cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Anne na Briotáine
Tógadh Anne in Nantes le linn sraith coinbhleachtaí inar fhéach Rí na Fraince lena cheannasacht ar an mBriotáin a dhearbhú. Ba é a hathair, Proinsias II, Diúc na Briotáine, an fear deireanach i dTeach Montfort. Nuair a fuair sé bás sa bhliain 1488, rinneadh Anne ina bandiúc ionaid na Briotáine, cuntaois Nantes, Montfort, agus Richmond, agus bíocuntaoisLimoges. Ní raibh sí ach 11 bhliain d’aois ag an am sin, ach bhí sí ina banoidhre tarraingteach mar gheall ar sheasamh straitéiseach na Briotáine. An bhliain dár gcionn, phós sí Maximilian I na hOstaire trí sheachvótálaí, ach chonaic Séarlas VIII na Fraince é seo mar bhagairt ó bhí a réimeas suite idir an Bhriotáin agus an Ostair. Chuir sé tús le feachtas míleata a chuir iallach ar an Bhandiúc a pósadh a thréigean sa deireadh.
Phós Áine Séarlas VIII ar deireadh thiar sa bhliain 1491. Níor tháinig aon duine dá bpáistí slán óna luath-óige, agus nuair a fuair an rí bás i 1498, chuaigh an ríchathaoir chuig a chol ceathrar, Louis XII. Tar éis comhaontú a dhéanamh chun ionghabháil na Briotáine a dhaingniú, bhí ar Áine an rí nua a phósadh. Bhí Louis XII go mór i ngrá lena bhean chéile agus bhí go leor deiseanna ag Anne neamhspleáchas a diúcachta a athdhearbhú. Bhí beirt iníonacha acu le chéile agus cé nach bhféadfadh ceachtar acu teacht i gcomharbacht ar ríchathaoir na Fraince mar gheall ar an Dlí Saileach, fógraíodh an duine ba shine ina oidhre ar an mBriotáin. D’éirigh le Anne a hiníon ba shine a bheith geallta le Charles na hOstaire, garleanbh Maximilian I, ach i ndiaidh a báis sa bhliain 1514 phós a hiníon a col ceathrar Francis I na Fraince. Mar thoradh ar an bpósadh seo níos déanaí bhí aontas foirmiúil idir an Fhrainc agus an Bhriotáin.
Tá an-mheas ar Anne sa Bhriotáin mar rialtóir coinsiasach a chosain an diúcacht i gcoinne na Fraince. Sa tréimhse Rómánsúil, rinneadh pearsa de thírghrá na mBreatnach agus tugadh onóir di le go leor cuimhneacháin agus dealbha. Tá a oidhreacht ealaíne tábhachtach i nGleann an Loire, áit ar chaith sí an chuid is mó dá saol. Bhí sí freagrach go háirithe, lena fir chéile, as tionscadail ailtireachta i châteaux Blois agus Amboise.
Luathbhlianta agus oideachas
Rugadh Anne ar an 25 nó 26 Eanáir 1477 i gCaisleán Dhiúic na Briotáine i gcathair Nantes mar a bhfuil an Loire-Atlantique département anois, mar an leanbh ba shine ag Diúc Proinsias II na Briotáine agus a dhara. bean chéile Marguerite de Foix, Infante de Navarre. Ceithre bliana ina dhiaidh sin (roimh 10 Bealtaine 1481), bhí an dara iníon ag a tuismitheoirí, Isabelle. Fuair a máthair bás nuair a bhí sí óg, agus fuair a hathair bás nuair a bhí Anne aon bhliain déag d'aois.
Is dócha gur fhoghlaim sí léamh agus scríobh i bhFraincis, agus b’fhéidir beagán Laidine. Murab ionann agus a mhaítear uaireanta, ní dócha gur fhoghlaim sí Gréigis nó Eabhrais agus nár labhair nó nár thuig sí an Bhriotáinis riamh. Thóg a máistreás Françoise de Dinan, Bantiarna Chateaubriant agus trí phósadh Chuntaois Laval í. Ina theannta sin, bhí roinnt teagascóirí aici, lena n-áirítear a buitléir agus file cúirte, Jean Meschinot, a cheaptar a mhúin damhsa, amhránaíocht agus ceol di.
Oighre na Briotáine
lachí raibh dlí an chomharbais soiléir sa tréimhse seo, ach roimh Chogadh Comharbais na Briotáine d' oibrigh go príomha de réir an Dlí leath-Saileach; .i. d'fhéadfadh mná oidhreacht a fháil, ach amháin dá mba rud é go bhfuair an líne oidhreachta fireanna bás.Dúirt Conradh Guérande i 1365, áfach, mura mbeadh oidhre fir ó Thealach Montfort, go n - éireodh le hoidhrí Joanna de Penthièvre. Faoin am ar rugadh Anne, ba é a hathair an t-aon fhireannach ó Thealach Briotánach Montfort, agus ba bhaineannach í Nicole of Blois oidhre Blois - Penthièvr, a dhíol a cearta ar an mBriotáin le Rí Louis XI na Fraince sa bhliain 1480le haghaidh 50,000 écus.
Easpa oidhre fireann ba chúis leis an mbagairt ar géarchéim ríoraíoch sa Diúcacht, nó le dul go díreach isteach isteach san fhearann ríoga. Chun é sin a sheachaint, d’aithin Eastát na Briotáine Anne go hoifigiúil mar oidhre air ar 10 Feabhra 1486; áfach, ba cheist thaidhleoireachta fós í ceist a pósta.
Abhantrach na hAmasóine
Cuid de Mheiriceá Theas a dhraenálann Abhainn na hAmasóine agus a craobh-aibhneacha is ea Abhantrach na hAmasóine. Clúdaíonn abhantrach dhraenála na hAmasóine achar thart ar 6 122 736 km², nó thart ar 35.5 faoin gcéad de mhór-roinn Mheiriceá Theas. Tá sí suite sna tíortha seo a leanas; an Bhrasaíl, Peiriú,an Cholóim, Eacuadór, an Ghuáin agus Veiniséala.
Tá an chuid is mó den abhantrach clúdaithe ag foraois bháistí na hAmasóine, ar a dtugtar 'Amazonia' freisin. Le limistéar 500,500,000 km², de dhlúthfhoraois thrópaiceach, is í seo an fhoraois bháistí is mó ar domhan. mion|clé|Béal na hAbhann
Méadar
Is aonad faid é méadar, aonad bunúsach den chóras méadrach i gCóras Idirnáisiúnta na nAonad (SI). Tá sé in úsáid ar fud an domhain i gcomhair cúiseanna ginearálta chomh maith le eolaíocht.
Go stair iúil, an sainmhíniú a thug Acadamh Eolaíocht Francach ar an méadar ná an fad idir dhá phointe ar bharra phlatanam-iridiam (a rinneadh chun léiriú 1/10,000,000 den fad ón Meánchiorcal tríd Páras go dtí an Pol Thuaidh).
Cináed mac Artgail
Rí na gConnacht de chlann Uí Bhriúin ba ea Cinaéd mac Ardaile (Sean-Ghaeilge Cináed mac Artgaile) (bás 792 ) Ardal mac Cathail (bás 791), iar-rí, ba ea a athair. Síol Chathail ba ea a mhuintir.
Méadar
Anois tá sainmhíniú aici, a thug Oifig Idirnáisiúnta de meáchan agus tomhais, agus is é sin an fad a thaistealaíonn solas i bhfolús i 1/299,792,458 de soicind.
Meastachán simplí air, ná an fad ón urlár go dtí cromán, i gcomhair an meán fhear gan bhróga.
Cináed mac Artgail
Sa bhliain 787, tharla Cath Gola idir Uí Fhiachrach agus Uí Bhriúin inar bhuaigh Uí Fhiachrach. Maraíodh ámh a rí, Cathmug mac Doinn Cothú mhic Cathail (bás 773) slain. Maraíodh freisin Dub-Díbeirg mac Cathail, uncail Cináed. Sa bhliain 787 freisin, rinne Uí Fhiachrach Mhuaidhe ionsaí ar Uí Bhriúin as Umhall agus mharaigh siad a rí, ''Flathgal mac Flannabra.
Sa bhliain 788, cuireadh cáin Chiaráin i réim sa Chonnachta.
Tuairiscítear Cath eile i measc na gConnacht ag Droim Góise sa bhliain 789. Cloíodh Fógartach mac Cathail, uncail eile le Cinaed agus theith sé. Sa bhliain chéanna, chloígh Uí Ailealla na Luigne i gCath Achad Ablae (barúntacht An Chorain barony). Sa bhliain 790, bhain siad bua eile amach in éadan Luigne ag Cath Átha Rois agus mharaigh siad a dtaoiseach.
Gairdín lusanna
Bailiúchán plandaí beo, eagraithe de réir prionsabal geografach nó tacsanomaíoch de ghnáth, a choinnítear i gcomhair taighde eolaíoch, oideachais nó caitheamh aimsire. Saothraíodh gairdíní plandaí leighis is plandaí luachmhara sa tSín suas le 3,000 bliain ó shin, agus baineadh feidhm astu chun fásra coimhthíoch a thabhairt chun tíreachais. Bhunaigh na hAstacaigh is na hIncigh i Meiriceá, agus na Bablónaigh sa Mheánoirthear, gairdíní fairsinge de phlandaí áisiúla is áille. Sna mainistreacha a bhí luibhgairdíní Eorpacha ar dtús, dírithe ar luibheanna leighis is a bhfeidhmeanna. Bhí a leithéid ag na scoileanna míochaine sna hollscoileanna luatha ina dhiaidh sin. Bunaíodh an chéad ghairdín mar sin sna Stáit Aontaithe i St. Louis, Missouri i 1860.
Clann Somhairle
Muintir idir Éireannach agus Albanach de shliocht rí na nGall-Ghael, Somerled mac Giolla Bhríde, is ea Clann Somhairle. Is í Clann Dhomhnaill, aitheanta tráth mar, an príomhchlann.
Geilleagar margaidh
mion Is córas geilleagrach é an geilleagar margaidhː bíonn an córas seo ag brath ar na táirgeoirí agus na tomhaltóirí chun a gcuid roghanna a dhéanamh as a stuaim féin. Má tá daoine sásta agus in ann praghas áirithe a íoc chun táirge áirithe a cheannach, cuirfidh táirgeoirí an táirge sin ar fáil.
Is é an aidhm atá ag gnólacht i ngeilleagar margaidh ná earraí agus seirbhísí a sholáthar ar an chostas is ísle, agus ar an phraghas is airde a thig leo a fháil, chun brabús ard a dhéanamh.
An Mhainistir Dhubh, An Mhí
Ba mhainistir suite i gContae na Mí í an Mhainistir Dhubh.
The Sixth Extinction (eipeasóid The X-Files)
Craoladh an chéad eipeasóid, "The Sixth Extinction" den seachtú sraith The X-Files ar an 7 Samhain 1999. Scríobh Chris Carter an eipeasóid seo. D'fhéach 17.82 milliún duine ar an eipeasóid.
Luibhicíd
Comhdhúil cheimiceach a mharaíonn fiailí. Is féidir luibhicídí neamhroghnacha a úsáid chun an fásra uile a mharú roimh shaothrú is plandáil. Tar éis don bharr a theacht amach, úsáidtear luibhicídí roghnacha a bhíonn dírithe ar fhiailí díobhálacha agus a fhágann fiailí eile is an barr féin gan dochar. Níl aon luibhicídí ann a bheadh inghlactha i bhfeirmeoireacht orgánach, agus ina leithéid sin de chás cuirtear muinín in uainíocht phleanáilte, barra iomaíocha, déanamh móta, agus bealaí meicniúla chun fiailí a smachtú.
Eblana
Ainm lonnaíochta ársa in nÉirinn is ea Eblana (Έβλανα) luaite le Tolamaes ina shaothar, Geografaíocht, den dara haois AD. . Bhí mac ar leith idir é agus an dream, na hEblani.
Creidtí go traidisiúnta gurbh ionann an suíomh agus Baile Átha Cliath. Mar shampla, dúirt an scríbhneoir den 19ú haois writer Louis Agassiz Eblana agus Ath Cliath i gceist aige. De réir táirge a rinneadh le gairid ámh, favours  sráidbhaile cois farraige i dtuaisceart an chontae, Loch Sionnaigh. Níl fianaise chríochnúil le fáil áfach maidir le suíomh Eblana, agus mar sin tá an t-ábhar á phlé.
Eblana mar Bhaile Átha Cliath
Más fíor é gurb é Eblana an tagairt is luaite do Bhaile Átha Cliath, bheadh ceart-éilimh aige ar dhá mhíle bliain ársaíochta, óir gurbh ar éigean go raibh lonnaíocht ann i bhfad roimh Tholamaes féin.
Chreid luath-ársaitheoirí Éireannacha, amhail is Sir John Ware agus Walter Harris, gur thruailliú é Eblana sa Geografaíocht ar Deblana, é féin leagan den ainm Dubh Linn. Más fíor, tá samplaí eile ann inar ghiorraigh Tolamaes chéadfocail de logainmneacha: in ionad Pepiacum agus Pepidii (sa An Bhreatain Bheag), scríobh Tolamaes Epiacum agus Epidii faoi seach; agus le haghaidh Dulcinium (Ulcinj i Montainéagró anois), scríobh sé has Ulcinium.
Tá roinnt mhaith deacrachtaí leis an smaoineamh seo, ámh:
Is léir mar sin go raibh Eblana suite áit éigin idir an Bóinn agus an Life.
Eblana mar suíomhanna eile
Le linn ré Tholamaes, bhí dhá shuíomh shuntasacha i dtuaisceart Chontae Bhaile Átha Cliath ina raibh gníomhaíocht gheilleagrach ar siúl.
Bhí ceann amháin acu an Inbhear na hAilbhine, áit a raibh dhá thuama ann, sofheicthe ón fharraige leis na mílte bliain. Mar a thugtar fé ndeara thuas, is minic é a bhádh Tolamaes an chéad litir de logainmneacha agus is féidir aistriú fónach ó "Ebhlana" go "Delvin" a shamhlú (i dteannta le meititéis).
Fuarthas suíomh eile gníomhaíochta timpeall dúin ar leithinis Droma Mheánaigh, taobh ó dheas de Loch Sionnaigh. Is dócha gur stáisiún trádála é, agus b'fhéidir gur ghlac Agricola é mar cheann droichid le haghaidh ionraidh Rómhánaigh a d'fhéadfadh bhí i gceist.
Struan Murray
Is údar Briotanach ficsin é Struan C. Murray. Scríobhann sé leabhair do pháistí don chuid is mó.
Cluiche ríomhaire
Cláir ar ríomhaire pearsanta nó mionríomhaire a ligeann do dhuine aonair nó grúpa cluichí a imirt. Tugadh an chéad chluiche ríomhaire isteach sna Stáit Aontaithe sna 1970idí. Pong an t-ainm a bhí air, foirm shimplí den leadóg boird.
Cnagadh (inneall)
Fothram creathánach a dhéanann inneall (i ngluaisteán, mar shampla) nuair a tharlaíonn dóchán neamhchothrom den mheascán aeir/breosla sa chuasán. In inneall le spréachadhaint (inneall peitril, mar shampla) faightear ídiú éifeachtach breosla le cóimheas ard comhbhrúite ag cumhacht aschuir ar leith. Ach cuireann cóimheas ard comhbhrúite isteach ar dhóchán an bhreosla ann, le hadhaint mhíchothrom, dóchán neamhshocair, agus faoi dheireadh dochar don chuasán is an loine. In inneall díosail mar nach mbíonn spréachadhaint i gceist, tarlaíonn cnagadh nuair nach mbíonn an cóimheas comhbhrúite ard a dhóthain. Bíonn breiseáin frithchnagtha i mbreoslaí an lae inniu.
3 Iúil
Is é an 3 Iúil an 184ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 185ú lá i mbliain bhisigh. Tá 181 lá fágtha sa bhliain.
James Young Simpson
Cnáimhseoir a rugadh i mBathgate na hAlban ab ea James Young Simpson (7 Meitheamh 1811 - 6 Bealtaine 1870). Thug sé clóraform isteach mar ainéistéiseach i 1847, agus ba é an chéad duine a bhain úsáid as i luí seoil.
Oliver Evans
Ceapadóir a rugadh i Newport, Delaware ab ea Oliver Evans (13 Meán Fómhair 1755 - 15 Aibreán 1819). Rinne sé feabhsuithe ar mhuilte plúr, thug isteach an chéad líne leanúnach uathoibríoch táirgthe (1784), agus cheap an chéad inneall ardbhrú gaile (1790). Thóg sé meaisín gaile dreidireachta (1804), agus an chéad charráiste gaile tire, meastar.
Jess Willard
Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea Jess Myron Willard a rugadh ar 29 Nollaig, 1881 i bPottawatomie County, Kansas agus a fuair bás ar an 15 Nollaig, 1968.
13 Bealtaine
Is é an 13 Bealtaine an 133ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 134ú lá i mbliain bhisigh. Tá 232 lá fágtha sa bhliain.
Na Speiríní
Is sliabhraon i lár Chúige Uladh iad na Speiríní. Ritheann siad ó bhruach thiar Loch nEathach in oirthear Chontae Thír Eoghain siar go Contae Dhoire theas, agus is é ceann de na ceantair is airde in Éirinn é. Bhí gaeltacht anseo thuas go dtí an 20ú haois. Tá thart faoi 150,000 daoine ina gcónaí ann. Tá go leor eiscirí anseo. Téann an A6, idir Béal Feirste agus Doire, siar trí Beárn Ghleann Sheagháin sna sléibhte.
1976 sa scannán
Is liosta é seo d'eachtraí scannánaíochta sa bhliain 1976.
Madra fiáin Áiseach
Ainmhí is ea an madra fiáin Áiseach (Cuon alpinus). Tá sé sa ghéineas úd cainid, is é sin gaolta leis na sionnaigh agus madraí. Tá an speiceas dúchasach do chuid mhór den Áise, ach i mbaol anois agus gan ach 2,500 díobh ar an saol.
Sliabh Hutt
Tá Sliabh Hutt (2190m os cionn leibhéal na farraige) suite tuairim is 80 ciliméadar ó chathair Christchurch ar Oileán Theas na Nua-Shéalainne ar imeall Shliabh Alpa Theas láimh le Mánna Canterbury. Tá an fhána sciála is mó ar an Oileán Theas ann (3.65 chiliméadar cearnaithe), agus í ar oscailt ó Mhí an Mheithimh go Mí Dheireadh Fómhair. Bóthar géar garbh a thugann suas thú, agus tugtar "Mount Shut" ar an áit mar leasainm toisc an bóthar a bheith dúnta chomh minic sin de dheasca drochaimsire.
Seic (modh íocaíochta)
Is éard atá i gceist leis an tseic ná doiciméad atá dírithe chuig banc nó chuig aontas creidiúna, agus é ag ordú don fhoras sin suim áirithe airgid a tharraingt de chuntas an duine a bhfuil an tseic sínithe aige chuig an duine a bhfuil an tseic eisithe ina ainm. An duine a shíníonn an tseic, an tarraingeoir mar a deirtear, tá cuntas bainc idirbheartaíochta - cuntas seice - aige, agus an t-airgead á choinneáil ansin. Caithfidh an tarraingeoir mionsonraí éagsúla a líonadh isteach, cosúil leis an tsuim, an dáta agus ainm an íocaí (an duine a n-íoctar an t-airgead leis) agus an tseic a shíniú, le go mbeadh an tarraingí (an banc nó an t-aontas creidiúna) ábalta an t-airgead a íoc leis an duine (nó leis an ngnólacht) ceart.
Ní aireagán nua-aimseartha atá i gceist leis an tseic, nó bhí orduithe íocaíochta den chineál seo coitianta go maith chomh luath leis an naoú haois, agus b'fhéidir roimhe sin féin. Ní dheachaigh na seiceanna i bhfairsinge ach san fhíchiú haois, áfach, mar mhodh íocaíochta leis an airgead síos a sheachaint. Sa dara leath den fhíchiú haois d'uathoibrigh na bancanna próiseas láimhseála na seiceanna, rud a chuir go mór mór leis an ráchairt a bhí ar na seiceanna. Ó na 1990idí ar aghaidh, áfach, tá na seiceanna ag dul as úsáid, nó nuair a tháinig na córais leictreonacha íocaíochta éagsúla ar an bhfód, chuir siad ruaigeadh ar an tseic mar mhodh íocaíochta. Inniu tá a lán tíortha ann a d'éirigh as na seiceanna go huile is go hiomlán, chomh coitianta is a bhíonn na cártaí bainc agus an bhaincéireacht leictreonach.
10 Meitheamh
Is é an 10 Meitheamh an 161ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 162ú lá i mbliain bhisigh. Tá 204 lá fágtha sa bhliain.
Luibhiteoir
Ainmhí a itheann fásra. Lipéad a úsáidtear go háirithe do na mamaigh mhóra phlanditeacha, cosúil leis na crúbaigh. Bíonn a fhiacla oiriúnaithe chun na plandaí a mheilt, agus a phutóg chun ceallalós a dhíleá. Ní hionann is na feoilitigh, ord ar leith de na mamaigh, níl i ‘luibhiteoir’ ach focal tuairisciúil, agus clúdaíonn sé cuid mhaith foirmeacha nach bhfuil gaolmhar le chéile.
Super Mario Kart
Is físchluiche rásaíochta cairtín é Super Mario Kart forbartha agus foilsithe ag Nintendo don Super Nintendo Entertainment System (SNES). An chéad chluiche sa tsraith Mario Kart, eisíodh é sa tSeapáin agus Meiriceá Thuaidh i 1992, agus san Eoraip i 1993. Díoladh 8.76 milliún cóip den fhíschluiche ar fud an domhain, agus chuaigh an cluiche ar aghaidh le bheith an ceathrú cluiche sárdhíola SNES riamh.
Thomas Simpson
Matamaiticeoir a rugadh i Nuneaton Shasana ab ea Thomas Simpson (20 Lúnasa 1710 – 14 Bealtaine 1761). D'fhoilsigh sé sraith fhada saothar ar ailgéabar, triantánacht, dóchúlacht is ábhair eile (1737–1757).
Geanón Dhiána
Is ainmhí é an geanón Dhiána. Mamach atá ann.
Traein na nDineasár
Sraith theilifíse bheoite ó SAM, Ceanada agus Singeapór is ea Traein na nDineasár (Béarla: Dinosaur Train). Craoltar an clár ar Cúla4 ar TG4.
Within (eipeasóid The X-Files)
Craoladh an chéad eipeasóid, "Within" den ochtú sraith The X-Files ar an 5 Samhain 2000. Scríobh Chris Carter an eipeasóid seo. D'fhéach 15.87 milliún duine ar an eipeasóid.
Jyoti Basu
clé|mion|233x233px|1997 Dlíodóir agus ceannaire Cumannach de chuid na hIndia ab ea Jyoti Basu (8 Iúil 1914 – 17 Eanáir 2010).
Is dócha go ndéanfaí Príomh-Aire na hIndia de sa bhliain 1996 murar shocraigh Politburo PCI(M) go bhfanfadh an páirtí amach as rialtas an Fhronta Aontaithe.
D'éag Basu ar 17 Eanáir 2010 agus é cúig bliana is nócha d'aois
Maoin (Cill Dara)
Sráidbhaile beag i ndeisceart Chontae Chill Dara is ea Maoin (nó Maoin Cholm Cille). Tá sé ar an seanbhóthar N9 (ar sheachbhóthar anois) thart ar 80 km ó dheas ó Bhaile Átha Cliath. Níl ach cúpla céad duine ina gcónaí ann, séipéal, scoil náisiúnta, siopa amháin, agus ionad pobail beag. Tá teach tábhairne ann freisin, a dtugtar Moone High Cross Inn air.
Tá ardchros chloiche thart ar chiliméadar amháin ó Mhaoin ar an mbóthar go dtí Baile Átha Í. Tógadh san ochtú haois í, agus is í an sainchomhartha is suntasaí sa cheantar. Seasann sé i bhfothrach seanmhainistreach a bhfuil baint aici le Colm Cille. Creidtear gur thóg na Proinsiasaigh an eaglais in ómós Cholm Cille timpeall na bliana 1300.
Cnaguirlisí
250px|mionsamhail|deas|Cnaguirlisí ceolfhoirne Rang na ngléasanna ceoil, a chuimsíonn ideafóin is scannánafóin, a sheinntear trí bhualadh nó croitheadh. Déanann cuid acu nótaí le hairde ar leith (mar shampla, tiompán is síolafón), agus cuid acu gan a leithéid (mar shampla, ciombail is druma taoibh). Is iad na cnaguirlisí a úsáidtear i gceolfhoireann nua-aoiseach na tiompáin, an druma taoibh, an druma mór, na ciombail, an tamtam, na clogfheadáin is an síolafón. Ach amháin na drumaí is na tiompáin, is ideafóin iad uile.
Pagurus bernhardus
Is é Pagurus bernhardus an fhaocha gliomaigh is coitianta ar chóstaí an Atlantaigh san Eoraip. Tugtar an portán sligreach, an saighdiúir portáin, nó go simplí an fhaocha gliomaigh air. Fásann a charapás suas le 3.5cm ar fad. Faightear é i limistéir charraigeacha agus ghainmheacha araon, ó uiscí Artacha timpeall na hÍoslainne, Oileánra Svalbard, agus na Rúise, chomh fada ó dheas le deisceart na Portaingéile, ach ní fhaightear é sa Mheánmhuir. Is dramhóir uiliteach é P. bernhardus a scroblálann splíonach, agus atá in ann bia a fháil trí uisce a scagadh freisin, nuair is gá.
Úsáideann Pagurus bernhardus sliogáin de chuid roinnt speiceas gastrapód i gcomhair cosanta: Littorina littorea, Littorina obtusata, Nassarius reticulatus, Gibbula umbilicalis, Nucella lapillus, agus Buccinum san áireamh. Sna codanna níos teo dá raon, is minic a fhaightear an bundún leice Calliactis parasitica ag fás ar an sliogán a bhfuil Pagurus bernhardus ina chónaí ann. In uiscí níos fuaire, is é Hormathia digitata a chomhlíonann an ról seo. Troideann faochain ghliomaigh le chéile faoi shliogáin ghastrapóid, agus is fearr leo sliogáin de chuid speiceas áirithe.
Ainmhí clóis
Is ainmhí atá oiriúnaithe le saol an cine daonna é ainmhí clóis. Ciallaíonn sé sin go bhfuil an t-ainmhí seo. Tá beithíoch agus peataí i gceist le hainmhithe clóis.
Tá Ba, Sicín, Muca, Madraí agus Cait i measc ainmhithe clóis coitianta.
An Mhainistir Dhubh, Cill Chainnigh
Ba mhainistir suite i gCathair Chill Chainnigh í an Mhainistir Dhubh. Cuireadh an Mhainistir faoi chois agus tugadh don Bhardas í i 1543. Baineadh feidhm aisti ar feadh tamaill mar Theach Cúirte ach ina dhiaidh sin thit sí i ngabhal a chéile. Fuair Ord Naomh Doiminic seilbh uirthi arís go luath sa 19ú haois agus chuir siad corp na heaglaise agus an chroslann in oiriúint don tseirbhís dhiaga. I measc na ngnéithe suntasacha den taobh istigh tá snoíodóireacht alabastair meánaoiseach ar Choláiste na Tríonóide agus figiúr darach snoite amh de Naomh Dominic. Tá na Doiminicigh sa Mhainistir Dhubh le seacht gcéad bliain. Anseo tá dealbh na Tríonóide Naofa ón 13ú haois agus dealbh de Naomh Dominic snoite as dair.
Cnoc Mór na nGaibhlte
Is é Cnoc Mór na nGaibhlte (i mBéarla: Galtymore) an sliabh is airde i gContae Thiobraid Árann, Éire ar an teorainn le Contae Luimnigh agus sna Gaibhlte.
Tá sé suite in iardheisceart Chontae Thiobraid Árann (oirdheisceart Chontae Luimnigh). Tá sé 919 m (3015.2 troigh) ar airde.
As Aventuras de Gui & Estopa
Is sraith ghrinn Bhrasaíleach do dhéagóirí é As Aventuras de Gui & Estopa a craoladh ar an Cartoon Network ó 2009. Mariana Caltabiano a chruthaigh an tsraith.
Dícheannadh
mion| Dícheannadh i maisiú ó Chroinicí [[Jean Froissart|Froissart ó thús an 15ú haois – bású Ghuillaume Sans agus a rúnaí i bBordeaux ar ordú Thomas Felton]] Is éard is dícheannadh ann ná scaradh iomlán an chinn ón gcorp. Bíonn gortú den sórt sin marfach go hiondúil do dhaoine agus don chuid is mó d’ainmhithe eile, ós rud é go mbaintear fuil ocsaiginithe don inchinn, agus baintear na feidhmeanna neamhdheonacha atá ag teastáil ón gcorp chun go bhfeidhmeodh gach orgán eile.
Áine, Banphrionsa Ríoga
Banphrionsa Briotanach is ea Áine, Banphrionsa Ríoga, (a rugadh ar 15 Lúnasa 1950).
Excel
Pacáiste ríomhaire chun oibríochtaí a dhéanamh ar scarbhileog, a tháirg comhlacht Microsoft le feidhmiú ar ríomhairí pearsanta.
Walker Evans
Grianghrafadóir a rugadh i St. Louis, Missouri ab ea Walker Evans (3 Samhain 1903 – 10 Aibreán 1975). Cáil air as a chomhshaothar leis an scríbhneoir James Agee, Let Us Now Praise Famous Men (Molaimis Anois Fir Cháiliúla, 1941), cur síos pictiúrtha ar bheatha is cruachás na bhfeirmeoirí tionóntacha bochta i bhfíordheisceart na Stát Aontaithe. Sa bhliain 1933, chaith sé tamall i gCúba a tógáil grianfhrafanna de na daoine bochta ansin freisin.
Añjela Duval
B'fhile Briotánach í Añjela Duval (3 Aibreán 1905 - 7 Samhain 1981). Léiríonn a cuid dánta grá cinnte don dúlra, fearg faoi mheath na Briotáinise, agus an greann atá aici.
Ba í an t-aon iníon í de theaghlach feirmeoireachta (d’éag na daoine eile go hóg), agus ghlac sí seilbh ar an bhfeirm tar éis dá tuismitheoirí bás a fháil (a hathair 1941, a máthair 1951). Chaill sí a deirfiúr níos sine Maia (a fuair bás in aois a deich, ach fanann sí i roinnt dánta) agus a deartháir Charles bás sular rugadh í. Ar feadh na mblianta bhí sí ina haonar, agus d'fhan sí singil mar "an hini a garen. Ne gare ket pezh a garan" (An té is breá liom. Níl grá aige do na rudaí is breá liom) - mar gur iarr a  fiancé , mairnéalach a lean í 1924-1926, uirthi an Bhriotáin a fhágáil.
Ba fheirmeoir bocht simplí í a scríobh a cuid dánta tar éis lá crua oibre sna páirceanna i leabhar nótaí scoile ina teach beag i mbaile Traoñ an Dour. D’fhoghlaim sí a cuid caiticeasma Briotáinise a léamh ó aois an-óg, ach níor thosaigh sí ag scríobh go dtí na 1960idí. Chuaigh sí ar scoil ó aois a hocht go dtí a dó dhéag faoi chúram mná rialta, ach tar éis di galar cnáimhe a fhulaingt chuaigh sí chuig cúrsaí comhfhreagrais do mhná óga as ceantair thuaithe. Mar sin, láimhseáil sí teanga na Fraince maith go leor. Tháinig sí faoi thionchar na n-irisí Briotáinise ar nós Ar Bed Keltiek, iris a chuir Roparz Hemon, duine de phríomhscríbhneoirí na Breataine Bige in eagar. Maítear freisin gurbh é an tAthair Marsel Klerg, stiúrthóir na hirise Caitlicí Barr-heol, a spreag a cuid dánta a fhoilsiú. Scríobh Gilles Servat, amhránaí clúiteach Briotánach a d’fhoghlaim Briotáinis uaithi, amhrán fúithi darbh ainm Traoñ an Dour. Deir sé go dtuigeann sé Briotáinis ach nach labhraíonn sé í, d’fhreagair Anjela Duval: “cosúil le mo mhadra. . ." . Tháinig sí chun suntais i saol na Fraince ar an gclár teilifíse André Voisin Les Conteurs i 1971. Foilsíodh a saothair críochnaithe, Oberenn glok, sa bhliain 2000 (fuair sí bás sa bhliain 1981). Díoladh os cionn 1000 cóip agus athfhoilsíodh iad i 2005 ar chomóradh céad bliain a bhreithe. Sa bhliain 2011 bhí airgead bailithe ag an gcumann Anjela-Duval chun dealbh eibhir a chur suas di san Place du Vieux-Marché.
Obair san aistriúchán
Tá cuid de na dánta is cáiliúla dá chuid canta ag ealaíontóirí Briotáinise comhaimseartha ar nós:
Tá roinnt dá dhánta in albam Yann Thiersen EUSA, a eisíodh in 2016.
Acht um an Dlí Coiriúil (Cionta Gnéasacha) 2006
Achtaíodh an tAcht um an Dlí Coiriúil (Cionta Gnéasacha) 2006 in Éirinn ar an 2 Meitheamh 2006, mar thoradh ar chás CC v Ireland [2006] IESC 33. , D'ullmhaigh an Coimisiún um Athchóiriú an Dlí Acht Athbhreithnithe, d'fhonn go léireofaí gach leasú a rinneadh ar Acht 2006 faoin 27 Márta 2017.
Nagnata
Baile nó áit tionóil is ea Nagnata nó Magnata (Νάγνατα, Μάγνατα) suite in iarthuaisceart na hÉireann, luaite le Tolamaes ina shaothar, Geografaíocht, den dara haois AD. . Ní fios go cruinn a suíomh, ach is amhlaidh go raibh sé idir inbhir Ravius (Ῥαουίος) (Éirne is dócha) agus Libnius (Λιβνίος) (An Mhuaidh is dócha). Is é an t-aon baile ansin taifeadta ar an léarscáil ar chóstaí an tuaiscirt, an iarthair nó an deiscirt. I dteannta sin, is é an t-aon tagairt scríofa amháin a thugann fianaise don maidir le naisc idir iarthuaisceart na hÉireann agus an Eoraip le linn na Iarannaoise.
Acht um an Dlí Coiriúil (Cionta Gnéasacha) 2006
Faoin Acht, is í 17 bliain aois dhlíthiúil na comhthola. Tá caidreamh gnéasach mar a bhfuil duine de na páirtithe nó an dá pháirtí faoi bhun 17 bliain d’aois in aghaidh an dlí. Tá duine sainordaithe díolmhaithe, áfach, ó thuairisc shainordaithe i gcásanna áirithe. ,
Nagnata
Tá a fhios againn gur tháinig longa Féiníceacha agus Gréagacha go hÉirinn, chomh luath b'fhéidir agus an 6ú haois RC, a bhuí le lámhleabhar muirí anois caillte, an Periplus Massiliach, a thugadh sonraí le haghaidh bhealaí mara as an bhFéiníc agus Tairtéiseas amach. Tá fianaise ann b'fhéidir le haghaidh naisc níos luaite fós, a bhuí le ceann sleá corránach Éireannach ón 10ú haois RC, faighte sa chuan ag Huelva i ndeisceart na Spáinne.
Acht um an Dlí Coiriúil (Cionta Gnéasacha) 2006
Conspóidí
Níor réitigh an tAcht seo áfach na míchothromaíochtaí atá ann agus riar an chirt. Tá díospóireacht ó shin faoi cheann de na príomhcheisteanna i ndiaidh an cháis CC agus an réiteach a thug an Oireachtas air - ar chóir an Bunreacht a leasú ionas go mbeadh diandliteanas i leith an duine fhásta a bhfuil gnéas aige le duine atá faoi bhun na haoise toilithe?
Nagnata
Déanann Tolamaes tagairt do Nagnata (Sligo), i dteannta le Hibernis (Teamhair) agus Rhaeba (Cruchain), mar "ἐπίσημος", focal Sean-Ghréigise le bri "oirirc".
Lúipíní
Grúpa mór luibheanna (nó toim, níos annaimhe) bliantúla is ilbhliantúla, dúchasach do Mheiriceá agus réigiún na Meánmhara. Na duilleoga roinnte go bosach, le suas le 15 duilleoigín caol. Na pisbhláthanna i spící le cinn fhada fheiceálacha, gorm, bándearg, buí nó bán. Scoilteann na cochaill go pléascach chun na síolta a fhuascailt. Saothraítear cuid mhaith saghsanna le haghaidh foráiste agus mar leasuithe glasa. Tá na plandaí gairdín, hibridí den chuid is mó, an-luachmhar mar mhaisiúchán. Tá hibridí Russell an-choitianta in an-chuid dathanna, ach is gearrshaolach iad.
Nagnata
Moltaí stairiúla
Dar leis an bhformhór de luathstaraithe, bhí Nagnata suite i gContae Shligigh (Camden 1607, James Ware 1654, Samuel Lewis 1837, Martin 1910). I measc tuairimí eile, tá Béal an Átha, Maigh Eo (William Orpen 1894); Cathair na Mart (Stempel 2002); Acaill (Ilkins 1996, 2005); Gaillimh (Hardiman 1820, Lewis 1837); agus ar Ceann Iorrais (Mac an Bhaird 1991, 93).
De réir taighde déanta ag R. Darcy agus William Flynn ag Oklahoma State University sa bhliain 2008, tar éis bhotúin chomhordanáide a cheartú, tá Nagnata suite gan dabht sa dúiche thar ar baile Sligigh. Aithníonn suas an abhainn Libnius leis An Mhuaidh. Mar sin, is léir go raibh an áit tionóil úd aitheanta ag mairnéalaigh idirnáisiúnta suite idir Baile Easa Dara agus Droim Chliabh, an dís ina n-áiteanna tionóil ársa agus gar de bhaile Sligigh.
Acht um an Dlí Coiriúil (Cionta Gnéasacha) 2006
Conspóidí
Cé go raibh a lán cainte faoi sin sna blianta i ndiaidh an cháis CC agus cé gur moladh go leor uaireanta gur chóir an Bunreachta a leasú chun an bhreith a fhreaschur, ní dheachaigh an tAcht um an Aonú Leasú is Tríocha ar an mBunreacht 2012 i ngleic leis an ábhar.
Cnaí
deas|200px|thumb|Cnaí Sa gheolaíocht, athrú i bhfoirmeacha na talún trí aistriú is iompar ábhair ag uisce, gaoth, gluaiseacht oighir, domhantarraingt is/nó orgánaigh bheo. Is iad aibhneacha na gníomhaithe cnaíte is éifeachtaí, ag cruthú patrúin cnoc is gleannta, agus cruthaíonn gníomhaíocht na dtonnta imeallbhord an chósta. Má aistríonn cnaí an bharrithir, is féidir go leanfaidh torthaí suntasacha eacnamaíocha.
Samuel Taylor Coleridge
File Sasanach a rugadh in Ottery St Mary, Devon ab ea Samuel Taylor Coleridge Pope (21 Meán Fómhair 1772 – 25 Iúil 1834).
Pat Kilbane
Is aisteoir Meiriceánach Patrick F. "Pat" Kilbane (a rugadh ar an 5 Samhain 1969).
Sine siain
An fadú coirceogach matánach de mheánlíne an choguais ag cúl an bhéil. 0.5-2 cm ar fhad. Ardaítear í nuair a shlogann an duine siar, agus bíonn sí in úsáid uaireanta chun fuaimeanna urlabhra a dhéanamh, cosúil le fuaim r an tsine siain sa bhFraincis.
26 Bealtaine
Is é an 26 Bealtaine an 146ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 147ú lá i mbliain bhisigh. Tá 219 lá fágtha sa bhliain.
Sincreatrón
mion|Thig le sincreatróin an lae inniu a bheith thar a bheith mór. Seo an sincreatón Soleil sa [[An Fhrainc|Fhrainc.]] Inneall é sincreatón a thógtar chun cáithníní fo-adamhacha (prótóin is leictreoin go háirithe) a luasghéarú. Treoraítear na cáithníní ar chonair chiorclach trí fheadán folúsaithe le maighnéid, agus luasghéaraítear iad le réimsí leictreacha minicíocht raidió. I meaisín mór féadfaidh gach bíog cáithníní imrothlú níos mó ná 10,000 uair in aghaidh an tsoicind, ag luasghéarú gach uair a théann tríd an réimse leictreach. Ní mór an réimse maighnéadach is an réimse leictreach minicíocht raidió a mhéadú ar bhealach sioncrónaithe chun an chonair a choimeád ciorclach le gach ardú luais. Suas le cuid mhaith ciliméadar ar trastomhas, ionstraimí tábhachtacha i bhfisic na gcáithníní.
An Cóbh
mion|[[Ardeaglais Naomh Colman]] Baile cuain in aice le Corcaigh is ea an Cóbh. Queenstown, nó Baile na Banríona, a bhí ar an áit ó lár na naoú haoise déag go dtí bunú an tSaorstáit, ó tháinig an Bhanríon Victeoiria ar cuairt ansin sa bhliain 1849. Ar a dtugtar Cobh ó 1849 go 1920 mar Queenstown, is baile farraige turasóireachta é ar chósta theas Chontae Chorcaí, Éire. Tá an Cóbh ar an taobh ó dheas den Great Island i gCuan Chorcaí agus is é an t-aon chríochfort cúrsála tiomanta in Éirinn é. Tarraingíonn turasóireacht sa cheantar ar oidhreacht mhuirí agus eisimirce an bhaile. Bhain sé leis an RMS Titanic, a tógadh i mBéal Feirste, Tuaisceart Éireann.
Os comhair an bhaile tá Oileán Spike agus Inis Sionnach. Tá ardeaglais deoise deoise Cluain, Naomh Colman, atá ar cheann de na foirgnimh is airde in Éirinn ar bharr an bhaile.
Dar le daonáireamh 2016, bhí 12,800 duine ina gcónaí sa mbaile.
Imríonn an club sacair Cobh Ramblers i gCóbh.
Iarnród
Lasmuigh de cheantar uirbeach Bhaile Átha Cliath, tá an Cóbh ar cheann de na bailte beaga in Éirinn ar a bhfreastalaíonn seirbhís traenach comaitéara. Tá an baile ar cheann de dhá théarma do Sheirbhísí Comaitéara Chorcaí. Is é Mainistir na Corann an ceann eile. Ritheann seirbhísí comaitéireachta rialta idir cathair Chorcaí agus an Cóbh, ag glaoch, i measc nithe eile, ar stáisiún iarnróid Fota, stáisiún traenach Charraig Uí Leigh, agus stáisiún iarnróid Rushbrooke, feadh na slí. Reáchtáiltear traenacha gach lá agus tá an t-am taistil go Corcaigh faoi 25 nóiméad.
D'oscail stáisiún iarnróid an Chóibh an 10 Márta 1862 agus dúnadh é le haghaidh trácht earraí an 3 Samhain 1975.
Aer
Is é Aerfort Chorcaí an t-aerfort is gaire, ar féidir é a bhaint amach i 20-30 nóiméad ón gCóbh tríd an mbóthar R624 agus bóthar an N25.
Port
Tá an tIonad Oibríochtaí Calafoirt do Chuan Chorcaí lonnaithe sa bhaile. Tá seoladh píolótach chuan an chalafoirt bunaithe ag an Camber - tá piara agus duga ag ceann thoir an bhaile. Bóithre
Faoi láthair níl ach bóthar agus droichead bóthair amháin ann a théann ar aghaidh chuig an Oileán Mór. Tógadh an droichead bóthair seo, Droichead Belvelly, in 1803 ar cheann de na pointí is cúinge sna bealaí timpeall ar an Oileán Mór. Cross River Ferry Sa bhliain 1993 bunaíodh Cross Ferry Ferry a chuir ar chumas carranna agus paisinéirí taisteal ó Glenbrook in aice le Baile na Manach go Carraig Uí Leigh ar an Oileán Mór. Tógann an trasnú ó Glenbrook go Carraig Uí Leo ceithre nóiméad agus ritheann sé gach lá. Ní gá áirithintí a dhéanamh.
Tagairtí
thumb|640px|left|An Cóbh
Orla Guerin
Gairm
clé|mion|177x177pxRugadh Orla Guerin i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1966. Dd’oibrigh sí leis an Sunday Tribune sular oibrigh sí mar iriseoir le RTÉ agus í ag tuairisciú ó oirthear na hEorpa.
BBC
Tá Orla Guerin leis an BBC ó 1995. Is iomaí láthair chogaidh is achrainn a ndearna sí tuairisceoireacht as ó shin.
Bhí Guerin lonnaithe i gCív ó Feabhra 2022 ar aghaidh. Bhí sí ar dhuine de na hiriseoirí a bhí curtha faoi chosc ag an Rúis i mí Meithimh 2022  Dúradh go raibh a cuid tuairisceoireachta “claonta” ag cothú “fuath don Rúis”.
Onóracha
Tá gradaim iriseoireachta go leor saothraithe aici, céim oinigh ó Ollscoil na hÉireann Gaillimh in 2019 ina measc.
Bhronn Banríon Shasana MBE uirthi in 2004.
Pearsanta
Phós Guerin Michael Georgy sa bhliain 2002.
13 Iúil
Is é an 13 Iúil an 194ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 195ú lá i mbliain bhisigh. Tá 171 lá fágtha sa bhliain.
Sinuhe egyptiläinen
Is é Sinuhe egyptiläinen (Sinuhe, an tÉigipteach - The Egyptian atá ar an leagan Béarla) an t-aon úrscéal Fionlainnise a bhfuil mórscannán de chuid Hollywood bunaithe air. Ba é Mika Waltari a bhreac síos an t-úrscéal, agus de na húrscéalta go léir a tháinig ó pheann mo dhuine is é scéal Sinuhe an ceann is mó a bhain amach clú don scríbhneoir taobh amuigh den Fhionlainn. Cuireadh aon teanga amháin is dhá scór ar an leabhar, agus san Fhionlainn féin bhronn na léitheoirí céim "leabhar an chéid" ar an úrscéal seo sa bhliain 2017.
Tháinig an chéad eagrán de scéal Sinuhe i gcló sa bhliain 1945. Ba é an teach foilsitheoreachta úd WSOY a d'fhoilsigh é. Is é is ábhar don leabhar ná saol agus cinniúint an lia Éigiptigh Sinuhe. Fuair Waltari ainm an lia seo ó Sinuhe nó Za-Nehet, státseirbhíseach Éigipteach a bhfuil scéal a shaoil ar an saothar is tábhachtaí dá bhfuil ar fáil i seanteanga na hÉigipte. Bhí Sinuhe an leabhair seo beo i ré Amenemhat, an Faró a chuir bun le dara rítheaghlach déag na hÉigipte sa 19ú haois roimh bhreith Chríost. Maidir leis an lia ficseanúil in úrscéal Waltari, áfach, tá imeachtaí a shaoil-sean suite i ré Ekhnaton (Akhenaten), go gairid roimh an ré sin nó ina diaidh sin. Bhí Ekhnaton ag rialú na hÉigipte ó na 1350idí go dtí na 1330idí roimh bhreith Chríost, i bhfad ní ba dheireanaí ná Amenemhat.
Bhunaigh Ekhnaton na staire creideamh aondiach san Éigipt, rud a chuir draíocht ar mhuintir an Iarthair riamh, ó chonaic siad sórt réamhtheachtaire don Chríostaíocht sa chreideamh sin. Maidir le Waltari, áfach, d'fhéadfá a rá gur chuir sé creideamh Aton (sin é an t-ainm a bhí ar an nGrian agus ar Dhia araon i gcreideamh Ekhnaton) i gcomparáid leis an gCumannachas. Ón taobh eile de is féidir rí na Hitíteach, Suppiluliuma, sa leabhar a dhealramh le Hitler. D'fhág imeachtaí an Dara Cogadh Domhanda, mar a chuaigh siad i bhfeidhm ar an scríbhneoir, a lorg ar an leabhar, mar is léir do léitheoir an lae inniu féin.
Is iad príomhcharachtair an scéil ná:
Canibus
Is ceoltóir rapcheol nó hip-hap é Canibus.
Ospidéal Naomh Bríd
Ospidéal meabhairghalair ab ea Ospidéal Naomh Bríd a bhí suite díreach taobh amuigh de bhaile Bhéal Átha na Sluaighe, in aice leis an reilig áitiúil. Dúnadh sa bhliain 2013 é.
Caroline Corr
Is amhránaí agus drumadóir Éireannach í Caroline Georgina Corr MBE. Rugadh i nDún Dealgan ar an 17 Márta 1973 í. Is ball den bhanna The Corrs í.
Rualacha
Is éan é an rualacha (nó rualacha Eoráiseach, nó lacha rua). Is baill d'fhine na Anatidae iad.
An Suí Naofa
Is dlínse an Phápa ina ról mar easpag na Róimhe é an Suí Naofa (Laidin: Sancta Sedes, Laidin Eaglasta: [ˈsaŋkta ˈsedes]; Iodáilis: Santa Sede [ˈsanta ˈsɛːde]). Cuimsíonn sé suí easpagóideach aspalda Dheoise na Róimhe, a bhfuil údarás uilíoch eaglasta aige ar an Eaglais Chaitliceach agus ar an gcathairstát flaitheasach a dtugtar Cathair na Vatacáine air.
Sineánóma
Fás iomarcach áitiúil ceall ar dhromchla eipitéiliach sa cholainn: an craiceann, an líneáil stéigeach, nó líneáil an lamhnáin. Is éadrom cuid mhaith díobh, ach athfhilleann cuid bheag ag éirí urchóideach.
An tIRA Sealadach
Eagraíocht pharaimíleata phoblachtánach in Éirinn is ea an tIRA Sealadach (Provisional Irish Republican Army), nó na Sealadaigh, mar a thugtar orthu as Gaeilge go minic, atá meáite ar gach nasc a bhriseadh idir Éirinn agus an Ríocht Aontaithe, an rialtas Briotanach i dTuaisceart Éireann a chur ar ceal agus oileán na hÉireann a athaontú faoi aon rialtas saor amháin. Tá cosc dlí ar an eagraíocht seo ina lán tíortha, go háirithe i bPoblacht na hÉireann, sa Ríocht Aontaithe, agus i Stáit Aontaithe Mheiriceá, ós rud é nach bhfuil ach meas na sceimhlitheoirí acu ar na Sealadaigh.
Cosúil leis na heagraíochtaí eile a dtugtar "IRA" orthu, tograíonn na Sealadaigh "Óglaigh na hÉireann" a thabhairt orthu féin as Gaeilge, cé nach dtaitníonn an úsáid seo le fórsaí armtha Phoblacht na hÉireann, ós é sin an t-ainm atá acu orthu féin, freisin.
An Réamhstair
I ndiaidh chríochdheighilt na hÉireann, d'iompaigh stáitín an Tuaiscirt ina chóras aonpháirtí de facto. Ba é Páirtí Aontachtach Uladh, nó an tUlster Unionist Party, a bhí i seilbh ma parlaiminte féinrialaithí i Stormont, agus na Caitlicigh fágtha in áit na leathphingine. Ba iad na Protastúnaigh a fuair na poist ab fhearr agus an tithíocht ab fhearr, agus rinneadh claonroinnt ar na toghlaigh rialtais áitiúil in áiteanna cosúil le Doire. Fágadh an póilíniú faoi Chonstáblacht Ríoga Uladh agus faoi na B-Speisialaigh - Protastúnaigh den chuid ba mhó. Faoi lár na seascaidí bhí an teannas idir na Caitlicigh agus na Protastúnaigh ag dul in olcas. Sa bhliain 1966 bhí Éire ag comóradh an deichiú cothrom lae is dhá scór i ndiaidh Éirí Amach na Cásca, rud a chuir eagla ar a lán roimh fheachtas nua de chuid an IRA. Leis an imeagla a chuir an bhagairt seo orthu bhunaigh na Protastúnach Fórsa Óglaigh Uladh (UVF), dream paraimíleata a mharaigh triúr daoine i mBealtaine 1966, beirt fhear Caitliceach ina measc. I Mí Eanáir 1967 tháinig Cumann Ceart Sibhialta Thuaisceart Éireann (NICRA) ar an bhfód, agus éagsúlacht grúpaí ag tacú leis an gcumann, idir óglaigh de chuid an IRA agus Aontachtóirí Liobrálacha. Chuaigh an Cumann seo agus eagraíocht chosúil eile, People's Democracy ("Daonlathas na nDaoine") ag máirseáil ar na sráideanna ag agóid in aghaidh an leithcheala, agus fuair na léirsitheorí rompu na Dílseoirí, ina measc baill de chuid Óglaigh Phrotastúnacha Uladh, eagraíocht paraimíleata a bhí faoi cheannas Ian Paisley.
Is é sean-nós na bProtastúnach sa Tuaisceart an dóú lá déag de Mhí Iúil a cheiliúradh ag máirseáil sa druma mór. Sa bhliain 1969 áfach tharraing an ceiliúradh seo círéibí agus scliúchais i mBéal Feirste, Doire Cholm Cille, agus in áiteanna eile. An mhí seo chugainn bhí círéib trí lá i dTaobh an Bhogaigh, Doire Cholm Cille, i ndiaidh mháirseáil na bPrintiseach. Nuair a bhí "cath Thaobh an Bhogaigh" á chur, thosaigh na Caitlicigh ag déanamh círéibe i mBéal Feirste féin lena ndlúthpháirtíocht le muintir Dhoire Cholm Cille a chur in iúl - thairis sin bhí siad ag iarraidh a fhéachaint chuige nach bhféadfaí trúpaí fortachta is fóirithinte a chur go Doire Cholm Cille. Ba é ba thoradh dó seo ná gur thriail na sluaite Protastúnacha díoltas a agairt ar na Caitlicigh. Cuireadh tithe de chuid na gCaitliceach trí thine, rinneadh dochar agus damáiste dá gcuid maoine, agus bhí na Dílseoirí á n-imeaglú. Mar sin ní raibh de rogha ag 1,505 teaghlach Caitliceach agus 315 teaghlach Protastúnach ach imeacht ón mbaile le linn na gcíréibí i dTuaisceart Éireann 1969. I ndiaidh na scliúchas seo bhí 27 % den tithíocht scriosta go hiomlán nó chomh dona is go raibh móroibreacha deisiúcháin de dhíth; Caitlicigh a bhí ina gcónaí i 83.3 % de na tithe seo. Fuair a lán daoine bás sa teagmháil ar an dá thaobh, agus ba iad na péas a mharaigh cuid mhór acu siúd; mar sin d'imlonnaigh an rialtas trúpaí de chuid Arm na Breataine sa stáitín.
Ní raibh mórán arm ag an IRA san am, agus ní raibh na hÓglaigh in ann na ceantair Chaitliceacha a chosaint ar na Dílseoirí, cé gur ceann de phríomhdhualgaisí an IRA a bhí ann ó na 1920idí anuas. Bhí sean-Phoblachtaigh míshásta le Cathal Goulding agus le lucht ardcheannais an IRA i mBaile Átha Cliath, ó nach ndearnadh ullmhúcháin le haghaidh foréigin roimh ré. Ar an 24 Lúnasa tháinig dream ar leith le chéile i mBéal Feirste - Joe Cahill, Séamus Twomey, Dáithí Ó Conaill, Billy McKee agus Jimmy Steele ina measc - agus chinn siad slán a fhágáil ag Cathal Goulding agus lucht a leanúna (Billy McMillen agus Jim Sullivan mar shampla) agus filleadh ar Phoblachtánachas traidisiúnta na láimhe láidre. Ar an 22 de Mhí Mheán Fómhair bhí Twomey, McKee agus Steele i measc an tseisir déag d'fhir armtha a thug aghaidh ar lucht ceannais an IRA i mBéal Feirste ar theip orthu na ceantair Chaitliceacha a chosaint mar ba chóir. Thángthas ar chomhréiteach: d'fhan Billy McMillen i gceannas ar acht nach nglacfadh sé le horduithe ar bith ó lucht ceannasaíochta an IRA i mBaile Átha Cliath.
Scoilt an IRA sa bhliain 1969
Tháinig na Sealadaigh ar an bhfód sa bhliain 1969. Thar na blianta fada, bhí siad ag iarraidh Éire Aontaithe a bhaint amach le lámh láidir.
Scoilt an tIRA i Mí na Nollag 1969, i ndiaidh cruinniú i Mainistir na Búille, Co. Ros Comáin, Poblacht na hÉireann, agus rinneadh dhá leath den eagraíocht: an tIRA Sealadach agus an tIRA Oifigiúil. Ba iad an dá ábhar ba mhó a bhí á gcardáil ag an gcruinniú ná an rún faoi bhunú "Fhronta na Saoirse Náisiúnta", is é sin, tús a chur le comhoibriú an IRA le dreamanna beaga radacacha ón eite chlé, agus an rún faoi chur ar ceal an neamhfhreastalachais - is é sin, bheadh an eagraíocht sásta páirt a ghlacadh in obair na bparlaimintí sa Bhreatain Mhór, in Éirinn agus i dTuaisceart Éireann. Dhiúltaigh na Poblachtaigh thraidisiúnta vóta a chaitheamh faoi "Fhronta na Saoirse Náisiúnta", agus fuair an rún faomhadh na comhdhála le 29 vóta in aghaidh 12. Maidir le deireadh an neamhfhreastalachais, bhí na Poblachtánaigh thraidisiúnta go mór mór ina aghaidh, agus fuair an rún faomhadh na comhdhála le 27 vóta in aghaidh 12, de réir na dtuairiscí oifigiúla.
I ndiaidh na comhdhála chuaigh na Poblachtánaigh thraidisiúnta ag canbhasáil tacaíochta ar fud na hÉireann, agus cruinniú ag stiúrthóir faisnéise an IRA Seán Mac Stiofáin leis an gcuid de bhallraíocht an IRA nach raibh sásta leis na forbairtí nua. Go gairid ina dhiaidh sin bhí a gcomhdháil féin ag lucht an traidisiúnachais, agus thogh siad Comhairle "Shealadach" don IRA. Ba iad comhaltaí na Comhairle seo ná Seán Mac Stiofáin, Ruairí Ó Brádaigh, Pádraig Ó Maolchatha, Seán Ó Tréasaí, Leon Mac Máirtín, Dáithí Ó Conaill agus Seosamh Ó Cathail. Tagairt a bhí sa téarma úd "sealadach" do Rialtas Sealadach Phoblacht na hÉireann ón mbliain 1916. Thairis sin cuireadh béim air go raibh comhdháil nua de chuid an IRA de dhíth le comhairle "dheifnideach" a cheapadh. Thaobhaigh naoi n-aonad (as trí cinn déag ar fad) de chuid an IRA i mBéal Feirste le Comhairle Shealadach an Airm i Mí na Nollag 1969, B'ionann sin agus 120 gníomhaí agus 500 tacadóir a bheag nó a mhór. Ar an 28 Mí na Nollag 1969 d'eisigh na Sealadaigh an chéad chomhráiteas agus iad ag fógairt:
Chuaigh an scoilt chéanna ar Shinn Féin, páirtí polaitiúil na bPoblachtánach Éireannach, ar an 11 Eanáir 1970. Bhí Ard-Fheis an pháirtí ag iarraidh cinneadh faoi dheireadh an neamhláithreachais a bhaint amach, nuair a thréig duine as gach triúr den chruinniú. Thionóil na toscairí easaontacha seo faoi cheannas Sheáin Mhic Stiofáin, Ruairí Uí Bhrádaigh agus an Mhaolchathaigh, agus toghadh an triúracht seo ina Coiste Gnó Feighlíochta do "Shinn Fein Sealadach". Cé gur fhógair an faicsean seo de Shinn Féin tacaíocht don IRA Sealadach, d'fhan an tIRA Sealadach seachantach i dtaobh polaitíochta agus polaiteoireachta, agus thogair siad fócasú ar "phoblachtánachas na láimhe láidre". Sa bhliain 1969 dheonaigh Rialtas Fhianna Fáil céad míle punt do na coistí féinchosanta sna ceantair Chaitliceacha, ach d'éirigh leis na Sealadaigh seilbh a ghlacadh ar chuid den airgead seo. Ba é ba toradh dó seo ná Géarchéim na nArm: is é sin, cuireadh an dlí ar bheirt iar-Airí Rialtais agus ar dhaoine áirithe eile, ar nós Sheáin Uí Cheallaigh, Óglach de chuid an IRA ó Bhéal Feirste.
Chloígh na Sealadaigh le prionsabail an IRA ón tréimhse roimh 1969. Mar sin níor thug siad aitheantas dlisteanachta do chumhacht na Ríochta Aontaithe i dTuaisceart Éireann ná do rialtas Phoblacht na hÉireann. Ghlac siad le Comhairle an Airm mar rialtas sealadach do Phoblacht na huile Éireann. Bhí an tuiscint seo bunaithe ar an oidhreacht pholaitiúil a chuaigh siar a fhad leis an Dara Dáil (1921-1922), mar a tuigeadh do na Sealadaigh, agus iad ag maíomh go raibh leanúnachas dlí idir iad agus an Dáil sin. D'fhruiligh an tIRA cuid mhaith náisiúnaithe ó na Sé Contaetha nach raibh baint ar bith acu leis an IRA roimhe sin, sula ndeachaigh siad le radacachas nuair a phléasc foréigean amach sa Tuaisceart sa bhliain 1969. Ba nós lucht na bliana 1969, nó sixty-niners i mBéarla, a thabhairt ar an dream áirithe sin. Ghlac an tIRA an Féinics mar shiombail d'athbheochan an Phoblachtánachais Éireannaigh sa bhliain 1969, agus an tsluaghairm úd out of the ashes rose the Provisionals, "as an luaithreach a d'éirigh na Sealadaigh", acu san am - tagairt a bhí ann don dóigh a ndearna an tIRA aiséirí as luaithreach na gceantar Caitliceach a chuaigh trí thine i mBéal Feirste.
1994ː an chéad sos comhraic
Ar an 31 Lúnasa 1994, d'fhógair an tIRA go raibh sos cogaidh iomlán á chur i bhfeidhm acu tar éis 25 bliain d'fhoréigean
Ar an 28ú lá de Mhí Iúil sa bhliain 2005, d'fhógair Comhairle Airm na Sealadach deireadh leis an bhfeachtas armtha. Dúirt siad freisin go mbeidís ag cloí le modhanna daonlathacha síochánta feasta lena gcuspóirí a bhaint amach, agus nár chóir do na hÓglaigh aon chineál eile gníomhaíochta a chleachtadh.