cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Stair na hÉireann
Idé na hArd-Ríochta agus Dul chun Cinn na nUí Néill
B'é Flaithbheartach Mac Loingsigh an fear deireanach de Chineál Chonaill a bhí ina Ard-Rí ar na hUí Néill, agus d'éirigh sé as an Ard-Ríocht sa bhliain 734. Ina dhiaidh sin, b'iad Clann Cholmáin ba mhó a tháinig chun comharbais. Chuaigh cumhacht Chineál Chonaill i laige sa tuaisceart féin, agus b'iad Cineál Eoghain a tháinig chun tosaigh. Ghabh siad lár Chúige Uladh agus, de réir a chéile, tháinig siad i seilbh thailte Oiriall in oirthear Uladh. Timpeall na bliana 800, fágadh Ard Mhacha, ardchathair na heaglaise, faoi choimirce na nUí Néill, agus ina dhiaidh sin, bhí na hUí Néill agus an eaglais ag obair as lámh a chéile. Faoin am céanna, d'éirigh leis na hUí Néill freisin an-tionchar a fháil ar chúrsaí Chúige Laighean. I ndiaidh cath fada a chur ar na ríthe áitiúla, d'éirigh leis na hUí Néill rítheaghlach Laighean a chur faoi ghéillsine, ionas nach raibh i Laighnibh, a thuilleadh, ach sórt gobharnóirí cúigiúla a bhí ag rialú na gcríoch sin thar cionn na nUí Néill.
Teacht na Lochlannach
I ndeireadh na naoú haoise, thosaigh na hUigingigh - na foghlaithe mara ó Chríoch Lochlann - ag ionsaí agus ag creachadh na mainistreach sa Bhreatain Mhór agus in Éirinn. Tháinig an chuid is mó acu ó chósta na hIorua, agus is é an t-ainm a thug na Gaeil orthu ná Lochlannaigh. Tá a leithéid de chúige san Iorua agus Rogaland, agus is air sin atá an focal Lochlannach bunaithe. Níor dhruid na Lochlannaigh siar ó na mainistreacha ba sine agus ba thábhachtaí féin in Éirinn: d'ionsaigh siad Oileán Í sa bhliain 795, tháinig siad ar ais sa bhliain 802 leis an mainistir a chur trí thine, agus i gceann ceithre bliana eile d'fhill siad in athuair le ochtar daoine is trí scór de mhuintir na háite a mharú. Chuir an chogaíocht seo an oiread eagla ar na manaigh is gur chinn siad ar mhainistir nua a bhunú i gCeanannas Mór, sách fada ar shiúl ón gcósta. Sna 820idí, bhí na Lochlannaigh in ann seoladh timpeall oileán na hÉireann ar fad, agus iad ag ionsaí na mainistreach ar fud an chósta. Má bhí na manaigh ag iarraidh foscadh a fháil i gCeanannas Mór, ní raibh sábháilteacht ar fáil ansin ach an oiread, nó sa bhliain 836, rinne na Lochlannaigh ionradh fada isteach ón gcósta díreach sa taobh sin den tír, i dtailte deisceartacha na nUí Néill. Bhain siad úsáid fhorleathan as na haibhneacha mar bhealaí seoltóireachta, agus sa bhliain 839, bhí a gcuid long ag seoladh Loch nEathach féin agus ag creachadh na gcladaí. Sna 840idí, bhí an chuma ag teacht ar na cúrsaí go raibh na hUigingigh meáite ar an tír ar fad a fhorghabháil.
thumb|280px|Leathanach 292r - [[Leabhar Cheanannais (t.9ú haois).]] De réir a chéile, áfach, thosaigh na Lochlannaigh ag socrú síos agus ag bunú ríochtaí beaga áitiúla dá gcuid féin, agus mar sin, fuair siad iad féin sáite sa pholaitíocht áitiúil agus sna comhghuaillíochtaí idir na ríthe tuaithe. D'fhás cathracha nua timpeall na mbunáiteanna, na longfort agus na gcuanta a bhí bunaithe ag na Lochlannaigh, cosúil le Baile Átha Cliath (nó "Fine Gall", mar a thugtar ar áitreabh na Lochlannach timpeall Bhaile Átha Cliath), Loch Garman, Cill Mhantáin, Binn Éadair, Deilginis, Léim an Bhradáin agus Port Láirge.
I dtús na deichiú haoise, thosaigh ionsaithe na Lochlannach ag dul i dtreise arís, nuair a tháinig cabhlach mór go Port Láirge sa bhliain 914. Bhuail tuilleadh Lochlannach port ansin i gceann bliana, agus ansin, rinne an loingeas seo foghail ar Chorcaigh, ar Lios Mór agus ar áiteanna eile i gCúige Mumhan is i gCúige Laighean. D'fhéach na hUí Néill, faoi cheannas a nArd-Rí, Niall Glúindubh, ruaigeadh a chur ar na Lochlannaigh, agus d'ionsaigh siad a gcuid longfort go fíochmhar sa bhliain 917. Ní raibh rath ar an ionradh seo, áfach, agus sa bhliain 919, fuair Niall féin bás i machaire an áir in aice le Baile Átha Cliath. Ina dhiaidh sin, áfach, chrom Lochlannaigh na hÉireann ar chogaíocht eatarthu féin, ó bhí muintir Bhaile Átha Cliath ag féachaint leis na hUigingigh eile a chur faoina smacht féin.
I ndiaidh an iomláin, ní raibh na Lochlannaigh ábalta mórán athrú a dhéanamh ar shochaí na hÉireann. Bhí cultúr eaglasta na hÉireann láidir, agus tháinig sé réasúnta slán as an gcruachás. B'iad na Lochlannaigh ba mhó a d'athraigh, agus chuaigh cuid mhór acu chun Gaelachais sa deireadh thiar. Murar éirigh siad as an tseoltóireacht, d'éirigh siad as an gcreachadóireacht, agus iad ag iompú ina dtrádálaithe de réir a chéile. D'fhoghlaim na Gaeil scileanna nua seoltóireachta agus iascaireachta uathu, agus a aithne sin ar stór focal na Gaeilge: tháinig focail cosúil le bád, dorú, tochta (is é sin, seas i mbád), stiúir, scód, trosc, langa, margadh, ancaire agus cúpla dosaen eile isteach ón tsean-Lochlainnis.
Tháinig deireadh le caithréim Eoghanacht i ré na Lochlannach, agus d'éirigh Dál gCais ní ba thábhachtaí mar ríocht Mhuimhneach. Is gnách a rá gurbh é Brian Bórumha (nó Brian Bóirmhe), rí Dhál gCais, a chloígh na Lochlannaigh in Éirinn i gCath Chluain Tarbh sa bhliain 1014. Le fírinne, bhí na Lochlannaigh - nó na hOstmannaigh, mar a thugaidís orthu féin san am seo - ag tréigean cheana féin mar chine ar leith in Éirinn, agus iad ag dul le Gaelachas go tiubh téirimeach. Tá sé níos tábhachtaí go raibh Brian díreach ag iarraidh Ard-Ríocht na hÉireann a bhaint amach tríd an gcath a bhriseadh ar Laighnibh. Chuaigh fir Laighean ar lorg cabhrach agus fortachta ó na hOstmannaigh, agus sin é an fáth go síleann a lán daoine gur cath idir Éireannaigh agus Lochlannaigh a bhí ann go príomha. Ní rud as an ngnáth ab ea Gaeil agus Lochlannaigh a bheith ag comhoibriú le chéile: roimhe sin, bhí Brian féin go minic i dtuilleamaí comhghuaillithe Lochlannacha le cathanna a bhuachan. Cibé scéal é, chloígh Brian a chuid naimhde, ach maraíodh é féin le linn an chatha, nó go gairid ina dhiaidh sin. Bhí sé díreach ar tí aon ríocht amháin a dhéanamh d'Éirinn, ach ní raibh sé daite dó an ríocht sin a rialú.
Cuma Úr ar an Eaglais
San am seo, bhí an Eaglais Chaitliceach i Mór-Roinn na hEorpa ag éirí ní ba chumhachtaí, agus í ag cur suime i gcúrsaí eaglasta na hÉireann chomh maith. Bhí a lán nósanna ag na heaglaisigh Ghaelacha nár thaitin le muintir na hIlchríche. Ní raibh ord, eagar ná inneall ceart ar eaglais na hÉireann, nó ní raibh paróistí ná deoisí ann - go bunúsach, ní raibh mórán eaglaise ann taobh amuigh de na mainistreacha. Bhí an iomarca cumhachta ag na tuataí i saol na heaglaise, agus ní raibh aontumha na cléire á hurramú. I rith na haonú agus na dóú haoise déag, cuireadh caoi nua ar chúrsaí riaracháin na heaglaise in Éirinn, go háirithe nuair a tháinig sionaid mhóra le chéile i gCaiseal sa bhliain 1101, i Ráth Breasail sa bhliain 1111, agus i gCeanannas Mór sa bhliain 1152.
Má chuir na sionaid seo cuma cheart ar riarachán na hEaglaise, rinne siad an-dochar do léann dúchasach na hÉireann a bhí faoi choimirce na manach go nuige sin. Chuaigh oird mhanachúla ón Mór-Roinn i seilbh na mainistreach, agus chuir siad rialacha nua coimhthíocha i bhfeidhm orthu. Na scoláirí a bhí ag déanamh staidéir ar léann agus ar dhlíthe na hÉireann sna mainistreacha, caitheadh amach ar an gcúldoras iad anois.
Na Ríthe i ndiaidh Bhriain Bhórumha
B'é an mí-ord seo ba bhunchúis le gabháltas Gall ar Éirinn. Timpeall ar thús na dóú haoise déag, b'é Muircheartach Ó Briain ó Dhál gCais an rí ba mhó cumhachta in Éirinn. B'é Domhnall Mac Lochlainn, rí na nUí Néill, an t-aon rí amháin a bhí in ann aige, go dtí gur chualathas an chéad iomrá ar Thoirdhealbhach Ó Conchubhair ó Chonnachta. Chloígh seisean Dál gCais agus na Muimhnigh, agus ina dhiaidh sin, d'fhéach sé le hArd-Ríocht na huile Éireann a bhaint amach dó féin. Fuair sé bás sa bhliain 1156, agus tháinig Ruairí Ó Conchubhair i gcomharbas air mar rí ar Chonnachta. Thit an Ard-Ríocht le Muircheartach Mac Lochlainn, rí na nUí Néill. D'fhéach Muircheartach le comhghuaillíocht a shocrú lena sean-naimhde, Cineál Chonaill agus rítheaghlach Uladh, agus mar chuid den tsocrú, ghlac sé gialla ó Chineál Chonaill agus ó Ultaibh. Mhóidigh sé gan dochar a dhéanamh do na gialla, ach sháraigh sé na mionna, nuair a thug sé ordú radharc a súl a bhaint d'Eochaidh mac Con Uladh Mac Duinnshléibhe, rí Uladh. Thréig a chuid comhghuaillithe Muircheartach ar an toirt, ó bhain an feillbheart seo geit agus scanrú astu, agus maraíodh é go gairid ina dhiaidh sin.
Maidir le Diarmuid Mac Murchadha, Rí Laighean, a bhí mar leathbhádóir ag Muircheartach, chuir comhghuaillithe Ruairí Uí Chonchubhair ruaigeadh air as Baile Átha Cliath, ach ansin, chuaigh sé ar lorg cabhrach ó Anraí II, Rí Shasana. Mar sin a chuir sé tús le gabháltas Gall ar Éirinn.
Gabháltas Gall
Is é is brí le "gabháltas Gall" i gcomhthéacs seo na staire ná gabháltas Normannach. Is éard a bhí i gceist leis na Normannaigh ná sliocht na Lochlannach a chuaigh i gcomhghuaillíocht le Séarlas Saonta (Séarlas a Trí), Rí na bhFranc Iartharach (is é sin, Rí na Fraince) sa bhliain 911. Bhí easaontas nó achrann éigin idir ceannaire na Lochlannach seo, Hrólfur (nó Rollo, mar a thugtar air as Fraincis), agus rí na Danmhairge, agus rith le Séarlas go bhféadfadh sé leas a bhaint as Hrólfur agus a chuid fear mar chosaint ar na Lochlannaigh eile, a bhí ag déanamh foghlaíochta agus creachadóireachta timpeall ar chóstaí na Fraince san am sin. B'iad na Lochlannaigh seo a bhunaigh Normandie i dTuaisceart na Fraince mar réigiún ar leith, nó bhronn Séarlas an ceantar orthu mar phrionsacht. Chuaigh siad leis an bhFraincis mar theanga labhartha, cé go ndearna siad canúint ar leith di, agus a lán Lochlainnise measctha tríthi, agus ar ndóigh, ghlac siad leis an gcreideamh Críostaí.
Mar sin féin, d'iompaigh siad amach ina gcogaithe agus ina ngabhálaithe móra in Eoraip na Meánaoiseanna. D'fhorghabh siad an Bhreatain Mhór, deisceart na hIodáile, an tSicil agus Málta, agus bhí siad chun tosaigh i measc na gCrosáidithe sa Tír Naofa fosta. Nuair a tháinig siad go hÉirinn, cheangail siad an t-oileán sin den domhan Normannach go léir, domhan a bhí i dteagmháil fhairsing leis an gcultúr uile-Eorpach.
Ar dtús, ní raibh meas an mhadra ag na Normannaigh ar mhuintir bhundúchasach na hÉireann, ach ní raibh siad i bhfad á gcló le nósanna na tíre. D'fhoghlaim siad an Ghaeilge go paiteanta, agus is minic a fheicimid sloinnte Normannacha i measc fhilí agus scríbhneoirí móra na Gaeilge, cosúil le Piaras Feiritéir agus Seathrún Céitinn. Inniu, is mar shloinne fíor-Ghaelach a aithnítear Mac Gearailt, mar shampla, cé gur sloinne Normannach é ó thús - is ionann an fitz sa leagan Béarla den ainm, Fitzgerald, agus fils i bhFraincis ár gcomhaimsire, focal a chiallaíonn "mac".
Bhí sé de nós ag scríbhneoirí cosúil le Seathrún Céitinn sa seachtú haois déag tagairt a dhéanamh do na Normannaigh mar "Shean-Ghaill", le hiad a aithint thar na Sasanaigh nach raibh clóite le saol na hÉireann ná ábalta an Ghaeilge a labhairt, agus is é an teachtaireacht a bhí á reic ag an gCéitinneach ná gur "gabháltas Críostúil" a rinne na Normannaigh, is é sin, nár fhéach siad leis an tír a chloí go míthrócaireach ná a teanga is a nósanna a chosc ná a chealú, mar a rinne na Nua-Ghaill. Is léir gur bolscaireacht thar aon rud eile a bhí á déanamh aige leis an ráiteas seo, ach ón taobh eile de, is follasach chomh maith nach ndearna na Sean-Ghaill géarleanúint ar na Gaeil ar chúiseanna reiligiúnda ná ar chúiseanna teanga.
Teacht na Sean-Ghall
thumb|280px|Pósadh Strongbow agus Aoife (t.[[1170) [Daniel Maclise a dhathaigh an pictiúr seo sa bhliain 1854] ]] B'é Baile Átha Cliath agus a thimpeallacht - an Pháil - ba thúisce a thit leis na Normannaigh, agus deir na seandálaithe go raibh caidreamh beo trádála ag an gcathair sin leis na Normannaigh roimhe sin féin. Maidir leis an ngabháltas, thosaigh sé sa bhliain 1169. Rud a bhí ann a rith le hAnnraoi roimhe sin féin, agus é tar éis cead an Phápa a chinntiú dó féin cheana, ach nuair a tháinig an crú ar an tairne, níor bhac sé féin le fórsa sluaíochta a chur i dtoll le chéile le fortacht a thabhairt do Dhiarmuid. Ina áit sin, shocraigh Diarmuid comhghuaillíocht le Risteard fitz Gilbert de Clár, a dtugtar Strongbow air sa seanchas - "fear an bhogha láidir". Phós Strongbow iníon Dhiarmada, Aoife, agus gheall Diarmuid Cúige Laighean dó mar oidhreacht. Sna blianta 1169-1171, chuaigh Strongbow agus a chuid Normannach i seilbh Chúige Laighean agus na Mí. Bhásaigh Diarmuid i mBealtaine 1171, agus ansin, chloígh Strongbow frithbheartaíocht mhuintir Laighean le dul i gceannas ar an gcúige go deifnídeach.
Ní raibh Anraí róshásta leis an dóigh a raibh na cúrsaí ag forbairt, nó bhí sé buartha go mbagródh Strongbow ar a choróin féin dá n-éireodh leis ríocht neamhspleách a bhunú in Éirinn. Chuaigh Anraí go hÉirinn é féin, agus fórsaí móra armtha á thionlacan, le brathladh a chur ar Strongbow, ach bhí sé siúd géilliúlach go maith, agus é sásta urraim agus umhlóid a mhóidiú d'Anraí. Ina dhiaidh sin, chuaigh Anraí timpeall na hÉireann, agus d'umhlaigh a lán ríthe áitiúla Gaelacha dó: Diarmuid Mac Cárthaigh i gCorcaigh, Dónall Mór Ó Briain i Luimneach, Murchadh Ó Cearbhaill in Oirialla, Tiarnán Ó Ruairc i mBréifne, agus Donnsléibhe Mac Duinnsléibhe in Ultaibh.
Chuir Anraí gairm chruinnithe ar eaglaisigh na hÉireann, agus tháinig siad le chéile le sionad mór a choinneáil i gCaiseal i ndeireadh na bliana 1171 agus i dtús na bliana 1172. Tugadh isteach cleachtas na deachún le go mbeadh teacht isteach éigin ag na paróistí. Treisíodh le stádas na hEaglaise agus cuireadh bord ar bhord í le heaglais Shasana ó thaobh an fhoirceadail agus na nósanna de.
Sa bhliain 1176, fuair Strongbow bás. Ní raibh oidhre ceart aige - síothlaigh a mhac go hóg. Mar sin, thit an chuid Normannach d'Éirinn leis an Rí, agus i mBealtaine 1177, bhronn sé céimíocht Thiarna na hÉireann ar an mac ab óige leis, an Prionsa Eoin. Mar sin a cuireadh bun le Tiarnas na hÉireann. Sa bhliain 1185, chuaigh Eoin ar an chéad chuairt go hÉirinn, agus é ag iarraidh cumhacht Shasana a bhuanú i dtailte Normannacha na hÉireann.
Sna blianta 1189-1199, bhí Sasana á rialú ag deartháir Eoin, Risteard Leonchroí. Ar dtús, bhí an chuma ar an scéal go bhféadfadh Eoin ríocht dá chuid féin a bhunú in Éirinn, ionas go mbeadh dhá ríocht Normannacha sna hoileáin Bhriotanacha. Nuair a bhásaigh Risteard sa Fhrainc, áfach, shealbhaigh Eoin coróin Shasana, agus d'aontaigh sé ina phearsa Tiarna na hÉireann agus Rí na Sasanach go doscartha.
Faoin am seo, thosaigh na Sasanaigh ag coilíniú na hÉireann an chéad uair riamh. Tháinig lucht inimirce ó Shasana agus ón mBreatain Bheag, agus, fiú, ón bhFrainc agus ó Fhlóndras féin.
Eoin ina Thiarna ar Éirinn
Ní raibh Eoin - nó Eoin gan Talamh, mar a thugtaí air agus é ina rí - róchairdiúil i leith na n-uasal Gallda in Éirinn ach oiread leis na taoisigh Ghaelacha. Is dócha go raibh sé goilliúnach faoina chumhacht, agus drochamhras aige ar aon duine uasal nó urramach eile. Nuair a d'iompaigh sé ina Rí, áfach, d'éirigh sé traidhfilín ní b'fháiltiúla i dtaobh na nGael, ó rith leis go gcuideoidís leis, b'fhéidir, na huaisle Normannacha a choinneáil faoi smacht.
Is amhlaidh gurbh iad na barúin Normannacha na naimhde ba mhó a bhí ag Eoin, agus má bhí na huaisle seo ag síneadh amach theorainneacha na Páile, ní raibh sé ach breacshásta leis sin. Mar sin, is dealraitheach gur chuir sé moill ar ghabháltas Gall, ach is ar éigean is féidir a rá go ndeachaigh an mhoilleadóireacht sin chun sochair d'Éirinn. Nó is mar sin a buanaíodh an chríochdheighilt idir an Pháil agus tailte na ndearbh-Éireannach, agus bhí teorainn an dá chineál críoch ina hábhar trioblóide agus cogaíochta i saol na hÉireann i bhfad ina dhiaidh sin.
D'fhéach na huaisle Normannacha leis na tailte a shealbhú le lámh láidir a bhí geallta ag Eoin dóibh, ach de ghnáth, ní bhíodh ag éirí leo go rómhaith. Ina lán cásanna, fuair an Normannach na tailte sa deireadh thiar, tar éis dó iníon an taoisigh áitiúil Ghaelaigh a phósadh. Is léir gur chuidigh a leithéid le Gaelú na Normannach, agus na barúin ag dul i gcomhghuaillíochtaí le mionríthe dúchasacha. Ón taobh eile de, bhí cuid mhór de na Gaeil míshásta leis an bhforbairt seo, ó thaispeáin sé nach raibh aon duine de na maithe is na móruaisle fonnmhar chun síocháin a chur ar bun sa tsochaí. Mar sin, nuair a tháinig Eoin ar ais go hÉirinn ina rí dó sa bhliain 1210, b'iad na Gaeil ba mhó a d'fháiltigh roimhe, ó bhí siad dóchasach go gcuirfeadh sé caoi éigin ar an saol. D'umhlaigh a lán taoiseach mór Gaelach dó san am, ar nós Cathal Croibhdhearg Ó Conchubhair, rí Connacht, agus Muircheartach Ó Briain ó Luimneach.
D'fhorbair Eoin córas riaracháin an Tiarnais chomh maith. Chuir sé tús le Comhairle an Rí in Éirinn, arbh é an chéad síol don pharlaimint. Thosaigh an státseirbhís ag teacht ar an bhfód freisin, nó theastaigh ó Eoin cléirigh a chur i mbun an státchiste in Éirinn. D'ainmnigh sé an chéad Ghiúisteoir a bhí le haire a thabhairt do shainleas an Rí nuair a bhí an Rí féin taobh amuigh d'Éirinn.
The Commitments
Úrscéal ó pheann an scríbhneora Éireannaigh Roddy Doyle is ea The Commitments, a tháinig i gcló den chéad uair sa bhliain 1987. Scéal idir ghreann agus ficsean atá ann a phléann le grúpa de daoine óga dífhostaithe i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath a chuireann banna ceoil "sól" ar bun.
Víctor Valdés
Is coimeádaí cúil peile Catalónach é Víctor Valdés Arribas (rugadh 14 Eanáir 1982 in L'Hospitalet de Llobregat, an Chatalóin). Imríonn sé le FC Barcelona sa tsraith Spáinneach. Thosaigh sé ag imirt le Barcelona B, foireann thánaisteach, sa bhliain 1992. Bhain sé an chéad fhoireann amach, ach níor imir sé ach corrchluiche le linn na mblianta 2002-03. Tar éis imeacht Roberto Bonano ba é Valdés an cúl báire ab fhearr agus is beag nár imir sé i ngach cluiche ón mbliain 2004-05 ar aghaidh.
The Commitments
Bhí ard-cháil ar an úrscéal féin agus ar an scannán a bunaíodh air.
Is é an chéad chuid den tríológ Barrytown.
Full House
Is clár teilifíse grinn Meiriceánach é Full House a céadchraoladh sa bhliain 1987. Jeff Franklin a chruthaigh.
Loigín
clé|250px|mion|Loigín sa [[smig]] Is logán beag foirmthe sa leicne nuair atá duine a mhiongháire é loigín.
Tauranga
Cathair sa Nua-Shéalainn is ea Tauranga. Bhí breis is 100,000 ina gcónaí ann sa bhliain 2006.
Baile nan Trodach
Is baile suite i gComhairle Mheadhan Lodainn é Baile nan Trodach.
Scairdsruth
thumb| Aerchúrsaíocht ardluais chaol, a bhíonn in airde san atmaisféar ar roinnt pláinéad lena n-áirítear an domhan, is ea scairdsruth. Bíonn fáil ar na príomh scairdsruthanna in aice leis an trópastad, idirchrios idir an trópaisféar (ina laghdaíonn teocht le hairde) agus an strataisféar (ina mhéadaíonn teocht le hairde). Is ‘gaotha aniar’ iad príomh scairdsruthanna an domhain (a séideann aniar- soir). Lúbann cruth a gconairí ; is féidir le scairdsruthanna tosú, stad, scoilt ina dhá chuid nó níos mó, comhcheangal le chéile in aon sruth amháin, nó imeacht i dtreonna éagsúla, lena n-áirítear i dtreo contrártha ó phríomhthreo na scairde. Is iad na scairdeanna polacha na sruthanna is láidre, ag thart ar 7-12 km os cionn leibhéal na farraige, agus na scairdeanna fo-thrópaiceacha a bhíonn ábhairín níos airde agus níos laige ag thart ar 10-16 km. Bíonn scaird pholach agus scaird fho-thrópaiceach san leathsféar thuaidh agus san leathsféar theas. Sreabhann scaird pholach an leathsféir thuaidh ar lár leithead thuaidh Mheiriceá Thuaidh, na hEorpa, na hÁise agus a n-aigéan idir eatarthu, cé go sreabhann scaird pholach an leithead theas san Antartaice de ghnáth i gcaitheamh na bliana.
Múnlaítear scaird sruthanna in aice le teorainn mhaiseanna aeir ina mbíonn difríochtaí suntasacha teochta eatarthu, ar nós an réigiúin pholaigh agus an mheánchiorcail, áit ina mbíonn an t-aer níos teo. Baineann meitéareolaithe úsáid as láthair gheografach de chuid na scairdsruthanna mar chabhair i réamhaisnéisiú na haimsire. Aerthaisteal is ea an ábharthacht thráchtála is mó a bhaineann leis na scairdsruthanna, mar is féidir le heitilt leis an scairdsruth nó ina gcoinne tionchar mór a imirt ar thréimhse eitilte. Is minic a fhaightear suaiteacht ghlanspéire, guais ionchasach ar shábháilteacht aerárthaí phaisinéara, i scairdsruthanna nó in a gcomharsanacht. Sa todhchaí, d'fhéadfadh go mbeidh na scairdsruthanna cumhacht a ghiniúint i dtuirbíní gaoithe aerbheirthe.
Mary Taylor (Coronation Street)
Is carachtar ficseanúil í Mary Cole nó Mary Taylor ar an gclár teilifíse Coronation Street. Glacann Patti Clare an pháirt mar Mary. Bhí an carachtar Mary feicthe den chéad uair ar an 26 Samhain 2008.
Auburn
mion|Auburn Cathair sa stát Washington, SAM is ea Auburn. Tá 70,180 duine ina gcónaí ann, de réir daonáireamh na bliana 2010.
Portach na Buaraí
Is portach i gContae Uíbh Fhailí í Portach na Buaraí (Boora bog). Tá ionad cuairteoirí iontach ann, a bhí ar an gclár teilifís Nationwide.
Roslainn
deas|200px|thumb|Leacht cuimhneacháin ar na cogaí i Roslainn Is baile suite i gComhairle Mheadhan Lodainn, in Albain, é Roslainn. Tá Roslainn timpeall is 7 míle slí (10+ km) taobh ó dheas ó Dhún Éideann. Tá Séipéal Roslainn suite os cionn an ghleanna ina bhfuil an baile. Cuireadh tús lena thógáil sa bhliain 1456. Baineadh úsáid as an séipéal deamhaisithe sa leabhar agus sa scannán The Da Vinci Code. Bhí timpeall ar 1,820 duine ina gcónaí ann de réir an daonáirimh sa bhliain 2004.
Catherine Cortez Masto
Is aturnae agus polaiteoir Meiriceánach í Catherine Marie Cortez Masto (rugadh 29 Márta 1964) agus atá ina seanadóir sinsearach ó Nevada ón bhliain 2017 ar aghaidh. Ball den Pháirtí Daonlathach, ba í an 32ú Ard-Aighne ar Stát Nevada ó 2007 go 2015.
Bhain Masto Cortez céim amach ó Ollscoil Nevada, Reno agus Scoil Dlí Ollscoil Gonzaga. D'oibrigh sí ceithre bliana mar aturnae sibhialta i Las Vegas agus dhá bhliain mar ionchúisitheoir coiriúil d'Oifig Aturnaetha na Stát Aontaithe i Washington, D.C. sular toghadh í mar Ard-Aighne ar Stát Nevada i 2006, in áit George Chanos. Atoghadh í in 2010, ní raibh sí incháilithe dul san iomaíocht don tríú téarma in 2014 mar gheall ar theorainneacha téarmaí saoil arna mbunú ag Bunreacht Nevada.
Sa bhliain 2016, fuair Cortez Masto an ceann is fearr ar a céilí comhraic an Poblachtánach Joe Heck i dToghchán an tSeanaid i Nevada chun dul in ionad an seanadóra Dhaonlathaigh Harry Reid, a bhí ag éirí as oifig, agus í ar an gcéad bhean a toghadh chun ionadaíocht a dhéanamh thar ceann Nevada sa Seanad agus an chéad Easpáinnic a toghadh chun seirbhís a dhéanamh don phobal sa seomra uachtarach. Chuaigh sí i mbun oifige ar an 3 Eanáir, 2017, agus rinneadh seanadóir sinsearach Nevada di i mí Eanáir 2019, nuair a d'fhág Dean Heller an Seanad tar éis dó a bheith buailte. Sa bhliain 2022, atoghadh ar éigean í go dtí an dara téarma, ag sárú Adam Laxalt.
Iontaobhas ULTACH
Cumman carthanachta ba ea Iontaobhas ULTACH. An phríomhaidhm a bhí aige ná an Ghaeilge a chur chun cinn i dTuaisceart Éireann. Bhí a chuid oifigí suite ag 6-10 Sráid Liam, Ceathrú na hArdeaglaise, i gcathair Bhéal Feirste. Ó Fhoras na Gaeilge a tháinig bun-mhaoiniú an Iontaobhais.
An Ghailíl
clé|250px|mion|An Ghailíl Is réigiún sa Mheánoirthear í an Ghailíl.
Iontaobhas ULTACH
Trasphobal
Bhí éiteas trasphobail ag an eagraíocht. Cheap na baill gur chóir an Ghaeilge a chur chun tosaigh mar oidhreacht choiteann ag gach duine i dTuaisceart Éireann idir Náisiúnaithe agus Aontachtaithe.
Carles Puyol
Is imreoir sacair idirnáisiúnta Catalónach é Carles Puyol Saforcada (rugadh é ar an 13 Aibreán 1978 i La Pobla de Segur, Lleida) a imríonn le F.C. Barcelona. Is é captaen na foirne faoi láthair freisin. Is ceann de na cúlaithe is fearr ar domhan é agus imríonn sé go rialta le foireann idirnáisiúnta na Spáinne.
Iontaobhas ULTACH
Trasphobal
Bhí iarracht á dhéanamh ag an Iontaobhas na haidhmeanna seo a bhaint amach: ag plé le réamhchlaontaí diúltacha; ag iarraidh suim sa teanga a spreagadh ar fud an phobail; ag déanamh taighde ar thraidisiún na teanga i measc na bProtastúnach agus ag scaipeadh eolais ar an taighde seo; ag déanamh anailíse ar bhacanna ar bith a bheadh ar Aontachtaithe dul i dtreo na Gaeilge; agus ag soláthar deiseanna dóibh an Ghaeilge a fhoghlaim agus a úsáid. Bíonn an tIontaobhas ag iarraidh aird a tharraingt ar bhraithstintí na nAontachtaithe i measc an chuid sin den phobal náisiúnaíoch atá ag iarraidh fairsingeacht a fhágáil i ngluaiseacht na Gaeilge sa Tuaisceart do dhaoine a bhfuil dearcaithe eile acu.
Bhí go leor oibre á dhéanamh ag Gordon McCoy maidir leis na freagrachtaí seo. Bhí sé ag iarraidh na constaicí atá roimh Phrotastúnaigh agus aontachtaithe maidir leis an teanga a aithint agus straitéisí a fhorbairt chun déileáil leis na buarthaí, idir fhíor agus bhraite, a bhíonn ar fhoghlaimeoirí. Bhí sé ag iarraidh tuiscint a thabhairt do náisiúnaithe ar na fadhbanna a bhíonn ag go leor foghlaimeoirí ó thraidisiúin aontachtach eile.
Bord
Seo a leanas na hIontaobhaithe a bhí ar an Bhord: Ruairí Ó Bléine, Bill Boyd, Réamonn Ó Ciaráin, Seán Ó Coinn, Déaglán Ó Doibhlín, Robin Glendinning, Risteard Mac Gabhann, Joyce Gibson, Sue Pentel, Barry Kinghan, Orla Nig Ruairí.
Foireann
Seo liosta de na hiar-bhaill foirne;
Ghlac sé post mar Stiúrthóir ar Iontaobhas Ultach sa bhliain 1990. Dar le beo.ie, "Bhí an dearg-ghráin ag go leor de náisiúnaithe na sé chontae ar an eagras [Iontaobhas Ultach] sna nóchaidí de bhrí gurbh é rialtas na Breataine a chuir maoiniú ar fáil dó ag an am agus chaith go leor acu go suarach leis an té a bhí agus atá i gceannas air, an Béal Feirsteach Aodán Mac Póilín." Deir Risteard Mac Gabhann go raibh "cluiche an-chontúirteach á imirt acu" maidir le Mac Póilin, agus "Bhí clúmhilleadh ar siúl ag cuid de na colúnaithe a bhí ag scríobh ina éadan. Ag an am, bhí go leor gealt ag dul thart a d’amharcfadh air seo agus b’fhéidir a ghlacfadh treoir uaidh agus a dhéanfadh dochar d’Aidan. Sin an eagla is mó a bhí air. Bhí seisean ag siúl thart fá na ceantair seo i rith ama sin, bhí sé ina chónaí i gceartlár Bhaile Andarsan.”
Bhí Mac Póilin gníomhach sa Bhiúró Eorpach do Theangacha Neamhfhorleathana agus i gComhairle Caidrimh Pobail Thuaisceart Éireann, agus bhí sé mar Chathaoirleach ar an chéad Ghaelscoil i dTuaisceart Éireann. Ba bhall boird le Foras na Gaeilge, Colm Cille, agus Comhairle Craoltóireachta Thuaisceart Éireann é. Tá sé ina bball boird é le Cultúir na hÉireann, Comhairle na Gaelscolaíochta, agus Aonad Seamus Heaney, Ollscoil na Banríona, Béal Feirste, faoi láthair.
Maíonn sé go bhfuil buntáiste le fáil ag aontachtaithe an Tuaiscirt má chuireann siad béim ar an mbaint leis an tír as ar tháinig cuid mhaihh dá muintir. Bunaíodh an Preispitéireachas, an creideamh Protastúnach is mó i dTuaisceart Éireann, in Albain – agus dar leis, ofrálann an tír sin féiniúlacht pholaitiúil Bhriotanach nach bhfuil Sasanach, rud a mheallfadh aontachtaithe a mhothaíonn deighilt idir iad féin agus Westminster.
Saol
Rugadh Róise Ní Bhaoill i nGaeltacht Chontae Dhún na nGall. Mac léinn ba ea í i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath, agus ina dhiaidh sin bhain sí MA sa bhainistíocht chultúrtha amach in Ollscoil Uladh.
Eagraíochtaí
Thosaigh sí ag obair le hIontaobhas ULTACH sa bhliain 1990 agus is í an Leas-Stiúrthóir í anois. Ball boird de chuid Dhaonmusaem Uladh agus Choimisiún Raidió na Gaeltachta ba ea í. Ball boird de Ghrúpa Oibre Chultúir agus Féiniúlachta a bhunaigh Choimisiún Cearta Daonna Thuaisceart Éireann, agus de dhá choiste de chuid Chomhairle Caidrimh Pobail Thuaisceart Éireann ba ea í freisin. Ba rúnaí í ar Choiste Thuaisceart Éireann agus ar Choiste na Ríochta Aontaithe den Bhiúró Eorpach do Theangacha Neamhfhorleathana. Ba bhall boird de chuid Cholm Cille í freisin.
Ball boird d'Iontaobhas na Gaelscolaíochta agus den Chiste Craoltóireachta Gaeilge is ea í. Ba bhall í de Choiste Fhorbartha Pholasaí an Chomhairle Chaidrimh Phobail agus de Phainéal Comhairleach de chuid Chomhairle Ealaíona Thuaisceart Éireann.
Saothair
Bhí Ní Bhaoill mar chomheagarthóir ar Gaelic-Medium Education Provision: Northern Ireland, The Republic of Ireland, Scotland and the Isle of Man (2003) agus scríobh sí The Irish Language in Education in Northern Ireland (2004). Scríobhann sí féin agus Gordon McCoy “Taisce Focal”, alt d'fhoghlaimeoirí ar an iris líonláithreáin Beo!. Sa tsraith seo, cuireann siad focail agus cora cainte i láthair atá le fáil sa Ghaeltacht ach nach bhfuil ar eolas ag go leor de lucht foghlamtha na teanga. Scríobhann siad faoi théama faoi leith gach mí.
Eagraíochtaí
Ball de dhá choiste de chuid Chomhairle Caidrimh Pobail Thuaisceart Éireann (an Grúpa Comhairle Éagsúlachta Cultúir agus an Grúpa Comhairle Taighde agus Acmhainn) ba ea é. Comhalta ar Fhoras na Gaeilge ba ea é. Is ball den choiste atá i mbun athbhreithnithe ar pholasaí trasphobal an Roinn Oideachais é. Thosaigh sé ag obair le hIontaobhas ULTACH sa bhliain 1997 agus is é an t-oifigeach forbartha é.
Druim Criadh
Is baile suite i gContae na hIarmhí é Druim Criadh.
Máirt na hInide
Tugtar Máirt na hInide (nó "Lá na bPancóg" in Éirinn uaireanta) ar an Máirt roimh an gcéad lá den Charghas i bhféilire Críostaí. Tosaíonn an Carghas ar Chéadaoin an Luaithrigh.
Ón Laidin a thagann an focal Gaeilge ‘inid’. ‘Tús an Charghais’ atá i gceist le ‘inid’.
Féile
Tugtar Mardi Gras nó "Máirt Ramhar" uirthi i dtíortha éagsúla. Is ón bhFraincis a thagann na focail ‘Mardi Gras’ clé|mion|Mardi gras, [[New Orleans, Louisiana|New Orleans, 1998]]
mion|Binche - Les Gilles sa Bheilg
Nósanna in Éirinn
Lá mór bainiseach a a bhíodh i Máirt na hInide in Éirinn fadó. Ní raibh cead ag daoine pósadh le linn an Charghais an t-am sin. Mar sin, phósadh a lán daoine roimh thús an Charghais ar Mháirt na hInide. clé|mion|Críoch Lochlann. Itear [[Borróg|borróga : "fastlagsbullar" nó "fettisdagsbullar"]] Nós eile a bhíodh ann fadó go gcaitheadh mná óga, nach raibh pósta, pancóg san aer agus go ndéanaidís iarracht breith uirthi arís sa fhriochtán gan ligean di titim ar an urlár. Dá n‑éireodh le bean é sin a dhéanamh deirtí gur cinnte go mbeadh sí pósta roimh dheireadh na bliana.
Uaireanta in Éirinn inniu tugtar Máirt na bPancóg nó Lá ba bPancóg ar an lá. Go traidisiúnta, itheann daoine a lán pancóg ar an lá sin. Is aoibhinn le daoine pancóga le him, siúcra, liomóid, sméara, uachtar agus fiú seacláid.
An Liotuáin i gComórtas Amhránaíochta Eoraifíse na nÓg
Ghlac An Liotuáin páirt i gComórtas Amhránaíochta Eoraifíse na nÓg don chéad uair sa bhliain 2007.
Iomaitheoirí
{{legend|gold|Buaiteoir}} {{legend|silver|Dara háit}} {{legend|#cc9966|Tríú háit}} {{legend|#FE8080|Áit dheireanach}}
Burien
Is í Burien cathair sa stát Washington, SAM. Tá 33,313 duine ina gcónaí ann, de réir daonáireamh na bliana 2010.
Stiúrthóir scannán
Go bunúsach, is éard is stiúrthóir scannán ann ná duine a tiontaíonn script go dtí scannán.
Freagrachtaí
Cruthaíonn stiúrthóirí scannán "fís fhoriomlán" as a dtagann an táirge críochnaithe, sé sin 'an scannán'.
Bíonn an stiúrthóir freagracht as an ghníomhaíocht scannánaíochta, sé sin le rá, as treoracha a thabhairt do na haisteoirí, as na ceamaraí a láithriú, as na maisiúcháin agus na cultacha a mhaoirsiú, agus gach feidhm eile is gá chun críche na scannánaíochta.
Tom Udall
Iar-sheanadóir Stáit Aontaithe Mheiriceá agus taidhleoir Meiriceánach is ea Thomas Stewart Udall (r. 18 Bealtaine 1948). An seanadóir sinsearach ó Nua-Mheicsiceo a bhí ann agus é sa Seanad. Sa bhliain 2021 ceapadh é mar ambasadóir na Stát Aontaithe chuig an Nua-Shéalainn agus Samó. Is ball den Pháirtí Daonlathach é.
Aodán Mac Póilin
Saol
Rugadh i mBéal Feirste é, agus bhí sé ina chónaí i nGaeltacht Bhéal Feirste. D'fhreastail sé ar Ollscoil Uladh agus bhain sé bunchéim agus M.Phil sa Léann Éireannach amach. Iar-mhúinteoir a bhí ann.
Eagraíochtaí
Sa bhliain 1990 Ghlac sé post mar Stiúrthóir ar Iontaobhas Ultach. Dar le beo.ie, "Bhí an dearg-ghráin ag go leor de náisiúnaithe na sé chontae ar an eagras Iontaobhas Ultach sna nóchaidí de bhrí gurbh é rialtas na Breataine a chuir maoiniú ar fáil dó ag an am agus chaith go leor acu go suarach leis an té a bhí agus atá i gceannas air, an Béal Feirsteach Aodán Mac Póilín."
Deir Risteard Mac Gabhann go raibh "cluiche an-chontúirteach á imirt acu" maidir le Mac Póilin, agus "Bhí clúmhilleadh ar siúl ag cuid de na colúnaithe a bhí ag scríobh ina éadan. Ag an am, bhí go leor gealt ag dul thart a d’amharcfadh air seo agus b’fhéidir a ghlacfadh treoir uaidh agus a dhéanfadh dochar d’Aidan. Sin an eagla is mó a bhí air. Bhí seisean ag siúl thart fá na ceantair seo i rith ama sin, bhí sé ina chónaí i gceartlár Bhaile Andarsan.”
Bhí Mac Póilin gníomhach sa Bhiúró Eorpach do Theangacha Neamhfhorleathana agus i gComhairle Caidrimh Pobail Thuaisceart Éireann, agus bhí sé mar Chathaoirleach ar an chéad Ghaelscoil i dTuaisceart Éireann. Ba bhall boird le Foras na Gaeilge, Colm Cille, agus Comhairle Craoltóireachta Thuaisceart Éireann é. Is comhalta é de na boird seo a leanas: Cultúr na hÉireann, Comhairle na Gaelscolaíochta, agus Aonad Seamus Heaney, Ollscoil na Banríona, Béal Feirste, faoi láthair.
Maígh sé go raibh buntáiste le fáil ag aontachtaithe an Tuaiscirt má chuireann siad béim ar an mbaint atá acu leis an tír as ar tháinig cuid mhaith dá muintir. Bunaíodh an Preispitéireachas, an creideamh Protastúnach is mó i dTuaisceart Éireann, in Albain – agus dar leis, ofrálann an tír sin féiniúlacht pholaitiúil Bhriotanach nach bhfuil Sasanach, rud a mheallfadh aontachtaithe a mhothaíonn deighilt idir iad féin agus Westminster.
Saothair
Bhí altanna scríofa agus léachtanna tugtha ag Mac Póilin ar go leor ábhar a bhaineann le cúrsaí cultúir, litríochta agus teanga. Bhí Mac Póilin mar eagarthóir ar na leabhair seo leanas: Styles of Belonging: the cultural identities of Ulster (1992), Ruined Pages, New Selected Poems of Padraic Fiacc (1994), The Irish Language in Northern Ireland (1997). Ba bhall de phainéal eagarthóireachta Leabhar Mór na Gaeilge (2002) é.
Contae Bullock, Alabama
Is contae in Alabama é Contae Bullock. Tá sé suite in oirdheisceart an stáit. Is é 7 duine sa chiliméadar cearnach (7/km²) an dlús daonra ann. Is é Union Springs príomhbhaile agus an chathair is mó an chontae. Sa bhliain 2016 bhí 10,362 daoine ina gcónaí ann. Tá sé ag críochantacht le Contaetha Macon, Russell, Barbour, Pike, agus Montgomery.
Stair
Bunaíodh Contae Bullock ar 5 Nollaig 1866. D'eascair ainm an chontae ón Coirnéal Meiriceánach Edward C. Bullock.
Droim Raithne
Is sráidbhaile suite i gContae na hIarmhí é Droim Raithne.
Úibhé
mion|clé|240px|Anatamaíocht na súile 1. [[Cúlchuasán 2. Cuaisín tosaigh 3. Coirne 4. Mac imrisc 5. Uvea 6. Inteachán 7. Corp fabhránach 8. Córóideach 9. Scléara 10. Ballnasc crochta an lionsa 11. Lionsa 12. Lionn gloiní 13. Ducht hiailideach 14. Reitine 15. Macula lutea 16. Foibhé 17. Diosca optach 18. Néaróg optach 19. Fuileadáin na reitine ]]
Is é an úibhé (Béarla: uvea; Laidin: uva, fíonchaor) an tsraith fíocháin faoi bhun scléara na súile. Tá trí pháirt inti: an inteachán, (cuid daite na súile); an córóideach, (ciseal na soithigh fola agus na bhfíochán tacaíochta idir an scléara agus an reitine); agus an corp fabhránach, (a thálann an leacht trédhearcach nó an lionn uiscí isteach sa tsúil).
Droimneach mór
Is éan é an droimneach mór.
Sherrod Brown
Is é Sherrod Campbell Brown (9 Samhain, 1952 ar rugadh é) seanadóir Stáit Aontaithe Mheiriceá sinsearach ó Ohio. Is ball den Páirtí Dhaonlathach é.
Chuck Feeney
mion|Duty Free Shoppers|alt=|clé Is fear gnó agus daonchara é Charles Francis Feeney (a rugadh ar 23 Aibreán 1931).
Bhunaigh sé Duty Free Shoppers (Siopadóirí Saor ó Dhleacht) agus d’éirigh leis $8 mbilliún a shábháil leis an gnó sin.
Daonchairdeas
Theastaigh uaidh a chuid airgid a thabhairt do scoileanna agus do charthanachtaí timpeall an domhain. Bhunaigh sé " The Atlantic Philanthropies" sa bhliain 1982
I mí Meán Fómhair 2020, chríochnaigh Chuck an obair sin. Thug sé $3.7 billiún d’ollscoil eanna, agus thug sé $870 milliún do ghrúpaí éagsúla a bhaineann le cearta daonna, agus $1 bhilliún do thionscnaimh éagsúla in Éirinn.
Dúirt Warren Buffet agus Bill Gates gur laoch é Chuck Feeney.
Donald Bradman
Cruicéadaí Astrálach ab ea Donald George Bradman. Rugadh é ar 27 Lúnasa 1908 agus d'éag 25 Feabhra 2001.
Suva
Is é Suva príomhchathair Fhidsí, san Aigéan Ciúin Theas. Is é an dara cathair is mó sa tír i ndiaidh Nasinu. Tá Suva suite ar leithinis ar chósta thoir theas an oileáin Viti Leva, an t-oileán is mó sa tír. Sa bhliain 2009 bhí cónaí ar 88,271 duine in Suva. Tá timpeall agus 330,000 duine ina gcónaí, an tríú cuid de phobal na tíre, i mórcheantar uirbeach a chuimsíonn Suva, Nasinu, Nausori agus Lami.
Rinneadh príomhchathair Fhidsí de Suva sa bhliain 1877. Inniu tá mórcheantar Suva ar cheann de na ceantair uirbeacha is mó agus is bríomhaire ó thaobh geilleagair agus cultúir de san Aigéan Ciúin Theas.
Everett
mion|Everett Is í Everett cathair sa stát Washington, SAM. Tá 103,019 duine ina gcónaí ann, de réir daonáireamh na bliana 2010.
Mark van Bommel
Is iarimreoir sacair idirnáisiúnta Ollannach é Mark van Bommel (rugadh ar an 22 Aibreán 1977 i Maasbracht, san Ísiltír). D'imir sé le F.C. Barcelona, PSV Eindhoven, Bayern Munich, agus F.C. Internazionale Milano. Bhí sé ag imirt le PSV Eindhoven arís sa bhliain 2013 nuair a d'fhógair sé go raibh sé le héirí as an sacar.
Allston
Is ceantar i mBostún, Massachusetts, SAM í Allston. Tá sé suite in iarthar na cathrach.
Gallia Aquitania
mion|400x400px|Impireacht na Róimhe - Aquitania (125 AD) Cúige d'Impireacht na Róimhe ab ea Gallia Aquitania, ar a dtugtar Aquitaine nó an Acatáin nó Acatáin na Gaille freisin. Bhí sé suite in iardheisceart na Fraince, áit as a dtagann ainm an réigiún nua-aimseartha an Acatáin. Bhí na cúigí Gallia Lugdunensis, Gallia Narbonensis, agus Hispania Tarraconensis ina teorainn aige.
Treibheanna na hAcatáine
Bhí ceithre cinn déag de threibheanna Ceilteacha agus fiche treibhe Acatánacha ag cur fúthu sna codanna thuaidh de na Piréiní agus, ó chríoch 'Cemmenus' go dtí an fharraige, timpeallaithe ag dhá abhainn: an Garumna (Fraincis: La Garonne) agus an Liger (Fraincis:La Loire). Tá na treibheanna móra liostaithe ag deireadh an ailt seo. Bhí níos mó ná fiche treibhe de chuid na nAquitani, ach bhí siad beag agus gan mórán iomrá orthu; bhí an chuid is mó de na treibheanna ina gcónaí feadh na farraige, agus lonnaifh na cinn eile i lár na tíre agus chuig mullaigh Sléibhte Cemmenus, chomh fada leis na Tectosages.
Is minic a úsáideadh an t-ainm Gallia Comata chun na trí chúige Gallia Lugdunensis, Gallia Belgica, agus Aquitania, a chiallaíonn b'fhéidir go hiondúil "Gallach fadfhionnaidh", seachas Gallia Bracata "Gallach i mbriste", téarma a dhíorthaítear ó bracae ("briste", éadaí dúchais na mbarbarach ó thuaidh) Gallia Narbonensis.
Bhí an chuid is mó de chósta Atlantach na nAquitani gaineamhach agus créscáinte; a d'fhás muiléad, ach ní raibh an ithir táirgiúil maidir le táirgí eile. Ar an gcósta seo freisin bhí an mhurascaill a bhí ag na Tarbelli; ina gcuid talún, bhí mianaigh óir go flúirseach ann. D'fhéadfaí cainníochtaí móra óir a bhaint le beagán scagtha. Bhí ithir níos fearr ag an tír istigh agus ag an tír sléibhtiúil sa réigiún seo. Bhí oibreacha iarainn maithe ag na Phetrocorii agus ag na Bhituriges Cubi; bhí monarchana línéadaigh ag na Chadurci; bhí mianaigh airgid ag an Ruteni agus ag na Ghabales. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[  <span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2007)">luaitear gá  ] Dar le Strabo, ba dhaoine saibhre iad an hAquitani. Deirtear go raibh Luerius, Rí na nArverni agus athair Bhituitus a throid i gcoinne Maximus Aemilianus agus Dometius, an-saibhir agus le stíl mhaireachtála shómasach aige agus go raibh sé uair amháin ag taisteal ar charr trí mhachaire, ag scaipeadh boinn óir agus airgid anseo agus ansiúd.
San Acatáin, bhí na treibheanna seo a leanas ina gcónaí: Agesinales, Ambilatri, Anagnutes, Arverni, Ausci, Autobroges, Basabocates, Belendi, Bercorates, Bergerri, Bipedimui, Cadurci, Cambolectri, Camponi, Cocossati, Consoranni, Cubi, Elui, Elusates, Gabales, Lemovices, Mandubii, Monesi, Nitiobriges, Onobrisates, Osquidates, Osquidiales, Petrocorii, Petrogoti, Pictóin, Ruteni, Ruthenes, Santoni, Sassumini, Sediboniates, Sennates, Sibyllates, Sottiates, Succasses, Tarbelli, Tolosanes, Uliarus, Vassei, Vellates, Vellavii, Venami, Veneti (Veneticæ), Vibisci, Vornates.
Gallia Aquitania agus an Róimh
Ní aonad nádúrtha é an Ghaill mar náisiún (rinne Caesar idirdhealú idir Gailligh chuí (Celtae), Belgae agus Aquitani). D'fhonn an bealach go dtí an Spáinn a chosaint, chuidigh an Róimh le Massalia (Marseille) i gcoinne treibheanna imeallacha. Tar éis na hidirghabhála seo, chloígh na Rómhánaigh an áit a thug siad Provincia, nó an "Cúige" air sa bhliain 121 R.Ch. Leathnaigh Provincia ón Mheánmhuir go Lacus Lemannus (Gaeilge: Loch na Ginéive), agus tugadh Narbonensis air ina dhiaidh sin lena príomhchathair ag Narbo. Tagann cuid den réigiún isteach i Provence nua-aimseartha, agus é ag cuimhneamh fós an t-ainm Rómhánach.
Bhí an príomhstreachailt (58-50 RCh) i gcoinne na Rómhánach in éadan Iúil Caesar agus bhí  Vercingetorix ar thosach an tslua san éirí amach ag Cath Gergovia  (cathair de chuid na hArverni) agus ag Cath Alesia (cathair de chuid na Mandubii). Gabhadh ceannasaí na nGallach ag deireadh an léigir agus tháinig deireadh leis an choimhlint  D'urghabh Caesar an chuid eile den Ghaill, agus a chuid gníomhartha a chosaint trí bhuntaise a bhaint as na cuimhní  a bhí ag na Rómhánach ar na hionsaithe, roimhe seo thar na hAlpa, a rinne na Ceiltigh agus na Gearmánaigh ar a dtír dhúchais féin. Beidh an Iodáil faoi chosaint feasta ón Réine.
Níos mó ná Caesar, áitíonn Strabó go bhfuil na hAquitani cianaosta difriúil ó na Gallaigh eile, ní hamháin i dteanga, in institiúidí agus i ndlíthe (lingua institutis legibusque discrepantes) ach i gcuma fhisiciúil freisin, ag tabhairt le fios go raibh siad níos gaire do na Hibērī (Gaeilge:Na hIbéaraigh). D'fhan na teorainneacha riaracháin a bhunaigh Ágastas ina raibh treibheanna fíor-Cheilteacha agus Acatánacha araon gan athrú go dtí gur thug Diocletianus atheagrú riaracháin isteach (féach thíos). The Arverni often warred against the Romans with as many as two to four hundred thousand men. Two hundred thousand fought against Quintus Fabius Maximus Allobrogicus and against Gnaeus Domitius Ahenobarbus. The Arverni not only had extended their empire as far as Narbo and the boundaries of Massiliotis, but they were also masters of the tribes as far as the Pyrenees, and as far as the ocean and the Rhenus (Rhine).
Is minic a bhí an hArverni i mbun cogaidh i gcoinne na Rómhánach le oiread agus dhá nó ceithre chéad míle fear. Throid dhá chéad míle in aghaidh Quintus Fabius Maximus Allobrogicus agus i gcoinne Gnaeus Domitius Ahenobarbus. Ní hamháin gur shín na hArverni a n-impireacht chomh fada le Narbo agus teorainneacha Massiliotis, ach ba mháistrí iad freisin ar na treibheanna a fhad ar shiúl uathu le na Piréiní, agus chomh fada leis an aigéan agus an Réin (Laidin:Rhenus).
Cromán (éan)
Is éan é an cromán (géineas Circus).
Gallia Aquitania
Impireacht Dhéanach na Róimhe agus na Viseagotaigh
Tháinig deireadh leis an Ghaill-Rómhánach Luath go déanach sa 3ú haois. Mar thoradh ar bhrúnna seachtracha a chuir le laigí inmheánacha, agus teorainn na Réine a ligint i bhfaillí, thosaigh ionsaithe na mbarbarach agus cogadh cathartha. Ar feadh tamaill bhí an Ghaill, lena n-áirítear Hispania agus Britannia, a rialú ag líne impire ar leith (ag tosú le Postumus). Mar sin féin, ní raibh aon iarracht fós ann le neamhspleáchas a bhaint amach. In iarracht chun an Impireacht a shábháil, rinne Diocletianus atheagrú ar na cúigí sa bhliain 293 AD, le bunú an Diocesis Viennensis i ndeisceart na Gaille, a chuimsigh Gallia Aquitania agus and Gallia Narbonensis, a bhí ann roimhe sin. Ag an am céanna, roinneadh Aquitania ina Aquitania Prima, lena suí (príomhchathair) in Avaricum Biturigum (Bourges), Aquitania Secunda (féach - Burdigala; Bordeaux níos déanaí) agus Aquitania Tertia, ar a dtugtar Novempopulania ("talamh na naoi bpobal "), lena shuí i Elusa (Eauze). Tháinig Novempopulania ó theorainneacha a bhunaigh Caesar don bhun-Aquitania, a choinnigh cineál éigin féiniúlachta ar leith (misean Verus go dtí an Róimh dírithe ar chúige ar leith a éileamh). Tar éis an athstruchtúraithe seo, bhain cobhsaíocht agus gradam feabhsaithe leis an Ghaill. Arís, ó 395, ba chúis le deighilt teorann na himpireachta idir rialtóirí an oirthir agus an iarthair teorann na Réine a ligint i bhfaillí, a léiríodh in aistriú an mhaoir Ghallaigh go Arelate (Arles).
Go luath sa 5ú haois, d'ionraigh na Viseagotaigh Ghearmánacha Aquitania. Ghéill an tImpire Flavius ​​Honorius talamh in Aquitania leis na Viseagotaigh. De réir roinnt foinsí, ba fhoederati Rómhánacha iad na Viseagotaigh áirithe seo agus ghníomhaigh Flavius ​​chun luach saothair a thabhairt dóibh faoi phrionsabal na flaithiúlachta (hospitalitas) (ie an creat dlíthiúil Rómhánach faoina raibh ar shibhialtaigh áitreabh a sholáthar do shaighdiúirí). Mar sin féin, sa bhliain 418, bunaíodh Ríocht neamhspleách Viseagotach ó chodanna de Novempopulania agus Aquitania Secunda. Chruthaigh bás an ghinearáil Aëtius (454) agus éineart rialtais an iarthair a bhí ag dul in olcas folús cumhachta. I rith na 460í agus na 470í, chuaigh Viseagotaigh isteach ar chríoch na Róimhe ar an taobh thoir, agus i 476, cuireadh na sealúchais impiriúla dheireanacha i ndeisceart Aquitania ar aghaidh chuig na Viseagotaigh. Leathadh an Ríocht Visigothic ae fud na bPiréiní agus isteach i Leithinis na hIbéire.
Gobharnóirí aitheanta Gallia Aquitania
clé|mion| Sestertius de Hadrian a aimsíodh fáil sa Garumna in aice le [[Bordeaux|Burdigala, ó longbhriseadh 155/56 AD ]]
Doirí Beaga
Is baile fearainn é Doirí Beaga (Derrybeg sa Bhéarla) atá suite i bparóiste Gaeltachta Ghaoth Dobhair, in iarthuaisceart Thír Chonaill. Tá ciall faoi léith ag baint leis an logainm Na Doirí Beaga a léiríonn na crainn daracha beaga uilig atá i láthair ann.
Teanga
Tá an Ghaeilge mar phríomhtheanga ag mhuintir na Doirí Beaga, cé go dtuigtear an Bhéarla chomh maith. Meallann ár dteanga dhúcháis na mílte turasóirí agus scoláirí Gaeilge achan bhliain le freastal ar choláistí samhraidh, lena cuid scileanna teanga a fheabhsú. Tá an oideachas go léir i ionaid oideachas Na Doirí Beaga curtha ar fáil tré mheán na Gaeilge. Bíonn na seirbhísí reiligiúnacha i Teach Phobail Mhuire, Na Doirí Beaga, curtha i láthair tré mheán na Gaeilge chomh maith.