cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Imshuí
Is éard is imshuí ann ná iarracht chun bia, soláthairtí, ábhair chogaidh nó cumarsáidí ó limistéar áirithe a ghearradh, cibé acu i bpáirt nó go hiomlán. Níor chóir imshuí a mheascadh le lánchosc nó smachtbhannaí, mar gur bacainní dlíthiúla ar thrádáil iad, agus tá sé éagsúil ó léigear sa mhéid is go mbíonn imshuí dírithe de ghnáth ar thír nó réigiún iomlán, seachas ar dhaingean nó chathair.
16ú haois RC
Is í an an 16ú haois RC an aois a mhair ó 1600 RC go dtí 1501 RC.
Seosamh Ó Cadhain
Duine de dheartháireacha Mháirtín Uí Chadhain ba ea Seosamh Ó Cadhain (Joe uaireanta) a rugadh ar 21 Aibreán 1914. Fuair sé scoláireacht go Coláiste na hOllscoile, Gaillimh. Bhí sé ina ardrúnaí ag an bhFáinne, mar a bhí a dheartháir Máirtín chomh maith, ar feadh i bhfad sular ceapadh é ar fhoireann Rannóg Aistriúcháin Thithe an Oireachtais. Chaith sé tamall freisin ina eagarthóir cúnta ar fhoclóir Béarla-Gaeilge Thomáis de Bhaldraithe. Bhíodh sé páirteach mar bhall painéil sa chlár raidió ‘Fadhbanna Gaeilge’. Bhí sé pósta ar Cháit Bhreathnach ón Droim i Leitir Móir agus bhí naonúr gasúr acu. Ní raibh aon choinne lena bhás ar an 31 Márta, sa bhliain 1966. I bhFionnradharc, Baile Átha Cliath, a bhí cónaí air ag an am.
Cath Agincourt
mion|250px|clé|Cath Agincourt Cath na Cogadh Céad Bliain ab ea Cath Agincourt le bua Sasana dá bharr.
Seosamh Ó Cadhain
''Ba hé Joe Cadhan é ag muintir Chois Fhairrge. An fear lách, séimh, nádúrach, carthanach sin. Bhí ómós agus onóir le fáil aige i gcónaí ó mhuintir a cheantair fhéin chuile áit ó chathair na Gaillimhe go Tor Cheann Gólaim i Leitir Mealláin''.
An Leadhb Gharbh
Is baile suite i gContae Dhún na nGall í an Leadhb Gharbh.
Frank Daly
Polaiteoir Éireannach ab ea Frank Daly (1884 – 18 Feabhra 1950). Bhí sé ina bhall d'Fhianna Fáil.
Halla an Phoirt
mion|clé|Halla an Phoirt Is baile suite i gContae Dhún na nGall é Halla an Phoirt.
Raplamaa
Is contar san Eastóin é Raplamaa atá suite i lár na tíre. Bhí 34,442 duine ina gcónaí i Raplamaa i 2013.
Ábhair ghuaiseacha
Ábhair shaorga, den chuid is mó, ar féidir go mbeidh iarmhairtí dochracha acu ar shláinte daoine. Má chuirtear de láimh iad go mícheart, éillíonn is truaillíonn siad an comhshaol. Samplaí is ea ábhair thocsaineacha, miotail throma (cosúil le luaidhe, mearcair, caidmiam), fuíoll radaighníomhach ó stáisiúin núicléacha is déanamh arm núicléach. Is ábhar imní maidir leis an gcomhshaol is sláinte daoine i gcuid mhaith tíortha cur de láimh na n-ábhar seo.
Eddie Yeats
Is carachtar ficseanúil é Edward Jeremy Timothy "Eddie" Yeats ar an gclár teilifíse Coronation Street. Ghlac Geoffrey Hughes an pháirt mar Eddie idir 1974 agus 1983, agus arís sa bhliain 1987. D'iarr na stiúrthóirí ar Hughes teacht ar ais roinnt uaireanta ina dhiaidh sin ach dhiúltaigh sé. Fuair Hughes bás sa bhliain 2012 agus mar sin, ní féidir le Eddie Yeats teacht ar ais.
Sreabháin infhéitheacha
Is éard is sreabhán infhéitheach ann ná cóireáil leighis le huisce a chur isteach sa chóras fola sa duine, de ghnáth dá mbeadh duine díhiodráitithe, abair. Is le diltálaire a chuirtear isteach sa cholainn iad de ghnáth.
Marquis de Saint Ruth
Ba ghinearál Francach é Charles Chalmont, Marquis de Saint Ruth (fuair bás 12 Iúil 1691), a bhí i gceannas ar thrúpaí Francacha an Rí Louis XIV, a throid ar son chúis na Seacaibítigh in Éirinn, le linn Chogadh an Dá Rí (nó Cogadh Rí Liam).
{{DEFAULTSORT:Saint Ruth, Marquis de
Ainm.ie
Is tionscadal beathaisnéisí Gaeilge ar líne é Ainm.ie atá á fhorbairt ag Fiontar, Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath ón mbliain 2009 i leith, i gcomhar le Cló Iar-Chonnachta agus le Diarmuid Breathnach agus Máire Ní Mhurchú, bunúdair na sraithe '"Beathaisnéis" a d’fhoilsigh An Clóchomhar i naoi n-imleabhar (1986–2007). Thug an Roinn Gnóthaí Pobail, Comhionannais agus Gaeltachta maoiniú do dhigitiú an ábhair, a bhí ina céim thosaigh de chuid an tionscadail.
Is mórshaothar léinn é seo a chuimsíonn breis is 1,800 beatha (in 2023) ón mbliain 1560 ar aghaidh (beathaisnéis fir atá i gceist le 90% de na beathaisnéisí atá ar an suíomh in 2023). Tá 1.3 milliún focal i gcló sa bhunsaothar.
Conspóid
Dúirt Fiontar in 2019 go raibh ganntanas ban ar an mbunachar ach go raibh líon na mbeathaisnéisí faoi mhná a bhí ar an suíomh “ag dul in airde, más go mall féin é.” Cé go bhfuil ardú tagtha ar líon na mbeathaisnéisí faoi mhná ar an suíomh in imeacht 2019-2023, fágann an t-ardú atá tagtha ar líon na mbeathaisnéisí faoi fhir nach bhfuil aon ardú suntasach tagtha ar chéatadán na mban ar Ainm.ie.
Saoráidí ar an suíomh
Dar le muintir an tsuímh, cuirfear beathaí nua leis an suíomh de réir mar a chuirfear ar fáil iad agus déanfar seanbheathaí a nuashonrú de réir mar a thiocfaidh fianaise nua chun solais. Cuirfear leis na saoráidí cuardaigh agus brabhsála ar an suíomh ar bhonn leanúnach.
Royal Liver Building
Is foirgneamh suite i Learpholl é Royal Liver Building.
Tony McLoughlin
Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála do cheantar Shligigh-Liatroim Thuaidh é  Tony McLoughlin (Gaeilge: Antóin Mac Lochlainn) (rugadh é Eanáir, 1949 ). Tá sé ina bhall de Fine Gael agus ina TD ón mbliain 2011. Bhí sé ina mhéara ar Shligeach faoi cheathair. Bhíodh a athair roimhe ina chomhairleoir agus is nia é le Joseph McLoughlin, a bhí ina TD de chuid Fine Gael do cheantar Shligigh-Liatroime ón mbliain 1961 go 1977.
Sheas sé san Olltoghchán 2016 agus toghadh é le 9.90% de na vótaí céad rogha.
Crothaigh
Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Crothaigh.
17ú haois RC
Is í an an 17ú haois RC an aois a mhair ó 1700 RC go dtí 1601 RC.
John Healy
Polaiteoir Éireannach ab ea John Healy ( - 1995). Bhí sé ina bhall d'Fhianna Fáil.
Erich Maria Remarque
Throid sé sa Chéad Chogadh Domhanda, agus scríobh sé an t-úrscéal is clúití ar fad faoin gcogadh sin in aon teanga - Im Westen nichts Neues ("Diabhal athrú ar an bhfronta thiar" - All Quiet on the Western Front atá ar an aistriúchán Béarla). Tháinig an t-úrscéal i gcló sa bhliain 1929, agus scannánaigh an stiúrthóir Lewis Milestone do Hollywood ar an toirt é. Níor thaitin súil réadúil an scríbhneora ar an gcogadh le heite dheis na Gearmáine, agus chuir na Naitsithe a chuid scríbhinní le thine nuair a shealbhaigh siad an chumhacht sa Ghearmáin. B'éigean dó dul ar lorg tearmainn san Eilvéis.
Sa bhliain 1939, thug sé a aghaidh ar na Stáit Aontaithe. Bhí cumainn ghrá aige le mná mór le rá na linne, cosúil le Marlene Dietrich, Greta Garbo agus Paulette Goddard. Sa deireadh, phós sé Goddard agus shocraigh siad síos san Eilvéis.
Luathshaol
Rugadh Remarque ar an 22 Meitheamh 1898, mar Erich Paul Remark, do Peter Franz Remark agus Anna Maria (née Stallknecht), teaghlach Caitliceach Rómhánach den aicme oibre in Osnabrück. Ní raibh sé riamh gar dá athair, a bhí ina cheanglóir leabhar, ach bhí sé gar dá mháthair agus thosaigh sé ag baint úsáide as an ainm lár Maria tar éis an Chéad Chogadh Domhanda ina honóir. Ba Remarque an tríú duine de cheathrar clainne le Peadar agus Anna. Ba iad a shiblíní a dheirfiúr níos sine Erna, deartháir níos sine Theodor Arthur (a fuair bás ag aois a cúig nó a sé bliana d'aois), agus deirfiúr níos óige Elfriede.
Athraíodh litriú a ainm dheireanaigh go Remarque nuair a d'fhoilsigh sé Im Westen nichts Neues in onóir a shinsear Fhrancach agus chun é féin a dhícheangal óna úrscéal níos luaithe Die Traumbude (Gaeilge: Seomra na Brionglóide). D'athraigh a sheanathair ón litriú ó Remarque go Remark sa 19ú haois. Chruthaigh taighde a rinne a chara Hanns-Gerd Rabe, go raibh sinsir Fhrancacha ag Remarque –rugadh a shin-seanathair Johann Adam Remarquea sa bhliain 1789, ó theaghlach Francach in Aachen. Tá sé seo contrártha leis an mbréag a bhí buanaithe i m bolscaireacht na Naitsithe - gurbh é Kramer a shloinne ceart ("Remark" litrithe droim ar ais) agus gur Giúdach é.
Seirbhís mhíleata
Le linn an Chéad Chogadh Domhanda, coinscríobhadh Remarque isteach san Deutsches Heerin (Arm na Gearmáine) agus é 18 mbliana d'aois. Earcaíodh é san arm i mí na Samhna 1916, tar éis Notexamen (scrúdú) mar earcach cúltaca agus cuireadh é i Meitheamh 1917 mar shaighdiúir go Flóndras (Houthulster Wald) ar an bhfronta thiar. Mar oibrí deonach cogaidh, bhain sé leis an 2ú Iosta Earcaithe Allamuigh Cuideachta den 2ú Rannóg Chúltaca Gardaí. Ar 31 Iúil, 1917 gortaíodh sa lámh agus sa chos é ag roinnt srapnal agus lámhachadh sa mhuineál é. Cuireadh chuig ospidéal airm i nDuisburg é, áit ar oibrigh sé in oifig chléireach tar éis biseach a fháil agus d’fhill sé agus d’fhill sé ar an 1ú cathlán cúltaca in Osnabrück tar éis dó téarnamh i mí Dheireadh Fómhair 1918. I mí na Samhna 1918 bronnadh an Chrois Iarainn, Rang a hAon, air. ach níor scaoileadh amach as an arm é go dtí Eanáir 1919. Cheana féin le linn a thréimhse san ospidéal, thosaigh sé ag scríobh an chéad úrscéal Über den Krieg (faoin gcogadh) i mí na Samhna 1917. Bhí sé faoi thionchar a chuid taithí ó aimsir an chogaidh i rith a shaoil, agus d'fhorbair sé dearcadh a mheasann formhór na mbeathaisnéisithe agus ateangairí ar a chuid saothar gur síochánaí é - in aghaidh na cogaíochta. Go deimhin, ina dhialann, a choinnigh sé le linn a fhanachta san ospidéal in Duisburg, ar an 24 Lúnasa, 1918, mhol Remarque ar feadh na tréimhse tar éis dheireadh an chogaidh, “streachailt i gcoinne míleatachais na hóige, i gcoinne  míleatachais i ngach foirm dá gcraos .” Leag Remarque béim níos déanaí in agallaimh éagsúla gur "duine neamhpholaitiúil" a bhí ann.
Cé gur phróiseáil Remarque a chuid eispéiris chogaidh féin go páirteach ina a chuid eispéiris chogaidh féin go páirteach ina shaothar is cáiliúla Über den Krieg, ní ceart an príomhcharachtar ficseanúil Paul Bäumer, a insíonn an scéal sa chéad phearsa, a mheas mar "alter ego" Remarque. Murab ionann agus Bäumer, a théann san úrscéal le harm na Gearmáine mar saorálaí cogaidh (mar Óglach), b#éigean do Remarque dul isteach sa arm le haghaidh seirbhíse míleata. Difríocht eile do phríomhcharachtair an úrscéil nár tháinig slán as an gcogadh. Cé go raibh Remarque, contrártha le prognóis Bäumer faoi chinniúint na saighdiúirí sa líne tosaigh, bhí Remarque féin in ann cos a fháil ar ais sa saol sibhialta i ndiaidh an chogaidh agus tabhairt faoi ghairm bheatha rathúil mar scríbhneoir, bhí sé ina bhall "der verlorenen Generation“ (den ghlúin caillte) freisin.
24 (uimhir)
Is é 24 an uimhir nádúrtha tar éis 23 agus roimh 25.
Sandhi
Is éard is sandhi ann ná an fheinimeán teangeolaíochta ina n-athraíonn cáilíocht consan mar gheall ar an bhfocal a thagann roimhe. Mar shampla, má chríochnaíonn an focal roimhe ar chonsan leathan, athróidh sé an consan a leanann é go consan leathan freisin. Mar sin "dhún sé", d'athródh an 'n' leathan sin an 's' caol go 's' leathan. Baineann se le hathruithe ag teorainneacha na bhfocal.
Calum Brus
Is polaiteoir Albanach é Malcolm Bruce (Béarla:Calum Bruce ), a rugadh ar 17 Samhain 1944.
Bhí sé ina Bhall Parlaiminte ar son Gòrdan ó 1983 go 2015 agus ba é an chéad cheannaire é ar Pháirtí Daonlathach Liobrálach na hAlban nuair a bunaíodh an páirtí i 1988. Tháinig sé chun bheith ina bhall de Theach na dTiarnaí, mar Mhorair Bruce de Bheinn na Cìche in 2016.
Susan Barlow
Is carachtar ficseanúil í Susan Ida Barlow (Baldwin freisin) ar an sobalchlár teilifíse Briotanach úd de chuid ITV Coronation Street. Ghlac Katie Heannau (1965–70), Wendy Jane Walker (1970–74, 1985–87), Suzy Patterson (1979–81) agus Joanna Foster (2001) an pháirt mar Susan.
World Museum
Is músaem suite i Learpholl é World Museum.
18ú haois RC
Is í an an 18ú haois RC an aois a mhair ó 1800 RC go dtí 1701 RC.
Friends (séasúr 2)
Craoladh an dara séasúr Friends idir 21 Meán Fómhair, 1995 agus 16 Bealtaine, 1996 ag tosú le "The One with Ross's New Girlfriend".
Foireann agus carachtair
{|
Tartumaa
Is contar san Eastóin é Tartumaa atá suite in oirthear na tíre. Bhí 150,139 duine ina gcónaí i Tartumaa i 2013.
Béar (aerach)
thumb|Bratach béir Fir téagartha, gruagacha, agus aeracha nó déghnéasacha is ea béir. deas|mion|Béar bán
Eilean Bán
Is oileán é Eilean Bán , gar den Eilean Sgitheanach sna Na hOileáin Istigh, i gComhairle na Gàidhealtachd.
Músaem Náisiúnta an Pháláis
Músaem ealaíne in Shilin, comharsanacht i dtuaisceart Taipei, an Téaváin, is ea Músaem Náisiúnta an Pháláis. Tá ceann de na bailiúcháin is mó ar Domhan d'ealaín na Síne ag an músaem, 697,490 mír ealaíne ar fad i mí na Nollag den bhliain 2017. Cruthaíodh na míreanna ó cheann cionn stair na Síne roimh an 20ú céad: 10,000 bliana ar fad ag tosnú san aois neoiliteach go dtí an Rítheaghlach Qing déanach. Fearadh fáilte roimh 6,142,892 cuairteoirí ann sa bhliain chéanna, rud a d'fhág é mar an 6ú músaem is mó cuairteoirí ar Domhan.
mion|clé|Cabáiste [[séidíte. lócaiste agus criogar i bhfolach ann]]
Machaire Rabhartaigh
Is ó Mhachaire Rabhartaigh a théann an bád go hOileán Thoraí.
Ùige
Is sráidbhaile san Eilean Sgitheanach, Comhairle na Gàidhealtachd, é Ùige. Rugadh an file cáiliúil Aonghas Dubh MacNeacail sa tsráidbhaile i 1942.
clé|250px|thumb|Ùige
Natalie Barnes
Is carachtar ficseanúil í Natalie Felicity Barnes (née Brownlow; iar Horrocks) ar an sobalchláir teilifíse Briotanach de chuid ITV Coronation Street. Ghlac Denise Welch an pháirt mar Natalie idir 1997 agus 2000.
Briseadh an Droma Mhóir
Tugtar Briseadh an Droma Mhóir mar ainm ar cath a troideadh le linn Chogadh an Dá Rí in Éirinn ar an 14 Márta, 1689.
Troideadh an cath idir trúpaí Seacaibíteacha faoi Richard Hamilton agus na hUilliamaítigh (nó Clann Bhullaí).
Bheadh ​​an chuid is mó de na trúpaí Seacaibíteacha ina gCaitlicigh, agus Protastúnaigh a bheadh sna hUilliamaítigh. clé|mion|an [[An Droim Mór (Ulaidh)|Droim Mór, Contae an Dúin ]] Bhí an comhrac ar siúl in aice leis an Droim Mór, Contae an Dúin Ruaigeadh na nUilliamaíteach agus na Seacaibítigh ag fáil an lámh in uachtar in oirthear Uladh a bhí mar thoradh sealadach air.
Leo Skinner
Polaiteoir Éireannach ab ea Leo Skinner (1 Lúnasa 1901 – 27 Eanáir 1970). Bhí sé ina bhall d'Fhianna Fáil.
Ardeaglais Mhanchain
Is ardeaglais Anglacánach suite i Manchain í Ardeaglais Manchain.
Eilean Fladda
Is oileán é Eilean Fladda, gar den Eilean Sgitheanach sna Na hOileáin Istigh, Comhairle na Gàidhealtachd, in Albain.
Ábhar inbhithmhillte
Aon ábhar is féidir a dhianscaoileadh trí phróisis nádúrtha, lobhadh miocróbach go príomha, chun a chomhábhair a chur ar fáil taobh istigh den éiceachóras. Tá cuid mhaith ábhar nua-aoiseach neamhinbhithmhillte, agus mar sin carnann siad san éiceachóras.
Poblacht Dhaonlathach an Chongó
mion|Craitéar agus tithe in aice leis an gcathair úd [[Goma in oirthear an Chongó. Tá Loch Kivu sa chúlra.|clé]]Is í Poblacht Dhaonlathach an Chongó ceann de na tíortha is mó san Afraic (tugadh 'Zaire' uirthi faoi réimeas Mobutu, 1965–1997). clé|mion|"The Crime of the Congo" le Arthur Conan Doyle, 1909 Ritheann abhainn an Chongó tríd an tír.
Is í Kinshasa príomhchathair na tíre.
Iarchoilíneacht de chuid na Beilge is ea Daon-Phoblacht an Chongó (Kinshasa) agus iarchoilíneacht de chuid na Fraince is ea Poblacht an Chongó (Brazzaville).
Coilíneacht de chuid na Beilge
Bhí spéis mhór ag comhlachtaí na Beilge i mianraí an Chongó le fada an lá. Bhíodh an tír i seilbh Léopold II, rí na Beilge ar feadh na mblianta 1887 - 1908.
Ar an 2 Feabhra 1904, foilsíodh tuairisc Ruairí Mhic Easmainn um ainghníomhartha na mBeilgeach sa Chongó.
Sa bhliain 1909, foilsíodh tuairisc eile le Arthur Conan Doyle.
Neamhspléachas
Sa bhliain 1960, d'éirigh an Bheilg as an gCongó. Thar thír ar bith eile san Eoraip, is féidir a rá gur beag an iarracht a bhí déanta ag Rialtas na Beilge pobal na tíre a chur i riocht an tír a rialú. Ba thubaisteach agus b'fhuilteach an toradh a bhí ar an teitheadh seo ag an mBeilg as an gcoilíneacht.
Deich lá tar éis don Chongó neamhspleáchas a bhaint amach, bhí an cúige ba shaibhre, Katanga, ag fógairt gur stát neamhspleách é faoi cheannas Mhoise Tshombe. D'iarr Rialtas an Chongó faoi Phatrice Lumumba cabhair ar na Náisiúin Aontaithe chun an tír a choimeád ina aonad.
Cuireadh údaráis agus saighdiúirí de chuid na Náisiún Aontaithe go dtí an Congó - saighdiúirí de chuid na hÉireann orthu ar maraíodh cuid acu ag Niemba.
Nuair a chuir na Náisiúin Aontaithe chun oibre sa Chongó, tháinig an Bhreatain, an Fhrainc agus an Bheilg ar chomhthuiscint faoi choinníoll a leag Stáit Aontaithe Mheiriceá síos - nach mbeadh aon troid ann idir fórsaí na Náisiúin Aontaithe agus arm na Beilge a bhí ag cabhrú le Tshombe agus nach mbeadh brabach ag na Cumannaithe as imeacht na mBeilgeach. Dar leis na trí rialtas, b'ionann sin agus 'ná cuirtear isteach ar Tshombe'. Nuair a dúirt Lumumba nach raibh sé sásta, agus go n-iarrfadh sé ar an Rúis teacht i gcabhair ar Rialtas an Chongó, bhí deireadh le réim Lumumba.
Faoin uair a bhí Katanga sásta géilleadh gur chuid den Chongó é, mar sin, ní raibh aon dream náisiúnta polaitiúil fágtha sa Chongó: bhí buíonta polaitiúla treibheacha ann, agus an ceann ba mhó, faoin gceannaire ba mhó tacaíocht i Londain, i bPáras, sa Bhruiséil agus in Washington, D.C., Moishe Tshombe. Sin mar a chuaigh sé i réim in áil Lumumba.
Le linn an chogaidh, maraíodh Lumumba agus nuair a bhí deireadh leis an troid bhí Tshombe ina Phríomh-Aire ar an gCongó.
Réabhlóid Simba, 1963-1965
Bhí trioblóidí eile sa Chongó san seascaidí (agus níos déanaí). Ach trí chomhoibriú idir an tUachtarán Kasavubu, Tshombe, an Bheilg, agus S.A.M., cuireadh an réabhlóid "Simba" (1963-1965) faoi chois.
Cuireadh Antoine Gizenga i bpríosún ar feadh tamall. Fuair sé tacaíocht ó Eagraíocht um Aontas na hAfraice, a bhí ag iarraidh deireadh a chur le tionchar lucht tionscail agus airgid na Beilge sa Chongó. Ach sa bhliain 1965, rug Sese Seko Mobutu greim ar rialú na tíre nuair a chuir sé Kasavubu agus Tshombe as oifig i gcoup d'état.
Zaire
Zaire nó an tSáír a thugtaí ar an tír i réimse an cheannaire Mobuto Sese Seko (1965–1997).
19ú haois RC
Is í an an 19ú haois RC an aois a mhair ó 1900 RC go dtí 1801 RC.
Riocard Bairéad
Ba fhile as Co. Mhaigh Eo é Riocard Bairéad a mhair  san 18ú haois (1740 –1819). Léirítear fiáine an cheantair arbh as don fhile – Iorras, Co. Mhaigh Eo – ina chuid filíocht a.
Ba bhall de na hÉireannaigh Aontaithe é. Ghlac sé páirt san Éirí Amach i 1798 agus chaith seal i bpríosún.
I measc na ndánta a chum sé tá "Preab san Ól" agus "Eoghan Cóir".
Cailleadh sa bhliain 1819 é (8 nó 18 Nollaig).
Ábhar cliste
Is é ata in ábhar cliste ná ábhar a fhreagraíonn ar bhealach sainiúil meicniúil do thruicear ar leith. Athrú brú, teochta, réimse leictrigh nó réimse mhaighnéadaigh a fhéadfaidh a bheith mar thruicear. Athrú i méid, cruth, righneas, dath, trédhearcacht nó poitéinseal leictreach a fhéadfaidh a bheith mar fhreagairt.
Is miotail iad cóimhiotail cruthchuimhne (SMA) a fhilleann ar a mbunchruthanna déanta nuair a théitear iad. Rinneadh aeróga satailítí as SMAs agus nuair a sheoltar sruth leictreach tríothu len iad a théamh, leathann siad amach ina n-aeróga feidhmeacha. Baintear feidhm as criostail chliste, a ghineann comhartha leictreonach nuair a dhíchumtar iad, mar bhraiteoirí. Athraíonn cinn eile a ndath nuair a athraíonn an teocht, agus is féidir iad a úsáid mar rabhaidh. Tá ceimicí cliste a leathnaíonn nó a chrapann mar fhreagairt ar chomhartha leictreach, agus is féidir iad a úsáid mar mhatáin shaorga. Is féidir leachtanna cliste, a théachtann nuair a chuirtear réimse maighnéadach i bhfeidhm orthu, a úsáid chun creathanna i meaisíní a mhaolú, nó mar chosaint i réigiúin a fhulaingíonn creathanna talún.
Rosa Parks
Bean den chine gorm sna Stáit Aontaithe ab ea Rosa Louise McCauley Parks (4 Feabhra 1913 - 24 Deireadh Fómhair 2005). Bhain sí clú agus cáil amach di féin san fheachtas chun cearta sibhialta a bhaint amach don chine gorm. Sa bhliain 1955, ghlac sí seasamh i gcoinne an chiníochais, rud a spreag feachtas cearta sibhialta i Meiriceá.
Saol
clé|mion|177x177px|Rosa Parks sa Memphis Museum Rugadh Rosa Parks in Alabama agus tógadh í ar fheirm lena seantuismitheoirí, a máthair agus a deartháir. Is cosúil gurbh Éireannach é a sin-seanathair. Ba mhúinteoir scoile í a máthair agus ba shiúinéir é a hathair.
Cúlra
In Alabama. sna 1950idí, bí raibh cearta daonna ag na daoine gorma agus caitheadh go holc leo. Mar shampla, ar na busanna, bhí suíocháin ar leith ann do dhaoine geala agus suíocháin eile do dhaoine gorma. Ní raibh cead ag daoine gorma suí ar shuíocháin na ndaoine geala ach bhí cead ag na daoine geala suí ar shuíocháin na ndaoine gorma, fiú má bhí duine gorm ina shuí ansin cheana féin. clé|mion|222x222px|Rosa Parks, 1956
Eachtra
An oíche dár gcionn, chruinnigh caoga taoisigh den chine gorm le chéile chun an eachtra a phlé, agus labhair sagart anaithnid, den ainm Martin Luther King leo. Shocraigh siad baghcat a eagrú in aghaidh an chórais bus i Montgomery.
Níor thaistil fiú duine amháin den chine gorm ar na busanna ar feadh 381 lá. Ar deireadh, bhí ar na comhlachtaí bus fáil réidh leis na rialacha ciníocha mar bhí siad ag cailleadh an iomarca airgid.
Deoraíocht
clé|mion|177x177px|Rosa Parks agus Bill ClintonBhí Parks páirteach go mór i nGluaiseacht na gCeart Sibhialta (ag iarraidh cearta daonna a bhaint amach do dhaoine gorma i Meiriceá). Ach bhí sé deacair di obair a fháil in Alabama mar gheall air sin. Ar deireadh, chuaigh sí féin agus a fear céile chun cónaí i dtuaisceart na tíre, áit nach raibh an ciníochas chomh holc céanna.
Duine iomráiteach san fheachtas le haghaidh cearta sibhialta ab ea Rosa Parks sna blianta dár gcionn. Bhí cónaí uirthi i Detroit go dtí a bás ar an 24 Deireadh Fómhair 2005 (in aois 92 di; tháinig néaltrú srl uirthi).
Tionchar
Spreag an agóid seo an mionlach go mór agus thosaigh an troid in aghaidh an chiníochais sna Stáit Aontaithe i ndáiríre.clé|mion|353x353px|Dealbh, National Statuary Hall, United States Capitol
Chuir gaisce Parks ceist chearta sibhialta an chine ghoirm os comhair phobal na Stát Aontaithe.
Féachann daoine anois ar Rosa Parks mar shiombail den troid ar son na saoirse do dhaoine gorma, mar go raibh sí sásta seasamh a ghlacadh i gcoinne na daoirse. Gan aon dabht, bean chróga a bhí inti a spreag go leor daoine eile.
Maidin Luain Chincíse
Ba é Mícheál Óg Ó Longáin a chum an t-amhrán traidisiúnta Éireannach Maidin Luain Chincíse. Baineann sé le héirí amach na bliana 1798.
An t-amhrán
Maidin Luain Chincíse do labhair an síofra sa ngleann,
Do bhailíodar na cága chun ábhacht a dhéanamh ann;
Agus thógamar ceo draíochta go haoibhinn ós a gcionn
Rúnaí Stáit na hAlban
mion| Iain Earsgainn, Iarla Mhàrr agus chéad Rúnaí na hAlban
Maidin Luain Chincíse
An t-amhrán
Is mó baile margaidh is cathair aoibhinn cheoil
Rúnaí Stáit na hAlban
Tá Rúnaí Stáit na hAlban(Gaeilge na hAlban:Rùnaire Stàite na h-Alba) ina bhall comh-aireachta agus ina cheannaire ar Oifig na hAlban (Gaeilge na hAlban:Oifis Rùnaire Stàite na h-Alba).
Maidin Luain Chincíse
An t-amhrán
Agus cúirt ages na Sasanaigh chun seasamh ann ‘nár gcomhair;
Rúnaí Stáit na hAlban
Is é Rúnaí Stáit na hAlban Aire Rialtais na RA a dhéanann ionadaíocht ar Albain. Feidhmíonn siad mar airígh na Déabhlóide Albanaí, ina ionadaí ar leasanna na hAlban laistigh de Rialtas na RA, agus tacaíonn siad le beartais Rialtas na RA in Albain.
Maidin Luain Chincíse
An t-amhrán
Beir scéala cruinn abhaile uainn Dé Domhnaigh go dtí an Aifreann
Rúnaí Stáit na hAlban
Ba é Teach Bute i nDún Éideann áit chónaithe oifigiúil an rúnaí roimh 1999.
Maidin Luain Chincíse
An t-amhrán
Gur chun sléibhe a cuireadh chun reatha sinn ‘nár seasamh insa ngleo.
Dá bhfeicfeása an buachaill is an cailín ceannbhuí cas,
Do bhíodh ag imeacht suas ar thuairisc na bhfear;
Beir scéala cruinn dóibh uaimse go bhfuil Captaen Lambert fuar lag
Ar thaobh an tsléibhe go huaigneach gan tuama air ná leac.
Cá bhfuilid na Muimhnigh nó an fíor go mairid beo,
Ná cruinníd siad ‘nár dtimpeall is cabhrú linn sa ngleo?
Mar is deacair poirt do stríocadh ná clann búir do dhíbirt
Ónár mbailte dúchais dílis bhí ár muintir riamh romhainn.
Do tháinig aníar ó Chonnacht chughainn céad is míle laoch,
An oiread céanna ó Ulaidh chughainn i bhfoirm cheart ‘s i bhfaobhar,
Suaimhneas lae níor tugadh dóibh gur bhuaileamar bualadh is fiche orthu,
‘Sé mo léan mar sileadh fuil is coirp á bhfear i ndeireadh an lae
Beir scéala suas chunMumhan uainn, a rún ghil ‘s a stór,
Agus inis an scéal faoi chumha dóibh go bhfuil an sciúirse ‘nár gcomhair;
Mar is mó leanbh fireann fionn geal agus ainnir mhilis mhúinte
Agus ógfhear cliste lúfar san úir uainn ag feo.
Mo léan ar an Mumhain nár éirigh nuair d’adhnamar an gleo
Faoi airm ghreanta ghreadhnmhar i bhfaghairt acu ‘nár gcomhair,
D’fhágamar go tréith sinn is neart ár namhad ‘nár dtimpeall,
Ach grá mo chroí na Laighnigh b’iad a d’aidhn an tine leo.
Tomás Ó Muirithe
thumb|right|Muscaeid agus beaignití de chuid an 18ú haois. Iar-shaighdiúir ba ea Tomás Ó Muirithe (a raibh Bromach ina Mhaol air mar leasainm) agus cónaí air i ndeisceart Thiobraid Árann. File áitiúil ba ea é agus Gaeilge na nDéise aige, ó ba í sin canúint an cheantair go léir ag an am.
Saol
Rugadh é sa dara leath den 18ú haois (timpeall na bliana 1770, b'fhéidir) agus bhí sé in Arm na Breataine sna 1790í. Rinne sé amhrán faoinar tharla dó agus é ag troid i Háítí.
Sa bhliain 1791 d'éirigh na daoir ghorma amach ann i gcoinne na bhFrancac h, agus Toussaint Louverture mar cheannaire orthu. Thapaigh na Spáinnnigh agus na Sasanaigh an deis agus rinne ionradh ar an oileán, ach díbríodh iad nuair a rinne Louverture socrú leis na Francaigh. Bhí an Bromach ann mar chách ("mo ghunna in mo láimh agam is mé ag lámhach na bhfear dubh") agus tháinig sé slán as, murab ionann is mórán eile.
Bailíodh dhá leagan den amhrán, agus deir ceann acu:
Chuaigh Ó Muirithe le fíodóireacht nuair a tháinig sé ar ais, agus tá léargas ar a aigne le fáil san agallamh véarsaíochta idir é féin agus file darbh ainm Mícheál Ó Laithearta: an Laitheartach á ghríosú chun aithrí a dhéanamh agus Ó Muirithe ag cur suas dó.
Tarlach Ó hUid
Scríbhneoir Éireannach ab ea Tarlach Ó hUid (1917-1990), a rugadh i Londain, Shasana ar an 13 Eanáir 1917 agus baisteadh an t-ainm Augustus Walter air. Níorbh as Éirinn dá mhuintir, Augustus Walter Hood agus Ada Brockwell. Meitidisteach a bhí ann ina óige ach d'iompaigh sé ina Chaitliceach i 1937 mar gheall ar a spéis in Éirinn agus sa Ghaeilge. Shíl sé go mb'ionann a bheith ina Éireannach agus a bheith ina Chaitliceach.
Fuair sé scoláireacht go Meánscoil Greenwich, agus thosaigh ag obair mar chléireach. Ar chúis éigin chuaigh beirt den teaghlach isteach i gConradh na Gaeilge, beirt isteach in Óglaigh na hÉireann agus beirt i gCumann na mBan, cé nach raibh aon fhianaise acu gur de shliocht Éireannach iad. Chuaigh Tarlach isteach i gConradh na Gaeilge i 1935 agus bronnadh scoláireacht chun na Gaeltachta air. Chláraigh sé mar bhall den IRA i Londain chomh maith agus d'aistrigh sé go hÉirinn, mar ar chaith sé tamall i nGaeltacht Thír Chonaill agus sa Srath Bán. Ghlac sé páirt sa bhfeachtas a bhí ag an IRA in aghaidh na Breataine le linn an Dara Cogadh Domhanda. Bhí sé ina eagarthóir ar pháipéar na nÓglach, 'War News' faoin ainm 'Terry Wilson'. D'fhoilsigh sé paimfléidí agus ábhar bolscaireachta agus bhí ina chraoltóir ar stáisiún raidió mídhleathach chomh maith. Cuireadh i bpríosún é i 1940 agus bhí sé i mbraighdeanas go dtí mí na Nollag 1945. Rinne sé an-chuid léitheoireachta sa phríosún, léirigh sé drámaí agus chuir iris lámhscríofa ar fáil.
Chaill sé a dhúil sa chogaíocht agus é sa phríosún agus rinneadh síochánaí de, ach dhiúltaigh sé a dhearbhú don na húdaráis nach mbeadh baint aige feasta le poblachtaigh. Chláraigh sé le Glúin na Buaidhe agus é fós i bpríosún Dhoire i mí na Nollag 1944.
In earrach na bliana 1948 thosaigh Tarlach ag obair mar iriseoir sa pháipéar nuachta Inniu, páipéar a bhunaigh baill de Ghlúin na Buaidhe i 1943. Bhí sé ag obair don nuachtán sin go dtí gur cuireadh deireadh leis i 1984, agus é ina eagarthóir ó 1972.
I 1950 foilsíodh an cnuasach gearrscéalta Taobh Thall den Teorainn.
Foilsíodh na húrscéalta An Dá Thrá i 1952, agus Adios i 1975.
Scríobh sé leabhar beathaisnéise, Ar Thóir mo Shealbha ina ndearna sé cur síos ar a óige mar Chonraitheoir agus mar Óglach. Ní raibh meas ar bith ag Máirtín Ó Cadhain ar an leabhar sin, ach mhol daoine eile go hard é.
Jiang Qing
Ban-aisteoir Síneach, an 4ú bhean ag Mao Zedong, agus duine tábhachtach le linn Réabhlóid Chultúrtha na Síne ab ea Jiang Qing (Sínis: 江青, pinyin: Jiāng Qīng; 19 Márta 1914 – 14 Bealtaine 1991).
Cuimhnítear uirthi mar gheall ar a ról lárnach le linn Réabhlóid Chultúrtha na Síne agus ar an gcomhcheilg pholaitiúil a chothaigh sí, ar a dtugtar Drong an Cheathrair. clé|mion|242x242px|"Lán Píng" (蓝苹), ina [[Aisteoir|haisteoir  ;  póstaer i 1935]] clé|mion|349x349px|ina [[Aisteoir|haisteoir sna 1930idí]]
Saol
clé|mion|236x236px|1940 Faoin ainm Lǐ Shūméng a rugadh í in Zhucheng, Cúige Shandong in oirthear na tíre. Níos déanaí, bhain sí úsáid as 'Lan Ping" (蓝苹) nuair a bhí sí ina haisteoir agus bhí ainmneacha eile uirthi le linn a saoil.
An 4ú bhean ag Mao Zedong, Ceannaire Fíorthábhachtach Dhaon-Phoblacht na Síne agus Cathaoirleach Pháirtí Chumannach na Síne, a bhí inti. Phós sí Mao in Yan'an i mí na Samhna, 1938, agus ise Chéadbhean na daonphoblachta i mblianta tosaigh an rialtais cumannaigh. Cuimhnítear uirthi mar gheall ar a ról lárnach le linn Réabhlóid Chultúrtha na Síne agus ar an gcomhcheilg pholaitiúil a chothaigh sí, ar a dtugtar Drong an Cheathrair. clé|mion|177x177px|Young Jiang Qing in éineach le Mao sa Yan'an, 1940idí Roimh bhás Mao, bhí cuid mhór den saol poiblí sa tSín faoi smacht Dhrong an Cheathrair, na meáin agus an bholscaireacht san áireamh.
Meath
Bhraith cumhacht Jiang Qing ar Mao, agus ba mhinic a bhí sí i gcodarsnacht leis na ceannairí móra eile sa tír. Bhásaigh Mao sa bhliain 1976 agus ba bhuille mhór di agus dá huaillmhianacha é. Rinne Hua Guofeng agus a chomhghleacaithe í a ghabhadh i mí Dheireadh Fómhair den bhliain chéanna. Cháin údaráisí an pháirtí í ag an am céanna.
Ó shin i leith, tá sé curtha ina leith go hoifigiúil gur bhall í de "Dhrong Fhrithréabhlóideach Lin Biao". Cuireadh an locht ar an drong sin as an damáiste agus scriosadh a rinneadh le linn Réabhlóid Chultúrtha na Síne.
Bás
Daoradh chun báis í ach iomalartaíodh an breithiúnas sin go príosúnacht saoil sa bhliain 1983. Scaoileadh í i gcomhair chóiriú leighis. Ansin chuir sí lámh ina bhás féin i mí na Bealtaine sa bhliain 1991.
Teileann
Is baile suite i gContae Dhún na nGall é Teileann.
Tá sé suite ins an Ghaeltacht, ar bhun Shliabh Liag. Tagann daoine óga ó gach cearn den tír go Teileann achan samhradh chun Gaeilge a fhoghlaim i gColáiste Aoidh Mhic Bhricne.
Is i dTeileann a rugadh agus a thógadh an bailitheoir bhéaloidis, Seán Ó hEochaidh.
Eilean Mór, Sgitheanach
Is oileán é Eilean Mór, gar don Eilean Sgitheanach sna hOileáin Istigh, Comhairle na Gàidhealtachd, Albain.
American Horror Story
Eipeasóidí
Príomhalt: Liosta eipeasóidí American Horror Story
Murder House (2011)
Príomhalt: American Horror Story: Murder House
Asylum (2012-3)
Príomhalt: American Horror Story: Asylum
Coven (2013-4)
Príomhalt: American Horror Story: Coven
Freak Show (2014-5)
Príomhalt: American Horror Story: Freak Show
Hotel (2015-6)
Príomhalt: American Horror Story: Hotel
Roanoke (2016)
Príomhalt: American Horror Story: Roanoke
Cult (2017)
Príomhalt: American Horror Story: Cult
Foireann aisteoirí
<blockquote class="toccolours" style="text-align:justify; float:center; padding: 5px 5px 5px 5px; display:table;"> List indicator(s)
{| class="wikitable plainrowheaders" width="80%" ! scope="col" rowspan="2" width="11%" | Aisteoir ! scope="col" colspan="7" | Carachtar sa séasúr ! scope="col" style="width: 10%" | Murder House ! scope="col" style="width: 10%" | Asylum ! scope="col" style="width: 10%" | Coven ! scope="col" style="width: 10%" | Freak Show ! scope="col" style="width: 10%" | Hotel ! scope="col" style="width: 10%" | Roanoke ! scope="col" style="width: 10%" | Cult ! colspan="9" style="background-color:#ccf;" |
Príomhfhoireann Aisteoirí
! scope="row" style="text-align:left" | Connie Britton ! scope="row" style="text-align:left" | Dylan McDermott ! scope="row" style="text-align:left" | Evan Peters ! scope="row" style="text-align:left" | Taissa Farmiga ! scope="row" style="text-align:left" | Denis O'Hare ! scope="row" style="text-align:left" | Jessica Lange ! scope="row" style="text-align:left" | Zachary Quinto ! scope="row" style="text-align:left" | Joseph Fiennes ! scope="row" style="text-align:left" | Sarah Paulson ! scope="row" style="text-align:left" | Lily Rabe ! scope="row" style="text-align:left" | Lizzie Brocheré ! scope="row" style="text-align:left" | James Cromwell ! scope="row" style="text-align:left" | Frances Conroy ! scope="row" style="text-align:left" | Emma Roberts ! scope="row" style="text-align:left" | Kathy Bates ! scope="row" style="text-align:left" | Michael Chiklis ! scope="row" style="text-align:left" | Finn Wittrock ! scope="row" style="text-align:left" | Angela Bassett ! scope="row" style="text-align:left" | Wes Bentley ! scope="row" style="text-align:left" | Matt Bomer ! scope="row" style="text-align:left" | Chloë Sevigny ! scope="row" style="text-align:left" | Cheyenne Jackson ! scope="row" style="text-align:left" | Lady Gaga ! scope="row" style="text-align:left" | Cuba Gooding, Jr. ! scope="row" style="text-align:left" | André Holland ! scope="row" style="text-align:left" | Billie Lourd ! scope="row" style="text-align:left" | Alison Pill ! colspan="9" style="background-color:#ccf;" |
Foireann Aisteoirí Athfhillteach
! scope="row" style="text-align:left" | Alexandra Breckenridge ! scope="row" style="text-align:left" | Christine Estabrook ! scope="row" style="text-align:left" | Jamie Brewer ! scope="row" style="text-align:left" | Matt Ross ! scope="row" style="text-align:left" | Adina Porter ! scope="row" style="text-align:left" | Teddy Sears ! scope="row" style="text-align:left" | Anthony Ruivivar ! scope="row" style="text-align:left" | Adam Levine ! scope="row" style="text-align:left" | Jenna Dewan-Tatum ! scope="row" style="text-align:left" | Clea DuVall ! scope="row" style="text-align:left" | Naomi Grossman ! scope="row" style="text-align:left" | Fredric Lehne ! scope="row" style="text-align:left" | Britne Oldford ! scope="row" style="text-align:left" | Robin Bartlett ! scope="row" style="text-align:left" | Robin Weigert ! scope="row" style="text-align:left" | Josh Hamilton ! scope="row" style="text-align:left" | Alexander Dreymon ! scope="row" style="text-align:left" | Lance Reddick ! scope="row" style="text-align:left" | Leslie Jordan ! scope="row" style="text-align:left" | Grace Gummer ! scope="row" style="text-align:left" | John Carroll Lynch ! scope="row" style="text-align:left" | Skyler Samuels ! scope="row" style="text-align:left" | Patti LaBelle ! scope="row" style="text-align:left" | Lee Tergesen ! scope="row" style="text-align:left" | Chrissy Metz ! scope="row" style="text-align:left" | Malcolm-Jamal Warner ! scope="row" style="text-align:left" | Matthew Glave ! scope="row" style="text-align:left" | Angela Sarafyan ! scope="row" style="text-align:left" | David Burtka ! scope="row" style="text-align:left" | Richard T. Jones ! scope="row" style="text-align:left" | Max Greenfield ! scope="row" style="text-align:left" | Alexandra Daddario ! scope="row" style="text-align:left" | Saniyya Sidney ! scope="row" style="text-align:left" | Chaz Bono ! scope="row" style="text-align:left" | Shannon Lucio ! scope="row" style="text-align:left" | Jacob Artist ! scope="row" style="text-align:left" | Brian Howe ! scope="row" style="text-align:left" | Emma Bell ! scope="row" style="text-align:left" | James Morosini ! scope="row" style="text-align:left" | Colton Haynes ! scope="row" style="text-align:left" | Cooper Dodson ! scope="row" style="text-align:left" | Leslie Grossman ! colspan="9" style="background-color:#ccf;" |
Foireann Aisteoirí Eile
! scope="row" style="text-align:left" | Kate Mara ! scope="row" style="text-align:left" | Charles S. Dutton ! scope="row" style="text-align:left" | Eric Stonestreet ! scope="row" style="text-align:left" | Ian McShane ! scope="row" style="text-align:left" | Gabourey Sidibe ! scope="row" style="text-align:left" | Danny Huston ! scope="row" style="text-align:left" | Mare Winningham ! scope="row" style="text-align:left" | Patti LuPone ! scope="row" style="text-align:left" | Stevie Nicks ! scope="row" style="text-align:left" | Celia Weston ! scope="row" style="text-align:left" | Neil Patrick Harris ! scope="row" style="text-align:left" | Naomi Campbell ! scope="row" style="text-align:left" | Billy Eichner ! colspan="9" style="background-color:#ccf;" |
Foireann eile
! scope="row" style="text-align:left" | Lena Dunham
Ceantar Síneach, Manchain
Is ceantar suite i Manchain é an Ceantar Síneach. Is é an dara comharsanacht Shíneach is mó sa Ríocht Aontaithe.
Taichung
Cathair ar chósta láir thiar na Téaváine is ea Taichung. Tá stádas mar bhardasacht speisialta ag Taichung agus cuimsíonn an limistéir sin breis is 2,000 ciliméadar cearnacha a shíníonn sách fada isteach ón gcósta agus ón gcathair féin. Meastar (2016) 2,752,413 duine a bheith ina gcónaí sa bhardasacht speisialta.
Bhí an pobal Ayatal agus pobail eile bundúchasacha ina gcónaí ar an machaire feadh an chósta sular tháinig na Sínigh a chónaigh san áit. Bhí ríocht ag na hAyatal san 17ú céad. Thosaigh na Sínigh ag teacht i gceart faoi dheireadh an chéid sin. Dúnfort Síneach a cuireadh ar bun sa bhliain 1705 bunús na cathrach atá inniu ann.
Tá Músaem Náisiúnta na Téaváine do na Mínealaíona agus an Músaem Náisiúnta do na hEolaíochtaí Nádúrtha suite in Taichung. mion|Bratach na cathrach leis na trí charachtar a chiallaíonn "Cathair Taichung" (Táizhōng Shì)
Tamhnaigh an Mhullaigh
Is paróiste suite i gContae Dhún na nGall í Tamhnaigh an Mhullaigh.
Alan Bradley (Coronation Street)
Is carachtar ficseanúil é Alan Bradley ar an gclár teilifíse Coronation Street. Ghlac Mark Eden an pháirt mar Alan idir 1986 agus 1989.
20ú haois RC
Is í an an 20ú haois RC an aois a mhair ó 2000 RC go dtí 1901 RC.
Thomas Looney
Polaiteoir Éireannach ab ea Thomas Looney. Bhí sé ina bhall de Pháirtí an Lucht Oibre
The One with the Lesbian Wedding
Craoladh an t-aonú heipeasóid déag, "The One with the Lesbian Wedding", den dara sraith Friends ar an 18 Eanáir, 1996. Scríobh Doty Abrams an eipeasóid seo. D'fhéach 31.6 milliún duine ar an eipeasóid.
Eilean Tigh
Is oileán é Eilean Tigh, gar den Eilean Sgitheanach sna Na hOileáin Istigh, Comhairle na Gàidhealtachd, in Albain.
Mainistir Gorton
Mainistir Phroinsiasach suite i Manchain is ea Mainistir Gorton.
Dúil tearc-chré
Tugtar dúile tearc-chré nó miotail thearc-chré ar na lantanóidigh, an scaindiam agus an t-itriam in éineacht, nó tá siad go léir le fáil sna mianraí céanna, agus iad cosúil le chéile ó thaobh na ceimice de. Le fírinne, ní bhíonn na miotail seo chomh tearc agus a thugann an t-ainm le fios, amach ón bpróiméitiam. Dúil radaighníomhach é an próiméitiam a bhfuil a leathré sách gairid i dtéarmaí na geolaíochta, agus sin é an fáth go bhfuil sé chomh tearc.
I bpoll mianaigh in Ytterby, an tSualainn, a thángthas ar mhianraí a bhí saibhir sna miotail seo an chéad uair, agus mar sin, fuair an t-itriam, an teirbiam, an t-eirbiam agus an t-itéirbiam - ceithre mhiotal ar fad - a n-ainmneacha as an mbaile beag mianadóireachta sin.
Fásach Accona
Tá sé suite sa Tuscáin, An Iodáil, i ngar d'Asciano.
Béarlachas
I gcúrsaí Gaeilge go háirithe, tugtar Béarlachas ar thionchar an Bhéarla ar an nGaeilge (nó ar aon teanga eile), go háirithe nuair atáthar ag tabhairt le fios nach bhfuil fáilte roimh an gcineál sin tionchair. Dar le Ní Ghallchobhair (2014) in Ar dTéarmaí Féin "Baineann béarlachas le comhréir, ní le focail....Níl aon bhaint ag an bhfeiniméan seo le hiasachtaí...ní chuireann iasachtaí isteach ar chomhréir. Baineann béarlachas le structhúir Bhéarla a iompar isteach sa Ghaeilge " (177).
Stair na Teagmhála Béarla-Gaeilge
Na focail iasachta a d'éirigh coitianta sa Ghaeilge san am seo, is minic a bhain siad le cúrsaí dlí nó riaracháin, cosúil le barántas, baille, constábla, cúirt, contae, cuntas, giúistís, páiste (is ionann é, ó thús, agus péiste, is é sin, cineál giolla nó buachaill freastail), plé (focal atá gaolmhar le plea an Bhéarla), prionsa, searbhónta, sclábhaí. Bhain iasachtaí eile ón tréimhse seo leis an ailtireacht agus leis an tógáil: túr, boghta, casúr. Fuair an chogaíocht féin culaith nua sa Ghaeilge: captaen, móta, príosún. Bhí iasachtaí eile ann agus iad ag roinnt leis an bhfaisean agus le cineálacha nua bia: bagún, biotáille, clóca, cóta, dinéar, féasta, gúna, mála, péarla, spíosra, oinniún. (McManus, lch. 442)
Maidir le sliocht an Bhéarla ar chomhréir na Gaeilge - ar an dul a bhíonn ar an teanga agus ar an dóigh a mbraitheann na focail ar a chéile - is é tuairim Williams (Williams, lgh. 465-466) gurb i dtús na seachtú haoise déag a tháinig an tionchar sin chun solais sa teanga scríofa i ndáiríre. Luann sé samplaí mar tá an ghrian suas (the sun is up, in áit tá an ghrian thuas, mar shampla - thuas ab fhearr a rá le up an Bhéarla a aistriú go Gaeilge nuair nach bhfuiltear ag tagairt don ghluaiseacht). Is dóigh le Williams gur tháinig an teilgean cainte tá mé den tuairim/tá mé den bharúil go... (I am of the opinion that...) chun saoil faoi thionchar an Bhéarla. An té ar mhaith leis gan dul i dtuilleamaí leaganacha den chineál seo ina chuid Gaeilge, seanbhunaithe is uile mar atá siad, is féidir leis úsáid a bhaint as na teilgeanacha dúchasacha is dóigh liom go..., tá mé barúlach go..., nó tá mé inbharúla go.... Is féidir teacht ar an bhfocal opinion féin sa Ghaeilge - is mar oipineon nó mar oipiniún a litrítear é - ach spéisiúil go leor, is beag úsáid a bhaintear as inniu taobh amuigh de na foclóirí. (Tá sé i bhfad níos coitianta sa Bhreatnais, ar ndóigh - piniwn an litriú Breatnaise.)
Luann Williams freisin an leagan muinín a chur i nduine mar shampla den Bhéarlachas a bhí le fáil sa teanga sular thosaigh an meath ag teacht ar úsáid choitianta na Gaeilge i sochaí na hÉireann. Tháinig sé ar an leagan nach cóir muinín ar bith a chur iontu (no confidence ought to be placed in them sa bhuntéacs) sa leagan Gaeilge den Teagasc Críostaí le hA. Ó Duinnshléibhe a chuaigh i gcló sa bhliain 1848. As rud a bhíonn a mhuinín ag an duine sa Ghaeilge, de ghnáth, mar a deir Williams féin, agus b'fhearr leagan cosúil le "nach cóir muinín a bheith ag aon duine astu" leis an sliocht faoi chaibidil a aistriú, is dócha.
Bíonn na daoine in umar an éadóchais inniu i leith an Bhéarlachais, ach ní mór cuimhne a choinneáil air gurb iomaí cineál Béarlachais a chuaigh in éag nó nach ndeachaigh i ngnáthúsáid sa teanga scríofa riamh, fiú ag scríbhneoirí Gaeilge na Galltachta. Bíonn an teilgean cainte iompar amach (cf. carry out an Bhéarla) ar fáil sa chiall "comhlíonadh, cur i gcrich" ag Seán Bán Mac Meanman in áiteanna, ach is ar éigean a d'fheicfeá é in iriseoireacht Gaeilge ár linne féin. Mar a dúirt Seán Ó Curraoin: "Cuid de na hiasachtaí ón mBéarla tá siad chomh fada sa teanga go ndearnadh focal nua astu ach tá cuid acu imithe as an teanga arís mar nach dteastaíonn siad níos mó. Sampla de sin is ea loan money. Is é an focal a tháinig as an dá fhocal sin lúmannaí. Ní úsáidtear an focal seo níos mó cé go bhfuil sé ag na seandaoine." (Ó Curraoin lch. 43)
Focail Iasachta
Is léir gur féidir úsáid a bhaint as pé focal Béarla i ngnáthchaint na Gaeilge inniu, ós rud é nach bhfuil teacht ar chainteoir Gaeilge - cainteoir dúchais nó foghlaimeoir - nach mbeadh Béarla éigin aige chomh maith. Scéal eile ar fad go bhfuil glacadh coitianta sna canúintí lena lán focal Béarla nach bhfeictear sa teanga scríofa ná i bhfoclóir Uí Dhónaill ar aon nós. (Ní mór a chuimhneamh nach raibh Niall Ó Dónaill róthormasach ar na focail iasachta ón mBéarla, má bhí siad seanghreamaithe i nGaeilge na Gaeltachta.)
Comhréir
Chonaiceamar cheana féin gurb as rud nó duine is minicí a bhíonn muinin agat i nGaeilge, ach go bhfuilimid tosaithe ag cur muiníne i ndaoine faoi thionchar an Bhéarla. Is dócha freisin gurb é an Béarla is cúis leis an úsáid ghníomhach a bhaint as an rangabháil. Go bunúsach, rangabháil chéasta is ea an rangabháil (an aidiacht bhriathartha) sa Ghaeilge, - is é sin, má deirimid tá X caite, is éard atá i gceist againn ná go bhfuiltear tar éis X a chaitheamh. Is minic, áfach, a úsáidtear an rangabháil sa chiall ghníomhach inniu. Má deirimid tá X críochnaithe, mar shampla, beidh tuilleadh comhthéacs de dhíth le fáil amach cé acu a críochnaíodh X, nó an ea gurbh é X a rinne an críochnú. Má deirimid tá Seán críochnaithe, is féidir linn a bheith ag rá go bhfuil Seán tar éis a chuid oibre a chríochnú, ach is féidir linn freisin a bheith ag rá go bhfuil Seán "críochnaithe" ar fad ag na buachaillí dána a d'ionsaigh é le greidimíní a thabhairt dó. Go traidisiúnta, ní raibh ach an dara ciall leis an rangabháil: mar sin, b'fhearr tá an obair críochnaithe aige a rá, seachas tá sé críochnaithe ag obair.
I nGaeilge na Mumhan is minicí a úsáidtear an rangabháil sa chiall ghníomhach: uaireanta, d'fheicfeá, fiú, tá sé fágtha an baile in áit tá an baile fágtha aige.
Mar chuid den chomhréir is fearr lomaistriúcháin áirithe ón mBéarla a phlé:
Foirmeacha Gramadaí
Fuair an Ghaeilge an iarmhír gramadaí úd -s ar iasacht ón mBéarla, iarmhír iolra na n-ainmfhocal. Ní thugtar aitheantas dó sa teanga scríofa, ach bíonn sé réasúnta coitianta ag focail iasachta ón mBéarla, go háirithe má tá níos mó ná aon siolla amháin acu: mótars (in áit mótair), mar shampla. Tabhair faoi deara freisin an fhoirm iolra iasachta úd leads (< lads an Bhéarla - leaideanna an leagan oifigiúil). Uaireanta, áfach, feictear foirmeacha iolra cosúil le gadaíos, céilíos, go háirithe i gcanúintí ina bhfuil an -th- idir gutaí ar lár, ionas nach féidir an fhoirm uatha (gadaí, céilí) a aithint thar an bhfoirm iolra (gadaithe, céilithe) ar an bhfuaimniú. I gcaint na bpáistí, cuirtear an -s seo le hiolraí dúchasacha uaireanta (Ó Siadhail lch. 163).