cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
W. B. Yeats
Pósadh le Georgie Hyde Lees
Cuireadh i láthair í mar neacht uchtaithe a máthar ar feadh na chéad bhlianta dá saol. Rinne a leasathair í a ainteagmháil nuair a bhí sí 11 bhliain d’aois. Níos faide anonn, d’oibrigh sí le hÓglaigh na hÉireann chun gunnaí a sholáthar. Nuair a bhí sí 15 bliana d’aois chuir sí ceiliúr pósta ar Yeats. Cúpla mí i ndiaidh don fhile ceiliúr pósta a chur ar Maud, chuir sé ceiliúr pósta ar Iseult ach dhiúltaigh sí. mion|150x150px|[[Lucien Millevoye]] I Meán Fómhair na bliana sin, chuir Yeats ceiliúr pósta ar George (Georgie) Hyde-Lees (1892–1968) a bhí 24 bliain d’aois agus ar chas sé léi i gcomhluadar a raibh suim acu i gcúrsaí diamhra. Mhol a cairde di gan glacadh le ceiliúr pósta Yeats “George..you can't. He must be dead”. Dá ainneoin sin, ghlac Hyde-Lees leis agus pósadh an bheirt an ar an 20ú Deireadh Fómhair. D’éirigh leis an bpósadh in ainneoin go raibh an difríocht aoise ann agus in ainneoin go raibh aiféala agus doilíos ar Yeats agus iad ar mhí na meala. Rugadh beirt pháistí dóibh, Anne agus Michael. Bhí caidreamh rómánsúla ag Yeats le mná eile níos faide anonn sa saol agus b’fhéidir go raibh caidrimh sheachphósta aige freisin. Dá ainneoin sin, scríobh George chuig a fear céile ag rá go ndéanfadh daoine caint maidir lena chaidrimh sheachphósta nuair a bheadh sé marbh ach nach ndéarfadh sise rud ar bith mar go gcuimhneodh sí cé chomh bródúil agus a bhíodh sé.
The X-Files (séasúr 2)
Craoladh an dara séasúr The X-Files idir 16 Meán Fómhair 1994 agus 19 Bealtaine 1995 ag tosú leis an eipeasóid "Little Green Men".
W. B. Yeats
Pósadh le Georgie Hyde Lees
Le linn bhlianta tosaigh a phósta, bhíodh uathscríbhneoireacht ar siúl ag an mbeirt. Is é a bhí i gceist leis seo ná go ndéanadh George teagmháil le spioraid agus le treoraithe éagsúla ar thug siad lucht teagaisc “intructors” orthu. Chuir na spioraid córas casta rúndiamhair de charachtair agus de stair in iúl dóibh. Rinne siad forbairt ar an gcóras seo le linn tástálacha a bhain le cúinsí an támhnéil agus le léiriú céimeanna, cón agus morghuairneán. Chaith Yeats a lán ama i mbun an t-ábhar seo a réiteach le go bhfoilseofaí é mar A Vision (1925). Sa bhliain 1924, scríobh sé le T. Werner, a fhoilsitheoir, agus d'admhaigh sé: “I dare say I delude myself in thinking this book my book of books.”
Scannal Elonjet agus Twitter, 2022
Cinsireacht
Cuireadh cuntais roinnt iriseoirí aitheanta ar fionraí ar an lá céanna, cé nach léir gur fhoilsigh siadsan an fhaisnéis seo (faoi chúrsaí eitleáin). Bhí Musk ag déanamh cinsireacht ar thuairimí nár thaitin leis, is cosúil. Cuireadh an cuntas @joinmastodon (Mastodon agus iomaitheoir Twitter) ar fionraí chomh maith.
I measc lucht na meán a cuireadh ar fionraí:
Spreag na gníomhartha de chuid Musk raic cheart i measc an phobail timpeall an domhain. I ndiaidh dhá lá, b'éigean na fionraíochtaí a chur ar cheal de bharr na raice seo. Dáiríre píre, reáchtáil Musk pobalbhreith nó 'reifreann' chun an cheist 'a réiteach'.
Cláirseach aeolach
thumb|right|255px|Cláirseach aeolach Fuaimbhosca, de ghnáth, 12 shreang ceangailte leis, iad ar thiúis éagsúla ach go léir tiúnta don airde chéanna (an tonnfhad céanna). Cuireann an t-aer mórthimpeall orthu na sreanga ag crith, ag cruthú fuaime neamhshaolta díchollaithe.
Scannal Elonjet agus Twitter, 2022
Freagairt
Deir an tAontas Eorpach go bhféadfaí smachtbhannaí a chur air faoi reachtaíocht nua faoi na meáin, agus gur díol imní é an fionraí seo. Ar Twitter féin a chuir an coimisinéir Very Jourova é seo in iúl, á rá gur chuir sé imní uirthi go raibh iriseoirí ar fionraí 'go dírialta' agus gur sárú é seo ar shaoirse na meán agus ar chearta bunúsacha.
An Ghintlíocht (gluaiseacht nua chreidmheach)
alt=A metal hammer, worn as a pendant around an individual's neck|mion| Macasamhail siogairlín nua-aimseartha de hAois na nUigingeach a léiríonn [[Mjölnir, casúr Thúir; is minic a chaitheann Gintlithe a leithéid de shiogairlíní.]] Is í an Ghintlíocht, darb na hainmneacha an Ghintleacht agus an Phágántacht Ghearmánach Chomhaimseartha agus an Nua-Phágántacht Gearmánach freisin, creideamh Págánta nua-aimseartha. Tháinig sé san Eoraip go luath san 20ú haois, agus múnláitear é ar deilbh sheanchreidimh a raibh ag na cinníocha Gearmánacha agus iad ina n-Iarrannaois agus sa Mheánaois Luath.
The X-Files (séasúr 2)
Eipeasóidí
Tá eipeasóidí marcáilte leis an daigéar dúbailte (‡) eipeasóidí atá cuid den snáithe scéil Miotaseolaíocht eachtráin.
Jackie Cahill
Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála é Jackie Cahill. Tá sé ina bhall de Fhianna Fáil.
W. B. Yeats
Amharclann na Mainistreacha
mion|177x177px|Lady Gregory|alt= clé|mion|120x120px|Amharclann na Mainistreacha I [[1989, thosaigh Lady Gregory, Edward Martyn agus George Moore, The Irish LIterary Theatre le Dramaíocht Éireannach a chur i láthair. S’í idéal an amharclann ná go gcuirfí níos mó béime ar,-
"The ascendancy of the playwright rather than the actor-manager à l'anglais." a tháinig ón amharclann avant-grande Fraincise. Scríóbh Yeats léiriú an grúpa a deir, "We hope to find in Ireland an uncorrupted & imaginative audience trained to listen by its passion for oratory ... & that freedom to experiment which is not found in the theatres of England, & without which no new movement in art or literature can succeed."
Níor mhair an comhchoiteann ar feadh ach dhá bhliain. Níor tháinig ráth air.
mion|167x167px|George Moore|alt=clé|mion|176x176px|Fógra Oscailt |alt=Bhunaíodar ‘The Irish National Theatre Society’, fuaireadar talamh i mBÁC ar an 27ú mí na Nollag 1904 agus d’osclaíodar Amharclann na Mainistreacha, Cuireadh drama le Yeats ‘Cathleen Ni Houlihan’ agus drama le Lady Gregory, ‘Spreading the News’ ar siúl ar an gcéad oíche. D’obair Yeats leo dá shaol ar fad mar drámadóir agus mar bhall den ghrúpa. Bhuail Yeats leis an bhfile Meiriceánach Ezra Pound sa bhliain 1913. Thaistil Pound go Londain chun an fear níos sine a fheiceáil i measc rudaí eile. Mheas sé gurbh é Yeats “the only poet worthy of serious study”. Idir 1913 agus 1916, bhí an bheirt fhear ag cur fúthu in Stone Cottage in Ashdown Forest, ina raibh Pound ainmnithe mar rúnaí ag Yeats. Ní raibh tús maith leis an gcaidreamh nuair a shocraigh Pound véarsaíocht de chuid Yeats ─ ar a raibh athruithe neamhúdaraithe déanta aige ─ a fhoilsiú san iris Poetry. Léiríonn na hathruithe sin déistin Pound maidir le prosóid Victeoiriach. Bhí tionchar níos indírí ag an scoláireacht a bhain leis na drámaí Seapánacha Noh. Fuair Pound an scoláireacht úd ó bhaintreach Ernest Fenollosa agus chuir an scoláireacht sampla den dráma uasaicmeach ar fáil do Yeats, dráma a bhí beartaithe aige a scríobh. Ba é At the Hawk’s Well an chéad dráma a ghlac sampla Noh, agus dheachtaigh sé an chéad dréacht do Pound in Eanáir na bliana 1916.
Sa bhliain 1902, cabhraigh sé leis an mbunú, Dun Emer Press, le obair na ndaoine a bhí bainteach leis an Athbheochan a fhoilsiú. Cuala Press a ghloach air i 1904-1964; táirgeadh 70 teideal, 48 dóíbh leabhra ó Yeats é féin.
Rinne Yeats athmheasúnú ar a dhán ‘Easter 1916’, “all changed, changed changed utterly / A terrible beauty is born”, a scríobh sé maidir le teacht chun cinn ar Ghluaiseacht Reabhlóid na Náisiúnaigh.
Theip ar Yeats fiúntais na ceannairí a aithint ón Éirí Amach de bharr a mheon ar an gcúlra nádúrtha agus ar an saol a bhí ag na fír
Bhí caidreamh maith ag Yeats le Lady Gregory agus a áit bhaile, 'Coole Park’ i gContae na Gaillimhe. Tugadh sé cuairt di go minic agus fanadh sé ann. Áit lárnach ab ea é do dhaoine a thug tascaíocht don athbheochan litríócht agus traidisiúnta cultúrtha na hÉireann. Scríobh sé an dán,  "The Wild Swans at Coole" ann sa bhliain 1916-1917.
Maothail
Baile i gContae Liatroma is ea Maothail (Mohill as Béarla). Bhí 928 duine ina gcónaí i Moathail sa bhliain 2011.
W. B. Yeats
Polaitíocht
Rinne Yeats seirbhís mar Sheanadóir ar feadh dhá thréimhse.
Duais Nobel na Litríochta
Tháinig méadú ar líon na ndíolacháin ar a leabhra agus theastaigh ó a fhoilsitheoirí ‘Macmillan’, é seo a caipitliú. Don chéad uair riamh, bhí airgead aige agus bhí sé ábalta a fiacha a aisíoc agus fiacha a athair a aisíoc freisin.
Meánaois
clé|mion|160x160px|alt=|Cill Phrotastúnach mion|173x173px|alt=|Ethel Mannin Deirtear gur scríobh sé a chuid saothair is fearr i ndiaidh gur bhuaigh sé an duais Nobel, i measc na saothair sin tá The Tower (1928) agus The Winding Stair and Other Poems (1933).
Ó thús 1925, bhí sláinte Yeats cobhsuithe agus chríochnaigh sé an chuid is mó dá scríbhneoireacht do, ‘A Vision’ (1925 a deir an dáta ach taibhsigh siad sa bhliain 1926 é, nuair a bheagnach thosaigh Yeats á athscríóbh le haghaidh leagan a dó). Ceapach é mar Seanadóir sa bhliain 1922 don chéad Seanad Eireann agus ceapadh arís é do théarma eile i 1925. Go luath ina buainseilbh, bhí díospóireacht ar an gcolscaradh ar a dúirt sé gur fadhb go phríomhúil í an achrann idir an éiteas Eaglais Chaitliceach Rómhánach atá ag teacht chun cinn agus an Chinsealacht Mionlach Phrotastúnach.
Lipeapróitéin ard-dlúis
An colaistéaról fabhrach a fheidhmíonn chun colaistéaról ísealdhlúis a ghlanadh amach as imshruthú na fola agus na hartairí a chosaint ar dheascadh scléaróis artairigh.
W. B. Yeats
Meánaois
Nuair a dhiúltaigh an Eaglais Chaitliceach glan athbhreithniú a dhéanamh ar a seasamh i gcoinne an cholscartha, dhearbhaigh an Irish Times go gcruthódh aon bheart a chuirfeadh bac dlíthiúil ar cholscaradh deighilt mhór idir Caitlicigh agus Protastúnaigh agus go ndéanfadh sé críochdheighilt na tíre a chriostalú dá bharr.
Mar fhreagra, thug Yeats sraith óráidí inar chuir sé in aghaidh uaillmhianta an rialtais agus na cléire, uaillmhianta a bhí “quixotically impressive” dar leis. Dar leis, chuirfeadh a mbearta Feachtais na Spáinne Meánaoisí i gcuimhne do dhuine. Dúirt sé: "Marriage is not to us a Sacrament, but, upon the other hand, the love of a man and woman, and the inseparable physical desire, are sacred. This conviction has come to us through ancient philosophy and modern literature, and it seems to us a most sacrilegious thing to persuade two people who hate each other...to live together, and it is to us no remedy to permit them to part if neither can re-marry.”
Cuireadh síos ar an bplé a tharla ina dhiaidh sin mar cheann de bhuaicphointí poiblí Yeats agus, ó thaobh idé-eolaíochta de, thosaigh Yeats ag bogadh ó iolrachas i dtreo na hEaglaise. D'éirigh a chuid cainte ní ba ghéire; Rinne Yeats cur síos ar Peter Finlay, sagart de chuid na nÍosánach, mar fhear a bhí thar a bheith drochbhéasach ar fad. Dúirt sé, agus aiféala air, “It is one of the glories of the Church in which I was born that we have put our Bishops in their place in discussions requiring legislation”. Le linn an ama a chaith sé sa Seanad, thug Yeats rabhadh eile dá chomhghleacaithe: “If you show that this country, southern Ireland, is going to be governed by Roman Catholic ideas and by Catholic ideas alone, you will never get the North...You will put a wedge in the midst of this nation.” Is maith is cuimhin le daoine an abairt seo a dúirt sé maidir lena chomh-phrotastúnaigh Éireannacha : “we are no petty people.” clé|mion|152x152px|[[Pablo Neruda]]
Liatroim
Baile i gContae Liatroma is ea Liatroim (Leitrim as Béarla). Bhí 485 duine ina gcónaí i Liatroim sa bhliain 2011.
W. B. Yeats
Meánaois
Tá an chuma ar an scéal gur éirigh Yeats báúil arís leis an gcóras uasaicmeach ag deireadh a shaoil. Tharla seo i ndiaidh Chliseadh Wall Street agus i ndiaidh An Spealta Mhóir go háirithe. Mar thoradh orthu siúd, bhí roinnt daoine in amhras maidir le cumas an daonlathais dul i ngleic le géardúsláin gheilleagracha. I ndiaidh dheireadh An Chéad Chogadh Domhanda, d’éirigh sé amhrasach maidir le héifeachtacht rialtais dhaonlathaigh. Cheap sé go dtiocfadh athchóiriú polaitiúil trí rialú ollsmachtach san Eoraip. Mar thoradh ar an mbaint a bhí aige níos déanaí le Pound, tarraingíodh a aird ar Benito Mussolini. Léirigh sé ar roinnt ócáidí go raibh meas aige ar Mussolini. Scríobh sé trí amhrán máirseála − nár úsáideadh riamh − do Léinte Gorma Éireannacha Ghinearáil Eoin Duffy. Nuair a thug Pablo Nerud a cuireadh dó cuairt a thabhairt ar Mhaidrid sa bhliain 1937 áfach, d’fhreagair Yeats le litir ag tacú leis an bPoblacht i gcoinne an Fhaisisteachai s, agus thug sé droim láimhe don Fhaisisteachas i mblianta deiridh a shaoil.
I ndiaidh dó a bheith aige i 1934 nuair a bhí sé 69 bliain d’aois bhí níos mó fuinnimh aige. Ba léir óna chuid filíochta agus óna dhlúthchaidrimh le mná níos óige ná é, go raibh an tsláinte níos fearr aige. Dos na cúig bliana deireanacha dá shaol, tháinig Yeats air fuinneamh nua follasach ina fhilíocht agus ina gcaidreamh pearsanta le mná óga. Le linn é seo, bhí baint ag Yeats le roinnt caidreamh rómánsúla, le cuid mhór daoine: an file/aisteoir Margot Ruddock agus an úrscéalaí/iriseoir agus gnéasaí radacach Ethel Mannin. D’oir an eachtraíocht earótaic d'fhuinneamh cruthaitheach Yeats, mar a d’oir riamh, agus in ainneoin go raibh sé ag dul in aois agus go raibh an tsláinte ag teip air bhí sé fós ina scríbhneoir ilghníomhach. I litir sa bhliain 1935, dúirt Yeats: “I find my present weakness made worse by the strange second puberty the operation has given me, the ferment that has come upon my imagination. If I write poetry it will be unlike anything I have done”. I 1936, ghlac sé leis an bpost mar eagarthóir ar an Oxford Book of Modern Verse, 1892–1935.
Bás
clé|mion|120x120px|Menton|alt= mion|200x200px|Roquebrune|alt= Fuair Yeats bás i Hotel Ideal Ségour, Menton, An Fhrainc, ar an 28ú Eanáir 1939, 73 bliain d'aois aige. Adhlacadh é tar éis sochraid discréideach agus príobháideach ag Roquebrune-Cap-Martin. Rinneadh iarrachtaí ag Roquebrue le rogha a theaghlach, Yeats a bhogadh ar ais go hÉireann, a athscaoileadh mar nach raibh siad cinnte ar a bhféiniúlacht. Rinneadh a chorp a dhíadhlaic agus a bhogadh go ossuary é.
Bhíodh Yeats agus George ag plé ar a bháis go minic agus bhí sé mar mhiansainráite ag Yeats go gcuirfí faoi thalamh é go tapa sa Fhrainc gan fuaidreamh ar bith. De réir George, na focail díreach a bhí ráite ná, “If I die bury me up there [at Roquebrune] and then in a year's time when the newspapers have forgotten me, dig me up and plant me in Sligo."
I Mean Fómhai r 1958, bhogadh chorp le Yeats go St. Columas Church, Droim Chliabh, Sligeach ar an mbád corvette, Le Macha, Seirbhís Chabhlaigh na hÉireann. Tógadh a feartlaoi ós na líonta deireanacha de ‘Under Ben Bulben” ceann dá dánta deireanacha.
Stíl
Go neamhchosúil le filí eile nua-aimseartha a bhain trial as an tsaorvearsaíocht, bhí maistreacht bainte amach ag Yeats sna foirmeacha traidisiúnta.
clé|mion|175x175px|Obair le Yeats|alt= Tá obair litríochta le Yeats, a raibh scríofa níos déanaí an-pearsanta ar fad, le trácht ann dá mhac agus dá iníon sna fiche bhliain deireanacha, chomh maith le meabhrú ar a thaithí ag fás d’aois sa dán, ‘The Circus Animals' Desertion’,
“Now that my ladder's gone
I must lie down where all the ladders start
In the foul rag and bone shop of the heart.”
Tá tionchar an nua-aoiseachais ar a shaothar le sonrú ar an tslí ar thréig sé friotal fileata gnásúil a luathshaothair ar mhaithe le teanga níos géire agus le cur chuige níos dírí chun a chuid téamaí a chur in iúl. Is teanga agus cur chuige iad seo atá le sonrú níos mó ar fhilíocht agus ar dhrámaí dá chuid le linn a lárthréimhse. Cuimsítear na himleabhair seo a leanas sa tréimhse sin: In the Seven Woods, Responsibilities agus The Green Helmet. mion|120x120px|Litir go [[Ezra Pound|hEzra Pound|alt=]]Le linn 1929, d’fhan sé ag Thoor Ballylee den uair dheireanach, gar don Ghort i gContae na Gaillimhe (áit a raibh teach samhraidh ag Yeats ó 1919). Chaith sé an chuid is mó dá shaol ina dhiaidh sin ina chónaí thar sáile, ach mar sin féin, léasaigh sé Teach Riversdale i Ráth Fearnáin, bruachbhaile i mBaile Átha Cliath, i 1932. Scríobh sé go rafar i mblianta deiridh a shaoil agus d’fhoilsigh sé filíocht, drámaí agus prós. Sa bhliain 1938, d’fhreastail sé ar Amharclann na Mainistreach den uair dheireanach chun céad léiriú a dhráma Purgatory a fheiceáil. Foilsíodh a Autobiographies of William Butler Yeats an bhliain chéanna. clé|mion|120x120px|'Cathleen Ní Houlihan,' drama Béaloideas le Yeats
Bhain luathfhilíocht Yeats go mór le miotaseolaíocht agus le béaloideas na hÉireann ach ba mhó a bhain a shaothar ní ba dhéanaí le saincheisteanna nua-aoiseacha agus tháinig athrú ollmhór ar a stíl. Is féidir a shaothar a roinnt i dtrí thréimhse ghinearálta. Tá fíorthon réamh-Rafaeilíteach le sonrú ar a chuid luathdhánta. Tá siad ornáideach ar bhealach féin-chomhfhiosach agus, in amanna, de réir léirmheastóirí neamhbháúla, is dánta craptha iad. Ba dánta eipice a bhí á scríobh ag Yeats nuair a thosaigh sé ar dtús, dánta mar “The Isle of Statues” agus “The Wanderings of Oisin”. I ndiaidh dó “The Wanderings of Oisin” a chríochnú ní dhearna sé iarracht dán fada eile a chumadh. Is liricí iad a chuid luathdhánta eile ar théamaí an ghrá nó ar ábhair mhistiúla agus rúndiamhra. Le linn a lárthréimhse, thréig Yeats nádúr réamh-Rafaeilíteach a luathshaothair agus rinne sé iarracht stíl Landor a ghlacadh chuige féin agus a bheith ag trácht ar an tsochaí go híorónta ina chuid scríbneoireachta. Dfhéadfadh léirmheastóirí a dtaitníonn saothar a lárthréimhse leo a rá gur saothar é a bhfuil rithimí lúbacha agus láidre ann, saothar a bhfuil an nua-aoiseachas le sonrú go géar air uaireanta. Ceapann léirmheastóiri eile áfach, gur dánta laga neamhshuimiúla iad na dánta seo ó thaobh cumhacht samhlaíochta de. Fuair Yeats inspreagadh samhlaíochta nua dá shaothar níos déanaí ón gcóras mistiúil a bhí sé á dhéanamh amach aige dó féin faoi thionchar an spioradáltachais. I mbealaí éagsúla, is ag filleadh ar fhís a shaothair ní ba luaithe atá Yeats san fhilíocht seo. Déantar an deighilt idir fear an chlaímh a bhfuil a intinn gafa le cúrsaí an tsaoil, agus an fear spioradálta diaganta, téama “The Wanderings of Oisin”, a mhacasamhlú in “A Dialogue Between Self and Soul”. mion|167x167px|[[Pablo Picasso]]
Bhí an-suim ag Yeats i gcúrsaí mistiúla, is é sin i gcreidiúintí Diasúnachta Hiondúigh agus i gcúrsaí diamhaire agus bhí an t-ábhar seo mar phríomhbhonn ag a chuid filíochta déanaí. Tá léirmheastóirí áirithe in amhras faoi inchreidteacht intleachtúil na filíochta seo. Chun meitifisic shaothair dhéanacha Yeats a thuiscint is gá iad a léamh i gcomhthéacs a chórais de bhunphrionsabail rúndiamhra atá in A Vision (1925). Tá an dán “The Second Coming”, dán a scríobh sé in 1920, ar an bhfoinse íomhánna is cumhachtaí faoin bhfichiú haois.
Oidhreacht
mion|150x150px|An Pálás Ríoga|alt= mion|120x120px|Dealbh Yeats|alt=|clé
Filíocht
200px|thumb|Portráid de W. B. Yeats ón bhliain 1900 (pictiúr lena dheartháir, [[John Butler Yeats)]]
An tSualainnis
Ceann de na teangacha Lochlannacha, nó na teangacha Gearmáinice Thuaidh, is ea an tSualainnis (svenska, svenska språket, mar a deir lucht labhartha na teanga féin). Labhraíonn timpeall naoi milliún duine an teanga sa tSualainn agus ar fud chóstaí na Fionlainne. An duine a bhfuil an tSualainnis go paiteanta aige, is féidir leis adhmad maith a dhéanamh den chaint Ioruaise, ach cuireann fuaimniú aisteach na Danmhairgise go mór isteach air an teanga labhartha a thuiscint, cé go bhfuil an Danmhairgis scríofa sothuigthe go leor aige. Tugtar rikssvenska, nó "Sualainnis na Ríochta", ar an teanga chaighdeánaithe a úsáidtear sna meáin chumarsáide, agus í bunaithe ar na canúintí a labhraítear timpeall Stócólm agus sa ghleann timpeall an locha Mälaren. Mar sin féin, níl sé as an ngnáth canúintí tuaithe a chloisteáil ar an raidió ó am go ham.
Cé go n-imríonn na canúintí áitiúla a dtionchar féin ar an tSualainnis labhartha in áiteanna éagsúla sa tír, ní bhíonn na difríochtaí mór, a fhad agus atá an teanga scríofa nó an chaint ghalánta i gceist. In áiteanna iargúlta, áfach, is féidir teacht ar chanúintí atá sách doiligh le tuiscint ag an muintir isteach, agus iad difriúil leis an teanga chaighdeánach ó thaobh an fhoclóra, na gramadaí agus na bhfuaimeanna de. I rith na fichiú haoise, áfach, chúngaigh an t-uirbeachas agus bánú na tuaithe go mór mór ar na canúintí seo, agus an teanga ag éirí níos aonchineálaí in aghaidh an lae de réir mar atá na cathracha ag sú chucu daoine ón tuaith.
Aicmiú agus gaolta na Sualainnise
Ceann de na teangacha Ind-Eorpacha is ea an tSualainnis, agus baint aici leis an gcraobh thuaisceartach de na teangacha Gearmáinice. Is é sin, ceann de na teangacha Lochlannacha atá ann. Is iad na teangacha eile sa ghrúpa seo ná an Ioruais, an Danmhairgis, an Íoslainnis, agus an Fharóis. Is féidir, áfach, foghrúpa Iartharach agus foghrúpa Oirthearach a aithint thar a chéile sa ghrúpa seo féin. Is iad an Danmhairgis agus an tSualainnis a bhaineann leis an bhfoghrúpa Oirthearach, ansin. Níl an cineál seo aicmiú ach stairiúil, áfach. De réir na hintuigtheachta, tá sé níos fearr an teorainn a tharraingt idir na teangacha Lochlannacha oileánda (an Fharóis agus an Íoslainnis) ó thaobh amháin, agus teanga Lochlannacha na Mór-Roinne (an Danmhairgis, an Ioruais agus an tSualainnis) ón taobh eile.
De réir na hintuigtheachta, bheadh sé chomh maith againn a rá gur canúintí aon teanga iad an trí theanga Lochlannacha a labhraítear i Mór-Roinn na hEorpa. Bhí sraith fhada cogaí idir na tíortha éagsúla seo, go háirithe sa séú agus sa seachtú haois déag idir an tSualainn agus an Danmhairg. Chothaigh na himeachtaí seo comhnaimhdeas agus náisiúnachas a spreag na tíortha chun béim ar leith a chur ar na difríochtaí idir na teangacha féin, díreach nuair a bhí siad á gcaighdeánú. Inniu féin, áfach, níl sé as cosán a rá gur canúintí aon teanga iad an Ioruais, an Danmhairgis agus an tSualainnis - d'fhéadfaí "Lochlainnis" a thabhairt ar an teanga sin. Níl sé deacair ach an oiread teacht trasna ar áiteanna in aice leis an teorainn ina labhraítear canúint atá idir eatarthu.
Cá labhraítear Sualainnis?
Is í an tSualainnis teanga náisiúnta na Sualainne, agus í ó dhúchas ag ocht milliún duine den naoú milliún a bhfuil cónaí orthu sa tír. Is léir nach féidir leis an muintir isteach, ach an oiread, déanamh in uireasa na teanga. San Fhionlainn, tá an teanga ó dhúchas ag 300,000 duine, nó timpeall ar sé faoin gcéad de bhunadh na tíre. Bíonn Sualainnis éigin ag cuid mhaith de na cainteoirí Fionlainnise féin. Ón taobh eile de, is follasach go bhfuil an dátheangachas coitianta i measc na Sualainniseoirí. Cois farraige a bhíonn cónaí ar na Sualainniseoirí san Fhionlainn, go háirithe timpeall ar Thúrcú agus san Ostrabóitne. Ina lán áiteanna, tá an tSualainnis láidir go maith, agus í ina príomhtheanga riaracháin, fiú.
Bíonn daoine ag dul ar imirce ó cheann de na tíortha Lochlannacha go dtí ceann eile go mion minic, ach ós rud é go bhfuil na teangacha chomh cosúil sin le chéile, gan trácht ar bith a dhéanamh ar an gcultúr, ní gnách dearcadh ar na Sualannaigh san Iorua, abair, mar mhionlach eitneach.
San Eastóin, bhí áitreabh láidir Sualannach fadó i gceantair áirithe san Iar-Thuaisceart agus sna hoileáin. I ndeireadh an Dara Cogadh Domhanda, áfach, thug an chuid ba mhó acu seo aghaidh ar an tSualainn, nuair a thit an Eastóin leis an Aontas Sóivéadach. Inniu, níl an tSualainnis ó dhúchas ach ag a dó faoin gcéad de mhuintir na tíre go léir, de réir mar a d'fhógair siad féin sa daonáireamh.
Bhí an tSualainnis ó dhúchas ag 67,000 duine sna Stáit Aontaithe sa bhliain 2004. Thairis sin, tá dhá chéad míle saoránach Sualannach ina gcónaí ar an gcoigríoch, agus an chuid is mó acu ábalta an teanga a labhairt, gan amhras ar bith. Sa bhliain 2011 ba í an tSualannis an mháthairtheanga do 7,350 duine i gCeanada.
An tSean-Lochlainnis
right|250px|thumb|Seo fairsinge na Sean-Lochlainnise go luath sa [[10ú haois.
-Dearg=Sean-Lochlainnis Thiar
-Flannbhuí=Sean-Lochlainnis Thoir
-Uaine=Teangacha Gearmáinice eile a bhí intuigthe ag lucht labhartha na Sean-Lochlainnise san am.]] Faoin ochtú haois i ndiaidh bhreith Chríost, bhí an teanga Gearmáinice a labhraítí i dtuaisceart na hEorpa iompaithe ina canúint shainiúil Lochlannach - an tSean-Lochlainnis. Na hathruithe a tháinig ar an teanga san am sin, níorbh ionann iad i ngach cúige, agus de réir a chéile, d'fhorbair dhá mhórchanúint Lochlannacha: an tSean-Lochlainnis Thiar agus an tSean-Lochlainnis Thoir.
B'í an tSean-Lochlainnis Thoir a chuir bun leis an Danmhairgis agus an tSualainnis. Ba mhinic a thugtar "Danmhairgis Rúnach" ar an teanga seo sa Danmhairg agus "Sualainnis Rúnach" sa tSualainn, cé nach raibh mórán difríochtaí inaitheanta eatarthu roimh an dóú haois déag. Is é an aibítir Rúnach a d'úsáidtí san am sin leis na canúintí seo a scríobh, agus is as an aibítir sin a d'ainmnigh na teangeolaithe iad. An cineál Gearmáinice a bhí á scríobh i gCríoch Lochlann roimh laethanta na Sean-Lochlainnise - an Bhun-Lochlainnis nó an Phróta-Lochlainnis, mar a d'fhéadfá a thabhairt uirthi - is leis an tseanaibítir Rúnach a scríobhtaí í, ach tháinig leagan nua den aibítir in úsáid ina dhiaidh sin, nach raibh ach sé litir déag ann. Mar sin, ní rabhthas in ann freastal go rómhaith ar fhuaimeanna na teanga leis an mbeagán litreach a bhí ann.
Mar sin féin, is féidir an difríocht is suntasaí idir an chanúint thiar agus an chanúint thoir a aithint ar na hinscríbhinní Rúnacha: d'imigh an défhoghar [ei] (nó [æi]) as an Lochlainnis Thoir, agus rinneadh [e] de, cf. stein (Ioruais), sten (Sualainnis) = "cloch" (tá an focal seo gaolmhar le stone an Bhéarla, ar ndóigh).
An tSean-Sualainnis
Sa tríú haois déag, bhí an oiread sin difríochtaí idir an chanúint Dhanmhargach agus caint na Sualainne agus gurbh fhéidir a rá go raibh an tSean-Sualainnis ann mar theanga ar leith. Sean-Sualainnis a thugtar ar an gcineál teanga a tháinig ar an bhfód thart faoin mbliain 1225. Is é an cháipéis is tábhachtaí dá bhfuil fágtha againn ón tréimhse seo ná seandlí Chúige Västergötland, nó Äldre Västgötalagen. Tá bloghanna den dlí ann agus iad breactha síos thart faoin mbliain 1250, ach is ón mbliain 1280 a tháinig an chóip iomlán is sine. B'í an Eaglais Chaitliceach agus a cuid mainistreach ba mhó a d'imir tionchar ar an teanga san am seo, nó chuaigh sraith mhaith focal iasachta ón Laidin agus ón nGréigis in úsáid sa tSualainnis. Nuair a fuair an Conradh Hainseatach seilbh ar thrádáil na Bailte, i ndeireadh na tríú haoise déag, thosaigh an Ghearmáinis, go háirithe an Íseal-Ghearmáinis, canúint thuaisceart na Gearmáine, ag cur a cuma féin ar an tSualainnis agus ar an Danmhairgis. Is iomaí craiceann a chuir teangacha Lochlannacha na Mór-roinne díobh faoin tionchar seo, agus rinne an Ghearmáinis athchóiriú iomlán ar fhoclóir na Sualainnise. Mar shampla, fuair an tSualainnis córas na réimíreanna briathartha ón nGearmáinis:
Cé gur sna blianta seo a cuireadh bun leis an tSualainnis nua-aimseartha ó thaobh an fhoclóra de, bhí gramadach na teanga i bhfad ní ba chasta ná inniu. Bhí tuiseal tabhartha agus tuiseal cuspóireach ann mar fhoirmeacha beo. Thairis sin, bhí an trí inscne - an fhirinscne, an bhaininscne agus an neamhinscne - ann. I Sualainnis an lae inniu, is beag atá fágtha den difríocht idir an fhirinscne agus an bhaininscne. Bhí iarmhíreanna pearsanta ag na briathair freisin. Tríd is tríd, bhí córas na gramadaí sa tsean-Sualainnis níos cosúla leis an nGearmáinis ná leis an gcineál Sualainnise a labhraítear inniu.
An Nua-Shualainnis
B'iad an preas clóchuradóireachta agus an reifirméisean a chuir tús leis an Nua-Shualainnis. B'é an Rí Gustaf Vasa a choimisiúnaigh an chéad aistriúchán Sualainnise ar an mBíobla. Tháinig an Tiomna Nua i gcló sa bhliain 1526, agus foilsíodh an t-aistriúchán iomlán - "Bíobla Ghustaf Vasa" sa bhliain 1541. B'iad Laurentius Andræ, Laurentius Petri agus Olaus Petri a d'aistrigh is a chuir in eagar an chuid ba mhó den obair. B'as Lár na Sualainne iad ar fad, agus blas a gcanúna ar an aistriúchán.
Is é an meas a bhíonn ag na saineolaithe ar an mBíobla seo gur comhréiteach iontach maith a bhí ann idir an teanga scríofa a bhí ann roimhe sin agus an cineál Sualainnise a bhí á labhairt san am. Céim thábhachtach a bhí ann i dtreo na teanga caighdeánaí freisin. Tháinig na litreacha /å/, /ä/, agus /ö/ in úsáid anois - na litreacha a dhealaigh an tSualainnis ón Ioruais agus ón Danmhairgis, a bhaineadh úsáid as /aa/, /æ/, agus /ø/. (San fhíchiú haois, ghlac an Ioruais agus an Danmhairgis leis an litir /å/ ón tSualainnis.) Cosúil leis an nGearmáinis, freisin, scríobhtar /ck/ sa tSualainnis i ndiaidh na ngutaí gearra. B'é Bíobla Ghustaf Vasa a chuir bun leis an úsáid seo freisin, agus an chuma ar an scéal gur iarracht a bhí ann an teanga a scaradh ón Danmhairgis, nó is é /kk/ an litriú ar a n-aithnítear an Danmhairgis agus an Ioruais inniu féin. Bhí cúiseanna polaitiúla leis an scarúnachas teanga seo, ós rud é go raibh an Danmhairg agus an tSualainn ag cur síor-chogaidh ar a chéile go dtí an seachtú haois déag.
Cé go raibh litriú an Bhíobla réasúnta rialta, mhéadaigh ar an mírialtacht i gcúrsaí an cheartlitrithe arís i rith na séú haoise déag. Níor tosaíodh ag caibidil cheist an cheartlitrithe i ndáiríre roimh an seachtú haois déag, nuair a scríobhadh an chéad leabhar gramadaí don tSualainnis. Bhí an litriú ceart ina ábhar conspóide go dtí an naoú haois déag, agus níor tháinig caighdeán a mbeadh glacadh forleathan leis ar an bhfód roimh dheireadh na haoise céanna. Ní rabhthas ar aon fhocal faoi úsáid an cháis mhóir, ach go háirithe. Bhí sí go mór mór ag brath ar thoighis agus ar bhreithiúnas pearsanta an scríbhneora féin. Bhí an teanga go mór mór faoi thionchar na Gearmáinise, agus an úsáid ar leith a bhaineann an teanga sin as an gcás mór.
An tSualainnis Chomhaimseartha
Síltear go coitianta gur tháinig an tSualainnis chomhaimseartha ar an saol thart timpeall na bliana 1900. Nuair a bhí an tionsclaíocht agus an t-uirbeachas ag forbairt sa tSualainn, cuireadh tús le litríocht de chineál nua. Bhain na scórtha móra scríbhneoirí, polaiteoirí, iriseoirí agus pearsantachtaí poiblí eile a gcasadh féin as an teanga, go háirithe August Strindberg, an scríbhneoir a bhunaigh litríocht nua-aimseartha na teanga.
San fhíchiú haois a fuair formhór mór na Sualannach seilbh ar an teanga scríofa, chaighdeánach. B'é an difríocht ba mhó idir an teanga sin agus Sualainnis an lae inniu ná go raibh foirmeacha iolra ag na briathair:
Bhí na foirmeacha iolra imithe as an ngnáthchaint agus as na canúintí le fada, áfach, agus iad i léig sa Danmhairgis agus san Ioruais freisin. Vi gick, ni gick, de gick; vi går, ni går, de går a deirtí, agus de réir a chéile, thosaigh an córas simplí nádúrtha seo ag éirí coitianta sa litríocht freisin. Is léir gur chuir an litríocht nua-aimseartha, agus an bhéim a chuir sí ar aithris nádúrtha na cainte, luas leis an bhforbairt seo. De réir a chéile, d'éirigh na foirmeacha iolra tearc sna stíleanna éagsúla, go dtí gur glacadh leis an gcóras simplithe sna doiciméid oifigiúla féin sna caogaidí. Inniu, ní úsáidtear foirmeacha cosúil le vi gingo ar aon nós, agus is dócha nach mbeadh mórán daoine in ann an úsáid cheart a bhaint astu ach an oiread, cé gur dócha go bhfaca siad sa tseanlitríocht iad.
Is léir go bhfuil a lán focal Béarla in úsáid i Sualainnis an lae inniu. Go tipiciúil, áfach, cuirtear in oiriúint do litriú agus d'fhuaimeanna na teanga iad, cf. jobb (< job an Bhéarla; cosúil le y an Bhéarla a fhuaimnítear an j sa tSualainnis), tajt (< tight an Bhéarla), fajtas (< to fight an Bhéarla), agus araile.
Stair na Ríochta Aontaithe
deas|250px|thumb|Stair na Ríocht Aontaithe Is stát cheannasach í Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann. Is Sasana, Albain, an Bhreatain Bheag (le chéile le an Bhreatain Mhór) agus Tuaisceart Éireann iad baill den stát seo. Thosaigh a cruth láithreach a thógáil í lena Achtanna an Aontais i 1707, a aontaigh na corónacha agus Parlaimintí Sasana agus Albain a chruthú an Ríocht Aontaithe na Breataine Móire. San Acht an Aontais breise i 1800 cheangail Ríocht na Breataine Móire agus Ríocht na hÉireann le chéile le cruthú an Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann.
John Murray (craoltóir Éireannach)
Is iriseoir agus láithreoir raidió Éireannach é John Murray. Rugadh é sa bhliain 1964. Chuir sé The John Murray Show ar RTÉ Raidió 1 i láthair. Bhí sé ina láithreoir ar Morning Ireland.
Dún Channuill
Is oileán neamháitrithe atá suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd na hAlban é Dún Channuill. Tá an t-oileán suite feadh chósta thiar na tíre. Tá fothrach dúin ar an oileán. 62 méadar an áit is airde ann.
Lipeapróitéin ísealdlúis
An colaistéaról mífhabhrach a fheidhmíonn chun deascadh scléaróis artairigh a dhéanamh taobh istigh de na hartairí, rud a mhéadaíonn priacal galair croí don duine.
Sean O'Rourke
Is iriseoir agus láithreoir raidió Éireannach é Sean O'Rourke. Rugadh é sa bhliain 1955. Cuireann sé Today with Seán O'Rourke ar RTÉ Raidió 1 i láthair.
Suffolk
Is contae i Sasana é Suffolk atá suite in oirthear na tíre.
Éimear
Is é is éimear ann ná meascán nádúrtha corandaim chriostalta le hocsaídí iarainn a fhaightear ina ghráinníní dorcha. An-chrua, agus úsáidtear mar scríobach é.
Pat Casey
Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála é Pat Casey. Tá sé ina bhall de Fianna Fáil.
Shane Cassells
Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála é Shane Cassells. Tá sé ina bhall de Fhianna Fáil.
1942 sa scannán
Is liosta é seo d'eachtraí scannánaíochta sa bhliain 1942.
Ros Inbhir
Baile i gContae Liatroma is ea Ros Inbhir (Rossinver as Béarla).
Michael Patrick MacDonald
Is scríbhneoir, eagraí pobail agus acadóir Meiriceánach é Michael Patrick MacDonald, a rugadh i mBoston, Massachusetts ar 9 Márta 1966. Tá dhá leabhar dírbheathaisnéiseacha scríofa aige faoina luathshaol in Southie, comharsanacht i mBostún. Tá sé gníomhúil i gcoinne foréigin, coirpeachta agus ciníochais.
Tá cónaí ar MacDonald i mBrooklyn faoi láthair.
Cill Iníon Léinín
Bailecheantar agus sráidbhaile is ea Cill Iníon Léinín (Béarla: Killiney), atá suite i gContae Dhún Laoghaire-Ráth an Dúin, Éire.
Stair an cheantair
Timpeall ré na manach in Éirinn bhí an ceantar seo go léir faoi racht rí Léinín. Ceaptar go raibh an talún a bhí i ríocht Léinín ag síneadh ó Stigh Lorgan go Bré agus isteach go dtí na Sceirí. Thóg an rí cill sa cheantar i gcuimhne a iníon a bhásaigh. De réir seanscéal Léinín, chas an rí a dhrom ar Dhia agus dá bharr sin tholg iníon an rí galar marfach. Tar éis bás a iníne tiomnaigh sé é féin do Dhia. Dá bharr sin tógadh an cill faoi Chnoc Chill Iníon Léinín ag breathnú i dtreo amháin ar bharr na cnoice agus sa treo eile amach ar an bhfarraige mar ionad cosanta.
Le linn cúpla céad tar éis ré Léinín bhí an chuid is mó den cheantar faoi shealúchas clann Talbot de Mullachíoda. Tógadh an "Obelisk" ar bharr chnoc Chill Iníon Léinín sa bhliain 1741 i gcuimhne an ghorta mhóir agus an dua a chuir daoine le cumhacht agus airgead orthu féin chun faoiseamh a thabhairt do na bochtáin. I rith an naoú aois déag bhí na ceantair ó thuaidh agus soir ón mbaile faoi úinéireacht Robert Warren. Dhíol na Warrens roinnt mhaith talún i gcomhair tógáil an iarnróid idir Cill Iníon Léinín agus Kingstown (Dún Laoghaire).
Le hoscailt an iarnróid bhí an ceantar an-fhaiseanta leis an uasalaicme i mBaile Átha Cliath agus osclaíodh Victoria Park chun comóradh a dhéanamh ar chuairt bhanríon Shasana ar an áit. Osclaíodh bóthar Vico sa bhliain 1889.
22 Meán Fómhair
Is é an 22 Meán Fómhair an 265ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 266ú lá i mbliain bhisigh. Tá 100 lá fágtha sa bhliain.
Ginealas Éireannach
Bunús
D'fhorbair nós an ghinealais go déanach sa mheánaois, i saothair amhail is Leabhar Uí Mhaine, Senchus fer n-Alban, Leabhar Bhaile an Mhóta, De Shíl Chonairi Móir, an Leabhar Laighneach, Leabhar Cloinne Maoil Ruanaidh agus Leabhar Ginealaigh Uí Chléirigh. Bhain an nós barr a réime amach le Leabhar na nGinealach, scríofa i nGaillimh idir na blianta 1649–1650.
Clamaidia
Saghas baictéir sféarúil éagluaistigh nach n-iolraíonn ach amháin nuair a bhíonn taobh istigh de chealla eocarótacha (le fíornúicléas lena scannán núicléach féin). Tá cineálacha nimhiúla ann a chuireann tús le galair súl, béil, baill ghiniúna, agus galair dhaonna is ainmhíocha eile.
Ginealas Éireannach
Bunús
I dtosach faoin bhFéineachas, bhí cuspóir dáiríre ag ginealas chun cearta dlí agus seilbh talún a dheimhniú. De réir a chéile, tugadh faoi dá ghrá féin ag na haicmí léannta Gaelacha. As c. 1100 ar aghaidh, d'éirigh roinnt clann amhail is Uí Chléirigh, Mhic Fhirbhisigh, Uí Dhuibhgeannáin, Mhic Aodhagáin agus Mhic an Bhaird ina staraithe gairmiúla. Fuataigh iad ag clanna móra, san áireamh Uí Chonchúir, Uí Néill, Uí Dhomhnaill, Uí Cheallaigh, Mhic Mhurchadha Caomhánach, Mhic Cárthaigh, Uí Bhriain, Uí Mhaoil Seachlainn agus Mhic Giolla Phádraig, chomh maith le clanna Angla-Éireannacha amhail FitzGerald, de Buitléir, de Búrca, Plunkett, Nugent agus Bermingham.
Clanna eaglasta oidhreachtúla ba ea roinnt acu amhail is Mhic Fhirbhisigh agus Uí Dhuibhgeannáin, agus rítheaghlaigh cuireadh as ba ea eile (Uí Chléirigh, Mhic an Bhaird, Uí Dhomhnalláin), arbh éigean dóibh gairm nua a fháil (féach freisin clanna leighis Éireannacha).
A bhuí leis an seanchas seo, tá mion-eolas ann ar bhunús agus stair de go leor treibheanna of agus teaghlaigh na hÉireann. Tá cleachtadh an ghinealais Dia tábhachtach i measc mhuintir na hÉireann féin agus an diaspóra. Meastar i measc staraithe amhail is Dáibhí Ó Cróinín agus Nollaig Ó Muraíle go bhfuil ann i nginealas na hÉireann ná an corpus náisiúnta is mó san Eoraip.
Teagasc ginealaigh Éireannach
Téann an teagasc siar go dtí na 10ú – 12ú haoiseanna, mar a léirítear i saothair le hEochaid ua Flainn (936–1004); Flann Mainistreach (bás 25ú Samhain 1056); Tanaide (bás c. 1075); agus Gilla Cómáin mac Gilla Samthainde (beo 1072). Tugadh go leor acu i Leabhar Gabhála na hÉireann isteach.
'' The first Irish historian who questioned the reliability of such accounts Ba é Dubhaltach Mac Firbhisigh (maraithe 1671) an chéad staraí a raibh amhras air faoi na ginealaigh úd. Feictear ina mhór-shaothair Leabhar na nGinealach leaganacha éagsúla difriúla. Murab ionann is Foras Feasa ar Éirinn le Seathrún Céitinn, ní dhearna sé iarracht sheacht a chur ar a chuid ábhair. Ina ainneoin, ghlacadh gan cheistiú staraithe chomh déanach is Eugene O'Curry (1794–1862) agus John O'Donovan (1806–1861) an teagasc úd. Le linn na 20ú haoise, rinneadh a athbhreithniú ar an teagasc ag staraithe amhail is Eoin Mac Néill, T. F. O'Rahilly, Francis John Byrne, Kathleen Hughes agus Kenneth Nicholls.
Saothair ar marthain
Seo a leanas lámhscríbhinní le ginealaigh iontu, go hiomlán nó go páirteach.
Claiseanna aigéanacha
deas|250px|thumb|Claiseanna aigéanacha Ísleáin fhada chúnga ar ghrinneall na farraige. Suas le 100 km ar leithead, na mílte km ar fhad, suas le 4 km níos doimnhe ná an grinneall mórthimpeall. Faightear san Aigéan Atlantach iad (Clais Phórtó Ríce is Oileáin Sandwich Theas), san Aigéan Indiach (Clais Iáva), agus ar fud an Aigéin Chiúin (ina measc Clais Pheiriú is na Sile, Clais na Seapáine). Tá an doimhneacht is mó san aigéan, 11,034 km, i nDuibheagán an Challenger den Chlais Mháirianach.
Contae Liatroma
Tá Contae Liatroma in iarthar na hÉireann, i gCúige Chonnacht. Tá níos lú daoine i gContae Liatroma (thart ar 32,000) ná i gcontae ar bith eile in Éirinn.
Seirbil
Is éard is seirbil inti ná saghas luiche atá dúchasach don Afraic, an meánoirthear is lár na hÁise. Na cosa deiridh fada, an t-eireaball fada fionnaitheach.
Maireann sí i ngrúpaí sóisialta, áitríonn tír oscailte thirim, tochlaíonn poill le maireachtáil iontu. Itheann sí síolta, fréamhacha is bianna eile (itheann cuid acu ainmhithe eile, péisteanna is creimirí). Is peata coitianta cineál amháin, an tseirbil Mhongólach.
Lisa Chambers
Is polaiteoir Éireannach í Lisa Chambers. Bhí sí ina ball den 32ú Dáil (Feabhra 2016 – Feabhra 2020) agus tá sí ina seanadóir ón mbliain 2020 i leith. Tá sí ina ball d'Fhianna Fáil.
An Tráicia
Is ceantar suite i nGréig é an Tráicia.
Mary Wilson (craoltóir)
Is iriseoir agus láithreoir raidió Éireannach í Mary Wilson. Cuireann sí Drivetime ar RTÉ Raidió 1 i láthair.
Stormy Daniels
Sa bhliain 2018, bhí baint ag Daniels le díospóid dhlíthiúil le huachtarán na Stát Aontaithe Donald Trump. D’íoc aturnae Trump, Michael Cohen, $130,000 chun í a chur ina tost faoin chaidreamh a deir sí a bhí aici le Trump in 2006. Tá an cleamhnas séanta ag Trump agus é curtha ina leith go raibh luí aige uirthi. Trump an cás agus chuir sé ina luí uirthi go raibh sí ag insint bréaga.
Luathshaol
Colscaradh tuismitheoirí Daniels, Sheila agus Bill Gregory, thart ar trí nó ceithre bliana tar éis a rugadh í. Thóg a máthair ansin í.
Bhain sí céim amach ó Scotlandville Magnet High School i mBaton Rouge i 1997 agus smaoinigh sí bheith ina iriseoir.
Dúirt Daniels gur tháinig ".. from an average, lower-income household… there [were] days without electricity",, agus chuir sí síos uirthi féin gur tháinig sí ó  "really bad neighborhood.". Le linn a blianta ardscoile, bhí post ag Daniels ag freagairt fóin ag stábla marcaíochta.
Gairmréim
Tharla an chéad taithí a bhí ag Daniels mar struipeálaí nuair a bhí sí 17 agus cuairt a thabhairt ar chara ag club struipeála; spreagadh í chun "guest set" a dhéanamh. Thosaigh sí ag struipeáil i gcomhair airgid ag gClub Óir i mBaton Rouge agus bhí sí ina fuirseoir mór le rá le Continental Theatrical Agency i Meán Fómhair 2000. Roghnaigh sí a hainm stáitse Stormy Daniels mar léiriú ar a grá don bhanna rac-cheoil Meiriceánach Mötley Crüe, ar thug a dordóir, Nikki Sixx, ainm dá iníon Storm.
Sa bhliain 2004, bhuaigh Daniels an Gradam Best New Starlet Award ó Adult Video News, rud a chuir iontas ar Daniels, a rinne geall $500 le haisteoir eile go mbeadh an bua ag Jesse Jane. Tá sí ag stiúradh do Wicked ó 2004.
Bhí Daniels le feiceáil le taibheoirí ar nós Randy Spears, Julian agus Brendon Miller, a raibh sí pósta leo, agus a rinne eagarthóireacht ar thart ar leath dá scannáin. Ionduchtaíodh Daniels isteach i AVN Hall of Fame ar an 18 Eanáir, 2014, agus ionduchtaíodh í isteach i XRCO Hall of Fame ar an 16 Aibreán 2014. Ghnóthaigh a cuid oibre stiúrthóireachta an bhliain sin 14 ainmniúchán do AVN Award lena n-áirítear ainmniúchán don Best Safe Sex Scene as a cuid taibhithe le Brendon Miller sa First Crush de chuid François Clousot.
Sa bhliain 2018, thug Daniels camchuairt ar chlubanna struipeála mar chuid de thuras "Make America Horny Again". Tugadh an eochair do chathair West Hollywood, California di, ar "Stormy Daniels Day", 23 Bealtaine, 2018. Ainmníodh Daniels chun óstáil a dhéanamh ar XBIZ Awards i 2019.
Léirithe príomhshrutha
mion| Daniels i 2007
Lipizzaner
Pór capall a forbraíodh i Lipizza na Slóivéine (na hOstaire ag an am) sa 16ú céad ón gcapall Andalúiseach. 1.5-1.6 m ar airde, liath nó donn éadrom. Cáiliúil mar chapall bán na Víne, a n-úsáidtear na staileanna sa Scoil Mharcaíochta Spáinneach ansin.
Vincent Woods
Is file agus drámadóir Éireannach é Vincent Woods. Rugadh é sa bhliain 1960. Cuireann sé The Arts Show ar RTÉ Raidió 1 i láthair.
Dùnan Amhlaidh
deas|250px|thumb|Dùnan Amhlaidh Is adhlacadh ciste suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd na hAlban é Dùnan Amhlaidh.
Leabhar Ádhaimh Uí Chianáin
Saothar scríofa sna 1340í ag Ádhamh Ó Cianáin as leabhar a mhúinteoir Seán Mór Ó Dubhagáin, is ea Leabhar Ádhaimh Uí Chianáin,  caomhnaithe anois i Leabharlann Náisiúnta na hÉireann, LNÉ G 2-3.
Caomhnaítear inti an ginealach Gaelach iar-Normannach is luaite atá ar marthain. Feictear fosta sa lámhscríbhinn an Banseanchas.
Ait go leor do lámhscríbhinn de chuid na a meánaoise déanaí in Éirinn, feictear léaráidí ann, portráidí daonna ina measc. Creidtear gur ghluaiseacht athbheochana a bhí ann trí mheán ársaíochta.
Gallúnach
thumb|200px|Gallúnach de Marseille. thumb|200px|Ceap ghallúnaí. Is táirge í gallúnach nó sópa a mbaineann daoine feidhm as chun iad féin nó rudaí eile amhail éadaí a ghlanadh. Is bun lag atá i ngallúnach. Sa lá atá inniu ann, baintear leas astu mar mhaisiúcháin i seomraí folctha. Bíonn gallúnach ar fáil mar cheap, mar phúdar nó mar leacht. Bíonn boladh breá ar ghallúnach de ghnáth. Déantar de chomhábhair aiceanta í amhail ola olóige.
Brendan Balfe
Is láithreoir raidió Éireannach é Brendan Balfe. Rugadh é ar an 19 Meán Fómhair 1945. Bhí coiméide mar chuid dá chláir.
Brendan Duddy
Fear gnó ó Dhoire, Tuaisceart Éireann a bhí i Brendan Duddy (10 Meitheamh 1936 – 12 Bealtaine 2017), a raibh ról lárnach aige i bpróiseas síochána Thuaisceart Éireann. Ba phoblachtánach Caitliceach mór le rá é Duddy, síochánaí le creideamh daingean.
Ina leabhar, Great Hatred; Little Room – Making Peace in Northern Ireland, chuir comhairleoir polaitiúil Tony Blair, Jonathan Powell, síos ar Duddy mar an “eochair” don idirbheartaíocht idir poblachtánaigh agus MI6, agus le próiseas síochána Thuaisceart Éireann. Thug MI6 “An Teagmháil” ar Duddy.
An Teasáil
Is ceantar suite i nGréig í an Teasáil.
Eimpeidicléas
Fealsamh is file Gréagach a rugadh in Akragas na Sicile ab ea Eimpeidicléas (c 490-c 430 RC). Ina scríbhinn Ar an Nádúr thug sé isteach coincheap na 4 dhúil bhuan — Cré, Uisce, Aer is Tine — chun cur síos ar an nádúr iomlán. Ghlac Arastotail leis an gcoincheap, a mhair mar fhoshraith bhuansheasmhach i smaointeoireacht an iarthair ar feadh 2,000 bliain.
Metro Canal de San Juan
Is stáisiún meitreo sa chóras meariompair Meitreo Chathair Mheicsiceo i gCathair Mheicsiceo é Canal de San Juan. Tá ceangail leis na bealaí bus 47A, 162B, 163, 163A, 163B, 164, 166, agus 167 ann, agus an stáisiún bus meariompar comaitéireachta uimhir 2 freisin. Thosaigh seirbhís ag an stáisiún seo ar an 12 Lúnasa 1991.
Séiream
Iarmhar aon leacht ainmhí tar éis na comhpháirteanna soladacha a dheighilt is a bhaint. Úsáidtear an téarma go príomha do shéiream na fola daonna, sreabhán trédhearcach scothbhuí, deighilte ó phlasma téachtaithe. Baintear feidhm as séiream ina bhfuil na hantasubstaintí cuí chun cosaint a thabhairt i gcoinne galar sainiúil, cosúil le tífeas is teiteanas.
Metro Canal de San Juan
Tá canú Astacach ag taisteal ar canáil mar lógó ag an stáisiún.
Féach freisin
mionsamhail|250px|clé|Ardán traenacha Canal de San Juan.
Garbh Eileach
Is oileán suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, é Garbh Eileach.
William Kidd
Mairnéalach ba ea e William Kidd, agus bhain sé cáil amach mar fhoghlaí mara, ach tá go leor conspóide faoi fós. Rugadh é i nGraonach, Albain ar 22 Eanáir 1645 agus crochadh é i Londain ar an 23 Bealtaine 1701.
An Mhacadóin Ghréagach
Is ceantar suite i nGréig é Mhacadóin Ghréagach.
William Kidd
Saol
Mac ministir Albanach ba ea é. Chuaigh sé le mairnéalacht go luath ina shaol. I rith Cogaidh Rí Liam III, idir an Fhrainc agus Sasana, Bhain sé ard-cháil amach mar chaptaen ar shoitheach foghlaí sna hIndiacha Thiar. Fé 1696 bhí sé ar cheann den Maistrí Mara ba rathúla a sheol amach as Cuan Nua-Eabhrac.