cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cairpre Nia Fer
Tírechán
Tá an tagairt is luaite do Chairbre le fáil sa bheathaisnéis Naomh Pádraig le Tírechán, téacs as Laidin de chuid na 7ú haoise caomhnaithe sa Leabhar Ard Mhacha. D'aimsigh Pádraig uaigh ollmhór agus d'éirigh sé an fathach ina luí ann ó mhairbh. Dúirt an fathach leis gur maraíodh é ag mic Mhic Chon i rith réimeas Chairbre Nia Fer, céad bliain roimhe sin – 'sé sin, san 4ú haois.
Amhra Colm Cille
Tá tagairt luath eile ann in Amra Choluim Chille (Amhra Cholm Cille) le Dallán Forgaill de chuid na 7ú haoise. Sa saothar seo, deirtear gur de shliocht Chairbre í Eithne, máthair an naoimh, agus gur de shliocht Cathrach Mhóir é Cairbre.
Leabhar Gabhála na hÉireann
De réir Leabhar Gabhála na hÉireann ón 11ú haois, bhí Cairbre ar marthain le linn réimis Ard-Rí, Eterscél Mór, a chuireann sé ar chomhaois leis an Impire Rómhánach, Ágastas (27 RC - AD 14) agus breith Íosa Críost. Deir sé ann go raibh sé ar chomhaois le ríthe na gcúigí, Conchúr mac Neasa na nUladh, Cú Raoi na Mumhan agus Ailill mac Máta na gConnacht.
An Rúraíocht
Faightear Cairbre rí Teamhrach ann sa Rúraíocht i dteannta le Conchúr mac Neasa, Cú Raoi agus Ailill mac Máta, fear céile Mhéabh na gConnacht. Fedelm Noíchrothach iníon Chonchúir ab ea a bhean chéile, agus bhí mac acu Earc, agus iníon acu, Achall.
Chuaigh seisean agus a dheartháir Find mac Rossa, rí Ghailión na Laighean, i gcomhrac in éadan Conchúir agus na nUladh i gCath Ros na Rí. Mharaigh laoch na nUladh Cú Chulainn é le ga i gcéin uaidh, agus bhain a cheann de sular thit sé an talamh. Agus an cath buaite ag na hUlaidh, mhionnaigh Earc Mac Cairbre a dhílseacht do Chonchúr, phós Finnscoth iníon Chú Chulainn, agus rinneadh ina rí Teamhrach in ionad a athar.
Stair chasta
Níl na seanfhoinsí ar aon ghuth maidir leis a achar ama. De réir Tíreacháin, bhí Mac Con na nDáirine ar marthain sa ghlúin roimh Chairbre, ach lear mór ghlún ina dhiaidh déanach sa 2ú haois de réir an Leabhar Gabhála. De réir Amra Choluim Chille, sinsear Chairbre ab ea Cathair Mór, ach bhí seisean ar mhártain go leor glún ina dhiaidh de réir an LGÉ.
Feithidicíd
Ábhar a mharaíonn feithidí. Na saghsanna is coitinne, is comhdhúile orgánacha saorga leachtacha iad agus spraeálann feirmeoirí iad, ach is féidir leo a bheith gráinneach nó i bhfoirm púdair freisin. Tá imní go forleathan go dtéann na hábhair seo isteach i slabhra an bhia agus go ndéanann dochar d'ainmhithe fiáine is b'fhéidir do dhaoine. Bhíodh DDT ar an bhfeithicíd ba choitinne agus ba leithne úsáide ar fud an Domhain tar éis an dara cogadh domhanda, ach anois tá cosc iomlán air i gcuid mhaith tíortha de bharr a inmharthanachta i slabhra an bhia. Tá bealach eile ann anois, ina n-úsáidtear baictéir ar leith a tháirgeann feithidicíd atá nimhiúil do raon mór feithidí lotnaide.
Pobal Éireannach na Breataine
[[File:British Irish.png|thumb|300px|Daoine de phór na hÉireann:
Lewis Carroll • Peter O'Toole • Alfred Hitchcock • Sean Connery • Wayne Rooney
John Lennon • Anthony Hopkins • Noel Gallagher.]] Is éard atá i bpobal Éireannach na Bhreataine inimircigh ó Éirinn agus a sliocht. Is iad na hinimircigh úd an tríú phobal dá saghas is mó ar domhan, tar éis inimirceach Meicsiceach sna Stáit Aontaithe agus na dTurcach sa Ghearmáin.
Stair
Ba iad na hÉireannaigh an mionlach ba mhó sa Bhreatain leis na céadta bliain. Tá siad ag teacht thar Mhuir Éireann ó dheireadh na ré réamhstairiúla go dtí an lá atá inniu ann, rud ab fhurasta a dhéanamh agus an dá thír chomh gar sin dá chéile. Tá an imirce seo ag neartú nó ag lagú de réir cúrsaí polaitíochta, eacnamaíochta agus sóisialta ar an dá thaobh.
Tháinig Éireanaigh bhochta ina rabharta anall le linn an Drochshaoil sna 1840í. Ina dhiaidh sin tháinig laghdú éigin ar líon na n-inimirceach, agus méadú eile idir tríochaidí agus seascaidí an fichiú haois. Ba é seo an toradh a bhí ar ghanntanas oibre sa bhaile agus ar éileamh ar sclábhaithe sa Bhreatain, go háirithe sa tionscal tógála.
Ba iad contaethe an iarthair agus an deiscirt a sholáthair formhór na n-inimirceach sa 19ú haois. Imirceacht shéasúrach agus shealadach a bhí ann go minic, agus meithleacha oibrithe ag filleadh abhaile sa gheimhreadh agus san Earrach. Faoi na 1930í ba í an Bhreatain ba rogha le himircigh Éireannacha thar aon tír eile. Tháinig neart eile, idir fhir agus mhná, i rith an Dara Cogadh Domhanda (1939-45) agus sna caogaidí, agus iad ag cur fúthu i Londain, i Learpholl, Manchain, in Birmingham agus in Luton.
Sa bhliain 1997 mhaígh an Rialtas Éireannach sa Pháipéar Bán ar Pholasaí Eachtrannach (White Paper on Foreign Policy) go raibh timpeall dhá mhilliún Éireannach ina gcónaí sa Bhreatain.
Na hÉireannaigh i Sasana
Sa bhliain 2001 bhí 674,786 Éireannach ina gcónaí i Sasana (daoine a rugadh in Éirinn). B'ionann sin agus 12.1% de dhaonra na hÉirinn (5.6 milliún) ag an am. I Londain a bhí formhór na ndaoine de shliocht Éireannach ina gcónaí, agus cuid mhaith acu le fáil in Kilburn in iarthuaisceart na cathrach. Tá an pobal ag scaipeadh le tamall anuas agus mórán acu bogtha anonn go dtí Cricklewood de dheasca uaisliú Kilburn agus méadú ar chostas maireachtála. Tá Camden Town agus Shepherds Bush aitheanta fós mar cheantair Éireannacha.
Tá iomrá le Learpholl de bharr a hoidhreachta bríomhaire Éireannaí, agus de shliocht Éireannach formhór mhuintir na cathrach.
Is mór an pobal Éireannach atá in Birmingham agus paráid an-mhór Lá Fhéile Pádraig dá chomhartha sin. Is é Digbeth an ceantar is Gaelaí. Bhaineadh na hÉireannaigh amach Birmingham ar lorg oibre ar na canálacha, na bóithre agus na iarnróid, nó sna monarchana. De shliocht Éireannach cuid mhór den phobal fós, agus d'fhág siad a rian ar an áit. Tá Ardeaglais Naomh Chad ar an gcéad teampall Caitliceach a tógadh sa Bhreatain i ndiaidh an Reifirméisin.
Meastar gur de shliocht Éireannach timpeall 35% de phobal Mhanchain, agus bíonn féile shuntasach Éireannach ar siúl ann.
Na hÉireannaigh in Albain
Is fada agus is läidir an ceangal atá idir Albain agus Cúige Uladh. Is gearr ó chósta iarthearach na hAlban iad Contae Dhún na nGall, Contae Aontroma agus Contae an Dúin. Sa bhliain 2001 ba de shliocht Éireannach 20% den phobal, agus in Éirinn a rugadh 55,000 den phobal (1.1% de dhaonra na hAlban). De shliocht Éireannach leath phobal Dhrochaid an Chòta i Siorrachd Lannraig, cé go bhfuil an céatadán íseal go leor sa chuid eile den siorramacht.
Na hÉireannaigh sa Bhreatain Bheag
De dheasca an Drochshaoil a tháinig mórán Éireannach chun na Breataine Bige (1845-52). Tháinig méadú ar líon a sleachta agus fuair siad obair sna mianaigh. Ba mhinic le fáil timpeall Abertawe agus Casnewydd iad. Sa bhliain 2001 bhí 20,569 duine sa Bhreatain Bheag a rugadh in Éirinn.
Teanga
Labhraítear Béarla agus Gaeilge i measc an pobal Éireannach. Tá a lán ranganna Gaeilge ar fáil ar fud Breatain.
Ceannairc an Churraigh
Tharla Ceannairc an Churraigh ar an 20 Márta 1914 i gCampa an Churraigh, príomh-bhunáit Airm na Breataine in Éirinn ag an am. Bhagair go leor oifigeach i mBialann Ceannt na nOifigeach, sa champa, éirí as seachas déanamh de réir orduithe dul i mbun gnímh mhíleata in aghaidh Óglaigh Uladh.
Réitíodh an ghéarchéim nuair a ghéill Rialtas na Ríochta Aontaithe, a mhaígh gur míthuiscint a bhí ann agus nach raibh sé i gceist riamh forneart armtha a úsáid chun aghaidh a thabhairt ar fhrithbheartaíocht Aontachtaithe Uladh i gcoinne Rialtais Dúchais.
Léiriú
Pointe ama lárnach i stair na hÉireann agus na Breataine a bhí ann, nuair a bhagair na fórsaí armtha gan déanamh de réir thoil na parlaiminte agus rialtais an lae.
Coiliceam capaill
deas|200px|thumb|Coiliceam capaill Ríog i bputóg an chapaill a chuireann tús le pian dhian. Baineann éagumas don ainmhí go tapa, agus muna ndéantar cóireáil air go práinneach tarlóidh suaitheadh is cliseadh an imshruthaithe, agus fiú bás. Is féidir go suífidh an t-ainmhí ar a gheadáin, go rollfaidh sé mórthimpeall nó go mbeidh an-chorrach. Is féidir go n-éireoidh is go luífidh sé síos arís is arís eile, nó go luífidh ar a chliathán agus é traochta. Féachann sé timpeall ar a chliathán de réir mar a éiríonn sé níos corraithe. Tarlaíonn an riocht i gcomhthéacs dianstruis, athrú sa bhainistíocht is sa chothú go príomha, nó galair stéigigh. Is féidir go mbeidh bac sa phutóg nó leathadh de bharr gás a bheith sáinnithe inti. Uaireanta bíonn buinneach uisciúil ag ainmhí agus éiríonn sé díhiodráitithe. Más éadrom an riocht is féidir leis an gcapall teacht chuige féin tapa go leor, ach de ghnáth bíonn géarghá le cóireáil phráinneach.
Neamhspleáchas na hAlban
mion D'fhéadfaí a áiteamh go bfhuil leasa Albanachs faoi ghannionadaíocht i Rialtas na Ríochta Aontaithe.
I Reifreann ar Neamhspleáchas na nAlban sa bhliain 2014, vótáil 55% den phobal in aghaidh an neamhspleáchais agus 45% ar a shon. mion|203x203px|[[Nicola Sturgeon]] De bharr reifreann a reáchtáladh ar an 23 Meitheamh 2016 agus inar vótáil 51.9% díobh siúd a chaith vóta ann i bhfách le himeacht as an Aontas Eorpach, bhí rún ag rialtas na Breataine tús a chur le himeacht na tíre as an AE. Ach vótáil formhór mhuintir na hAlban i bhfabhar fanacht ann.
Sa bhliain 2021, d'imigh an Bhreatain as an Aontas Eorpach. Is ar an mbonn sin, a deir náisiúnaithe, is cóir ceist an neamhspleáchais a chur ar Albanaigh arís.
2022
I mí Iúil 2022, dúirt Nicola Sturgeon (ina ceannaire ar Pháirtí Náisiúnta na hAlban chomh maith le bheith ina Céad-Aire) go raibh rún ag Rialtas na hAlban reifreann ar neamhspleáchas na tíre a reáchtáil ar an 19 Deireadh Fómhair 2023. Agus mura dtabharfadh Rialtas na Breataine cead an reifreann a reáchtáil, chuirfeadh sí an cheist faoi bhráid Chúirt Uachtarach na Breataine.
Ar 23 Samhain 2022, rialaigh Cúirt Uachtarach na Breataine nach bhfuil an ceart ag Parlaimint na hAlban reifreann eile ar neamhspleáchas na tíre a fhógairt gan cead ón Rialtas in Westminster. D’fhógair an Tiarna Robert Reed an cinneadh ar son na Cúirte agus dúirt sé gur cinneadh d’aon ghuth a bhí ann. Léirigh Céad-Aire na hAlban Nicola Sturgeon a díomá agus dúirt sí go mbeidh an chéad olltoghchán eile mar reifreann ar neamhspleáchas na hAlban.
I mí Lúnasa 2022, chuir Liz Truss i leith Nicola Sturgeon gur ag iarradh aird a tharraingt uirthi féin a bhí sí agus reifreann ar neamhspleáchas na hAlban á éileamh aici. Dhearbhaigh Truss nach dtabharfadh sí a beannacht do reifreann ar neamhspleáchas na hAlban.
2023
Ní raibh Sturgeon ag cruthú go maith sna pobalbhreitheanna agus bhí an leibhéal tacaíochta do neamhspleáchas na hAlban ag meath chomh maith i dtús 2023. D'éirigh Sturgeon as a post mar Chéad-Aire ar 15 Feabhra 2023. Bhí Sturgeon faoi léigear ag an am maidir le leasuithe conspóideacha ar an reachtaíocht a bhaineann le aitheantas inscne. Buaileadh go dona an SNP leis, nuair a theip ar an bPáirtí bille trasinscneach a thabhairt isteach, bille a thabharfadh cead do dhaoine trasinscneacha a n-inscne a athrú gan gá le diagnóis shíciatrach.
Risteard de Hindeberg
Sagart, múinteoir, ceoltóir, bailitheoir ceoil, údar, agus gníomhaí ar son na Gaeilge ab ea Risteard de Hindeberg (nó Richard Henebry). Thug sé “Risteard de Hindeberg” air féin i nGaeilge toisc go ndúradh go raibh sé de shliocht an uasail Normannaigh Philip de Hynteberge (nó de Hindeberg), tiarna dhúiche na Rátha i gContae Átha Cliath sa bhliain 1250.
Chabhraigh sé le bunú an Choláiste Gaeilge i nGaeltacht na Rinne i 1909. Rinne sé go leor taifead de cheol Éireannach ar shorcóirí céarach freisin.
Fuair sé bás i ngar do Phort Lách ar 17 Márta 1916, agus cuireadh sa Charraig Bheag, Co. Phort Láirge é.
Anna May Wong
Ba bhan-aisteoir Meiriceánach í Anna May Wong (a rugadh leis an sloinne Wong Liu-tsong; 3 Eanáir 1905 – 3 Feabhra 1961).
Mairlín
Ceann de chuid mhaith gaithiasc an-aclaí, ar féidir leo snámh go han-tapa, forleathan i bhfarraigí teo. Suas le 4.5 m ar fhad. An-tábhachtach ó thaobh tráchtála de, agus luachmhar mar iasc spóirt, an mairlín gorm is an mairlín stríocach go háirithe.
Cumhacht aturnae
mion Is éard atá i gceist le cumhacht aturnae (Béarla: Power of attorney) ná cead scríofa ina dtugtar údarás do dhuine gníomhú thar ceann duine eile.
Pádraigín Haicéad
File Gaeilge agus sagart Doiminiceach ab ea Pádraigín Haicéad (Patrick Hackett an Bhéarla; (c. 1604 – Samhain 1654) a rugadh i gContae Thiobraid Árann.
Død Kalm (eipeasóid The X-Files)
Craoladh an naoú heipeasóid déag, "Død Kalm" den dara sraith The X-Files ar an 10 Márta 1995. Scríobh Howard Gordon agus Alex Gansa an eipeasóid seo. D'fhéach 17.1 milliún duine ar an eipeasóid.
Alan Brown
Is polaiteoir Albanach de chuid Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba é Alan Brown. Rugadh é ar an 12 Lúnasa 1970. I mí Bhealtaine 2015, bhí sé tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do Cille Mhearnaig agus Lùghdan.
Olluaigh Izium, 2022
mion|clé|Crosa mion|clé|Olluaigh Thángthas ar olluaigh Izium ar i mí Mheán Fómhair 2022, in Izium (nó Izyum) in oirthear na hÚcráine agus na céadta corp curtha ann. Cuireadh an chathair faoi cois ar 24 Márta 2022 agus athghafa ag fórsaí na hÚcráine ón Rúis timpeall 10 Meán Fómhair 2022. Tá Uachtarán Zelensky na hÚcráine ag cur na n-uaigheanna in Izium i gcomparáid leo siúd a dtángthas orthu sa chathair Bucha.
Seathrún Céitinn
Sagart, file agus staraí de chuid an 17ú haois ba ea Seathrún Céitinn. Rugadh é i gContae Thiobraid Árann timpeall na bliana 1569 agus cailleadh timpeall na bliana 1644. Tá a uaigh le fáil i reilig na Tiobraide i bparóiste Bhéal Átha Lúbaigh. Ba de shliocht na seanghall an Céitinneach agus scríobh se Foras Feasa ar Éirinn. thumb|150px|Eaglais St Pierre: cuid de sheanchathair Bordeaux mar a bhí le linn an Chéitinnigh.
Olluaigh Izium, 2022
Chuir ceann foirne an Uachtaráin Zelensky, Andriy Yermak, dúnmharú i leith na Rúiseach. .Thug oifigeach de chuid na bpoilíní réigiúnacha san Úcráin, Sergei Botvinov, le fios go bhfuair cuid acu bás de bharr a scaoilte agus gur maraíodh cuid eile in ionsaithe sliogán.
Seathrún Céitinn
A shaol
Is dealraitheach go ndeachaigh sé ar scoil filíochta agus seanchais agus gur tugadh scolaíocht dó sa Ghaeilge agus sa Laidin. Is dócha go ndearnadh sagart de ina dhiaidh sin de réir shean-nós na hÉireann. I Mí na Samhna 1603 bhí sé ar dhuine den daichead mac léinn a thug a n-aghaidh ar an bhFrainc faoi chúram an Athar Diarmaid Mac Cárthaigh chun staidéar a dhéanamh i mBordeaux, áit a raibh an Cairdinéal François de Sourdis, Ardeaspag Bordeaux, tar éis coláiste Éireannach a bhunú. B'fhéidir gur thug sé tamall in Rheims freisin. Bhain sé céim Dhochtúir Diagachta amach agus d'fhill ar Éirinn timpeall na bliana 1603. Ceapadh é mar shagart paróiste i gCnoc Rafann i gContae Thiobraid Árann, in aice leis an gCathair. thumb|250px|deas|Cuid de Chnoc Rafann, mar a raibh an Céitinneach ina shagart paróiste.
Bhí an-chlú air mar sheanmóirí, agus deirtear gur chuir seanmóin dá chuid olc ar bhean uasal a ghearáin sin le Donncha Ó Briain, Iarla Tuamhan, rud a thug ar an gCéitinneach dul ar a choimeád tuairim na bliana 1618. Fuair sé dídean óna chairde gaoil, agus b'fhéidir gur bhogaigh an tóir timpeall na bliana 1624, nuair a cailleadh an tIarla.
Bheartaigh sé ar leabhar a scríobh a bhréagnódh rudaí a bhí ráite faoi Éirinn ag eachtrannaigh, agus shiúil sé Éire ar thóir cáipéisí agus lámhscríbhinní chun cóipeanna a dhéanamh díobh. Bhí doicheall roimhe uaireanta toisc gur de shliocht Normannach é agus gur Mhuimhneach é. Foras Feasa ar Éirinn an toradh a bhí ar an saothar sin agus tháinig éileamh air.
Bhain an Céitinneach leis na Sean-Ghaill, agus ghlac sé leis gur ag uaisle Caitliceacha na nGael agus na Sean-Ghall a bhí an t-údarás ceart in Éirinn. Ghlac sé leis na Stíobhartaigh toisc gur de shliocht leath-Ghaelach iad, tuairim a bhí coitianta i measc aos dána na tíre.
A shaothair
B'fhile é an Céitinneach, ach tríd an bprós is mó a tharraing sé clú air féin. Chríochnaigh sé Foras Feasa ar Éirinn timpeall na bliana 1634. Is éard atá ann meascán saibhir de sheantraidisiúin a bhaineann le stair, le bréagstair agus le finscéalta na tíre, agus an t-iomlán scríofa go greanta ealaíonta. Ar nós a lán saothar Gaeilge eile scaipeadh é i bhfoirm lámhscríbhinne, agus b'fhada gur cuireadh i gcló é. Saothar nótáilte eile dá chuid ba ea Trí Bhior-Ghaoithe an Bháis.
Rinne sé iarracht an bhréagársaíocht a sheachaint agus stíl shoiléir shíodúil a shaothrú, cé go bhfuil lorg an léinn ar a shaothar. Ní dóichí rud ná gurb í soiléireacht úd a stíle a chuir na mílte á léamh le fonn.
Aithnítear an Céitinneach mar dhuine de na filí Gaeilge is fearr den 17ú haois. Deirtear go bhfuair sé scolaíocht sa seanléann agus tá a rian sin ar ghreantacht a cuid filíochta. Mar ba ghnách ag an am, bhain sé tairbhe as an dán díreach agus as foirmeacha níos scaoilte. Ar na dánta a luaitear leis tá Óm sceol ar ardmhagh Fáil agus A Bhean lán de Stuaim.
Feithiditeach
Ceann de na mamaigh phlacainteacha is bunúsaí, dúchasach don Áise, an Eoraip, an Afraic is Meiriceá Thuaidh. Beag, le soc caol biorach. Aonarach den chuid is mó, agus oíchí. Itheann sé feithidí is inveirteabraigh eile.
Coilín
Is é is coilín ann ná an fhoirm is coitinne den chuid athraitheach i bhfosfailipidí a bhfuil ról bunúsach acu i struchtúr cillscannán bitheolaíoch. Is comhábhar riachtanach i gcothú speiceas áirithe é, agus mar sin glactar leis uaireanta go bhfuil ceangal aige le vitimíní. Ach níl sé riachtanach don chothú daonna. Tugtar leicitin ar na fosfailipidí a chuimsíonn coilín, agus díoltar é seo i siopaí bianna sláintiúla mar ábhar a laghdaíonn ionsú an cholaistéaróil sa cholainn, rud nach ndéanann sé.
Mary Astor
Ba bhan-aisteoir Meiriceánach í Mary Astor (3 Bealtaine 1906 – 25 Meán Fómhair 1987).
Mairnéalach fáin
Speiceas de tradescantia le duilleoga atá marún ar an taobh íochtarach. Planda coitianta baile.
Breatain (logainm)
Fréamhaithe ón bhfocal Briotainice Coitinne *Pritanī is ea Breatain, ar cheann desna hainmneacha is sine atá ann don oileáin amach ó chósta iarthuaisceart na hEorpa.
Sanasaíocht
Tá an t-ainm "Britain" fréamhaithe ón Meán-Bhéarla Breteyne, Sean-Fhraincis Bretaigne, Laidin Britannia agus Gréigis Πρεττανική; faoi thionchar b'fhéidir Bryten(lond) as Sean-Bhéarla, é féin fréamhaithe ón Laidin Brittania; go léir sa deireadh fréamhaithe ón mBriotainis Choiteann, *Pritanī,  le brí b'fhéidir "na daoine dathaithe" nó "creachta/smeartha", ag lua dá maisiú coirp.
As Breatnais an lae inniu, is é (Ynys) Prydain ainm an oileáin, rud a chuireann is iúl go raibh as Briotainis Choiteann túslitir P- ann, ní B- (a thugfadh **Brydain) agus -t- ní -tt- (nó eile **Prythain). D'fhéadfadh é seo a athchruthú mar fréamh *prit-, le brí "cruth", i dteannta le hiarmhír aidiachta, .i. *Pritanī.
Ré chlasaiceach
Creidtear go raibh an t-ainm le feiceáil i bperiplus as Sean-Ghréigis scríofa c. 325 RC ag an tíreolaí agus taiscéalaí, Pytheas Massalia. Níl aon chóip den saothar seo ar mharthain, ámh. I measc sleachta is luaite atá ar eolas, tá a leanas:
Ina dhiaidh sin feictear ainmneacha don Bhreatain i saothair níos déanaí eile, san áireamh:
I ndiaidh eachtraí Julius Caesar go dtí an t-oileán sna blianta 55 agus 54 RC, glaodh Brit(t)an(n)ia air den chuid is mó. Tar éis conas na Rómhánaigh faoi Claudius sa bhliain AD 43, ainmníodh an chúige Rómhánach as an bhfocal úd. Is amhlaidh gur thit an t-ainm Albion as úsáid am éigin ina dhiaidh sin after.
Meánaois
Tháinig an téarma Gréig-Laidine le haghaidh na Breataine sa Seán-Bhéarla isteach i bhfoirm Bryttania, fianaithe ag aistriúchán le Alfred the Great de Seven Books of History Against the Pagans le Orosius.
Tá an focal use of Briton le haghaidh na n-áitritheoirí fréamhaithe ón Sean-Fhraincis bretun, an téarma sin dtéann agus teanga na Briotáine, é féin fréamhaithe ón Laidin agus Gréigis, m.s. Βρίττωνες le Procopius. Tháinig sé sa Meán-Bhéarla isteach mar brutons i ndeireadh na 13ú haoise.
Luann Geoffrey of Monmouth, ina shaothar bréagstaire Historia Regum Britanniae (c. 1136), don oileán mar Britannia major, chun idirdhealú a dhéanamh idir é agus Britannia minor, an ceantar úd ar an mór-roinn (an Bhriotáin) lonnaithe sa chúigiú agus séú haoiseanna ag imircigh Cheilteacha ón mBreatain féin.
Ré nua
Baineadh úsáid go hoifigiúil ar an téarma Great Britain don chéad uair sa bhliain 1474, sa chleamhnas idir Cecily Eabhrac iníon Éadbhard IV Shasana, agus Séamas IV Alba, ina dúradh "this o Isle, callit Gret Britanee". Feictear ais é sa bhliain 1604, nuair a glaoigh James I, Sasana, air féin "King of Great Brittaine, France and Ireland".
Le hAcht an Aontais 1707, bhain an téarma Breatain Mhór stádas oifigiúil amach agus Ríocht na Breataine Móire á chruthú, le haontú Ríocht Shasana (agus an Bhreatain Bheag ansin san áireamh) le Ríocht na hAlban. I ndiaidh Acht an Aontais 1800, athraíodh ainm na tíre go Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Éireann. Tar éis an neamhspleáchas na hÉireann sa luath-20ú haois, athraíodh an t-ainm go Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann, a ainm oifigiúil fós inniu.
Cathach Cholm Cille
Bhíodh an saltair i seilbh chlann Uí Dhomhnaill, rítheaghlach Thír Chonaill, mar chosantóir catha. Rugadh an Cathach go dtí an mór-roinn i ndiaidh Conradh Luimnigh sa bhliain 1691 agus níor fhill ar ais go dtí 1813. Osclaíodh an cumhdach an bhliain sin, agus fuarthas arís an lámhscríbhinn agus drochbhail uirthi. Rinneadh athchóiriú mór uirthi sa bhliain 1982 nuair a ceanglaíodh arís na leathanaigh ar mharthain agus cuireadh ar párpháipéar iad. Níl ann ámh ach 58 leathanach as 110 ó dhúchas.
Caomhnaítear an lámhscríbhinn inniu i nAcadamh Ríoga na hÉireann (ARÉ LS 12 R 33) i mBaile Átha Cliath agus an cumhdach i nArd-Mhúsaem na hÉireann.
Lámhscríbhinn
mion|180px|'' Fóilió 19r, note the abraded and stained edges caused by impact damage as the pages moved against the cumdach, which was not large enough to hold them flat in place.
Moltar go dtéann an lámhscríbhinn siar go dtí 560–600. Tá 58 fóilió ann atá ar marthain; bheadh 110 fóilió ann go hiomlán. Tá na leathanaigh 27 cm x 19, ar tomhas.
Is beag an maisiú atá ann seachas ar túslitir gach sailm, déanta le líne thiubh dhubh, níos mó ná na téacs eile, maisithe le patrúin trumpa bíse agus guilloché. Go minic tá poncanna ina dtimpeall, le limistéir bhána madair, bándearga agus rua.
Tar éis na dtúslitreacha, tá sraithe litreacha ag éirí níos lú go dtí méid an ghnáththéacs.
Scríobhadh an Cathach an scríobhaí amháin, le litreacha cruinne agus seiríf Laidine ar na scríoba ingearacha.
Téacs
Tá ann sna leathanaigh atá ar marthain sailm 30 go 105, scríofa as leagan Gaillise den Vulgáid, le rúibric nó ceannscríbhinn léirmhíniúcháin roimh gach ceann acu.
De réir sean-nóis, scríobhadh an leabhar le Colm Cille (bás 597).
Stuart McDonald
Is polaiteoir Albanach de chuid Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba é Stuart Campbell McDonald. Rugadh é ar an 2 Bealtaine 1978. I mí Bealtaine 2015, bhí sé tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do Chomar nan Allt, Cill Saidh agus Cair Cheann Tulaich an Ear.
Cathach Cholm Cille
Cumhdach
mion|180px|Cumhdach an Chathaigh, [[Ard-Mhúsaem na hÉireann, NMI R2835]]
Tá ann sa chumhdach na bosca adhmaid dronuilleogach ar insí, clúdaithe le plátaí cré-umha agus órúchán airgid, le feistithe gloine agus criostail. 21.6 cm ar fad, 18.4 cm ar leithead agus 5.3 cm ar doimhne atá ann. Roimhe sin, the is amhlaidh go gcaomhnaítear an lámhscríbhinn i "tíag" leathair, cosúil le Breac Maodhóg den 9ú haois.
Rinneadh an cumhdach i dtrí chéim. Tosaíodh an obair i gCeanannas i seilbh Uí Dhomhnaill idir na blianta 1062 agus 1098. Cuireadh repoussé órúcháin nua idir na blianta 1350 agus 1375, le Críost faoi Ghlóir ina shuí, flanked ag radharc céasta ar dheis agus naomh (is léir Colm Cille) ar chlé. Deisíodh é sa 16ú haois, agus arís sa bhliain 1723 fair chúram Daniel Uí Dhomhnaill agus é i bPáras.
Clann Mhic Robhartaigh as Baile Mhic Robhartaigh, Contae Dhún na nGall, a bhí ina cosantóir oidhre an chumhdaigh. Maraíodh duine acu sa bhliain 1497 nuair a gabhadh an cumhdach. Caomhnaítear anois é i nArd-Mhúsaem na hÉireann.
Taobhphainéil
mion|clé|180px|Taobh gearr mion|clé|180px|Taobh fada íochtair
Ar na taobhanna fada, tá maisiúcháin ainmhí tradisiúnta chomh maith le gréasa teibí. Ar na taobhanna gearra, tá patrúin níos galánta faoi thionchar an stíl Ringerike d'ealaín Lochlannach.
Seamus Heaney
File Béarla a rugadh i gContae Dhoire in Éirinn ab ea Seamus Justin Heaney (baintear úsáid as an leagan Gaeilge dá ainm scaití: Séamus Ó hÉannaí nó Ó hÉanaí, 13 Aibreán 1939 - 30 Lúnasa 2013.
Foilsíodh líon mór cnuasach filíochta dá chuid. Bronnadh an Duais Nobel na Litríochta air ar an 9 Nollaig 1995 i Stócólm, sa tSualainn.
Tús a shaoil
clé|mion|8 Feabhra 1996 332x332px|thumb|Seamus Heaney (deas) le [[Antoni Milosz (clé) sa bhliain 2004.|alt=|clé]] Rugadh Heaney ar an 13 Aibreán 1939, i dteach feirme an teaghlach darbh ainm Mossbawn, idir An Seanmhullach agus Tuaim i gContae Dhoire, Tuaisceart na hÉireann. Ba é an chéad pháiste de naonúr.
Maraíodh deartháir amháin dó nuair nach raibh sé ach ceithre bliana d’aois. Chuaigh sin go mór i bhfeidhm ar Sheamus agus blianta ina dhiaidh sin scríobh sé roinnt dánta faoi seo i gcuimhne ar a dheartháir. mion|2013|cléSa bhliain 1953, bhog a chlann go Baile Eachaidh, cúpla míle ar shiúl, atá mar theach an teaghlaigh anois.
Scríobh Heaney faoin saol sin faoin tuath ina chuid filíochta níos moille anonn ina shaol.
Sinsir
Bhí a athair, Patrick Heaney, an ochtú páiste de dheichniúr agus ba iad James agus Sarah Heaney a thuistí. Ba fheirmeoir é Patrick ach ba é trádáil eallaigh a fhíorghrá, rud a thosaigh a uncail a thug aire do nuair a fuair a thuismitheoirí bás agus iad an óg leis.
Oideachas
D’fhreastail Heaney ar bhunscoil áitiúil agus ansin ar Choláiste Naomh Colmcille i nDoire.
Sa bhliain 1957 chuaigh sé ar Ollscoil na Banríona i mBéal Feirste le staidéar a dhéanamh ar an Bhéarla. Is ansin a chuir sé spéis san fhilíocht den chéad uair. Bhain sé céim amach sa Bhéarla in 1961.
File
Sa bhliain 1963 tháinig Heaney ar ais go Coláiste Iósaf mar léachtóir lánaimseartha. Faoin am seo, bhí Heaney ag scríobh filíochta go rialta.
Foilsíodh a chéad bhailiúchán dánta sa bhliain 1965 dar teideal Eleven Poems mar chuid d’Fhéile Ollscoil na Banríona. Ach is é Death of a Naturalist, áfach, a aithnítear mar an chéad bhailiúchán ceart a scríobh sé. Bhain sé roinnt duaiseanna ar a shon sin agus is bailiúchán é a bhfuil dúil mhór ag daoine ann go fóill. Aithníodh ansin mar fhile dáiríre é. Ach bhí post lánaimseartha de dhíth air fosta, agus in 1966 fuair sé post mar léachtóir Béarla in Ollscoil na Banríona.
Le linn an ama seo, d’oibrigh sé ar an fhilíocht chomh maith.Ansin in 1969 foilsíodh an dara bailiúchán aige dar teideal Door Into the Dark. D’éirigh go geal leis seo fosta.
An file déanta
Lean le Heaney ag léachtóireacht in áiteanna éagsúla agus é ag scríobh filíochta ag an am céanna.
Sa bhliain 1972 chuaigh sé go Coláiste Dhún Carúin mar léachtóir, coláiste oiliúna do mhúinteoirí i mBaile Átha Cliath. Is sa bhliain sin a d’fhoilsigh sé an tríú bailiúchán aige dar teideal Wintering Out.
Bhí ráchairt mhór ar a chuid filíochta anois agus thaistil sé go minic go Sasana agus chun na Stát Aontaithe lena chuid filíochta a léamh.
Is le linn an ama seo sna 1970í agus sna 1980í a scríobh sé an méid is mó agus b’fhéidir an méid is fearr dá chuid filíochta. D’fhoilsigh sé na bailiúcháin North agus Stations in 1975 agus Field Work in 1979, agus ansin Preoccupations sa bhliain 1980.
Aistriúcháin agus drámaí
I measc a chuid éacht d´fhoilsigh Heaney aistriúchán ar an eipic sa tsean-Angla-Sacsanais, Béowulf, agus chuir sé eagar ar dhráma de chuid Sofaicléis, Philoctetes, faoin ainm "The Cure at Troy".
Mhair Heaney i nDumhach Thrá i mBaile Átha Cliath ó 1976 go dtí lá a bháis. Chaith sé seal i Harvard ó 1981 go dtí 2006 agus in Ollscoil Oxford ó 1989 go dtí 1994.
Bás
Bhuail stróc é agus d'éirigh rudaí casta ina dhiaidh agus fuair sé bás i mBÁC ar an 30 Lúnasa 2013 agus a fhocail dheireanacha, téacsáilte chuig a bheanː “Noli timere” (Ná bíodh eagla ort), bunaithe ar an Laidin, “Habete fiduciam ego sum nolite timere.” (Matha 14:27, i nGaeilge: Bíodh misneach oraibh.  Mise atá ann.  Ná bíodh eagla oraibh).
Gaeilge
Cé gur file mór an Bhéarla é Séamus Heaney, ní dhearna sé neamhshuim den Ghaeilge ná de chultúr na hÉireann riamh. Bhí sé breá eolach ar litríocht na Gaeilge agus bhí aistriúcháin déanta aige ar litríocht na Gaeilge chomh maith.
12 Feabhra
Is é an 12 Feabhra an 43ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra. Tá 322 lá fágtha sa bhliain nó 323 lá i mbliain bhisigh.
Donnabhán mac Cathail
Ceannaire Uí Fiodhghinte de chuid na deichiú haoise ba ea  Donnabhán mac Cathail (bás 980) agus b'fhéidir fosta rí Uí Chairbre Aobhdha laistigh ann. Dar leis na foinsí, ní raibh sé ach ina rí an chéad chinn, ach feictear a chlann ina cheannaí an dara cinn. I dteannta sin, ina thásc don bhliain 980, glaoitear rí Reasadha air, teideal ar leith i n-annála Éireann. Sinsear eapainmneach Uí Dhonnabháin is ea é.
Pearsa shuntasach is ea é sa dréacht bolscaireachta Cogad Gáedel re Gallaib (CGG). Bhí cáil Donnabhán amuigh agus é ina comhghuaillí lena athair chéile (mar a cheaptar), Íomhar Luimnigh, rí Lochlannach deireanach Luimnigh, agus le with Maol Muadh mac Brain, rí na Deasmhumhan, in aghaidh Dhál Chais agus iad ag teacht chun cinn faoi cheannas na ndeartháireacha, Mathúin mac Cinnéide, rí Chaisil, agus Brian Bóramha, Ardrí na hÉireann in am trátha. Rinneadh rí Mumhan de Mhaol Muadh a bhí le tacaíocht Donnabháin idir na blianta 976 go 978. Le bua Dhál Cháis ámh, athraíodh go síoraí saol polaitiúil na hÉireann. <!--
Seirbil Indiach
Is ainmhí í an seirbil Indiach. Mamach atá ann.
Donnabhán mac Cathail
Accession and pedigree
''The lineage of Donovan as set forth by John O'Donovan in the Appendix to the Annals of the Four Masters positions Donovan as the senior descendant of Oilioll Olum (d. 234 A.D.), and ultimately, the senior descent of the race of Heber. Such a lofty claim attracts considerable scrutiny, and Donovan's lineage suffers criticism as possibly missing a number of generations. It has been argued by one scholar, Donnchadh Ó Corráin, to possibly be a fabrication intended to link the Donovan dynasty to the Uí Chairpre Áebda, although Ó Corráin grudgingly allows that the pedigree may be syncopated. The genealogy of the ÚA CAIRPRI is set forth in Rawlinson B 502, an 11th-century manuscript, from Oilioll Olum to Cenn Faelad, who died approximately 744 A.D. It would appear that Donovan's grandfather, Uainide mac Cathail, is poorly documented, and undocumented in contemporary sources, appearing in the 12th century Caithréim Chellacháin Chaisil, and in records compiled in the 14th–16th centuries as being the grandson of Cenn Fáelad. Generally, five generations of descent will encompass more than 250 years. Other manuscripts have an additional two generations of descent during the 744 to 977 period. Ó Corráin's research does demonstrate that Donovan's ancestry was far from certain only a two hundred years after his death in 977. However, the author of the Caithréim had available to him an extensive collection of official Munster pedigrees and his inclusion of known historical figures for purposes of giving credibility to his propaganda tract would indicate the existence of the individuals.
Donnuban's accession to the kingship of Uí Fidgenti appears to be referred to in the mid 10th century Betha Adamnáin''. But in this passage the acceding prince in Uí Fidgenti is actually said to belong to the Uí Echach Muman, another name for the Eóganacht Raithlind, an entirely separate dynasty from the southern region of Munster (Desmond), but curiously the one to which Máel Muad mac Brain, Donovan's close ally, happens to belong. With the recent collapse of the Eóganacht Chaisil the Uí Echach or Eóganacht Raithlind were the most powerful of all the Eóganachta remaining at this time. The prominent appearance of the Uí Fidgenti at the same time was undoubtedly related. In any case the passage in Betha Adamnáin is:
''However, Herbert and Ó Riain believe this is an error, because the Uí Chairpre themselves also descend from a Laippe, and so they conclude Donovan belonged to a sept known as the Ceinél Laippe or Uí Laippe. Thus the passage can actually be used to support his descent from the Uí Chairpre. Notably both of his known sons are described as kings of Uí Chairpre. The Uí Echach may appear either for the above reason, namely Donovan's close association with Máel Muad, or because of influence from another part of the text, or because the name Laippe was found in their dynasty as well. None of this necessarily proves his descent from the early medieval Uí Chairpre but simply associates Donovan's family with the later kingship of their territories in the 10th century. There is no doubt however, regarding his classification as a member of the Ui Fidghente, as he is noted as king of the Ui Fidghente in a number of instances (see below).
''MacCotter argues Donovan belonged to the Uí Mac Eirc, an early sept of Uí Cairbre possibly giving their name to Kinellerc, the territory surrounding Adare, further noting that another Eirc is a direct ancestor of Donovan. Another early known location of the O'Donovans was at Croom, where in the 1130s they are mentioned in the Caithréim Chellacháin Chaisil, an epic describing both its contemporary and 10th century Munster.
':That Donovan's wife was the daughter of Ivar of Limerick has long been the oral (an perhaps once written) tradition of the family. Regardless of this, it has been argued that Donovan's mother was also Norse based on his father's other associations, by the 3rd Earl of Dunraven, who argued that his father Cathal's association through marriage with "Amlaf, king of the Danes of Munster" officially created the alliance between them. Something of this sort might even be hinted at in a 14th-century official pedigree, the earliest surviving, reprinted by Cú Choigcríche Ó Cléirigh in the early-mid 17th century, where his own father is given as Amlaíb (mac Cathail). The most commonly accepted genealogy is given by John O'Donovan.
''In spite of all this controversy, the O'Donovan family belong to the Y-DNA clade R-Z16259, which they share with the Collins, Reagans, and O'Heas (Hayes), all documented either Uí Fidgenti, Corcu Loígde or both. In any event these are both septs of the Dáirine, although the Uí Fidgenti have also been classified relations of the Eóganachta, who have in fact been revealed close relations of the Dáirine under R-A541. This was already expected by a minority in Irish scholarship.
Sulcoit
AI967.2: A defeat of the foreigners of Luimnech by Mathgamain, son of Cennétig, at Sulchuait, and Luimnech was burned by him before noon on the following day.
Capture of Mathgamain
''For a now unknown purpose, Mathgamain agreed to meet with the allies, with Donovan's house chosen as the place for the meeting, possibly because he was perceived to be the most neutral, or because Mathgamain may have hoped to detach him from the alliance. According to Alice Stopford Green this act of going into a probable enemy's house was "the formal sign of submission and renouncing supremacy", and it may have been understood that from there he was to go on to yield allegiance to Máel Muad. Such speculation is extremely unlikely, given Mathgamain's success over a 15-year period of raiding into the territories of Bran and Donovan, and the military strength of his forces and those of his brother, Brian. Today's records do not fully illuminate the events of that day, and the political tides and developing relationships and commerce between the Danes and the Irish, and so the reason for the meeting has been lost. The following annals report Donovan's decision at the meeting regarding his promise of safety to his adversary:
AI972.3[976]: The capture of Mathgamain son of Cennétig, king of Caisel. He was treacherously seized by Donnuban and handed over to the son of Bran in violation of the guarantee and despite the interdiction of the elders of Mumu, and he was put to death by Bran's son.
AT976.2: Mathghamhain son of Cennédigh, king of Munster, was killed by Maelmuadh son of Bran, king of the Uí Eachach, having been treacherously delivered up by Donnabhán son of Cathal, king of the Uí Fidgente.
CS976: Mathgamain son of Cendétigh, king of Mumu, was killed by Maelmuad son of Bran, the king of Uí Echach, after he had been handed over by Dondubán son of Cathal, king of Uí Fidgente, in treachery.
AFM974.9[976]: Mathghamhain, son of Ceinneidigh, supreme King of all Munster, was treacherously taken prisoner by Donnabhan, son of Cathal, lord of Ui-Fidhgeinte, who delivered him up to Maelmhuaidh, son of Bran, lord of Desmond, who put him to death, against the protection of saints and just men.
Also of interest is the claim made by the author of CGG'' that he was taken prisoner as a result of Ivar's interference with Donovan, not Máel Muad's. While unsupported by the brief annals this is supported by Donovan's close association with the Limerick dynasty, and Canon O'Mahony has pointed out that Máel Muad was a considerable distance away at the time, making his way north from his stronghold in Desmond. His argument that all of this removes Máel Muad from the plot may or may not be refuted in principle by the fact he quickly received word of the prisoner and ordered him put to death.
Final battles and death
''The sources somewhat disagree on the manner and date of Donovan's death. According to the writer of CGG Brian went on an expedition into Uí Fidgenti against both Donovan and the newly elected king of the Norse of Munster Aralt (Harald), who is given as a third son of Ivar. There, according to CGG, the two were killed in the Battle of Cathair Cuan, presumably referring to a fortress of Donovan's, together with a great number of foreigners or Norse/Danes: Then Donnabhán invited Aralt, the son of Imar, unto him, after his father had been killed, and the foreigners of Mumhain made him king. He [Brian] went afterwards on a foray into Ui Fidhgenti, and they took cattle innumerable; and they plundered Cathair Cuan, and they killed its people; and they killed Donnabhán, son of Cathal, the ripe culprit, the king of Ui Fidhgenti; and they killed Aralt, son of Imar, king of the foreigners, and they made a prodigious slaughter of the foreigners, and they carried away with them cattle innumerable. This was the second year after the killing of Mathgamhain. But the Annals of the Four Masters, containing a record of this possibly identical battle, do not mention the death of Donovan, nor even mention Harald at all:
M976.9[978]: A battle was gained by Brian, son of Ceinneidigh, over the foreigners of Luimneach, and Donnabhan, son of Cathal, lord of Ui-Fidhgeinte, wherein the foreigners of Luimneach were defeated and slaughtered. / Cath-raoineadh ria m-Brian, mac Ceinnéittigh for Gallaibh Luimnigh, & for Donnabhán, mac Cathail, tigherna Ua Fidhgeinnte, dú i t-torcratar Goill Luimnigh, & in ro ladh a n-ár.
':It is unclear if the Annals of Inisfallen refer to the same or a different event the previous year, but here they do not mention Donovan:
AI977.3: A raid by Brian, son of Cennétig, on Uí Fhidgeinte, and he made a slaughter of foreigners therein.
''In any case, these two accounts support the claims of the O'Donovans in their pedigrees that Donovan survived the battle with Brian. These state that he was killed later in the "battle of Croma" against Dunchuan mac Cennétig, a brother of Brian, and was assisted by the troops of Curradh-an-Roe or Curra the Red and the Corcu Baiscinn, many of whom were slain on the field. However these accounts, as well as the one given by John Collins of Myross, and the one found in the Dublin Annals of Inisfallen, state that Donovan's Norse companion was Auliffe (Olaf), whose parentage is not given. These last two also disagree with the above in stating that Donovan and his Norse companion were killed here. According to the first:
A.D. 977: Brian, son of Kennedy, marched at the head of an army to Ibh-Fighenti, where he was met by Donovan, dynast of that territory, in conjunction with Auliff, king of the Danes of Munster. Brian gave them battle, wherein Auliff and his Danes, and Donovan and his Irish forces, were all cut off.
''Collins of Myross took his own account from an apparently now lost source:
Donovan, who was well acquainted with the personal abilities and spirit of Brian, Mahon's brother, who now succeeded him as king of North Munster, took into his pay, besides his own troops, fifteen hundred heavy-armed Danes, commanded by Avlavius, a Danish soldier of great experience. Brian, in the Spring of 976(8), entered Kenry, where, at Crome, he gave battle, in which Donovan, Avlavius, and their party, were cut to pieces.
Finally, both these accounts, that of CGG'' and possibly those in the pedigrees, may all be contradicted by a notice in the Annals of Inisfallen in 980, leaving only the above account in the Annals of the Four Masters and brief notice in the Annals of Inisfallen completely accurate. Here, curiously, no cause of death is given:
AI980.2: Death of Donnubán, king of Ress. / Bás Dondubain, ríg Ressad.{folio 18d}
Concerning the above accounts, the Dublin Annals of Inisfallen are a frequently unreliable 18th century compilation and the source used by Collins is of unknown date, while the earliest account of Donovan's slaying by Brian's army is found in the early 12th century CGG'', written over 120 years after the alleged events. The remaining sources offer no confirmation.
''As Donovan was evidently still alive in 978 he may have supported Máel Muad in the fateful Battle of Belach Lechta, but this is nowhere recorded. No details of this battle, besides his ally's death, are known for certain, nor even its location.
Territory
''The identity of Ress or Ressad is uncertain. According to Paul MacCotter it is "apparently an archaic name for Uí Chairpre or one of its divisions." Noting that Donovan's son Uainide is styled king of Uí Chairpre at his death two years later in 982, MacCotter states "Clearly, Uí Dhonnabháin must have been local kings of... Uí Chairpre Íochtarach." This was the northeasternmost local petty kingdom or túath within Uí Fidgenti and was adjacent to Norse Limerick, a considerable portion of the surrounding settlement of the same name apparently lying within Donovan's own native kingdom. Directly cross the River Shannon to the north could be found Brian's own sept of the Dál gCais, namely the Uí Tairdelbaich or Uí Blait.
Occupied?
According to the author of CGG'' the Uí Chairpre/Uí Dhonnabháin were in "occupation" of territory he claims actually belonged to the Dál gCais, namely "... Caille Cormaic, from Oclan to Luimnech, and from Cnam-Coill to Luachair." This region has been difficult to identify, but it apparently stretched east into the modern neighbouring County Tipperary, Cnam-Coill being found a mile or mile and a half east of Tipperary itself. Oclan or Hoclan has not been identified but presumably was to the north of this.
Marriage(s) and issue
''It is the oral tradition of the family that Donovan married a daughter of his ally Ivar of Limerick, although two alternatives exist, each with support. The first is that she was actually the daughter of the later (2nd) Amlaíb/Olaf mentioned above, himself possibly identical with Olaf son of Ivar of Limerick, who was killed along with his father in 977 but who may simply have replaced Aralt in the later accounts of the following battles. Clearly, there was a Danish influence on Donovan, as descendants of Donovan bore Danish names for more than three hundred years, including Amlaíb Ua Donnubáin, who was slain in 1201. In addition, based on naming conventions in the 10th century, it is assumed that Donovan (son of Ivar of Waterford) who was slain in 996, would have been named after his mother's brother, thus making Donovan (slain 977) his uncle. It is possible, that Ivar of Waterford was married to Donovan's daughter, or he could have been married to his sister; a conclusion can not be formed as the ages of the individuals is unknown, and classification into generations is not possible.
In any case Donovan's known children were:
''Unfortunately no account at all is preserved of the nature of the connection, beyond intermarriage, between Norse Waterford and the O'Donovan family. The name Ragnall is likely to have entered the latter, where it became popular, from the former, where it seems to have been dynastic.
In fiction and popular history
Donovan makes a number of appearances in Morgan Llywelyn's New York Times best-selling novel Lion of Ireland'' (1980). Here is mistakenly called king of "Hy Carbery" (Uí Chairpre), which he is never called in contemporary sources. This mistake is also common in many popular histories. Brian Boru is still immensely popular today and so Donovan has the misfortune of appearing as the O'Brian family's most notorious native adversary in numerous popular accounts over the centuries.-->