cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Caisleáin na hÉireann, 1350 - 1650
An 14ú hAois
Tá tréithe cultúrtha éagsúla le haithint ar mhaisiú agus ar dhéanamh chaisleáin Éireannacha na linne. Feictear tionchar na stíle Sasanaí ar fhíochán na bhfuinneog, ar mhúnlú na gcíomaí, agus i múnlaí éadroma tonnacha. Tá rian na stíle Gaelaí ar an tsaoirseacht: is minic aolchloch chrua á húsáid in áit gaineamhchloiche mar chloch chóirithe agus í maisithe go héadrom le pritil (maisiúchán duilleog atá uirthi uaireanta). Déantar stuanna doirse de chúpla cloch fhada seachas de stuachloch. Tar éis na bliana 1350 baintear feidhm as cliathobair i gcomhair stuachreatlach na mboghtaí. Tá rian na Fraince agus thuaisceart na Breataine ar na meirilí céimnithe, ar phoill choirbéalta lámhaigh agus ar na túiríní. Is féidir a rá gur ó stíl mhaisithe Shasanach an 14ú haois a d'eascair stíl dhéanach Ghotach na hÉireann, rud a d'fhág a lorg ar thógáil na gcaisleán.
An 15ú haois agus an 16ú haois
Faoin 15ú haois bhí breis éilimh ag teacht ar an gcaisleán beag (daingean agus babhún). Bhí an chuid ba mhó de na caisleáin úd le fáil theas agus thiar, agus gan an oiread sin acu le feiceáil thoir ná i bhfad siar ó dheas. Bhí siad níos líonmhaire sna ceantair ba shuaite agus tiarnaí nua á bhfódú féin ann.
Tharla athrú sóisialta idir na blianta 1308 agus 1508 ar thailte na mBuitléarach i ndeisceart Thiobraid Arann a d’fhéadfadh léargas a thabhairt ar an scéal. Feicimid saorshealbhóirí á ndéanamh de shaorthionóntaí, iad ag aistriú go háiteanna nua (ar ardáin go minic) agus ag tógáil caisleán mar chomhartha ar a stádas nua. Bhí a lán tiarnaí beaga i dtiarnacht na mBúrcach in oirthear Chontae na Gaillimhe agus iad ag tógáil caisleán ar an dóigh chéanna.
Níorbh iad thionóntaithe na dtiarnaí móra nó tionóntaithe an Rí amháin a thógadh na caisléain úd ach dhá dhream eile chomh maith: muintir shaibhir na mbailte móra (ceannaithe agus eile) agus sagairt. Is iomaí caisleán atá le feiceáil ar léarscáileanna bailte móra ón 16ú haois agus ón 17ú haois, i gCarraig Fhearghais, mar shampla. Sa Pháil tógadh a lán caisleán in aice le teampaill pharóiste. Faoin mbliain 1600 bhí caisleáin le feiceáil go coitianta.
Tógáil na gCaisleán
thumb|Caisleán [[Cluain Damhna beag|Chluain Damhna Beag i gContae Uíbh Fhailí]]
Bhí éagsúlacht ag baint le caisleáin na hÉireann de réir an réigiúin, am a dtógála agus stádas a dtógálaithe.
Tá léargas le fáil ar an scéal ó na socruithe tógála a fágadh againn. Bhí caisleán nua le tógáil do Risteard de Búrca sa bhliain 1547: trí urlár le bheith ann agus boghta ar chothrom na talún, na múir le bheith sé throigh ar tiús faoi bhun an bhoghta agus ceithre throigh os a chionn, sclátaí ar an díon agus dhá shimléar. Bheadh barbacán ann agus gráta iarainn (‘yett’) ar an doras. Bhí gá, ar ndóigh, le siúinéir agus le saor. Bheadh orthu feidhm a bhaint as pé cloch a bhí i gcóngar na háite. Nuair a tógadh caisleán san Aird i gContae na Gaillimhe úsáideadh píosaí eibhir a bhí snoite go garbh, iad táthaithe le moirtéar aoil a raibh neart gainimh agus sliogán ann.
Tá socrú eile ann a rinneadh ar 15 Aibreán 1547 i ngeall ar chaisleán a bhí le tógáil do d’Iarla Urmhumhan. Luaitear trí hurlár, díon sclataí, boghta, ballaí atá sé throigh ar dhoimhne faoi bhun an bhoghta agus trí throigh ar dhoimhne thuas. Níor luadh leithris, ach bhí siad sin le fáil i ngach caisleán.
Bheadh ar na siúinéirí urláir le déanamh agus na giarsaí ar bhaill iompair a raibh a gcinn sáite isteach i gcró, nó cinn na ngiarsaí ar mhaidí balla a bhí leagtha ar choirbéil.
Bhí baint ag tógáil an dín le leagan amach an lochta, an uchtbhalla agus an chosáin bhalla, agus slite difriúla ag lucht tógála le socrú a dhéanamh. I gContae an Dúin thagadh na beanna aníos ar an taobh istigh den bhalla, i dtreo go dtéadh an cosán balla timpeall gan bhac agus gurbh fhurasta dul isteach sna túiríní. I gContae Thiobraid Árann thagadh na beanna aníos ar an taobh amuigh den bhalla, agus ba dheacair an dá thaobh fhada a bhaint amach dá bharr. B’fhéidir dul ó thaobh go taobh trí phasáiste sa bhinn féin ach ba chiotach an tseift í. Uaireanta bheadh ort droim an dín a chur díot, seift ba mheasa fós.
thumb|Caisleán Bhéal Átha na Carraige
Caisleán Bhéal Átha na Carraige
Tá léargas le fáil ar chaisleáin na linne ó Chaisleán Bhéal Átha na Carraige i gContae Chorcaigh: é suite os cionn locha agus teacht aige ar uisce srutha. Caisleán ceithre urlár é agus é 14.621m ar 11.885m. Níor tógadh é níos déanaí ná 1585. Bhí ceithre thúr chruinne timpeall an daingin mhóir, agus geata crochta thoir. Bhí seomra agus forsheomra thíos agus staighre bíseach i gcúinne amháin a thabharfadh suas go dtí na sé leibhéal chónaithe thú. Bhí cúpla teallach ann, agus bhí boghta ar an tríú hurlár. Is díol spéise í an tsnoíodóireacht a rinneadh ar na ballaí - maisiúcháin gheoiméadracha, naoimh, bean le rósanna agus Síle na Gig.
Saol an lucht cónaithe
Tá cuntais againn ó eachtrannaigh a thug cuairt ar na caisleáin seo c. 1600. Luann siad na fuinneoga caola, ganntanas troscáin, an luachair a leagtaí ar na hurláir sa samhradh agus an tuí a chuirtí ina háit sa geimhreadh. Tá cuntas ó Shasanach ar an bhfáilte a d’fheartaí ar an gcuairteoir – an bantiarna agus a cóisir roimhe ag an doras, na deocha a bheadh air a bhlaiseadh (beoir, uisce beatha, fíor saic, leann) roimh dó dul isteach, an feoil “ill-cooked” gan anlann, seomra codlata plódaithe, agus deocha an dorais le n-ól ag imeacht dó.
Ar feadh i bhfad bhí idirdhealú déanta idir an halla (spás poiblí) agus na seomraí príobháideacha, ach maolaíodh an an leagan amach seo le himeacht aimsire, ó bhí na caisleáin ba dhéanaí ina n-áiteanna cónaithe príobháideacha.
B’fhéidir go mbeadh léibheann sa halla le haghaidh an tiarna agus cros-scáthlán síos uaidh. D’fhéadfaí seomra beag nó áilléar a thógáil os cionn an scáthláin.
Suíomh agus Cosaint
Is cosúil nár chúrsaí cosanta an chloch ba mhó ar phaidrín na dtiarnaí i gcónaí agus na caisleáin á dtógáil. Bhí tábhacht le caothúlacht agus le slí dá mbeadh d’acmhainn agat daingean a thógáil dá réir. Is annamh a tógadh caisleáin in áit ab fhurasta a chosaint, cé go raibh cuid acu le fáil ar rinn talún i loch nó in áit arbh éigean dul thar chabhsa go dtí í. I ndáiríre, níor tógadh iad chun léigear fada a sheasamh ach chun an fód a sheasamh i gcoinne ruathar gearr.
Is iomaí cuntas atá sna croinicí ar chaisleáin a ghabháil, a mhilleadh nó a mhalartú. Is minic nach mbeadh d'foireann sa chaisleán ach roinnt bardaí agus iad i bhfeighil na háite fad is a bhí an tiarna féin as láthair. Sa bhliain 1442, mar shampla, d'éirigh le hEinrí mac Eoghain Uí Néill seilbh a fháil ar Chaisleán na Finne, agus d'fhág barda ann seachas dul chun cónaithe ann é féin.
Is beag caisleán a bhí doghafa, ach níor éirigh le gach ionsaí ach oiread. Is annamh a bheadh gunnaí móra ag an ngnáth-thiarna, cé gur nós ag fórsaí na Corónach iad a úsáid. Is minic, mar sin, a d'ionsaítí caisleán ar an dóigh thraidisiúnta. Sampla de sin is ea an t-amas a thug Rúraí Mac Neachtain ar Chaisleán Inse sa bhliain 1454: "Ro loiscceadh comhla & dorus an chaislein la Rudhraighe cona slógh, & ro dhercclas an staighre" (Loisceadh comhla [i.e. geata] agus dorus an chaisleáin le Rúraí gona shlua, agus dhearglas an staighre). Theip orthu an caisleán a ghabháil, mar sin féin. Sa bhliain 1478 rinne Ruairí Mac Diarmada Caisleán na Carraige a ionsaí le sásanna léigir den seansaghas agus iad déanta ag saoir a tugadh "a Fearaibh Manach" chuige. D'éirigh leis. Bhí an Fear Ionaid Gearóid Mac Tomáis, Iarla Chill Dara, in ann tairbhe a bhaint as airtléire sa bhliain 1498 agus é ag cur Chaisleán Dhún Geanainn faoi léigear "co ro ghabhsat é fo dhéoidh le gonadhaibh móra" (nó gur ghabhadar é faoi dheoidh le gunnaíbh móra).
D’fhéadfadh cúrsaí gnó agus geilleagair dul i bhfeidhm ar shuíomh caisleáin. As 16ú haois go háirithe bhí borradh ag teacht faoin iascaireacht agus faoin trádáil ar chósta na Gaillimhe, agus baint ag iascairí ó Shasana agus ón Spáinn leis an scéal. Bhí brabach le baint ag na tiarnaí áitiúla as seo, ós uathusan a fhaightí cead iascaireachta, áit feistithe agus áiseanna chun iasc a chóiriú. Chomh maith leis sin, dhíolaidís olann, seithí agus éadach i nGaillimh féin. Dá bhrí sin ba nós acu a gcuid caisleán a thógáil chomh cóngarach don fharraige agus ab fhéidir, os cionn na mbráití agus na leapacha ancaire: sampla de sin is ea Caisleán Achadh na nIúr. thumb|220px|left|Caisleán Achadh na nIúr, Contae na Gaillimhe
Uaireanta bheadh aghaidh chaisleáin na gceannaithe ar an gcé chun éascaíocht a dhéanamh i gcúrsaí gnó, agus más ar oileán a tógadh caisleán bheadh seomra thíos le haghaidh na mbád.
Deireadh Ré
Faoi lár an 17ú haois ba léir go raibh deireadh tagtha le ré na gcaisleán beag. Bhí sé rófhurasta iad a threascairt le gunnaí móra agus níor thaitin siad leis na huaisle nua ó Shasana agus ó Albain a tháinig in ionad na seantiarnaí. Compord a bhí ag teastáil, agus b’fhearr leis an dream nua tithe móra a thógáil. De réir a chéile thit na caisleáin chun raice; chaill siad a ndíonta agus is dócha gur baineadh a raibh d’adhmad iontu as a bhformhór.
Naisc
Caisleán
Daingniú
Cromail in Éirinn 1649-1650
Pápa Pascal II
Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é an Pápa Pascal II.
Miles Platting
Is ceantar suite i Manchain é Miles Platting.
Louis Farrakhan
Is ceannaire na Náisiún Ioslaim é Louis Farrakhan a rugadh ar an 11 Bealtaine, 1933 i Nua-Eabhrac.
Daniel Morrissey
Polaiteoir Éireannach ab ea Daniel Morrissey (28 Samhain 1895 – 4 Samhain 1981). Bhí sé ina bhall de Shinn Féin ar dtús agus ansin Fine Gael.
Rugadh Morrissey in Aonach Urmhumhan (an tAonach), i gContae Thiobraid Árann. D'éirigh sé as an scolaíocht fhoirmeálta in aois a 12 bhliain agus in ainneoin thoil a mháthar. Lean sé, áfach, lena chuid léitheoireacht agus féinoideachais. Chuir sé spéis faoi leith i ngluaiseacht na gceardchumann.
Chaith sé blianta mar Theachta Dála ach d'éirigh sé as a shuíochán sa Dáil sa bhliain 1957.
Cnoc Alúine
Cnoc i gContae Chill Dara is ea Cnoc Alúine (Béarla: Hill of Allen).
David Ferrer
Is imreoir leadóige gairmiúla as an Spáinn é David Ferrer Ern. Rugadh é ar an 2 Aibreán 1982 i Xàbia i gComhphobal Vaileinseach. Faoi láthair tá sé ar rang 148 i rangú domhanda ATP.
Toircheas
deas|200px|thumb|Toircheas An tréimhse ina bhforbraíonn páiste (nó, uaireanta, níos mó ná páiste amháin) laistigh de bhroinn mná is ea toircheas (nó iompar clainne nó toradh broinne).
Is féidir cabhair a thabhairt do mhná atá ag iompar clainne,mar sh. cnáimhseoir a fheiceáil nó fáil a bheith acu ar an druga a mhaolaíonn tinnis cinn, masmas agus urlacan.
An Mullán, Contae Mhaigh Eo (Buiríos Umhaill)
Is sráidbhaile é an Mullán. Tá sé suite i mBuiríos Umhaill, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Bóthar Lansdún
Staid spóirt i mBaile Átha Cliath, Poblacht na hÉireann ab ea Bóthar Lansdún (Béarla: Lansdowne Road). Bhí ceanncheathrú na heagraíochta rugbaí an IRFU suite ann, agus imríodh foireann shacair Phoblacht na hÉireann a gcluichí baile anseo freisin.
Dúnadh an staid i 2006 agus osclaíodh an Staidiam Aviva ina áit sa bhliain 2010 é. Idir an dá linn, bhí na foirne Éireannacha ag imirt i bPáirc an Chrócaigh. Imríodh cluiche ceannais na Sraithe Europa ann sa bhliain 2011.
Gé stríoc-cheannach
Is éan í an gé stríoc-cheannach Is baill d'fhine na Anatidae iad.
Contae Montgomery, Alabama
Is contae in Alabama é Contae Montgomery. Tá sé suite in oirdheisceart an stáit. Tá an dlús daonra (112/km²) ann. Is é Montgomery príomhbhaile an chontae, mar aon leis an chathair is mó den stáit. Sa bhliain 2016 bhí 226,349 daoine ina gcónaí ann. Tá sé ag críochantacht le Contaetha Autauga, Crenshaw, Lowndes, Pike, Bullock, Macon, agus Elmore.
Cuimsíonn an chontae seo an bealach ar tharla na Mórshiúlta ar son na Gluaiseacht Chearta Shibhialta Mheiriceánach sa bhliain 1965.
Stair
Bunaíodh Contae Montgomery ar 6 Nollaig 1816. Ainmníodh an contae i gcuimhne ar Lemuel P. Montgomery, a fuair bás i gCath Horseshoe Bend (1814). I gcontrárthacht le sin, d'eascair ainm na cathrach Montgomery ón Mhaorghinearál Richard Montgomery, a rugadh in Éirinn. mion|Stáisiún Union in [[Montgomery, Alabama|Montgomery, Alabama]]
George Morrison
Stiúrthóir agus léiritheoir scannáin Éireannach is ea George Morrison (a rugadh sa bhliain 1922 i dTrá Mhór, Contae Phort Láirge).
Stiúrthóir na scannáin, Mise Éire ab ea George Morrisson. Bhí glacadh an-mhaith leis ag an am agus chuaigh ceol Sheáin Uí Riada i bhfeidhm go mór ar dhaoine. Ba é Saoirse? an dara scannán ag baint le stair na hÉireann sa 20ú haois a rinne an stiúrthóir George Morrison do Gael Linn.
Caomhnóir agus cláraitheoir ab ea Morrison agus a bhuíochas dá chuid oibre tá fáil againn ar íomhánna a bheadh caillte murach é. Chuaigh Morrison ar lorg ábhar pictiúirí de na daoine a bhí sáite sna himeachtaí seo ina lán cartlann a. D'éirigh leis, mar shampla, an beagán de na pictiúirí beo a bhí tógtha de Thomás Ó Cléirigh.
Séamus Burke
Polaiteoir Éireannach ab ea Séamus Burke (14 Meitheamh 1893 - 1 Eanáir 1967). Bhí sé ina bhall de Shinn Féin ar dtús agus ansin Fhine Gael.
Moss Side
Is ceantar suite i Manchain é Moss Side.
John Stamos
Is aisteoir Meiriceánach é John Stamos (a rugadh ar an 19 Lúnasa 1963 in Anaheim, California). Tá cáil bainte amach aige mar an gcarachtar Jesse Katsopolis ar an gclár teilifíse Full House agus Fuller House.
Gradaim
Tá trí ghradam buaite ag John.
Buamáil La Mon (1978)
mion|clé|Óstán La Mon and Country Club Hotel, Gransha, [[Contae an Dúin|An Dún, ar 15 Nollaig 2007]] Ionsaí sceimhlitheoireachta i dTuaisceart Éireann ab ea Buamáil La Mon sa bhliain 1978. Phleasc buama loiscneach i mbialann agus óstán La Mon i mBéal Feirste, ar an 17 Feabhra 1978. Maraíodh 12 agus gortaíodh 30 sa chaor thine a tháinig ina dhiaidh, dóite go holc an chuid is mó.
Pléasc
Bhí dinnéar bliantúil an Irish Collie Club ar siúl i dTeach La Mon taobh amuigh de Bhéal Feirste (i nGransha, Contae an Dúin). Nuair a bhí an oíche faoi lán seoil, tháinig meitheal, nó ball amháin den IRA agus fágadh buama a bhí ceangailte le cannaí peitril ar leac na fuinneoige. Tugadh foláireamh a bhí easnamhach; ní raibh go leor ama ag na daoine taobh istigh imeacht ón mheall tine a ruaig an teach itheacháin.
Dódh dáréag go bás – Protastúnaigh iad uilig, trí lánúin phósta agus seachtar ban ina measc – agus gortaíodh 23 duine eile go dona.
Cromail in Éirinn 1649-1650
thumb|Oilibhéar Cromail c.1649. [[Robert Walker (painter)|Robert Walker a rinne.]]Ní fada an t-achar a chaith Cromail in Éirinn - níos lú ná dhá bhliain - agus níor éirigh chomh maith leis is a shíltear go minic, ach d'fhág sé féin agus na ginearáil a lean é rian ar an tír atá soiléir go fóill.
Cúlra
Faoin mbliain 1648, bhí an Chéad Chogadh Cathartha i Sasana críochnaithe agus an Pharlaimint i réim, a bhuíochas sin ar Oilibhéar Cromail agus ar cheannairí cumasacha eile. Faoi dheireadh na bliana ní raibh fágtha sa Pharlaimint ach feisirí ar mhian leo Séarlas I a thriail ar chúiseamh tréasa (dhíbir an Coirnéal Thomas Pride an chuid eile). Thaobhaigh Cromail leis na feisirí a raibh triail uathu (an “Rump”) agus bhí sé féin orthu siúd a shínigh barántas báis an Rí. Básaíodh Séarlas I ar 30 Eanáir 1649.
I Mí Mhárta cheap an Pharlaimint Cromail chun dul anonn i gceann feachtais. Chaith sé tamall maith ag fáil faoi réir agus i Mí Iúil ghluais sé féin agus a arm ó Bhriostó.
Bhí gráin ag Cromail ar an Eaglais Chaitliceach. Shíl sé gur shéan sí ríthábhacht an Bhíobla agus go ndearna sí leatrom agus géarleanúint ar Phrotastúnaigh san Eoraip.
Rud eile a chuaigh i bhfeidhm air ba ea ceannairc na bliana 1641 in Éirinn, nuair a mharaigh Caitlicigh roinnt Protastúnach ó Shasana agus ó Albain a chuir fúthu ar thailte na nGael. Rinneadh áibhéil ar an líon daoine a ndearnadh ár orthu agus ar an drochíde a tugadh dóibh, agus is iomaí Sasanach a chreid na scéalta uafásacha a bhí á scaipeadh. Rinne Cromail féin tagairt do na cúrsaí seo – 'the most unheard of and barbarous massacre' – agus is dócha gurbh é sin ba chúis leis an lámh chrua a choinnigh sé leis na hÉireannaigh.
In Éirinn
mion|Sléacht Dhroichead Átha, "History of Ireland from 400 to 1800", 1868 Sular tháinig Cromail ní raibh i seilbh na Parlaiminte ach Baile Átha Cliath agus Doire, ach ba ghearr gur ghabh sé an chuid ba mhó den oirthear agus den tuaisceart. Ar dtús ghabh sé dhá chalafort dhaingnithe, Droichead Átha agus Loch Garman, chun go mbeadh sé in ann lón a thabhairt anall ó Shasana.
Droichead Átha
Sa bhliain 1649, chuir Oilibhéar Cromail baile Dhroichead Átha faoi léigear. Ní raibh garastún Dhroichead Átha (a bhí faoi cheannas an tSasanaigh Chaitlicigh Arthur Aston) sásta géilleadh.
Ar an 11 Meán Fómhair 1649, gabhadh an bhaile faoi dheireadh tar éis ionsaí trom le gunnaí móra i ndiaidh ocht lá.
Rinne na parlaiminteoirí sléacht. Dúirt Cromail féir gur tharla sléacht as éadan. Ach bolscaireacht a bhí ann b'fhéidirː bhí Cromail ag iarraidh eagla a chur ar dhaoine ar fud na tíre.
Slad eile
mion|MURPHY(1883) Cromwell in Ireland I nDeireadh Fómhair 1649 tharla sléacht eile i Loch Garman, cé nach léir cén fáth ná conas. Nuair a bhí Cromail ag iarraidh dul chun socraithe bhris cuid de na saighdiúirí isteach sa bhaile mór, mharaigh 2,000 saighdiúir Éireannach agus suas le 1,500 sibhialtach, agus rinne luaith de roinnt mhaith de na tithe.
Tar éis ghabháil Dhroichead Átha chuir Cromail saighdiúirí ó thuaidh chun greim a fháil ar an tuaisceart agus rinne bailte móra eile a imshuí. Ghéill Cill Chainnigh ar choinníollacha, mar a rinne a lán bailte móra eile, ar nós Ros Mhic Thriúin agus Cheatharlach. Ach theip air Port Láirge a ghabháil.
1650
Nuair a d’imshuigh sé Cluain Meala i Mí na Bealtaine, 1650, chaill Cromail suas le 3,000 fear sa troid sular ghéill an baile mór.
Thug na saighdiúirí Protastúnacha Ríogaí i gCorcaigh lántacaíocht do Chromail, rud ar mhór an bua ann féin é agus a thugann léargas ar a thábhachtaí a bhí cúrsaí creidimh sa chogadh seo.
Tháinig scéala chuig Cromail go raibh Séarlas II tar éis Albain a bhaint amach, agus d’fhill Cromail ar Shasana ó Eochaill ar 16 Bealtaine 1650. Lean an troid go ceann beagnach trí bliana tar éis dó imeacht.
An rian a d'fhág Cromail ar Éirinn
thumb|Leathchoróin a cumadh le linn Chromail, 1658. Deir an inscríbhinn Laidine: OLIVAR.D.G.RP.ANG. - SCO.ET.HIB&cPRO (OLIVARIUS DEI GRATIA REIPUBLICAE ANGLIAE SCOTIAE ET HIBERNIAE ET CETERORUM PROTECTOR) - "Oilibhéar, Cosantóir Chomhlathas Shasana, na hAlban agus na hÉireann trí Dheonú Dé". Nuair a tháinig Cromail chun na hÉireann d’ordaigh sé nach mbainfí lón de bhunadh na háite mura n-íocfaí go cothrom as. Níor admhaigh sé riamh go raibh sé freagrach as marú sibhialtach in Éirinn, agus dúirt nach raibh sé dian ar aon dream seachas ar dhaoine a raibh airm ar iompar acu. Ba é an nós míleata a bhí i bhfeidhm ag an am nach dtabharfaí trócaire d’aon bhaile mór ná d’aon gharastún nach ngéillfeadh agus deis acu chuige. Dhiúltaigh garastún Sasanach Dhroichead Átha géilleadh ar dtús.
Nuair a tháinig Cromail chun réitigh le bailte móra in Éirinn, leithéidí Cheatharlach agus Chluain Meala, chloígh sé leis na coinníollacha agus chosain sé beatha agus earraí na ndaoine. Deir Tom Reilly, scoláire agus údar, gur sa 19ú haois a cumadh an scéal faoi shléacht na sibhialtach i nDroichead Átha agus i bPort Láirge, ach tá scoláirí eile ann nach bhfuil ar aon intinn leis. mion|múrphictiúr i mBéal Feirste (2008): "Catholicism is more than a religion, it is a political power. Therefore I'm led to believe there will be no peace in Ireland until the Catholic Church is crushed" - Oliver Cromwell An chuid ba dhéine den chur faoi chois rinneadh é faoi cheannas ginearál eile tar éis do Chromail imeacht. Scriosadh barraí d’aonghnó agus mharaigh an dá thaobh eallach a chéile, scrios, a deirtear, ba chúis le bás timpeall 600,000 duine as daonra 1,400,000. Sa bhliain 1655 scríobh an Coirnéal Richard Lawrence, gobharnóir Phort Láirge, gur scrios an phlá agus an gorta an oiread sin daoine timpeall na mblianta 1652 agus 1653 gurbh fhéidir leat fiche nó tríocha míle slí a shiúl agus gan beo ná ceo a fheiceáil.
Ba chúis iontais é deatach nó tine a fheiceáil, agus dúirt William Petty, suirbhéir na hÉireann, nach raibh le hithe ag na bochtáin ach fiaile nó feoil lofa. Ba é Petty, freisin, a dúirt go raibh 1,448,000 duine in Éirinn sa bhliain 1641 agus go raibh 616,000 duine díobh marbh faoin mbliain 1652 – sin 504,000 Éireannach in éineacht le 112,000 coilíneach agus saighdiúir Sasanach.
Is cinnte gur tháinig an-athrú ar dhreach na tíre de bharr a ndearna na húinéirí nua, agus is éard ba chionsiocair leis sin leagan na gcoillte le haghaidh curadóireachta agus adhmaid nó chun fhioghual a choinneáil leis na gceártaí iarrainn. Thug an Sasanach Gerald Boate (1652) cuntas ar an méid crann a leagadh chuige – 'an infinite number of trees'. Is é an toradh eile a bhí ar theacht Chromail meath na scothaicme Gaelaí, rud a d’fhág a rian ar chúrsaí litríochta. Na hÉireannaigh a raibh scríobh acu chuir siad a gcrá in iúl i bhfriotal ealaíonta an tseansaoil, mar a rinne Fear Dorcha Ó Mealláin, é ag cur síos ar chás na gCaitliceach úd a bhain le haicmí ab airde ná aicme an cheárdaí agus an sclábhaí agus a bhí á ndíbirt siar chun Connacht agus chun Contae an Chláir:
Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca
Sa bhliain 1969 thug sé an phríomhléacht ag Scoil Gheimhridh Chumann Merriman in Aonach Urmhumhan. Go luath ina dhiaidh sin foilsíodh an léacht sin faoi chlúdach leabhair. Tá an aiste sin ar na cinn is tábhachtaí faoi scríbhneoireacht na Gaeilge dár foilsíodh riamh.
Edmund Burke
Scríbhneoir Éireannach, fealsamh agus parlaiminteoir Sasanach ab ea Edmund Burke nó Éamonn de Búrca, a rugadh sa bhliain 1729 i mBaile Átha Cliath. Fear ildánach sa chiall chlasaiceach agus smaointeoir de dhlúth ba ea an Búrcach.
Fealsúnacht
clé|mion|228x228pxBa mhór tionchar teoiric an Novus Homo de chuid Cicearó ar Burke agus é i mbun feisireachta i Londain, teoiric a leag béim ar leith ar theilgean phearsantacht mhacánta an chainteora san earnáil mhórálach phoiblí.
Saol
clé|mion|231x231px|scigphictiúr, 1790D'fhreastail an Búrcach ar Choláiste na Tríonóide i mBaile Átha Cliath ó 1744 go 1748.
Fuair an Búrcach bás le hailse goile (pianmhar agus míshuaimhneach ag an am) sa bhliain 1797 i mBeaconsfield, Sasana.
Bunding, Victoria
Bailecheantar atá suite thart ar 85 km siar ó thuaidh ó Mhelbourne, príomhchathair Victoria na hAstráile, is ea Bunding.
Cluichí Oileán 2021
Beidh na Cluichí Oileán 2021 ar siúl i nGeansaí. Beidh seo an 19ú eagrán de na cluichí.
Home and Away
Is sobaldráma Astrálach é Home and Away (Sa Bhaile is i gCéin) a léirítear i Sydney na hAstráile ag Seven Network ón mbliain 1987 i leith. I dtosach dhírigh an clár ar charachtair Phippa agus Thom Fletcher a bhí i gceannas ar an Summer Bay Caravan Park agus a chónaigh ansin le scata páistí ar altramas. Mhéadaigh scóip an chláir le himeacht aimsire cé go bhfuil sliocht na gcarachtar sin fós le feiscint sa chlár agus an Caravan park lárnach ann chomh maith. Craoltar an clár i dtíortha go leor; an Ríocht Aontaithe, an Nua-Shéalainn, Éire, An Eastóin, an Fhrainc, an Iorua, an tSualainn, Iosrael agus roinnt mhaith tíortha de chuid na hÁise.
I Am... Sasha Fierce
Is é I Am... Sasha Fierce an tríú halbam ó Beyoncé. Scaoileadh é ar an 14 Samhain, 2008.
Traic Liosta
Is iad seo na hamhráin:
Cairteacha
{|
Gaeltacht Bhóthar Sheoighe
Is Nua-Ghaeltacht i mBéal Feirste, Tuaisceart na hÉireann í Gaeltacht Bhóthar Seoighe.
Maol Hosae
Is sráidbhaile beag í Maol Hosae (Mulhussey as Béarla) i gContae na Mí.
Léiríonn daonáireamh 2006 go bhfuil 62% de na háitritheoirí 3 bliana d'aois agus níos mó ábalta Gaeilge a leabhairt- sin 177 iomlán. 33 a labhraíos í go laethúil, 26 go seachtainiúil, 61 go hannamh, agus ní labhraíonn 51 duine ariamh í. Cé nach bhfuil aon fhoinsí oifigiúla ann maidir le creidimh reiligiúnacha mhuintir na háite, glactar leis go ginearálta go bhfuil an daonra beagnach go hiomlán ina gCaitlicigh Rómhánacha le roinnt leanaí ar baill iad de Eaglais na hÉireann ag freastal ar scoil na háite fosta.
Angelina Jolie
Is ban-aisteoir agus daonnúlach í Angelina Jolie. Bhuaigh sí Duais Acadaimh nó Oscar amháin agus trí Golden Globes. Rugadh i gCalifornia í. Sa bhliain 1996 phós Angelina Johnny Lee Miller ach fuair siad colscaradh i 1999. I ndiaidh Tommy, phós sí Billy Bob Thornton agus ansin Brad Pitt. Tá sí fós pósta le Brad inniu agus tá beirt pháistí uachtaithe acu. Nuair a bhí sí ag obair ar scannán san Chambóid, thosaigh Angelina dul i mbun a lán gníomhaíocht carthanachta atá á dhéanamh aici fós faoi láthair.
Collaíocht sa tSean-Róimh
mion|333x333px|[[Satyr|Satair agus nymph, siombailí miotaseolaíochta na collaíocht ar mósáic ó seomra codlata i Pompeii]] mion|250x250px|Gnéas triúir i mbád, le beithigh timpeall. Radharchanna gnéis atá suite ar an [[An Níl|Níle de ghnáth bíonn shuíomh a tergo acu, a chuirtear le chéile go minic le fellatio, mar atá anseo ]] mion|Cúpla ar chúl scátháin chré-umha (70-90 AD) Léirítear dearcaí agus iompraíochtaí collaíochtá san ealaín, sa litríocht agus sna hinscríbhinní, agus a oiread níos lú ag iarsmaí seandálaíochta mar dhéantáin earótach agus ailtireacht. Glactar go raibh “ceadúnas gnéasach neamhtheoranta” ina saintréith den tSean-Róimh. Tuairimíonn Verstraete agus Provençal nach raibh seo ach léiriú Críostaí: "Ní raibh clúdach maith riamh ar ghnéasacht na Rómhánach san Iarthar ó borradh na Críostaíochta. Sna shamhlaíocht agus i gcultúr an phobail, tá sé comhchiallach le ceadúnas agus mí-úsáid ghnéasach."
Bhí gnéasacht ina rud amháin a bhfuil an mos maiorum – na noirm shóisialta thraidisiúnta a chuaigh i bhfeidhm ar an saol poiblí, príobháideach agus míleata – ag plé leis. Bhí tionchar áirithe ag pudor, (náire nó measarthacht) ar iompar, mar a bhí iallach dleathach in aghaidh na cionta ar sháruithe gnéis áirithe sna tréimhsí Poblachtacha agus Impiriúla. Bhí sé de chumhacht ag na cinsirí – oifigigh phoiblí a shocraigh céim shóisialta daoine – saoránaigh a chuir amach as na aicmí seanadóir nó eachaíochta as mí-iompar gnéasach, agus uaireanta rinne siad amhlaidh. Mheas an teoiriceoir gnéasachta ó lár an 20ú haois Michel Foucault, bhí gnéasacht ar fud an domhain Greco-Rómhánach ina ceist pléisiúr gnéis a shrianú agus a bhainistiú.
Bhí ceannas ag fir sa tsochaí Rómhánach, agus taispeáineadh fearúlacht trí féinsmacht agus smacht ar dhaoine de stádas níos ísle, ní hamháin i gcúrsaí cogaí agus polaitíochta, ach freisin i caidreamh collaíocht. Bhí virtus é an idéal fearúil a fhéinsmachta, ón bhfocal Laidineach ar "fear", vir. An t-idéal banúil ba é an pudicitia, geanmnaíocht ó modhúlacht, ach tréith dearfach agus iomaíoch a léirigh a tarraingteacht agus a féin-rialú. Bhíothas ag súil go mbeadh oideachas maith ag mná Rómhánacha na n-ardranganna, go raibh siad láidir ó thaobh carachtar, agus go mbeadh siad gníomhach i stádas a chlanna sa tsochaí a choinneáil. Ach an litríocht Laidineach ar ábhar na gcollaíochta a mhaireann, is ón guthanna Rómhánaigh fireanna oilte é, le fíorbheagán eisceachtaí. Chruthaigh daoine le stádas sóisialta níos ísle amharc-ealaín acu agus a bhfuil raon eitneachais níos mó acu, ach cuireadh in oiriúint í do bhlas na ndaoine chomh saibhre chun í a cheannaigh (sa ré Impiriúil, san áireamh roinnt iar-sclábhaithe).
Bhí roinnt dearcaí agus iompraíochtaí gnéis i gcultúr ársa na Róimhe an-difriúil le iad siúd i sochaithe níos déanaí an Iarthair. Chuir reiligiún na Róimhe gnéasacht chun cinn mar ghné den rathúnas don tír, agus uaireanta chuigh daoine i muinín draíocht chun a saol earótach nó a torthúlacht a méadaigh. Bhí an striapachas dlíthiúil, poiblí agus forleathan. Bhí pictiúir 'pornagrafacha' le feiceáil i measc na mbailiúchán ealaíne i dteaghlaigh uachtaracha measúla. Measadh go raibh sé nádúrtha agus normálta go dtarraingeofaí fir go gnéasach ar dhaoine óga den dá inscní, agus ghlacfaí péidearastacht – ar an gcoinníoll gur nach Rómhánach saorbheirthe é an páirtí fireann níos óige. Ní raibh "homaighnéasach" agus "heitrighnéasach" mar phríomh-dhichotamaíocht faoi ghnéaschlaonadh, agus níl aon fhocail Laidine ann ar na coincheapa seo. Níor díríodh aon cháineadh morálta ar an bhfear a bhain taitneamh as gníomhartha gnéis le mná nó fir de stádas níos lú, fad is nár sceith a iompar aon laigí ná ainriantacht, ná nár sháraigh sé cearta a bpiaraí. Cé go raibh cáineadh ar baineandacht, go háirithe i reitric pholaitiúil, níor measadh beagán gnéas le striapacha fireann nó sclábhaithe mar míchuí, nó mar rud a chuir isteach ar fearúlacht, ar chuntar go raibh an saoránach fireann sa ról ar bharr. Áfach, cáineadh hipiríogaireacht i measc fir agus mná ar bhoinn morálta agus míochaine. Coinníodh cód morálta níos déine a mhná, agus níl dhoiciméadú maith déanta ar chaidrimh chomhghnéis idir mná, cé go ceiliúirtear agus díblítear gnéasacht na mná trasna an taisce litríocht Laidine. Bhí catagóirí inscne níos solúbtha ag na Rómhánaigh ná na Gréagaigh ársa.
Sa dheireadh an 20ú haois, rinneadh anailís ar ghnéasacht na Róimhe mar dhichotamaíocht “treáideóir-treáite”, ach tá sé seo ró-simplí chun na léiriú gnéasachta i measc na Rómhánach a thuigeann.
Litríocht agus ealaín earótach
mion|300x300px|Radharc rómánsúil ó mósáic (Villa ag Centocelle, an Róimh, 20 BC-20 AD) Tá litríocht ársa a bhaineann le gnéasacht Rómhánach faoi cheithre chatagóir den chuid is mó: téacsanna dlí, téacsanna leighis, filíocht, agus dioscúrsa polaitiúil. Tá níos mó le rá faoi chúrsaí gnéis ag seánraí le stádas níos ísle sna cianaoiseanna – mar coiméide, aoir, filíocht grá, graifítí, geasa draíochta, agus inscríbhinní – ná seánraí níos uaisle, mar eipic agus tragóid. Tá eolas faoin saol gnéis na Rómhánach scaipthe i stair, óráidíocht, fealsúnacht, agus scríbhinní ar leigheas, talmhaíocht, agus ábhair theicniúla eile. Luaigh téacsanna dlí iompraíochtaí a bhí na Rómhánaigh ag iarraidh a rialáil nó a thoirmeasc, gan gá go léireodh siad na rudaí a rinne daoine le fírinne.
Liostaíonn Ovid roinnt scríbhneoirí a bhfuil cháil orthu as scríbhinní gáirsiúil a bhfuil a gcuid saothar caillte anois. Foilsíodh agus scaipeadh gnáthpornagrafaíocht agus lámhleabhair ghnéis Ghréagacha faoin ainm heterai (cúirtéiseánigh) cáiliúil. D'aistrigh Sisenna (ceann de na praetors de 78 RC) an Milesiaca (Scéal Mhíle) gnéasach Gréigis Aristides. Glaonn Ovid ar an leabhar bailiúchán de peacaí (crimina), agus deir sé go raibh scéalta grinn salach ar fud na scéal. Tar éis Cath na Carrhae, ba chúis iontais do na Pairtiach an Milesiaca a fháil i mbagáiste oifigigh Marcus Crassus.
Moston, Manchain
deas|250px|thumb|An chros i gcuimhne Mairtírigh Mhanchain in Moston Is ceantar suite i lár Manchan é Moston.
Uí Bhreasail
mion|280px|Uí Bhreasail (fad ar chlé) léirithe in aice le hÉirinn ar léarscáil le h[[Abraham Ortelius (1572)]]
Sanasaíocht
Is doiléir í sanasaíocht an ainm Breasal anseo. De réir béaloideas Gaelach, deirtear go bhfuil sé ainmnithe as muintir Uí Breasail, clann ársa i n-oirthuaisceart na hÉireann. As SeanGhaeilge, áfach, is féidir na focail a leanas a aithint ann: Í: inis, oileán ; agus bres: áilleacht, luach, mór, cruthach.
In ainneoin an cosúlacht, níl nasc ar bith idir an tír Brasaíl agus an oileán miotasach. Tá an tír ainmnithe as an grcann dúchais Breasaíleach, ar a dtugtar an sanas "dearg mar aibhleog", fréamhaith ón Laidin brasa ("aibhleog") agus an réamh-mhír ‑il (ó ‑iculum nó ‑ilium).
Léarscáileanna
Siar chomh fada le 1325, d'aithin cairt mhuirí oileán darb ainm Bracile ó thaoibh thiar d'Éirinn san Aigéan Atlantach, 'sé sin, i gcairt phortalach le hAngelino Dulcert. Níos deireanaí, bhí sé ar léarscáil Veinéiseach (1436) le hAndrea Bianco mar Insula de Brasil, taobh le hoileán níos mó de shraith oileán san Atlantach. D'aithníodh seo ar feadh tréimhse le Terceira sna hAsóir.
I gcairt Chatalóinise thart ar 1480, aithnítear dhá oileán 'Illa de Brasil', ceann amháin ó thaobh thiartheas d'Éirinn (suíomh na háite miotasaí, mar dhea) agus ceann eile ó thaobh theas den "Illa verde" nó An Ghraonlainn.
Léiríodh ar léarscáileanna gur chiorclach é an t-oileán, go minic le caolas nó abhainn lárnach ag síneadh soir-siar trasna a thrastomhais.
Ag lorg an oileáin
Chuaigh loingis amach ó Bhriostó sna blianta 1480 agus 1481 ar lorg an oileáin. Go gairid tar éis teachta abhaile John Cabot in diaidh a loingis féin sa bhliain 1497, scríobh Pedro de Ayala gur aimsíodh cheanna an tír a d'ath-aimsigh Cabot ag "na fir as Briostó a d'aimsigh Breasail".
Sa bhliain 1674, mhaígh 'Captain John Nisbet' go bhfaca sé an t-oileán ar turas ón Fhrainc go hÉirinn, agus dúirt sé go raibh ann coiníní dubha móra agus draíodóir a bhí ina haonar i gcaisleán cloiche. Ba chumadóireacht iad áfach an carachtar agus an scéal leis an údar Éireannach, Richard Head.
Rinneadh nasc fosta issue Oileáin Uí Bhreasail agus an Banc Porcupine, scairbh san Aigéan Atlantach tuairim is 200 km siar ó Éirinn agus aimsithe sa bhliain 1862. Chomh luath is an bhliain 1870, léitear páipéar ag Geological Society of Ireland ag moladh na sainaitheanta seo. Ó shin i leith, chonacthas an moladh in eagrán sa bhliain 1883 de Notes and Queries agus i roinnt fiosrúchán den 20ú haois, san áireamh ar na mallaibh an saothar Underworld: The Mysterious Origins of Civilization le Graham Hancock.
Cultúr na nDaoine
De bharr cosúlacht na n-ainmneacha, glaoitear "Hy Brasil" ar Mheiriceá Theas sa saincheadúnas ficsean eolaíochta Warhammer 40,000 (en).
Sa Lyonesse Trilogy le Jack Vance, is 'Hybras' é ainm an oileáin is mó desna Elder Isles. Insítear i mbrollach an chéad leabhair gurb é seo bunús an ainm 'Hy-Brasil'.
Sa scannán Erik the Viking, bhí ar na carachtair dul ar turas go dtí oileán Uí Bhreasail chun corn draíochta a fháil.
Tony Curtis
Ba Mheiriceánach é Tony Curtis a rugadh ar an 3 Meitheamh 1925.
François Duvalier
Uachtarán na Háítí as 22 Deireadh Fómhair 1957 – 21 Aibreán 1971 ab ea François Duvalier.
Bungal
Bailecheantar atá suite thart ar 85 km siar ó Mhelbourne, príomhchathair Victoria na hAstráile, is ea Bungal.
Mojo (albam)
Traic Liosta
Gach amhrán le Tom Petty (ach amháin iad le nótaí).
Gé Thasmánach
Is éan í an ghé Thasmánach. Is baill d'fhine na Anatidae iad.
Zadar
Cathair sa Chróit é Zadar. Bhí 70,000 daoine ina gcónaí ann sa bhliain 2006. Tá an chathair suite ar leithinis os comhair na n-oileán Ugljan agus Pasman.
Emmet Stagg
Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála é Emmet Stagg. Tá sé ina bhall de Pháirtí an Lucht Oibre. Dúirt Paul Gogarty "Fuck you, Deputy Stagg, fuck you" leis sa Dáil eachtra a tharraing cáineadh air.
Zadar
Ainm
Luadh an chathair den chéad uair i scríbhinn Gréagach mar ar tugadh Ίαδασινοί (Iadasinoi) ar phobal na háite, agus d'athraigh an t-ainm go Iader (nó Iadera sa Laidin). As sin tháinig Jadra nó Jadera sna meánaoiseanna. Tugadh Jatara, Zara agus Diadora ar an gcathair ina dhiaidh sin, Jadre sa tSeanFhraincis, Jadora in Araibis, Jazara, Jara agus Sarra i Spáinnis. Ghlac Poblacht na Veinéise seilbh uirthi sa 15ú haois, agus Zara mar ainm uirthi, ainm a choinnigh Impireacht na hOstaire sa 19ú haois, ach athraíodh an t-ainm go Zadar i 1910, ainm a buanaíodh i 1945. Léiríonn an iliomad leaganacha tábhacht stairiúil na cathrach.
Stair
Bhí cónaí ar dhaoine sa cheantar leis na mílte bliain, ón nuachlochaois féin. Faoi 700 RC bhí ceannaithe agus mairnéalaigh lonnaithe san áit agus iad i ngleic leis na Gréagaigh. Rinne na Rómhánaigh ionradh ar an gceantar i lár na dara haoise RC agus rinneadh 'municipium' Rómhánach de Ladera i 59 RC. Bhí rath ar an gcóilíneacht ar feadh na gcéadta bliain go dtí go ndearna treibheanna Hun ionradh i 441 agus 447 AD. Tar éis d'impireacht an Iarthair titim as a chéile ba chuid de Ríocht na nOstragotach í Zadar go dtí gur ghabh impireacht an Oirthir an ceantar i 536. Tamall gearr ina dhiaidh sin thosaigh na Slávaigh ag teacht isteach sa cheantar agus tá a sliocht i seilbh na Cróite go fóill. Bhí achrann idir an dream nua agus na seanchóilíneachtaí a mhair ar feadh na gcéadta bliain eile. Tháinig Zadar slán mar gheall ar a hionad deachosanta agus mhair an oidhreacht Rómhánach agus an ceangal le Biosantiam. Bhí stát Cróátach ag teacht in inmhe timpeall ar Zadar agus bunaíodh ríocht Chróátach i 925 ach níor mhair sí i bhfad. Ghlac na Veinéisigh seilbh ar an Dalmáit i 998.
Sa bhliain 1099 rinne an rí Ungárach Coloman ionradh ar Ríocht na Cróite agus ghéill Zadar dá údarás in 1105. Lean na Veinéisigh orthu ag ionsaí idir 1111 agus 1154 agus idir 1160 agus 1183. D'éirigh Zadar amach sa bhliain 1183 agus rinne achainí ar an bPápa agus ar ríocht na hUngáire, ach bhí an Ceathrú Chrosáid ar bun agus a lucht eagraithe ag brath ar an Veinéis chun saighdiúirí a thabhairt i longa chun na hÉigipte. Mar nach raibh go leor airgid ag na Crosáideoirí chun íoc as na longa rinne an Doge Enrico Dandalo margadh leo agus cuireadh Zadar faoi léigear. Gabhadh an chathair agus bhí sí faoi riail na Veinéise in athuair. Is iomaí éirí amach a bhí ann ina dhiaidh sin go dtí go raibh Zadar faoi riail na hUngáire arís i 1358. Ach mar gheall ar chogadh cathartha san Ungáir dhíol an Rí Ladislas Anjou an chathair ar ais leis an Veinéis ar 100,000 ducat. De réir mar a tháinig Impireacht na Tuirce chun cinn sa réigiún mhéadaigh tábhacht Zadar mar dhaingean Veinéiseach.
Tar éis don Veinéis titim i 1797 ghabh Impireacht na hOstaire seilbh ar an Dalmáit agus aontaíodh Zadar leis an gcuid eile den Chróit. Bhí seilbh ag na Francaigh uirthi ar feadh tréimhse ghearr mar chuid de ríocht na hIodáile (1806-1813). Ghabh na hOstaraigh seilbh ar an Dalmáit arís sa bhliain 1813. Le linn tréimhse Napoleon foilsíogh an chéad nuachtán Dalmáiteach "Kraglski Dalmatin - Il Regio Dalmata" i Zadar. Faoi réimeas na hOstaire bhí an-iomaíocht idir Iodálaigh agus Slávaigh sa cheantar agus an náisiúnachas ag teacht chun cinn tar éis 1848. Ghabh arm na hIodáile seilbh ar Zadar i mí na Samhna 1918 agus rinneadh cathair Iodálach di i 1920, faoi Chonradh Rapallo, agus Zara mar ainm oifigiúil uirthi. Thosaigh daoine ag tréigean na cathrach nuair a tháinig na Fasaistigh i gcumhacht san Iodáil.
Tar éis don Ghearmáin ionradh a dhéanamh ar an Iúgslaiv i 1941 rinneadh cúige Iodálach den Dalmáit, osclaíodh campaí géibhinn do Shlávaigh agus rinneadh cos ar bolg ar mhuintir na háite. Nuair a ruaigeadh Mussolini as oifig ghéill rialtas Pietro Badoglio do na comhghualaithe. Ghabh na Gearmánaigh seilbh ar Zadar agus d'fhulaing an chathair go mór ó bhuamáil na gComhghuallaithe. Maraíodh na mílte agus scriosadh séadchomharthaí stairiúla. Theith na mílte de shliocht na hIodáile agus nuair a chúlaigh na Gearmánaigh ghabh treallchogaithe Tito an chathair. Lonnaigh Cróitigh inti agus ba chuid de Phoblacht Fheidearálach Shóisialach na Iúgsláive í feasta.
Traidisiún Liteartha na nGael
Leabhar é Traidisiún Liteartha na nGael a foilsíodh sa bhliain 1979 ag An Clóchomhar. J. E. Caerwyn Williams agus Máirín Ní Mhuiríosa a scríobh. Is aistriúchán atá sa leabhar seo ar Traddodiad llenyddol Iwerddon (Traidisiún Liteartha na hÉireann) a céadscríobhadh sa bhliain 1958. Is é atá sa leabhar seo ná cuntas ar thraidisiún liteartha na nGael ón tús anuas, mar aon le tagairtí don taighde ar an traidisiún sin atá déanta ag scoláirí le breis agus céad bliain. Tugtar cur síos ann ar scéalaíocht na Sean-Gaeilge, ar an bhfile, ar thionchair iasachta ar éagsúlacht na litríochta agus ar an bhforbairt agus ar an athrú a d'imigh ar an litríocht sin le himeacht aimsire. Is é 28ú himhleabhar sa tsraith Leabhair Thaighde. Rinneadh aistriúchán air go Béarla sa bhliain 1992 faoin teideal The Irish Literary Tradition.
Bob Saget
B'aisteoir Meiriceánach é Robert Lane "Bob" Saget (a rugadh ar an 17 Bealtaine 1956 in Philadelphia, Pennsylvania - 9 Eanáir 2022). Tá cáil bainte amach aige mar an gcarachtar Danny Tanner ar an gclár teilifíse Full House agus Fuller House.
Whitley Stokes
Ba dhlíodóir Éireannach agus scoláire sa Léann Ceilteach é Whitley Stokes (28 Feabhra 1830 - 13 Aibreán 1909).
An Léann Ceilteach
Tá clú agus cáil ar Whitley Stokes go háirithe mar scoláire sa léann Ceilteach. D'oibrigh sé sa réimse seo san India agus i Sasana. Rinne sé staidéar ar théacsanna Gaeilge, Briotáinise agus Coirnise. Chuir sé spéis sa nGaeilge go príomha mar fhoinse ábhar le haghaidh focleolaíochta comparáidí. Cé gur fhoghlaim sé Sean-Ghaeilge agus Meán-Ghaeilge, ní bhfuair sé blas ceart na Gaeilge riamh agus ní raibh an Nua-Ghaeilge ar a thoil aige ach an oiread. Bíodh gur cailleadh é breis agus céad bliain ó shin, is fear léinn tábhachtach é sa Léann Ceilteach go fóill. D'fhoilsigh sé níos mó ná 15,000 leathanach sa Léann Ceilteach agus níor tháinig eagráin níos fearr in ionad a eagrán féin ina lán cásanna, fiú tar éis na tréimhse fada seo. Ba chomhfhreagraí agus dhlúthchara dá chuid é Kuno Meyer ón mbliain 1881 ar aghaidh. Bhunaigh an bheirt acu an iris Archiv für celtische Lexicographie agus ba chomheagarthóir é maille le hErnst Windisch ar an tsraith darb ainm Irische Texte
Isambard Kingdom Brunel
Innealtóir sibhialta Sasanach ab ea Isambard Kingdom Brunel (9 Aibreán 1806 – 15 Meán Fómhair 1859). Rinne Brunel clóis long, Mór-Iarnród an Iarthair, sraith galtán agus roinnt droichead agus tollán a thógáil. Ceannródaí é san iompar poiblí agus san innealtóireacht nua-aimseartha.
New Islington
Is ceantar suite i Manchain é New Islington.
Mainistir
200px|thumb|Mainistir Inis Caorach, [[Inis (baile)|Inis]] 200px|thumb|Mainistir Naomh Caitríona, [[Sliabh Shíonáí]]
Is éard atá i gceist le mainistir ná pobal manach agus iad ina gcónaí in éineacht agus ag cloí le móidí a n-oird.
Bíonn mainistreacha ag eaglaisí éagsúla Críostaí, go háirithe ag na Caitlicigh agus na hOrtadocsaigh chomh maith le heaglaisí beaga Oirthearacha.
Cuid de thraidisiún an Bhúdachais iad na mainistreacha freisin.
Maidir leis an Ioslam, faightear "Madrasa". Agus chuaigh manachúlacht na gCríostaithe i bhfeidhm ar an Súfaíochas, ar gluaiseacht mhisteach san Ioslam é, agus tá na Súfaithe deighilte ina n-oird a d'fhéadfaí a chur i gcomparáid leis na hoird éagsúla mhanachúla.
Sonny Liston
Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea Charles L. "Sonny" Liston . (8 Bealtaine 1932 – 30 Nollaig 1970).
Durham Lead
Bailecheantar atá suite thart ar 105 km siar ó Mhelbourne, príomhchathair Victoria na hAstráile, is ea Durham Lead.
Openshaw
Is ceantar suite i Manchain é Openshaw.
Meafar
deas|250px|thumb|Meafar
I dteangacha is éard is meafar ann ná tróp cainte nó samhail de rud i bhfoirm ruda eile (ar nós, diabhal de ghasúr, leon fir, bábóg girsí). Baintear úsáid astu ar mhaithe le cur le héifeacht reitriciúil trí thagairt go díreach do rud áirithe trí rud eile ar fad a lua. Is féidir go gcabhróidh siad le pointe a shoiléiriú nó cosúlachtaí idir dhá rud atá éagsúil a thabhairt chun solais.
Comórtas na Sé Náisiún 2017
Bhí Comórtas na Sé Náisiún 2017 an 123ú heagrán den chomórtas ó bunaíodh é, agus an 18ú heagrán ó tháinig an Iodáil isteach in 2000. Tosóidh an comórtas ar an 4 Feabhra, 2017 agus críochnóidh sé ar an 18 Márta 2017.
Bainfear úsáid as pointí bónais den chéad uair i gcraobh 2017, mar a dhéantar i bhformhór na gcraobhacha gairmiúla eile sa rugbaí.
Peng Shuai
Conspóid
Rinne Shuai líomhaintí ar na meáin shóisialta sa bhliain 2021 go ndearna Iar-Leas-Phríomhaire na Síne, Zhang Gaoli, ionsaí gnéis uirthi.
Ansin d'imigh sí gan tásc ná tuairisc ó rinne sí na líomhaintí.Riine Cumann Leadóige na mBan (WTA) bagairt go dtarraingeoidh siad as comórtais sa tSín.
Frank Carty
Polaiteoir Éireannach ab ea Frank Carty (3 Aibreán 1897 - 10 Meán Fómhair 1942). Bhí sé ina bhall de Shinn Féin ar dtús agus ansin Fianna Fáil.
Dave Coulier
Is aisteoir Meiriceánach é David Alan "Dave" Coulier (a rugadh ar an 21 Meán Fómhair 1959 in St. Clair Shores, Michigan). Tá cáil bainte amach aige mar an gcarachtar Joey Gladstone ar an gclár teilifíse Full House agus Fuller House.
Seán na Sagart
Fear a bhíodh ag déanamh géarleanúint ar shagairt le linn na bPéindlíthe in Éirinn (1690–1726) ab ea Seán na Sagart (nó Seán Ó Maoldhomhnaigh, John Mullowney as Béarla) gar do Bhéal Átha hÉin i gContae Mhaigh Eo.
Tá sé ráite go bhfuil sé curtha i Mainistir Bhaile an Tobair, thíos faoi chrann mór inniu.
Dóire Bunsen
thumb|Dóire Bunsen le [[comhla shnáthaide|chomhla shnáthaide. Ar chlé sa phictiúr, tá an feadán ann agus úsáidtear é chun an dóire a cheangal don chóir gáis agus ar an taobh eile, tá an chomhla shnáthaide ann le haghaidh oiriúnaithe an tsreafa gháis. Coigeartaítear an t-ionraon aeir ar an mhúnla seo tré an bairille a rothlú, rud a osclaíonn nó a dhúnann an t-ionraon aeir ar an mbonn.)]]Uirlis saotharlainne coiteann a tháirgeann lasair oscailte amháin gáis, a úsáidtear le haghaidh téimh, steirilithe, agus dócháin is ea dóire Bunsen.
Stair
Bhí smaoineamh an dóire fhíorthábhachtaigh seo ag Robert Bunsen, ach ba é a chabhraitheoir teicniúil Peter Desaga a thóg is a thug chun foirfeachta é.
Nuair a d'fhostaigh Ollscoil Heidelberg Robert Bunsen sa bhliain 1852, gheall na húdaráis saotharlann nua a thógáil dó. Bhí tús curtha díreach ag an am sin le soilsiú sráide gásghual a shuiteáil i Heidelberg, agus mar sin bhí soláthar gáis curtha isteach san fhoirgneamh saotharlainne nua chomh maith.
Fuair an tsaotharlann teas chomh maith le soilsiú ón ngás. I gcomhair téimh, bhí sé inmhianaithe an teocht a uasmhéadú agus an lonrachas a íoslaghdú. Go dtí sin, ní raibh an-éifeachtach sna lampaí saotharlainne maidir le simplíocht agus barainneacht, chomh maith le cáilíocht an lasair i gcomhair dóire lampa.
Nuair a bhí foirgneamh s'aige fós á dtógáil go déanach sa bhliain 1854, mhol Bunsen prionsabail dearaidh áirithe don mheicneoir ollscoil e, Peter Desaga, agus mhol sé dó fhréamhshamhail a thógáil. (Bhí na prionsabail comhchosúla úsáidte níos luaithe ag Michael Faraday i ndearadh dóire, agus ag an ghás innealtóir R. W. ​​Elsner i ngléas a bhí paitinnithe sa bhliain 1856). clé|mion D'éirigh leis an dearadh Bunsen-Desaga lasair te, neamh-shúiche, neamh-lonrúil a ghiniúint, trí ghás le haer a mheascadh i mbealach rialaithe roimh dócháin. Chruthaigh Desaga scoiltíní i gcomhair an aeir ag bun an chéad dóire sorcóireach, an lasair a lasadh ag an mbarr.
Faoin am a d'osclaíodh an foirgneamh go luath sa bhliain 1855, bhí caoga dóirí déanta ag Desaga do mhic léinn Bhunsen. D'fhoilsigh Bunsen cur síos ar an ndóire dhá bhliain níos déanaí, agus ghlac go leor dá chomhghleacaithe go luath leis an dearadh.