cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bob Dylan
Bunús agus Tús a Cheol
Ba chuid de phobal beag Giúdach a sheas le chéile iad athair Dylan, Abram Zimmerman - úinéir siopa gléasanna leictreacha - agus máthair Dylan, Beatrice "Beatty" Stone". Bhí cónaí orthu i nDuluth go dtí go raibh Robert sé bliana d'aois, nuair a tháinig póilió (polaimiailíteas) ar a athair agus bhog an teaghlach ar ais go baile dúchais a mháthair, Hibbing, áit a d'fhan siad i gcomhair an chuid eile de óige Robert.
D'fhoirmigh sé roinnt bannaí ceoil agus é ag freastal ar Ardscoil Hibbing. Ins na 'Golden Chords' sheinn sé leaganacha d'amhráin Little Richard agus Elvis Presley. Nuair a sheinneadar "Rock and Roll Is Here to Stay" le Danny & The Juniors ag seo tallainne ina scoil bhíodar chomh glórmhar go raibh ar an príomhoide an micreafón a mhúcadh. Ar an 31 Eanáir 1959, trí lá sular fuair sé bás, sheinn Buddy Holly ag an Duluth Armory. Bhí Zimmerman, agus é seacht mbliana déag d'aois sna lucht féachana; ins an léacht a rinne sé nuair a bhuaigh sé a Dhuais Nobel dúirt Dylan: "He looked me right straight dead in the eye, and he transmitted something. Something I didn't know what, And it gave me chills".
San ollscoil
Sar i bhfad thosaigh sé ag seinm i gcaife gar don Ollscoil darbh ainm “The 10 o’clock Scholar”. Thug sé sin deis do briseadh isteach i gciorcal ceoil an cheantair.
Ag an tráth seo dá shaol a d’aistrigh Zimmerman a ainm go “Bob Dylan”. Dar le Dylan go raibh sé ar intinn aige “Robert Allen” a úsáid ach, agus é ag léamh na hirise Downbeat, fuair sé amach go raibh ceoltóir ann cheana darbh ainm Robert Allen. Shocraigh sé ar an t-ainm Dylan a úsáid toisc go raibh sé ag léamh fhilíocht Dylan Thomas ag an am sin.
Níor chríochnaigh Dylan a chúrsa san Ollscoil. Bhí sé ag iarraidh a bheatha a thabhairt i dtír mar amhránaí, mar cheoltóir agus mar chumadóir amhrán.
I Nua-Eabhrac
220px|thumb|Dylan ag seinm sa bhliain 1963 D’fhan sé in Minneapolis ar feadh tamaill, áfach, ag cleachtadh an cheoil tíre agus ag seinm nuair a bhí an deis aige ach i mí Eanáir 1961 bhog sé arís – an t-am seo go Nua-Eabhrac. Theastaigh uaidh seinm ann ach bhí cúis eile leis an gcinneadh dul go Nua-Eabhrac – bhí a laoch mór, Woody Guthrie, i mbaol báis agus theastaigh ó Dylan cuairt a thabhairt air sula mbeadh sé ródhéanach.
Ó Aibreán go Meán Fómhair 1961 sheinn Dylan i gclubanna éagsúla timpeall Greenwich Village. Tharla roinnt rudaí san am sin a thug níos mó aitheantais phoiblí dó. Ba le linn na tréimhse seo a thosaigh na stáisiúin raidió ag seinm a chuid ceoil. D’fhreastail an léirmheastóir Robert Shelton ó “The New York Times” ar a seó i “Gerde’s Folk City” agus scríobh sé léirmheas dearfach faoi. Chomh maith leis an dá rud sin, fuair Dylan cuireadh ón amhránaí tíre Carolyn Hester an armónach a sheinm ar a tríú halbam “Carolyn Hester”. Dhírigh sé seo aird John Hammond, a bhí ag léiriú albam Carolyn do Colombia Records, ar Dylan. Shínigh Dylan conradh le Colombia Records an Deireadh Fómhair sin.
Fad is a bhí Dylan ag obair do Colombia Records, thaifead sé amhráin faoin ainm cleite ‘Blind Boy Grunt’ do “Broadside Magazine” – iris ceoil tíre agus lipéad ceoil.
Diaidh ar ndiaidh d'fhás clú Dylan.
I 1965 d'fhill sé ar an gceol leictreach agus bhain úsáid as uirlisí ceoil leictreacha arís.
Ach fad is a bhí an clú is an cháil ag méadú, bhí an brú ag méadú freisin. I 1966 gortaíodh Dylan nuair a caitheadh é ó a ghluaisrothar i Nua-Eabhrac agus tar éis na timpiste thóg sé briseadh ón saol poiblí ar feadh bliain go leith.
Saol pearsanta
Phós Dylan Sara Lownds i mí na Samhna, 1965. Rugadh a gcéad pháiste, Jesse Byron Dylan, ag tús mhí Eanáir 1966. Bhí ceathrar páistí acu le chéile: Jesse Byron, Anna Lea, Samuel Issac Abraham, agus Jakob Luke. D’uchtaigh Dylan iníon Sara Lownds óna céad phósadh.
Sna nóchaidí bhain a pháiste is óige, Jakob Dylan, cáil amach mar phríomhamhránaí an bhanna The Wallflowers. Is stiúrthóir agus fear gnó rathúil é a mhac Jesse Dylan.
Scar Bob agus Sara Dylan óna chéile ar 29 Meitheamh 1977.
Phós Dylan arís i Meitheamh 1986. An t-am seo, phós sé a amhránaí taca Carolyn Dennis. Rugadh a bpáiste, Desiree Gabrielle Dennis-Dylan ar 31 Eanáir 1986. Scar an bheirt i 1992. Coimeádadh a bpósadh agus a bpáiste faoi rún roimh fhoilsiú na beathaisnéis e a bhí scríofa ag Howard Sounes faoi Dylan, “Down the Highway: The Life of Bob Dylan”, i 2001.
Gosfield Hall
Is teach mór suite in Essex, i Sasana, é Gosfield Hall. Rinne Sir John Wentworth an teach a thógáil sa bhliain 1545.
Míceolaíocht
thumb|Chanterelles nó Cantharelus tubiformis Is í an mhícheolaíocht (ón Ghréigis μύκης, bunbhrí "Fungais") an brainse eolaíochta a dhéanann staidéar ar na fungais, a n-airíonna géiniteacha agus bithcheimiceacha, a dtacsanomaíocht, agus a n-úsáid dhaonna mar fhoinse dhóiteáin, mhíochaineach (m.sh. peinicillin), bhia, (m.sh. beoir, fíon, cáis, beacáin inite) agus siabhraiginí, maille lena ndainséir, mar shampla nimhiú nó ionfhabhtú. D'eascair ón mhíceolaíocht an fhítea-paiteolaíocht, an staidéar ar ghalair plandaí, agus bíonn dlúthchónasc eatarthu toisc gur pataigin phlandaí formhór na bhfungas. Tugtar mícheolaí ar an bitheolaí a bhíonn ag plé leis an mhícheolaíocht.
Giúnach mór
Is planda é an giúnach mór.
Séarlas I na Rómáine
B'é Séarlas I na Rómáine rí na Rómáine ó 1839 go 1914. Toghadh mar Domnitor é in 1886 i ndiaidh an coup d'état i gcoinne Alastair Seán Cuza. D'fhógair sé an Rómáin mar thír neamhspleách sa bhliain 1877. Ní raibh sé in ann an Rómáinis a labhairt é féin ach bhain sé úsáid as an leagan Rómainise dá ainm. (Carol)
Fia-chat
Ainmhí feoiliteach is ea an fia-chat. Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na bhFelidae é. Tá fia-chait le fáil san Eoraip, san Afraic agus in iarthar na hÁise.
Róihinsí
mion Is grúpa eitneach Áiseach agus pobal Moslamach iad na Róihinsí (Rohingya). Is í Róihinsis a bpríomhtheanga. Tá a dteanga agus a gcultúr féin acu agus tá siad lonnaithe i stát Rakhine in iarthar na tíre, Maenmar. Bhí milliún acu ann roimh 2017.
Cearta Daonna
De réir na Náisiún Aontaithe, tá na Róihinsí ar cheann de na pobail is mó faoi chois ar domhan. Níl cead vótála ag na Róihinsí agus níl saoránacht na tíre acu.
Stair
mion|[[Léarscáil, stát Rakhine in iarthar na tíre]] Sa bhliain 2000, scaoileadh James Mawdsley saor as príosún i Maenmar, an gníomhaí cearta daonna, maidir le muintir Róihinse srl.
Ceaptar gur cuireadh ar a laghad 10 000 díobh chun báis. Le linn na tréimhse seo, d'fhág 700 000 duine tar éis an tír, agus leathmhíle díobh siúd ina leanaí.
Cáineadh ceannaire de facto na tíre Aung San Suu Ky i go géar toisc nach ndearna sí tada chun na Róihinsí a chosc. link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Rohingya_displaced_Muslims_014.jpg|clé|mion|Na Róihinsí sa bhlaiin 2017 (Rohingya)
Jack Endino
Is léiritheoir agus ceoltóir rac-cheoil as Seattle, Meiriceá é Jack Endino. Sheinn sé i gcúpla bhanna, mar shampla Skin Yard. Ach tá i bhfad níos cáil air mar léiritheoir, leis na bannaí grúinse ach go háirithe. Inniu, tá níos mó ná dhá chéad albaim déanta aige. Oibríonn sé i gcónaí le bannaí rac-cheoil, agus tá albaim déanta aige le Nirvana, Zeke, Soundgarden, Green River, Mudhoney, Tad, Screaming Trees, Afghan Whigs, L7, Dwarves, Kerbdog, Seven Year Bitch, Bruce Dickinson, Therapy? agus a lán eile.
Tá Endino bunaithe i Reciprocal Studios, Seattle.
Cat crainn
Sanasaíocht
Baineann an t-ainm lena lán logainmeacha m.sh. Carraig an Chait (Co. Mhaigh Eo) agus Cnocán an Chait (Co. na Gaillimhe).
Dáileadh agus gnáthóg
Tá an cat crainn fós sách neamhchoitianta in Éirinn, ach tá an pobal ag téarnamh agus ag scaipeadh; go traidisiúnta, is san iarthar agus sa deisceart atá a chuid daingean traidisiúnta, go háirithe i mBoirinn agus i bPáirc Náisiúnta Chill Airne, ach tá méadú suntasach tagtha ar an bpobal i lár na tíre le blianta beaga anuas.
Die Verwandlung (An Claochlú)
An Scéal
clé|mion Tosaíonn an scéal le díoltóir taistil, Gregor Samsa, agus ag dúiseacht dó ar maidin chinniúnach, is léir dó go bhfuil sé aistrithe ina chiaróg ghránna thar oíche. De réir dealraimh, níl Gregor in ann é féin a chuir in iúl mar ba ghnách, ach tá tuiscint agus mothúcháin fágtha aige.
De réir mar a thiteann sé amach cuirtear ar an eolas muid go bhfuil Gregor freagrach as ioncam ar fad an teaghlaigh a shaothrú. Is iad baill an teaghlaigh ná a thuismitheoirí agus a dheirfiúr. Tá fiacha ag a athair don chomhlacht ina bhfuil Gregor fostaithe sa chaoi go bhfuil ar Gregor obair leis gan faoiseamh. Díreach tar éis chlaochlaithe, tá Gregor thar a bheith buartha faoina chuid oibre agus é faoi chomaoin ag an bhfostór. Ar dtús caitheann an teaghlach go maith leis agus go háirithe a dheirfiúr. clé|mion|leagan le Tatjana Hauptmann Le himeacht ama éiríonn eatarthu agus faoi dheireadh goineann an t-athair an chiaróg le húll a chaitheann sé leis. Sa ghéarchéim airgeadais a leanann, faigheann chuile bhall den teaghlach obair fhiúntach.
Ach de réir dealraimh tá rudaí ag dul in olcas do Ghregor agus séanann sé rud ar bith a ithe de bharr ísle brí agus na gona a d'fhulaing sé ón úll.
Ag pointe suntasach san úrscéal, deir an deirfiúr nach féidir leo glacadh le Gregor mar bhall den theaghlach níos mó. Téann rudaí in olcas do Ghregor agus faigheann sé bás i ndeireadh thír thall.
Díreach tar éis bás Ghregor, fágann an triúr eile an teach le chéile den chéad uair ó tharla an claochlú agus braitheann siad nach bhfuil rudaí chomh dona sin leo. Agus na tuismitheoirí ag breathnú ar a n-iníon, mothaíonn siad go bhfuil sí go breá sláintiúil dathúil agus é in am di pósadh.
Ialtóg mheasa Pohnpei
Is ainmhí beag í an ialtóg mheasa Pohnpei. Mamach atá inti.
Barúl Deas
Cnoc i ndeisceart Oileán Mhanann is ea Barúl Deas (Gaeilge Mhanainn: Baarool Jiass). Tá iarsmaí de dhún ar an mhullach, a chreidtear a bheith ina bhaile Mhanannán Mhic Lir, 'dia na mara', agus é timpeallaithe den chuid is mó le fháschoillte. Ar fhána thiar theas an chnoic tá taiscumar Cringle, a tógadh chun uisce a sholáthar do dheisceart an oileáin. Is é 'Barúl Tuaidh' (Gaeilge Mhanainn: Baarool Twoaie) an dara cnoc is airde in Oileán Mhanann, ag 483 méadar.
Zó-eolaíocht
thumb|right|Staidéar ainmhithe Is í an Zó-eolaíocht (nó an mhíoleolaíocht) (ón Ghréigis: ζῴον, zoion, "ainmhí"; agus λόγος, logos, "eolas") an brainse den bhitheolaíocht ina ndéantar staidéar ar bheatha ainmhithe. Rangaítear na hainmhithe ó aimsir Arastatail de réir cosúlachtaí seachtracha is timpeallachta. Chuir Linnaeus go mór leis an rangú, ionas go n-ainmítear gach ainmhí (is planda) le dhá ainm Laidineacha, ceann don ghné is ceann don speiceas. Leath réimse na míoleolaíochta go mór le cur i bhfeidhm modhanna oibre is tuiscintí as sutheolaíocht, fiseolaíocht, cíteolaíocht, bithcheimic, géineolaíocht is éiceolaíocht. Ba mhór an chabhair modhanna turgnamhacha nua freisin, agus forbairtí in ionstraimí de shaghas micreascóp leictreonach.
Tubaiste Stardust
Is éard atá i dTubaiste Stardust ná dóiteán a tharla ag club oíche Stardust in Ard Aidhin, Contae Bhaile Átha Cliath, ar 14 Feabhra 1981 ; maraíodh ocht nduine agus dhá scór (agus gortaíodh 214 duine) de bharr dóiteáin sa chlub oíche. Bhí 841 duine i láthair ag an dioscó, a tharla ar Lá Fhéile Vailintín.
Fiosrúcháin
Bhí an Breitheamh Ronan Keane i gceannas ar fhiosrúchán poiblí Stardust ag an am. Ba leis an bainisteoir Éamon Butterly agus daoine eile óna theaghlach an Stardust nuair a tharla an dóiteán.
Measadh go raibh "dó mailíseach" i gceist. Mar sin saoradh ó gach cúis muintir Butterly. agus fuair siad cúiteamh as an damáiste, IRL 581,000.
1986
Reáchtáladh an Victims Compensation Tribunal agus an breitheamh Donal Barrington i mbun,
2008
Ar an 22 Meán Fómhair 2008, bhí tús curtha le fiosrúchán neamhspleách féachaint ar cheart an fiosrúchán poiblí maidir le dóiteán an Stardust a athoscailt. Ach níor tharla faic.
2017
Dúirt an Taoiseach Enda Kenny sa Dáil gur cheart Coimisiún Fiosrúcháin a bhunú faoin dóiteán.
2022
Sa bhliain 2022, d'iarr Éamon Butterly, ar an Ard-Chúirt ordú a thabhairt nach mbeadh cead ag giúiré an choiste cróinéara a rialú go raibh marú neamhdhleathach i gceist. Bhí sé á mhaíomh ag Butterly gur air féin a leagfaí an milleán dá rialófaí go raibh marú neamhdhleathach i gceist.
Chuir gaolta na marbh agus an cróinéir in aghaidh iarratas Éamoin Butterly. Agus bhí an bua leo... rialaigh an breitheamh go raibh cead ag giúiré fíorasc mar é a dhearbhú ar acht nach leagfaí an marú ar aon duine ar leith. Is faoin gcróinéir féin atá sé treoir a thabhairt don ghiúiré maidir leis an bhfíorasc, a dúirt an breitheamh ag an am.
2023
Cuireadh tús le hionchoisne nua faoi thubaiste an Stardust ar 25 Aibreán 2023, an t-ionchoisne is mó riamh sa Stát. Tháinig an coiste cróinéara le chéile ceithre lá sa tseachtain agus chuir gaolta na marbh, saineolaithe agus finnéithe éagsúla eile fianaise os a gcomhair.clé|mion|Cuimhneacháin
Féach freisin
clé|mion|[[Páirc Chuimhneacháin Stardust, ]]
An Cumann Liteartha agus Stairiúil
Is é An Cumann Liteartha agus Stairiúil (L&S) (Béarla: The Literary and Historical Society nó L&H) an cumann díospóireachta is mó ar an gColáiste Ollscoile, Baile Átha Cliath in Éirinn agus ceann de na cinn is mó, is sine agus is aitheanta sa tír ar fad chomh maith. Bhunaigh John Henry Newman an cumann sa bhliain 1855. Cuireann an cumann díospóireachtaí agus comórtais rialta ar siúl.
Diaspóireachtaí
Reachtáiltear diaspoíreachtaí uair amháin in aghaidh na seachtaine (de ghnáth ar an gCéadaoin) sa Halla Garret Fitzgerald (iarmhac léinn an Choláiste). Cuirtear cuireadh roimh saineolaithe san ábhar a bhfuil á plé teacht agus a gcuid tuairímí a phlé leis an slua. I dteannta leo, bíonn cainteóirí mac léinn ag labhairt chomh maith.
An Duais James Joyce (Séamus Seoige)
Bronntar an duais seo orthu siúd a bhfuil 'sár-éacht déanta acu a chuireann an cine daonra chun cinn'. B'iomaí siúd a bronnadh an duais ar-ina measc tá F.W. De Klerk (iar-Príomh Aire na hAfraice Theas agus buaiteoir Duais Nobel na Síochána), J.K. Rowling (údar Harry Potter), an t-aisteoir Martin Freeman agus Brandon Stanton (grianghrafadóir agus údar 'Humans of New York').
Luasaire cáithnín
thumb|Luasaire 2 MeV líneach Van de Graaff, de chuid na 1960í, a osclaíodh i gcomhair cothabhála Is luasaire cáithnín é an cioglatrón a bhíonn in úsáid go minic le prótóin a luasghéarú. Bíonn na cáithníní á luasghéarú agus iad ag dul idir dhá leictreoid darb ainm “dee-nna”.
An Mullach Bán
Is baile suite i gContae Ard Mhacha é an Mullach Bán (Béarla: Mullaghbawn).
The Ray D'Arcy Show (teilifís)
Clár siamsaíochta Béarla atá á chraoladh ar RTÉ a hAon ó 26 Meán Fómhair, 2015 i leith é The Ray D'Arcy Show. Ray D'Arcy a chuireann an clár i láthair.
Tá an seó ag craoladh in áit The Saturday Night Show.
Stair
Thosaigh The Ray D'Arcy Show mar clár raidió ar Today FM sna 1990idí. Rith sé ar Today FM ón tús go 2014 nuair a bhog sé go RTÉ Raidió 1. Craoladh an chéad chlár ar RTÉ Raidió 1 ar an 2 Feabhra 2015.
Chraoladh an chéad clár ar an 26 Meán Fómhair, 2015.
Slua
deas|250px|thumb|Slua Is líon mór daoine ina seasamh le chéile é slua.
Ionad Siopadóireachta Lakeside
Is ionad siopadóireachta suite in Essex é Ionad Siopadóireachta Lakeside.
Capsicum annuum
Is éard is Capsicum annuum na speiceas den ghéineas planda Capsicum atá ina phlanda nádúrtha i Meiriceá Thuaidh agus i dtuaisceart Mheiriceá Theas. Is é seo an speiceas is coitianta agus is forleithne saothraithe de chuid na cúig capsacam ceansaithe.
Cuimsíonn an speiceas raon leathan de chruthanna agus mhéideanna piobair, idir séimh agus te, ó phiobair cloigíneacha go piobair sillí. Shíolraigh na saothróga ón éanphiobar fiáin Meiriceánach a bhíonn ar fáil fós sna réigiúin níos teo de chuid críocha Mheiriceá.
San am atá caite ghlaoití C. frutescens ar fhoirmeacha adhmadach den speiceas seo, ach tá na gnéithe a úsáideadh chun idirdhealú a dhéanamh ar na foirmeacha sin ar fáil i go leor daonra de C. annuum agus níl aon speiceas de C. frutescens atá aitheanta go seasta.
Saintréithe
Cé go ciallaíonn an ainm an speiceis annuum "bliantúil" (ón Laidin annus "bliain"), níl an planda bliantúil agus in éagmais siocáin an gheimhridh is féidir leis maireachtáil i gcomhair séasúr éagsúil agus agus fás ina thor mór ilbhliantúil. clé|mion Bíonn dath na mbáthanna singile neasbhán (uaireanta corcora) nuair a bhíonn an gas dlúth-chraobhach agus suas go 60 ceintiméadar ar airde. Bíonn na torthaí ina chaora a d'fhéadfadh a bheith glas, buí nó dearg nuair a bhíonn siad aibí. Cé gur féidir leis an speiceas glacadh le formhór na n-aeráid, tá C. annuum tháirgiúil go háirithe le fáil sna haeráidí te agus tirim.
Baile a' Chladaich
Tá Baile a' Chladaich ina bhaile crochtóireachta in Asaint, Cataibh, Comhairle na Gàidhealtachd, a bunaíodh le linn na bhFuadach. Tá sé suite in aice leis an Chlais Mhór, (Béarla: Clashmore). Ceanglaíonn bóthar beag é leis an B869 a leanas go dtí an teach-solais in aice leis 'an Stór'.
Port nan Giúran
Is sráidbhaile ar Leòdhas, Comhairle nan Eilean Siar, na hAlban é Port nan Giúran.
Cíb dhéise
Is planda í an chíb dhéise.
An Baile Nua, Contae Chorcaí
Is baile suite i gContae Chorcaí é an Baile Nua.
The Daze
Is banna rac-cheoil as Baile Átha Cliath é The Daze. Ceol "indie" a seinneann siad, le tionchar ó bhannaí cosúil le Joy Division agus Modest Mouse. Tá siad le chéile ar feadh trí bliana.
Lincse
Ainmhí feoiliteach is ea an lincse. Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na bhFelidae é. Tá an lincse ar fáil san Eoráise agus i Meiriceá Thuaidh.
Ialtóg mheasa Oileáin Truk
Is ainmhí í an ialtóg mheasa Oileáin Truk. Mamach atá ann.
Prótaisteach
Is grúpa ilchineálach d'orgánaigh iad na prótaistigh ina n-áirítear na heocaróit nach féidir a aicmiú i ríocht eocarótach eile ar bith, ar nós na bhfungas, na n-ainmhithe, nó na bplandaí. De ghnáth, déiléaltar leo mar an ríocht Protista nó Protoctista.
Is grád paraifíléiteach iad na prótaistigh seachas grád monaifíléiteach nádúrtha, agus mar sin ní bhíonn mórán tréithe i gcomhpháirt eatarthu, ach amháin go bhfuil eagar sách simplí acu go léir—bíonn siad aoncheallach, nó bíonn siad ilcheallach gan fíocháin ardshainfheidmeacha acu. Chum Ernst Haeckel an téarma protista sa bhliain 1866(an tSean Ghréigis-πρώτος (protos), an chéad).
Seneca
Fealsúnaí ab ea Lucius Annaeus Seneca (c. 4 RC – AD 65). Bhí sé mar theagascóir agus comhairleoir do Néaró, impire na Róimhe. Is deartháir é le Gallio.
An Gleann
Is baile suite i gContae Aontroma é an Gleann.
Piaras Béaslaí
Scríbhneoir Gaeilge, trodaí saoirse d'Éirinn agus saighdiúir ab ea Percy Frederick Beazley, nó Piaras Béaslaí. Rugadh i Learpholl é ar an 10ú Márta 1881, agus fuair sé bás ar an 22ú Meitheamh 1965 i mBaile Átha Cliath. Scríobh sé drámaí agus dánta, ach is é an saothar litríochta is tábhachtaí dár tháinig óna pheann ná an t-úrscéal fáthchiallach Astronár.
A Chéad Óige
Éireannaigh ab ea a thuismitheoirí, Nannie Hickey (Áine Ní Ící) agus Patrick Langford Beazley. Ní raibh focal Gaeilge i bpluc ceachtar acu, ach mar sin féin, bhí suim acu i gcás na hÉireann. Fuair Piaras óg féith na scríbhneoireachta ó thaobh na dtaobhann freisin, nó scríobh Nannie a lán dánta agus scéalta tírghráthúla faoi Éirinn agus faoi laochra na hÉireann nuair a bhí sí óg, agus chaith Patrick Langford Beazley na blianta fada ina eagarthóir ar The Catholic Times, nuachtán na gCaitliceach i Learpholl.
Fuair Piaras óg an chéad bhunscolaíocht i Wallasey i Learpholl, ach ansin, cuireadh ag foghlaim é i gColáiste San Proinsias Xavier. Scoil Chaitliceach do chlann na meánaicme Éireannaí i Learpholl a bhí ann agus í á reáchtáil ag na hÍosánaigh. D'éirigh le Piaras go maith ar scoil, ó bhí sé tar éis tús a chuid Laidine, Fraincise agus Gréigise a fhoghlaim óna athair cheana féin, nuair a tháinig sé go dtí an coláiste. Fear mór léitheoireachta ab ea a athair, agus ba mhinic a léadh sé os ard scéalta as na leabhair do Phiaras agus dá dheartháireacha. Faoi thionchar na léitheoireachta seo, chuir Piaras óg suim san amharclannaíocht agus sa drámaíocht. Ina bhuachaill óg dó, bhí sé ag scríobh drámaí beaga cheana féin.
An Gaeilgeoir Óg
Ní raibh ann ach déagóir óg nuair a thosaigh sé ag foghlaim na Gaeilge as a stuaim féin. Bhí sé i dtuilleamaí na n-irisí is na dtéacsleabhar lena chuid Gaeilge a fhoghlaim, nó cé gur thosaigh Conradh na Gaeilge ag soláthar ceachtanna i Learpholl féin i ndeireadh na naoú haoise déag, níor cheadaigh a chúthaileacht don ógánach freastal orthu ar dtús.
Aileen Palmer
File Astrálach, úrscéalaí (gan foilsiú) agus dialannaí ba ea Aileen Palmer (6 Aibreán 1915 – 21 Nollaig 1988). Bhí sí ina hateangaire i rith Cogadh Cathartha na Spáinne ar thaobh na Poblachta agus ina ball d’fhoireann otharchairr i Londain i rith an Bhliotsa. Chaith sí sealanna in institiúidí siciatracha agus déanann sí cíoradh ina dialanna ar a collaíocht féin agus ar ghalar intinne. D’fhoilsigh sí filíocht agus d’fhág sí a lán úrscéalta gan foilsiú ina diaidh, in éineacht le díolaim dhírbheathaisnéiseach.
Piaras Béaslaí
An Gaeilgeoir Óg
Ón taobh eile de, tá a fhios againn go raibh lucht gaoil aige i gCiarraí, agus uncail leis ina shagart paróiste sa Ghaeltacht. Ar cuairt ansin dó, tháinig an-fheabhas ar a chuid Gaeilge, agus é ag bailiú is ag breacadh síos sleachta béaloidis ó sheanchaithe an cheantair leis an teanga a fhoghlaim ní b'fhearr fós. I bhfad ní ba déanaí, d'fhoilsigh sé na sleachta seo in irisí Gaeilge.
Aileen Palmer
Beatha
Rugadh Aileen i Lodain in 1915 do Nettie agus Vance Palmer, beirt ón Astráil a raibh tábhacht liteartha leo. I gceann sé mhí d’fhill an teaghlach ar an Astráil agus in 1917 rugadh cailín eile, Helen. Chuaigh Aileen ar scoil sa Choláiste Preispitéireach do Bhanuaisle in Melbourne. Rinne sí staidéar ar Ghearmáinis, Spáinnis agus Rúisis, agus bhain amach céim céad onóracha i bhFraincis in Ollscoil Melbourne. Chuaigh sí i Páirtí Cumannach na hAstráile in 1934, agus chuaigh go Londain lena tuismitheoirí. Chuaigh sí go Vín agus ansin go dtí an Spáinn, áit a raibh sí ag obair ansin mar ateangaire do lucht leighis ó 1936 go dtí 1938 agus í gar don troid. Scríobh sí úrscéal faoin tréimhse a chaith sí sa Spáinn, Last Mile to Huesca, cé nár foilsíodh é. I ndiaidh an chogaidh bhí sí ag obair sna campaí teifeach sa Fhrainc agus ansin chuaigh ag obair mar thiománaí otharchairr i Londain i rith an Bhliotsa.
Piaras Béaslaí
An tÁbhar Iriseora
Nuair a chríochnaigh sé an scoil, bhí a chuid tuairiscí thar barr ar fad, ach ina dhiaidh sin féin níor thogair sé ardoideachas a tharraingt air. B'fhearr leis a chuid a shaothrú ar iriseoireacht, cosúil lena athair féin. Thairis sin, theastaigh uaidh rud éigin fónta a dhéanamh ar mhaithe leis an nGaeilge agus cúis na teanga a chur chun cinn.
Aileen Palmer
Beatha
D’fhill Aileen ar Melbourne in 1945 toisc a máthair a bheith buailte ag taom croí. Bhí uirthi slán a fhágáil ag bean a raibh sí i ngrá léi. Lean sí uirthi ag scríobh agus í ag cothú a saothair le hól agus le beinsidrín. D’fhoilsigh sí ailt in irisí éagsúla, Meanjin, Overland agus The Realist. ach bhuail cliseadh meabhrach í in 1948. Tugadh cóireáil inslin-ghlúcós di ar feadh trí mhí agus teiripe leictri-thritheamhach ina dhiaidh sin. Chuir sí síos ar an gcóireáil agus ar a máthair agus a deirfiúr, ós iad siúd a chuir isteach san ospidéal í, i lámhscríbhinn gan foilsiú, 20th Century Pilgrim. In 1957 d’fhoilsigh cnusasach dánta dar teideal Dear Life agus chuaigh mar ghníomhaí síochána chun na Síne agus na Seapáine. In 1958, tar éis seal mire, cuireadh isteach i dteach gealt in éadan a tola í. In 1959 d’fhoilsigh sí d’aistriúcháin de scríbhinní an easaontóra Vítneamaigh Tố Hữu ó Fhraincis agus d’fhoilsigh sí (ó Fhraincis arís) Dialanna Príosúin Ho Chi Minh in 1962. In 1964 d’fhoilsigh sí World Without Strangers?, cnuasach dánta.
Piaras Béaslaí
An tÁbhar Iriseora
D'fhoilsigh Béaslaí an chéad chúpla mionsaothar sa bhliain 1899, nuair a ghlac irisleabhar Éireannach i Londain, New Ireland, le dán scigiúil agus le gearrscéal beag uaidh.
Aileen Palmer
Gnéasúlacht agus galar meabhrach
Deir scoláirí áirithe gur leispiach Palmer nó gur dhéghnéasach í. Ní léir ach oiread cén cineál galair a bhí uirthi. Ina saothar féin cuireann sí síos ar airíonna atá cosúil leo siúd a bhaineann le strus iarthrámach agus í síorbhuartha ag a bhfaca sí de mharú sa Spáinn agus de bhuamáil i Londain.
Piaras Béaslaí
An tÁbhar Iriseora
Sa bhliain 1900, d'éirigh le Piaras an chéad jab ceart iriseoireachta a fháil. Fuair sé post sóisearach ag an Wallasey News and Wirral General Advertiser i Learpholl. Ní raibh i gceist ach leathsheachtanán áitiúil an Pháirtí Liobrálaigh, ach mar sin féin, tús a bhí ann. Faoin am seo, thosaigh gníomhaíocht Phiarais sna cumainn Éireannacha i Learpholl. Bhí sé tar éis cuairt a thabhairt ar Oireachtas na Gaeilge i mBaile Átha Cliath agus alt ardmholtach a fhoilsiú faoi ar an Catholic Times cheana féin, sula ndeachaigh sé i gcraobh áitiúil Chonradh na Gaeilge. D'iompaigh sé amach nach raibh mórán Gaeilge ag aon duine de na Conraitheoirí áitiúla, agus ar an toirt rinneadh múinteoir Gaeilge de Phiaras féin. Ar dtús, d'fhéadfá a rá gur bhain obair an Chonartha mealladh as, ach i rith an ama, chabhraigh an Conradh leis teacht i dteagmháil le cainteoirí dúchais agus tuilleadh a fhoghlaim uathusan. Casadh a lán cainteoirí ó Ghaeltacht Mhaigh Eo air, agus d'éirigh sé eolach ar a gcanúint siúd.
Aileen Palmer
Gnéasúlacht agus galar meabhrach
Fuair sí bás in 1988 in Ballarat in ospidéal siciatrach. Bronnadh a cuid páipéar agus lámhscríbhinní ar Leabharlann Náisiúnta na hAstráile.
Piaras Béaslaí
An tÁbhar Iriseora
I dtús báire, bhí Piaras ina bhall de Chraobh Learphoill den Conradh. Bhí cainteoirí dúchais sa dá chraobh eile sa chathair, ach ní bhfuair sé aithne cheart orthu ach sa bhliain 1902, nuair a chuaigh sé i gCraobh Bootle.
Bhí sé ina bhall ghníomhach den Celtic Literary Society chomh maith, agus é an-díograiseach ag glacadh páirte in imeachtaí an dá chumann. Ba mhaith leis siamsaíocht agus amharclannaíocht freisin, agus ba mhinic é i bpáirt an tsiamsóra ag cur na ndaoine eile ag gáire lena chuid geáitsí. Bhíodh sé ag aithris filíocht Ghaeilge ag ócáidí an CLG. Tríd is tríd, bhí sé ag éirí ina fhear tábhachtach i measc Ghaeil óga Learphoill.
Chaith sé seal beag ag obair ina fho-eagarthóir don Liverpool Daily Post, ach d'éirigh sé as go sciobtha. Bhí sé ar bís aistriú go hÉirinn, nó mhothaigh sé gurb ansin a bhí a chinniúint, agus é chomh sáite i saol na gcumann Gaelach is a bhí. Ní raibh obair ar fáil dó in Éirinn, ach ó bhí athrú áite de chineál éigin de dhíth air, chuaigh sé ag lorg oibre in áiteanna eile i Sasana.
Fuair sé post leis an Rochester & Chatham Journal i Kent. Ní raibh ann ach liarlóg áitiúil nuachtáin a raibh dearcadh Coimeádach aici. Bhí an tuarastal go dona, agus ní raibh an obair ag taithneamh le Piaras ach an oiread. Sa deireadh thiar, d'imigh Piaras ón nuachtán in éineacht le duine eile de na heagarthóirí, Breatnach dar shloinne Bennet. Fuair Bennet post sa phríomhchathair agus mheall sé Piaras go Londain chomh maith. I Londain, thosaigh sé ag freastal ar imeachtaí na craoibhe áitiúla de Chonradh na Gaeilge, agus fuair sé go leor cairde nua, gan trácht a dhéanamh ar na seanchairde agus an lucht gaoil a casadh air ag ócáidí an Chonartha. I measc an lucht aitheantais seo, bhí Liam P. Ó Riain, Fionán Mac Coluim, Mícheál Breatnach, agus go leor eile. Ní ba deireanaí. d'admhaigh Piaras go raibh sé ag adhradh Fhionáin Mhic Coluim mar a bheadh laoch ann. Casadh Pádraic Ó Conaire féin air i measc lucht Gaeilge Londan.
Ar dtús, níor éirigh leis post a fháil i Londain. Chaith sé saoire na Nollag sa bhaile i dteach a thuismitheoirí, ach ina dhiaidh sin, d'fhill sé go dtí an phríomhchathair. Sa deireadh, áfach, b'éigean dó a admháil nach raibh an iriseoireacht ag éirí leis i ndeisceart Shasana, agus tháinig sé ar ais go Learpholl.
Carlos Antonio López
Saol
Rugadh López i Manorá, Asunción ar an 4 Samhain, 1790, agus fuair sé a chuid oideachais i gcliarscoil sa chathair sin mar a ndearna sé staidéar ar fhealsúnacht agus ar dhiagacht, ach d'éirigh sé as na hábhair sin de rogha ar an dlí. Chuaigh sé ar a choimeád mar gheall ar naimhdeas a bhí idir é agus deachtóir na tíre, a uncail José Gaspar Rodríguez de Francia, ach nuair a fuair Francia bás chuaigh Lopez i gceannas na tíre mar gheall ar an eolas neamhghnách a bhí aige ar chúrsa dlí agus rialtais. Bhí sé i gcumhacht go dtí gur éag sé ar an 10 Meán Fómhair, 1862.
Ar dtús bhí sé ina rúnaí ar 'junta' míleata (1840-1841), ina chonsal ar feadh trí bliana ansin go dtí 1844 agus ina uachtarán le cumhachtaí deachtóra ar feadh ocht mbliana déag eile. Sa bhunreacht a scríobh sé don tír tugadh an-chuid cumhachtaí don uachtarán ach ba bheag an aird a tugadh ar chearta sibhialta.
Piaras Béaslaí
An Conraitheoir
I mBealtaine 1902, tháinig an chéad sliocht béaloidis i gcló ar an gClaidheamh Solais a bhí bailithe ag Piaras sa Ghaeltacht. Ba é seo tosach a chuid scríbhneoireachta as Gaeilge. San am céanna, bhí sé gnóthach i gConradh na Gaeilge, agus sna blianta 1903-1904, chaith sé seal ina chathaoirleach ar Choiste Ceannais an Chonartha i Learpholl. Nuair a bhí an t-údarás sin aige, bhí sé ábalta a lán imeachtaí cultúrtha Gaeilge a chóiriú agus a eagrú. Má stáitsigh an Conradh i Learpholl dráma Gaeilge, is follasach go raibh lámh ag Piaras san obair sin.
Carlos Antonio López
Saol
Mar cheannaire rialtais bhí sé siosmaideach go leor agus rinneadh go leor iarrachtaí chun acmhainní nádúrtha na tíre a fhorbairt agus cumhacht mhíleata na tíre a neartú. Rinne sé conarthaí trádála leis an Fhrainc, na Stáit Aontaithe agus leis an Ríocht Aontaithe, agus bunaíodh os cionn trí chéad scoil sa tír le linn a thréimhse mar uachtarán. Bhíodh sé i mbun aighnis go minic leis an Bhreasail, an Bhreatain agus Stáit Aontaithe Mheiriceá ach ní dheachaigh sé chun cogaidh riamh leo. Bronnadh saoránacht chomh maith ar dhúchasaigh na tíre lena linn.
Piaras Béaslaí
An Conraitheoir
Bhí Fionán Mac Coluim, fear fuinnimh an Chonartha i Londain, á adhradh ag Piaras. Theastaigh uaidh an sracadh céanna a chur i gConradh Learphoill agus a bhí, dar leis, i gConradh Londan.
Faoin am seo, thosaigh sé ag cur suime sa náisiúnachas Éireannach. Chuaigh sé le lúthchleasaíocht sa CLG, nó bhí sé barúlach gur chóir dó, mar Ghael, é féin a ullmhú i gcomhair troda ar son shaoirse na hÉireann. A bhuí leis an stádas a bhí aige sa Chonradh, bhí cairde Éireannacha aige anois, ach san am céanna, ba chúis náire dó nach raibh nósanna na hÉireann aige, agus sórt míchompóird air uaireanta i gcuideachta na nÉireannach. Mar sin, d'fhéadfá a rá go raibh sé ag iarraidh athsheilbh a fháil ar an Éireannachas ba dual dó ó thaobh na dtaobhann, agus gur cuid den athghabháil seo ab ea an spéis a bhí aige don Ghaeilge agus an tsuim a chuir sé sa náisiúnachas.
Sanndabhaig
Is sráidbhaile ar Leòdhas, Comhairle nan Eilean Siar, na hAlban é Sanndabhaig.
Piaras Béaslaí
An Conraitheoir
Chaith sé trí seachtaine i mBaile Átha Cliath i Lúnasa 1904, agus é ag freastal ar imeachtaí Oireachtas na Gaeilge ansin. Ní dhearna an turas seo ach a mhífhoighne a mhéadú, agus chaith sé na míonna ina dhiaidh sin ag cur is ag cúiteamh leis féin, arbh é seo an t-am ceart le dul go hÉirinn.
Go hÉirinn
Nuair a tháinig an tEarrach, Bealtaine 1905, shocraigh sé aistriú ó Learpholl go Baile Átha Cliath. Ba ansin a ghlac sé an t-ainm nua air féin - Pierce Beazley in áit Percy sa Bhéarla. Thóg sé roinnt ama air an fhoirm cheart Gaeilge a roghnú - Piaras Béaslaigh, Béaslaoi nó Béaslaí. Tháinig an t-aistriú go hÉirinn aniar aduaidh ar a thuismitheoirí agus ar a chuid cairde i gConradh na Gaeilge, agus d'airigh siad uathu go mór é. Bhí a thuismitheoirí ag cur postorduithe chuige fad is nach raibh post aige, ach san am céanna, bhí a athair sásta admháil nach mbeadh mórán dul chun cinn i ndán dó dá bhfanfadh sé i Learpholl. Sna litreacha a bhí á fháil aige óna athair san am seo, aithintítear go raibh seisean agus a mhuintir á chronú go mór, ach ba léir fosta gur cúis bhróid agus sástachta ab ea é don athair gur fear fearúil neamhspleách a bhí i bPiaras anois.
Is dócha go raibh cumha éigin air féin i ndiaidh a shaoil thall, go háirithe go gairid i ndiaidh dó teacht go hÉirinn, ó nach raibh post ná gléas beo aige. Tháinig athrú air sin de réir a chéile, áfach, nó is amhlaidh go raibh obair ar fáil d'óigiriseoir i mBaile Átha Cliath, agus an borradh a bhí díreach ag teacht ar ghnó na nuachtánaíochta sa chathair. Lean sé leis ag cur ábhair chuig na nuachtáin, agus níor thóg sé mórán ama air cuid de na h-ailt seo a fheiceáil i gcló. Bhí an Weekly Freeman sásta a chuid alt agus aistí a fhoilsiú go tráthrialta, ach go háirithe.
Craobh an Chéitinnigh
Nuair a bhí ioncam agus slí beatha socair aige, chuaigh Piaras le Craobh an Chéitinnigh de Chonradh na Gaeilge, i dtús na bliana 1906. Bhí clú na díograise ar an gCraobh seo, agus bhí cuid mhór de bhaill na craoibhe le páirt thábhachtach a dhéanamh i stair na hÉireann fós. Muimhnigh ab ea na baill, sin nó foghlaimeoirí a raibh luí ar leith acu le canúint na Mumhan. Le fírinne, bhí sé mar scéal magaidh ag lucht an Chonartha nár tháinig traein amháin ó Chorcaigh go Baile Átha Cliath nach raibh gníomhairí de chuid Chraobh an Chéitinnigh ag fanacht léi ar ardán an stáisiúin, agus iad meáite ar gach cainteoir dúchais a thuirlingeodh ón traein a earcú dá gcraobh. Ní raibh ann ach greann, ar ndóigh, ach is dócha go ndeachaigh Muimhneachas agus náisiúnachas na craoibhe go mór i gcion ar Phiaras, agus ó b'í Gaeilge Chiarraí an chanúint ba thúisce a d'fhoghlaim sé féin, ba dual dó dul sa chraobh áirithe seo ó thaobh na teanga de freisin.
Ábhar Scríbhneora
Sa bhliain 1906, scríobh Piaras Béaslaí dráma Gaeilge le haghaidh chomórtas an Oireachtais. Dráma laochais a bhí ann, agus is é an teideal a bhí air ná Cormac na Coille. Bhí an-dóchas ag Piaras go raibh duais i ndán dó, ach ní raibh na moltóirí sásta leis an dráma. Bhí siad ar aon intinn go mbeadh an stíl ní b'oiriúnaí do ghearrscéal ná do dhráma. Ar an lámh eile, bhí bua aige le haiste léirmheastóireachta liteartha, nó bhí na moltóirí an-sásta leis. Le fírinne a rá, ní raibh an aiste ró-iontach, ach is dócha go raibh an Béaslaíoch ina cheannródaí mar léirmheastóir, agus gurbh é sin thar aon rud eile a thuill an duais dó.
Colúnaí Gaeilge
Sa bhliain 1906, thosaigh Piaras Béaslaí ag scríobh colún Gaeilge ar an bhFreeman's Journal. Go gairid ina dhiaidh sin, mar dhíograiseoir teanga agus amharclannaíochta, fuair sé ábhar maith scríbhneoireachta nuair a bhris an chonspóid amach faoi dhráma John Millington Synge, The Playboy of the Western World ("Buachaill Báire an Domhain Thiar"). Bhí an Béaslaíoch orthu siúd a tharraing callán ar an amharclann lena mhíshástacht a chur in iúl, agus ghabh na péas é. Nuair a tugadh os comhair na cúirte é, rinne sé ócáid agóide den tseisiún, agus gearradh fíneáil dhá phunt air. Rinne an pionós seo mairtíreach agus laoch den Bhéaslaíoch i meac na nGaeilgeoirí.
Faoin am seo, thosaigh Bráithreachas na Poblachta ag iarraidh an Béaslaíoch a earcú. Ba é a chara Cathal Brugha a d'áitigh air dul sna Bráithre. In Áras na bhForaoiseoirí, 41 Cearnóg Parnell, a mhóidigh an Béaslaíoch mionnaí an Bhráithreachais.
Rud eile fós, toghadh ar Choiste Gnó Chonradh na Gaeilge é ar Ard-Fheis an Chonartha sa bhliain 1907. Tharraing sé súil na gConraitheoirí air féin ar bhealach eile fós, nuair a thug sé léacht do Chraobh an Chéitinnigh faoin teideal Longar Langar na hÉireann. ('séard atá i gceist le "longar langar" ná ceann de na teilgeanacha uamacha cainte sa Ghaeilge a chiallaíonn mí-ordú agus meascán mearaí.) Bhí an léacht seo dírithe ar smaointe praiticiúla a chur os comhair na gCéitinneach faoin dóigh cheart leis an nGaeilge a athbheochan. Mhol an Béaslaíoch Gaeilge a chur i ngnáthúsáid sna nuachtáin, sna siopaí agus sna gnóthaí. Ní raibh sé sásta le hobair na dtéarmadóirí, nó bhí sé barúlach go mbeadh sé ní ba thábhachtaí nuachtán Gaeilge a chur ar bun a mheallfadh léitheoirí i dtreo na teanga.
Chuir sé béim ar leith ar Ghaeilge agus ar thraidisiún na Gaeltachta mar chrann taca don chineál litríocht Gaeilge a bhí ag teastáil uaidh. "Ná glacaimis le scríbhneoir Gaeilge mura bhfuil tobar a fheasa ag brúchtaíl le fíoruisce na Gaeltachta". Mhol sé freisin go mbunófaí amharclann ar leith le haghaidh drámaí Gaeilge. Tríd is tríd, theastaigh infreastruchtúr cultúrtha Gaeilge uaidh: nuachtáin, leabhair don ghnáthléitheoir, amharclann, agus araile. Is féidir a rá go raibh ciall instinneach aige d'fhírinní bunaidh na sochtheangeolaíochta, do riachtanaisí sochúla na Gaeilge agus a hathbheochana.
An Drámadóir
Sa bhliain 1907, léiríodh Cormac na Coille, (an dráma nár ghnóthaigh an duais) den chéad uair riamh. B'í Craobh an Chéitinnigh a léirigh é. Fuair Piaras mianach an scéil ó Philaster, or Love Lies a-Bleeding, seandráma Béarla a léiríodh den chéad uair thart fá 1600. Ghaelaigh sé an dráma seo ó thús deiridh, agus lonnaigh sé na himeachtaí i saol na Gaeilge sa bhliain 1600. Rinne an Béaslaíoch a dhícheall sochaí na sean-Ghael a athchruthú ar an ardán, ach san am céanna, is féidir an saothar a lochtú mar go dtéann sé chun donais ag druidim chun deiridh dó, agus an méaldráma ag fáil an lámh in uachtar ar an dráma. Iarracht fhiúntach a bhí ann, ach mheath sí ar an scríbhneoir sa deireadh. Ina dhiaidh sin féin, bhí cuid mhaith buanna ag an saothar, agus is dócha go bhféadfadh amharclannaí sciliúil é a léiriú go maith tríd na codanna iomarcacha a ghearradh amach agus béim a chur ar shuáilcí an tsaothair.
Bhí dul chun cinn á ndéanamh ag Piaras mar iriseoir san am seo freisin. Bhí sé ag scríobh an cholúin Ghaeilge don Freeman, ar ndóigh, ach thairis sin, scríobhadh sé ailt don Evening Telegraph, nuachtán den chineál éadrom a bhí á fhoilsiú ag an ngnólacht céanna. Bhí oifig chúng eagarthóireachta an Telegraph ina gclub ag iriseoirí na háite, (rud ar thagair James Joyce féin de ina úrscéal mór Ulysses) agus rachadh sé rite le Piaras agus eagarthóirí an pháipéir obair fhónta a chur i gcrích san am agus na fámairí seo go léir ag déanamh séis a gcomhrá ina dtimpeall.
An Chéad Ghearrscéal
An chéad scéal ficseanúil Gaeilge - nuair a fhágtar na drámaí as an áireamh - a d'fhoilsigh sé mar chuid den cholún, is é an teideal a bhí air ná Oidheadh Dhubhaltaigh - is é sin, "oidhe" (bás, dúnmharú, dúchinniúint) Dhubhaltaigh. Mar a léiríonn an teideal féin, b'é dúnmharú Dhubhaltaigh Mhic Fhirbhisigh sa bhliain 1671 a bhí á phlé sa scéal. Le fírinne, níor chloígh an scéal go ródhlúth le fíricí staire na h-eachtra, agus, thairis sin, ní raibh suáilcí liteartha ag an scéal in éiric na laigí seo, ó bhí Piaras ró-umhal do mhúnlaí inste na scéalta laochais i gcónaí. Tugann Pádraig Ó Siadhail (lch. 159 ina leabhar) an sampla seo dúinn:
An seanollamh ionraic Gaelach - is é sin, Dubhaltach féin - ina shuí go stuama, mar ba dual dó, gan scéin ná scáth ina radharc, agus an phéist de mheisceoir Ghallda - an fear a mharaigh é - ''ar a aghaidh amach. D'aithin an Gall a raibh eatarthu agus d'éirigh friochadh fuatha agus mire ina chroí. Rug sé ar scian a bhí ar an mbord agus sháigh sé go feirc í i gcliabh an tseanchaí.''
Is é sin, is laoch léannta gan cháim é an Gael, agus is caimiléir cam é an Gall, agus sin a bhfuil de: níl tucaidí intuigthe ag an nGall lena ndéanann sé, níl ann ach go bhfuil an fhios aige an Gael a bheith ina Ghael agus ina dhea-dhuine dá réir, agus é féin a bheith ina dhrochdhuine toisc gur Gall é, agus mar sin, maraíonn an Gall an Gael cionn is go bhfuil sé in éad leis.
D'fhoilsigh an Béaslaíoch scéal eile i dtús na bliana 1909, Eachtra an Ghiolla Dhuibh. Bhí an scéal seo fréamhaithe go domhain in ithir na scéalaíochta traidisiúnta, agus na laigí ba dhual di ag baint leis. Ní raibh Béaslaí dóchasach as an nGaeilge mar mheán scríbhneoireachta a bheadh oiriúnach do shaol na cathrach. Mar a dúirt sé féin, "ní fhásfadh aon litríocht Gaeilge as clocha Bhaile Átha Cliath sula mbeadh an Ghaeilge ina gnáth-theanga ag muintir na cathrach". Cineál ancheist a bhí ann, nó cé nár chreid sé go ródhaingean i litríocht uirbeach Gaeilge mar fhéidearthacht, ní fhéadfadh sé fanacht ina thost mar scríbhneoir Gaeilge ach an oiread.
An Fínín
Mar a chonacthas, bhí Piaras ina bhall de Bhráithreachas na Poblachta. Club Teeling teidal na craoibhe den Bhráithreachas lena raibh Piaras mar bhall. Faoin am seo, ní raibh mórán idir lámha ag an mBráithreachas. Go bunúsach, chaithfeá dul ar chruinniú uair in aghaidh na míosa, agus ag an gcruinniú sin duit, d'íocfá scilling leis an gciste a bhí bunaithe ag an mBráithreachas chun armlón a cheannach le haghaidh na réabhlóide a bhí le teacht an lá ab fhaide anonn.
Ní raibh an Bráithreachas ag ullmhú na ceannairce armtha go fóill, áfach. Sa bhliain 1908, bhí sé de dháníocht ag Piaras a rá i gceann dá gcolún go mbainfeadh Éire amach a saoirse go fóill, i ndiúnas ar "ropairí nimhe" Shasana, cé nach raibh a fhios ag aon duine fós "cé acu le lámh láidir nó le gliceas" a thiocfadh an tsaoirse sin. Bhí níos mó béime ar an ngliceas san am sin, nó bhí an Bráithreachas ag díriú ar insíothlú na n-eagraíochtaí náisiúnaíocha cultúrtha, cosúil le Cumann Lúthchleas Gael agus Conradh na Gaeilge, le fir óga a earcú le hoiliúint chogaidh a thabhairt dóibh. Sna blianta seo, ní raibh mórán stádais ná céimíochta ag an mBéaslaíoch sa Bhráithreachas go fóill, agus dealraíonn sé nach raibh sé ina ghunnadóir mór ar nós an chuid eile acu. Bhí meas mór ag an gConradh agus ag lucht na Gaeilge ar Bhéaslaí mar óráidí líofa Gaeilge, agus má bhí, níor leasc le Piaras leas a bhaint as a scileanna óráidíochta le soiscéal an Bhráithreachais a chraobhscaoileadh.
Ceist na dTáillí
Níorbh é sin an t-aon soiscéal a bhí aige do lucht an Chonartha, áfach. Nuair a chuaigh sé ar an gCoiste Gnó, d'éiligh sé go n-athrófaí béim chomórtas drámaíochta an Oireachtais ó na drámaí fada chuig na drámaí aonghnímh. Maidir le ceist na dtáillí - is é sin, ceist na n-arduithe pá a bhí le híoc leis na múinteoirí a bheadh ag múineadh Gaeilge - bhí Béaslaí agus Craobh an Chéitinnigh go léir ar na "cancráin" (mar a thug Pádraic Mac Piarais orthu in alt ar an gClaidheamh Soluis i Márta 1908) a bhí ag tacú leis an bhfeachtas ar son na dtáillí. Bhí ceist na dtáillí ina hábhar conspóide sa Chonradh féin, ach san am céanna, bhí sí ag déanamh scime do Phiaras le fada an lá, nó bhí sé ag éileamh ina chuid colún go n-íocfaí tuilleadh pá le gach máistir is máistreás scoile a bheadh sásta Gaeilge a mhúineadh. Nuair nach raibh tromlach na gConraitheoirí sásta le scéim na dtáillí, agus polasaí eile á gcur chun cinn acu chun an dátheangachas a chothú sa scolaíocht, d'éirigh Piaras as an gCoiste Gnó.
Mar iriseoir, bhí Piaras den tuairim gur chóir do lucht na ceirde aire a thabhairt dá leas agus cur le chéile ar a son féin. Nuair a bunaíodh Cumann Iriseoirí na hÉireann, nó "Cumann Lucht Irise" na hÉireann de réir na Gaeilge comhaimseartha, bhí Piaras páirteach in obair an Chumainn ó thús.
Cumann Oisín agus an Litriú Simplí
Cumann eile a bhunaigh Piaras ná Cumann Oisín, cumann é a bhí dírithe ar litríocht na Gaeilge a chothú agus a fhorbairt. Tháinig an cumann seo chun saoil in Earrach na bliana 1910, agus i measc na mball, bhí daoine cosúil le Fiachra Éilgeach, Tórna, agus Máire Ní Chinnéide. Tugadh léachtaí Gaeilge ar litríocht na nGael agus ar litríocht an domhain, ó Chúirt an Mheán-Oíche go Chanson de Roland. B'í an fhilíocht an chloch ba mhó ar phaidrín an Chumainn, áfach, go háirithe aistriúcháin Ghaeilge ar dhánta cáiliúla i dteangacha eile.
Faoin am seo, bhunaigh Shán Ó Cuív - Seán Ó Caoimh sa ghnáthlitriú - agus Osborn Ó hAimhirgín an Cumann um Litriú Simplí, nó an Cuman um Letiriú Shimplí, mar a litrigh siad féin ainm an Chumainn. Bhí baint ag an mbeirt sin le Cumann Oisín freisin. Bhí an chuid ba mhó de ghluaiseacht na Gaeilge an-mhíshásta leis an Litriú Simplí. Go bunúsach, litriú a bhí ann a bhí bunaithe ar fhuaimniú Ghaeilge na Mumhan, agus é neamhspleách ar fad ar litriú thraidisiúnta na Gaeilge. Ní raibh Béaslaí féin sásta leis an Litriú Simplí, nó thuig sé nach sásódh sé ach lucht labhartha Ghaeilge na Mumhan. Mar sin féin, cheadaigh sé don chumann cúpla saothar leis féin a fhoilsiú sa litriú áirithe sin.
Bhí baint ag Béaslaí le Coláiste na Mumhan i mBéal Átha an Ghaorthaidh chomh maith. Sa bhliain 1910, thug sé sraith léachtaí ansin faoi nualitríocht na Gaeilge - is é sin, saothar Sheathrúin Chéitinn agus gach dár dtáinig ina dhiaidh. Rud nua ar fad a bhí i gceist leis na léachtaí seo, agus tharraing siad súil na nuachtán féin. Bhí Domhnall Ó Corcora ag freastal ar na léachtaí seo, agus é ina mhac léinn san am. Ba le linn na léachtaí seo a chuir Ó Corcora an oiread suime i bhfilíocht Ghaeilge na Mumhan is go scríobhfadh sé a leabhar cáiliúil Béarla faoi fhilíocht na Gaeilge, The Hidden Ireland, an lá ab fhaide anonn.
Ní raibh fad saoil i ndán do Chumann Oisín. Bhí an iomarca dual ar choigeal na mball taobh amuigh den Chumann, agus níor éirigh leo tuilleadh a earcú. Mar sin, tháinig deireadh le gníomhaíocht an Chumainn tar éis Earrach na bliana 1911.
Múscailt na Collaíochta
Sa bhliain 1911, nuair a bhí sé ag druidim isteach le haois a dheich mbliana fichead, thug Piaras nóisean do chailín óg darbh ainm Maud Clancy. Bhí lúb bheag gaoil ag Piaras le Maud, agus mar sin, is dócha gur ghlac sé leis ó thús nach raibh rath ar bith i ndán d'aon fhíorchumann grá idir an dís acu. Agus an méid sin ráite, bhí sé féin barúlach nár dhúisigh aon bhean eile an tsuim i ngrá collaí aige roimh Maud. Mar sin féin, ní dhearna sé riamh ach amhráin Ghaeilge a mhúineadh don ghirseach.
Maidir leis na cúrsaí polaitíochta, réabhlóideachais agus poblachtánachais, bhí borradh díreach ag teacht fúthu faoin am seo, agus ar ndóigh, bhí an tríú Bille um Rialtas Dúchais na hÉireann díreach ag dul faoi bhráid na Parlaiminte i Westminster. San am céanna, áfach, bhí Piaras ar dhuine de na fir óga a bhí ag cur sracadh nua i mBráithreachas na Poblachta. Nuair a tháinig Óglaigh Uladh, nó an chéad ionchollú den UVF, ar an bhfód i measc Phrotastúnaigh an Tuaiscirt, thosaigh an Bráithreachas ag druileáil in araicis an lae a chaithfidís buille a bhualadh ar a son. Bhí Piaras ag freastal ar na seisiúin dhruileála seo ag 41 Cearnóg Parnell.
Faoi thionchar an atmaisféir sa Bhráithreachas, thosaigh sé ag scríobh an t-aon úrscéal amháin a d'fhoilsigh sé, Astronár. Téama tábhachtach sa leabhar is ea an troid a chuireann pobal faoi chois ar son a shaoirse, cé go bhfuil an scéal coimhthithe d'aon turas ó shaol na hÉireann, nó tá na himeachtaí suite i dtír shamhailteach in Oirthear na hEorpa, Amora, agus í faoi chois ag muintir Kratónia. Is é Astronár ainm an phríomhlaoich freisin, agus ainmneacha Gréigise nó bréag-Ghréigise ar na carachtair ar fad. Is dócha gurb as Béarla a scríobh sé an chéad dréacht agus gur chuir sé Gaeilge air ina dhiaidh sin.