cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lus Cholm Cille
Is planda bláthach ilbhliantúil é lus Cholm Cille (Lysimachia nemorum). Tá sé dúchasach in Éirinn, sa Bhreatain Mhór agus in iarthar mhór-roinn na hEorpa.
CLG Dún Éideann Uí Chonghaile
Is club Cumann Lúthchleas Gael suite i nDún Éideann é CLG Dún Éideann Uí Chonghaile.
Tíortha nua-thionsclaíocha
Tíortha nach raibh rófhorbartha ach atá ag éirí tionsclaíoch le glúin nó mar sin, agus táirgeadh an-mhór tionsclaíoch is easpórtáil fhiúntach acu dá réir. Sa ghrúpa seo tá tíogair na hÁise—Hong Cong, Singeapór, an Chóiré Theas, an Téaváin—agus tíortha cosúil leis an tSín, an India, an Mhalaeisia is an Téalainn san Áise, agus an Bhrasaíl is Meicsiceo i Meiriceá Laidineach. Tá na tíortha seo freagrach as codán den trádáil dhomhanda atá ag méadú go mór anois, earraí ardteicníochta san áireamh, agus níl breith orthu mar iomaitheoirí trádála le tíortha seantionsclaíocha an OECD.
Thomas Newcomen
Ceapadóir a saolaíodh i nDartmouth, Devon Shasana ab ea Thomas Newcomen (Feabhra 1663 – 5 Lúnasa 1729). Faoi 1698 bhí an t-inneall gaile atmaisféarach ceaptha aige, agus ó 1712 bhí an trealamh seo fíorthábhachtach chun uisce a chaidéalú amach as mianaigh.
Contae Douglas, Dakota Theas
Is contae Meiriceánach é Contae Douglas atá suite i stát Dakota Theas. Sa bhliain 2010, bhí daonra 3,002 duine ann. Is é Armour a phríomhbhaile contae.
CPG Gaeil Glaschu
Is club Cumann Lúthchleas Gael suite i nGlaschu é CPG Gaeil Glaschu.
John von Neumann
Matamaiticeoir a saolaíodh i mBúdaipeist, a d'oibrigh an chuid is mó dá shaolré sna Stáit Aontaithe ab ea John Von Neumann (28 Nollaig 1903 - 8 Feabhra 1957). Scríobh sé leabhar bunúsach ar mheicnic chandamach (1932) agus d'fhorbair teoiric na n-oibreoirí líneacha maidir le tacartheoiric. Ar fhoireann Thionscadal Manhattan i Los Alamos a thóg na buamaí adamhacha, agus chuidigh i ndéanamh an bhuama chomhleáite (H-bhuama) le hobair bhunúsach ar ríomhaireacht ardluais. Thug sé isteach teoiric na gcluichí is feidhmiú na teoirice seo san eacnamaíocht lena leabhar ceannródaíoch The Theory of Games and Economic Behavior (Teoiric na gCluichí is Iompar Eacnamaíoch, 1944). Rinne sé saothar bunúsach ar mheaisíní féinatáirgthe is uathoibreáin cheallacha.
Contae Edmunds, Dakota Theas
Is contae Meiriceánach é Contae Edmunds atá suite i stát Dakota Theas. Sa bhliain 2010, bhí daonra 4,071 duine ann. Is é Ipswich a phríomhbhaile contae.
Tíreatrón
Feadán leictreonach lán le gás (gal mearcair nó gás támh de ghnáth) faoi bhrú íseal. Úsáidtear i gcomhair lasctha é, agus mar choigeartóir rialaithe i bhfeidhmeanna cosúil le táthú. Tíreastóirí á gcur ina ionad de réir a chéile.
Cath Ros Mhic Thriúin
Tá níos mó ná cath amháin i stair na hÉireann a bhfuil an t-ainm Cath Ros Mhic Thriúin air:
Tíreastóir
Feiste leathsheoltóra is ea an tíreastóir a fheidhmíonn mar lasc leictreach. Tugtar coigeartóir sileacanrialaithe air freisin. Ceapaire pnpn d'ábhar leathsheoltach atá ann. Tosaítear rith srutha le comhartha, agus éiríonn an sruth neamhspleách ar an gcomhartha. Ní stopann an sruth ach amháin nuair a chúl-laobhtar an tíreastóir. Is tíreastóir ar leith an triac, ina leanann an sruth trasna tar éis a thosaithe go dtiteann an voltas trasna go dtí nialas. De réir a chéile tá tíreastóirí á gcur in ionad feadán leictreonach lán le gás don fheidhm seo.
CLG Cambridge Parnells
Is club Cumann Lúthchleas Gael suite i gCambridge é CLG Cambridge Parnells.
CLG Eoghan Ruadh
Is club Cumann Lúthchleas Gael suite i Luton é CLG Eoghan Ruadh.
Harold Johnson
Bhí sé ina churadh domhanda sa rannóg throm-mheáchan éadrom.
Henry Walpole
Naomh Caitliceach is ea Henry Walpole a rugadh ar an 1558 i nDocking, Norfolk é agus a cuireadh chun báis ar an 7 Aibreán 1595, in Eabhrac, Sasana.
Deargadaol
Ciaróg mhór dhubh is ea an deargadaol (Ocypus olens). An cholainn caol, 20-30 mm ar fhad. Cumhdach sciathán gearr, agus sciatháin chúil air. Táirgeann sé ceimiceán le boladh searbh nuair a thagann faoi bhagairt. Faightear i gcoillte é de ghnáth. Foghlach ar fheithidí, seilidí is péisteanna. Darbh-daol a thugtar uirthi i nGaeilge freisin.
Nigéaraigh in Éirinn
Tá 14,432 náisiúnach Éireannach a rugadh sa Nigéir ina gcónaí in Éirinn de réir an Daonáireamh 2016.
CLG Gaeil Erin
Is club Cumann Lúthchleas Gael suite i Luton é CLG Gaeil Erin.
Meicnic Newton
Teoiric na meicnice, bunaithe ar na gaolta idir fórsaí is gluaisní maidir le réada sa ghnáthshaol, is é sin réada i bhfad níos mó ná adaimh atá ag gluaiseacht ar luas i bhfad níos lú ná luas forleata an tsolais. Curtha i bhfoirmlí is i bhfocail ag Isaac Newton, go bunúsach ina 3 dhlí gluaisne. Glactar le ham mar dhearbhchainníocht bhuan, comhionann do gach breathnóir, idirdhealaithe ón spás, agus mais is fuinneamh idirdhealaithe uaidh freisin.
CLG Naomh Damhnait
Is club Cumann Lúthchleas Gael suite i Luton é CLG Naomh Damhnait.
Gloine mhiotalach
Miotal i staid dhímhorfach (na hadaimh i struchtúr neamhchriostalta, gan eagar rialta, cosúil le struchtúr inmheánach gloine), a táirgeadh den chéad uair i 1960 ag an ábhareolaí Meiriceánach William Klement (1937-). Bíonn struchtúr inmheánach criostalta ag miotail de ghnáth, ach is féidir a mhalartú don struchtúr dímhorfach tríd an miotal leáite a fhuarú go tapa, nó an miotal soladach a fhoroinnt ina phúdar mín. Úsáidtear gloiní miotalacha i gcroíleacáin trasfhoirmeoirí agus déanamh comhpháirteanna fíorláidre, cosúil le giaranna (trí mhodhanna púdarmhiotalóireachta mar shintéarú).
Gloine dhaite
Píosaí gloine ar dhathanna éagsúla a shuitear i gcabhail luaidhe chun íomhá phictiúrtha a dhéanamh. Tugadh isteach ón ealaín Bhiosántach í i gcomhair fuinneog i bhfoirgnimh Eorpacha sa 12ú céad, agus tháinig faoi bhláth in eaglaisí Iar-Rómhánúla is Gotacha go háirithe. D'fhan sí an-choitianta ar feadh na Meánaoise, agus athbheodh í sa 19ú céad ag ealaíontóirí cosúil le Burne-Jones, Matisse is Roualt, níos déanaí i Meiriceá ag Louis Comfort Tiffany (1848-1933) is in Éirinn ag Harry Clarke (1889-1931). Sa Mheánaois dhaití an ghloine trí ocsaídí miotal a chumascadh léi le linn a déanta, nó gloine dhaite a chur anuas i sraith le gloine neamhdhaite (fleascadh). Ón 16ú céad, d'éirigh an teicníocht ina ndéantaí cruan a phéinteáil ar an ngloine le linn a déanta an-choitianta.
Gloiniú triarach
3 chiseal gloine i bhfuinneog, scartha óna chéile le cisil aeir chun insliú teirmeach agus fuaime a sholáthar. Mar a dhéantar le gloiniú dúbailte, bíonn na spáis séalaithe go buan de ghnáth. Is fearr go suntasach é ó thaobh inslithe.
Gloiní ceoil
Gléas ceoil ina bhfuil soithigh gloine de thoirteanna is airdí éagsúla a bhuailtear nó a chuimlítear chun fuaimeanna ceolmhara a dhéanamh, cosúil le clog. Saghsanna éagsúla coitianta san 18ú céad, agus chum cumadóirí (Mozart ina measc) ceol dóibh.
Astaitín
Is é an t-astaitín dúil uimhir a 85, agus is í an tsiombail a sheasann dó sna foirmlí ceimiceacha ná At. Ceann de na halaiginí atá ann, ach le fírinne, is dúil éagobhsaí ghearrshaolach radaighníomhach é, agus is é is brí lena ainm féin ná "éagobhsaí, neamhbhuan, duthain". Is é astaitín a 210 an t-iseatóp is fadsaolaí - 8.1 uair an chloig ar leathré. Mar sin, is deacair toirt mhór astaitín a chur le chéile, agus dá n-éireodh an cleas le haon duine, ní bheadh fonn air féin dul i gcóngar na toirte sin chomh radaighníomhach is a bheadh sí.
Ba iad Dale R. Corson, Emilio Segrè agus Kenneth Ross McKenzie a shintéisigh an chéad eiseamal astaitín sa bhliain 1940. Ba iadsan a d'ainmnigh an dúil freisin. Roimhe sin, bhí eolaithe eile cinnte go raibh siad tar éis dúil uimhir a 85 a aithint. Sa bhliain 1931, thug Fred Allison in Institiúid Pholaiteicniúil Alabama alabaimín ar an dúil seo, ach sa deireadh tháinig chun solais nach raibh a fionnachtain déanta aige ar aon nós. Bhí an ceimiceoir Rajendralal De ag obair in Dhaka san India (inniu, an Bhanglaidéis), agus sa bhliain 1937, mhol an ceimiceoir seo daicín mar ainm don dúil, ó cheap sé go raibh sí faighte aige. Mhol an ceimiceoir Walter Minder an t-ainm heilvéitiam, a bhí bunaithe ar ainm Laidine a thíre dúchais, an Eilvéis.
Sa bhliain 1943, d'aithin Berta Karlik agus Traude Bernert go bhfuil iarsmaí beaga astaitín ar fáil sa dúlra mar thoradh idirmheánach don mheath radaighníomhach. Ní bhíonn ach adamh anseo agus adamh ansiúd ann, áfach, chomh gearrshaolach is a bhíonn na hiseatóip go léir.
Mar sin, tá ár n-eolas ar an astaitín tearc tanaí, agus ni féidir mórán leasa a úsáid as ach an oiread. Tá an chuma ar an scéal go bhfuil sé sách cosúil leis an iaidín ó thaobh na ceimice de, agus is dócha gur féidir comhdhúile astaitín a úsáid i radaiteiripe - is é sin, le cealla ailse a mharú le radaíocht.
Contae Faulk, Dakota Theas
Is contae Meiriceánach é Contae Faulk atá suite i stát Dakota Theas. Sa bhliain 2010, bhí daonra 2,364 duine ann. Is é Faulkton a phríomhbhaile contae.
Cath Ros Mhic Thriúin (1798)
Cath fíochmhar aon lae a troideadh in Ros Mhic Thriúin, Contae Loch Garman ar an 5 Meitheamh 1798 mar chuid d'Éirí Amach na nÉireannach Aontaithe ab ea Cath Ros Mhic Thriúin. An t-ionsaí a rinne na reibiliúnaithe ar bhaile Ros Mhic Thriúina ar abhainn na Bearú, ba iarracht í a rinne na reibiliúnaithe a bhuaigh le déanaí, briseadh amach as chontae Loch Garman trasna abhainn na Bearú agus an t-éirí amach go contae Chill Chainnigh agus isteach cúige forimeallach na Mumhan.
Contae Fall River, Dakota Theas
Is contae Meiriceánach é Contae Fall River atá suite i stát Dakota Theas. Sa bhliain 2010, bhí daonra 7,094 duine ann. Is é Hot Springs a phríomhbhaile contae.
Teileascóp Newton
An chéad teileascóp inoibrithe le scáthán parabóileach in ionad lionsa chun an solas a fhócasú, le scáthán plánach ann chun an íomhá a athdhíriú isteach sa súilphíosa, ag seachaint iomrall is díchumthaí crómatacha. Is coitianta an leagan amach seo fós i gcomhair teileascóp saor amaitéarach.
Tiripín
mion Ainmhí a fhaightear in uisce úr nó goirt, nó ar tír. Tugtar turtar locháin air freisin.
CLG Seamróga Luton
Is club Cumann Lúthchleas Gael suite i Luton é CLG Seamróga Luton.
Cluichí Oileán 1985
Reáchtáladh Cluichí Idir-Oileán 1985 in Oileán Mhanann ón 18ú go 24ú lá de mhí Iúil na bliana sin. Ba é seo an 1ú eagrán de na cluichí.
Bord bonn
Oileán ósta (Oileán Mhanann)
NICAM
Is córas digiteach craolta teilifíse a sholáthraíonn fuaim steiréafónach ardchaighdeáin freisin é NICAM (Béarla: Near Instantaneous Companded Audio Multiplex). Bhain an BBC feidhm as den chéad uair in 1986, agus faoi seo úsáidtear é i gcuid mhaith tíortha. Bíonn díchódóir sa teilifíseán chun na comharthaí teilifíse is fuaime a ghlacadh is a fheidhmiú.
CLG Éire Óg
Is club Cumann Lúthchleas Gael suite in Oxford é CLG Éire Óg.
Ioslam i bPoblacht na hÉireann
deas|250px|thumb|[[Mosc Bhaile Átha Cliath]] Tá 63,000 Moslamaigh ina gcónaí in Éirinn de réir an 2016 daonáireamh.
Contae Grant, Dakota Theas
Is contae Meiriceánach é Contae Grant atá suite i stát Dakota Theas. Sa bhliain 2010, bhí daonra 7,356 duine ann. Is é Milbank a phríomhbhaile contae.
Filipínigh in Éirinn
Fostaítear pobal na n-inimirceach de chuid na nOileán Filipíneach in Éirinn den chuid is mó san earnáil chúram sláinte, cé go n-oibríonn cuid eile díobh i dturasóireacht agus i dteicneolaíocht na faisnéise. Ó díreach 500 duine aonair sa bhliain 1999, d'fhás siad go dtí daonra 11,500 faoi 2007, fás de 2200 % in ach ocht mbliana.
Joseph Nicéphore Niepce
Ceimicí a saolaíodh i Chalon-sur-Saône sa bhFrainc ab ea Joseph Nicéphore Niepce (7 Márta 1765 - 5 Iúil 1833). D'éirigh leis íomhá bhuan fhótagrafach a dhéanamh ar mhiotal i 1822, an chéad uair a rinneadh a leithéid.
Contae Gregory, Dakota Theas
Is contae Meiriceánach é Contae Gregory atá suite i stát Dakota Theas. Sa bhliain 2010, bhí daonra 4,271 duine ann. Is é Burke a phríomhbhaile contae.
CLG Naomh Iósaf
Is club Cumann Lúthchleas Gael suite i Waltham Cross é CLG Naomh Iósaf.
Titian
Péintéir Veinéiseach, a rugadh i bPieve di Cadore na hIodáile ab ea Tiziano Vecelli nó Tiziano Vecellio (c 1490 – 27 Lúnasa 1576). Titian a thugtar air níos minice inniu; da Cadore a thugtaí air de ghnáth lena bheo. An péintéir is cáiliúla sa 16ú céad ba ea é, b'fhéidir.mion|Baccanale degli Andrii, i músaem El Prado|clé
Glóir na maidine
mion|Ipomoea purpurea, speiceas de ghlóir na maidine Planda bliantúil is ea glóir na maidine a fhásann 3 m ar airde, agus atá dúchasach do Mheiriceá trópaiceach. Tá breis is 1,000 speiceas di ann i roinnt géineas den fhine Convolvulaceae. Dreapann sí le gais fhéithleannacha. Na duilleoga ubhchruthach nó croíchruthach. Na bláthanna suas le 12.5 cm ar leithead, tonnadóirchruthach, gorm le scornach bhuí, uaireanta corcra nó dearg. Gaolmhar leis an bpráta Spáinneach agus an t-ialus. An-choitianta mar mhaisiúchán.
Titian
Phéinteáil sé 3 shaothar cháiliúla ar ábhair mhiotaseolaíocha do Dhiúc Ferrara: Festa della amorini (Féile na Leannán, c 1515-1518), Baccanale degli Andrii (Féasta na nDéithe, c 1518), agus Bacco e Arianna (Bacas is Airianna, c 1523).
I measc a shaothar cáiliúil níos déanaí, tá
Tiúba
Gléas ceoil, déanta as feadán práis atá lúbtha go héilipseach, de ghnáth le 3 chomhla, béalóg atá suite go ceartingearach le ceann amháin an fheadáin is clog leathan, dírithe in airde ag an gceann eile. An gléas is mó, agus is lú airde, de na gléasanna práis. Tháinig sé i ndiaidh na hoificléide mar dhorduirlis i roinn práis na ceolfhoirne i lár an 19ú céad. Déantar é i 3-4 mhéid, agus tugtar ainmneacha eile ar chuid acu.
Tiúbar
Orgán faoin talamh i bplanda a stórálann bia don fhás sa chéad séasúr eile. Tá tiúbair gais ann ar féidir a aithint as a mbachlóga nó a súile. I gcás na dtiúbair fréimhe, ní iompraíonn siad aon bhachlóg.
CLG Fhánaithe na Gleanna
Is club Cumann Lúthchleas Gael suite i Watford é Fhánaithe na Gleanna.
Mac Murchadha (sloinne)
Is MacMurchadha sloinne Gaedheal ón Éirinn, bunaithe i Laigheann, Connacht agus Uladh. As Béarla, aistrítear é mar : Is sloinne ársa agus láidir é.
Daoine leis an sloinne:
Iaidín
Is é an t-iaidín dúil cheimiceach uimhir a 53 sa tábla pheiriadach, rud a chiallaíonn go bhfuil 53 phrótón i núicléas an iaidín. Is í an tsiombail cheimiceach a sheasann don iaidín ná I. Níl an t-iaidín chomh haraiciseach chun imoibriúcháin agus na halaiginí níos éadroime (an fluairín, an clóirín agus an bróimín), ach mar sin féin, ní féidir teacht ar an iaidín sa dúlra nach mbeadh nasctha de dhúile eile i móilíní nó i gcriostail ianacha. Má aonraítear iaidín as na comhdhúile seo, gheofar criostail chrua dhubha a bhfuil imir nó loinnir chorcra iontu. Bíonn sé deacair iaidín a leá le gnáthbhrú an atmaisféir, nó is dual dó iompú go sciobtha ina ghás chorcra. Is minic a chreidtear go néalaíonn an t-iaidín go gás sula leáitear é, ach ní mar a shíltear a bhítear: le fírinne, leánn an t-iaidín ag 113.7 °C, agus is é an fiuchphointe ná 184.3 °C. Tá an t-iaidín - idir sholad, leacht agus ghás - comhdhéanta as móilíní dé-adamhacha, I2.
Is féidir iaidín a thuaslagadh i dtuaslagóirí orgánacha, cosúil leis an gclóraform. Níl sé chomh so-thuaslagtha san uisce, ach má chuirtear beagáinín d'iaidíd an photaisiam san uisce, ionas go mbeidh iain iaidíde I- le fáil sa tuaslagán, is féidir leis na móilíní iaidín imoibriú leis na hiain seo, ionas go gcruthaítear iain trí-iaidíde, I3-. Tá na hiain seo i bhfad níos so-thuaslagtha ná na móilíní iaidín. Nuair a úsáidtear iaidín i ndíghalrú na gcneácha, is é an cineál iaidín a bhíonn i gceist ná an tuaslagán trí-iaidíde, uaireanta. Is minice a úsáidtear tuaslagán alcóil an iaidín, áfach.
Níl ach aon iseatóp cobhsaí amháin ag an iaidín, mar atá, 127I, agus is é an t-aon iseatóp amháin - beagnach - a bhfuil teacht air sa dúlra. Bíonn iarsmaí beaga de 129I ar fáil in iaidín an dúlra uaireanta. Iseatóp radaighníomhach atá ann, ach tá a leathré níos faide ná cúig mhilliún déag de bhlianta.
Cosúil leis na halaiginí eile, is dual don iaidín dul i gcomhdhúil leis an hidrigin, ionas go gcruthaítear iaidíd hidrigine, HI. Tá an gás seo so-thuaslagtha san uisce, agus is aigéad láidir é. Tá dhá ocsaigéad ag an iaidín, mar atá, an t-aigéad iadach HIO3 agus an t-aigéad sáriadach HIO4. Ocsaídeoirí láidre iad. Is féidir leis an iaidín dul i gcomhdhúile leis na halaiginí eile, agus tá a leithéidí de chomhdhúile ann agus clóiríd an iaidín ICl, tríchlóiríd an iaidín ICl3, peinteafluairíd an iaidín IF5 agus heipteafluairíd an iaidín IF7. Mar a léiríonn na samplaí seo, is iad uimhreacha ocsaídiúcháin an iaidín ná -I, +I, +III, +V, agus +VII.
Teastaíonn iaidín, nó an t-ian iaidíde, ó orgánach an duine, nó is cuid thábhachtach é de na hormóin a tháirgtear san fhaireog thíoróideach. Mura bhfaighidh an duine a dhóthain iaidín, tiocfaidh ainglis air - is é sin, atfaidh an fhaireog thíoróideach. Thairis sin, creidtear go bhfuil baint ag easpa iaidín le cineálacha áirithe ailse.
Nimbeastratas
Scamaill dhúliatha, de shaghas na stratas, a tháirgeann báisteach. Faightear iad ag airdí ísle an atmaisféir timpeall 1-3 km suas.
Contae Hamlin, Dakota Theas
Is contae Meiriceánach é Contae Hamlin atá suite i stát Dakota Theas. Sa bhliain 2010, bhí daonra 5,903 duine ann. Is é Hayti a phríomhbhaile contae.
Ardeaglais Rochester
Is ardeaglais suite in Kent í Ardeaglais Rochester.
Tiúchan (ceimic)
Sa cheimic, an líon adamh, móilíní nó ian d'ábhar atá i láthair i dtoirt áirithe de thuaslagán nó fuaidreán, is cuma an staid ghásach, leachtach nó sholadach atá i gceist. De ghnáth tomhaistear é i móil in aghaidh an líotair, nó in aghaidh an mhéadair chiúbaithe.
Nigéal
Planda bliantúil atá dúchasach don Eoraip agus iarthar na hÁise. Roinnte go mín, le duilleoga clúmhacha is brachtanna. Na bláthanna mór gorm éadrom, an capsúl cruinn páipéarach.
Abtheach Naomh Agaistín
B'abtheach suite in Kent iad Abtheach Naomh Agaistín.
Deargaistriú
Is éard atá sa deargaistriú (nó iarmhairt Doppler), i gcás solais ó rinn spéire a bhíonn ag druidim amach ón Domhan, ná athrú tonnfhaid a bhraitear mar dhathy dearg. Thaispeáin Hubble gur chiallaigh an deargaistriú braite go raibh gach réaltra ag gluaiseacht amach uainn, agus go raibh deargaistriú níos mó i gceist i leith na réaltraí is faide amach uainn, de bhrí go bhfuil siad ag gluaiseacht níos tapa ná réaltaí is gaire. Uaidh seo shaothraigh Hubble coincheap na Cruinne forleathnaithe agus na hOllphléisce.
thumb|upright|Línte ionsúcháin i speictream optach sárbhraisle réaltraí imigéiniúla (ar thaobh na láimhe deise) le hais línte ionsúcháin i speictream optach na Gréine (ar thaobh na láimhe clé).
I gcúrsaí fisice titeann deargaistriú amach nuair a thagann méadú ar thonnfhad de réir a mar atá solas nó radaíocht leictreamaighnéadach eile ó rinn neimhe ag imeacht ón mbreathnóir. Aistrítear an solas nó an radaíocht go dtí an ceann dearg den speictream leictreamaighnéadach. Tríd is tríd, taispeánann an “deargadh” go bhfuil méadú ar thonnfhad, rud is ionann agus minicíocht níos ísle agus fuinneamh fótón níos laige, de réir theoiric thonnach agus theoiric chandamach an tsolais. Deirtear gurb éard is cúis le deargaistriú ná fairsingiú na cruinne. Iarmhairt de chuid na coibhneasachta ginearálta atá sa deargaistriú imtharraingthe agus radaíocht leictreamaighnéadach ag fágáil réimse imtharraingteach.
Stair
As Christian Doppler a ainmníodh an feiniméan, ós eisean ba thúisce a thug cuntas air sa bhliain 1842. Dúirt Doppler, agus an ceart aige, go bhfágfadh an feiminéan a rian ar gach tonn, agus thug sé le fios gurbh fhéidir dáthanna difriúla na réaltaí a chur síos dá ngluaiseacht ó thaobh an Domhain de.
Garbhánach
Cuid mhaith iasc le colainn ramhar, forleathan i bhfarraigí trópaiceacha is measartha is ea na garbhánaigh (fine Sparidae; Béarla: sea breams nó porgies). San Eoraip bíonn sé le fáil ón Meánmhuir go dtí an Iorua. Suas le 50 cm ar fhad, an ceann maol cruinn, scothbhándearg nó dearg le spota mór dorcha os cionn na heite uchtaí. An-tóir ag iascairí air, agus gabhtar ar bhonn trádálach é in áiteanna.
Contae Haakon, Dakota Theas
Is contae Meiriceánach é Contae Haakon atá suite i stát Dakota Theas. Sa bhliain 2010, bhí daonra 1,937 duine ann. Is é Philip a phríomhbhaile contae.
Caisleán Leeds
Is caisleán suite in Kent é Caisleán Leeds.
Péirse ghealsúileach
Iasc mór abhann is locha, gaolta leis an sandar, is ea péirse ghealsúileach (Sander vitreus). Faightear í in oirthear Mheiriceá Thuaidh. Suas le 90 cm ar fhad. Itheann sí éisc bheaga is crústaigh den chuid is mó. Iasc maith le n-ithe agus chun spóirt.
Contae Hand, Dakota Theas
Is contae Meiriceánach é Contae Hand atá suite i stát Dakota Theas. Sa bhliain 2010, bhí daonra 3,431 duine ann. Is é Miller a phríomhbhaile contae.
Glónrú
I bpéintéireacht ola, an ciseal trédhearcach péinte (measctha le vearnais, uaireanta) a leagtar ar an bhfobhrat tirim péinte. I gcré-earraí, is cóta tanaí gloiniúil é a chomhleáitear le dromchla pota trí bhácáil.
Caisleán Bodiam
Is caisleán suite in Kent é Caisleán Bodiam.
1941 sa teilifís
Is liosta é seo d'eachtraí teilifíse sa bhliain 1941.
Glotas
An chuid chaol den laraing ag leibhéal théad an ghutha, a bhaineann le táirgeadh an ghlóir níos dírí ná aon chuid eile den bhéal nó an scornach.
Deasca
deas|250px|thumb|Deasca Téarma geolaíoch ar na sil-leaganacha oighreacha nó oigheardhobhracha, neamhshortáilte is neamhshrathaithe go ginearálta, le raon leathan méideanna páirteagal ó bholláin go dtí cré.
Tuaisceart Shasana
Is réigiún i Sasana é Tuaisceart Shasana.
Liosta na bhféileacán in Éirinn
Seo liosta d’fhéileacáin na hÉireann, san am a chuaigh thart agus san am i láthair. Tá sonraí na speiceas thíos do phobal na hÉireann amháin.
Glomarúlaineafraíteas
Athlasadh na nglomarúlach sa duán, na braislí beaga ribeadán is feadán atá freagrach as bunscagadh na fola. Tarlaíonn an t-athlasadh de bharr ionsaí na colainne ag antaiginí coimhthíocha, ionas go gcruthaíonn an cholainn coimpléisc antaiginí/ antasubstaintí mar fhreagairt imdhíonach. Uaireanta, bíonn galar inaitheanta ionfhabhtaithe ag othar roimh an riocht. Is amhlaidh a ghabhtar na coimpléisc seo sna ribeadáin sna glomarúlaigh, agus cuireann siad tús leis an bpróiseas athlasta. Mar thoradh ar an damáiste a dhéanann sé seo, ligtear do phróitéiní is cealla na fola éalú isteach sa bhfual, lagtar eisfhearadh salann is uisce, agus leanann éidéime is hipirtheannas é seo. Uaireanta, réitíonn an riocht go spontáineach, ach má leanann sé is féidir go ndéanfar damáiste buan is go gclisfidh an duán.
Donnóg an bhalla
Is feithid é donnóg an bhalla. Ball d'ord na Lepidoptera atá ann.
Síol Fhaolchair
Is barúntacht suite i gContae Chill Chainnigh é Síol Fhaolchair.
Tiúilip
Bleib atá dúchasach don Eoraip is an Áise, réigiúin na steipeanna go háirithe mar a mbíonn an geimhreadh fuar is an samhradh te tirim. Fásann na gais díreach suas. Na duilleoga caol nó ubhchruthach, uaireanta corrach. Na bláthanna aonarach nó i ngrúpa de 2-6 cinn, i raon cruthanna is dathanna ach de ghnáth mór feiceálach, le 6 theascán iombhlátha cruinn nó biorach. Saothraítear mar mhaisiúchán leis na céadta bliain í, agus tá tionscal mór idirnáisiúnta bunaithe san Ollainn ar na mílte saothróg tiúilipí.
Nimbeas
Scamall a tháirgeann báisteach nó sneachta. Tugtar néal ceathach air freisin. Mar shampla, cruthaítear cumalainimbeas trí fhuarú comhiompair agus baineann sé le stoirmeacha toirní, ach mar mhalairt, tugann nimbeastratas báisteach leanúnach, beagnach.
Eanach
deas|250px|thumb|Eanach Is talamh íseal agus riascach nó ceantar talún a mbíonn faoin uisce go rialta é eanach.
Contae Hanson, Dakota Theas
Is contae Meiriceánach é Contae Hanson atá suite i stát Dakota Theas. Sa bhliain 2010, bhí daonra 3,331 duine ann. Is é Alexandria a phríomhbhaile contae.
1942 sa teilifís
Is liosta é seo d'eachtraí teilifíse sa bhliain 1942.
Déas
Iasc fionnuisce atá forleathan in aibhneacha na hEorpa is na Rúise is ea an déas. Suas le 30 cm ar fhad, le colainn chaol. Ológach/glas in uachtar, airgeadach bán faoina bhun. Itheann sé inveirteabraigh is plandaí uisciúla, agus feithidí eitilte ag an dromchla. Garghaol aige leis an bplubán is an t-orfa.
Contae Harding, Dakota Theas
Is contae Meiriceánach é Contae Harding atá suite i stát Dakota Theas. Sa bhliain 2010, bhí daonra 1,255 duine ann. Is é Buffalo a phríomhbhaile contae.
Tócaifearóil
Grúpa beag comhdhúl le hairíonna frithocsaídeacha. Is é alfathócaifearól (vitimín E) an ceann is gníomhaí, a choscann camhrú in olaí atá lán de pholaigéid shailleacha neamhsháithithe. Dáilte go forleathan i mbianna, ach le tiúchan an-ard in olaí plandúla. Na feidhmeanna céanna aige sa cholainn, ag caomhnú iomláine scannán ina bhfuil cuid mhaith polaigéad sailleach neamhsháithithe. Is annamh uireasa vitimín E i ndaoine.
Deascáin ghailíte
deas|250px|thumb|Deascáin ghailíte Is éard is deascáin ghailíte ann ná deascáin mhianraí, cruthaithe trí chomhdhlúthú salann tuaslagtha (clochshalann, NaCl, is gipseam, CaSO4.2H2O, den chuid is mó) ón uisce.
Nimhiú bia
Galar a tharlaíonn mar gheall ar ithe bia nó ól dí atá truaillithe le miocrorgánaigh ionfhabhtaithe nó ceimiceán a chuireann isteach ar an gconair ghastrastéigeach agus a chuireann tús le hurlacan is buinneach. I measc na gcúiseanna a fhéadfaidh a bheith leis, tá Salmonella agus ispíneachas. Is féidir le nimhiú neamhbhaictéarach bia tarlú tar éis beacáin nimhiúla nó éisc shliogánacha áirithe a ithe.
Tócamac
Meaisín a úsáidtear i dtaighde ar chomhleá núicléach. Déanann córas héiliciúil réimsí maighnéadacha plasma de cháithníní luchtaithe imoibríocha a choinneáil i seomra cuasach i bhfoirm taoschnó fáinne. Téitear ansin é le sruth leictreach tríd agus réimsí ardmhinicíochta is léis ian go dtí teocht os cionn 100 milliún °C.
Bróimín
Is é an bróimín dúil cheimiceach uimhir a 35, agus is í an tsiombail a sheasann dó sna foirmlí ceimiceacha ná Br. Ceann de na halaiginí é, agus mar sin, is dúil sách leictridhiúltach é - is é sin, tá sé de chlaonadh ann lucht diúltach leictreachais a ghlacadh chuige agus an leictreon a bhaint den dúil eile. Le brú is le teocht an tseomra, tá an bróimín ina leacht donndearg a bhfuil boladh láidir tachtach as. Cosúil leis an gclóirín, oibríonn an bróimín go dochrach ar na scamhóga, agus mar sin, is nimh é, agus é ina dhúil.
Móilín dé-adamhach é móilín an bhróimín agus é ina dhúil. Is í an uimhir ocsaídiúcháin is coitianta a bhíonn aige ina chuid comhdhúl ná -I, nó mar is dual do na halaiginí, tá seacht leictreon ar an leictreonsceall is faide amuigh aige, agus ní theastaíonn uaidh ach ceann amháin leis an ochtréad cobhsaí a bhaint amach. Ocsaídeoir láidir atá ann freisin, agus é ag imoibriú leis an gcuid is mó de na miotail le bróimídí miotail a dhéanamh.
Tá dhá iseatóp chobhsaí ag an mbróimín, mar atá, 79Br (50.69 % de bhróimín an dúlra) agus 81Br (49.31 %). Tá meáchan adamhach an bhróimín suite timpeall ar 80 aonad, mar sin, ach níl an t-iseatóp 80Br le fáil sa dúlra. Le fírinne, is iseatóp as pabhar radaighníomhach é nach maireann a leathré ach ocht nóiméad déag.
Tá trí ocsaigéad ag an mbróimín, ach ní féidir aon cheann acu a aonrú - níl teacht orthu ach i dtuaslagáin uisce. Is iad an t-aigéad fobhrómúil HBrO, an t-aigéad brómach HBrO3 agus an t-aigéad sárbhrómach HBrO4. Cé nach bhfuil na haigéid féin cobhsaí, tá sé furasta go leor iain fhobhróimíte BrO- agus iain bhrómáite BrO3- a chruthú: nuair a thuaslagfar bróimín san uisce, gheofar iain fhobhróimíte chomh maith le hiain bhróimíde:
Br2 + H2O -> Br- + BrO- + 2 H+
Cosúil leis an ian fochlóiríte a chruthaítear ar an mbealach céanna i dtuaslagáin uisce an chlóirín, is ocsaídeoir láidir é an t-ian fobhróimíte, agus é ina thuarthóir mhaith. Má théitear an tuaslagán suas, áfach, gheofar iain bhrómáite, BrO3-. Ní féidir, áfach, an bróimín a ocsaídiú go sárbhrómáit BrO4- gan dul i dtuilleamaí fluairín nó ózóin.
Contae Hughes, Dakota Theas
Is contae Meiriceánach é Contae Hughes atá suite i stát Dakota Theas. Sa bhliain 2010, bhí daonra 17,022 duine ann. Is é Pierre a phríomhbhaile contae.
Contae Hutchinson, Dakota Theas
Is contae Meiriceánach é Contae Hutchinson atá suite i stát Dakota Theas. Sa bhliain 2010, bhí daonra 7,343 duine ann. Is é Olivet a phríomhbhaile contae.
1943 sa teilifís
Is liosta é seo d'eachtraí teilifíse sa bhliain 1943.
Ightham Mote
deas|250px|thumb|Ightham Motes Is teach mór suite in Kent é Ightham Mote.
Caisleán Deal
Is caisleán suite in Kent é Caisleán Deal.
Gluaiseacht (ceol)
Sa cheol, tugtar gluaiseacht ar chuid ghlanscartha de shaothar mór cosúil le coinséartó nó siansa. Is féidir go mbeidh sí bainteach leis an gcuid roimpi nó ina diaidh, go minic i gcontrárthacht ó thaobh gléis nó luais nó an dá rud.
Uí Dheá
Is barúntacht suite i gContae Chill Chainnigh iad Uí Dheá.
Tochas
Mothú greannaitheach sa chraiceann is ea an tochas, an-anróiteach uaireanta. Is féidir go dtarlóidh sé ag ionad amháin de bharr greannaitheora áitiúla nó galar craicinn (cosúil le míolta, galar an tochais, deirmitíteas, soiriáis). Is féidir go mbeidh sé ina shiomptóm ar bhun-neamhord, cosúil le liomfóma nó buíochán. Uaireanta tarlaíonn sé de bharr sícinéaróise.
Tochtán
Fuaim chuasach ghairme le linn riospráide is casachta. Tarlaíonn sé i gcás páistí mar thoradh ar at is cúngú théada an ghutha de bharr ionfhabhtaithe le víreas éigin. Is féidir go dtarlóidh sé i ndiaidh slaghdáin. Más dian é, is féidir go mbeidh an riospráid i gcontúirt.
Nimh
Ábhar ceimiceach atá dochrach don cholainn má ionghabhtar, ionanálaítear nó instealltar é. Is féidir go dtarlóidh an damáiste ar bhealaí éagsúla, go díreach ainsealach nó de réir a chéile thar am le nochtadh arís is arís eile. Is féidir gur ábhar saorga í, dúil nádúrtha, nó ábhar orgánach a dhíorthaítear ó bhaictéar, ainmhí nó planda. Cuid mhaith drugaí atá teiripeach sna dáileoga cearta, is nimhiúil iad i ndáileoga iomarcacha. Samplaí is ea aonocsaíd charbóin (a chuireann bac ar iompar ocsaigine ag an bhfuil má ionanálaítear í), ciainíd, stricnín is arsanaic (a úsáideadh ó am go chéile go fealltach), paraicéiteamól (a dhéanann damáiste don ae le dáileoga iomarcacha), agus luaidhe (a dhéanann damáistí éagsúla do pháistí nuair a fhulaingíonn siad nochtadh fadaithe).
Bluewater (Ionad Siopadóireachta)
Is ionad siopadóireachta suite in Kent é Bluewater.
Contae Hyde, Dakota Theas
Is contae Meiriceánach é Contae Hyde atá suite i stát Dakota Theas. Sa bhliain 2010, bhí daonra 1,420 duine ann. Is é Highmore a phríomhbhaile contae.
1944 sa teilifís
Is liosta é seo d'eachtraí teilifíse sa bhliain 1944.
Órshúileach ceannsceadach
Is éan é órshúileach ceannsceadach (Bucephala albeola).
Glóthach ríoga
thumb|300px|Larbhaí ríoga ag fás agus iad ar maos i nglóthach ríoga Ábhar an-chothaitheach a tháirgeann faireoga seileacha na mbeacha meala chun an mháthair áil, is na larbhaí a bheidh ina máithreacha, a chothú. Timpeall 20 aimíonaigéad is vitimíní éagsúla inti, vitimín B is C ar a laghad, agus rianairí potaisiam, cróimiam, mangainéise, is nicile. Níl aon rud nimhiúil inti, ach níor thángthas ar aon chomhábhar inti a fhéadfaidh dea-iarmhairtí ar leith a imirt ar riochtaí cosúil le hairtríteas réamatóideach nó tuirse ainsealach, mar a mholann na táirgeoirí. Úsáidtear í i gcosmaidí chun an craiceann a athnuachan, ach arís ní fios cén comhábhar inti a fhéadfaidh é sin a dhéanamh.
Gluaiseacht aisiompaithe
Sa réalteolaíocht, gluaiseacht pláinéid ina fhithis anoir, ní hionann is gnáthghluaiseacht na bpláinéad aniar sa Ghrianchóras. Úsáidtear an téarma den chuid is mó nuair a thagann gluaiseacht an Domhain ina fhithis agus gluaiseacht pláinéid eile le chéile chun gluaiseacht choibhneasta, gluaiseacht aisiompaithe, a dhéanamh. Bíonn cuma ar an bpláinéad go bhfuil sí ag gluaiseacht sa treo mícheart. Feictear go minic í i gcás Marsa.
Contae Jackson, Dakota Theas
Is contae Meiriceánach é Contae Jackson atá suite i stát Dakota Theas. Sa bhliain 2010, bhí daonra 3,031 duine ann. Is é Kadoka a phríomhbhaile contae.
Tocsacáiriáis
Ionfhabhtú daonna ag Toxocara canis, cruinnphéist a iompraíonn madraí. Faightear an t-ionfhabhtú trí shalachar atá truaillithe le huibheacha na cruinnphéiste a ithe. Imircíonn na larbhaí ar fud na colainne agus cuireann tús le galar in orgáin éagsúla, go sonrach sa tsúil, is daille mar thoradh air.
Deascán hidriteirmeach
Deascadh mianraí ó shreabháin uisciúla theo taobh istigh de screamh an Domhain, atá bainteach le gníomhaíocht dhoigheartha. Cruthaíodh cuid mhaith de na mianaigh thábhachtacha mianraí i ndeascáin fhéitheacha hidriteirmeacha.
Siopalann
deas|250px|thumb|Siopalann Is ceantar nó ionad siopaí í Siopalann.
Ar an 20 Aibreán 1954, d'oscail an chéad ionad siopadóireachta i Seattle, Meiriceá.
Órshúileach Íoslannach
Is éan é órshúileach Íoslannach. Is baill d'fhine na Anatidae é. .
Cluichí Oileán 1987
Reáchtáladh Cluichí Oileán 1987 in Oileán Mhanann ón 10ú go 27ú lá de mhí Meán Fómhair na bliana sin. Ba é seo an 2ú eagrán de na cluichí.
Bord bonn
Oileán ósta (Geansaí)
1945 sa teilifís
Is liosta é seo d'eachtraí teilifíse sa bhliain 1945.
Nimhiú luaidhe
Is é is nimhiú luaidhe ann ná galar tionsclaíoch a tharlaíonn de bharr ionsú luaidhe sna scamhóga nó sa chonair bia. Tháinig sé chun cinn mar neamhord páistí freisin a fhaightear trí luaidhe a ionghabháil nó a ionanálú ón gcomhshaol, aer nó uisce atá truaillithe le sceithgháis gluaisteán, péint, nó fuíoll tionsclaíoch. Má bhíonn leibhéal ard luaidhe sa bhfuil, leanann damáiste don inchinn, an t-ae is na duáin, agus deasctar luaidhe sna cnámha, rud a chuireann isteach ar a bhfás. Tá fianaise mhaith ann go gcuireann fiú leibhéil ísle luaidhe isteach ar fhorbairt pháistí is a n-intleacht. Ní inmholta deoch a thógaint as cupán luaidhe, píobáin luaidhe a úsáid chun uisce inólta a iompar, ná deannach luaidhe a ionanálú. Tá rialacháin i bhfeidhm chun riachtanais mar seo a bhaint amach i ngach ionad oibre agus sa chomhshaol i gcoitinne.
Uíbh Eirc
Is barúntacht suite i gContae Chill Chainnigh iad Uíbh Eirc.
Gluaiseacht nastach
Freagairt neamhthreo-aimsitheach planda do spreagadh seachtrach éigin, cosúil le hoscailt nó dúnadh na mbláthanna, nó cliseadh duilleoigíní i bplanda íogair. Tarlaíonn sí trí fhás difreálach nó aistriú rialaithe uisce idir cealla ar leith.
Contae Jerauld, Dakota Theas
Is contae Meiriceánach é Contae Jerauld atá suite i stát Dakota Theas. Sa bhliain 2010, bhí daonra 2,071 duine ann. Is é Wessington Springs a phríomhbhaile contae.
Dé-athraontas
Airí a léiríonn criostail áirithe ina mbíonn luas forleata an tsolais difriúil i dtreonna difriúla mar thoradh ar a struchtúr criostalta. Bíonn dhá chomhéifeacht athraonta shainiúla ag criostail dhé-athraonacha cosúil le cailcít is grianchloch, agus is féidir íomhánna dúbailte a dhéanamh leo.
Fearann na h-Éilde
Is ceantar suite i gComhairle Cathair Ghlaschú é Fearann na h-Éilde.
Tocsain
Nimh a tháirgeann miocrorgánaigh, agus a chuireann tús le galair nó neamhoird áirithe. Tá tocsain ispíneach ón mbaictéar Clostridium botulinum i measc na dtocsainí is cumasaí marfaí atá ar eolas. Cuireann tocsainí ó Salmonella typhi tús le fíabhras tíofóideach. Tocsainí ó Pasteurella pestis is cúis leis an bplá bhúbónach. Cuireann tocsainí ó Shigella dysenteriae tús le dinnireacht. Is féidir le plandaí is ainmhithe áirithe tocsainí a thál freisin.
Thomas Mann
Ba scríbhneoir clúiteach Gearmánach é Paul Thomas Mann (rugadh ar an 6 Meitheamh 1875 i Lübeck é; d'éag sé ar an 12 Lúnasa 1955 i gKilchberg i gcóngar do Zürich). Ina chuid úrscéalta agus gearrscéalta íorónta thug sé cur síos dúisitheach ar dheireadh na tréimhse buirgéisí i stair chultúrtha na Gearmáine.
I dtraidisiún liteartha na Gearmáinise, is buirgéiseach léannta é féin, agus é faoi thionchar filí cosúil le Johann Wolfgang von Goethe agus Theodor Fontane. B'í a stíl shainiúil a thabhaigh gnaoi na léitheoirí dó, agus ba luath ina shaol a d'aibigh sé mar scríbhneoir.
Ní raibh sé ach dhá bhliain fichead d'aois, nuair a d'fhoilsigh sé an t-úrscéal mór úd Buddenbrooks ("Muintir Buddenbrook"), arb é scéal an teaghlaigh bhuirgéisigh úd Buddenbrook i Lübeck é. B'é an t-úrscéal seo a thuill Duais Nobel na Litríochta dó sa bhliain 1929.
I mblianta an Chéad Chogadh Domhanda, bhreac sé síos Betrachtungen eines Unpolitischen ("Nótaí ó fhear neamhpholaitiúil"), inar chosain sé impireacht na Gearmáine, go gairid sular imigh an impireacht úd de dhroim an tsaoil.
Ní ba deireanaí ina shaol, d'athraigh sé aigne i leith na himpireachta. Ina chuid aistí polaitiúla, chuir sé in iúl go raibh sé ag tacú le Poblacht Weimar mar dhuine den tseanaicme bhuirgéiseach.
Nuair a tháinig Adolf Hitler i gcumhacht, chuaigh sé ar imirce. I Meiriceá, bhí sé ina chraoltóir bolscaireachta, agus é ag gríosú na nGearmánach in aghaidh an Naitsíochais.
Cuid den oidhreacht liteartha a d'fhág sé ina dhiaidh is ea a chuid dialann, ina dtráchtadh sé ar chúrsaí na polaitíochta domhanda chomh maith lena shaol príobháideach féin.
Pápa Aidrian VI
Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é an Pápa Aidrian VI.
Thomas Mann
Scríbhneoirí tábhachtacha ab ea a dheartháir Heinrich Mann agus triúr dá sheisear clainne: Erika, Golo agus Klaus Mann. clé|mion|188x188px|11881: sé bliain d'aois
Saol a óige
clé|mion|302x302px|9 bliain d'aois Trádálaí agus seanadóir (is é sin, ball de rialtas áitiúil na cathrach) ab ea athair an scríbhneora, Thomas Johann Heinrich Mann. Maidir leis an máthair, Julia da Silva Bruhns, ba de phór na Brasaíle í ó thaobh a máthara féin de. Bhí deartháir amháin ag an scríbhneoir ba sine ná eisean, mar atá, Heinrich Mann, a chuaigh i mbun pinn chomh maith, agus deartháir b'óige ná an bheirt acu, mar atá, Viktor.
Saolaíodh beirt dhéirféaracha dóibh fosta, mar atá, Julia Óg agus Carla, ach má saolaíodh féin, chuir Julia óg lámh ina bás féin nuair a bhí sí 50 bliain d'aois, rud a bhí déanta cheana féin ag Carla, agus í féin 30 bliain d'aois.
Agus an méid sin ráite, ní mór cuimhne a choinneáil air gur teaghlach tábhachtach measúil ab ea muintir Mann, agus bhain Thomas óg sult as a shaol nuair a bhí sé ina bhuachaill beag.
Sa bhliain 1891, fuair athair an scríbhneora bás le hailse an fhualáin. De réir mar a bhí ordaithe aige ina uacht, díoladh teach an teaghlaigh i Lübeck agus gnó an athar, agus cuireadh an t-airgead in infheistíochtaí le hús a thabhairt. Ar an ús sin a bhí an teaghlach ag teacht i dtír i ndiaidh bhás shean-Tomáis.
Bhí Thomas Mann an-seanchríonna mar pháiste, agus ba léir dó ó thús go mbeadh sé ina scríbhneoir an lá ab fhaide anonn. Nuair a bhí sé ocht mbliana déag d'aois, bhí seisean agus roinnt comhscoláirí leis ag foilsiú iris dá gcuid féin, ar ar thug siad Der Frühlingssturm, nó "Stoirm an Earraigh". mion|356x356px|Elisabeth Mann, 1870, aintín agus pearsantacht sa leabhar Buddenbrooks Sa bhliain 1894, d'fhág sé a scoil i Lübeck agus thug sé aghaidh ar München, áit a raibh cónaí ar a mháthair agus ar a chuid deirfiúracha agus deartháireacha cheana féin.
Cúntóir
An fear a bhí curtha ag tabhairt aire do chlann shean-Tomáis, bhí sé den tuairim gur chóir do Thomás óg ceird éigin a fhoghlaim nuair a bheadh an scoil críochnaithe aige. Chaith Thomas Mann tamall ina chúntóir i gcomhlacht árachais, ach níor thaitin an obair leis. D'éirigh leis, áfach, cúpla scéal a fhoilsiú in irisí aithnidiúla, agus mar sin, bhí an oiread muiníne aige as féin is gur thréig sé na cúrsaí árachais sa bhliain 1895.
Staidéir
Thosaigh sé ag déanamh staidéir in Ardscoil Teicneolaíochta München le go mbeadh eolas aige a chuideodh leis nuair a rachadh sé le hiriseoireacht mar shlí beatha. Sa bhliain 1896, tháinig sé i mbun a mhéide go hoifigiúil, nuair a shlánaigh sé bliain is fiche d'aois. Ansin, thosaigh sé ag fáil a chuid féin d'ús a oidhreachta, agus ar an síntiús míosúil a bhí ag teacht dó, bhí sé ábalta a shaol a mhaoiniú mar shaorscríbhneoir. Sna blianta 1895-1896, bhí Thomas Mann ag scríobh don mhíosachán choimeádach úd Das Zwanzigste Jahrhundert ("An Fichiú hAois").
Taisteal
clé|mion Sa bhliain 1897, chuaigh Thomas Mann agus a dheartháir Heinrich go dtí an Iodáil, áit a bhfuair siad teach ar cíos i bPalestrina in aice leis an Róimh. Ansin, scríobh siad Bilderbuch für artige Kinder, cineál scigaithrise ar leabhar faoi stair na n-ealaíon. Bhronn siad an leabhar - ní raibh ach aon chóip amháin ann - ar a ndeirfiúir Carla. I ndiaidh fhéinmharú Charla, shealbhaigh Viktor Mann í, agus sa deireadh, d'fhág sé an leabhar ag clann Thomas Mann. Nuair a chuaigh an teaghlach ar deoraíocht, áfach, cailleadh an leabhar. Níl ach iarsmaí - cóipeanna de chúpla pictiúr sa leabhar chomh maith le cuid de na dánta mar ba chuimhin le Viktor iad - fágtha den aon saothar amháin a rinne an bheirt deartháireacha in éineacht.
I bPalestrina dó, scríobh Thomas Mann cúpla gearrscéal, ina measc Der kleine Herr Friedemann ("An fear uasal beag Friedemann"), agus chuir sé tús le Buddenbrooks. Nuair a tháinig sé ar ais go dtí an Ghearmáin, ní raibh sé sásta scríobh do Das Zwanzigste Jahrhundert a thuilleadh, ós rud é gur thosaigh frith-Ghiúdachas na hirise ag cur isteach air. Ina áit sin, chuaigh sé ag obair don iris aorach úd Simplicissimus.
Saighdiúir
Sa bhliain 1900, chuaigh sé sna saighdiúirí i München. Bhí sé le hóglachas aon bhliana a dhéanamh ansin, ach nuair a tháinig an crú ar an tairne, ní raibh mórán maithe ann mar shaighdiúir, agus caitheadh amach arís é i ndiaidh trí mí.
Buddenbrooks
mion|Buddenbrooks, 1901 Thosaigh Mann ag scríobh Buddenbrooks i 1897, an chéad úrscéal leis. Tháinig Buddenbrooks i gcló i mí Dheireadh Fómhair 1901. Foilsíodh an chéad eagrán ina dhá imleabhar, agus ní bhfuair sé mórán fáilte ó na léirmheastói rí. Níor thosaigh siad ag tuiscint fhiúntas an leabhair sular tháinig an dara heagrán amach in aon imleabhar amháin, sa bhliain 1903. Thabhaigh an t-úrscéal an-cháil do Mann, agus bhí muintir Lübeck ag ráflaíocht eatarthu faoi na bunchuspaí a bhí ag pearsana an úrscéil, mar a chonacthas dóibhsean. B'é an t-úrscéal seo, go bunúsach, ba chúis leis go bhfuair an scríbhneoir Duais Nobel na Litríochta sa bhliain 1929.
Sa bhliain 1903, thosaigh an caidreamh idir Thomas Mann agus a dheartháir Heinrich ag dul ó mhaith. Bhí Thomas míshásta le chomh "mínáireach" agus a bhí saothar a dhearthára mar scríbhneoir. B'é an t-úrscéal Die Jagd nach Liebe ("An Tóir ar an nGrá") a d'fhoilsigh Heinrich san am sin ba mhó a chuir isteach ar Thomas. Ní féidir a rá go mbeadh scoilt iomlán tagtha idir an bheirt acu riamh, agus uaireanta, d'fheabhsódh na cúrsaí arís, ach bhí siad scoite scartha mar scríbhneoirí agus mar ealaíontóirí anois, agus ní rithfeadh leo a dhath a scríobh in éineacht a thuilleadh.
Pósadh agus homaighnéasachas
clé|mion|Katia Pringsheim, 1892 Sa bhliain 1904, fuair Thomas Mann aithne ar Katia Pringsheim, gariníon don tsufraigéid Hedwig Dohm, agus chuir sé ceiliúr pósta uirthi. Go dtí sin, níor thrácht sé ina chuid nótaí pearsanta ach ar an taitneamh a thugadh sé d'fhir óga eile, cosúil le Paul Ehrenberg, péinteálaí agus ceoltóir, a bhí ina chara maith aige sna blianta 1899-1904. Cé go raibh blas na homaighnéasachta ar an gcairdeas seo, dealraíonn sé nach ndeachaigh Mann riamh a fhad le gníomhartha gnéasacha leis, ná le haon chairdeas eile den chineál seo. Bhí an homaighnéasacht ina téama tábhachtach i gcuid dá shaothar, go háirithe sa ghearrscéal fada Der Tod in Venedig.
Bhí Katia cineál idir eatarthu ar dtús, ach sa deireadh, ghlac sí leis an gceiliúr pósta, agus phós siad ar an 11 Feabhra 1905. Rugadh seisear clainne dóibh, mar atá, Erika (1905-1969), Klaus (1906-1949, féinmharú), Golo (1909-1994), Monika (1910-1992), Elisabeth (1918-2002) agus Michael (1919-1977). mion|333x333px|An clann, 1919: Monika, Golo, Michael, Katia (bean), Klaus, Elisabeth, Erika. Sa bhliain 1912, cuireadh Katia ag fáil leighis i Davos san Eilvéis, ó shíl a dochtúir go raibh eitinn uirthi. Nuair a tháinig an scríbhneoir ar cuairt chuici ansin, chuaigh atmaisféar na háite go domhain i gcion air, agus chuir sé tús leis an mórúrscéal úd Der Zauberberg. Bhreac sé síos an chéad chúpla líne sa bhliain 1913, ach níor chríochnaigh sé an t-úrscéal seo roimh an mbliain 1924. Sa bhliain 1915, chuir sé an obair seo i leataobh ar feadh tamaill.
Cogadh
Nuair a thosaigh an Chéad Chogadh Domhanda sa bhliain 1914, bhí scríbhneoirí ann a d'fháiltigh é, cosúil le cuid mhór de mhuintir na Gearmáine. Bhí Alfred Kerr, Robert Musil, Richard Dehmel, agus Gerhart Hauptmann suite siúráilte go raibh gá agus tábhacht leis an gcogadh. Bhí Mann ina thírghráthóir freisin, ach mar sin féin, bhí sé cineál idir eatarthu. clé|mion|10 Nollaig 1929 - Thomas & Katia Mann, Stócólm / Duais Nobel Ón taobh eile de, bhí fuath aige ar an Rúis Impiriúil mar stát tíoránta dianphoilíneachta, agus é barúlach gur chóir cogadh a chur ar a leithéid de thír. Sa téacs Gedanken im Kriege ("Smaointí le linn an Chogaidh"), chosain sé na scríbhneoirí a bhí ag fáiltiú an chogaidh, ach faoin am sin, ní raibh caidreamh ar bith a thuilleadh aige leo siúd a cháin é, cosúil le Hermann Hesse, Stefan Zweig, agus Arthur Schnitzler.
Weimar
Nuair a tháinig Poblacht Weimar ar an bhfód i ndiaidh an Chéad Chogadh Domhanda, ní raibh Mann cinnte ar dtús, cén dearcadh ba chóir a bheith aige ina leith. Ar an 24ú lá de Mheitheamh 1922, dúnmharaíodh Aire Gnóthaí Eachtracha na Poblachta Walter Rathenau, rud a chuaigh go mór i gcion ar Mhann, ionas gur thosaigh sé ag cosaint na Poblachta go poiblí. Thug sé óráid cháiliúil faoin teideal Von deutscher Republik ("Ag Trácht ar Phoblacht na Gearmáine"), agus é ag cur an daonlathais chun cinn mar rialtas daonnachtúil. Thairis sin, chuaigh sé mar bhall le Páirtí Daonlathach na Gearmáine (Deutsche Demokratische Partei), an páirtí liobrálach.
"An Sliabh faoi Dhraíocht"
mion|1924, Thomas Mann, leabhar Zauberberg Sa bhliain 1924, d'fhoilsigh sé a úrscéal Der Zauberberg ("An Sliabh faoi Dhraíocht"), leabhar a raibh mór-rath uirthi ón tús. Ina dhiaidh, tháinig Unordnung und frühes Leid agus Über die Ehe. Sa bhliain 1925, chrom sé ar an tsraith cheithre úrscéal úd Joseph und seine Brüder ("Seosamh agus a dheartháracha"). Tháinig an scéal as an Sean-Tiomna, ach bhí pearsa Sheosaimh bunaithe ar na fir óga a chuir draíocht ar mo dhuine i rith na mblianta, ina measc Klaus Heuser, ógánach seacht mbliana déag d'aois, a bhfuair Mann aithne air sa bhliain 1927 - cara de chuid a chlainne a bhí ann.
Bhí Mann ar dhuine acu siúd a bhunaigh Roinn na Filíochta d'Acadamh Prúiseach na nEalaíon, agus é ag cur catha ar an Schmutz- und Schundgesetz, is é sin, an dlí a chuir cosc ar "thruflais liteartha" a "dhéanfadh damáiste don aos óg". Bhí Mann den tuairim gur dlí a bhí ann a chuir srianta le cruthaitheacht na scríbhneoirí agus a rabhthas ag baint úsáide as mar dhlí cinsireachta.
Duais Nobel
clé|mion|1929, Duais Nobel Sa bhliain 1929, bronnadh Duais Nobel na Litríochta ar Thomas Mann, agus le fírinne, bhí súil aige léi cheana, le dhá bhliain anuas. Tráthnóna ar an 12 Samhain 1929, tháinig an scéala ó Stócólm. Bhain sé mealladh as Mann nár luadh ach an chéad mhórúrscéal leis, Buddenbrooks, mar chúis leis an duais.
B'é an míniú ná go raibh coiste na duaise faoi thionchar an léirmheastóra Fredrik Böök, a bhí an-mhíshásta le Der Zauberberg. Cibé scéal é, slám maith airgid a bhí ann nuair a fuair sé an duais, agus bhí sé ábalta fiacha an teaghlaigh a ghlanadh. Mar sin féin, ní raibh de mheabhraíocht aige an t-airgead a infheistiú taobh amuigh den Ghearmáin, mar a moladh dó, agus nuair a chuaigh sé agus a mhuintir ar imirce i ndiaidh do na Naitsithe an chumhacht a shealbhú sa tír, chaill siad cuid mhór dá maoin shaolta.
An Naitsíochais
Sa bhliain 1930, d'éirigh na toghcháin go maith leis na Naitsithe, ach níor tháinig siad chun cumhachta go fóill. Bhí Mann drochamhrasach i leith an Naitsíochais, agus ar an 17 Deireadh Fómhair, thug sé óráid thábhachtach sa Bheethovensaal i mBeirlín, Die Deutsche Ansprache nó an Óráid Ghearmánach, mar a thug sé ar an óráid. Bhí cúpla Naitsí istigh agus iad ag iarraidh cur isteach ar an óráid, ach níor éirigh leo. mion|Ein Briefwechsel, 1937 Cháin Mann "brúidiúlacht mhargaidh" na Naitsithe agus a gcuid sluaghairmeanna liosta nach raibh, dar leis, ag teacht le híomhá na nGearmánach mar "náisiún cultúrtha". Fuair sé an-bhualadh bos, ach níor chualathas taobh amuigh den Bheethovensaal é. Is é sin, níor chualathas sa Ghearmáin féin é. Ach is léir gur tugadh an-aird ar a chuid focal i dtíortha eile, agus an saol mór ag éirí buartha faoin gcuma a bhí ag teacht ar chúrsaí na Gearmáine.