cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
An Andalúis
Spórt
Mar aon leis an gcuid eile den tír is é sacair an spóirt is fearr. Thóg Sasnaigh a bhí ag obair mar mianadóirí Rio Tinto i gcúige Huelva, agus is léir gur éirigh go maith leo. Is é Recreativo de Huelva an club sacair is sine sa tír, bunaithe sa bhliain 1889. I rith séasúir 2018/19 bhí dhá club sacair na hAndalúise ag imirt i bpríomhsraith na Spáinne: Real Betis agus Sevilla FC. Bhuaigh Betis an tsraith sa bhliain 1935 agus bhuaigh Sevilla é sa bhliain 1946. Imríonn na clubanna sacair eile; Córdoba CF ,Granada CF, UD Almería agus Málaga CF sa dara sraith faoi láthair. Tá Recreativo de Huelva, (an club is sine) agus Real Jaén ag imirt sa Segunda División B.
Le déanaí tá níos mó tóir ar cisphéil sa réigiún. Imríonn CB Málaga, nó Unicaja Málaga go minic san Euroleague cispheile agus bhuaigh siad an Liga ACB sa bhliain 2007 agus Corn Korać sa bhliain 2001. Tá CB Sevilla agus CB Granada ag imirt i bpríomhshraith na Spáinne chomh maith.
The Computer Wore Menace Shoes
Craoladh an séú eipeasóid, "The Computer Wore Menace Shoes", den dara sraith déag The Simpsons ar an 3 Nollaig 2000. Scríobh John Swartzwelder an eipeasóid seo. D'fhéach 15.6 milliún duine ar an eipeasóid.
Stáisiún Chill Bharróg
Is stáisiún traenach de chuid Iarnród Éireann suite i gCill Bharróg i gContae Bhaile Átha Cliath é Stáisiún Chill Bharróg.
Pápa Gréagóir XI
Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Gréagóir XI.
Boyacá (Roinn)
Ceann de na 32 Roinn (Departamentos sa Spáinnis) sa Cholóim is ea Boyacá. Tá sí suite in oirthear na tíre, agus is í Tunja príomhchathair na Roinne. Téann a dáta cruthaithe siar go dtí an t-athchóiriú bunreachta a bhí curtha i bhfeidhm ar Chónaidhm Ghrenadina (Confederación Granadina sa Spáinnis) ar an 22 Bealtaine 1858.
Tá teorainn aici ar an taobh ó thuaidh le Santander, san oirthuaisceart le Veiniséala (República Bolivariana de Venezuela ) agus Santander-Thuaidh (Norte de Santander), san oirthear le Arauca agus Casanare, sa deisceart le Cundinamarca agus san iarthar le Antioquia. Tá achar iomlán de 23,102 km² aici.
Parma Football Club
Is club peile Iodálach é Parma Football Club a bunaíodh mar Verdi Football Club sa bhliain 1913. Imríonn an club i Serie A faoi láthair.
Will Lee
Ba aisteoir Meiriceánach é William "Will" Lee, a rugadh sa bhliain 1908 agus a d'éag sa bhliain 1982.
Aichryson
Géineas is ea Aichryson ina bhfuil 15 speiceas de phlandaí súmhara fothrópaiceacha. Dúchasach do na hAsóir sa chuid is mó le roinnt speiceas ar Maidéara agus i Maracó, agus ceann amháin sa Phortaingéil.
Tagann ainm an ghéinis ó na focail Ghréigise "aei" (síor) agus "chrysos" (ór).
Maryborough
Cathair i Queensland is ea Maryborough (fuaimniú: /ˈmɛrəbərə/). Bhí 21,501 daoine ina gcónaí ann sa bhliain 2006.
Stáisiún Pháirc Hans
Is stáisiún traenach de chuid Iarnród Éireann atá suite i nOngar i gContae Bhaile Átha Cliath é Stáisiún Pháirc Hans.
An Coireán
Is sráidbhaile beag i gContae Chiarraí é An Coireán. Tá an sráidbhaile suite in iarthar Éireann i ndeisceart an chontae. Bhí cónaí ar 465 dhuine sa Choireán sa mbliain 2011. Bhí an Gaoluinn ag 51.3% don daonra ag an am. As an mbaile seo do Mhícheál Ó Duibhir.
Tagairtí
left|200px|thumb|Cúrsa gailf ag an gCoireán left|200px|thumb|Mhícheál Ó Duibhir
Carrot Top
Is fuirseoir Meiriceánach as Florida é Scott Thompson nó Carrot Top, a rugadh ar 25 Feabhra 1965.
Pápa Urban VI
Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Urban VI.
Stáisiún Chluain Saileach
Is stáisiún traenach de chuid Iarnród Éireann atá suite i gCluain Saileach i gContae Bhaile Átha Cliath é Stáisiún Chluain Saileach.
Irish Village
Scannán is ea The Irish Village. Rinneadh taifead air i mbaile an Chruacháin i gContae Chorcaí sa bhliain 1959. Ba é James Clark, stiúrthóir as an mBreatain, a stiúraigh é. Bhuaigh sé gradaim BAFTA agus Oscar ina dhiaidh sin. Cuireann sé síos ar an tsochaí agus saol sa cheantar sa bhliain 1959. Sa ghuthú deirtear nach bhfuil aon cheo speisialta faoin sráidbhaile ach go bhfuil sé ag dul i léig.
Muiceanach idir Dhá Sháile
Is baile fearainn suite i gContae na Gaillimhe é Muiceanach idir Dhá Sháile (Muckanaghederdauhaulia nó Mucknasalia).
Samhlaítear é i measc na logainmeacha is faide sa tír.
Pápa Bonifatius IX
Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Bonifatius IX (Boniface i mBéarla agus i bhFraincis, Bonifacio in Iodáilis).
Seán Ó Mainnín
mion Dornálaí ab ea Seán Ó Mainnín (Sean Mannion) a rugadh i Snámh Bó, Ros Muc i gContae na Gaillimhe ar an 6 Deireadh Fómhair 1956.
Throid sé 57 uair, ag buachan 42 (14 "Knock-out"), chaill sé 14 (3 knock-out"), agus troid amháin a bhí ar chomh-scór. Mar sin throid sé i 440 babhta, le céatadán "knock out" de 24.56%. Chaith Seán go leor dena shaol idir Bostún, Mheiriceá agus Ros Muc. Faoi láthair tá sé ar ais i Ros Muc mar thraenálaí ar chlub dornálaíochta Mike Flaherty.
Ba é an troid i gcoinne Mike McCallum ar an 19 Deireadh Fómhair 1984, i Madison Square Garden, Nua-Eabhrac, an troid ba mhó i saol dornálaíochta Sheáin. Ba le haghaidh an chraobh mheánmheáchain an troid seo. Chaill sé an troid, áfach, ach tugtar creidiúint do Sheáin Ros Muc a chuir ar an mapa. Bhí ainm Ros Muc scríofa go hornáideach ar bhásta a dhráir dhornála. Mar seo, bhí ainm Ros Muc os comhair an tsaoil mhóir.
Anc
Crois le lúb don ghéag cheartingearach uachtarach, is ea anc. Comhartha na beatha san Éigipt ársa a bhí ann.
Giorgos Seferis
Ba é Giorgos Seferis (Gréigis: Γιώργος Σεφέρης; Gaeilge: Seoirse Seferis) ainm cleite a bhíodh ag an bhfile Gréagach Geōrgios Seferiádēs (Γιώργιος Σεφεριάδης), a mhair idir 1900 agus 1971.
Do rugadh é in Urla (Βουρλά) san Impireacht Otamánach, baile atá suite sa Tuirc sa lá atá inniu ann, ar an 13ú lá de Mhárta - nó an 29ú lá d'Fheabhra de réir an fhéilire Iúil, féilire a raibh fós in úsáid sa Ghréig ag an am san - agus do fuair sé bás ar an 20ú lá de Mheán Fómhair in Aithin (Αθήνα) na Gréige.
Duine desna filí Gréagacha is tábhachtaí den 20ú haois is ea Seferis. Bronnadh Duais Nobel na Litríochta air sa bhliain 1963. Ní raibh ach file amháin ann áfach, do bhí sé ina thaidhleoir leis agus ba eisean ambasadóir na Gréige chun na Ríochta Aontaithe idir 1957 agus 1962.
Anann
Crann ilbhliantúil síorghlas, dúchasach do Mheiriceá Theas is ea an t-anann. Na duilleoga docht stuach claíomhchruthach spíonach liathghlas. Na bláthanna tríphiotalach gorm i mbláthra dlúth, cosúil le cón is spuaic dhuilleach ag a bharr. Torthaí aonaracha ag comhtháthú le chéile ina dtoradh bog buí ilchodach suas le 30 cm ar fhad. Barr tábhachtach i gcuid mhaith tíortha trópaiceacha. I measc na gcineálacha a shaothraítear, tá foirmeacha gan síolta is foirmeacha ornáideacha ildaite. Bíonn súlach na dtorthaí lán de vitimíní A is B.
An Mullach Rua
Is sráidbhaile é an Mullach Rua. Tá sé suite sa Mhuirthead in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Stáisiún Chaisleán Cnucha
Is stáisiún traenach de chuid Iarnród Éireann atá suite i gCaisleán Cnucha i  gContae Bhaile Átha Cliath é Stáisiún Chaisleán Cnucha.
Liosta de charachtair Coronation Street (2015)
Sobaldráma Briotanach is ea Coronation Street (nó Corrie uaireanta). Is liosta na gcarachtar é seo a bhí ar Coronation Street den chéad uair sa bhliain 2015.
John Key
Polaiteoir na Nua-Shéalainne is ea John Phillip Key (r. 9 Lúnasa 1961). 38ú Príomh-Aire na Nua-Shéalainne a bhí ann (2008–2016) chomh maith le ceannaire Pháirtí Náisiúnta na Nua-Shéalainne (2006–2016). Rugadh é in Auckland sa bhliain 1961 ar an naoú lá de mhí Lúnasa. Toghadh é mar bhall de Theach na nIonadaithe sa bhliain 2002. Tháinig sé i gcomharbacht ar an bpolaiteoir Don Brash mar cheannaire an Pháirtí Náisiúnta sa bhliain 2006. Toghadh é mar phríomh-aire na Nua-Shéalainne i mí na Samhna, 2008.
Poll an Chapaill
Is sráidbhaile é Poll an Chapaill. Tá sé suite sa Mhuirthead, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Muiris Mac Gearailt
Rugadh i gCathair Saidhbhín, Contae Chiarraí é. Imreoir an-rathúil agus an-cháiliúil ab ea é mar thosaí le foireann idirchontae Chiarraí. Bhuaigh sé Craobh Shinsear Peile na hÉireann i 1997 agus i 2000.
Máirtín Óg Mac Donncha
Is as an gCeathrú Rua i nGaeltacht Chonamara é Máirtín óg Mac Donncha agus tá éachtaí móra déanta aige ar a rothar. Is fear gnó é agus tá go leor dá chuid ama caite aige ag bailiú airgid do chúiseanna carthanachta.
Turas trasna Mheiriceá
Roinnt blianta ó shin thug sé aghaidh ar na Stáit Aontaithe agus rinne sé aistear mór rothaíochta leis an ngrúpa na Blazing Saddles. Thaisteal siad ó thaobh amháin de chósta Mheiriceá go dtí an an taobh eile. Bhailigh siad slám mór airgid ar an turas. Spreag sé an pobal sa mbaile in Éirinn leis na tuairiscí a sheol sé abhaile chuig RTÉ Raidió na Gaeltachta le linn an turais.
Bhí cur síos iontach aige ar an anró agus an stró a bhain leis an turas — na háiteacha a chonaic sé agus an chaoi ar éirigh leis na rothaithe eile ina chuideachta. Bhí an rothaí cáiliúil Seán Kelly i gceannas ar an turas seo agus tá breis turas déanta acu go deimhin ó shin.
Rás an Turcaí
Is é Máirtín óg Mac Donncha a chuir tús le rás an turcaí ar an gCeathrú Rua. Tá rothaithe cáiliúla anois ag freastal ar an ócáid seo agus bíonn an baile beo beathach le linn na hócáide sin.
Oileán a Ghabhair Ghil
Is oileán suite i Loch Coirib i gContae na Gaillimhe é Oileán a Ghabhair Ghil.
Coláiste an Eachréidh
Is Gaelcholáiste é Coláiste an Eachréidh atá suite i mBaile Átha an Rí i gContae na Gaillimhe. Bunaíodh an scoil i mí Lúnasa sa bhliain 2006 faoi choimirce Choiste Gairmoideachais Chontae na Gaillimhe. Scoil chomhoideachais agus ilchreidmheach is ea í. Síneann an scoilcheantar ó Órán Mór go Baile Locha Riach, ó Bhaile Átha na Sluaighe go Tuaim, agus ó dheas go dtí Gort Inse Guaire.
Kevin Rudd
B'é Kevin Michael Rudd Príomh-Aire na hAstráile ó 3 Nollaig 2007 go 24 Meitheamh 2010 agus arís ó 27 Meitheamh 2013 go 18 Meán Fómhair 2013.
Oibiacht (ríomhaireacht)
Is éard is oibiacht ann ná ásc áirithe d'aicme éigin (ríomhchlárú bunaithe ar oibiachtaí).
Kevin Rudd
B'eisean an 26ú príomh-aire ar an Astráil sa bhliain 2007 agus é ag teacht i gcomharbas ar John Howard. Tháinig Julia Gillard in oifig mar phríomh-aire sa bhliain 2010, ach fuair Rudd an oifig den dara huair ar 27 Meitheamh 2013. D'éirigh sé as an bpost ar 18 Meán Fómhair 2013.
Luathsahol
Rugadh Kevin Rudd ar an 21 Meán Fómhair, 1957. Rinne a chuid ollscoilaíochta ag an Australian National University in Canberra. Bhain sé céim bhaitsiléarachta amach i Léinn Áiseach. Tá Sínis líofa aige.
D'éirigh Rudd ina fheisire i dTeach Ionadaithe na hAstráile do thoghcheantar Griffith, Queensland sa bhliain 1998.
Formáid
Is éard is formáid ann ná
Billy Kenneally
Polaiteoir Éireannach ab ea Billy Kenneally (12 Deireadh Fómhair 1925 − 26 Lúnasa 2009). Bhí sé ina bhall d'Fhianna Fáil.
Oiligh
Is sráidbhaile í Oiligh. Tá an baile suite sa Mhuirthead in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Mackay
Cathair i Queensland is ea Mackay. Bhí 72,847 daoine ina gcónaí ann sa bhliain 2006.
Séamas Ó Muíneacháin
Iar-pheileadóir Éireannach is ea Séamas Ó Muíneacháin, nó Seamus Moynihan mar atá aithne air as Béarla.
Rugadh é i gContae Chiarraí. Imreoir an-rathúil agus an-cháiliúil ab ea é mar chosantóir leis an bhfoireann idirchontae Ciarraí. Bhuaigh sé Craobh Peil Sinsearach na hÉireann i 1997, i 2000, i 2004 agus i 2006.
Scorbach
Is éard is scorbach ann ná galar a thagann ar dhaoine nach bhfuil ag fáil a ndóthain vitimín C (aigéad ascorbach) as a gcuid bia. Is iad na hairíonna a bhaineann leis an scorbach ná spotaí sa chraiceann agus cur fola na seicní smugacha. Má fhágtar an galar ag dul chun donais, tosóidh an drandal ag cur fola freisin, agus na fiacla ag titim amach. Iompóidh na spotaí sa chraiceann ina gcneánna oscailte, agus sa deireadh, gheobhaidh an t-othar bás.
Is galar é an scorbach a raibh aithne ag na sean-Ghréagaigh féin air. Bhíodh sé an-choitianta i measc na mairnéalach agus na bhfoghlaithe mara nach raibh teacht acu ar thorthaí ná ar chaora a mbeadh an vitimín iontu. Is fada a bhí a fhios ag na daoine go raibh lusanna ann a leigheasfadh an scorbach go sciobtha, ach ní bhfuarthas an chéad tuiscint ar an scorbach mar ghalar easpa roimh an ochtú haois déag. Sa bhliain 1753, áfach, d'fhoilsigh James Lind, lia de chuid Chabhlach na Breataine Móire, tráchtas faoin scorbach, agus é ag tagairt do na horáistí is do na torthaí citris eile mar leigheas maith ar an scorbach.
Stáisiún Mhaigh Nuad
Is stáisiún suite i gContae Chill Dara é Stáisiún Mhaigh Nuad.
Stáisiún Bhaile Hearmann
Is stáisiún traenach de chuid Iarnród Éireann atá suite i mBaile Hearmann (nó Baile Hearman) i gContae Bhaile Átha Cliath é Stáisiún Bhaile Hearmann.
Plota an Bhairéadaigh Thoir
Is sráidbhaile é Plota an Bhairéadaigh Thoir. Tá sé suite sa Mhuirthead, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Massachusetts
Is stát SAM é Massachusetts atá suite sa réigiún Sasana Nua in oirthuaisceart na tíre. Tá teorainneacha aici le New Hampshire agus le Vermont ó thuaidh, le Nua-Eabhrac ó thiar agus le Connecticut agus le Rhode Island ó theas. Is í Bostún (Béarla, Boston) príomhchathair an stáit. Sa bhliain 2017, bhí 6,859,819 duine (meastachán daonra) ina gcónaí i Massachusetts, an 15ú stát de réir daonra. Is é an tríú stát sa tír de réir dlús daonra agus 324.1 duine sa chiliméadar cearnach.
An Ghaelainn i Massachusetts
De réir daonáireamh S.A.M. labhair 3,075 (aois 5+) duine an Ghaelainn sa stát. Is é Massachusetts an stát leis an líon Gaeilgeoirí is mó i S.A.M..
Cathracha agus bailte is mó daonra
250px|deas|[[Bostún.]]
Dordéan
Éin atá dúchasach do Chríocha Mheiriceá iad na dordéin agus cuimsíonn siad an fhine bhitheolaíoch Trochilidae. Le thart ar 360 speiceas, faightear iad ó hAlasca go Tierra del Fuego, ach tá formhór mór na speiceas le fáil sna trópaicí. Is éin bheaga iad, le fad 7.5–13 cm. Is é an speiceas dordéin is lú atá ar marthain ná an dordéan beachach (Mellisuga helenae) ag 5 cm, a bhfuil meáchan níos lú ná 2.0 g aige. Is é an speiceas is mó ag 23 cm, agus meáchan 18–24 gram na an fáthach Patagónach (Patagona gigas). Tá siad sainfheidhmeach chun beathú ar neachtar bláthanna, ach itheann gach speiceas feithidí eitilte nó damháin alla.
Ancaire
deas|200px|thumb|Ancaire Feiste chun bac a chur ar long nó soitheach eile imeacht gan treo. Tochlaíonn bois nó géaga an ancaire isteach i ngrinneall na farraige, ag gníomhú i gcoinne tarraingthe cothrománaí. Bíonn sé ceangailte leis an long le cábla trom, slabhra breactha le stodaí, de ghnáth. Tá dhá shaghas ann: an seancheann le stoc, agus an ceann nua-aoiseach gan stoc a bhfuil an lorga is an barr in ann gluaiseacht i leith a chéile. Nuair a chuirtear an t-ancaire nua-aoiseach i dtaisce, bíonn na bois comhthreomhar leis an gcos.
Skinner's Sense of Snow
Craoladh an ochtú eipeasóid, "Skinner's Sense of Snow", den dara sraith déag The Simpsons ar an 17 Nollaig 2000. Scríobh Tim Long an eipeasóid seo. D'fhéach 15.9 milliún duine ar an eipeasóid.
Trey Parker
Is beochantóir, scríbhneoir scannán, stiúrthóir scannán, aisteoir gutha, aisteoir agus ceoltóir Meiriceánach é Randolph Severn "Trey" Parker III (19 Deireadh Fómhair 1969 a rugadh é). Is é an cháil is mó atá air ná gurbh é duine de chruthadóirí na sraithe beoite, South Park, in éineacht le Matt Stone.
Jimmy O'Brien Moran
Is píobaire uilleann, amhránaí agus saineolaí sa dtradisiún Gaelach é Jimmy O'Brien Moran.
Roddy Doyle
clé|mion|265x265px|2007 Scríbhneoir is drámadóir Éireannach is ea Roddy Doyle (Ruaidhrí Ó Dúill) a rugadh i gCill Bharróg, Baile Átha Cliath, 8 Bealtaine 1958.
Saol
Chaith sé tréimhse fada ag múineadh sular luigh sé isteach go lánaimseartha leis an scríbhneoireacht sa bhliain 1993. clé|mion|Tá leabhar leis, ‘Deireadh Seachtaine Craiceailte’ (‘Mad Weekend ’) le fáil as Gaeilge Rinneadh scannáin de chuid dá úrscéalta. Bhain sé an Booker Prize sa bhliain 1993.
Tá cónaí air i mBaile Átha Cliath lena bhean chéile Belinda agus tá triúr clainne orthu.
Gníomhaíochas
Eagraíocht é Fighting Words a bhunaigh Roddy Doyle agus Sean Love i mBaile Átha Cliath sa bhliain 2010 chun an scríbhneoireacht chruthaitheach a spreagadh i measc páistí agus daoine óga faoi mhíbhuntáiste.
Cuireann an cumann ceardlanna ar fáil anois do dhaoine ó gach cineál cúlra.
Saothar
Tá leabhar leis, ‘Deireadh Seachtaine Craiceailte’ (‘Mad Weekend ’) le fáil as Gaeilge.
Nelly Sachs
Scríbhneoir, drámadóir agus file Gearmánach-Sualannach ab ea Nelly Sachs (1891 - 1970), nó Leonie Sachs de réir a hainm breithe. Do rugadh í ar an 10ú lá de mhí na Nollag i mBeirlín na Gearmáine agus do fuair sí bás ar an 12ú lá de Bhealtaine i Stócólm na Sualainne.
Do bhí an-tionchar ag an Dara Cogadh Domhanda ar shaothair Sachs. Giúdach ab ea í agus do chaith sí dul ar deoraíocht lena máthair sa bhliain 1940 mar gheall ar san. Is é Eli: Ein Mysterienspiel vom Leiden Israels (1950) an dráma is iomráití dá cuid. Do moladh Duais Nobel na Litríochta di, agus don scríbhneoir Eabhrach Shmuel Yosef Agnon (Eabhrais: ‏שמואל יוסף עגנון), sa bhliain 1966.
Ancalasár
Dineasár beag ceathairchosach, armúrtha le plátaí dronuilleogacha cnámhacha ar feadh na colainne is an eireabaill. An ceann beag, na fiacla laghdaithe nó as láthair. D'itheadh sé fásra. Faightear iarsmaí de ón tréimhse Chailceach i Meiriceá Thuaidh.
Brian Ó Comhain
Is polaiteoir Éireannach agus iar-Theachta Dála é Brian Cowen nó Brian Ó Comhain (10 Eanáir, 1960 a rugadh é). Ba é an 12ú Taoiseach (ceann Rialtais na hÉireann) ó 7 Bealtaine 2008 go dtí 9 Márta 2011.
Ó Mheán Fómhair 2004 bhí sé ina Aire Airgeadais, roimhe seo b'é an tAire Gnóthaí Eachtracha. Ar an 9 Aibreán 2008 d'éirigh sé ina cheannaire ar an bpáirtí Fianna Fáil. Bhí sé ina Thánaiste ón 14 Meitheamh 2007 go dtí gur toghadh é mar Thaoiseach. Ar an 22 Eanáir 2011 d'éirigh sé as mar cheannaire Fhianna Fáil ag lua cainteanna a bhí aige lena mhuintir agus le polaiteoirí eile mar chúis leis.
Paradacsa Zeno
Tá an-cháil ar Zeno (c. 495 – c. 430 RC) a bhí ag plé le rudaí gan teorainn sa matamaitic. Bhí argóint bhunúsach aige agus an chríoch ar an argóint ná nach féidir aon slí a thaisteal. Seo mar a réasúnaigh sé.
Sliabh Eachtaí
Is sliabhraon suite i gContae na Gaillimhe é Sliabh Eachtaí.
Brian Ó Comhain
Saol
Rugadh sa Tulach Mhór, Co. Uíbh Fhailí é. D'fhás sé aníos i gClóirtheach, Co. Uíbh Fhailí.
Paradacsa Zeno
Má theastaíonn uait seomra a fhágaint, caithfidh tú leath an tslí a shiúl i dtosach. Ansin caithfidh tú leath an tslí atá fágtha a shiúl, agus arís leath an tslí atá fós fágtha a shiúl, agus mar sin de. Ar deireadh, bíonn ort suim na bhfad uilig sin a thaisteal. Dar le Zeno, ba chóir go mbeadh an tsuim sin gan teorainn é féin. I bhfocail eile, bheadh ort fad gan teorainn a thaisteal agus ní bheifeá in ann an seomra a fhágaint.
Brian Ó Comhain
Saol
Toghadh Brian Ó Comhain don Dáil don chéad uair i 1984 tar éis bháis a athar, a bhí ina TD sa dáilcheantar céanna. Ní raibh sé ach 24 bliain d'aois ag an am. Fuair an Teachta Ó Comhain 26,022 vótaí ina chéad toghchán i 1984, rud nach ndearna sé arís ó shin.
Paradacsa Zeno
B'shin fadhb bhunúsach ag an am. Cé go raibh a fhios ag cách gurbh fhéidir an seomra a fhágaint, cad a bhí cearr lena argóint? Cheap Aristotle féin go raibh locht i réasúnacht Zeno. Dar le Aristotle, bhí difríocht idir an infinideacht a bhí ag dul le rud éigin ag dul i méid (mar shampla n→n+1) agus dé-roinnt a bheith á déanamh ar uimhir a bhí teoranta cheana féin.
I nodaireacht an lae inniu, bhí Zeno ag plé le páirt-suimeanna (partial sums)
Brian Ó Comhain
Scaoil bainc na hÉireann, 2008
Thug Brian Ó Comhain isteach barántas iomlán na mbanc ar an 29/30 Meán Fómhair 2008. Chinn sé, in éineacht le Brian Lenihan, at t-aire airgeadais, teacht i gcabhair ar bhainc chomhlachais na tíre a bhí sna croití deireanacha, agus luach €440 billiún i gceist le scéim ráthaíochta na mbanc. thumb|left|Brian Ó Comhain ag bronnadh babhla seamróige ar [[Barack Obama, sa Teach Bán]]
Paradacsa Zeno
Agus, tá a fhios ag daltaí meánscoile anois go bhfuil. Cé go bhfuil líon na gcéimeanna ag dul i méid i gcónaí, tá fad gach céim ag laghdú sách sciobtha sa chaoi go bhfuil an tsuim coinbhéirseach (convergenti mBéarla).
Páirc Náisiúnta Chonamara
Is páirc náisiúnta suite i gContae na Gaillimhe í Páirc Náisiúnta Chonamara. Tá 2,000 heicteár de shléibhte, portaigh, fraochmhánna, féaraigh agus foraoiseacha i bPáirc Náisiúnta Chonamara. Is iad na tíopaí fásra is ceannasaí bratphortach an iarthair agus an fraochmhá. Is é capaillín Chonamara an mamach is mó sa Pháirc.
Paradacsa Zeno
Ach tá an-chuid tuisceana sa mhatamaitic ag dul leis seo. Sa 17ú haois, bhí Newton agus Leibniz ag plé le rudaí rímhion (infinitesimal) agus níos déanaí ba é Dedekind a thug míniú ar theorainn a chur le sraith. Ní raibh an mhatamaitic sin ag Zeno, agus an ceacht a fhoghlaimítear as seo, ná go mb'fhéidir go mbeidh réiteach ar pharadacsaí an lae inniu sa todhchaí.
Cé go bhfuil cuma pharadacsúil air seo, d'aontódh matamaiticeoirí na linne seo le Grandi gur sraith dhibhéirseach í seo, agus níl aon suim aici. Tá sé ait ach sin mar atá an saol.
Seán Moore
Polaiteoir Éireannach ab ea Seán Moore (19 Bealtaine 1913 – 1 Deireadh Fómhair 1986). Bhí sé ina bhall d'Fhianna Fáil.
Stáisiún Chúil Mhín
Is stáisiún traenach de chuid Iarnród Éireann atá suite i gCúil Mhín i gContae Bhaile Átha Cliath é Stáisiún Chúil Mhín.
Éile
Tuath na meánaoise ab ea Éile (Éli, go minic Ely as Béarla), suite i ndeisceart Uíbh Fhailí agus cuid de thuaisceart Tiobraid Árann an lae inniu.
Achoimre
Mhaígh an chlann Éile gur de shliocht Céin iad, mar atá Cian mac níos óige Ailealla Óloim agus deartháir Eoghain Mhóir, agus dá bharr gaolta leis na hEoghanachta. Moladh gurbh Laighneach iad na hÉile ó dhúchais, agus go raibh siad b'fhéidir ina ríthe Caisil roimh theacht i gceannas na nEoghanacht. Cuirtear amhlaidh in iúl i seanscéalta a mbunús 'sacu, mar shampla Senchas Fagbála Caisil.
Bhí teorannacha ag Éile le Ríocht na Mí ó thuaidh, Caiseal ó dheas agus Osraí ar an taobh thoir. Le teacht an 12ú haois, míle bliain ina dhiaidh, bhí sé i bhfad níos lú.
Bhí Éile roinnte ina dhá leath, sa tuaisceart Éile Uí Chearbhaill, agus sa deisceart Éile Uí Fhogartaigh. D'fhéadfadh gur chlann éagsúil iad Uí Fhogartaigh, Dál gCais b'fhéidir, sin nó gaolta ab ea an dá chlann i ndáiríre, ach faoi thionchar pholaitíochta na dtuaithe, rinne ginealeolaithe ceangail eatarthu agus rítheaghlaigh áitiúla éagsúla. Molann John O'Hart gur sinsear Uíbh Fhogartaigh ab ea Foghartach mac Néill.
Bhí an teorainn idir Éile Uí Chearbhaill agus Ríocht ársa na Mí ar chomhchríoch leis sin idir deoise Cill Dalua agus deoise na Mí. Bhí Éile Uí Chearbhaill suite sa chuid de Chontae Uíbh Fhailí atá i ndeoise Cill Dalua was Ely O'Carroll, agus sa Mhumhain ó thús.
An Domhan Nua
Maireann tiarnaí Uí Chearbhaill fós sa lá atá inniu ann sa Carroll family iomráiteach as Maryland sna Stáit Aontaithe. . Sínitheoir Fhorógra Saoirse Mheiriceá ab ea Charles Carroll as Carrollton. Tá a chlann cónaithe in Doughoregan Manor le dhá aois anuas. Bhí Charles Carroll the Barrister, gaolta i bhfad amach, síolraithe ó thiarnaí déanacha Éile. Bhí cónaí air i Mount Clare, Maryland.
Tagairtí Annál
IF=Annála Inis Faithlinn; LC=Annála Loch Cé; M=Annála na gCeithre Máistrí; CS=Chronicon Scotorum; U=Annála Uladh
Trá na Feadóige
deas|250px|thumb|Trá na Feadóige Is trá suite i gContae na Gaillimhe é Trá na Feadóige.
Liosta de charachtair Coronation Street (2016)
Sobaldráma Briotanach is ea Coronation Street (nó Corrie uaireanta). Is liosta na gcarachtar é seo a bhí ar Coronation Street den chéad uair sa bhliain 2016.
Matt Stone
Is beochantóir, scríbhneoir scannán, stiúrthóir, léiritheoir, aisteoir gutha, aisteoir agus ceoltóir Meiriceánach é Matthew Richard "Matt" Stone (26 Bealtaine 1971 a rugadh é). Is é an cháil is mó atá air ná gurbh é duine de chruthaitheoirí na sraithe beoite, South Park, in éineacht le Trey Parker.
Loch Carrann
Is sráidbhaile suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, Alban é Loch Carrann.
Plota an Bhairéadaigh Thiar
Is baile fearainn é Plota an Bhairéadaigh Thiar. Tá sé suite sa Mhuirthead, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Melodica
Is uirlis cheoil é an melodica. Tá sé cosúil leis an méarchlár ó thaobh é a chasadh, ach, in áit casúir ag bualadh téid, tá reeds ann, agus ní thiocfaidh aon fhuaim as go dtí go séidfidh tú isteach ann. De ghnáth, ní fheictear an melodica i gceol traidisiúnta a hÉireann.
Vacsaín BCG
mion|clé|[[Albert Calmette]]
Tréithe
Bachaillíní beo tanaithe eitinne atá inti.
Is é atá i gceist leis an BCG ná tréithchineál lagaithe den bhaictéar Mycobacterium bovis, is é sin, baictéar eitinne na mbó.
Stair
B'iad Albert Calmette (1863-1933) agus Camille Guérin (1872-1961), beirt bhaictéareolaithe a bhí ag obair in Institiúid Pasteur i Lille a d'fhorbair an vacsaín i rith bhlianta an Chéad Chogadh Domhanda.
Tháinig an vacsaín in úsáid sa chéad uair sa bhliain 1921, ach níor éirigh sí coitianta ach i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda.
Rugbaí
thumb|deas|220px|Beirt imreoirí i mbun rugbaí a imirt
Is saghas spóirt (saghas peile, chun a bheith níos cruinne) é rugbaí (nó rugar uaireanta) a fhorbraíodh in áiteanna éagsúla i Sasana. Deirtear gur tháinig an spórt ar an bhfód don chéad uair sa Scoil Rugby, atá suite i Rugby, Warwickshire. Nuair a luaitear an téarma "rugbaí", is iad atá i gceist don chuid is mó ná an dá leagan den chuiche is mó - Rugbaí Sraithe agus Rugbaí Aontais. Cé gur fhás peil Mheiriceánach, agus peil Cheanadach as rugbaí, ní chuirtear iad sa chatagóir céanna. Bhí buaidh mor air peil Astrálach
Rialacha
Go bunúsach, imríonn dhá fhoireann in aghaidh a chéile, agus bíonn an bua ag an bhfoireann is mó pointí. Faigheann na foirne pointí nuair a scórálann siad úid nó scórálann siad pionóis. I rugbaí aontais, faigheann foirne 5 phointe nuair scórálann siad úd agus 3 phointe nuair a scórálann siad pionós. Tar éis úd a scóráil, is féidir iarracht a dhéanamh ar chic tiontú, agus scórálann siad 2 phointe le rath sa chic seo.
Bronntar trí phointe nuair a chuirtear an liathróid thar an trasnán mar phreabchúl. .
Tar éis mhion-fheall, cuirtear tús leis an imirt in athuair nuair a bhuaileann na foirne le chéile i gclibirt. Nuair a théann an liathróid amach thar an taobhlíne, caitear isteach arís í mar shíneadh amach.
Tom Nolan
Polaiteoir Éireannach ab ea Tom Nolan (27 Iúil 1921 – 17 Lúnasa 1992). Bhí sé ina bhall d'Fhianna Fáil.
Síomón Ó Cómhanaigh
Is polaiteoir Éireannach é Síomón Ó Cómhanaigh nó Simon Coveney as Béarla (ar 16 Meitheamh 1972 a rugadh é). Bhí sé ina Fheisire Pharlaimint na hEorpa ón mbliain 2004 go 2007. Is ball d'Fhine Gael é. Is Teachta Dála freisin é, déanann sé ionadaíocht ar son Chorcaí Láir Theas. D'fhreastail sé ar Clongowes Wood College, i gcontae Chill Dara.
Athtoghadh Ó Cómhanaigh in Olltoghchán 2016 le 14.3% de na vótaí céad rogha.
CLG Gaeil Baile na Cora
Is club Cumann Lúthchleas Gael i gContae Luimnigh é CLG Gaeil Baile na Cora .
Cluichí
Imrítear ach peil sa chlub agus tá sé nasctha le Sean-Chríostaithe i gcomhair na hiomána.
Stair
Ní raibh aon pharóiste Bantiarna Lourdes ann roimh An Dara Cogadh Domhanda agus ba cheantar tuaithe é ag an am sin. Ar dtús, d'imir muintir na háite le Mungairit, Saor Theas nó le clubanna móra na cathrach ar nós Éire Óg, Clochán agus Na Trádálaithe.
Bhí club darbh ainm dó Baile na Cora gníomhach sa cheantar ó bhlianta na 1920í agus tá tuairisc faoi chluiche iomána a d'imríodar i gcoinne Na Ceapaí Móire sa bhliain 1926. Is cosúil gur thiteadar as a chéile ag deireadh blianta na 1930í. Bhí club eile darbh ainm dó Na Páirceanna Glasa ann le linn blianta na 1940í agus na 1950í agus bhuadar Craobh Iomána Mionúir an Chontae sa bhliain 1947. Ghabh club an pharóiste in aice láimhe, Naomh Iosaef, Craobh Peile Sóisear na Cathrach sna blianta 1953, 1954 agus 1960.
Ath-bhunaíodh an club atá sa lá inniu ann faoin ainm Gaeil Baile na Cora sa bhliain 1979. I measc dóibh a chabhraigh go mór le athbheochan na gcluichí Gaelacha sa cheantar, bhí an tiriseoir cáiliúil Séamus Ó Ceallaigh, a scríobh faoin ainm cleite Camán.
Tháinig peileadóirí Gaeil Baile na Cora le chéile le iománaithe CLG Sean-Chríostaithe le linn blianta na 1980í ach d'fhan an bheirt acu mar chlubanna ar leith. D'ainneoin sin, d'imir fórine óga an dá chlub faoin ainm Baile Na Cora san iomáint agus sa pheil le linn blianta na 1990í.
Nuair ná raibh aon club gníomhach ar thaobh theas na cathrach sna blianta díreach roimhe sin, d’imir formhór peileadóirí na háite le Na Trádalaithe, Sean-Chríostaithe agus Mungairit.
Cé gur éirigh leo craobhacha na cathrach agus an chontae a ghabháil i ngrádanna na n-óg, sé Craobh Peile Sóisear B na Cathrach an t-aon chomórtas fásta a bhuaigh Gaeil Baile na Cora óna bhunú. D’imríodar peil sa ghrád Sóiser A suas go dtí an bhliain 2004.
Páirc Imeartha
Tá páirc imeartha an chlub ar Eastáit Bhagóid i nGáirdíní Baile na Cora ar chíos ó Chomhairle na Cathrach óna bhunú.
Imreoirí Cáiliúla
D’imir iar-iománaí an chontae Gearóid Ó hÉigeartaigh (Ger Hegarty), ball foireann Luimnigh i gcluiche ceannais Craobh Iomána Sinsearach na hÉireann na bliana 1994, ar fhoireann peile Gaeil Baile na Cora.
Stáisiún Bhaile an Ásaigh
Is stáisiún traenach de chuid Iarnród Éireann atá suite i mBaile an Ásaigh i gContae Bhaile Átha Cliath é Stáisiún Bhaile an Ásaigh. (Ach scríobhadh “Baile an Ás” ar an gcomhartha, cibé cén fáth.)
Teampall Ráth Teas
Séadchomhartha Náisiúnta (57 ) is ea Teampall Ráth Teas, eaglais na meánaoise le cloch Oghaim inti, suite i dTrá Lí, Éire.
Suíomh
Tá an eaglais suite i reilig ar tSráid Quill, sna fo-bhailte oirthreacha Thrá Lí, ag 52.26701°N, -9.68181°W
Stair
Creidtear gur tógadh ráth (Ráth Mhaighe Theas) ar an suíomh ar dtús,, sular tógadh an eaglais a bhí ina lárionad deoise Chiarraí ó 1111 go 1117, nuair a bogadh an ardeaglais chuig Ard Fhearta. Is leis an tógáil seo an bhinn thiar agus cuid de bhallaí na meánlainne; tógadh an chuid eile den eaglais níos deireanaí.
I bhfad níos sine is ea an chloch Oghaim. De réir fianaise na gramadaí, creidtear go dtéann sí siar go dtí AD 550–600.
Eaglais
Is eaglais Rómhánúil atá inti. Tógadh í sa 10ú haois AD, le tomhas 16 m ar airde, 7.5 m ar leithead, agus achar 120 m2, as cloch gainimh, aolchloch agus moirtéal.
Cloch Oghaim
mion|An chloch Oghaim
Cnoc na gCaiseal
Sráidbhaile in iardheisceart na hÉireann is ea Cnoc na gCaiseal. Tá an sráidbhaile suite i dtuaisceart Chiarraí. Bhí 721 duine ina gcónaí i gCnoc na gCaiseal sa bhliain 2006.
Peil
Bunaíodh cumann peile Chnoc na gCaiseal sa bhliain 1932. D'imir Jack McElligott, Eddie Walsh, Eddie Roche, Seán O Connor, Seán McElligott, Jack O Connell, Éamonn Walsh agus Mike Brosnan le foireann Chiarraí. D'imir Bertie agus Jack Murphy le hÁth Cliath (agus Cúige Laighean), John Fitzgerald le Cill Dara, Tim O Connor le Loch Garman agus Denis Roche le Tiobraid Árann.
Andalúisít
deas|200px|thumb|Andalúisít Ceann de 3 chineál an mhianra sileacáit alúmanaim, Al2SiO5, a fhaightear i gcarraigeacha meiteamorfacha. (Is iad ciainít is silliminít an dá cheann eile). Tá sé tábhachtach mar tháscaire ar bhrú is teocht na meiteamorfachta sna carraigeacha.
Hervey Bay
Cathair i Queensland is ea Hervey Bay (fuaimniú: /ˈhɑrvi ˈbeɪ/). Bhí 41,225 daoine ina gcónaí ann sa bhliain 2006.
Marian Harkin
Is polaiteoir Éireannach í Marian Harkin, a rugadh ar 26 Samhain 1953. Tá sí ina Feisire de chuid Pharlaimint na hEorpa. Is Teachta Dála neamhspleách í; déanann sí ionadaíocht ar son Shligigh agus Liatroma.
Ormasgaig
Is sráidbhaile suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, Albain é Ormasgaig.
Críochdheighilt na hÉireann
Ba é críochdheighilt na hÉireann an próiseas trína roinn Rialtas Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann Éire ina dhá chuid féinrialaithe: Tuaisceart Éireann agus Deisceart Éireann. Achtaíodh é ar 3 Bealtaine 1921 faoin Acht um Rialtas na hÉireann (1920). Ar an 6 Nollaig 1922, gaireadh Saorstát den oileán go léir, ach ar an lá arna mhárach, tharraing na Sé Contaetha in oirthear Uladh as an Saorstát, de réir na rogha a bhí fágtha acu. Chruthaigh an Chríochdheighilt dhá stát in oileán na hÉireann, mar atá, Tuaisceart Éireann agus Deisceart Éireann, ar a dtugtar Éire inniu.
Téarmeolaíocht
Is gnách le pobal Aontachtach an Tuaiscirt "Ulaidh" nó Ulster a thabhairt ar an stáitín. Tá cúige traidisiúnta Uladh níos mó ná an stáitín sin, nó tá naoi gcontae ann: Dún na nGall, Muineachán, an Cabhán, Fear Manach, Tír Eoghain, Doire, Ard Mhacha, an Dún, agus Aontroim. Inniu, is cuid den Phoblacht iad an chéad trí cinn acu, agus an chuid eile acu suite i stáitín an Tuaiscirt.
Stáisiún Léim an Bhradáin Confaí
Is stáisiún traenach suite i gContae Chill Dara é Stáisiún Léim an Bhradáin Confaí. Osclaíodh an stáisiún ar 2 Iúil 1990.
Críochdheighilt na hÉireann
Rialtas Dúchais
clé|mion|[[Críochdheighilt na hÉireann|Críochdheighilt na hÉireann]] I ndiaidh na bliana 1910, bhí an chuma ag teacht ar an scéal go mbainfeadh na hÉireannaigh amach an Rialtas Dúchais, nó bhí Páirtí Parlaiminteach na hÉireann dingthe isteach idir dhá pháirtí móra na Parlaiminte i Westminster, agus na Liobrálaigh ag brath ar thacaíocht na nÉireannach leis an tromlach a choinneáil. B'é an Rialtas Dúchais an praghas a chaithfidís a íoc as an tacaíocht sin. Bhí na hAontachtóirí - Protastúnaigh a bhformhór, agus cónaí ar an gcuid ba mhó acu i gCúige Uladh - ag cur i gcoinne an Rialtas Dúchais chomh maith le neamhspleáchas iomlán na hÉireann, ó bhí eagla orthu nach bhfágfaí stádas ar bith acu i dtír a bheadh faoi chois na hEaglaise Caitlicí.
Tigh Dachoinne
Is baile fearainn suite i gContae na Gaillimhe é Tigh Dachoinne.
Críochdheighilt na hÉireann
Rialtas Dúchais
Sa bhliain 1912, shínigh na hAontachtóirí, faoi cheannas Edward Carson, forógra poiblí - Cúnant Uladh - agus iad ag tabhairt an leabhair go ndiúltóidís amach is amach don Rialtas Dúchais dá bhféachfaí lena leithéid a chur i bhfeidhm ar Chúige Uladh. Le beart a chur le briathar in am an ghátair, bhunaigh siad fórsa paraimíleata - Fórsa Óglaigh Uladh - agus d'iompórtáil siad airm thine ón nGearmáin ar chúla téarmaí. (Rinne lucht Éirí Amach na Cásca an cleas céanna roinnt bhlianta ina dhiaidh sin.)
Na hÓglaigh
Mar fhreagra ar Óglaigh Uladh, chuir na Náisiúntóirí ar fud na hÉireann eagraíocht mhíleata dá gcuid féin ar bun - is é sin, Óglaigh na hÉireann, a bhí meáite ar an Rialtas Dúchais a chinntiú d'Éirinn i ndiaidh an chogaidh, sa chás is go rachadh Londain siar ar a gealltanas faoi thionchar na nAontachtóirí, agus an dearcadh dáigh dochomhairleach a bhí acu siúd.
De réir a chéile, áfach, d'insíothlaigh Bráithreachas na Poblachta na hÓglaigh. Rúnchumann réabhlóideach ab ea an Bráithreachas, agus é dírithe ar neamhspleáchas iomlán a bhaint amach d'Éirinn. Náisiúntóirí radacacha ab ea baill an Bhráithreachais, cosúil le Pádraig Mac Piarais. Ó bhí dhá eagraíocht pharaimíleata - Óglaigh Uladh agus Óglaigh na hÉireann - ag druileáil agus ag máirseáil timpeall go hoscailte, bhí cogadh cathartha ag bagairt ar an tír, ach nuair a phléasc an Chéad Chogadh Domhanda amach, cuiread an ghéarchéim ar fionraí. Chuaigh an Rialtas Dúchais ar leabhar an dlí, ach má chuaigh féin, ní raibh sé le dul i bhfeidhm ach i ndiaidh an chogaidh.Rinneadh cnámh spairne den cheist seo arís, nuair a d'éirigh na Náisiúntóirí amach um Cháisc na bliana 1916 i mBaile Átha Cliath. Chuir na saighdiúirí Gallda an t-éirí amach faoi chois leis an mbrúidiúlacht a d'fhoghlaim siad i bpáirc an áir in Ilchríoch na hEorpa, agus cuireadh cúigear déag de cheannairí na Náisiúntóirí chun báis, an chuid ba mhó acu i bpríosún Chill Mhaighneann i mBaile Átha Cliath. Ní dhearna cruálacht na Sasanach ach tuilleadh gríosú a thabhairt don Náisiúnachas radacach, nó nuair a cimíodh na Náisiúntóirí measartha in éineacht leis na fíor-radacaigh, ní raibh an chéad dream acu i bhfad ag tolgadh an réabhlóideachais ón dara dream. B'é an neamhspleáchas iomlán a bhí ag teastáil uathu anois, seachas an Rialtas Dúchais.
Tháinig torthaí na forbartha seo chun solais sna holltoghcháin i Mí na Nollag 1918, nuair a bhain Sinn Féin - páirtí na scarúnaithe - amach tromlach na suíochán parlaiminte in Éirinn. Ní dheachaigh Feisirí Shinn Féin go Westminster riamh. Ina áit sin, tháinig siad le chéile i mBaile Átha Cliath le parlaimint ar leith a bhunú d'Éirinn, parlaimint ar thug siad Dáil Éireann uirthi. Is é an rud a bhí déanta acu ansin ná slán a fhágáil ag an Ríocht Aontaithe go deo, cé nach bhfuair siad aitheantas aon tíre dá neamhspleáchas go fóill. San am céanna, thosaigh Óglaigh na hÉireann, a ghlac leis gurbh iad féin arm na tíre úrbhunaithe, - thosaigh siad ag cur cogaidh ar na fórsaí Gallda in Éirinn. Rinneadh an chéad ionsaí in Eanáir 1919 ar an tSulchóid Bheag i gContae Thiobraid Árann, agus maraíodh beirt saighdiúirí dubha Caitliceacha a bhí ag seoladh coinsíneacht geiligníte.
Acht um Rialtas na hÉireann (1920)
mion|An teorainn inniu - bóthar Lenamore|alt=|333x333px Sa bhliain 1920, bhí sé ina chogadh dearg idir na hÓglaigh agus fórsaí armtha na Breataine Móire. Ansin, reachtaigh na Sasanaigh an tAcht um Rialtas na hÉireann (Government of Ireland Act). B'é an tAcht seo a dheighil Éire ina dhá dlínse, mar atá, Deisceart Éireann agus Tuaisceart Éireann. Dearbhaíodh an chríochdheighilt in athuair sa Chonradh Angla-Éireannach sa bhliain 1921. Chuir an Conradh deireadh leis an treallchogaíocht agus chruthaigh sé Saorstát Éireann, stát a bhí beagnach neamhspleách, ar an taobh theas den teorainn. Thug an Conradh aitheantas don scoilt a dhealaigh na hAontachtóirí Protastúnacha, arbh in Ultaibh ba mó a bhí cónaí orthu, agus iad ag roghnú na Breataine Móire thar neamhspleáchas na hÉireann, ó na Náisiúntóirí Caitliceacha, arbh fhearr leo stát neamhspleách dá gcuid féin a bheith acu.
Cé gur choinnigh Tuaisceart Éireann an nasc leis an Ríocht Aontaithe, fuair sé féinrialtas áirithe chomh maith, agus bunaíodh parlaimint ar leith don stáitín. Níorbh iad na hAontachtóirí féin a d'éiligh a leithéid. Go bunúsach, bhí feisirí fadfhulangacha na Parlaiminte i Westminster ag iarraidh freagra forásach flaithiúil a thabhairt ar cheist na hÉireann - gach gné den cheist seo a raibh siad dubh dóite di le fada an lá. Bhí na hAontachtóirí sásta a gcuid féin a dhéanamh den chóras nua féinrialtais. Stát dlíthiúil daonlathach ab ea stáitín an Tuaiscirt, a d'áitigh siad, agus mar sin, d'fhanfadh sé taobh istigh den Ríocht Aontaithe, ó b'é sin ba mhian le tromlach a mhuintire. Maidir leis na náisiúntóirí Éireannacha, áfach, shíl siad gur críochdheighilt mhídhlíthiúil a bhí ann, nach raibh ag teacht le toil an tromlaigh uile-Éireannaigh. Bhí siadsan inbharúla nach raibh an stáitín dlisteanach ná daonlathach - b'é a dtuairim-san nach raibh ann ach stát saorga a bhí ceaptha le haghaidh na bProtastúnach amháin.
Nuair a scaradh an Tuaisceart ón gcuid eile den oileán, bhí duine as an triúr den daonra ansin ina náisiúntóir. Dhiúltaigh na Caitlicigh don stáitín, díreach mar a dhiúltaigh na Protastúnaigh d'aon chineál neamhspleáchas d'Éirinn rompu. B'é seo ba chúis leis na Trioblóidí: níor éirigh leis na hAontachtóirí an pobal Caitliceach a chló leis an stát nua, agus ní raibh na Náisiúntóirí sásta éirí as aisling na hÉireann athaontaithe.
Foréigean
Tháinig Tuaisceart Éireann ar an bhfód nuair a bhí cogadh á chur ar fud na hÉireann. Fuair 557 daoine bás de dheasca an fhoréigin pholaitiúil sna blianta 1920-22, le linn Chogadh na Saoirse agus go gairid ina dhiaidh. As an iomlán seo, bhí 303 daoine ina gCaitlicigh (cuid acu ina nÓglaigh freisin), agus 172 ina bProtastúnaigh. Saighdiúirí dubha nó dearga a bhí i mbeirt dhaoine is ceithre scór acu. clé|mion|An teorainn inniu I mBéal Feirste a thit an chuid ba mhó de na hainghníomhartha amach, nó maraíodh 452 dhaoine ansin, 267 daoine acu ina gCaitlicigh. Sa chuid eile den oileán, b'iad na hÓglaigh ó thaobh amháin de agus an dá chineál saighdiúirí ón taobh eile de a bhí ag cur catha ar a chéile. B'é an chuma a bhí ar na cúrsaí sa Tuaisceart ná go raibh na dreamanna Dílseacha agus an fórsa póilíní cúnta a dtugtaí na B-Speisialtaigh air ag ionsaí agus ag marú Caitlicigh le díoltas a agairt ar an bpobal iomlán as a raibh déanta ag na hÓglaigh. Is é an chiall a bhain na Náisiúntóirí as seo ná gur pogram a bhí ann, is é sin, go raibh géarleanúint á déanamh orthu ar chúiseanna seicteacha amháin.
Sa bhliain 1920, mar shampla, mharaigh na hÓglaigh Cigire Ceantair de chuid Chonstáblacht Ríoga na hÉireann, fear dar shloinne Swanzy, taobh amuigh de theampall Protastúnach i Lios na gCearrbhach. Ansin, d'imir na Dílseoirí díoltas ar phobal Caitliceach na háite ar fad, nó chuir siad cuid mhór den cheantar Chaitliceach trí thine. Mar sin féin, cé go raibh i bhfad ní ba mhó Caitlicigh thíos leis na gníomhartha uafáis (58 % acu siúd a fuair bás, cé nach raibh ach triúr as gach deichniúr de mhuintir na háite ina gCaitlicigh), rinne lucht an dá thaobh coireanna den chineál sin. Is léir go raibh muintir an Deiscirt féin an-mhíshásta leis an íde a fuair a gcomhreiligiúnaigh thuaidh, agus mar sin, thosaigh siad ag baghcatáil tráchtearraí an Tuaiscirt. clé|mion|An teorainn inniu Daoine de cheannairí an tSaorstáit úrbhunaithe, Mícheál Ó Coileáin ina measc, fiú, - bhí siad inbharúla gur chóir ionsaí míleata a thabhairt faoin Tuaisceart. Stopadh na pleananna seo, áfach, nuair a d'éirigh ina chogadh dearg idir na Saorstátairí agus na Poblachtánaigh, agus idir an dá linn, bhí sé de sheal ag Aontachtóirí an Tuaiscirt córas láidir stáit a chur ar bun is a bhuanú ina stáitín. De thoradh Chogadh Cathartha na hÉireann, áfach, tháinig an tIRA ar an bhfód. Is éard a bhí i gceist leis an IRA ná scoilteán de shean-Óglaigh na hÉireann: dornán de náisiúnaithe dochomhairleacha a bhí meáite ar an dá stát in Oileán na hÉireann a chur de dhroim an tsaoil le Poblacht na mblianta 1919-1921 a athbhunú.
1925 ar aghaidh
Sa bhliain 1925, bhí a lán náisiúnaithe Éireannacha ag súil leis go gcuirfí an chríochdheighilt ar ceal, nó, ar a laghad, go bhfágfadh Coimisiún na Teorann cuid mhór de chríocha an stáitín thuaidh ag an Saorstát. Níor mhol an Coimisiún ach an corr-mhionathrú anseo agus ansiúd, agus buanaíodh críochdheighilt na hÉireann mar a bhí sí, a bheag nó a mhór.
San am sin, thug an Saorstát aitheantas de facto don Teorainn, cé nach raibh lucht rialtais an tSaorstáit róshásta léi mar rud.
Sa bhliain 1937, tháinig bunreacht nua i bhfeidhm in Éirinn a raibh an-lámh ag Éamon de Valera ina dhréachtú. In Alt a Dó agus in Alt a Trí sa bhunreacht seo a socraíodh gurbh ionann Éire, mar stát, agus oileán na hÉireann. Agus an méid sin ráite, ní mór cuimhne a choinneáil air gur aithin an bunreacht teorainneacha na bliana 1922 go sealadach, go dtí go n-athaontófaí an tír.
Asaph Hall
Réalteolaí Meiriceánach ab ea Asaph Hall (15 Deireadh Fómhair, 1829 - 22 Samhain, 1907). B’eisean a tháinig ar ghealacha Mharsa, Phobos agus Deimos.
Salamandar
Ainmhí is ea an salamandar. Amfaibiach atá ann, agus is ball d'ord na caudata é.
Mark Killilea, Óg
Polaiteoir Éireannach ab ea Mark Killilea, Óg (5 Meán Fómhair 1939 – 31 Nollaig 2018). Rugadh é i dTuaim i gContae na Gaillimhe. Feirmeoir agus ceantálaí a bhí ann chomh maith. Bhí sé ina bhall d'Fhianna Fáil. D'éirigh sé as an bpolaitíocht sa bhliain 1999.
Gairiál
Ainmhí feoiliteach is ea an gairiál. Reiptíl atá ann, agus is ball d'fhine na Gavialidae é. Maireann an gairiál i bhFo-chríoch na hIndia sna haibhneacha Indus, Ganges, agus Bramaputra, agus ina gcuid craobh-aibhneacha. Tá soc fada caol air. Tá an gairiál ar cheann de na crogaill is faide cabhail ar Domhan.
Olltóir
Is baile fearainn suite i gContae na Gaillimhe é Olltóir (nó Abhalltóirt; Oultort mar a deirtear i mBéarla).
The Simpsons
Is é The Simpsons an tsraith bheoite Mheiriceánach is fadsaolaí riamh. Baineann sé le saol na Simpsons, teaghlach Meiriceánach a chónaíonn in Springfield, baile sna Stáit Aontaithe. Craoladh an chéad eipeasóid ar 17 Nollaig 1989 ar ghréasán Fox. Ó shin, tá breis agus 654 eipeasóid craolta. Tá an tsraith an-cáiliúil ar fud an domhain agus glacann a lán daoine cáiliúla páirt mar aoi-réaltaí.
Meastar gurb é The Simpsons ceann de na sraitheanna is mó éilimh i stair na teilifíse. Tá clú ar an stíl ait ealaíne atá ann: bíonn craiceann buí agus súile móra ar na carachtair, agus ceithre mhéar ar a lámha.
Plota
Cúigear atá i dteaghlach na Simpsons, .i. Homer, a bhean chéile Marge, agus a gclann, Bart, Lisa agus Maggie. Tá cónaí orthu ag 742 Evergreen Terrace i mbaile Springfield i SAM (ní luaitear stát leis).
Stair
float|deas|200px|mionsamhail|Ceist léamhthuisceana as scrúdú [[Gaeilge an Teastais Shóisearaigh, (Bonnleibhéal, 2000): Tá The Simpsons an-tábhachtach sa phopchultúr ar fud an domhain, go háirithe i measc an aosa óig.]] Chruthaigh Matt Groening an clár sa bhliain 1987 nuair a iarradh air sraith chartún gearr a scríobh do The Tracy Ullman Show a chraolfaí ag tús agus deireadh na sosanna fógraí. Bhunaigh Groening na carachtair ar a mhuintir féin. Craoladh an chéad chartún ar 19 Aibreán 1987. Rinneadh 48 gceann de na cartúin seo san iomlán.
Sa bhliain 1989, lorg Fox séasúr de thrí heipeasóid déag, leathuair an chloig an ceann. Craoladh an chéad eipeasóid, Simpsons Roasting on an Open Fire, ar 17 Nollaig 1989. Bhí móreileamh air láithreach bonn. B'aoir é ar shaol an lae inniu sna Stáit Aontaithe, agus é mar fhritéis don sitcom teaghlaigh tipiciúil Meiriceánach.
Cabozoa
Mhol an t-eolaí Cavalier-Smith an tacsón Caboza i rangú na n-eocarót (orgánaigh beo le cillnúicléis). Is clád é comhdhéanta de na Rhizaria agus na Excavata. Níl sé cinnte dearfa go bhfuil na Caboza monaifíléiteach.
Buzz Aldrin
Is iar-spásaire Meiriceánach é Buzz Aldrin (a rugadh in Glen Ridge, New Jersey ar an 5 Eanáir 1930 mar Edwin Eugene Aldrin, Jr.), an dara duine riamh a shiúil ar dhromchla na Gealaí. clé|mion
Opisthokonta
Is grúpa leathan Eocarótach iad na opisthokonts (SeanGhréigis: οπίσθω- (opisthō-) = "cúl, deiridh" + κοντός (kontos) = "cuaille" i.e. lascaid), lena n-áirítear Ríocht na nAinmhithe agus Ríocht na bhFungas, maille leis an fíleam Choanozoa agus Mesomycetozoa i "ríocht" na bprótaisteach. Tugann staidéir le fios gur grúpa monaifíléiteach iad.
Buzz Aldrin
Misean spáis
clé|mion|in Phoenix, Arizona, 2016 Ar 16 Iúil 1969, chuir Aldrin tús lena thuras chun na gealaí nuair a d’fhág sé an Kennedy Space Centre in Florida san Apollo 11.
Thuirling sé i Muir na Sáimhe ar an 20 Iúil, 1969. In éineacht lena chomhspásaire, Neil Armstrong, chaith Aldrin dhá uair an chloig go leith ar dhromchla na Gealaí ag déanamh taiscéalaíocht a. D'fhág siad teachtaireacht as Gaeilge ar an ngealach ː "‘Go ndeonaí Dia go dtabharfaidh an mheabhair agus an misneach a chuir ar chumas an duine cos a leagan ar an ngealach go mbeidh ar a chumas chomh maith síocháin agus sonas a chur in áirithe ar an talamh seo agus teacht slán ó chontúirt a léirscriosta fhéin.’"D'fhan an tríú spásaire, Michael Collins ag fithis iú na Gealaí sa Mhodúl Ceannasaíochta le linn chuairt na beirte eile ar ár satailít.
Pearsanta
Phós Aldrin den cheathrú huair ar 20 Eanáir 2023, agus in aois 93 dó. Phós sé Anka V. Faur (63) i Los Angeles.
Nick Nolte
Is aisteoir Meiriceánach é Nicholas King "Nick" Nolte, a rugadh sa bhliain 1941.
Abhcóide
Is ionann abhcóide agus dlíodóir de chineál áirithe, i gcuid mhaith de thíortha an dlí choitinn.
Portaigil
Is sráidbhaile suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, Albain é Portaigil.
Gaisce
Is é Gaisce — Gradam an Uachtaráin an Gradam Náisiúnta Dúshláin a bhronnann an tUachtarán ar ógánaigh in Éirinn, idir 15 agus 25 bliain d’aois. Is é cuspóir an ghradaim chun luaíocht a bhronnadh ar ógánaigh a chuir dúshlán mór rompu féin agus a sháraigh é. Tá trí dhámhachtainí; cré-umha, airgead agus ór.