cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aedes aegypti
Is muiscít í Aedes aegypti, muiscít an fhiabhrais bhuí, gur féidir le fiabhras deinge, chikungunya, fiabhras Zika, víris Mhayaro agus an fhiabhrais bhuí, agus gníomhairí galair eile a scaipeadh. Is féidir an mhuiscít a haithint trí mharcanna dubha agus bána ar a cosa agus marcáil i bhfoirm lire ar dhromchla uachtarach a tóracs. Is san Afraic a tháinig an mhuiscít seo, ach tá sí le fáil anois i réigiúin trópaiceacha, fothrópaiceacha agus mheasartha ar fud an domhain.
Bitheolaíocht
clé|mion| Fireannach (ar chlé) agus baineannach (lár agus ar dheis) Ae. egypti E. A. Goeldi, 1905
Páirtí Náisiúnta Daonlathach Forásach
Páirtí polaitiúil Éireannach ab ea an Páirtí Náisiúnta Daonlathach Forásach (Béarla: National Progressive Democrats). Páirtí beag den eite chlé a bhí ann.
Stair
Bhunaigh Nollaig de Brún agus Jack McQuillan an páirtí ar bhunús sóisialach sa bhliain 1958.
Chuireadar an-bhrú ar rialtas Fhianna Fáil ag cur ceisteanna agus ag iarraidh díospóireachtaí go dtí gur athraíodh na rialacha d’aon turas chun a leithéid a chosc ar aon pháirtí nach raibh seachtar teachtaí acu. Pléadh 9 rún in am comhaltaí príobháideacha sa Dáil idir 1958 agus 1961, 7 dóibh ón mbeirt. Chuir siad 1400 ceisteanna sa Dáil sna blianta 1961 agus 1962, 17% den iomlán. Thug Seán F. Lemass an "fíor-fhreasúra" orthu. Ach ba mhinic an masla ‘Ask Khrushchev’ a chaitheamh leo sa Dáil – tagairt do cheannaire an Aontais Shóivéadaigh.
Níor tháinig méadú ar thacaíocht an pháirtí d'ainneoin na hoibre a chuir an bheirt i gcrích sa Dáil. Áth-thoghadh an bheirt in olltoghchán 1961. Díscoireadh an páirtí sa bhliain 1963 nuair a chuaigh an bheirt isteach i bPáirtí an Lucht Oibre.
Heinz Guderian
Ginearál Gearmánach ab ea Heinz Wilhelm Guderian ( 17 Meitheamh 1888 – 14 Bealtaine 1954) le linn an Dara Cogadh Domhanda a d'éirigh ina údar cuimhní cinn tar éis an chogaidh. Ceannródaí agus tacadóir luath leis an gcur chuige " blitzkrieg ", bhí ról lárnach aige i bhforbairt choincheap na rannán panzer. Sa bhliain 1936, rinneadh Cigire na dTrúpaí Innealta de.
George Stubbs
Anatamaí, péintéir is greanadóir a rugadh i Learpholl ab ea George Stubbs (25 Lúnasa 1774 –10 Iúil 1806). Ardcháil air as a phéintéireacht ar eachtraí spórtúla, péintéireacht capall go háirithe.
UEFA
'Séard is Comhlachas na gCumann Sacair Eorpach nó UEFA (Union of European Football Associations) ná comhlachas riaracháin sacair na hEorpa. Tá caoga trí cumann sacair náisiúnta mar bhall. Eagraíonn sé comórtais náisiúnta agus clubanna. Tá smacht aige ar cúrsaí airgeadais, rialacha agus cearta na meáin do na comórtais sin. Bunaíodh UEFA sa bhliain 1954 i mBasel, an Eilvéis. Ba é Henri Delaunay an chéad Ard-Rúnaí agus Ebbe Schwartz chéad uachtaráin an chomhlachais. Faoi láthair is é Michel Platini uachtarán UEFA. Is é Nyon, an Eilvéis ceanncheathrú an chomhlachais.
mion|clé|280px|UEFA
Milléad dearg
Iasc ildaite mara atá forleathan i bhfarraigí trópaiceacha is measartha teo is ea an milléad dearg (Mullus surmuletus). An cholainn fadaithe, an béal le dís barbal mór ar an smig. Ball den saghas céanna is ea an t-iasc gabhair, saghas suntasach tráchtálach san Eoraip. Úsáidtear an t-ainm seo mar théarma ginearálta ar an ngéineas Mullus freisin, cé go bhfuil ainmneacha éagsúla ar speicis eile sa ghéineas, mar shampla an lannach riabhach (Mullus barbatus) agus an t-iasc gabhair dearg (Mullus auratus).
UEFA
Idirnáisiúnta
Is é Craobhchomórtas Sacair na hEorpa príomhchomórtais sacair na bhfear. Tosaíodh an comórtas sa bhliain 1958, agus bhí an chraobh ar siúil sa bhliain 1960. Corn Náisiún na hEorpa a tugadh air go dtí an bhliain 1964. Reachtálann UEFA comórtais náisiúnta ag aois faoi-21, faoi-19 agus faoi-17. Reachtálann sé comórtais náisiúnta na mban chomh maith. Thosaigh UEFA Corn UEFA na Réigiuine sa bhliain 1999. Tá craobhchomórtais futsal eagraithe chomh maith ag UEFA.
Clubanna
Reachtálann UEFA comórtas bliantúil do na clubanna is rathúla san Eoraip.
'Sé ceann do na coirn is clúití é gur féidir a bhaint amach le lucht féachana domhanda thart ar aon bhilliún duine. Bunaíodh an comórtas sa séasúr 1955/56 mar chomórtas do bhuaiteoirí Sraitheanna Sacair na hEorpa faoin teideal Corn na hEorpa, ach ó shéasúr 1992/93, athainmníodh an comórtas chuig an UEFA Champions League agus glacann na foirne is fearr san Eoraip páirt ann gach bliain. An dara comórtas is tábhachtaí san Eoraip do na clubanna ná Sraith Europa. Glaodh Corn UEFA ar an gcomórtas seo roimhe agus tosaíodh é sa bhliain 1971.
An Réabhlóid Nicearaguach
mion|Cothrom deich mbliana deireadh an [[deachtóireacht i Managua]]
Tugtar an Réabhlóid Nicearaguach (Revolución Nicaragüense) ar an troid in aghaidh an deachtóireacht Somoza i rith na 1960í agus na 1970í agus obair an rialtas Sandinista i rith na 1980í. Bhí an Frente Sandinista de Liberación Nacional (FSLN) an páirtí is mó san réabhlóid. Thug rialtas na Stáit Aontaithe go leor cabhair go na Contras, a bhí ag troid in aghaidh an réabhlóid.
mion|left|Brat an FSLN
The Call of the Simpsons
Craoladh an seachtú heipeasóid, "The Call of the Simpsons", den chéad sraith The Simpsons ar an 18 Feabhra 1990. Scríobh John Swartzwelder an eipeasóid seo. D'fhéach 27.6 milliún duine ar an eipeasóid.
Lucille Ball
Ba bhan-aisteoir Meiriceánach í Lucille Désirée Ball (6 Lúnasa, 1911 – 26 Aibreán, 1989). Bhain sí clú agus cáil amach do na cláir I Love Lucy, The Lucy Show, Here's Lucy, agus Life with Lucy''.
Béal Feirste
Is é Béal Feirste (Béarla: Belfast) príomhchathair Thuaisceart Éireann, agus í ina príomhchathair thraidisiúnta fosta ar Chúige Uladh agus ar Chontae Aontroma. Tá an chathair féin scoilte idir Contae Aontroma (siar agus ó thuaidh) agus Contae an Dúin (soir agus ó dheas). Is é an dara cathair is mó in Éirinn, agus 277,391 duine ina gcónaí ansin de réir dhaonáireamh na bliana 2001. Is é sin daonra na cathrach féin, ach má chuirtear timpeallacht na cathrach ins an áireamh, is é an daonra a gheofar ná 579,554. Is é is impleacht dó seo ná go bhfuil Béal Feirste ar an chúigiú cathair déag is mó ar fud na Ríochta Aontaithe, agus go bhfuil timpeallacht Bhéal Feirste ar an aonú comhchathair déag is mó.
Tá rialtas Thuaisceart Éireann suite i mBéal Feirste. Tá Tionól Thuaisceart Éireann ag obair i bhfoirgnimh na Parlaiminte i Stormont, agus Rúnaí an Stáit do Thuaisceart Éireann i gCaisleán Chromghlinne, áit a gcónaíonn an Bhanríon na Sasana fosta, agus í ar cuairt ins an stáitín.
Eolas Ginearálta
Fuair Béal Feirste a ainm as an Fhearsaid, is é sin, as an bhruach gainimhe ag béal na habhann. Tógadh Béal Feirste i mbéal abhainn an Lagáin an chéad uair riamh, ach inniu, tá abhainn na Feirste fágtha ag sní i lintéar faoin tSráid Ard.
Tá Béal Feirste suite ar inbhear chois Mhuir Éireann, in ascaill na gcnoc. Is iad na cnoic is cliúití acu ná an Sliabh Dubh, an Duibhis agus Beann Mhadagáin. Bheirthear Cavehill, nó "Cnoc na hUaimhe", ar Bheann Mhadagáin as Béarla, agus is ar "Ghaosán Napoleon" is fearr a aithnítear an cnoc seo. Lomán basailt é an Gaosán, agus é ag dealú an chathair ó Ghleann Ghormlaí. Creidtear go mb'í Beann Mhadagáin a thug spreagadh do Jonathan Swift Gulliver's Travels a chumadh, nó b'fhacthas dó go raibh an cnoc cosúil le fathach a bheadh ina chodladh. Tá caoi curtha ar bhruacha an Lagáin le déanaí, agus táthar in éis cuid mhór den chathair a ghéilleadh do na coisithe.
Tá cuid mhaith foirgneamh ins an chathair atá maisithe le sáibhirne de dhealbha, go háithrid na foirgnimh ó ré Victeoiria agus ó ré Éadbhaird, cosúil le Halla na Cathrach, a tógadh ins an bhliain 1903, nó Ollscoil na Ríona, a tháinig ar an fhód thiar ins an bhliain 1849. Tá Banc Uladh, a théid siar go dtí an bhliain 1860, agus Banc an Tuaiscirt, a tógadh ins an bhliain 1769, ar na foirgnimh is scéimhiúla ins an chathair.
I mBéal Feirste atá an duga tirim is mó ar domhan, agus crainn mhillteacha longcheárta Harland and Wolff le feiceáil i bhfad i gcéin. B'ansin a tógadh Titanic fosta, agus dá réir sin, ceann de siombailí na cathrach í an long mhífhortúnach udaí. Bhí tábhacht mhór le tionscal an línéadaigh agus le déantús an rópa fadó, agus thig linn a rá go mb'é an línéadach a d'iompaigh an baile beag ina chathair mhór. Mar sin, is féidir Béal Feirste a chur i gcomparáid le Manchain i Sasana agus le Tampere ins an Fhionlainn - dhá áit eile nach mbeadh ina gcathracha móra inniu ach go bé go raibh gnoithe an línéadaigh ann. D'imigh sin agus tháinig seo, áfach, nó chan fhuil a dhath fágtha de laetha caithréime an línéadaigh i mBéal Feirste inniu, amach ó Halla an Línéadaigh, áit a bhfuil an leabharlann is sine ins an chathair.
Tá campas ag Ollscoil Uladh ins an chathair fosta. Is í Scoil na nEalaíon agus na Dearthóireachta an chuid den ollscoil atá suite i gcampas Bhéal Feirste.
Is iad na múrphioctúirí a thabhaigh a chliú, nó a mhíchliú, d'Iarthar Bhéal Feirste, nó "díogha Bhéal Feirste", mar a deir an t-imeartas focal (is é sin, ghnítear Worst Belfast de West Belfast i mbéal na ngoineadóirí). Ar na múrphioctúirí a aithnítear sainchreideamh agus saindearcadh polaitiúil an bhunaidh áitiúil. Na múrphioctúirí a tchíthear ins na compail Albanacha, bíonn siad saibhir i móitífeanna a léiríonns urraim an phobail do Choróin na Breataine, d'Fhórsa Óglaigh Uladh (UVF) agus do dhronga paraimíleata eile de chuid na nDílseoirí. Is é Bóthar na Seanchille an ceantar is mó Prodasnachais. Ón taoibh eile de, is iad na móitífeanna is ansa le péintéirí múrphioctúirí Bhóthar na bhFál na hÓglaigh de chuid na Sealadach a fuair bás i machaire an áir ar son athaontú na hÉireann. Mar sin, is iomaí pioctúir a thaispeánanns duine acu siúd - Roibeard Ó Seachnasaigh mar shampla - nó duine de na laochra is sine, cosúil le Pádraig Mac Piarais nó Séamus Ó Conghaile. Maille leofa siúd, bíonn tagairtí ann don chultúr Ghaelach agus don teangaidh Ghaeilge féin.
Tá dhá aerfort ins an chathair, is é sin, Aerfort Chathair Bhéal Feirste in aice leis an inbhear, agus Aerfort Eadarnáisiunta Bhéal Feirste, agus é suite láimh le Loch nEathach.
Stair
clé|300px|thumb|Béal Feirste.
Réamhstair agus Plandáil Uladh
Tá fianaise an go raibh áitreabh daonna ins an áit a bhfuil Béal Feirste inniu ó laetha na Cré-Umhaoise anuas, agus iarsmaí so-aitheanta fágtha de ráth ón Iarannaois.
I dtús na 17ú haoise, tháinig lucht plandála ó Shasana agus ó Albain, agus sheadaigh cuid mhaith acu i mBéal Feirste. Cuid a bhí ann den phlean a bhí oibrithe amach ag an Ridire Arthur Chichester leis an cheantar a choilíniú le nua-áitritheoirí Prodasnacha. B'é oighear an scéil é go raibh Gaeil ann cheana féin, agus iad araiciseach chun troda in éadan na muintire isteach. Chuaigh siad chun cearmansaíochta ar na Gaill, go háithrid ins an bhliain 1641, nuair a d'éirigh siad amach in éadan na gcoilínithe. Shiúil éag mór ar na plandóirí Prodasnacha le linn na ceannairce seo, agus ghreamaigh cuimhne an ródaigh sin in intinn an phobail Albanaigh go dtí an lá atá inniu ann. I ndiaidh na chéad Phlandóirí, tháinig na hÚgónaigh ón Fhrainc a chur fúthu ins an chathair, agus an-tábhacht leofa i bhforbairt eacnamaíoch na cathrach, ó b'iadsan thar aon dream eile a chuir bun le gnoithe an línéadaigh.
Ré na Tionsclaíochta
Má tháinig rath agus bláth ar an chathair de réir is mar a bhí tionscal an línéadaigh ag bisiú, d'fhaibhrigh meon áithrid liobrálachais agus caoinfhuilsteana ins an áit dá réir. Mhaolaigh ar an drochamhras a bhí ar na hintleachtóirí Prodasnacha roimh na Caitlicigh, agus tháinig radacachas chun cinn i measc an phobail Phreispitéaraigh, ó bhí siad thíos leis na Dlíthe Peannaideacha chomh maith leis na Caitlicigh féin. Chuir daoiní mar Liam Mac Néill, an ministir Gaelach Prodasnach, suim ins an Ghaeilg. Bhí cuid de na luath-Ghaeilgeoirí Prodasnacha seo inbharúla go mba chóir an teangaidh a shaothrú mar ghléas leis na Caitlicigh a iompó i leith an chreidimh Phrodasnaigh, ach an chuid eile acu, b'ábhar spéise leofa an teangaidh inti féin, chomh maith leis na seanscéalta, na seanmhiotais agus na seandánta a bhí beo i gcónaí i mbéal na ndaoiní. Iontas na n-iontas, thig linn a ráidht go mb'iad Prodasnaigh Bhéal Feirste an dream ba mhó Gaelachais in Éirinn i ndeireadh na hochtú haoise déag agus i dtús na naoú haoise déag. B'i mBéal Feirste a tháinig an chéad eagraíocht ar a dtugtaí Óglaigh na hÉireann ar an fhód ins an bhliain 1778, agus b'ansin, fosta, a bunaíodh na hÉireannaigh Aontaithe. Cha raibh mórán bainte ag Béal Feirste le hÉirí Amach na bliana 1798, "Bliain na bhFrancach", áfach, nó choinnigh na Gaill greim theann ar an chathair, agus eagla orthu roimh an réabhlóideachas ó ilchríoch na hEorpa.
B'ins an naoú haois déag ba mhó a chuaigh an áit chun cinn, áfach, i gcúrsaí geilleagair agus tionsclaíochta. I ndeireadh na haoise sin, fiú, bhí sí ní ba mhó ná Baile Átha Cliath féin ó thaobh an daonra de, ar feadh tamaillín. Bhí an línéadach ann cheana féin i dtús na naoú haoise déag, ach tháinig an longcheártaíocht, gnoithe an tobaca, agus an trominnealtóireacht chun saoil ins na sálaí aige. Nuair a bhí an longcheártaíocht i mbarr a maitheasa, bhí 35,000 duine ag obair do Harland and Wolff amháin. Thigeadh lucht imirce ar lorg oibre ó Albain agus ó Shasain féin, ach b'ó cheantair thuaithe Uladh a tháinig an chuid ba mhó acu, Caitlicigh ach go háithrid. Shocraigh an chuid ba mhó de na Caitlicigh in Iarthar Bhéal Feirste ón bhliain 1840 anuas. Ceantair Chaitliceacha eile iad Ard Eoin i dTuaisceart Bhéal Feirste agus Bóthar Aontroma.
Bhí saol an lucht oibre go dona, agus na galair thromchúiseacha, an calar ach go háithrid, ag deachú bhunadh na bplodcheantar go gránna. Thairis sin, thoisigh an seicteachas a bhorradh i mBéal Feirste, agus bhí brilsce agus bruíon eadar an dá phobal - na Caitlicigh agus na Prodasnaigh - go mion minic. Ins an fhichiú haoise, cuireadh scéim chuimsitheach i bhfeidhm leis na slumanna a réitiú, agus bhisigh na cúrsaí dá réir.
Béal Feirste ina Phríomhchathair ar Thuaisceart Éireann
Ins an 1920, d'achtaigh Parlaimint Westminster an Dlíodh um Rialtas na hÉireann, agus b'é an reacht seo a phronn stádas na príomhchathrach ar Bhéal Feirste i stáitín úr an Tuaiscirt. Daingníodh an stádas ins an bhliain 1922, ach eadar an dá linn, bhí trioblóidí móra ins an chathair, agus coimhthíos ag teacht ar an dá phobal roimh a chéile. Cha raibh mórán fóid déanta ag an IRA i mBéal Feirste, agus má mhairbh siad duine de na péas, d'agórfadh na Dílseoirí díoltas cruálach ar na sibhialtaigh Chaitliceacha, agus uaireanta, gheibhidís cuidiú ó fhórsaí slándála an stáit. Fuair cúig chéad duine is dhá scór bás ins na trioblóidí seo. Mhaolaigh ar an fhoréigean aríst i Mí Iúil, 1922, ach is iomaí Caitliceach a thréig an áit le theacht slán ón tseicteachas.
Le linn an Darna Cogadh Domhanda, bhuamáil Aerfhórsa na Gearmáine an áit go trom, ós rud é gur targaidí straitéiseacha a bhí ins na longcheártaí agus ins an tionscal aerloingseoireachta. B'í Bliste Bhéal Feirste an t-ionsaí ba mheasa. Ar an 15ú lá de Mhí Aibreáin, 1941, rinne 200 eitleán buamála de chuid an Luftwaffe aer-ruathar ar an chathair, agus bhí ceantair an lucht oibre timpeall na longcheártaí go mór mór thíos leis an bhuamáil sin. Fuair corradh is míle duine bás i rith aon oíche amháin, agus fágadh cuid mhór eile gortaithe. Chaill duine as an cheathrar a theach nó a árasán, fosta. Agus an méid sin ráite, tháinig an-bhorradh eacnamaíoch ar an chathair le linn an chogaidh, ó bhí tábhacht straitéiseach le táirgí na tionsclaíochta áitiúla.
Na Trioblóidí
Go gairid i ndiaidh an chogaidh, bhí an saol sách suaimhneach i mBéal Feirste, ach má bhí féin, char chneasaigh goimh an tseicteachais riamh i gceart. I Mí Lúnasa 1969, phléasc scliúchais amach ar fud na cathrach. Nuair a loisc gluaisteán armúrtha de chuid Chonstáblacht Ríoga Uladh meaisínghunna le Caitlicigh i gceantar Árasáin Dhuibhise, cailleadh a lán daoiní, beirt pháistí óga ach go háithrid. Chuir na Dílseoirí Sráid Bombay le thine, ó ba cheantar Caitliceach é. Bhain an pobal Caitliceach an tátal as an scéal go raibh na péas ag tacú leis na Dílseoirí, agus mar sin, bunaíodh an tIRA Sealadach le bunadh Caitliceach an stáitín a chosaint.
Chuaigh an foréigean i dtreise i dtús na seachtóidí, agus lucht an dá thaobh ag druileáil saighdiúirí paraimíleata le haghaidh troda. I mblianta na dTrioblóidí, cha raibh éaló ann ó na síorbhuamálacha, ón fheallmharfóireacht ná ón fhoréigean sráide. Ar an 21ú lá de Mhí Iúil, 1972 ("Aoine na Fola"), mhaidhm an tIRA dhá bhuama fichead i limistéar sách teoranta i lár na cathrach, agus fuair naonúr bás de thoradh na pléascarnaí seo. Ní raibh na Dílseoirí paraimíleata i gCumann Cosanta Uladh (UDA) agus in Óglaigh Uladh (UVF) mall ag tabhairt fhreagra.
I lár na seachtóidí, bhí drong as an ghnáth i gceann na hoibre seo - Búistéirí na Seanchille, mar a bheirtí orthu. Bhí siad bunaithe i ngeiteo Prodasnach na Seanchille, agus iad faoi cheannas Lenny Murphy, dearg-Dhílseoir agus ball d'Fhórsa Óglaigh Uladh, ach bhí duine de na "búistéirí" ina bhúistéir phroifisiúnta fosta, fear a mb'ainm dó William Moore. Bhainfeadh Moore úsáid as na sceana móra a bhí aige, mar bhúistéir, leis na híobartaigh a mharbhadh agus a gcorpáin a ghearradh, agus ba mhinic a d'fhág an sceanairt sin as aithne iad ar fad. Creidtear go raibh na "búistéirí" ní ba chosúla le sraithmharfóirí ná le saceimhlitheoirí. Is éadócha go mbeadh ruspa ar bith ag an phobal Phrodasnach leis na fir bhuile seo, ach go bé go raibh an stáitín ina chíor thuathail ag an sceimhlitheoireacht, i gcruth is go raibh d'áiméar acu fáil ar shiúl le hainghníomhartha chomh suaithní sin.
Ó bhí saol an stáitín ag dul ó smacht ar lucht rialtais na Ríochta Aontaithe, chinn siad ar dhíormaí de chuid Arm na Breataine a imlonnú i dTuaisceart Éireann ins an bhliain 1969. Ón am sin i leith, ba chuid dhoscartha de shaol Bhéal Feirste iad na saighdiúirí. Tógadh beairicí móra daingnithe, go háithrid in Iarthar Bhéal Feirste, áit a raibh na Caitlicigh ina gcónaí. I dtosach báire, d'fháiltigh na Caitlicigh na saighdiúirí isteach faoi chroí mhór mhaith, ó bhí siad barúlach go mbeidíst mar sciath chosanta eadar iad agus na Dílseoirí. Ní mar a shíltear a bítear, áfach. Chuaigh caidreamh na gCaitliceach agus na saighdiúirí ó mhaith go háithrid i ndiaidh imeachtaí cosúil le Cuirfiú Íochtar na bhFál, a d'iompaigh ina chath trí lá eadar na Sealadaigh agus na saighdiúirí, i gcruth is gur marbhadh ceathrar ins an teagmháil. Char mhaolaigh ar an chogadh eadar an dá dhream seo i rith na seachtóidí, ach b'í Oibríocht Motorman barr an donais. Le linn na hoibríochta seo, thonn na céadta saighdiúirí isteach ins na ceantair Chaitliceacha i mBéal Feirste agus i gcathracha eile an stáitín le cumhacht na Breataine Móire a chur ar bun aríst, in áit chumhacht an IRA.
I dtús na seachtóidí, rinneadh athlonnú ar a lán de bhunadh na cathrach, agus mórchuid gach ceantar ag ruaigeadh an mhionlaigh as an chomharsanacht - na Prodasnaigh ag caitheamh na gCaitliceach amach agus a mhalairt. An chuid ba mhó acu siúd a chaithfeadh a seanáit a fhágáilt ina ndiaidh mar sin, ba Chaitlicigh iad. Tháinig meath ar eacnamaíocht na cathrach, nó thoisigh an tionsclaíocht déantúsaíochta a chailleadh a tábhachta ar fud na hEorpa i dtús na n-ochtóidí, agus cha raibh na Trioblóidi ag déanamh maitheasa don gheilleagar ach an oiread.
Bhí an coibhneas eadar an dá phobal eitnireiligiúnda ag athrú chomh maith. Comh deireanach leis an bhliain 1971, b'iad na Prodasnaigh mórchuid bhunadh na cathrach, ach eadar an dá linn, chuaigh an mheá chun cothromaíochta. Chuidigh ráta ard torthúlachta na gCaitliceach leis na cúrsaí a athrú, chomh maith leis an dóigh a mbíonn na Prodasnaigh ag tréigbheáilt na háite, cuid acu ag socrú síos in áiteanna eile i dTuaisceart Éireann cosúil le Tuaisceart Chontae an Dúin, an chuid eile taobh amuigh den stáitín, go háithrid in Albain.
Ins an bhliain 1981, chuaigh scaifte de phríosúnaigh Phoblachtánacha ar stailc ocrais ar lorg stádas an chime pholaitiúil, agus b'e Roibeard Ó Seachnasaigh an duine acu ba thúisce a shíothlaigh. B'as Baile na Mainistreach in aice le Béal Feirste dó. Spreag bás an tSeachnasaigh scliúchais mhóra ar fud Bhéal Feirste. B'ins an bhliain 1988 a chuaigh an chathair fríd na himeachtaí ba mhó a tharraing míchliú anuas uirthi i rith na n-ochtóidí. I dtosach báire, d'ionsaigh Dílseoir paraimíleata a mb'ainm dó Michael Smith lucht an tórraimh a bhí díreach ag adhlacadh an triúr Óglach de chuid na Sealadach, Mairéad Ní Fhearaíl, Seán Sabhaois agus Dónall Mac Cána, a marbhadh i nGiobráltar roimhe sin. Nuair a bhí íobartaigh an ionsaí seo á n-adhlacadh, chuir beirt cheannairí de chuid Arm na Breataine isteach ar lucht na sochraide de thaisme, agus himríodh dlíodh Uí Loingsigh orthu ins an chambús a tharraing siad.
I dtús na nóchaidí, chuaigh ainghníomhartha na bparaimíleatach an dá thaobh i méadaíocht, agus iad ag marbhadh sibhialtaigh ón taobh eile chomh maith le cath a chur ar a chéile. Bhí siad ag tabhairt cor in aghaidh an chaim dá chéile gan stad nó mórchónaí, ach ansin, tháinig an sos cogaidh. I dtosach báire, d'fhógair na Sealadaigh sos cogaidh i Mí Lúnasa, 1994, agus sé seachtaine ina dhiaidh sin, tháinig fógra den tseort chéadna ó Chomhcheannasaíocht Mhíleata na nDílseoirí (Combined Loyalist Military Command). B'é an t-ainghníomh ba mheasa ins an tréimhse seo ná an bhuamáil a rinne na Sealadaigh ar shiopa éisc i mBóthar na Seanchille i Mí Dheireadh Fómhair 1993. B'é ab aidhm leis an bhuamáil seo ná ceannasaithe na nDílseoirí paraimíleata a mharbhadh, ó fuair na Sealadaigh boladh de go raibh a leithéidí le dhul i ndáil chomhairle le chéile thuas an staighre ins an teach ina raibh an siopa éisc ag obair. Le fírinne, cha raibh a leithéid de chruinniú ar cois ins an teach nuair a phléasc an buama. Fuair naonúr Prodasnach bás nach raibh baint dá laghad acu le cruinniú na nDílseoirí móra, chomh maith le fear an bhuama féin.
Gidh gur chuir sos cogaidh na bparaimíleatach deireadh leis an sceimhlitheoireacht, maireann an nimh ins an ghoimh a d'fhág blianta fada na dTrioblóidí ina ndiaidh. Ón bhliain 1969 anuas, fuair míle go leith de dhaoiní bás de thoradh an fhoréigin pholaitiúil. Cha mbíonn ach lucht aon chreidimh amháin ina gcónaí i gcomharsanacht áithrid, agus is minic a tchí siad iad féin faoi léigear ag an phobal eile. Compal imdhruidte den chineál sin í an Tráigh Ghearr in Oirthear Bhéal Feirste, mar shampla. Bíonn an foréigean paraimíleata ag pléascadh amach ó am go ham, ach anois, is é an t-imreas inmheánach is minicí a bíos ann. Mar shampla, bíonn na dronga éagsúla de Dhílseoirí ag ionsaí a chéile uaireanta, agus i Mí na Nollag den bhliain 2004, mhairbh na Sealadaigh fear a mb'ainm dó Robert McCartney. Caitliceach a bhí ann a fuarthas ina ghillire spréite i Sráid Chormaic i ndiaidh gnáthbhrilsce i dteach tábhairne i Sráid na Bealtaine i lár na cathrach. Bhí sé gonta go tubaisteach le sceana, agus shíothlaigh sé ina dhiaidh sin ins an otharlann.
Ins an bhliain 1997, chaill na hAontachtóirí a lámh in uachtar ar Chomhairle Cathrach Bhéal Feirste an chéad uair riamh. B'é Páirtí na Comhghuaillíochta a chuaigh mar mheá eadar na Náisiúntóirí agus na hAontachtóirí. Cha dtearn na toghcháin chomhairle ins an bhliain 2001 agus 2005 ach an suíomh seo a dhaingniú in athuair. Ón am sin i leith, bhí beirt Ard-Mhéaraí Caitliceacha i mBéal Feirste, duine acu ón SDLP agus an duine eile ó Shinn Féin.
Iompar
Tá Béal Feirste suite i ngleann mór cóngarach do Mhuir Éireann. Fásadh an tionscadal sa chathair le cuidiú shuíomh Loch Lao ar chósta oirthear Uladh. Fiú sa lá atá inniu ann, tagann cuid mhór allmhairí Thuaisceart Éireann isteach tríd na duganna atá loinnithe ar bhéal an Lagáin. Bhí seanmhuintir na Feirste in ann taisteal go dtí an Bhreatain Mhór fá chionn lá taistil go héasca.
Tá seirbhísí mhaith traein sa cheantar fosta, ag nascadh na príomhchathrach le Doire, Carraig Fhearghais, Iúr Cinn Trá (agus ó shin ag trasnú na teorann go Baile Átha Cliath sa Phoblacht) agus Beannchar. Péitear líne úr fá thalamh i dtólan idir Tuaisceart Éireann agus Albain le fada, ach chan fhuil spéis don tionscadal léirithe go ginearálta i measc na bpoiliteoirí.
Tá dhá aerfort suite cóngarach don chathair; is iad Aerfort Chathair Bhéal Feirste George Best (in oirthear na cathrach) agus Aerfort Idirnáisiúnta Bhéal Feirste atá mar phríomhaerfort Thuaisceart Éireann (suite idir Croimghlinn agus baile Aontroma i ndeisceart Chontae Aontroma. Téann busanna ar bhun rialta síos go hAerfort Bhaile Cliath, ag imeacht ó lár na cathrach.
Oscaíodh an chéad chuid den fhorbairt úrnua atá ag dhul ar aghaidh idir Sráid Eabhrac agus Lios na gCearrbhach go luath i 2008, agus táthar ag súil go bhfeicfimid laghdú ar fhabhanna tráchta ansin fá chionn tamaill bhig. Táthar ag plé Staidiam Náisiúnta Thuaisceart Éireann a thógáil le roinnt blianta anuas. Tá muintir dheisceart na cathrach ag tabhairt amach le fada fá dtaobh de na fadhbanna a bheadh ann dá ndéanfadh an Rialtas i bPáirc Ormeau áfach - i gceantar atá faoi bhrú go fóill.
Polaitíocht Áitiúil
Ins an bhliain 2005, vótáil bunadh Bhéal Feirste isteach Comhairleoirí Cathrach de réir na scéime seo:
Chan fhuil Comhairle na Cathrach faoi smacht aon dream ar leith. Fríd na coistí sainiúla a ghnítear an chuid is mó de ghnoithe na Comhairle.
Tá ceithre thoghlach i mBéal Feirste ins na holltoghcháin agus i dtoghchán an Tionóil, is é sin, Béal Feirste Thuaidh, Béal Feirste Thiar, Béal Feirste Theas agus Béal Feirste Thoir. Sroicheann achan cheann acu amach thar theorainn na cathrach, agus iad ag cumhdach cuid den Chaisleán Riabhach, cuid de Lios na gCearrbhach, agus cuid de Bhaile Nua na Mainistreach. In ollthoghchán na bliana 2005, vótáladh beirt teachtaí ón Pháirtí Aontachtach Dhaonlathach, teachta amháin ó Pháirtí Shóisialta agus Dhaonlathach an Lucht Oibre, agus aon duine amháin ó Shinn Féin isteach i bparlaimint na Ríochta Aontaithe. Ins an bhliain 2003, chuaigh seisear ón DUP, cúigear ón UUP, duine amháin ón PUP, duine amháin ón Chomhghuaillíocht, ceathrar ón SDLP agus seachtar ó Shinn Féin isteach ins an Tionól.
An Ghaeilge i mBéal Feirste
Ins an lá atá inniu ann, tá méadú ag teacht ar an Ghaeilg i mBéal Feirste, agus an teangaidh le cluinsbheáilt go forleathan i gcodanna áithrid den chathair, in Iarthar Bhéal Feirste thar aon áit eile. Thiar ins na seascaidí, chuir dream de Ghaeilgeoirí óga bun le scéim fhorbartha tithíochta as ar fhás Gaeltacht Bhóthar Shaw, arb í an chéad Ghaeltacht úrbhunaithe in oileán na hÉireann ar fad. Is í an phríomhdhifríocht eadar an Ghaeltacht seo agus Gaeltacht Ráth Chairn i gContae na Mí ná gur díograiseoirí teangtha, seachas cainteoirí dúchais ón tsean-Ghaeltacht, a bhí ins an chéad ghlúin a shocraigh síos i mBóthar Shaw. Inniu, áfach, tá an treas glúin ag fás aníos ins an chompal.
I dtosach báire, cha raibh ach naonúr ag freastal ar Scoil Phobal Feirste. D'eitigh Rialtas na Ríochta Aontaithe an scoil fá aitheantas glan amach, agus cha raibh státmhaoiniú ag teacht don scoil ach an oiread, mar gheall ar an bheagán daltaí a bhí ag dul ar an scoil. Cúpla bliain ina dhiaidh sin, tháinig Meánscoil Feirste ar an fhód, agus í ar an chéad mheánscoil lán-Ghaeilge i dTuaisceart Éireann.
Gidh go raibh an teangaidh ag dul i dtreise i rith na mblianta, cha raibh na Dílseoirí ná an Rialtas sásta fás na Gaeilge i mBéal Feirste a ghlacadh dáiríribh, a fhad is a bhí na Trioblóidí ar cois. Thug Sammy Wilson, comhairleoir cathrach de chuid an DUP, "teangaidh na lucharachán" ar an Ghaeilg, agus é ag tabhairt le fios gur teangaidh a bhí ann nach mbeadh fóirsteanach do riachtanaisí an duine chomhaimseartha.
Tá infreastruchtúr agus áiseanna na Gaeilge i mBéal Feirste an-láidir inniu. Bhí an nuachtán laethúil udaí LÁ á fhoilsiú ansin, arb é an t-aon nuachtán laethúil amháin ins an teangaidh. Thairis sin, tá oifigí a lán eagraíochtaí Gaeilge ins an chathair: Pobal, Iontaobhas ULTACH, Foras na Gaeilge, Forbairt Feirste, agus Cultúrlann Mac Adam Ó Fiaich, ina bhfuil Raidió Fáilte agus An Ceathrú Póilí suite.
Bhí 349,618 i gcónaí i mBéal Feirste. Bhí eolas ar an nGaeilge ag 12.05% den daonra (timpeall 42,000 daoine).
Líonra Gaeilge
Ainmnaíodh Béal Feirste mar líonra Gaeilge. D'fhógair Foras na Gaeilge ag ndeireadh 2015 go mbeidh cúig cheantar aitheanta mar Líonraí Gaeilge in Éirinn. Is iad Cluain Dolcáin; Baile Locha Riach; Carn Tóchair agus Inis na líonraí eile timpeall an oileán.
Comhchathracha
Béal Feirste nasctha le háiteanna seo a leanas:
Lucas Cranach Mór
Péintéir a rugadh i gKronach (ar ainmníodh as é) gar do Bamberg na Gearmáine ba ea Lucas Cranach(Gearmáinis: Lucas Cranach der Ältere) (1472-1553). Ba phéintéir cúirte é ag Thoghthóirí na Sacsaine ar feadh an chuid is mó dá shaol oibre, agus bhí dlúthbhaint aige le lucht an Reifirméisin. Phéinteáil sé cuid acu agus Liútar ina measc. Le linn a shaoil ghairmiúil rinne sé pictiúir nochtfhíoracha as ábhar a tharraing sé ón miotaseolaíocht agus ón reiligiún. Tá a shárshaothar Christus am Kreuz (Críost ar an gCros, 1503) sa Stadtkirche in Weimar.
Bhí a thriúr mac ina bpéintéirí freisin, agus bhí saothar an dara mac, Lucas Cranach Óg (1515-1586), chomh cosúil le saothar a athar gur deacair idirdhealú a dhéanamh eatarthu. Tá meas ar Lucas Cranach Mór mar an t-ealaíontóir Gearmánach ba rathúla lena linn.
Luathshaol
. Rugadh é i gKronach in uachtar na Francóine, is dócha sa bhliain 1472. Níl dáta cruinn a bhreithe againn. D'fhoghlaim sé ealaín na líníochta óna athair Hans Maler (ciallaíonn Maler "péintéir" agus cuireann sé a ghairme in iúl de réir a ré agus a aicme).
Fuair a mháthair bás sa bhliain 1491 (bhí an sloinne Hübner uirthi). Níos déanaí baineadh úsáid as ainm a áit bhreithe i gcomhair a shloinne, sean-nós eile de chuid na haimsire. Ní fios conas a cuireadh oiliúint ar Chranach, ach is dócha go bhfuair sé oiliúint ó mháistrí áitiúla na Gearmáine theas, mar an gcéanna le Matthias Grünewald, ealaíontóir a bhí ar lucht a chomhaimsire agus a bhíodh ag obair in Bamberg agus Aschaffenburg. (Príomhchathair dheoise Kronach is ea Bamberg.) Maítear freisin gur chaith Cranach roinnt ama i Vín thart ar 1500.
Ostariophysi
Ostariophysi is ea an dara forord éisc is mó. Tugtar ostariophysians ar bhaill den fhorord seo. Sa ghrúpa ilghnéitheach seo tá 10,758 speiceas, thart ar 28% de na speicis éisc aitheanta ar fud an domhain agus 68% de speicis fhionnuisce, agus tá siad i láthair ar gach ilchríoch seachas an tAntartach. Tá roinnt tréithe coitianta acu mar shubstaint aláraim agus gaireas Weberian. I measc bhaill an ghrúpa seo tá éisc atá tábhachtach do dhaoine le haghaidh bia, spóirt, thionscal an uisceadáin, agus taighde
Tacsanomaíocht
Tá an forord roinnte ina dhá shraith, Anotophysi agus Otophysi. Mar sin féin, i litríocht níos sine, níor cuireadh Ostariophysi ach leis na héisc atá aicmithe faoi láthair faoi Otophysi. Chum Rosen agus Greenwood an téarma Otophysi sa bhliain 1970 chun na Ostariophysians traidisiúnta a dheighilt ó na Gonorynchiformes breise.
Rangaítear an forord rangaithe laistíos:
Chuir fianaise mhóilíneach i gceist monaifíléiteach na nOstariophysi. Tá gaol níos dlúithe ag Gonorynchiformes le Clupeiformes ná le Otophysi. Is féidir gur grúpa monaifíléiteach iad na Gonorynchiformes agus Clupeiformes. Tá fianaise ann go raibh caidreamh deirfiúr idir Ostariophysi agus Clupeomorpha (cumadh an tacsón Ostarioclupeomorpha, ar a dtugtar Otocephala freisin, chun cur síos a dhéanamh ar an ngrúpa monaifíléiteach seo b'fhéidir).
Éabhlóid
Tá iontaisí na nOstariophysian, idir anotophysan agus otophysian, ar eolas ón tús an Chailcigh. Tá iontaisí na nOstariophysian ar eolas ó gach mór-roinn ach amháin an Astráil.
Éagsúlacht
Is iad na Ostariophysi an dara forord is mó sna Teleostei. Tá cúig mórghinealach ag na hOstariophysians agus is grúpa an-éagsúil é. Ón mbliain 2006 (Nelson), tá 1,075 genera sna cúig ord i 64 teaghlach agus thart ar 7,931 speiceas, arb é sin thart ar 28% de na speicis éisc aitheanta go léir. Áirítear ar na ceithre fhine is mó sa ghrúpa seo (Cyprinidae, Characidae, Loricariidae, agus Balitoridae) 4,656 speiceas, níos mó ná leath (59%) de na speicis ostariophysian. Is é Cyprinidae féin an fine éisc fhionnuisce is mó agus an fine veirteabrach is mó i ndiaidh Gobiidae. Is ionann ostariophysians agus thart ar 68% de na speicis fhionnuisce go léir; i ndáiríre, níl ach thart ar 123 speiceas muirí ann (Chanidae, Gonorynchidae, an chuid is mó de Ariidae, thart ar leath dóibh Plotosidae). Tá siad i láthair i ngach mór-roinn agus mórthír talún ach amháin an tAntartach, an Ghraonlainn, agus an Nua-Shéalainn.
Cuimsíonn an grúpa seo réimse leathan d'éisc éagsúla. Tá ceann amháin de na héisc fhionnuisce is mó a gabhadh riamh ina measc,  Pangasianodon gigas , gur féidir leis bheith suas le 300 KG meachain. Tá an speiceas is lú iasc fionnuisce ann freisin, Danionella translucida ag 12 mm ar fhad. Tá cuid de na héisc seo in ann ocsaigin atmaisféarach (Clariidae) a chothú nó fiú maireachtáil as uisce (Phreatobius cisternarum). Tá an cumas ag roinnt Ostariphys leictreachas a tháirgeadh (Malapteruridae, Gymnotiformes).
Criomhthann mac Éanna
Rí na Laigean de chlann Uí Chinnsealaigh ba ea Criomhthann mac Éanna (Meán-Ghaeilge Crimthann mac Énnai) (bás 483). Mac Éanna Chinnsealaigh, sinsear na clainne, ba ea é.
Beatha
Ní fios cathain ar tháinig sé i gcoróin, ach insítear agus i the nAnnála Uladh agus Chronicum Scotorum gur ceannaire arm na Laigean é Criomhthann i gCath Átha Dara (ag An mBearú i Mag Ailbe, deisceart Chontae Chill Dara) sa bhliain 458. Chloígh na Laigin an tArd-Rí Laoghaire mac Néill (bás 462) agus ghabh siad é. '' They released him tar éis dó a gheallúint nach ngearrfadh sé an bhóramha ar na Laighin arís.
Bhaist Naomh Pádraig Criomhthann ag Ráth Bhile, Contae Cheatharlach.
Maítear i nAnnála na gCeithre Máistrí go raibh Criomhthann i láthair ag Cath Ocha sa bhliain 482 nuair a maraíodh an tArd-Rí Ailill Molt, ach ní dhearbhaítear seo sna hannála eile.
Insítear sna hannála gur goineadh go marfach sa bhliain 483 é, agus luaitear go sonrach sa Chronicum Scotorum gurbh Eochaidh Guineach Uí Bhairrche agus fir Arad Cliach ba chiontaí leis.
De réir Céitinne, Congain ba ea ainm a bhean chéile. Bhí iníon acu darbh ainm Eithne Uathach (bás 490), a cuireadh ar altramas go dtí na Déise í agus a phós Aonghas mac Nadh Fhraoigh (bás 490), chéad rí Críostaí na Mumhan. Maraíodh í agus a fear céile ag Cenn Losnada ar Mag Fea (gar de Leithghlinn, Contae Cheatharlach) sa bhliain 490, ag Uí Dhúnlainge agus an Eochaid Guinech Uí Bhairrche céanna a mharaigh a hathair.
Bhí ar a laghad mac amháin aige, Nath Í mac Criomhthainn, rí Uí Chinnsealaigh. . Ba iad a leanas mic Natha Í:
Leaganacha eile
De réir Annála na gCeithre Máistrí, mac a iníne ba ea Eochaid Guinech. Sna hannála úd, tugtar dáta níos luaite dá bhás, don bhliain 465.
I nginealaigh Uí Chinnsealaigh agus eile, ba í Mel chéad bhean chéile Chriomhthainn agus máthair Natha Í.
1964
Eachtraí
mion|250 px|dheis|Aonach Domhanda 1964 [[Nua Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac ]]
Aodh mac Colgan
Rí Uí Chinnsealaigh na Laighean ba ea Aodh mac Colgan (Sean-Ghaeilge Áed mac Colggen) (bás 738), de chuid Síol Chormaic. De réir roinnt foinsí ach go míchruinn, chomh-rí na Laigean ba ea é le Bran Becc mac Murchado, ach is dóigh é gur phríomhcheannaire na Laigean e sa bhliain 738. Glaodh rí Ard Ladrann (gar de Ghuaire, Contae Loch Garman) ar a athair, Colcú mac Bressail (bás 722 ). Fionnó Crundmáel Erbuilc (bás 656), rí Laigean, ba ea Aodh.
Ní fios go cruinn cathain a tháinig sé i gcoróin Uí Chinnsealaigh, ámh. Insítear sna hannála don bhliain 727 gur mharaigh rí na Laigean, Dúnchad mac Murchado (bás 728), rí Ui Chinnsealaigh, Laidcnén mac Con Mella, ag Cath Mhullach Maistean i ndeisceart Chill Dara). De réir na ríliostaí le fáil sa Leabhar Laighneach, tháinig Élothach mac Fáelchon i gcomharbacht ar Laidcnén, agus go raibh seisean i réim le seacht mbliana sular mharaigh Aodh féin é i gCath Oenbethi.  Deirtear gur tháinig Aodh i gcoróin ansin, a chur le fios go raibh réim cúig bliana aige.
feictear Aodh in iomaíocht do choróin na Laighean i rith réimse Fhaoláin mhic Mhurchadha (bás 738). Lena linn sin, bhí Cathal mac Finguine (bás 742), Rí na Mumhan ag iarraidh a chearta ar na Laigin a dhearbhú, agus Uí Neill weakness. Sa bhliain 732, Dhiongbháil Aodh agus Laigin an deiscirt ionsaí fir Mumhan.
Maraíodh Aodh i mbun chéile comhraic in éadan Aodha Alláin mhic Fearghail i gCath Átha Seanaigh (ar a glaoitear Cath na Groans) sa bhliain 738. Déantar cuir síos fada sna hAnnála Éireann faoin gcath seo, mar shampla i nAnnála Uladh:
Tar éis an chliste mhillteanaigh ag Áth Senaig, ba iad Uí Dúnlainge a bhí i gceannas sa Laigin le trí chéad bliain anuas, go dtí gur éirigh Diarmaid Maoil na mBó ina rí leis an mbliain 1052.
Tháinig deartháir Aodha, Seachnasach mac Colgan (bás 746/747), i gcomharbacht air mar rí Uí Chinnsealaigh. In am trátha, tháinig Eidirscéal mac Aodha (bás 778) i gcoróin mar ri Uí Chinnsealaigh.
Stucó
Plástar ardchaighdeáin a úsáidtear go minic in ailtireacht chlasaiceach chun snoíodóireacht mhaisithe ísealrilífe is mhúnlaithe a dhéanamh. Is minic a úsáidtear é mar rindreáil neamhchostasach in ionad cloiche agus dealramh cloiche uirthi.
Starbucks
Is comhlacht idirnáisiúnta caife é Starbucks a bhfuil 17,009 siopaí acu ag feidhmiú i 39 tíortha éagsúla.
Bunaíodh an comhlacht i Seattle, Washington, SAM sa bhliain 1971 ag trí chomhghleacaí: Jerry Baldwin, múinteoir Béarla, Zev Siegel, múinteoir staire agus Gordon Bowker, scríbhneoir.
Augustin Jean Fresnel
Fisicí is innealtóir Francach ab ea Augustin Jean Fresnel (10 Bealtaine 1788 – 14 Iúil 1827). Rinne sé taighde ar pholarú, trasnaíocht agus díraonadh solais. Thug a shaothar tacaíocht láidir do theoiric thonnach an tsolais.
Corrie Sanders
Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea Cornelius Johannes "Corrie" Sanders a rugadh ar 7 Eanáir 1966 i bPretoria, an Afraic Theas agus a fuair bás ar an 23 Meán Fómhair 2012.
Crann Iúdáis
Crann duillsilteach a fhásann 10 m ar airde, dúchasach do réigiún na Meánmhara is ea crann Iúdáis. Plandaítear mar mhaisiúchán go minic é. Na duilleoga gar do bheith ciorclach, croíchruthach ag a mbun. Na pisbhláthanna bándearg, ag teacht amach roimh na duilleoga de ghnáth. Na capsúil suas le 10 cm ar fhad.
Santos
Cathair sa Bhrasaíl is í Santos. Tá sé suite ar chósta an Stáit São Paulo. Tá an calafort is mó i Meiriceá Theas aige.
Maurice Donegan (poblachtánach na hÉireann)
Maurice Donegan (23 Aibreán 1899 – 22 Lúnasa 1974) ina oifigeach in Arm Poblachtach na hÉireann (IRA) le linn Chogadh Saoirse na hÉireann, i gceannas ar 5ú Cathlán Bheanntraí de Bhriogáid Chorcaí III. Tar éis Chogadh Cathartha na hÉireann, níor éirigh leis san iomaíocht in olltoghchán na hÉireann 1923 mar iarrthóir le Sinn Féin i dtoghcheantar Chorcaí Thiar.
Saol go luath
Rugadh Maurice Donegan ar 23 Aibreán 1899 agus d’fhás sé aníos i mbaile Bheanntraí. I 1917, agus é 16 bliana d’aois, d’fhág Donegan Beanntraí chun staidéar a dhéanamh ar theagasc na scoile náisiúnta i gColáiste De La Salle, Port Láirge. Le linn Géarchéim Choinscríobh 1918 d’fhill Donegan ar Bheanntraí, ag tabhairt faoi oiliúint d’Óglaigh na hÉireann le Raphael Keyes. Ag an am seo bhí baint freisin ag Donegan le campa traenála d’Óglaigh na hÉireann, a reáchtáladh i nGleann Doire i Lúnasa 1919.
Cogadh na Saoirse
Ar 17 Samhain 1919, bhí Donegan i gceannas ar Chathlán Bheanntraí d’Arm Poblachtach na hÉireann i ruathar ar chaser fomhuirí de chuid Arm na Breataine a bhí dugtha ag cé iarnróid Bheanntraí, rud a d’urghabh an IRA armlón agus airm tine. Chuidigh faisnéis ó mhuintir na háite a bhí ag obair do bhád gaile an 'Princess Beara' a bhí feistithe ag an gcé céanna leis an ionsaí seo. Stóráladh na hairm ó urghabháil Bheanntraí sa séipéal Caitliceach áitiúil, Naomh Fionnbarra. D'úsáid Colún Eitilte Iarthar Chorcaí na hairm seo níos déanaí faoi cheannas Tom Barry i Luíochán Chill Mhichíl níos déanaí.
Ar an 28 Márta 1920, d’eagraigh Ted Sullivan agus Donegan ionsaí ar bheairic de chuid Constáblacht Ríoga na hÉireann i sráidbhaile Durrus. Doirteadh peitril trí dhíon na beairice agus cuireadh ar lasadh é agus mianaigh á scaoileadh tríd an díon freisin. Tar éis do roinnt oifigeach RIC a bheith gortaithe, dúnadh an bheairic.
Ar 3 Lúnasa 1920, bhí Donegan páirteach sa ruathar ar stáisiún comharthaí Cheann Mhálanna in éineacht le 11 oibrithe deonacha áitiúla eile. D'ordaigh an IRA trucail agus thiomáin sé go Mizen é. Nuair a shroich siad, chuaigh siad isteach sa stáisiún comharthaíochta agus choinnigh siad an fhoireann ag pointe gunnaí, ag dícheangal na línte gutháin agus ag baint na pléascáin go léir ón stóráil ag an stáisiún. Tonite agus Nitrocellulose a bhí sna pléascáin seo den chuid is mó.
Lá um Chosaint Sonraí
mion|clé|An [[Rialachán Ginearálta maidir le Cosaint Sonraí (RGCS nó GDPR i mBéarla)]] Is é an 28 Eanáir an Lá um Chosaint Sonraí (ar a dtugtar an Lá um Príobháideachas Sonraí taobh amuigh den Eoraip).
Maurice Donegan (poblachtánach na hÉireann)
Cogadh na Saoirse
Ar 23 Lúnasa 1920, bhí Donegan i gceannas ar luíochán ar phatról RIC i sráidbhaile an Ghleanna Ghairbh. D’fhág sé Beanntraí ar bhád ach mar gheall ar thrioblóidí innill, shroich sé Oileán Garnish ag 4am. Faoin am seo bhí ocras ar Donegan agus ar na trúpaí a bhí in éineacht leis agus mar sin chuaigh siad isteach i dteach áitiúil le haghaidh béile salán. Nuair a shroich an IRA an Gleann Garbh bhí dhá phointe acu ar an bpríomhshráid áit a raibh siad i mbun gunnaí le patról an RIC. Le linn an athraithe seo dúradh go raibh ‘a sheaicéad sracadh as’ ag fear áitiúil a bhí ag trasnú na sráide agus na piléir ag dul tríd an aer. Mar gheall ar bhásanna ón luíochán seo dúnadh beairic RIC an Ghleanna Ghairbh.
Lá um Chosaint Sonraí
D'oscail Comhairle na hEorpa an conradh, 'Coinbhinsiún 108' lena shíniú ar an 28 Eanáir 1981.
Maurice Donegan (poblachtánach na hÉireann)
Gabháil agus imtheorannú
mion| Foireann oifigigh imtheorannaithe Chomhdhúil Uimh. 1. Líne Tosaigh (Ó Chlé): Art O'Donnell, Mossie Donegan agus Thomas Fitzpatrick, Joseph McGrath, an Dr. Richard Hayes, an Dr. TF O'Higgins. Líne Chúil: Thomas Meldon, Barney O' Driscoll, Thomas Treacy, D Hogan Ar 3 Nollaig 1920, gabhadh Donegan tar éis dó freastal ar aifreann agus é ar teitheadh. Tháinig conmhaigh de chuid Arm na Breataine chuig an gcarr ina raibh Donegan agus baill eile den IRA, agus scaoil sé orthu. Tógadh Donegan go Teach Oibre Bheanntraí agus coinníodh ansin é mar phríosúnach, sular aistríodh é go Dún Uí Choileáin, Corcaigh trí bhád.
Aistríodh Donegan as Corcaigh agus tugadh ar long é go Béal Feirste áit ar tugadh na príosúnaigh go Campa Intéirneach Bhaile an Chinnéadaigh. Agus iad faoi choinneáil ag Dugaí Bhéal Feirste, bhailigh baill den Ord Oráisteach chun na príosúnaigh a bhualadh le barraí iarainn.
Le linn dó a bheith imtheorannaithe, d'úsáid Donegan an t-ainm Thomas Fitzpatrick, chun céannacht a sheachaint. Bhí Donegan ina bhall de chomhairle an champa, craobh den IRA a fheidhmíonn laistigh den champa. Ag céim amháin thángthas ar ghléasanna taifeadta i mballaí na limistéar comónta agus mar sin cheangail an chomhairle nótaí le clocha, ag brath ar aidhm mhaith chun teachtaireachtaí a chur ar aghaidh. Thug an chomhairle faoi thollán éalaithe a thógáil, rud a chiallaigh go ndearnadh croscheistiú forleathan ar Dhún na nGall nuair a aimsíodh é. mion| Coinbhinsiún Frith-Chonartha IRA ag Teach an Ard-Mhéara, Baile Átha Cliath a tionóladh an 9 Aibreán 1922. Tá Donegan sa dara háit ón taobh deas sa dara sraith. I mí Dheireadh Fómhair 1921, d’éalaigh Donegan ó Champa Bhaile an Chinnéadaigh. Tugadh éide mhíleata na Breataine do phríosúnach sa champa, Patrick Colgan, agus é á chóireáil in ospidéal an champa. Glacadh Donegan chuig ospidéal an champa le haghaidh cóireála le tinneas bréige. Ar an 16 Deireadh Fómhair, ghléas Donegan agus Colgan dhá chaimiléirí ina n-éide campa agus chuir siad isteach ina leapacha iad. Lean Donegan agus Colgan oifigeach ansin amach as geataí tosaigh an champa agus iad ag caitheamh éide Colgan. Ghabh an RIC Donegan agus Colgan i nDroichead Átha, agus tugadh ar ais go Baile an Chinnéadaigh iad, áit ar chaith siad sé seachtaine i gcoimeád aonair fad a bhí siad ag fanacht lena thriail. Cuireadh armchúirt orthu i mBéal Feirste agus gearradh sé mhí saothair chrua orthu i bPríosún Bhéal Feirste.
Olltoghchán 1923
Tar éis Chogadh Cathartha na hÉireann, níor éirigh le Donegan olltoghchán na hÉireann 1923 mar iarrthóir le Sinn Féin i dtoghcheantar Chorcaí Thiar.
Captain Blood (scannán 1935)
Scannán Meiriceánach is ea Captain Blood a rinneadh sa bhliain 1935.
Anna Freud
Sícainilísí a rugadh i Vín na hOstaire ab ea Anna Freud (3 Nollaig 1895 – 9 Deireadh Fómhair 1982). Iníon le Sigmund Freud. Chuir sí fúithi i Londain tar éis 1938, agus bhunaigh sícanailís páistí.
Augaire mac Ailella
Rí na Laighean ba ea Aughaire mac Ailealla (Meán-Ghaeilge Augaire mac Ailella ). Deirtear go raibh sé i gceannas ann airm ag Cath Cheann Fuait, c. 915-917. Chloígh na Lochlannaigh na hÉireannaigh. Ba é Sigtrygg Caech as Baile Átha Cliath rí na Lochlannach. Insítear i nAnnála na gCeithre Máistrí gur maraíodh Ughaire i rith an chatha. Is dóigh gurbh í Mór ingen Cearbhaill as Osraí a bhean chéile.
Freddie Bartholomew
B'aisteoir Sasanach-Mheiriceánach é Frederick Cecil Bartholomew (28 Márta 1924 – 23 Eanáir 1992).
Charles Sturt
Taiscéalaí Briotanach a rugadh san India ab ea Charles Sturt (1795-1869). Chuaigh sé mar chaptaen san arm don Astráil, agus bhí ina cheannaire ar 3 aistear tábhachtach (1828-1845) a tháinig ar Abhainn Darling (1828) is íochtar Abhainn Murray (1830).
Lamon Brewster
Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea Lamon Tajuan Brewster a rugadh ar 5 Meitheamh, 1973 in Indianapolis, Indiana.
B. H. Liddell Hart
Saighdiúir Briotanach, staraí míleata agus teoiricí míleata ab ea Sir Basil Henry Liddell Hart (31 Deireadh Fómhair 1895 – 29 Eanáir 1970), ar a dtugtaí an Captaen B.H. Liddell Hart go coitianta i rith an chuid ba mhó dá shaol oibre. Scríobh sé sraith de stair mhíleata a raibh tionchar acu i measc straitéisithe. D'áitigh sé i gcoinne na straitéise 'straitéis ionsaí tosaigh' nó 'tulionsaí', ag rabhadh go dteipfeadh air agus go mbeadh sé costasach, mar a tharla sa Chéad Chogadh Domhanda. Ina ionad sin mhol sé 'cur chuige neamhdhíreach' (Béarla:indirect approach) agus brath ar fhoirmíochtaí armúrtha a ghluaiseann go tapa.
Joe Locke
Is aisteoir é Joseph William Locke as Oileán Mhanann. Rugadh ar an 24ú Meán Fhómhair 2003 é. Tá cáil aige tar éis príomhpháirt a bheith aige mar Charlie Spring sa sraith Heartstopper ar Netflix.
Gairm
Ghlac sé páirt sna National Theatre Connections i 2020, chomh maith le léirithe san amharclann Gaiety agus le grúpa óg an ionad ealaíne Kensington.