cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Phil Lynott
Thin Lizzy
I rith blianta luath an banna, cé go raibh Lynott mar an príomhamhránaí, dorghiotáraí agus an príomhcumadóir amhráin, bhí sé fós réasúnta indírithe agus é ar stáitse agus bhí sé de nós aige seasamh ar taobh amháin den stáitse agus an spotsolas ar Bell. Ceapadh ar dtús gurbh é Bell, stiúrthóir an banna. Beag nár fhág Lynott an banna agus iad ag taifead an dara halbam, Shades of a Blue Orphanage, chun banna nua a bhunú le Ritchie Blackmore agus Ian Paice ó Deep Purple, ach rinne sé an cinneadh chuir le Thin Lizzy in ionad dul isteach le banna le ceoltóirí mór le rá. De bharr go raibheadar i gcruachás airgeadais ag an am, rinne Lizzy albam de amhráin de chuid Deep Purple, faoin ainm Funky Junction. Níor chan Lynott ar an albam mar gur cheap sé nach raibh a ghuth sa stíl céanna le Ian Gillan.
Ag deireadh 1972, fuair Thin Lizzy a chéad fionnachtain sa Ríocht Aontaithe ag tabhairt tacaíocht go Slade, agus iad ag éirí níos rathúil. Spreag an hata ard a bhí á chaitheamh ag Noddy Holder, agus é clúdaithe le scátháin, Lynott agus chur sé scáthán ar a dhordghiotár, agus lean sé leis ar feadh na mblianta. Ar oíche oscailte an camchuairt, bhris troid amach idir Lynott agus bainisteoir Slade, Chas Chandler, bhí Chas á mhilleanú faoi bheith indírithe ar stáitse agus an easpa teacht i láthair ar an stáitse agus caidreamh a bhí aige leis na lucht féachana, bhagair sé Lizzy a chaitheamh as an gcamchuairt mura tháinig feabhas láithreach ar seo. Forbair Lynott a theacht i láthair ar an stáitse ag an am seo, agus d'fhan sé mar seo, trí a shaol ar fad.
D'éirigh le Thin Lizzy singil a fháil isteach sna cairteanna le leagan rac-cheol den amhrán traidisiúnta Éireannach, "Whiskey in the Jar", agus an clúdach déanta ag Jim Fitzpatrick, ealaíontóir Éireannach agus cara le Lynott. Níor éirigh le aon de na hiar-singil faigh isteach sna cairteanna, agus i ndiaidh gur fhág Bell, Moore agus Downey, beag nár thit Thin Lizzy as a chéile i lár 1974. Ní raibh sé go dtí gur earcú giotáraí Scott Gorham agus Brian Robertson agus gur scaoileadh Jailbreak i 1976, gur éirigh le Thin Lizzy bheith mar réalta idirnáisiúnta leis an gcnagshingil is láidre, "The Boys are Back in Town". D'éirigh leis an singil uimhir a haon a bhaint amach in Éirinn, agus bhí sé sna cairteanna sa Ríocht Aontaithe, sna Stáit Aontaithe agus i gCeanada. Mar sin féin, agus é ar camchuairt le Rainbow, tholg Lynott heipitíteas agus bhí ar an mbanna an camchuairt a chur ar cheall.
Schießbefehl
mion|polasaí "lámhaigh agus maraigh"; cuimhneachán i mBeirlín, 2001 Bhí polasaí "lámhaigh agus maraigh", nó Schießbefehl i nGearmáinis, i bhfeidhm in Iar-Phoblacht Dhaonlathach na Gearmáine, ó 1960 go dtí 1989. Scaoileadh le duine lena mharú chun cosc a chur le Republikflucht (iarracht éalú nó ag iarraidh teitheadh thar theorainn laistigh na Gearmáine go dtí Beirlín Thiar nó Poblacht na Cónaidhme).
Phil Lynott
Thin Lizzy
D'éirigh Lynott cairdiúil le Huey Lewis, nuair a bhí a bhanna, Clover, ag tabhairt tacaíocht go Thin Lizzy ar camchuairt. Chuaigh cumas Lynott mar phríomhamhránaí i bhfeidhm ar Lewis agus bhí sé spreagtha feabhas a chur ar a fheidhmíocht. D'éirigh leis rath a bhaint amach sna 1980idí. Chuaigh an camchuairt sna Stáit Aontaithe i bhfeidhm ar scríbhneoireacht Lynott, go háirithe ar na hamhráin "Cowboy Song" agus "Massacre", agus bhí dámh aige le Los Angeles.
Schießbefehl
Cúlra
Scoilteadh Beirlín go buan i Lúnasa 1961: bhí tús curtha le tógáil an Bhalla i mBeirlín ar an 13 Lúnasa 1961. Cuireadh gardaí armtha ar bharr an bhalla agus scaoileadh daoine a rinne iarracht éalú. Mar gheall air sin, thit líon na dteifeach go suntasach. clé|mion|cuimhneachán i mBeirlín, 2004
Phil Lynott
Thin Lizzy
Tar éis dóibh rath príomhshrutha a bhaint amach, chuaigh Thin Lizzy ar roinnt camchuairt Meirceánach i ndiaidh a chéile. Lean siad leis an rath a tháinig le Jailbreak le na halbaim rathúil, Bad Reputation agus Black Rose: A Rock Legend, agus an beoalbam Live and Dangerous, ar a bhfuil Lynott chun tosaigh ar an gclúdach. Mar sin féin, bhí an banna ag i dtrioblóid. Thóg Moore áit Robertson go sealadach i 1976, agus ansin go fadtéarmach an bhliain dár gcionn, de bharr aighneas pearsanta le Lynott, go pointe áirithe.
Schießbefehl
Imeachtaí dlí
Ar 25 Lúnasa 1997, ciontaíodh triúr a bhí ina mbaill de Pholitburo Pháirtí na hAontachta Sóisialaí in Iar-Phoblacht Dhaonlathach na Gearmáine. Ciontaíodh Egon Krenz, Günter Schabowski agus Günther Kleiber i ndúnmharú d'aon ghnó mar gheall ar an bpáirt a bhí acu agus an polasaí lámhaigh agus maraigh a choimeád i bhfeidhm maidir le daoine a bhí ag iarraidh teitheadh thar theorainn laistigh na Gearmáine go dtí Beirlín Thiar nó Poblacht na Cónaidhme. Gearradh sé bliana go leith príosúin ar Krenz agus trí bliana ar Schabowski agus Kleiber an duine.
Phil Lynott
Thin Lizzy
Go luath sna 1980idí, bhí Lizzy ag streachailt agus iad ag iarraidh níos mó rath, agus bhí comharthaí ann go raibh Lynott ag baint mí-úsáid as drugaí, taomaí asma rialta san áireamh. I ndiaidh gur éirigh Chris O'Donnell, bainisteoir Lizzy, as a phost agus bhí Gorham ag iarraidh fágáil, rinne Lynott an cinneadh an banna a bhriseadh suas i 1983. Bhí sé ag úsáid hearóin faoin am seo agus bhí sé ag cur isteach ar na taispeántais sa tSeapáin. Ar an 4ú Meán Fómhair d'éirigh leo an seó deireanach a rinne siad riamh (le Lynott mar phríomhamhránaí) i Nuremberg.
Schießbefehl
Achomharc
mion|Cúirt Eorpach um Chearta an Duine, [[Strasbourg]] Chuir Krenz iarratas faoi bhráid na Cúirte Eorpaí um Chearta an Duine, ag maíomh gur ciontaíodh é trí shárú ar Airteagal 7 den Choinbhinsiún Eorpach um Chearta an Duine (a chuireann cosc ar dhuine ar bith a chiontú mar gheall ar ghníomh nó faillí nár chion coiriúil faoi dhlí náisiúnta nó dlí idirnáisiúnta é tráth a ndearnadh é.).
Phil Lynott
Na 1980idí
I 1978, thosaigh Lynott ag obair ar tionscnaimh taobh amuigh de Thin Lizzy. Ghlac sé páirt i Jeff Wayne's Musical Version of The War of the Worlds, chan sé agus rinne sé páirt Parson Nathaniel ar "The Spirit of Man". Sheinn sé i seisiúin le go leor ealaíontóir ceoil, chan sé fonnadóireacht chúlra i gcomhair Bob Geldof ar Blast Furncace agus ar an EP "Blue Wave" le The Heatwaves. Rinne sé moltóireacht ar an gcomórtas Miss World i 1978.
Schießbefehl
Achomharc
Dhiúltaigh an Mór-Dhlísheomra dá iarratas toisc go raibh polasaí PGG maidir leis an bpóilíneacht teorann ina shárú mínáireach ar chearta an duine, agus an ceart chun na beatha thar aon ní eile, an luach uachtarach in ordlathas idirnáisiúnta chearta an duine, an oiread sin ionas nach féidir le hAireagal 7 § 1 den Choinbhinsiún baint leis. mion|Egon Krenz sa bhliain 1989 Murab ionann is Schabowski agus Kleiber, maígh Krenz gur "ceartas na mbuaiteoirí" gur ciontaíodh é. Is samplaí den scoth a gcás agus cásanna eile dá leithéid agus plé á dhéanamh ar an méid gur féidir an dlí coiriúil a chur i bhfeidhm go cuí maidir le gníomhartha oifigiúla a rinneadh faoi réimeas neamhdhaonlathach a bhí ann roimhe sin.
Buamáil Meitreo Chathair Pheadair 2017
deas|250px|thumb|cuimhneacháin Tharla ionsaí sceimhlitheoireacht a ar an 3 Aibreán 2017 i gCathair Pheadair, eachtra sa chóras traenach faoi thalamh. Bhí traein ag tarraingt amach as stáisiún metro Sennaya, i dtreo Tekhnologichesky Institut, nuair a tharla an phléasc thart ar 2.30, am na Rúise. clé|mion|[[Vladímír Pútín|Putin]] Maraíodh seacht ar an bhfód agus fuair ocht eile bás níos déanaí.
Phil Lynott
Na 1980idí
Bhí an suim ag Lynott sa phunc-rac. D'éirigh sé cairdiúil le roinnt baill éagsúla de The Sex Pistols, The Damned agus banna ceoil Geldof, The Boomtown Rats. De bharr é seo, bhunaigh sé banna ceoil eile, "The Greedies" (glaotar "The Greedie Bastards" orthu ar dtús ach athraíodh é seo ionas nach chur sé múisiam ar éinne). Thosaigh an banna seo ag ceol i Londain sa bhliain 1978, le measctha amhráin de chuid Lizzy agus na Sex Pistols. I 1979, thaifead na Greedies amhrán Nollag, "A Merry Jingle", le baill Thin Lizzy in éineacht le Steve Jones agus Paul Cook ó na Pistols. Bhí aithne ag Lynott ar Jones agus Cook, ónar sheinn sé leo ar albam Johnny Thunders, So Alone an bhliain roimhe. Bhí Lynott cairdiúil le Midge Ure ó Ultravox i 1979, agus d'aithigh sé don chomhlacht ceirníní Ultravox a shíniú.
I 1980, bhí Thin Lizzy fós sách-rathúil, ach fós féin thosaigh Lynott gairm aonarach leis an albaim, Solo in Soho. Bhí an albam sách-athúil agus d'éirigh leis áit a fháil isteach sna 30 albaim is mó a díoladh an tseachtain sin. Tháinig dhá chnagshingil ón albam, "Dear Miss Lonelyhearts" agus "King's Call". Is amhrán ómósach go Elvis Presley a bhí i "King's Call", agus sheinn Mark Knopfler an giotár ar an amhrán. Ní raibh a dhara albam, The Philip Lynott Album, leath chomh rathúil, cé go raibh "Old Town" mar chnagshingil ón albam. D'úsáid an BBC an amhrán "Yellow Pearl" ón albam mar an gceol aitheantais do Top of the Pops ar feadh tamaill.
I 1983, i ndiaidh gur bhris Thin Lizzy suas, rinne Lynott singil le Roy Wood, Chas Hodges agus John Coghlan dar teideal, "We Are The Boys (Who Make All The Noise)". Chomhoibrigh Lynott le Gary Moore, a bhí i Thin Lizzy, go rialta ar roinnt traiceanna, na singil "Parisienne Walkways" agus "Out in the Fields" san áireamh. I 1984, bhunaigh sé banna nua, Grand Slam, le Doish Nagle, Laurence Archer, Robbie Brennan agus Mark Stanway. Chuaigh an banna ar camhchuairt timpeall na clubanna, ar nós The Marquee i Londain ach d'fhulaing siad de bharr gur cheap daoine gur drochleagan de Thin Lizzy a bhí iontu. Bhris siad suas ag deireadh na mbliana de bharr easpa airgid/ Bgus bhí an-dúil ag Lynott i hearóin ag an am sin.
I rith 1983-85, chomh-scríobh Lynott roinnt amhráin leis an ealaíontóir Briotanach R&B, Junior Giscombe, cé nár scaoileadh aon rud go hoifigiúil. Mar sin féin, máistrigh an léiritheoir Tony Visconti ceann do na hamhráin, "The Lady Loves To Dance" agus béag nár scaoileadh é ach chur an comhlacht ceirníní, Phonogram, stop leis. Nuair nach chuair Geldof agus Ure ceist ar Lynott páirt a ghlacadh i Live Aid, cuir é sin isteach go mór air, mar gur cairde a bhí iontu. Dúirt Geldof gurbh é an fáth a bhí le seo, ní raibh an Iontaobha Band Aid ach in ann am a chur ar fáil i gcomhair grúpaí a bhí an-mhór agus an rathúil, agus ag an am, ní raibh go leor tóir ar Lynott no Thin Lizzy.
Scaoileadh a shingil deireanach, "Nineteen", cúpla seachtain roimh a fuair sé bás, le Paul Hardcastle mar léiritheoir. I rith mí na Nollag 1985, bhí Lynott ag chur an traic chun cinn agus bhí air dul ar an teilifís chun an traic a chanadh. An mí céanna, rinne sé a agallamh deireanach agus labhair sé faoina pleananna i gcomhair an todhchaí, bhí sé beartaithe aige níos mó obair a dhéanamh le Gary Moore agus b'fhéidir Thin Lizzy a athchóiriú, rud a bhí sé ag labhairt faoi go príobháideach le Scott Gorham cheana féin. Thaifead sé roinnt ábhar le Archer, Huey Lewis agus baill de bhanna ceoil Lewis, the News i 1985, ach níor scaoileadh é seo.
Leabhair Filíochta
D'fhoilsigh Lynott a chéad leabhar filíochta "Songs For While I'm Away" i 1974. Bhí 21 dánta ann, gach cheann acu déanta suas de liricí Thin Lizzy, ach ceann amháin dar teideal "A Holy Encounter". Níor chlóightear ach 1000 cóipeanna den leabhair. I 1977, d'fhoilsigh sé leabhar eile, dar teideal "Philip". I 1997, chuireadh an dá imleabhair le chéile chun leabhar amháin a chruthú agus chuireadh an teideal "Songs For While I'm Away" air. Rinne Tim Booth agus ealaíontóir Thin Lizzy Jim Fitzpatrick na léaráidí don leabhar agus rinne Peter Fallon agus John Peel réamhrá don leabhar.
Saol Pearsanta
Ar an 14 Feabhra, 1980, phós Lynott Caroline Crowther, iníon leis an bhfuirseoir Sasanach Leslie Crowther. Chas sé léi agus iad ag obair i gcomhair ony Brainsby ins na 1970idí. Bhí beirt pháistí acu, Sarah (a rugadh ar an 19 Nollaig 1978) agus Cathleen (a rugadh ar an 26ú Iúil 1980). Scríobh sé amhráin den bheirt acu. Thit an pósadh as a chéile i 1984 de bharr mí-úsáid drugaí Lynott.
Bhí mac ag Lynott chomh maith, ach tugadh suas é le huchtú. I 2003, fuair Macdaragh Lambe amach gurbh é Lynott a fhíor-athair agus dhearbhaigh Philomena Lynott é seo in agallamh le nuachtán i mí Iúil 2010.
Bhí an-suim ag Lynott sa pheil chomh maith, agus thug sé tacaíocht do Manchester United. Bhí sé an-cairdiúil le George Best, peileadóir le United agus Tuaisceart na hÉireann. Bhuail siad le chéile go rialta san Óstán Clifton Grange. Bhí sé mar scairshealbhóir den chlub níos déanaí chomh maith.
Bhí Lynott mar chaptaen foirne ar an gclár tráth na gceist ar an BBC, Pop Quiz ins na 1980idí, le Mike Read mar óstach. Bhí sé mar chaptaen i gcoinne Alvin Stardust i 1984, ar eipeasód míchlúiteach ina raibh aiféala ar Morrissey faoin bpáirt a ghlac sé sa chlár.
Bás
thumb|240px|Dealbh chuimhneacháin do Phil Lynott i mBÁC Bhí Lynott óg nuair a thosaigh sé ag glacadh drugaí. Ar an 25 Nollaig 1985 thit sé i laige ina theach i Kew, Londain. Tháinig a mháthair air agus chuaigh sí i dteagmháil le bean chéile Lynott, Caroline. D'aithin sí lom díreach cad a bhí mícheart. Thiomáin Caroline é go clinic drugaí i gClouds House in Oirthear Knoyle, gearr go Warminster agus ainsin go Salisbury Infirmary. Diagnóisíodh go raibh seipticéime air.
Cé gur tháinig a aithne ar ais go leor le labhairt lena mháthair, d'imigh Lynott in olcas roimh an bhliain nua agus chuirtear ar análaitheoir é. Fuair Lynott bás de bharr niúmóine agus teipeadh croí de thoradh an seipticéime ins an aonad dianchúraim den ospidéal ar an 4 Eanáir 1986, gan é ach 36 bliain d'aois.
Bhí sochraid Lynott i St. Elizabeth's Church, Richmond, Londain ar an 9 Eanáir 1986. Bhí cuid mhór de iar-baill Thin Lizzy ann. Bhí seirbhís eile ann i Séipéal Binn Éadair ar an 11ú Eanáir. Tá Phil Lynott curtha i reilig St. Fintan's, Cill Fhionntáin, Baile Átha Cliath. Ar a leac uaighe, tá na focail “Go dtuga Dia suaimhneas dá anam”.
Tionchar
Tháinig Thin Lizzy ar ais le chéile i gcomhair léiriúchán beo i 1986. Bhí Bob Geldof, chara le Lynott, mar phríomhamhránaí. I 1996 lean Thin Lizzy ar aghaidh ag déanamh léiriúcháin beo gan Lynott. I 2012, rinne iar-baill Thin Lizzy an cinneadh ábhar nua a thaifead, ach rinneadar é faoi ainm nua, Black Star Riders. Cheap siad nach mbeidh sé cothrom amhráin Thin Lizzy a thaifead gan Lynott.
Gach bhliain ó 1987, eagraíonn chara Lynott, Smiley Bolger, féile i gcomhair Lynott, cothrom an lae a bhásaigh é dar teideal, Vibe for Philo. Seinneann roinnt ceoltóirí ag an bhféile, bannaí ómóis san áireamh agus ó am go ham, iar-baill Thin Lizzy. Ar an 4 Eanáir 1994, bhunaigh cairde agus clann Lynott iontaobhas in ainm Lynott, chun scoilearachtaí a chur ar fáil i gcomhair ceoltóirí nua.
I 2005, nocht siad dealbh chuimhneacháin cré-umha ar cóimhéid le Lynott ina onóir ar Sráid Harry, as Sráid Grafton i mBaile Átha Cliath. D'fhreastail máthar Lynott ar an searmanas agus sheinn iar-bhaill Thin Lizzy, Gary Moore, Eric Ball, Brian Robertson, Brian Downey, Scott Gorham agus Darrenn Wharton ceol beo ann. Tugann a chlann. cairde agus lucht leanúna cuairt air a uaigh i St. Fintan's Cemetary i gCill Fhionntain in oirthuaisceart Baile Átha Cliath go minic.
Chomh maith le atheisiúint de ábhar Thin Lizzy, rinneadh an rud céanna le ábhar aonarach Lynott. I mí Aibreán 2007, scaoileadh an scannán The Rocker: A Portrait of Phil Lynott ó 1996, déanta suas de píosaí scannánaíochta ón gcartlann den chuid is mó ar DVD sa Ríocht Aontaithe. I Lúnasa 2010, scaoileadh Yellow Pearl. Is bailiúchán é seo de amhráin ó albaim aonarach Lynott.
I Meán Fómhair 2012, chuir máthar agus baintreach Lynott i gcoinne Mitt Romney ag baint úsáid as an amhrán "The Boys are Back in Town" ina fheachtas toghchánaíochta. In agallamh leis an irisleabhar Éireannach, Hot Press, dúirt Philomena Lynott "As far as I am concerned, Mitt Romney's opposition to gay marriage and to civil unions for gays makes him anti-gay – which is not something that Philip would have supported."
Bhí sé an-deacair ar Philomena glacadh le bás a mac agus tugann sí cuairt ar a uaigh go minic.
An Páirtí Daonlathach Liobrálach
Páirtí polaitiúil sa Ríocht Aontaithe is ea an Páirtí Daonlathach Liobrálach. Tá 14 tsuíochán acu as na 650 ceann atá i dTeach na dTeachtaí, teach tofa Pharlaimint na Breataine. Is é Ed Davey atá ina cheannaire ar an bpáirtí i láthair na huaire. Tá comhaontas idir an bpáirtí agus Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann.
I rialtas na Breataine Bige
Bhí an Páirtí Daonlathach Liobrálach páirteach i Rialtas na Breataine Bige, feidhmeannacht díláraithe laistigh den Ríocht Aontaithe, i gcomhrialtas le Páirtí an Lucht Oibre idir 2016 agus 2021. Bhí ceannaire an pháirtí sa Bhreatain Bheag, Kirsty Williams, ina haire oideachais le linn an trátha seo. I measc na ndlithe nua a thug an rialtas sin isteach, tá cosc ar phollaidh dlúthphearsanta do dhaoine faoi bhun 18 mbliana ; cosc ar chaitheamh tobac taobh amuigh de scoileanna agus ospidéil ; leathnú cearta vótála, vótaí do dhaoine 16 bliana sna toghcháin áitiúla ina measc sin ; agus rialacha chun tacú le saoirse agus inscne-neodracht na gculath scoile.
Baile Uí Chuirc
Is baile fearainn suite i gContae Thiobraid Árann é Baile Uí Chuirc.
Seoirse I na Breataine Móire
Bhí Seoirse I (28 Bealtaine 1660 – 11 Meitheamh 1727) ina rí ar an mBreatain Mhór ó 1 Lúnasa 1714. Ba Ghearmánach é agus an chéad rí ar an mBreatain Móire de shliocht Hanover. Bhuail stróc é nuair a bhí sé ag taisteal sa Ghearmáin ar 11 Meitheamh 1727 & tá sé curtha i gcathair Hanover. clé|mion|218x218px|Seoirse I lena chlann le GeorgeIThornhill D’éirigh an príomh-aire agus rialtas comh-aireachta cumhachtach le linn na tréimhse seo. Bhí Robert Walpole ina phríomh-aire le linn 1721–1742.
Lus na seilge
Is planda é lus na seilge.
An Araibis
Is teanga Sheimíteach í an Araibis atá ar an séú teanga is mó cainteoirí ar domhan. Is í an teanga a labhraíonn an líon is mó cainteoirí dúchais de na Teangacha Seimíteacha í. Sa domhan Arabach is mó a labhraítear í agus is as an bpobal Arabach a ainmníodh í. Áitítear uaireanta gur teangacha éagsúla Arabacha atá i gceist seachas aon teanga amháin.
Na Teangacha Seimíteacha
Teanga Sheimíteach í an Araibis, rud a fhágann go bhfuil an dúrud gaolta aici i measc teangacha ársa tábhachtacha an Mheán-Oirthir. Is iad na teangacha Seimíteacha ná: an Acáidis. Tá an Acáidis ar ceann de na teangacha is sine a bhfuil eolas againn orthu. Sa Mheasapótaim—in Iaráic an lae inniu—a labhraítí í, ach níorbh í féin an teanga is sine a bhí á saothrú ansin. Is amhlaidh gur tháinig sí i leaba na Súiméirise, an tseanteanga Mheasapótamach nach raibh aon teanga eile gaolmhar léi, go bhfios dúinn. B'í aibítir na litreach dingchruthach—"cuneiform" mar a thugann lucht labhartha an Bhéarla uirthi—a d'úsáidtí leis na teangacha seo, eadar Acáidis agus Suiméiris, a bhreacadh síos—nó a ghreanadh síos, le bheith beacht.
Tá muid níos eolaí ar chinniúint na dteangacha Seimíteacha Iar-Thuaisceartacha, mar atá, an Aramais agus an Eabhrais thar aon cheann eile. Dealraíonn sé go dtéann na teangacha seo siar go dtí an Amóirítis, teanga nach bhfuil mórán fágtha di thar na hainmneacha pearsanta i gcartlanna Acáideacha. Bhí an Aramais an-difriúil leis an Eabhrais cheana nuair a breacadh an dá theanga síos an chéad uair riamh, ach tá aon dlúthghaol amháin, ar a laghad, ag an Eabhrais—an Fhéinícis. Cuid de na canúintí Féiníceacha, tá siad cosúil leis an Eabhrais agus nach féidir a rá cé acu den dá theanga seo atá i gceist dáiríribh.
Na teangacha atá fágtha anois, is iad na gaolta is dlúithe dá bhfuil ag an Araibis—sin le rá, teangacha Seimíteacha an Iar-Dheiscirt. Is é sin, más fíor gurb iad na gaolta is dlúithe iad. Nó níl lucht an tsaineolais ar aon fhocal go fóill faoin gcineál muintearais nó baint atá ag na teangacha Seimíteacha le chéile. clé|mion|Callagrafaíocht na hAraibise Maidir le teangacha Seimíteacha an Iar-Dheiscirt, mar a thugtar orthu go traidisiúnta, is iad an Araibis Thuaidh, an Araibis Theas, agus an Amáiris iad. Is gá a chuimhneamh gurb ionann an "Araibis" mar a thuigimid inniu é agus an Araibis Thuaidh. Teanga is ea an Araibis Theas nach bhfuil róchosúil leis an Araibis Thuaidh ná intuigthe ag cainteoirí na teanga eile. D'fhág an teanga seo a lorg ar an gcineál Araibis Thuaidh a labhraítear san Ómáin agus san Éiméin. Thairis sin, ámh, maireann canúintí de chuid na hAraibise Theas in áiteanna iargúlta go fóill, ar nós Oileán Soqotra. Ní gnách na canúintí seo a chur ar pár, áfach. Deacair is uile mar atá an teanga acu, is í an Araibis Thuaidh a bhíonn á saothrú ag lucht a labhartha, an chuid acu a bhfuil scríobh nó léamh aon teanga acu.
Nuair a chuaigh daoine de lucht labhartha na hAraibise Theas a chónaí san Aetóip fadó, chuir siad tús le forbairt na Sean-Amairise (ná tóg in ainriocht na hAramaise í, ní hionann an dá theanga!) nó an teanga Ge'ez, a úsáidtear i gcónaí mar theanga naofa in Eaglais na nOrtadocsach Cóipteach san Aetóip. Thairis sin, saothraítear an Nua-Amairis mar theanga scríofa inniu, in éineacht le cúpla canúint nó teanga eile a d'eascair ón tsean-Amairis fosta. Is í an Tigrinis an ceann is tábhachtaí acu seo, nó is í teanga oifigiúil na hÉaraitré í.
Edwin Morgan
File agus aistritheoir Albanach ab ea Edwin George Morgan FRSE, OBE, (Glaschú, 27 Aibreán 1920 – Ibidem 17 Lúnasa 2010), ceangailte leis an Athbheochan Albanach san fhichiú haois. Tá Morgan aitheanta mar dhuine de na filí Albanacha is tábhachtaí. Sa bhliain 2004, ceapadh Morgan mar an chéad "Makar", nó an Príomh-Fhile Albanach.
An Araibis
Trí Theanga Ghaolmhara in Aon Chorcán le Chéile
mion|Stádas na hArabaise i dtíortha éagsúla. Tá dath uaithne ar na tíortha ina bhfuil an Araibis amháin oifigiúil, dath gorm dorcha ar na tíortha ina bhfuil an Araibis oifigiúil in éineacht le teanga(cha) eile ach á labhairt ag an móramh, dath gorm éadrom ar na tíortha ina bhfuil an teanga oifigiúil agus í á labhairt ag mionlach nó ina bhfuil ról cultúrtha aici. Cibé faoi sin, tá lucht an tsaineolais féin ag dul in éadóchas ag iarraidh crann ceart ginealais a líniú do na teangacha Seimíteacha. Nó tá na teangacha seo i ndiaidh an-lorg a fhágáil ar a chéile.
Mar shampla, cuid mhór den Aramais atá ar caomhnú, is Aramais le scríbhneoirí Giúdacha í a bhí go mór faoi thionchar na hEabhraise. Ansin, is í an bharúil atá ag na scoláirí taobh amuigh den domhan Ioslamach go bhfuil Araibis an Chórain breac le hiasachtaí Aramaise, toisc go bhfuil baint ag an gCóran féin le traidisiún na gCríostaithe is na nGiúdach. B'í an Aramais francbhéarla (lingua franca) an traidisiúin seo sa Mheán-Oirthear, agus na téarmaí ab fhearr le fáil inti chun cur síos a thabhairt ar na coincheapa reiligiúnach (is gá a phointeáil amach nach bhfuil na scoláirí Ioslamacha róshásta leis an teoiric seo, nó níl sé ag teacht go rómhaith leis an ráiteas sa Chóran a deir gur Córan Araibise a rinne Muid [=Dia] de, i gcruth is go dtuigfeadh sibh é).
Suais
Is cathair san Éigipt í Suais.
Edwin Morgan
Beatha agus gairm
Rugadh Morgan i nGlaschú agus tógadh sa Ghleann Ruadh é. Ba Phreispitéirigh iad a thuismitheoirí. Mar pháiste, ní raibh mórán leabhar sa teach, agus ní raibh sé ceangailte le haon dream liteartha ach oiread. Ach bhí sé aitheanta mar scoláire díograiseach ag an scoil. Chuir sé ina luí ar a thuismitheoirí airgead a thabhairt dó chun ballraíocht a bhaint amach i gcumainn éagsúla liteartha i nGlaschú. Dúirt sé gur 'taispeánadh' é The Faber Book of Modern Verse (1963) blianta tar éis sin.
An Araibis
Trí Theanga Ghaolmhara in Aon Chorcán le Chéile
Thairis sin, nuair a shocraigh na sluaite móra de Ghiúdaigh síos i dtíortha Ioslamacha le teacht slán ó na géarleanúintí barbartha a bhí ar cois ag na Críostaithe, is léir gur fhág sin faoi thionchar na hAraibise iad, agus iad ag forbairt na hEabhraise mar theanga léannta. Agus arís, an cineál Aramaise a labhraítear sa Mheán-Oirthear inniu, tá sí á saothrú ag daoiní a bhfuil cónaí orthu i dtíortha Arabacha, daoine a chaithfeas Araibis a tharraingt orthu agus iad ag caint le lucht údaráis an stáit. Fágann an Araibis a lorg ar chaint bheo na hAramaise inniu, mar sin, agus an dá theanga chomh dlúth sin i dteagmháil le chéile. An tSean-Aramais a chleachtaíodh lucht léinn an Ghiúdachais i gcuid de na scríbhinní naofa Giúdacha, is léir gur "Aramais Ghiúdach" atá ann, Aramais a cuireadh in oiriúint do riachtanaisí téarmaíochta an Ghiúdachais—agus an Eabhrais ag soláthar na téarmaíochta, nó múnlaí a húsáide, ar a laghad.
Is é an tátal is féidir a bhaint as an méid seo nach bhfuil fáil ar Araibis ar bith ach an Araibis ar imir an Eabhrais agus an Aramais a dtionchar uirthi. Is é an cineál Eabhrais a chleachtaítear inniu an Eabhrais ar imir an Aramais agus an Araibis a dtionchar uirthi. An Aramais atá ann, forbraíodh faoi thionchar an dá theanga eile í fosta. Mar sin, ní féidir le haon duine a thuilleadh aon bhreithiúnas róchruinn a thabhairt ar an dóigh a raibh na teangacha seo gaolmhar le chéile sular tháinig siad i síor-dhlúth-theagmháil le chéile. mion|Lógo Vicífhoclóir Araibis
Contae Ector, Texas
Is contae in iarthar Texas é Ector. Is é Odessa príomhbhaile an chontae agus an chathair is mó sa chontae. Bhí 137,130 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010, suas ó 121,123 duine sa bhliain 2000. Ba Bhéarla an phríomhtheanga ag 60.2% de na daoine sa bhliain 2010 agus ba Spáinnis an phríomhtheanga ag 38.5%.
Edwin Morgan
Beatha agus gairm
Chuaigh Morgan go hOllscoil Ghlaschú i 1937. Ba san ollscoil a d'fhoghlaim sé an Fhraincis agus an Rúisis, fad is a d'fhoghlaim sé an Ghearmáinis agus an Iodáilis freisin, as a stuaim féin. Briseadh isteach ar a chuid oideachais chun seirbhís a dhéanamh sa Dara Cogadh Domhanda mar dhiúltóir coinsiasach neamhchomhraiceach i gCór Liachta an Airm Ríoga. Bronnadh céim air i 1947 agus d'oibrigh sé mar léachtóir san ollscoil chéanna go dtí gur éirigh sé as an bpost i 1980. clé|mion|Dán 'The Wood' Rinne Morgan cur síos ar a ghnéasacht den chéad uair i Nothing Not Giving Messages: Reflections on his Work and Life (1990) agus in agallamh le Crìsdean Mac 'Ille-Bhàin. Scríobh sé go leor dánta grá cáiliúla, Strawberries agus The Unspoken ina measc, gan inscne luaite leis an leannán iontu. Cúrsaí dlí a bhí i gceist ag an am leis seo, ach, freisin, aidhmeanna coitiantachta, mar a mhínigh sé in agallamh le Marshall Mac an Fhùcadair. Ag oscailt an Ionaid LADT (Leispiach, Aerach, Déghnéasach agus Trasinscneach) Ghlaschú i 1995, léigh sé dán a scríobh sé go háirithe ar son na hócáide, agus thíolaic sé don ionad é mar bhronntanas.
An Araibis
Fréamhacha na hAraibise
Cibé faoin ngaol atá ag an Araibis leis na teangacha Seimíteacha eile, tá muid sách eolach ar an Araibis féin. Rinneadh an chéad trácht ar na hArabaigh riamh in annalacha na hAisíre ocht gcéad go leith de bhlianta roimh bhreith Chríost. Rinne an Rí Salmanassar a Trí tagairt don chath a chuir sé ar ghinearál arbh ainm dó Gindibu, agus é ina thaoiseach ar an treibh úd Arbi. Is féidir, áfach, nach raibh de chiall leis an fhocal áirithe seo ar dtús ach "fánaí", duine den lucht fáin a bhí ag dul thart timpeall ar fud Leithinis na hAraibe. Fánaithe ab ea na hArabaigh ceart go leor, go dtí gur cumadh cineál nua diallaite a chuir ar a gcumas marcaíocht cheart a dhéanamh, in áit na seansrathrach nach dtiocfadh ach earraí a luchtú uirthi. Chuir an diallait an-luas leis an bhfánaíocht, i gcruth is gur tháinig treibheacha éagsúla le chéile, rud a chuidigh leo focail is foirmeacha a ghlacadh isteach ó chanúintí eile agus cineál caighdeán nó comh-chanúint a chruthú ina measc féin. Deirtear gur beidiúnaíodh cultúr agus teanga na nArabach, agus as an mbeidiúnú seo a fáisceadh an Araibis mar theanga chlasaiceach nó réamhchlasaiceach.
Tá focail agus ainmneacha Araibise le fáil in áiteanna éagsúla roimh lá Mhuhamad in inscríbhinní—cuid acu, tá siad scríofa le litreacha na hAraibise Theas; an chuid eile acu, Aramais atá iontu, diomaite de na hainmneacha pearsanta a bhaineann leis an Araibis. clé|mion|299x299px B'é an Córan a chuir bun leis an litríocht Araibise agus le caighdeán na hAraibise Clasaicí. Ar chúiseanna na diagachta féin, is gnách a shíleadh go raibh an Fáidh dall ar scríbhneoireacht is aibítir ar bith. Ar a laghad, bhí páirt thábhachtach ag an ghlanmheabhraíocht i bhforbairt an Chórain. I ndiaidh bhás Mhuhamad, áfach, tháinig an-deifir ar lucht a leanúna a chuid aislingí a chur i míotar, agus mar sin, bhreac siad síos an Córan agus chuir siad in eagar é mar leabhar ceart. An aibítir a bhí in úsáid ag na hArabaigh san am sin, ba leagan iodálaí den aibítir Fhéiníceach í, agus cuid de na litreacha ag éirí chomh cosúil le chéile is nach raibh san fhocal scríofa go bunúsach ach seort crann taca don ghlanmheabhraíocht. Ó bhí páirt iontach lárnach ag an gCóran ins an reiligiún—nó is é foirceadal an Ioslaim gurb é focal Dé gan truailliú é—theastaigh ceartlitriú níos cruinne ó na Moslamaigh, agus faitíos orthu go gcuirfeadh an drochscríbhneoireacht briathar Dé as a riocht. Mar sin, cuireadh poncanna breise le litreacha áirithe chun fuaimeanna éagsúla a choinneáil scartha ó chéile. Dealraíonn sé gurb ó aibítir Shíreach na hAramaise a fuarthas na poncanna seo.
Edwin Morgan
Beatha agus gairm
I 2002, ceapadh mar phatrún Our Story Scotland é. Ag oscailt Pharlaimint na hAlban i nDún Éideann ar 9 Deireadh Fómhair 2004, léigh Liz Lochhead dán a scríobh Morgan go háirithe ar son na hócáide sin freisin. Tháinig sise i gcomharbas air mar an Príomh-Fhile Albanach in Eanáir 2011.
An Araibis
Fréamhacha na hAraibise
Ina dhiaidh sin féin, níor ghnách na gutaí a scríobh amach ar aon dóigh ar leith. B'é an gramadóir Abú 'l-Asbhad al Du'áilí a chuir an chéad sonrú i dtábhacht na ngutaí i gcaighdeánú na hAraibise sa tseachtú haois, ach b'é al-Hailíl ibn Achmad sa chéad aois eile a chum na comharthaí a sheasann do na gutaí i scríbhneoireacht Araibise an lae inniu. clé|mion|299x299px|Canúintí
Edwin Morgan
Beatha agus gairm
I ndeireadh a shaoil, fuair Morgan lucht léitheoireachta nua tar éis dó comhoibriú a dhéanamh leis an mbanna ceoil Albanach Idlewild ar an gclár The Remote Part. Ag deireadh an amhráin dheireanaigh, In Remote Part / Scottish Fiction, léigh sé an dán Scottish Fiction a bhí scríofa go háirithe don amhrán féin. mion|Morgan le R.D. Innes 1998 I 2007, thug sé dhá dhán don duanaire Ballads of the Book, agus scríobh mórán filí Albanacha dánta a bhí cóirithe le ceol ag ceoltóirí Albanacha. Ba iad na hamhráin le Morgan The Good Years agus The Weight of Years a sheinn Karine Polwart is Idlewild faoi seach. Thug Seamus Heaney urraim fhoirmiúil dó, mar chuid dá chuairt agus Heaney ina phríomhfhile Nobel.
An Araibis
Caighdeánú na hAraibise
An chéad ghramadóir Araibise, al-Siobabhaithí, ní Arabach a bhí ann ach Peirseach a chaithfeadh an teanga a fhoghlaim mar theanga iasachta. Deirtear, fiú, nár bhain an fear bocht líofacht rómhaith amach sa teanga labhartha riamh. Mar sin féin, chruthaigh sé modheolaíocht dhian gramadóireachta a raibh an-tionchar aici ar na glúnta de thaighdeoirí teangeolaíochta ina dhiaidh. Bhaineadh sé úsáid as analach loighciúil mar phríomhghléas gramadóireachta, agus tá sé incheaptha gur éirigh leis foirmeacha nó cleachtais ghramadaí a athbheochan sa teanga scríofa nach raibh ach a n-iarsmaí le fáil sa ghnáthchaint.
Bhí an teanga féin á teannadh is á streachailt go mór ag athruithe na sochaí Arabaí a tháinig ar lorg an Ioslaim, agus na hArabaigh ag cur catha ar lucht an "éigreidimh" sna tíortha ina dtimpeall. Nó de réir mar a bhí siad ag teacht i seilbh tailte nua a bhí go minic níos saibhre nó níos airde ó thaobh an chultúir de ná saol fáin na mBeidiúnach, b'éigean dóibh focail úra a ligean isteach, agus iad ag fáil aithne ar chleachtais is aireagáin nár casadh orthu roimhe seo. Ní raibh an t-athrú seo ag taitneamh le lucht an ghlanteangachais, áfach, agus iad barúlach nár chóir teanga naofa an Chórain a chur as a riocht le truailliú iasachta, ó b'é briathar Dé é. clé|mion Ní raibh teanga an Chórain féin glan ar iasachtaí, muis. Rinneadh tagairt cheana féin don dóigh ar fhág Aramais Shíreach na gCríostaithe a sliocht ar Araibis an Chórain. Thairis sin, is léir go ndearnadh trácht éigin sa Chóran féin ar ábhair nó ar rudaí a raibh baint acu le saol sofaisticiúil na Peirse, agus lipéid Pheirsise á n-úsáid ag na hArabaigh féin ar na rudaí seo. Nó, tar éis an tsaoil, ní raibh aon chaill ar na hArabaigh riamh ag trádáil le hearraí só, ar nós na túise is na síoda, na ndathanna is na gcumhrán, agus tháinig na focail i mbéal na nArabach chomh túisce is a chuala siad iomrá ar na rudaí a raibh na focail seo ag seasamh dóibh.
Edwin Morgan
Beatha agus gairm
Tugadh aire do Mhorgan i dteach cónaithe mar go bhfuil tinneas trom air. D'fhoilsigh sé bailiúchán darb ainm Dreams and Other Nightmares in Aibreán 2010, míonna sula bhfuair sé bás, chun comóradh a dhéanamh ar a nóchadú breithlá.
John S. O'Connor
Polaiteoir Éireannach ab ea John S. O'Connor (27 Nollaig 1896 – 2 Samhain 1967). Bhí sé ina bhall d'Fhianna Fáil.
Edwin Morgan
Beatha agus gairm
Ar 17 Lúnasa 2010, fuair Edwin Morgan bás leis an niúmóine. Bhí sé nócha bliain d'aois. Scaoil Leabharlann Filíochta na hAlban an nuacht ar maidin. Thug polaiteoirí mar Alex Salmond agus Iain Gray ómós dó, chomh maith le Carole Ann Ní Dhubhthaigh, Príomh-Fhile na Ríochta Aontaithe. clé|mion|i nGlaschú
Filíocht
D'aistrigh sé ó go leor teanga eile freisin, ina measc an Rúisis, an Ungáiris, an Fhraincis, an Iodáilis, Laidin, an Spáinnis, an Phortaingéilis, an Ghearmáinis, agus Sean-Bhéarla (Béowulf). Bhí go leor acu cruinnithe i Rites of Passage: Selected Translations (1976). Is é a aistriúchán ar Beowulf an t-aistriúchán is coitianta i Meiriceá.
Bhí tionchar mór ag na filí Meiriceánacha beat ar Mhorgan, lena meon agus a gcaint shimplí oscailte mar chomhartha ina chuid oibre. Ba i 1968 a scríobh sé dán darb ainm Starlings In George Square. Léadh an dán mar thrácht ar an drogall a bhí ar an bpobal i dtaobh imeascadh na ndaoine as tíortha thar lear. Ar an lámh eile, chonaic daoine eile tagairt do Réabhlóid na Rúise agus tagairt do Stalin sna Starlings.
Meryl Streep
Is ban-aisteoir Meiriceánach í Meryl Streep (a rugadh ar an 22 Meitheamh, 1949).
Walter Furlong
Polaiteoir Éireannach ab ea Walter Furlong (1 Meán Fómhair 1893 – 11 Nollaig 1973). Bhí sé ina bhall d'Fhianna Fáil.
An Araibis
Caighdeánú na hAraibise
Sna tíortha iasachta ba thúisce a d'fhorghabh siad, fuair na hArabaigh rompu cultúr saibhir an Heilléineachais. Ba mhór an spreagadh do na hArabaigh é léann a fhoghlaim agus Araibis a chur ar shaothair eolaíochta na scoláirí Heilléineachais. Nuair nach raibh meas an mhadra ag an Iarthar ar smaointeoirí ná ar thaighdeoirí an Heilléineachais, rinne na hArabaigh a gcuid féin dá n-obair siúd. Ansin, tháinig borradh mór i saothrú téarmaíochta an léinn is na heolaíochta san Araibis, ó bhí téarmaí nua ag teastáil leis an teanga a chur in oiriúint do na smaointí úra a bhí le cur i bhfoclaibh inti. mion|Alfiya ( ألفية ابن مالك‎) le Malik isa 13ú haois (Mullah Qasim Effendi Al-Mufti)
Gramadach na hAraibise
Mar is dual do theanga Sheimíteach, tá gramadach na hAraibise bunaithe ar thamhain trí chonsan. Is féidir, ansin, an dúrud d'fhocail éagsúla a fhréamhú as an trí chonsan sin ach tú a bheith eolach ar an dóigh a gcuirtear na gutaí eatarthu leis an gciall a mhodhnú mar is cóir. Sin é an fáth féin gur fearr leis na hArabaigh córas litrithe a úsáid nach n-úsáideann litreacha ach amháin leis na consain a chur in iúl. Is iad na consain is mó a iompraíonn an chiall, agus mar sin, tá sé áisiúil litriú a úsáid a chuireann ar do chumas an tamhan a aithint leis an chéad spléachadh súile.
Tionchar na dTeangacha Eile
Is léir go raibh an Córan an-tábhachtach mar fhoinse is mar dhíol aithrise i bhforbairt na stíle liteartha, ach thairis sin, bhí na luathghramadóirí is na haistritheoirí go mór i dtuilleamaí iarsmaí na filíochta réamh-Ioslamaí agus iad ag iarraidh a fháil amach cad é ba dea-Araibis ann. Bhí taoisigh Arabacha go minic i muinín scríobhaithe Síreacha nó Peirseacha, agus is féidir go raibh tionchar éigin ag a stíl siúd ar stíl na hAraibise.
Scéal ar leith é an tionchar a bhí ag an Ghréigis ar fhorbairt na hAraibise liteartha. Na chéad iarrachtaí a tugadh ar shaothair fhealsúnachta a aistriú ón Ghréigis, b'uafásach an raiméis ab ea iad, nó bhí lorg na bunteanga chomh láidir orthu nach dtiocfadh le haon Arabach bun ná barr a dhéanamh díofa. De réir a chéile, áfach, fuair na hArabaigh blas ar obair an aistritheora. Thar aon duine eile, b'é Hunaighea ibn Íosthác, a mhair sa naoú haois, ardmháistir na ceirde, nó bhí stíl an-dúchasach ins achan líne dá dtigeadh óna phean—nó sin é an dearcadh traidisiúnta. I ndiaidh an iomláin, tá lucht an tsaineolais den bharúil inniu go bhfuil aithne éigin Gréigise ar an úsáid chasta dheacair a bhaineanns mo dhuine as na rangabhálacha—úsáid nach bhfuil ag teacht le comhréir na hAraibise is glaine, is nádúrtha. Mar sin, is féidir glacadh leis go raibh tionchar ínteacht ag an Ghréigis ar an dóigh ar fhorbair stíl na heolaíochta, agus an dúrud de leabhartha Gréigise a haistríodh go hAraibis.
An Débhéascna
Caithfidh muid cuimhne a choinneáil air nár rugadh an duine go fóill a chleachtfadh caighdeán clasaiceach na hAraibise ina ghnáthchaint. Is é sin, tá an staid ar a dtugtar débhéascna i bhfeidhm ar fud dhomhan na hAraibise. Is é is brí le débheascna ná go bhfuil réimsí áirithe an tsaoil chultúrtha—an litríocht, cuir i gcás—ag baint úsáide as leagan ard na teanga, agus an gnáthshaol ag roghnú an leagain ísil. Ní hionann seo agus an ghnáth-dhifríocht idir teanga na ndaoine galánta agus teanga na cosmhuintire. Nuair atá an débheascna i gceist, ní rithfeadh leis na daoine uaisle féin an leagan ard a úsáid ina ngnáth-chumarsáid laethúil. Thairis sin, tá an leagan ard chomh difriúil leis an ngnáthchaint agus nach dtiocfadh le haon duine é a labhairt go spontáineach. Is amhlaidh gur socraíodh caighdeán na hAraibise sa séú agus sa seachtú haois—roimh chaighdeánú na sean-Ghaeilge féin. Mar sin, ní aibhéil a rá gur dhá theanga an-éagsúla iad an Araibis chaighdeánta agus gach ceann de na canúintí labhartha.
Bhí dímheas ag na hArabaigh riamh ar an té nach gcloífeadh leis an gcaighdeán ina chuid scríbhinní, ó tháinig an caighdeán anuas ó Dhia féin leis an gCóran Beannaithe. Ina dhiaidh sin féin, tá teacht ar go leor litríochta nach bhfuil ag cloí leis an gcaighdeán. "Meán-Araibis" a thugann na saineolaithe ar an gcineál teanga atá ann. Is é is Meán-Araibis ann ná Araibis atá truaillithe ag an gcanúint labhartha, nó Araibis atá curtha ó mhaith ag an bhforcheartú. Is é an rud atá i gceist le forcheartú ná iarrachtaí ró-dhíocasacha an scríbhneora neamhchleachtaigh foirmeacha na gnáthchainte a sheachaint, ionas go mbreacann sé síos foirmeacha bacacha nach bhfuil le fáil sa chanúint ná sa teanga chaighdeánta.
Meán-Araibis na nGiúdach
Ba nós leis na Giúdaigh riamh a n-aibítir féin a chur i bhfeidhm ar gach teanga dá labhróidís - mar seo a cruthaíodh an Ghiúdais, an cineál Meán-Ghearmáinise a chleachtaíodh Giúdaigh Oirthear na hEorpa roimh uileloscadh Hitler. D'imir siad an cleas céanna ar an Araibis. Tá an chuid is mó de na téacsanna Giúdacha Araibise sách cóngarach don chaighdeán Chlasaiceach. Dealraíonn sé, ar a laghad, nár thug na scríbhneoirí Giúdacha aon iarracht riamh ar eilimintí gnáthchainte a ligean isteach sa teanga scríofa d'aon ogham. San am chéanna, tá cuid mhór Eabhraise, idir fhocail agus abairtí iomlána measctha tríd an Araibis a scríobhadh siad.
Meán-Araibis na gCríostaithe
Níl an Araibis Ghiúdach róchosúil le Meán-Araibis na gCríostaithe. Na scéalta naomhsheanchais, na haistriúcháin Bhíogúla agus an litríocht reiligiúnach eile a chumadh Críostaithe na dtíortha Arabacha le haghaidh a n-úsáide pearsanta féin, bíonn siad breac le truailliú ón ngnáthchaint, agus is minic nach mbacann na haistritheoirí le cur in aghaidh an tionchair ó na bunleaganacha Gréigise. Ón taobh eile de, níl forcheartú le haithint ar na scríbhinní seo. Nuair a bhí scríbhneoir Críostaí dall ar chleachtais chearta an chaighdeáin nó idir dhá chomhairle, roghnaíodh sé riamh an leagan a bhí sa ghnáthchaint.
Canúnachas i litríocht na hAraibise inniu
Maidir le príomhshruth an tsaoil Araibise, is dual do gach scríbhneoir i gcónaí canúnachas a sheachaint i scríbhinní. Tá glacadh le hamharclannaíocht sa ghnáthchaint ceart go leor, gan aon trácht a dhéanamh ar na sraithscéalta teilifíse. An chuid is mó den litríocht, áfach, tá sí glan ar an gcanúnachas inniu féin. Bíonn na scríbhneoirí ag cur an mhíle strus orthu féin ag foghlaim rialacha an chaighdeáin le bheith in ann aithris a dhéanamh ar na seanmháistrí. Ar ndóigh, cuireann an tIoslam an-bhéim ar chomh tábhachtach is atá sé teanga an leabhair bheannaithe a choinneáil beo, mar chuid den urraim atá dlíte do Dhia ón Moslamach chráifeach. Thairis sin, tá lucht an náisiúnachais shaolta sách naimhdeach i dtaobh an chanúnachais chomh maith, nó is é a mbarúil-san go gcaithfidh na hArabaigh uile cur le chéile agus comhar a dhéanamh i ndiúnas ar fhorlámhas an Iarthair. Mar sin féin, tá litríocht scríofa i gcanúintí na Liobáine, rud a bhaineann leis an chlaonadh úd nach nglacann leis gur tír Arabach í an Liobáin féin, agus bhí gluaiseacht filíochta canúnaí ann le linn thréimhse Nasir san Éigipt, mar a raibh roinnt filí ag iarraidh litríocht de chuid na ngnáthdhaoine a chothú mar chuid de thionscnamh an tSóisialachais Araibigh. Sa lá atá inniu ann, uaireanta úsáidtear an chanúint le ráitis phearsaí na n-úrscéalta a chur in iúl fosta, ar maithe leis an réadúlachas.
Canúintí na hAraibise
Roinntear canúintí na hAraibise ina gcúig phríomhghrúpa: canúintí na Leathinise Arabaí; canúintí na Measapotaime (na hIaráice); canúintí na Siria stairiúla, .i. an chuid is mó den tSiria, den Liobáin, den Iordán agus de Phalaistín an lae inniu; canúintí na hÉigipte; agus na canúintí a labhraítear i dtíortha Thuaisceart na hAfraice siar ón Éigipt—al-Maghreb a bheir lucht na hAraibise ar na tíortha seo. Bíonn difríochtaí sóisialta agus áitiúla le cluineadh laistigh de na canúintí réigiúnacha, agus go hiondúil bíonn stádas sóisialta níos airde ag baint le canúintí na gcathrach ná mar a bhíonn le canúintí na tuaithe. Thar aon rud eile, bíonn canúintí na mBeidiúnach (fánaithe na bhfásach) sách difriúil leis an gcineál Araibise a chluinfeá ó mhuintir na gcathrach sna bólaí céanna (na canúintí cónaitheacha nó na sedentary dialects mar a deir an Béarlóir). Go háirithe, bíonn na canúintí Beidiúnacha níos seanársa, agus iad ag caomhnú tréithre a chuaigh in éag i gcaint na gcathrach. Tá teacht ar chathracha i ndomhan na hAraibise fosta ina bhfuil canúint Bheidiúnach á labhairt, ach bíonn míniú stairiúil ann ar a leithéid seo. Am éigin fadó tháinig sluaite móra ón tuath—nó ón bhfásach—timpeall na háite le cur fúthu ansin, i gcruth is go bhfuair a gcuid cainte lámh in uachtar ar Araibis thraidisiúnta an bhaile mhóir. Cleachtaíonn na Beidiúnaigh filíocht bhéil na sean-Arabach i gcónaí, rud a chuidigh leo an blas ársa a choinneáil beo ar a dteanga.
An Mháltais agus Araibis na Cipre
Cás ar leith iad na canúintí a labhraítear i Málta agus sa Chipir.
Nuair a d'fhorghabh na Normannaigh Málta, chuaigh an Araibis Chlasaiceach i léig san oileán, agus na Moslamaigh a bhí ina gcónaí ansin, murar maraíodh iad, cuireadh d'fhiachaibh orthu iompú chun Críostaíochta. Ós rud é gurbh ionann an Araibis Chlasaiceach agus Araibis an Chórain, ní fhéadfá í a shaothrú mar theanga chultúrtha a thuilleadh, agus tú ag iarraidh gothaí an dea-Chríostaí a chur ort féin. Déanta na fírinne, is iomaí Máltach nach n-admhaíonn sa lá atá inniu ann gur canúint Araibise atá á labhairt aige: is fearr leis a áitiú air féin gur sean-Fhéinícis—teanga Sheimíteach atá níos cosúla leis an Eabhrais ná an Araibis, mar a chonaic muid thuas—a bhí ag a shinsir ar tús, agus nach raibh ag an Araibis ach tionchar láidir ar an teanga seo. Ní ghéilleann lucht na teangeolaíochta don chineál seo cainte, áfach. Is léir go raibh Féinícis ag muintir an oileáin ó thús, agus gur chuidigh an teanga ghaolmhar seo leo a gcuid féin a dhéanamh den Araibis nuair a tháinig orthu—ach sin a raibh ann.
Ní raibh sa Mháltais go ceann i bhfad ach canúint labhartha, agus í á forbairt ina treo féin beag beann ar dhomhan mór na hAraibise. Fuair sí na mílte focal ar iasacht ón Iodáilis, agus nuair a tháinig na Sasanaigh i seilbh an oileáin, thosaigh na focail Bhéarla ag sileadh isteach.
Maidir le hAraibis na Cipre, tá sí ar tí dul in éag ar fad, faraor géar. Ní raibh sí á labhairt riamh ach in aon sráidbhaile amháin, Kormakiti, agus nuair a d'ionsaigh na Turcaigh an Chipir le tuaisceart an oileáin a ghabháil sa bhliain 1974, scaipeadh an chuid ba mhó de bhunadh an tsráidbhaile ar fud na leithe Gréagaí den oileán, agus iad ar a dteitheadh ó na Turcaigh.
Canúint chónaitheach ón tSír í Araibis Khormakiti go bunúsach. Ar a laghad, sin iad an cineál canúintí is cosúla léi. Inniu, áfach, tá sí breac le hiasachtaí Gréigise, agus is ar éigean a bheifeá ag súil lena mhalairt. Nó is teanga í nach mbreactar síos de ghnáth. Má scríobhtar an-chorruair í, is dócha gurb iad na litreacha Gréigise a chuirtear i bhfeidhm uirthi, nó is í an Ghréigis a úsáideann muintir Khormakiti mar theanga liteartha shibhialta.
Litríocht Chlasaiceach na hAraibise
Maidir le litríocht na hAraibise, is léir go gcaithfear an litríocht Chlasaiceach a aithint thar an litríocht nua-aoiseach. Is é an Córan an téacs is sine, ar ndóigh, siúd is gur chuir lucht na gramadóireachta díolamaí seanlitríochta agus filíochta de chuid an phobail i dtoll le chéile mar phatrún stíle agus mar ábhar staidéir. Bhain an fhilíocht seo le béaloideas na Sean-Arabach ón tréimhse réamh-Ioslamach, ach is iomaí athrú agus beart cinsireachta a chuir lucht tiomsaithe na mbailiúchán seo i bhfeidhm ar an bhfilíocht le smál na Págántachta (nó an "Aineolais", al-jahiliyya, mar a deir an Araibis) a ghlanadh díobh.
Siúd is nár ghnách do na filí réamh-Ioslamacha a gcuid saothar a bhreacadh síos, bhíodh na Sean-Arabaigh riamh meabhrach ar ainm an fhile a chum dán áirithe, díreach cosúil le bunadh na Gaeltachta fadó. Mar sin, ní cheadódh reacaire réamh-Ioslamach dó féin leasuithe a dhéanamh ar dhánta le filí eile. Bhí na reacairí ina bprintisigh ag seanmháistrí filíochta, ag déanamh staidéir ar shaothar an mháistir agus á reic le lucht éisteachta, le súil is go bhféadfaidís gradam an mháistir a bhaint amach le dánta dá gcuid féin faoi dheoidh.
An chuid den fhilíocht seo atá ar fáil inniu, b'iad fir léinn na hochtú haoise a chuir ar pár an chéad uair í ó bhéal na ndaoine. Ar ndóigh, d'fhág blianta fada na béalaithrise a sliocht ar na dánta. Is dócha go raibh traidisiún na reacaireachta réamh-Ioslamaí ag meath cheana féin nuair a chuaigh na bailitheoirí i mbun pinn, agus gan dabht bhí na reacairí féin ag déanamh cinsireacht ar na blúiríní deireanacha Págántachta a bhí le haithint ar na dánta seo.
Tá amhras curtha sna díolamaí filíochta réamh-Ioslamaí ag fear chomh clúiteach le Taha Husain—duine de na daoine is mó tábhachta i stair intleachtúil na hAraibise is na hÉigipte lenár linn—agus é inbharúla nach bhfuil iontu ach cumadóireacht bhrionnaithe de chuid na mbailitheoirí féin. Ach níl an chuid is mó de na taighdeoirí sna tíortha Arabacha ná san Iarthar inniu ar aon tuairim le mo dhuine.