston, baintreach Sir Robert Knollys, agus iníon le Thomas Peniston ó Hawridge, Siorrachd Buckingham. Ba iad a thuismitheoirí ná Benedict Lee (r. Feabhra 1559) agus Margaret Pakington, iníon Robert Pakington.