cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Feallmharú Airey Neave
Cúlra
Ina dhiaidh sin, bhí Neave ag obair don rúnseirbhís (nó MI9, an tseirbhís a chuidigh le baill d'fhórsaí armtha na Breataine ealú ó lucht a gafa i gcríocha an namhad agus ealú ó champaí príosúnaigh chogaidh).
Ós rud é go raibh Gearmáinis líofa aige agus cúlra sa dlí chomh maith, d'éirigh Neave ina rúnaí cúnta don Bhinse Míleata Idirnáisiúnta le haghaidh thriail na bpríomhchoirpeach cogaidh i Nurnberg. Sa cháilíocht sin, léigh sé na díotálacha amach os comhair na cúirte, i measc feidhmeanna eile. Ina dhiaidh sin, chuaigh sé ar ais chuig an mBarra i Londain.
Bhí Neave ina theachta parlaiminte ó 1953 go dtí gur maraíodh é.
Siobhán McSweeney
Is aisteoir agus láithreoir Éireannach í Siobhán McSweeney (a rugadh ar 27 Nollaig 1979 ). Tá cáil uirthi ón ról a ghlac sí mar Sister Michael in Derry Girls.
Feallmharú Airey Neave
Tábhacht
Bhí Neave ina bhainisteoir feachtais ag Margaret Thatcher, agus bhí ról lárnach aige nuair a toghadh Thatcher mar cheannaire ar an Pháirtí sa bhliain 1975 agus bhí sí faoi chomaoin ag Neave as a cúnamh. Cúitíodh an obair a rinne Neave ar an mbonn sin nuair a rinne sí an Scáth-Rúnaí Stáit do Thuaisceart Éireann de.
Prealáid
mion|[[Cairdinéal agus easpaig sa Bheilg, 2007]] Easpag nó eaglaiseach den chéim is airde ie ea prealáid (ón Laidin praelatus).
Feallmharú Airey Neave
Tábhacht
Sa phost Rúnaí Stáit do Thuaisceart Éireann, bhí Neave ar son stopadh de bheith ag iarraidh rialtas cineachta (agus tionól cineachta) a chruthú i mBéal Feirste. Ina áit sin, ba mhaith leis Tuaisceart Éireann a lánpháirtiú níos doimhne sa Ríocht Aontaithe agus a bheith níos déine ar ghrúpaí paraimíleata thuas ansin.
Pápa Severinus
Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Severinus.
Feallmharú Airey Neave
Tábhacht
Ní raibh ach trí lá caite den fheachtas toghchánaíochta sa bhliain 1979 nuair a maraíodh Neave. Thaispeáin an bhuamáil go raibh uirlisí sofaisticiúla ar fáil do na poblachtánaigh,
Siobhán McSweeney
Go luath ina saol
Rugadh McSweeney i gContae Chorcaí, Éire agus tógadh í in Eatharla. Sula raibh sí ag aisteoireacht, bhain sí céim eolaíochta amach i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh. Sa bhliain 2001, bhog sí go Londain nuair a fuair sí áit sa Central School of Speech and Drama.
Feallmharú Airey Neave
Iarmhairtí
Ghoill feallmharú Neave go mór ar Margaret Thatcher gan dabht. Glaoitear 'An Bhean Iarainn' uirthi sna 1980idí. Ceapann a lán daoine go bhfuil cúis anseo leis an diongbháilteacht a thaispeáin Thatcher agus í ag diúltú do na héilimh ar stádas polaitiúil do na príosúnaigh phoblachtacha tráth na Stailceanna Ocrais a tháinig go gairid i ndiaidh a bháis.
Siobhán McSweeney
Gairm bheatha
Ba é páirt Julia sa scannán The Wind That Shakes the Barley an chéad ról a bhí ag McSweeney sa bhliain 2006.
Feallmharú Airey Neave
Iarmhairtí
"Thug poblachtánaithe dúshlán Thatcher agus ghlac sí leis go fonnmhar, fíochmhar daingean. Sin an mheancóg ba mho dá ndearna sí", a deir Robert McMillen. Níos déanaí sa bhliain 1979, mharaigh an tIRA an Tiarna Mountbatten agus 18 saighdiúir in aon eachtra amháin ag Narrow Water Castle i gContae an Dúin ar an lá chéanna.
Siobhán McSweeney
Gairm bheatha
Ó 2018, ghlac McSweeney ról mar bean rialta, Sister Micheal, sa chlár teilifíse Derry Girls ar Channel 4, arna scríofa ag Lisa McGee. Rinne McSweeney páirt Petra i dtrí chlár de Collateral chomh maith. Ó Eanáir 2021 amach, ceapadh ina láithreoir í ar The Great Pottery Throw Down ar Channel 4. Ní raibh sí le feiceáil sna eipeasóid tosaigh sa bhliain 2022, mar bhí sí tar éis a cos a bhriseadh. Sheas Ellie Taylor isteach ar a son.
A caidreamh leis an Ghaeilge
Ba as Gaeltacht Mhúscraí é athar McSweeney, Traolach. Nuair a cuirtear ceist uirthi ar mian léi a bheith ag obair ar scannán nó clár teilifíse as Gaeilge, dúirt sí "Of course. I'd love to do that, but I've never been offered anything from TG4, or any series as Gaeilge."
Bíonn McSweeney ag seoladh tvuíteanna as Gaeilge ó am go ham.
Eachtraí Eilíse i dTír na nIontas
175px|thumb|Clúdach an leabhair Eachtraí Eilíse i dTír na nIontas (2007)|clé Úrscéal do pháistí de chuid an údair Shasanaigh Charles Lutwidge Dodgson faoin ainm cleite Lewis Carroll is ea Eachtraí Eilíse i dTír na nIontas (bunteideal Alice's Adventures in Wonderland). Foilsíodh sa bhliain 1865 é. Is minic a úsáidtear teideal gearr Eilís i dTír na nIontas''.
Stair
Tosaíodh amach ar an scéal nuair a bhí an t-údar amach ar turas samhraidh faoin tuath le triúr cailín beag, agus níor scríobhadh nó foilsíodh é ach trí bliana ina dhiaidh. Dúirt Dodgson na scéalta do na bpáistí, Alice Liddell ar dhuine acu, faoi chailín óg a théann amach sa tóir ar eachtraí. Chruthaigh sé eachtraí an scéil ar an toirt mar ábhar siamsaíochta dóibh, agus cuid mhaith de bunaithe ar fhíor-dhaoine nó eachtraí a tharla agus iad i mbun taistil in Oxford agus Christ Church.
Ag an am céanna, bhí Dodgson ag ullmhú an leabhair chun é a fhoilsiú. Chuir sé níos mó imeachtaí isteach, mar shampla na caibidilí faoin Cheshire Cat agus an Mad Tea-Party. Foilsíodh mar sin é sa bhliain 1865, faoin teideal Alice's Adventures in Wonderland le Lewis Carroll agus pictiúir ag John Tenniel.
D'éirigh thar barr leis gan mhoill, agus sult á bhaint as ag páistí agus daoine fásta araon. Deirtear go raibh an Banríon Victoria agus Oscar Wilde ar bheirt de na céad daoine a bhí an-tógtha leis. Níor tháinig an leabhar as cló riamh, agus é aistrithe go 125 teanga ar fud na cruinne - Gaeilge ar cheann acu. Tá níos mó ná céad eagrán foilsithe ag an bpointe seo, chomh maith le hiliomad leaganacha eile den scéal ar an stáitse, sna scannáin agus ar an teilifís.
Scríobh Carroll leabhar leantach freisin, Lastall den Scáthán agus a bhFuair Eilís Ann Roimpi (bunteideal Through the Looking-Glass and What Alice Found There).
Leaganacha Gaeilge
Pádraig Ó Cadhla a chuir Gaeilge ar an leabhar den chéad uair sa bhliain 1922, faoin teideal Eachtradh Eibhlís i dTír na nIongantas, faoi scéim aistriúcháin an Ghúim sna 1930idí.
Scríobh Nicholas Williams aistriúchán eile a d'fhoilsigh Coiscéim agus Evertype, a chéad eagrán sa bhliain 2003; chuir Evertype an dara heagrán ar fáil sa bhliain 2007 (ISBN 978-1-904808-13-8). Bhí dúshlán ar leith roimh Nicholas Williams agus é ag tabhairt faoin aistriúchán seo. Ní téarmaíocht nua-aimseartha a bhí ina dris chosáin ag Nicholas ach an t-imeartas focal. Bhain Lewis Carroll an-úsáid as an imeartas focal sa bhunleagan Béarla den leabhar, rud a d’fhág go raibh ar Nicholas a intinn agus a theanga a aclú leis an spraoi céanna a shníomh tríd an leagan Gaeilge.
Ach ar ndóigh, tá an baol ann gur ag cumadh seachas ag aistriú a bheadh an t-aistritheoir dá ngabhfadh sé rófhada leis an ealaín sin, ach d’éirigh le Nicholas a bheith dílis don bhunleagan Béarla, agus a bheith dílis don phobal Gaelach léitheoireachta chomh maith.
Gaeilge Mhanann
Rinne Brian Stowell é a aistriú go Manainnis faoin teideal Contoyryssyn Ealish ayns Cheer ny Yindyssyn.
Achoimre
Tosaíonn sé le hEilís ina suí tráthnóna lena deirfiúr ar bhruach na habhainn. Go tobann, féachann sí Coinín Bán - gléasta, agus ag faire ar a uaireadóir i gcónaí - ag rith thart i "deifir mhór". Tá Alice fiosrach leis, agus leanann sí an Coinín Bán síos an poll coinín. Faigheann sí áit iontach agus aisteach ann, lán le daoine agus le carachtair chraiceáilte (mar shampla, an Cheshire Cat, an Mad Hatter agus an March Hare), agus cluichí tomhais gan aon fhreagra. Ag deireadh an scéil, dúisíonn Alice agus ní raibh ann ach brionglóid.
Carachtair
...
Mionn mór
mion Eascaine nó droch-chaint is ea mionn mór. Tá dhá phríomhchatagóir mallacht aí ann i bhformhór na dteangacha – na mionnaí móra agus na focail ghraosta. Samplaí de na mionnaí móra is ea iad ‘téigh i dtigh an diabhail’, ‘in ainm Dé!’ agus ‘ó, a Mhac Dé!’ agus is ó chreideamh na ndaoine i nDia (agus sa diabhal) a d’eascair a gcumhacht ar dtús.
Bunús
Ba iad na mionnaí móra na mallachtaí ba thromchúisí sna Meánaois eanna. An uair sin ghlactaí leis nár cheart ainm Dé a lua ach amháin i gcás gealltanais shollúnta, nuair a bhí mionna á thabhairt ag duine os comhair Dé go raibh an méid a bhí á rá aige cruinn nó go ndéanfadh sé an méid a bhí geallta aige; ba shárú air sin ainm Dé a thabhairt gan fáth, rud a raibh geis mhór ag baint leis.
Ceapadh gur bhaol beag is fiú a dhéanamh de Dhia nó a chorp a ghortú, fiú, trína ainm a lua gan fáth agus go bhféadfadh an tsochaí titim as a chéile trí mhí-úsáid a bhaint as na mionnaí: faoin gcóras feodach bhí dea-fheidhmiú na sochaí ag brath go mór ar iontaofacht na mionnaí toisc gurb iomaí duine a bhí faoi cheangal acu. Thairis sin, ceapadh go bhféadfaí drochrath a chur ar dhaoine agus ar a ngnóthaí trí ainm an diabhail a lua.
Inniu
Tá maolaithe ar neart na mionnaí móra sa lá atá inniu ann: sin toisc go bhfuil lagaithe ar chreideamh an phobail sa saol atá le teacht agus go bhfuil conarthaí tagtha in áit na mionnaí mar bhealach chun gealltanais fhoirmeálta a thabhairt.
An Ghaeilge
Is iad na mionnaí móra na mallachtaí is coitianta sa Ghaeilge agus go n-úsáidtear iad de rogha ar na focail ghraosta, mar sin. Sa 19ú haois, ós rud é gur cuireadh an teanga faoi chois agus gur díbríodh í ó na bailte móra, d’fhan an Ghaeilge ceangailte leis an saol tuaithe réamhthionsclaíoch ar feadh tréimhse níos faide ná go leor teangacha eile.
Is mór idir é seo agus stair Shasana; tháinig náire faoi na feidhmeanna coirp chun cinn níos luaithe sna ceantair uirbeacha sa Bhreatain ar nós Londan ná mar a tháinig faoin tuath. Is cinnte nár éirigh na Gaeil chomh piuratánach leis na Sasanaigh sa tréimhse Victeoiriach. Is cosúil, dá bharr sin, nach raibh na Gaeil chomh tugtha céanna do na sofhriotail i gcúrsaí coirp agus a bhí na Béarlóirí.
Carúb
Crann nó tom síorghlas a fhásann 10 m ar airde, dúchasach do réigiún na Meánmhara. Na duilleoga le 2-5 péire duilleoigín leathrúil ubhchruthach. Na bláthanna gan pheitil, iompartha ar bhláthraí gearra, cosúil le caitíní. Na cochaill suas le 20 cm ar fhad, crochta, vialait/donn nuair a bhíonn siad aibí. Tugtar an crann lócaiste air freisin. Fástar le haghaidh foráiste é, mar go gcuimsíonn sé na cochaill laíon ina bhfuil cuid mhaith próitéine. Deirtear gurb iad na síolta ann (pónairí) na caratmheáchain bhuntúsacha a bhíodh in úsáid ag órcheardaithe.
Felicity Huffman
Is ban-aisteoir Meiriceánach í Felicity Kendall Huffman. Rugadh í ar an 9 Nollaig 1962. Bhuaigh sí an gradam Ban-Aisteoir Is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe i 2006.
An tSeoirsia
Daonra
Cosúil leis an Airméin, is náisiún seanársa Críostaí í an tSeoirsia, agus eaglais náisiúnta ar leith ag na Seoirsigh. Mar sin féin, is Moslamach duine as gach deichniúr sa Seoirsia. Cuid mhór de na Moslamaigh sa tír, is Aidseáraigh iad, is é sin, Seoirsigh a chuaigh leis an Ioslam nuair a bhí na hOtamánaigh i seilbh na tíre. Is iomaí duine acu a d'iompaigh ina gCríostaithe nuair a bhain an tSeoirsia amach a neamhspleáchas, daoine óga ach go háirithe. Tá eaglais náisiúnta dá gcuid féin ag na hAirméanaigh freisin. Thairis sin, tá dornán beag Caitliceach agus Protastúnach ann, agus is é an tIoslam reiligiún na nAsarbaiseánach sa tír.
Yr Eglwys Newydd
51.5117°N, -3.2171°W
Gé alabhreac chosbhuí
Is í an gé alabhreac chosbhuí (Anseranas semipalmata) an t-aon speiceas ionadaíoch beo den fhine Anseranatidae. Tá an t-éan uisce coitianta seo le fáil i dtuaisceart na hAstráile agus i ndeisceart na Nua-Ghuine. Toisc go bhfuil seans maith ann go mbeidh an speiceas ag fánaíocht, go háirithe nuair nach mbíonn sé ag pórú, déantar é a thaifeadadh uaireanta lasmuigh dá raon croí. Bhí an speiceas forleathan freisin i ndeisceart na hAstráile, ach d’imigh siad as sin den chuid is mó mar gheall ar dhraenáil na mbogach inar tógadh na héin uair amháin. Mar gheall ar a dtábhacht do na bundúchasaigh áitiúla mar fhoinse bia séasúrach, mar ábhair seilge áineasa, agus mar dhíol spéise do thurasóirí, cinntíodh a láithreacht fairsing agus chobhsaí i dtuaisceart na hAstráile ina “bainistíocht chosanta”.
Matt Carthy
Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála don Dáilcheantar Cabhán–Muineachán é Matt Carthy. Rugadh é ar 19ú lúil 1977 in Birmingham, Sasana, ach bhog sé chuig Contae Ros Comáin agus ina dhiaidh sin chuig Contae Mhuineacháin agus é ina pháiste óg, áit inar cruthaíodh a dhearcadh poblachtach. Toghadh mar Theachta Dála é in Olltoghchán na hÉireann 2020.
Cónaíonn sé i gCarraig Mhachaire Rois lena bhean chéile agus a gcúigear páistí.
John Evans (gobharnóir)
Ba pholaiteoir Meiriceánach, dochtúir, bunaitheoir roinnt ospidéal agus cumann míochaine, tionscnóir an iarnróid, agus gobharnóir Chríoch Colorado (Béarla:Territory of Colorado) é John Evans (1814-1897). Tá clú air freisin mar dhuine de bhunaitheoirí Ollscoil Northwestern agus Ollscoil Denver. Tá aithne air freisin le blianta beaga anuas, as a bheith, in éineacht le John Chivington, ar dhuine de na hailtirí ar cheann de na gníomhartha cinedhíothaithe is measa a rinneadh i gcoinne Meiriceánaigh Dhúchasacha, sé sin sléacht Sand Creek.
Beathaisnéis
Rugadh Evans i Waynesville, Ohio, sa bhliain 1814. Thosaigh sé ag staidéir an leighis i Philadelphia agus chríochnaigh sé sin in Ollscoil Cincinnati (Ohio) sa bhliain 1838. Bhog sé go hAttica, Indiana, áit ar oibrigh sé mar dhochtúir agus chuidigh sé le hOspidéal Stáit Indiana a bhunú, ar ceapadh é ina chéad cheannfort air.
Phós sé sa bhliain 1838 ach bhí sé ina bhaintreach fir dhá bhliain déag ina dhiaidh sin, agus phós sé arís in 1853. Bhog sé go Chicago, áit ar bhunaigh sé Ospidéal Lakeside agus Cumann Leighis Illinois.
Cheap Uachtarán na Stát Aontaithe Abraham Lincoln Evans mar ghobharnóir ar Chríoch Colorado i 1862. Bhunaigh Evans agus a chara, an tUrramach John Chivington, an chéad ollscoil ar an gcríoch, Cliarscoil Colorado, a d’éireodh ina dhiaidh sin mar Ollscoil Denver. Sa bhliain 1864 cheap Evans an tUrramach Chivington mar choirneal sna Colorado Volunteers, a threoraigh trúpaí 800 marcach in ionsaí ar ghrúpa de Siánaigh Meiriceánach Dúchasach agus Arapachach. Bhí a fhios ag Chivington go raibh na dúchasaigh, faoi stiúir Tetera Negra, neamharmtha agus go raibh cainteanna síochána á lorg acu. Bhail siad leo ag campáil i Sand Creek..
George Washington Carver
Eolaí a rugadh ina sclábhaí gar do Diamond Grove, Missouri ab ea George Washington Carver (1861 – 5 Eanáir 1943). Cáil air as a thaighde ar fhadhbanna talmhaíochta is táirgí sintéiseacha, agus a mhúinteoireacht.
Teoiric chriticiúil ciníocha
Scrúdú trasdisciplíneach is ea teoiric chriticiúil ciníocha (TCC) — ag scoláirí agus gníomhaithe cearta sóisialta agus sibhialta – ar an gcaoi a gcruthaíonn dlíthe, gluaiseachtaí sóisialta agus polaitiúla, agus na meáin coincheapa sóisialta ciníocha agus eitneachtaí, agus, ar an taobh eile, ar an gcaoi a imríonn na coincheapa seo tionchar ar institiúidí sóisialta. Is tagairt acadúil é an focal criticiúil do smaointeoireacht chriticiúil, do theoiric chriticiúil, agus do chritic léannta, seachas do cháineadh nó milleán a chur ar dhaoine.
Cecilia Muñoz-Palma (dlí-eolaí, 1913-2006)
Dlí-eolaí agus breitheamh ab ea Cecilia Muñoz-Palma (22 Samhain 1913 – 2 Eanáir 2006) agus an chéad bhean a cheapadh ar Chúirt Uachtarach na nOileán Filipíneach, sa bhliain 1973.
Saol
Rugadh Cecilia Muñoz-Palma i mBauan, Batangas, ar 22 Samhain 1913.
Céimí de chuid Choláiste Dlí Ollscoil na nOileán Filipíneach agus de chuid Scoil Dlí Yale, chuaigh Muñoz-Palma leis an mBarra sa bhliain 1937. Rinneadh ionchúisitheoir di sa bhliain 1947.
Ba í an chéad bhean a cheapadh ina breitheamh den chúirt dúiche sa bhliain 1954 agus ina breitheamh den Chúirt Achomhairc sa bhliain 1968.
Cé gurbh é An tUachtarán Marcos a cheap ar an gCúirt Uachtarach í, bhain Muñoz-Palma cáil amach de bharr na ráiteas easaontach a thug sí, a bhí fíorcháinteach faoin réimeas dlí mhíleata.
Tar éis di éirí as mar bhreitheamh sa bhliain 1978, tháinig sí chun cinn mar dhuine de na ceannairí ar an bhfreasúra i gcoinne Marcos. Tar éis dó titim sa bhliain 1986, cheap Corazón "Cory" Aquino í ar an gcoimisiún um bhunreacht nua a dhréachtáil. Toghadh Muñoz-Palma ina cathaoirleach ar an gcoimisiún  ina dhiaidh sin.
Thacaigh Muñoz-Palma le Joseph Estrada, a bhí ina Uachtarán ar na hOileáin Fhilipíneacha ó 1998 go 2001 agus rinne Muñoz-Palma géarcháineadh ar an mbealach ar cuireadh iallach air éirí as oifig.
Ríochtaí Éireann
San alt seo a leanas tá liostaí dreamanna agus ríochtaí fianaithe Gaelacha i nÉirinn na meánaoise roimh theacht na Normannach sna blianta 1169-72.
Le linn na ré Ghaelaí, bhí an tír roinnte ina tuatha agus ríochtaí. Bhíodh tuatha in iomaíocht eatarthu féin le haghaidh tailte agus acmhainn, agus dá bharr, bhíodh suas ag fás is ag laghdú. Thar chionn na tuatha agus ríochtaí bhíodh na cúigí, mar a bhí lena n-ainmneacha Meán-Ghaeilge:
Tar éis ionradh na Normannach, thit cuid mhór den tír faoi smacht Tiarnas na hÉireann, cé go raibh roinnt ríochtaí Gaelacha fós ann. Tar éis na bliana 1350, thosaigh ceannas na Normannach ag dul i léig, agus tharla athbheochan Ghaelach, le toradh gur laghadaigh tionchar díreach Pharlaimint na hÉireann go ceantar aitheanta mar An Pháil faoin mbliain 1500. Sa bhliain 1541, bunaíodh Ríocht na hÉireann ag Anraí VIII Shasana agus thosaigh Concas Túdarach na hÉireann. Tar éis dhiúltú Chonradh na Mainistreach Móire ag Coróin na Breataine, theith na hIarlaí, agus ina dteannta siúd tháinig deireadh le ré na nGael.
Aelod o'r Senedd
Tá seasca Aelod o'r Senedd (Gaeilge: Comhalta an tSeanaid), nó AS, i bParlaimint na Breataine Bige. Roghnaítear daichead ball chun ionadaíocht a dhéanamh do gach dáilcheantar agus 20 chun ionadaíocht a dhéanamh ar na cúig thoghcheantar sa Bhreatain Bheag.
D'úsáideadh an téarma céanna AS sa Bhreatnais d'Fheisirí Theach na dTeachtaí i Westminster.
Roimh Bhealtaine 2020, d'úsáideadh Aelod Cynulliad nó AM (Gaeilge: Comhalta den Tionól nó CTanna) do bhaill an tSeanaid nó Senedd Cymru.
Pápa Eoin IV
Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Eoin IV (Ioannes IV i Laidin).
Mickey Rourke
Is aisteoir Meiriceánach é Philip Andre "Mickey" Rourke Jr.. Rugadh é ar an 16 Meán Fómhair 1952. Bhuaigh sé an gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe i 2009.
Friochtán
thumb|Friochtáin éagsúla Corcán éadomhain ina fhriochtar bia is ea an friochtán. Déantar de miotal iad agus bíonn feac orthu ionas gur féidir greim a fháil ar an bhfriochtán nuair atá sé te. Cuirtear ola nó im sa fhriochtán roimh bia a fhriochadh ann ionas nach greamófar an bia leis an bhfriochtán.
Rum
Biotáille a dhriogtar ó chána siúcra, brúite go húr, nó trí choipeadh moláis, fotháirge de thionscal an chána siúcra sna hIndiacha Thiar. Déantar sna hIndiacha Thiar é den chuid is mó.
Anseriformes
Ord éin is ea Anseriformes a chuimsíonn thart ar 180 speiceas beo i dtrí fhine: Anhimidae (na 3 screadóg), Anseranatidae (an ghé leathphalmatach), agus Anatidae, an fhine is mó, a chuimsíonn níos mó ná 170 speiceas éan uisce, na lachain ina measc, géanna, agus ealaí. Tá an chuid is mó de na speicis nua-aimseartha san ord an-oiriúnaithe do mhaireachtáil uisceach ag dromchla an uisce. Cé is moite de na screadóga, tá boid ag gach duine acu, tréith a cailleadh sna Neoaves. Mar gheall ar a nádúr uisceach, tá cosa scamallacha ag an chuid is mó de na speicis.
Nuachtán
thumb|upright|Nuachtán ón bhliain 1918 Is iris ina fhoilsítear nuacht agus faisnéis eile é nuachtán. Clóbhuailtear ar pháipéar tanaí é.
Foilsítear nuachtáin gach lá, gach seachtain nó gach mí nó níos minicí, amhail gach ré lá nó dhá uair sa seachtain.
Bíonn ailt i nuachtáin dírithe ar pholaitíocht, spórt, siamsaíocht, an gheilleagar, oideachas, eolaíocht agus a lán nithe eile nach iad.
Nuachtáin faoi bhrú sa 21ú haois
Foilsítear nuachtáin ar fad na cruinne gach lá. Is iad ceann de na bealaí is tábhachtaí atá ag daoine nuacht a fháil. Ach tá na nuachtáin faoi bhrú ón nGréasán Domhanda mar is féidir an t-eolas a fhoilsiú láithreach ar na ngréasán.
Liosta nuachtán
The Irish Times
Irish Independent
Irish Examiner
The New York Times
Life Site News
Tithe an Rialtais
Is foirgnimh suite i gContae Bhaile Átha Cliath iad Tithe an Rialtais.
Yr Hafanau
51.7798°N, -5.1018°W
Baile i Sir Benfro, an Bhreatain Bheag, is ea Yr Hafanau, 137.1 km ó Caerdydd agus 345 ó Londain. Tá daonra 1,139 ann, agus tá 147 (12.9%) in ann Breatnais a labhairt.
Sally Hawkins
Is ban-aisteoir Sasanach í Sally Cecilia Hawkins. Rugadh í ar an 27 Aibreán 1976. Bhuaigh sí an gradam Ban-Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe i 2009.
John Cary
mion|clé|Léarscáil den Bhreatain Mhór agus d'Éirinn le John Cary, 1807 Greanadóir is cartagrafaí Sasanach ab ea John Cary (c 1754 – 1835). D'fhoilsigh sé an New and Correct English Atlas (Atlas Nua Ceart Shasana, 1787) agus an New Universal Atlas (Atlas Nua an Domhain, 1808).
Oidheadh Chlainne Uisnigh
Is cuid de chnuasach laochscéalta na Rúraíochta é Oidheadh Chlainne Uisnigh. Téann an scéal siar go dtí 6ú haois, ach scríobhadh an leagan leis an teideal úd as Nua-Ghaeilge Moch.
Scéal tragóideach is ea é faoin ógbhean Deirdre, a bhí roghnaithe mar chéile ag Conchúr mac Neasa, ach a d'éalaigh le Naoise go hAlbain. Tar éis tamaill, d'iarr Conchúr ar Naoise agus a dheartháireacha, clann Uisnigh, teacht ar ais go hÉirinn go dtuga sé mathúnais dóibh. Maraíodh na deartháireacha go fealltach chomh luath agus a shroich siad príomhchathair an rí, Eamhain Mhacha. Léim Deirdre as carbad an rí agus rinneadh smidiríní dá ceann in aghaidh carraige.
Michelle Williams (aisteoir)
Is ban-aisteoir Meiriceánach í Michelle Ingrid Williams. Rugadh í ar an 9 Meán Fómhair 1980. Bhuaigh sí an gradam Ban-Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe i 2012.
Lev Davidovich Landau
Fisicí Sóivéadach a saolaíodh i mBaku na hAsarbaiseáine ab ea Lev Davidovich Landau (7 Bealtaine 1908 – 1 Márta 1968). Chomhoibrigh sé go luath le Niels Bohr. Gnóthach i bhforbairt an bhuama adamhaigh Shóivéadaigh. Bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic i 1962 as a shaothar ar theoiric ábhair chomhdhlúite, go príomha maidir le forshreabhacht is forsheoltacht héiliam.
Lámhach Virginia Tech
mion|clé|Cuimhneachán i Virginia Tech Ar 16 Aibreán 2007, thosaigh mac léinn darbh ainm Seung-Hui Cho ag caitheamh a chomhghleacaithe agus léachtóírí ag an Virginia Polytechnic Institute i mBlacksburg, Virginia. Mharaigh sé 32 mac léinn agus léachtóírí sula chuir sé féin den saol. Gortaíodh 35 dhuine eile. mion|clé|[[George W. Bush]] Rinne Seung-Hui Cho adhradh ar bheirt ghunnadóirí Columbine, agus thug 'mairtírigh' orthu sna cáipéisí a chuir sé chuig na póilíní i rith na heachtra. Ba ar bhlaganna a bhí an cur síos ab uafásaí den slad agus iad ag cur thar maoil le físeáin agus grianghraif fón póca.
San eachtra Virginia Tech, d’éirigh leis an ionsaitheoir gunnaí an tslada a cheannach go dleathach, cé go raibh comhairleoireacht chuimsitheach faighte aige d’fhadhbanna móra meabhairshláinte ar feadh na mblianta roimh ré.
Rhun ap Iorwerth
Is polaiteoir Breatnach agus iaririseoir é Rhun ap Iorwerth (rugadh 27 Lúnasa 1972 ) atá ina Fheisire Parlaiminte ar son Ynys Môn ó Lúnasa 2013. Tá sé ina bhall de Phlaid Cymru agus toghadh chun na Parlaiminte é i bhfothoghchán tar éis don Aelodau o'r Senedd nó AS (Gaeilge: Comhalta an tSeanaid) Ieuan Wyn Jones éirí as.
Gairmréim
Thosaigh sé le BBC Cymru mar iriseoir sa bhliain 1994. D'oibrigh sé mar thuairisceoir i Westminster sular fhill sé ar an mBreatain Bheag i 1997. Sa bhliain 2001 ceapadh é mar Phríomh-Chomhfhreagraí Polaitiúil BBC Cymru, ag obair ar an teilifís agus ar an raidió i mBreatnais agus i mBéarla. Le linn na tréimhse seo chuir sé cláir agus míreanna i láthair do The Politics Show Wales, Dragon's Eye, ampm, BBC Radio Wales, Good Morning Wales, 'Post Cyntaf', cláir bhricfeasta agus cláir sheachtainiúla ar pholaitíocht an lae lena n-áirítear 'Dau o'r Bae' agus Newyddion S4C.
I mí Eanáir 2014 ainmníodh é mar Phátrún (‘Pátrún’) de Chronfa Betsi Cadwaladr, an chuid dheonach de Fwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr.
Polaitíocht
An 1 Lúnasa 2013 toghadh Rhun chun ionadaíocht a dhéanamh ar Ynys Môn ar an Tionól. Ghnóthaigh ap Iorwerth 12,601 vóta, thar an iarrthóir dara háit Tal Michael (Lucht Oibre), ar bhallóid de 42.45%. le vótaí an dara iarrthóir (Lucht Oibre) trí huaire; fuair sé 12,601 vóta. Choinnigh Ap Iorwerth a shuíochán in 2016 agus in 2018. Rith sé go neamhrathúil le haghaidh ceannaireachta Plaid Cymru. Ceapadh ina dhiaidh sin é mar leascheannaire comhpháirteach.
Yr Orsedd
Sráidbhaile agus pobal suite i gContae Wrecsam, an Bhreatain Bheag,is ea Yr Orsedd,, 181.8 km ó Caerdydd agus 261 km ó Londain. Tá sé suite sa cymuned (Gaeilge: 'paróiste sibhialta') Maelor, díreach soir ó mhórbhealach an A483, thart ar leathbhealach idir Wrecsam agus Chester, ar bhruach na habhann Afon Alun, agus beagnach ar an teorainn idir Sasana agus an Bhreatain Bheag. Bhí 3,386 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2001.
Yr Hôb
Sráidbhaile agus pobal i Sir y Fflint, sa Bhreatain Bheag is ea Yr Hôb nó Llangyngar (Béarla: Hope), a chiallaíonn 'talamh iata i riasc' sa tSean-Bhéarla. Tá daonra 2,522 (2001) ann. Tá Yr Hôb, 182.3 km ó Caerdydd agus 267 ó Londain.
Yr Orsedd
Tá daonra 3,137 ann, agus tá 266 (8.5%) in ann Breatnais a labhairt.
Peannaire (éan)
Éan mór creiche a chónaíonn ar an talamh, dúchasach don Afraic Theas, is ea an peannaire (Sagittarius serpentarius). Tugtar rúnaí air freisin. Na cosa fada, cosúil le cosa croise. Cíor mhíshlachtmhar cleití fada ar an gceann, cosúil le pinn taobh thiar de chluas rúnaí. Áitríonn sé talamh féaraigh, agus itheann ainmhithe beaga a chónaíonn ar talamh. Siúlann sé suas le 30 km sa lá. Eitlíonn sé go hard san aer, agus neadaíonn i gcrainn.
Wolfgang Kaleck
Is aturnae um chearta sibhialta na Gearmáine é Wolfgang Kaleck (rugadh 1960). Tá sé ina Ard-Rúnaí freisin ar an Ionad Eorpach um Chearta Bunreachtúla agus um Chearta an Duine nó an ECCHR (Béarla: European Center for Constitutional and Human Rights (ECCHR)). Tá sé ina chónaí i mBeirlín, sa Ghearmáin.
An 14 Samhain, 2006, lorg Kaleck cúisimh ionchúisimh choiriúla i gcúirt sa Ghearmáin i gcoinne roinnt oifigeach de chuid na Stát Aontaithe agus pearsanra míleata i ndáil le leatrom ar chearta an duine ag na saoráidí príosúin ag Abu Ghraib agus i mBá Guantanamo thar ceann aon ghearánaí déag. Ghlac thart ar 30 gníomhaí agus eagraíocht um chearta an duine páirt mar chomh-ghearánaithe. Thuairimigh scoláirí dlí go gairid ina dhiaidh sin gur beag seans a bhí ag an gcás i gcóras cúirte na Gearmáine.
Yr Hôb
Tá an sráidbhaile suite timpeall 4.5 km ón teorainn le Sasana (Swydd Gaer), ar bhruach Afon Alun. Tá Yr Hôb ar cheann de ghrúpa beag sráidbhailte áitiúla a bhfuil gaol an-dlúth acu lena chéile, lena n-áirítear Caergwrle, Abermor-ddu agus Cefn-y-bedd. Is é an tírghné is mó sa cheantar ná Mynydd yr Hob, (Gaeilge: Sliabh Hob) ar an taobh thiar den sráidbhaile, agus tá cairéal air atá dúnta anois.
Tá Ysgol Uwchradd Castell Alun (Gaeilge: Ardscoil Chastell Alun) suite sa sráidbhaile; tá bunscoil Ysgol Estyn ann freisin.
Nascann naisc mhaithe iompair Yr Hôb le háiteanna mar Wrecsam, Caer agus Yr Wyddgrug, agus nascann Iarnród na Teorann (Breatnais: Reilffordd y Gororau) é le Learpholl san oirthuaisceart.
Logainmneacha Chontae Lú
E
.
ref>
Casabhach
Bia planda. Meastar gurb iad na Máigigh i Meicsiceo a shaothraigh den chéad uair é, ach fástar mar bharr tábhachtach ar fud na dtrópaicí anois é. Is féidir leis a bheith ina luibh íseal, ina thom nó ina chrann caol, le fréamhacha méithe tiúbracha is 5-9 duilleog fheanchruthach. Bíonn na fréamhacha nimhiúil mar go bhfuil siúcra a tháirgeann ciainíd iontu, agus is gá iad a mhilleadh trí phróiseas casta scríobtha, comhbhrúite is téite. Ina dhiaidh sin is féidir raon leathan earraí a dhéanamh as, ina measc plúr casabhaigh, arán, taipióca, stáirse níocháin is deoch alcólach.
Teach an Chustaim
Is foirgneamh suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Teach an Chustaim. Cuireadh i gcrích in 1791 é. Saothar máistreachta sa stíl nua-chlasaiceach Eorpach atá ann agus caitheadh deich mbliana á thógáil. Osclaíodh Teach an Chustaim ar 7 Samhain 1791 don chéad uair. Chosain sé 200,000 steirling, a bhí ina shuim mhór airgid an tráth sin.
Ba é an t-éacht ab fhearr a bhain James Gandon amach, a bhí tugtha anall ó Shasana leis an obair a dhéanamh. Bhí Gandon roghnaithe ag John Beresford, an Príomh-Choimisinéir Ioncaim, agus ag conlán beag den dream ceannasach Éireannach a bhí i mbun an phróisis an tráth sin le sráideanna agus foirgnimh phoiblí Bhaile Átha Cliath a bhreisiú.
Rinneadh Edward Smyth, dealbhóir cáiliúil na hÉireann, na dealbha atá lonnaithe i gcodanna éagsúla den fhoirgneamh.
Bhí an foirgneamh ina cheanncheathrú ag na Coimsinéirí Custaim agus Máil go heisiach ar dtús; ach bhí príomhról Theach an Chustaim i ndáil leis an rialtas áitiúil faoi thús an fhichiú céad áfach. Dódh an foirgneamh go talamh an 25 Bealtaine, 1921 le linn Chogadh na Saoirse; cuireadh obair athchóiriúcháin i gcrích faoi 1928.
Cuireadh tús leis an dara clár athchóiriúcháin sna 1980idí agus cuireadh i gcrích é in am le dhá chéad bliain ó bunaíodh Teach an Chustaim a cheiliúradh in 1991.
Rúnscríobh
Bealach chun teachtaireacht a scríobh go rúnda, nó teachtaireacht a scríobhtar mar sin, chun nach féidir le daoine nach bhfuil an eochair acu í a dhéanamh amach. De ghnáth cuirtear litreacha eile in ionad na litreacha sa teachtaireacht (ionadú), nó déantar atheagrú orthu (malartú) de réir scéime athraithí. Is gá an eochair chun an teachtaireacht a léamh is a thuiscint.
Siúlscéalaí
Is éard is siúlscéalaí ann ná trasghlacadóir láimhe, is é sin tarchuradóir agus glacadóir raidió (raidió dhá threo) atá iniompartha. Ar dtús forbraíodh na siúlscéalaithe le haghaidh saighdiúirí go gairid roimh an Dara Cogadh Domhanda, agus luaitear na hinnealtóirí Al Gross agus Henryk Magnuski leis an siúlscéalaí mar aireagán, chomh maith le foireann innealtóireachta an ghnólachta úd Motorola. Bhí na chéad siúlscéalaithe míleata in úsáid ag saighdiúirí cos-slua, ach ansin cruthaíodh cineálacha speisialta siúlscéalaithe le haghaidh airtléire agus tancanna. I ndiaidh an chogaidh chuaigh na siúlscéalaithe i bhfairsinge taobh amuigh de na fórsaí armtha, go háirithe i measc lucht slándála poiblí, lucht tógála agus lucht oibre eile.
Tá an focal Gaeilge úd siúlscéalaí bunaithe ar walkie-talkie an Bhéarla. An chéad siúlscéalaí a raibh an téarma sin ag tagairt dó ba é Motorola SCR-300 é, ach ní fhéadfá é a iompar sa lámh: bhí sé suite i mála droma. Sa bhliain 1940 a tógadh an chéad siúlscéalaí den chineál seo. Bliain ina dhiaidh sin tháinig an chéad siúlscéalaí sa chiall cheart ar an bhfód, mar atá, Motorola SCR-536. Handie-Talkie an téarma a cheap an comhlacht don ghléas seo, ach sa deireadh bhí na saighdiúirí Meiriceánacha sásta an téarma walkie-talkie a úsáid agus iad ag trácht ar an ngléas seo.
Tá callaire agus micreafón sa siúlscéalaí chomh maith le haeróg, agus an t-iomlán cosúil le sás láimhe an teileafóin (ó na laethanta roimh theacht na nguthán siúil). Raidió déthreo atá ann go bunúsach, agus is gléas cumarsáide den chineál leathdhéphléascach é, is é sin, tá sé curtha ag glacadh comhartha ón taobh amuigh agus tú ag éisteacht, ach má theastaíonn uait rud éigin a rá leis an duine eile, caithfidh tú cnaipe an mhicreafóin a bhrú, agus a fhad is a bheidh tú á bhrú, ní bheidh an callaire ag obair.
Úsáidtear siúlscéalaithe inniu féin ach is ar éigean a d'fheicfeá aon duine ar an tsráid ag labhairt i siúlscéalaí, ós rud é go bhfuil na gutháin siúil (na fóin phóca) chomh coitianta ar na saolta seo. Tabhair faoi deara nach bhfuil criptiúchán ar bith ag obair sna siúlscéalaithe: aon duine atá ag éisteacht leis an mbealach raidió atá tú a úsáid cloisfidh sé an rud atá tú a rá.
Teach na Parlaiminte, Baile Átha Cliath
Foirgneamh atá suite i mBaile Átha Cliath é Teach na Parlaiminte, nó Banc na hÉireann inniu.
Osclaíodh Teach na Parlaiminte (Teach na gComóntach agus Teach na dTiarna) sa bhliain 1831í, an chéad parlaimint ar domhan a bhí saintógtha
Fual
Uisce bréan a sceitear as an gcorp is ea fual nó mún. Eascraíonn fual ó na duáin agus cnuasann sé sa lamhnán. Nuair nach féidir leis an lamhnán a thuilleadh fual a choimeád, caithfear an fual a sceitheadh. Sileann an fual amach tríd an t-úiréadra. Sceitheann fir agus ainmhithe fireann fual tríd an bod. Sceitheann mná agus ainmhithe baineann fual amach trí pholl an fhuail. Ní moltar é a ól mar tá sé lán leis na hábhair a theastaigh ón gcorp fáil réidh leo.
Isabelle Huppert
Is ban-aisteoir Francach í Isabelle Anne Madeleine Huppert. Rugadh í ar an 16 Márta 1953. Bhuaigh sí an gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe i 2017.
An tAcht Coiscthe Sceimhlitheoireachta
mion|Prevention of Terrorism Act 2005-2008 Ar 25 Samhain 1974 i bParlaimint Westminster, ritheadh an tAcht Coiscthe Sceimhlitheoireachta (nó an PTA, Prevention of Terrorism Act) 1974 na Ríochta Aontaithe. mion|clé|An 'Rúnaí Baile', [[Roy Jenkins]] Ag an am céanna, d'fhógair an tAire Briotanach, an 'Rúnaí Baile', Roy Jenkins, gur eagraíocht mhídhleathach a bhí san IRA Sealadach. Dúirt sé "The powers... are Draconian. In combination they are unprecedented in peacetime."
Cúpla lá roimhe sin, ar 21 Samhain 1974, pléascadh buamaí in dhá theach tábhairne in Birmingham agus maraíodh 21 Ritheadh an PTA mar fhreagairt ar an eachtra seo. Nó sin an leithscéal a bhí ann ag an am. I ndairíre, bhí an reachtaíocht ar na bacáin le tamall anuas.
Athcheannach stoic
mion Gléas chun airgead tirim a íoc le scairshealbhóirí gnólacht a is ea athcheannach stoic, sa tslí is go n-éilítear níos lú cánach orthu ná mar a dhéanfaí dá n-íocfaí díbhinní leo.
An tAcht Coiscthe Sceimhlitheoireachta
Bhain na péas úsáid as an PTA chun daoine neamhchiontacha, leithéidí Cheathrar Guildford, Seisear Birmingham, Ann agus Paddy Maguire, srl a chur i ngéibheann ar feadh cúig bliana déag nó níos mó.
Yr Wyddgrug
53.1685°N, -3.1428°W
Liadh Ní Riada
Is iarFheisire de Pharlaimint na hEorpa de chuid Sinn Féin í Liadh Ní Riada (a rugadh ar 28 Samhain 1966). Ceapadh í ina hoifigeach pleanála teanga i nGaeltacht Chorcaí sa bhliain 2020.
Yr Wyddgrug
Baile i Sir y Fflint, an Bhreatain Bheag, is ea Yr Wyddgrug, 187.7 km ó Caerdydd agus 276 ó Londain. Tá daonra 9,699 ann, agus tá 2,051 (21.1%) in ann Breatnais a labhairt.
Liadh Ní Riada
Saol Pearsanta
Tá Liadh pósta ar Nicky agus triúr clainne aici.
Teilifís
Tá cúlra láidir ag Liadh sna meáin. Chaith sí níos mó ná 20 bliain ag obair mar léiritheoir agus stiúrthóir ag RTÉ agus ag TG4. Bhí sí ina ball den bhord a chur TG4 ar an bhfód agus a d’fhobair a struchtúirí agus a chur chuige ag tús na 2000í.
Polaitíocht
clé|mion|2017
Toghchán Parlaimint na hEorpa 2014
Roghnaíodh Ní Riada chun seasamh don Toghchán Parlaimint na hEorpa 2014. Sheas sí don toghcheantar Theas. Bhain sí 19.1% nó 125,309 de na vótaí céad rogha amach. Bhuaigh sí an dara shuíochán ar an ceathrú chomhair le 132,590 vótaí.
Bhí sí ina ball den choiste buiséid, den choiste iascaireachta agus den choiste oideachais agus cultúir.
Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 2018
Roghnaíodh sí mar iarrthóir Sinn Fein don Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 2018. Tháinig sí sa cheathrú háit sa toghchán le 93,987 vótaí agus 6.4% de na vótaí céad rogha. clé|mion|2017 Le 28 ball d'Oireachtas, ba fhéidir le Sinn Féin iarrthóir a roghnú. Roghnaíodh Ní Riada chun seasamh don pháirtí sa toghchán ar 26 Deireadh Fómhair 2018. Tháinig sí sa cheathrú háit sa toghchán le 93,987 vótaí agus 6.4% de na vótaí céad rogha.
Late Late Toy Show
mion|Ryan Tubridy Tá an Late Late Toy Show á chraoladh ón mbliain 1975 ar an Late Late Show ar RTÉ, á gcur i láthair ag Ryan Tubridy. Meallann an clár sciar maith de lucht féachana na tíre gach Nollaig, i measc na gclár ba mhó rath sa tír, agus máite agus dráite na mbréagán ar taispeáint ag an Tiobraideach féin agus a chomrádaithe beaga. "Tá sé chomh holc sin go bhfuil spraoi de shórt ag baint leis."
Gaeilge
Labhraíodh Gaeilge ar an seó sa bhliain 2012.
Sa bhliain 2019, dúirt RTÉ go raibh ‘fáilte’ á cur acu roimh iarratais ó pháistí le Gaeilge a bheith ar The Late Late Toy Show i mbliana. Ghlacfaí le “hiarratais as Gaeilge agus as Béarla” ó pháistí ar mian leo a bheith páirteach sa chlár, a dúirt RTÉ.
Casabhara
Éan mór gan eitilt, dúchasach do dheisceart na hAstraláise. Áitríonn sé foraoisí, agus itheann síolta is torthaí. Fiafhás cnámhach ar a cheann, a dtugtar clogad air, a úsáideann sé chun tochailt le bia a fháil. Ingne fada ar na cosa, agus féadfaidh speach uaidh a bheith marfach do dhuine.
Yr Ystog
52.5388°N, -3.069°W
Aegastas
Is pearsa i miotaseolaíocht na Gréige é Aegastas.
Yr Ystog
Baile i Powys, an Bhreatain Bheag, is ea Yr Ystog, 117.9 km ó Caerdydd agus 232 ó Londain. Tá daonra 1,641 ann, agus tá 70 (4.3%) in ann Breatnais a labhairt.
Derek "Pluto" Moireach
Is láithreoir raidió agus teilifíse é Derek 'Pluto' Moireach (Béarla: Derek Murray), a oibríonn go príomha i gcláracha Gaelacha.
Sna 1990idí, bhí Derek le feiceáil sa tsobaldráma Gaelach Machair, ina ghlac sé páirt Iain MacÌomhair. I 1993-1994 bhí sé mar chuid den phríomh-chliar sa tsraith theilifíse grinn Ran Dan, agus arís i 2003-2004 sa tsraith Back on the Ran Dan. I 2011 chuir sé féin agus Emma NicAonais an tsraith BBC Alba ''Siuthad! Siubhal!'', inar thaistil siad ar fud na hAlban ag baint triail as gníomhaíochtaí turasóireachta neamhghnácha.
Is as Nis ar Leòdhas é Derek. Bhí sé ina mhac léinn ag Sabhal Mòr Ostaig ó 1990 go 1991, agus ina dhiaidh sin ina phóilín le Póilíní Shrath Chluaidh. Tugann sé tacaíocht do Camanachd Leòdhais.
Cuireann sé a chlár ceoil féin, Siubhal gu Seachd le Pluto, i láthair gach tráthnóna Luan go Déardaoin ó 5.30in go 7in ar Radio na Gàidheal.
Livias
Scríbhneoir ab ea Titus Livius (59 RC - AD 17), ar a dtugtar Livias as Gaeilge. Scríobh sé saothar mór ar stair na Róimhe, Ab Urbe Condita, ó bhunús na cathrach (sa bhliain 753 RC go traidisiúnta). B'as Padua é, baile ar an Po i dtuaisceart na hIodáile.
Saol
Bhí ioncam maith ag an chlann ina rugadh Livias i bPadua. D'aistrigh sé go dtí an Róimh agus 29 mbliana aige, agus dúirt sé nár bhain sé aon pháirt amach sa tsaol poiblí, cé go raibh sé ina chara le hÁgastas. Bhí mac amháin agus iníon amháin aige. Thosaigh Claudius ag scríobh faoin stair nuair a mhol Livias dó é sin a dhéanamh.
Bhí sé ag teastáil ó Caligula na saothair go léir a scríobh Livias a bhaint amach as na leabharlanna, agus na bustaí a rinneadh dó - chuir Caligula "verbosum in historia neglegentemque" ('ro-fhoclach agus neamhchúramach maidir le cúrsaí staire') air.
Saothair
Baineann an saothar ar fad leis an tréimhse 753 RC go 9 RC. Taispeántar ag achoimriuithe (Periochae) ón 4ú céad de beagnach gach aon leabhar gur lean a chuid staireolaíochta suas chun bháis Drusus. B'fhéidir go raibh sé ar intinn do Livias 150 leabhar a scríobh, suas chun bháis Ágastais (an áit a thosaíonn Tacatas an scríbhneoireacht). Bhain sé an-chuid ábhair as Fabius Pictor, Coelius Antipater, Polybius, Cato agus Valerius Antias (a bhíodh á cháineadh ag Livias mar gheall ar áibhéil agus díchreidmheacht).
Livias mar staraí
Tá go leor difríochtaí idir Livias agus staraithe an lae atá inniu ann. Baineann a chuid staire le 750 bliana - ní raibh ócáid amháin, duine amháin, cogadh amháin srl. i gceist. Rinne sé tagairt go minic le húdaráis gan ainm agus le traidisiúin. D'úsáid sé foinsí gan bhreithniú orthu go grinn, d'ainneoin iarrachtaí chun rogha a dhéanamh orthu. Níor bunaíodh a chuid tuairimí ar taighde domhain, agus ghlac sé leis an nós ársa chun dearcadh moráltachta a úsáid maidir leis an stair. Ach i gcomhthéacs staire an lae inniu, tá sé i bhfad níos fearr ná daoine ar nós Sallaist. Bhíodh sé ag lorg ar na fírinne, níor chreid sé fianaise amhrasach, luann sé a thuilleadh sleachta mar údarás ná daoine eile, agus cuireann sé cáilíochtaí áirithe i leith a chuid ráitis, sula mbeadh siad ró-scaoilte.
Is minic a bhréagnaíonn Livias é féin, ach aithníonn sé go bhfuil mearbhall éigin ann i measc a chuid údaráis.
Stíl agus téamaí
Bhí sé ag teastáil ó Livias saothair ealaíne a dhéanamh de Ab Urbe Condita, cosúil le filíocht maidir le stíl agus le plé an ábhair. File eipiciúil ab ea é i bprós, agus d'úsáid sé a lán íomhánna chun díograis, stíl drámaíochta, beocht, agus claonadh chun reitric a chur i leith. Ní théann sé ar seachmall, agus thug Seinice faoi deara go raibh cumas aige maidir le cur síos ar carachtair. Tá cumas Cicearónach ar a dhearcadh agus a stíl ealaíne.
Bhí Livias an-dílis don Impireacht, agus bhí an Iodáil, an Róimh agus Ágastas mar laochra dó. D'ainneoin go mbíodh an fhírinne mar chuspóir duit, níor éirigh leis cuntas cruinn a thabhairt ar lochtanna na Rómhánach mar gheall ar an leatrom sin, agus níor thug sé cothrom na Féinne do mhuintir na Cartaige agus do mhuintir Shamnium. Chreid sé i dtionchar na ndéithe agus i dtuartha.
Acht Féiniúlachta agus Teanga (Tuaisceart Éireann) 2022
mion|Daoine in an Gaeilge a labhairt, daonáireamh 2011 Ar 6 Nollaig 2022, tugadh Aontú an Rí don Acht Féiniúlachta agus Teanga (Tuaisceart Éireann) 2022 (Béarla: Identity and Language (Northern Ireland) Act 2022).
Reachtaíocht
Tugann an tAcht stádas oifigiúil sa dlí don Ghaeilge agus don Ultais, chomh maith le beirt Choimisinéirí, duine don Ghaeilge agus duine don Ultais, agus oifig cultúir agus féiniúlachta. Is é an ról atá ag an gCoimisinéir Teanga ná an Ghaeilge a chosaint agus a chur chun cinn i measc na n-eagras poiblí. Déanann an coimisinéir monatóireacht ar chur i bhfeidhm na gcaighdeán agus déanann sé nó sí gearáin a fhiosrú.
Cuireann an reachtaíocht ar ceal Acht (Éire) Riar na Córa (Teanga) 1737, dlí a achtaíodh sa bhliain 1737 agus a chuir cosc ar úsáid na Gaeilge sna cúirteanna.
Stair
Síníodh Comhaontú Chill Rímhinn i mí Dheireadh Fómhair 2006. Gheall Rialtas na Breataine in Aguisín B go mbeadh Acht Teanga Ghaeilge ann:"'‘agus go oibreoidh sé i gcomhar leis an Fheidhmeannas atá le teacht le forbairt na Gaeilge a mhéadú agus a chosaint.'"Bhí lucht feachtais ag troid le fada an lá ar son na reachtaíochta teanga.
James Franco
Is aisteoir Meiriceánach é James Edward Franco. Rugadh é ar an 19 Aibreán, 1978. Bhuaigh sé an gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe i 2018.
Karl Landsteiner
Paiteolaí a rugadh i Vín ab ea Karl Landsteiner (1868-1943). D'oibrigh sé ansin agus i Nua-Eabhrac. D'fhionn sé córas fuilghrúpaí ABO i 1901, agus córas AB i 1902.
Acht Féiniúlachta agus Teanga (Tuaisceart Éireann) 2022
Céimeanna eile
6 Nollaig 2022: Beannacht an Rí
Meitheamh 2023: Fógraíodh i dTeach na dTiarnaí go raibh tús curtha leis an bpróiseas rialacháin a mbeidh Acht Gaeilge sa Tuaisceart mar thoradh air.
Karl Landsteiner
I 1940 d'fhionn sé córas fhactóir Rhesus.
Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1930 as a shaothar go dtí sin ar an bhfuil.
Edmund Edward Fournier D'Albe
Fisiceoir, réaltfhisiceoir agus poitigéir Éireannach ab ea Edmund Edward Fournier d'Albe (1868 – 29 Meitheamh 1933, St. Albans, an RA). Bhí sé ina ollamh ollscoile agus tharraing se clú air féin i staidéar agus mhuscail sé spéis an phobail san leictreamaighnéadas, chomh maith le tús na réaltfhisice. Bhain sé triail as feabhas a chur ar an raidió agus ar an teilifís.
Ina theannta sin, bhí suim aige i gceisteanna faoin neamhbhásmhaireacht agus bhí suim aige i bparaishíceolaíocht agus spioradáltachas. Bhí sé ar dhuine de bhunaitheoirí an Phain-Cheilteachais.
Saol agus slí bheatha
Ba de theaghlach Cailvíneach Francach é Fournier d'Albe a chuaigh ar imirce go hÉirinn tar éis Fhorógra Nantes a bheith chúlghairthe i 1685. Rugadh i Londain é sa bhliain 1868. Fisiceoir agus innealtóir teileagraif ab ea a athair, Edward Herman Fournier d'Albe.
Bhí sé ina Chúntóir ag George Francis Fitzgerald i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath le linn bhlianta deiridh an 19ú haois. In 1899, mhúin sé matamaitic i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath. Bhí sé ina léachtóir cúnta le fisic in Ollscoil Birmingham ag tosú i 1910, agus i mí Dheireadh Fómhair 1914 chuaigh sé ag múineadh in Ollscoil an Phuinseáb i Lahore. D'éirigh sé as i 1927 tar éis stróc a d'fhág pairilis ar a lámh, ach lean sé air ag scríobh sna réimsí a roghnaigh sé. Ba é Fournier d'Albe aireagóir an optafón agus d'oibrigh sé mar chúntóir don fhisiceoir Oliver Lodge. D'oibrigh sé ar feadh trí bliana mar rúnaí ag rannóg Bhaile Átha Cliath den Society for Psychical Research.
Thacaigh sé le spioradachas ar dtús tar éis dó a bheith cinnte faoi obair William Crookes leis an spioradaí Florence Cook. Mar sin féin, faoi 1921 bhí amhras air faoin spioradaíocht fhisiciúil tar éis cleasaíochta a bhrath ón spioradaí Kathleen Goligher ach chreid sé hcumhacht osnádúrtha. I 1920, d’aistrigh sé Phänomene der Materialisierung le hAlbert von Schrenck-Notzing go Béarla, agus i 1923 scríobh sé beathaisnéis Crookes.
Athbheochan Cheilteach
Ba é an chéad bhaint a bhí ag Fournier d’Albe ná tríd an bhFeis Ceoil, féile cheoil bhliantúil chun ceol na hÉireann a chur chun cinn. Tionóladh an chéad cheann i mBaile Átha Cliath in 1897, agus toghadh é mar Chláraitheoir na Feise mar gheall ar a scil i mbainistíocht gnó. Mar thoscaire de chuid na Feise, d’fhreastail sé ar fhéilte ceoil agus liteartha eile amháil Eisteddfod Genedlaethol Cymru (Gaeilge: Eisteddfod Náisiúnta na Breataine Bige).
Ar ordú ón Chumann Feis Ceoil thaistil sé go dtí an Bhreatain Bheag, áit ar ghlacadh isteach san ord Gorsedd Cymru é. : 52
Sa bhliain 1898, bhí ionadaíocht ag Na Garbhchríocha, an Bhreatain Bheag, an Bhriotáin, agus Oileán Mhanann ag an bhFeis Ceoil a reáchtáladh i mBéal Feirste, agus bhain Fournier d'Albe leas as an ócáid chun coiste sealadach a bhunú. Bunaíodh an coiste seo chun Comhdháil Phain-Cheilteach a eagrú i mBaile Átha Cliath.
In éineacht le Robert Boyd White, tá sé curtha síos dó gurb é a chruthaigh an chéad aistriúchán sa bhliain 1908 ar théacs Gaeilge go Esperanto — sliocht as Leabhar Leasa Mhóir dar teideal Eachtra Laoghaire Mic Criomthain go maighe.
Saothair roghnaithe
250px|thumb|Foclóir Béarla-Gaeilge
Saginaw Grant
Aisteoir carachtar Meiriceánach Dúchasach ab ea Saginaw Morgan Grant (20 Iúil, 1936 - 27 Iúil, 2021), bhí aithne níos fearr air mar The Lone Ranger, The World's Fastest Indian, Community, agus Breaking Bad. Ba cheoltóir é a bhuaigh duaiseanna, damhsóir Pow Wow, cainteoir inspreagtha agus Taoiseach Oidhreachtúil na Meskwaki (Gaeilge: Treibh na hIthreach Rua).