cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Comhairle Cathrach agus Contae Phort Láirge
Is údarás atá freagrach as rialtas áitiúil i gContae Phort Láirge í Comhairle Cathrach agus Contae Phort Láirge (Béarla: Waterford City and County Council). Tháinig sé i bhfeidhm ar 1 Meitheamh 2014 tar éis na toghcháin áitiúla 2014. Bunaíodh é tar éis chumasc Chomhairle Cathrach Phort Láirge agus Comhairle Contae Phort Láirge faoi théarmaí an Achta um Athchóiriú Rialtais Áitiúil 2014. Tá an comhairle faoi cheannas an Príomhfheidhmeannach, Michael Walsh.
Comhairleoirí
Tá 32 suíochán ar an gcomhairle. Don Toghcháin áitiúla, tá an chathair agus contae briste isteach i trí Ceantair Bardasach agus cúig Limistéar Toghcháin Áitiúila.
Milnthorpe
Is baile suite i gCumbria é Milnthorpe. Tá 2,106 duine ina gcónaí i Milnthorpe.
Tribeolaíocht
Staidéar ar na feiniméin a bhaineann le sleamhnú dromchla amháin thar dhromchla eile. Tagann frithchuimilt, bealú is caitheamh isteach sa scéal.
Contae Hernando, Florida
Is contae Meiriceánach é Contae Hernando atá suite i stát Florida. Sa bhliain 2010, bhí daonra 172,778 duine ann. Is é Brooksville a phríomhbhaile contae.
Cumann Sléibhteoireachta na hÉireann
Is cumann sléibhteoireacht bunaithe i gContae Chill Mhantáin é Cumann Sléibhteoireachta na hÉireann.
Triathmhiotail
Miotail a bhíonn neamhimoibríoch go hintreach agus nach bhfuil tugtha don chreimeadh go héasca. Is samplaí maithe ór, platanam is airgead. Tá alúmanam is cróimiam frithchreimneach de bharr an chiseal ocsaíde a fhoirmíonn ar a ndromchlaí, agus tugtar triathmhiotail fhulangacha orthu.
Orgill
Is baile suite i gCumbria é Orgill. Tá 1000 duine ina gcónaí in hOrgill.
Tricíne
Cruinnphéist a fheidhmíonn mar sheadán i stéig bheag an duine. Tarlaíonn an t-ionfhabhtú de bharr feoil amh nó chnagbhruite a ithe, muiceoil go háirithe.
Gualach gníomhachtaithe
Admhad, carbónaithe le haer teoranta, agus aigéad oibrithe air. Is féidir leis toirt an-mhór gáis nó ábhar polaiméireach a ionsú. Úsáidtear é i ngásphúicíní, húdaí sorn, teicneolaíocht folúsachta, agus chun tuaslagáin a dhídhathú.
Contae Hillsborough, Florida
Is contae Meiriceánach é Contae Hillsborough atá suite i stát Florida. Sa bhliain 2010, bhí daonra 1,229,226 duine ann. Is é Tampa a phríomhbhaile contae.
Oughterside
Is baile suite i gCumbria é Oughterside. Tá 626 duine ina gcónaí in hOughterside.
A Series of Unfortunate Events
Is sraith leabhar grinn do pháistí le Lemony Snicket (ainm cleite Daniel Handler, scríbhnneoir Meiriceánach) é A Series of Unfortunate Events. Tá 13 leabhar sa tsraith. Is iad Violet, Klaus, Sunny, agus an Cunta Olaf na príomhcharachtair. Cuireadh amach scannán sa bhliain 2004 faoin teideal Lemony Snicket's A Series of Unfortunate Events.
Contae Highlands, Florida
Is contae Meiriceánach é Contae Highlands atá suite i stát Florida. Sa bhliain 2010, bhí daonra 98,786 duine ann. Is é Sebring a phríomhbhaile contae.
Maluma
Is amhránaí é (1994-)Juan Luis Lodoño Arias, nó Maluma mar is fearr aithne air. Is as an gColóim é agus canann sé amhráin reggaeton, amhráin trap Laidineach, agus amhráin pop. Bhain sé cáil amach sa Cholóim in 2011 lena amhráin «Farandulera» agus «Obsesión», agus bhain sé cáil amach ar fud Meiriceá Laidineach lena amhráin «La temperatura» agus «Carnaval» in 2014. D'éirigh lena chéad albam, «Magia» (2012), sa Cholóim.
Beathaisnéis
Rugadh Juan Luis Londoño Arias ar 28ú Mí Eanáir, 1994 i gcathair Medellín na Colóime. Mac Mharlli Arias agus Luis Londoño atá ann; tá deirfiúr níos sine aige darb ainm Manuela, a rinne staidéar ar an síceolaíocht agus ar an bhfealsúnacht. Chum sé an t-ainm Maluma leis an gcéad shiolla as ainmneacha an triúir.
Triathghás
300px|mion|He- Tábla Is iad na triathgháis an grúpa nialasach nó deireanach ar chlár peiriadach na ndúl. Tugtar gáis thámha orthu freisin. Is gáis iad go léir ag gnáth-theochtaí. Cheaptaí ar feadh i bhfad nach raibh siad in ann dul i gcomhdhúile ceimiceacha, agus is ar an ábhar seo a tugadh an aidiacht "triath-" orthu. Inniu áfach tá na ceimiceoirí in ann comhdhúile a dhéanamh a bhfuil ceann de na triathgháis is troime (an xeanón, go tipiciúil) ina chomhchuid iontu, ach tá ocsaídeoirí thar a bheith láidir de dhíth le sin a dhéanamh. Cuimsíonn an grúpa an héiliam, an neon, an t-argón, an crioptón, an xeanón, agus an radón. Tá an t-oganasan, dúil throm shaorga radaighníomhach nár sintéisíodh ach le déanaí, suite sa ghrúpa chéanna i dtábla peiriadach na ndúl, ach is deacair a rá, an triathghás é dháiríre, nó bíonn na hiarmhairtí coibhneasaíocha ag cur an chórais pheiriadaigh as a riocht ag dúile atá chomh trom sin - thairis sin tá an t-oganasan chomh éagobhsaí is nach féidir mórán a fháil amach faoina shaintréithe ceimiceacha pé scéal é.
Is é is cúis le támhacht cheimiceach na dtriathghás ná go bhfuil ocht leictreon—ochtréad iomlán—ar an sceall leictreon is faide amuigh acu (amach ón héiliam, nach bhfuil áit ach do dhá leictreon ar an t-aon sceall leictreon amháin aige). Tá an struchtúr seo iontach cobhsaí, agus a lán dúl ceimiceach ag iarraidh an t-ochtréad a bhaint amach ina gcuid comhdhúl—rud a dtugtar riail an ochtréid air. (I gcás an neoin, níl áit ar an sceall leictreon is faide amuigh aige ach d'ocht leictreon pé scéal é.)
Baintear úsáid as na triathgháis sa teicneolaíocht, nuair a bhíonn atmaisféar támh ag teastáil—atmaisféar nach bhfuil araiciseach chun imoibriúcháin cheimicigh agus a bhfuil de chlaonadh ann maolú ar imoibriúchán na ndúl eile. Is sna lampaí is mó a fheicimid na gáis seo in úsáid—neonlampaí mar shampla.
Sedbergh
Is baile suite i gCumbria é Sedbergh. Tá 2,705 duine ina gcónaí i tSedbergh.
Ológ
Crann síorghlas fadsaolach, dúchasach do réigiún na Meánmhara, is ea ológ.
Tréithe
Á saothrú leis na cianta mar fhoinse ola olóige, a fhaightear ón toradh aibí. Déantar na torthaí glasa is dubha a phicilt. Faightear adhmad ó na crainn.
Ottawa
Bunaíodh baile san áit sa bhliain 1826; Bytown a tugadh air. Rinneadh cathair de sa bhliain 1855 leis an ainm "Ottawa". Éireannaigh agus Francaigh ba iad tromlach na gcéad áitritheoirí. Inniu is é Ottawa an ceathrú cathair is mó sa tír, agus an dara cathair is mó i gcúige Ontario, tar éis Torontó.
Go hoifigiúil is cathair dhátheangach í Ottawa. Sa bhliain 2006 bhí 37.2% den daonra dátheangach i mBéarla agus i bhFraincis. Ba é Béarla an mháthairtheanga do 62.4% agus ba í Fraincis an mháthairtheanga do 14.2%.
Naisc sheachtracha
mion|700px|left|Ottawa, cathair agus abhainn
Doug Stanhope
Is fear grinn Meiriceánach é Doug Stanhope. Rugadh é i Worcester, Massachusetts sa bhliain 1967. Tá go leor DVDs, CDs agus podchraoltaí aige. Bhí sé ar an gclár teilifíse BBC, "Charlie Brooker's Weekly Wipe," sa bhliain 2010 agus sa dráma grinn, "Louie," ar an stáisiún teilifíse FX sa bhliain 2011.
Contae Holmes, Florida
Is contae Meiriceánach é Contae Holmes atá suite i stát Florida. Sa bhliain 2010, bhí daonra 19,927 duine ann. Is é Bonifay a phríomhbhaile contae.
Frederick Law Olmsted
Ailtire radharc tíre a rugadh i Hartford, Connecticut ab ea Frederick Law Olmsted (26 Aibreán 1822 – 28 Lúnasa 1903). An príomhailtire in athchóiriú an Pháirc Láir i Nua-Eabhrac. Dhear sé suíomh an Taispeántais Dhomhanda Cholambaigh i Chicago, Páirc Jackson (Chicago), Prospect Park (Brooklyn), páirceanna i Washington, agus campas na hollscoile i mBerkeley, California.
Guanó
Carnadh bualtrach ainmhithe, ó éin den chuid is mó, ach mamaigh freisin, cosúil le hialtóga. Carnann na deascáin guanó faoi bhun coilíneachtaí póraithe, agus is foinse luachmhar fosfáití is níotráití iad. Is minic a úsáidtear iad mar leasú talún.
Gualach
mion|Gualach adhmaid ag dó Foirm eisíon charbóin a dhéantar trí ábhair ainmhíocha nó phlandúla (adhmad den chuid is mó) a théamh gan aer a bheith i láthair chun na comhábhair sho-ghalaithe a ruaigeadh. Ábhar póiriúil is féidir a úsáid mar ionsúiteán agus scagaire. Dónn sé gan lasair gan deatach. Is cineál gualaigh é cóc, a ullmhaítear ó ghual. Tugtar dubh cnámh ar ghualach ainmhíoch.
Contae Indian River, Florida
Is contae Meiriceánach é Contae Indian River atá suite i stát Florida. Sa bhliain 2010, bhí daonra 138,028 duine ann. Is é Vero Beach a phríomhbhaile contae. mion|Trá Humiston in Vero Beach
Pete Buttigieg
Polaiteoir Meiriceánach is ea Peter Paul Montgomery Buttigieg (foghraíocht: (IPA) /ˈbuːtɪdʒədʒ/; (go neamhfhoirmeálta) BÚT-i-deid; a rugadh ar 19 Eanáir 1982). Rugadh é in South Bend, Indiana, cathair a bhfuil sé ina mhéara uirthi ón mbliain 2012 i leith.
Bhain Buttigieg céim bhaitsiléara amach ó Harvard College agus iarchéim ó Pembroke College, Ollscoil Oxford, ar Scoláireacht Rhodes. Sna blianta 2007–2010, d'oibrigh sé do McKinsey and Company, comhlacht comhairleach. Ó 2009 go 2017, d'fhreastail Buttigieg mar oifigeach eolais i gCúltaca Chabhlach na Stát Aontaithe, ag baint amach an teideail leifteanant agus ag caitheamh ama san Afganastáin sa bhliain 2014. Toghadh Buttigieg mar mhéara ar South Bend i 2011 agus atoghadh é i 2015. Rinne Buttigieg feachtas d'oifig Císteoir Stát Indiana i 2010 agus do Chathaoirleach Choiste Náisiúnta an Pháirtí Daonlathach i 2017, ach theip air sa dá iarracht.
Ar 14 Aibreán 2019, d'fhógair Buttigieg go raibh sé ar lorg ainmniúchán an Pháirtí Dhaonlathaigh d'uachtaránacht na Stát Aontaithe sa bhliain 2020.
Max Mosley
Iar-uachtarán Sasanach ar Fédération Internationale de l'Automobile ab ea Max Rufus Mosley, a rugadh ar an 13 Aibreán 1940 i Londain. Fuair sé bás ar an 24 Bealtaine 2021. Ba é an mhac ab óige de chuid Oswald Mosley é.
Cath Cable Street
Eachtra ab ea Cath Cable Street a tharla ar an gCable Street agus Whitechapel san East End an Londain, ar an Dé Domhnaigh 4 Deireadh Fómhair 1936.
William Auld
File Albanach Esperanto ab ea William Auld (a rugadh an 6 Samhain 1924 in Erith, Kent, agus a d'éag an 11 Meán Fómhair 2006 in aice le Dollar, Sasana). Albanach a bhí ann cé gur rugadh agus fuair sé bás i Sasana.
A shaothar
Tá breis is 720 bundán Esperanto leis foilsithe sa leabhar En barko senpilota (I mBárc gan Phíolóta), Pisa, Edistudio, 1987. Ach is é an dán fada La Infana Raso (An Cine Páistiúil) is mó a tharraing cáil air. Cur síos ar an gcine daonna atá chomh forbartha le leanbh 2 bhliain d'aois, leis an fadhbanna uile a ghabhann leis, atá sa dán.
An Gualmhála
deas|250px|thumb|An Gualmhála Scamall teimhlithe deannaigh 180 parsoic amach sa spás, i réaltbhuíon Chros an Deiscirt. Dealramh air go bhfuil poll béaloscailte i mBealach na Bó Finne.
Guaraná
Liana adhmadach le teannóga cornaithe, duilleoga cosúil le raithneacha, agus bláthanna beaga cúigpheitealacha i gcrobhaingí. Dúchasach do Mheiriceá trópaiceach, agus saothraítear é sa Bhrasaíl. Cuid mhaith caiféine sna síolta, agus baintear úsáid as, cosúil le síolta cócó, chun deoch a dtugtar guaraná uirthi a dhéanamh.
Tricíonóis
Galar bia-iompartha ar seadán micreascópach, tricíne, a bhunchúis. Scaipeann an seadán ar fud na colainne, agus tagann le bheith leabaithe i matáin, ag cruthú cisteanna is ag spreagadh frithghníomhartha imdhíonacha. Bíonn pianta sna matáin mar thoradh air seo, agus éiríonn siad lag. Bíonn fiabhras ag duine is bárcadh allais, gríos is at mórthimpeall na súl. Má chuireann an galrú isteach ar mhatán an chroí, féadfaidh cliseadh croí is bás tarlú. Chun an galar a sheachaint is gá feoil a bhruith i gceart, muiceoil go príomha.
Óm
mion|clé|Úsáidtear ilmhéadar leictreonach mar seo le ómanna a thomhais. Is éard atá i gceist le óm ná aonad na friotaíochta leictrí, ar siombail dó Ω. Ionann is friotaíocht friotóra le voltas aon volta (1 V) idir a theirminéil a bhfuil sruth aon aimpéar (1 A) ag rith ann. Ainmnithe as Georg Ohm.
Contae Lafayette, Florida
Is contae Meiriceánach é Contae Lafayette atá suite i stát Florida. Sa bhliain 2010, bhí daonra 8,870 duine ann. Is é Mayo a phríomhbhaile contae.
Amú le Hector
Clár teilifíse Éireannach is ea Amú le Hector, ina ndéanann Hector Ó hEochagáin taisteal chuig áiteanna difriúla ar domhain. Is ar an stáisiún lán-Ghaeilge TG4 a chraoltar an seó.
Contae Lake, Florida
Is contae Meiriceánach é Contae Lake atá suite i stát Florida. Sa bhliain 2010, bhí daonra 297,052 duine ann. Is é Tavares a phríomhbhaile contae.
Oswald Mosley
250px|thumb|Oswald Mosley|clé Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh agus Pháirtí an Lucht Oibre sa Ríocht Aontaithe ab ea Sir Oswald Ernald Mosley of Ancoats. Rugadh é in Mayfair, Westminster ar an 16 Samhain 1896 agus fuair sé bás ar an 3 Nollaig 1980.
Bhunaigh sé an British Union of Fascists i 1932.
Liosta teangacha de réir cainteoirí dúchasacha
Is liosta teangacha de réir cainteoirí dúchasacha é seo. Tá an liosta bunaithe ar mheastacháin a rinne Nationalencyklopedin sa bhliain 2007. Nuashonraithe 2010 meastacháin ar fáil freisin sa tábla seo.
Homo naledi
mion Is é atá i Homo naledi ná speiceas homainide díofa. Tháinig seandálaithe ar chnámha Homo naledi i bpluais, i gCliabhán an Chine Daonna, san Afraic Theas sa bhliain 2013.
Lassie (sraith theilifíse 1954)
Clár teilifíse is ea Lassie (1954 – 1973).
Óm-mhéadar
Ionstraim bheag sho-iompartha chun an fhriotaíocht i gciorcad leictreach a thomhas. Tá bataire is aimpmhéadar ann, chomh maith le dhá shreang cónaisc le ceangal leis an bhfriotóir anaithnid. Nuair a cheanglaítear leis an bhfriotóir é, bíonn an sruth a ritheann i gcomhréir inbhéartach leis an bhfriotaíocht, agus bíonn an t-aimpmhéadar grádaithe in aonaid óm.
Contae Jefferson, Florida
Is contae Meiriceánach é Contae Jefferson atá suite i stát Florida. Sa bhliain 2010, bhí daonra 49,746 duine ann. Is é Marianna a phríomhbhaile contae.
Contae Lee, Florida
Is contae Meiriceánach é Contae Lee atá suite i stát Florida. Sa bhliain 2010, bhí daonra 618,754 duine ann. Is é Fort Myers a phríomhbhaile contae.
Ráta samplála
Ciallaíonn an ráta samplála (nó an mhinicíocht shamplála), an líon samplaí in aghaidh an tsoicind (nó in aghaidh aonaid eile) a thógtar de chomhartha leanúnach le comhartha scoite a dhéanamh. I gcás comharthaí amfhearainn, is féidir é a thomhas i hertz (Hz). Is í an tréimhse samplála an t-inbhéarta den ráta samplála, is í sin, an t-am idir samplaí.
An Teoirim Shamplála
Deir teoirim shamplála Nyquist–Shannon gur féidir athchumadh foirfe de chomhartha a fháil nuair atá an ráta samplála níos mó ná dhá oiread bandaraon an chomhartha atá á shampláil; nó, ar bhealach eile, go bhfuil minicíocht Nyquist (leath an ráta samplála), níos mó ná bandaraon an chomhartha atá á shampláil. Má úsáidtear rátaí samplála níos ísle, tá an baol ann nach mbeifear in ann an t-eolas ar fad a bhí sa bhunchomhartha a athchumadh sa chomhartha sampláilte.
Blue Peter
Clár teilifíse do leanaí de chuid an BBC is ea Blue Peter.
Ráta samplála
An Teoirim Shamplála
Mar shampla, má tá bandaraon 100 Hz ag comhartha, ba cheart ráta samplála atá níos mó ná 200 Hz a roghnú le ailiasáil a sheachaint.
Silloth
Is baile suite i gCumbria é Silloth. Bhí 2,932 duine ina gcónaí i tSilloth sa bhliain 2001.
Tríghlicríd
Príomhchomhdhúil cheimiceach a fhaightear i saill chothaitheach agus stórais sna fíocháin saille sa cholainn. Bíonn móilín gliosróil, C3H8O3, cónasctha le 3 aigéad sailleach, den chuid is mó ina slabhra d'fhad 14-20.
Contae Levy, Florida
Is contae Meiriceánach é Contae Levy atá suite i stát Florida. Sa bhliain 2010, bhí daonra 40,801 duine ann. Is é Bronson a phríomhbhaile contae.
Bratach Iosrael
deas|mion|Bratach Iosrael
Ópal
Foirm nádúrtha silice (SiO2) dímhorfaí (neamhchriostalta) a mbíonn roinnt uisce inti. Cruthaítear é ag teocht réasúnta íseal i dtuaslagáin de chomhábhair dhoigheartha, fortháite le silice. Bán de ghnáth, agus bíonn speictream sainiúil dathanna le feiscint ar dhromchla na seoide. Na samplaí is fearr ón Astráil.
Bratach Iosrael
Roghnaíodh bratach Iosrael ar an 28 Deireadh Fómhair, 1948, cúig mí tar éis a bunaíodh stát Iosrael. Is éard atá ann ná Réalta Dháiví ar chúlra bán, idir dhá stríoc gorma. Rinne an eagraíocht Siónach an dearadh don bhratach sa bhliain. Tá cosúlacht ann idir dearadh na brataí agus an Tallit, fallaing urnaí na nGiúdach, atá bán le dhá stríoc gorma uirthi. Tugtar Magen David ("sciath Dháiví") ar an heicseagram i lár na brataí; úsáideadh mar shiombail na nGiúdach ó Phrág na Meánaoise i leith, agus thogh an Chéad Comhdháil Siónach é sa bhliain 1897.
Trident
Arm balaistíoch diúractha de chuid cabhlach na Stát Aontaithe, a lainseáiltear ó fhomhuireán. Tháinig an chéad leagan, Trident C-4, i bhfeidhm i 1980 i ndiaidh diúracáin Polaris is Poseidon. Bhí an dara leagan, Trident D-5, níos mó, agus tháinig i bhfeidhm i 1989. Chuir cabhlach na Breataine i bhfeidhm é i lár na 1990idí. Tá raon 11,000 km ag an leagan seo, agus iompraíonn ceann amháin 14 feithicil scartha buamála, gach ceann indírithe go neamhspleách ar a chéile. Tá córas treoraíochta támhúla réaltaí ar an bpríomhdhiúracán is na fo-dhiúracáin, ionas go bhfuil sé chomh cruinn le diúracáin a lainseáiltear ón talamh, bíodh is go lainseáiltear é ó fhomhuireán faoin bhfarraige is é faoi ghluaiseacht.
Oncaigéin
Géin a mbíonn baint aici le cilldeighilt, ach a chuireann tús le cill ailseach is sceachaill nuair a fheidhmíonn sí go mínormálta. Ciallaíonn an réimír onca(i)- baint le sceachaill i gcúrsaí míochaine. Tá géinte i ngach cill de gach gné bheo ar féidir iad a thiontú ina gcúis ailse trí athruithe dá laghad a dhéanamh orthu. Is próta-oncaigéinte iad seo, agus nuair atá siad athraithe is oncaigéinte iad. Is féidir an t-athrú seo sna géinte a bheith chomh beag le litir nó giotán amháin sa chód géiniteach ann. Is féidir nach mbeadh i gceist ach aistriú na géine ó chrómasóm amháin go crómasóm eile, ionas go n-éalaíonn sí ón meicníocht rialaithe a bhí á cóimeád faoi smacht. Mar shampla, i liomfóma Burkitt, aistriú próta-oncaigéin ó chrómasóm 8 go dtí ionad ar chrómasóm 14 gar don ghéin don imdhíonaghlóbailin is cúis leis an ailse.
Contae Leon, Florida
Is contae Meiriceánach é Contae Leon atá suite i stát Florida. Sa bhliain 2017, bhí daonra 290,292 duine ann. Is é Tallahassee a phríomhbhaile contae.
Tríliopaít
Artrapód bunúsach muirí atá imithe in éag is a fhaightear iontaisithe. Bíonn 3 eitre shainiúil ar feadh a cholainne a thugann an cruth tríliopach dó. Faightear an iliomad saghas go forleathan ón tréimhse Chaimbriach (600 milliún bliain ó shin) síos go dtí an tréimhse Pheirmeach (timpeall 230 milliún bliain ó shin). Fad mion suas go dtí 1 m acu. D'áitrigh sí grinneall na farraige den chuid is mó, ach ba phlanctóin iad ar snámh san uisce cuid acu.
The Flintstones
Clár teilifíse is ea The Flintstones (1960 – 1973).
Contae Liberty, Florida
Is contae Meiriceánach é Contae Liberty atá suite i stát Florida. Sa bhliain 2010, bhí daonra 8,365 duine ann. Is é Bristol a phríomhbhaile contae.
Ulverston
Is baile suite i gCumbria, in iarthuaisceart Shasana, é Ulverston. Bhí 11,524 duine ina gcónaí in Ulverston sa bhliain 2001.
The Picture of Dorian Gray
Is úrscéal Gotach é The Picture of Dorian Gray le Oscar Wilde. Scríobh sé an leabhar idir 1889 agus 1891. Foilsíodh den chéad uair é sa bhliain 1890 san iris, "Lippincott's Monthly Magazine," i Sasana.
Trífhosfáit adanóisín
Móilín ardfhuinnimh a dhéantar as an imoibriú idir adainín, riobós is aigéad trífhosfarach is ea trífhosfáit adanóisín (ATP). Comhdhúil bhunúsach i stóráil fuinnimh i gcealla plandaí is ainmhithe. Stóráiltear an fuinneamh ann nuair a shintéisítear é as défhosfáit adanóisín (ADP), agus fuasclaítear é nuair a chuirtear an t-imoibriú sa treo eile.
The Picture of Dorian Gray
An Plota
Is é Dorian an príomhcharachtar sa scéal. Fear óg álainn is ea é. Phéinteáil a chara, Basil Hallward, é. Bhí Dorian agus Lord Henry Wotton ag comhrá nuair a bhí Basil ag péinteáil, agus dúirt Lord Henry gurb í an óige an rud is tábhachtaí sa saol. Déanann Dorian achainí go mbeidh sé óg go deo agus fuair sé a achainí. Thosaigh Dorian ag caitheamh óipiam agus ag déanamh rudaí eile mífholláin. Fuair an pictiúr an damáiste.
Scannánaíocht na Gaeilge
Is éard is Scannánaíocht na Gaeilge ná scannáin ina bhfuil an chaint, nó cuid shuntasach di, i nGaeilge. Cé nár deineadh an oiread sin scannán Gaeilge tar éis Oidhche Sheanchais, a tháinig amach sa bhliain 1935, tháinig borradh faoin réimse sna 2020idí nuair a bhunaigh TG4 an scéim Cine4 faoinar forbraíodh agus faoinar deineadh na scannáin An Cailín Ciúin, Foscadh, Arracht, Róise agus Frank, Tarrac agus eile.
Déantar dubáil Ghaeilge ar roinnt mórscannán freisin, cinn Bhéarla go príomha.
Gearrscannáin
http://www.youtube.com/watch?v=_OlrG9WF2dU&feature=related
Corn Quidditch an Domhain
Comórtas idirnáisiúnta Quidditch (sport ficsean a rinne an údar, J. K. Rowling) is ea Corn Quidditch an Domhain, an príomhchomórtas Quidditch sa domhan. Bíonn sé ar siúl gach ceithre bliana. Bhuaigh an Bhulgáir an comórtas sa bhliain 2014, agus beidh an chéad cheann eile ar siúl sa bhliain 2018. Thosaigh an comórtas sa bhliain 1473 agus imir An Trasalváin agus Flóndras sa chluiche cheannais.
Che Guevara
Réabhlóidí sóisialach a bhí in Ernesto 'Che' Guevara-Lynch (14 Meitheamh, 1928 - 9 Deireadh Fómhair, 1967), a rugadh i Rosario, Airgintín. Gabhadh agus maraíodh é in La Higuera na Bolaive.
Ar feadh a shaoil, thaistil sé timpeall an domhain ag spreagadh daoine le héirí amach i réabhlóidí sóisialacha i dtíortha ar nós Chúba, Ghuatamala agus an Chongó. Tá a aghaidh ar na haghaidheanna is clúití ar domhan, fós inniu. Seasann íomhá Che – lena chuid gruaige dorcha fiáine, bairéad dubh agus stánadh géar – seasann sé do streachailt armtha an phobail agus don réabhlóid go fóill.
Saol
Ba de bhunadh Éireannach agus Bascach iad a mhuintir, rud, dar leis féin, a chuir lena nádúr reibiliúnach (rugadh sin-seanathair amháin in ÉIrinn).
Nuair a bhí sé óg, thosaigh sé ag staidéar chun bheith ina dhochtúir.
Thaistil sé trí Meiriceá Laidineach, áit a bhfaca sé bochtanas an phobail don chéad uair. Thiontaigh Guevara chun an Mharxachais i ndiaidh dó turas a dhéanamh fríd an mhór-roinn ar ghluaisrothar le cara dá chuid (a n-eachtraí atá le feiceáil sa scannán The Motorcycle Diaries).
Chuaigh an bhochtaineacht fhairsing i bhfeidhm go mór air agus gheall ‘El Che’ go gcaithfeadh sé a shaol ag troid ar son daoine bochta agus ar a son siúd faoi chois.
Bhí cúigéar clainne aige, ceann amháin (i 1955) lena chéad bhean, Hilda, agus ceathrar eile tar éis pósadh athuair sa bhliain 1959.
Cúba
Chuaigh sé go dtí Guatamala chun éisteacht leis na rudaí a bhí le rá ag an tUachtarán Jacobo Arbenz Guzmán. Bhí Fulgencio Batista i gceannas i gCúba ag an am úd. Chuir Fidel Castro, in éineacht le Guevara, feachtas míleata nua ar bun in aghaidh an rialtais ag deireadh 1956. mion|An teaghlach, 1963: ar chlé, Aleida March (a bhean chéile, tar éis pósadh athuair) agus Camilo, Hilda, Celia (ar ghlúin  Che) agus Aleida (ar dheis)|clé
Ghlac Che páirt thábhachtach san éirí amach. I ndeireadh na dála, gabhadh seilbh ar Havana ar 1 Eanáir 1959 nuair a theith Batista ón oileán.
Chaith Guevara tamaill ghearr mar aire rialtais i gCúba.
Sceimhlitheoireacht idirnáisiúnta
Chuaigh Che go dtí an Chongó (áit a ghlaoitear Poblacht Dhaonlathach an Chongó anois ar) ar feadh bliana ag iarraidh cabhair a thabhairt don éirí amach a bhí ar siúl in oirthear na tíre, ach theip air (Guevara, 2001).
Feallmharú
Maraíodh Guevara sa bhliain 1967 sa Bholaiv, is é ag iarraidh éirí amach eile a chothú. Ach theip air tine faoin réabhlóid a chur.
Oidhreacht
Faoin am ar maraíodh Che sa Bholaiv in 1967, bhí clú agus cáil dhomhanda ar an Airgintíneach mar réabhlóidí, ceannaire sóisialach agus laoch ag daoine bochta ar fud Mheiriceá Theas. clé|mion|'Guerrillero Heroico', le Jim Fitzpatrick, 1968, le feiceáil i ngach áit i gCúba sna 2020idí Ba ag ócáid chuimhneacháin i gCúba in 1960 a glacadh an grianghraf, ‘Guerrillero Heroico’, nó ‘Guairille Gaisciúil’ (thuas ar dheis) ag cumannaí dílis, Alberto Korda. Nuair a rugadh Ernesto Guevara, is beag a síleadh ag an am go mbeadh aghaidh 'Che' ar na haghaidheanna is clúití ar domhan na blianta anonn.
Ba é Jim Fitzpatrick – ealaíontóir as Baile Átha Cliath – a d’athraigh grianghraf Korda sa bhliain 1968 go dtí an íomhá íocónach sin a aithnítear fud fad na cruinne sa 21ú aois. Dar le Fitzpatrick go raibh sé ag iarraidh ar an íomhá “pórú mar a bheadh coiníní ann”. Roimh i bhfad bhí orduithe ag teacht ó ghrúpaí polaitiúla ó gach aon chearn den domhan.
Is íomhá fhíor-chumhachtach é, atá le feiceáil go fóill ar t-léinte, póstaeir agus fiú mar thatúnna. Agus tá daoine ann ag déanamh dia beag den sceimhlitheoireacht Guevara chomh maith. Inniu Áit ar bith a mbeadh coimhlint ann – An Phalaistín, Tír na mBascach, An Cholóim – thiocfadh íomhá Che chun tosaigh mar shiombail na réabhlóide.
Contae Madison, Florida
Is contae Meiriceánach é Contae Madison atá suite i stát Florida. Sa bhliain 2010, bhí daonra 19,224 duine ann. Is é Madison a phríomhbhaile contae.
Whitehaven
Is baile suite i gCumbria é Whitehaven. Bhí 25,032 duine ina gcónaí in Whitehaven i 2001.
Guido d'Arezzo
Manach Beinidicteach is teoiricí ceoil a rugadh in Arezzo na hIodáile, meastar ab ea Guido d'Arezzo (c 990-c 1050). D'fhionn sé an chliath ceoil, agus thug isteach an córas ina n-ainmnítear is a scríobhtar nótaí an scála mar shiollaí.
Comhlimistéar taistil
mion|Comhlimistéar taistil (glas) agus an an [[An Limistéar Schengen|Limistéar Schengen (gorm)]] Baineann an Comhlimistéar Taistil le cearta agus pribhléidí cómhalartacha atá i bhfeidhm sa Ríocht Aontaithe and Poblacht na hÉireann. Áirítear sochar slándála sóisialaí, seirbhísí sláinte agus vótáil i dtoghcháin sna cearta seo.
Cur síos
mion|rialú pasanna Ar an 8 Bealtaine 2019, shínigh Rialtais na hÉireann agus an Breataine comhaontú nua, meabhrán tuisceana, i Londain a thugann na cearta céanna do mhuintir an dá thir i dtíortha a chéile. Ach ní raibh an comhaontú seo an t-aon rogha a bhí ag Railtas na hÉireann. Diultaíodh an rogha dul isteach sa Limistéar Schengen. Faoi mar is eol do chách, ní féidir 'teorainn chruaidh' a chur i bhfeidhm ar oileán na hÉireann. link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:DublinAirport31mar2007-01.jpg|mion|Biúró Náisiúnta an Gharda Síochána um Inimirce, [[Aerfort Bhaile Átha Cliath]]Dá mbeadh Éire sa Limistéar Schengen, bheadh rialú inimirce agus rialú pasanna suite gan dabht idir an Bhreatain agus Tuaisceart Éireann agus teorainn intuigthe ann ar Mhuir Éireann. Ghlac an Bhreatain leis sa bhliain 2020 go mbeadh seiceálacha ann ar earraí amháin idir an Bhreatain agus an Tuaisceart  i ndiaidh an Bhreatimeachta. mar chuid den mhargadh a rinneadh i dtaobh cheist na teorann in Éirinn.
Pleananna
Níl sé soiléir fós cén chaoi a gcuirfear na dlíthe i bhfeidhm (tá trácht ar cháipéis dhigiteach a chur ar fáil gach uair a théann daoine trasna na teorann).
Dar le feisire parlaiminte an Dúin Thuaidh, Stephen Farry ó Pháirtí na Comhghuaillíochta, go bhfuil a leithéid dochurtha i bhfeidhm. Is féidir go dtarraingeodh daoine an dlí orthu féin i ngan fhios dóibh agus iad ag trasnú na teorann le dul i mbun a gcuid gnóthaí.
Stair
Ó bunaíodh Saorstát Éireann, bhí saoirse taistil gan bhac idir an dá thír. Bhí an comhlimistéar taistil i bhfeidhm sula ndeachaigh an Ríocht Aontaithe agus Éire isteach san Aontas Eorpach. Nuair a d’fhan an Bhreatain as Conradh Schengen, d’fhan Éire as freisin ar mhaithe leis an gcomhlimistéar sin a choinneáil. link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:No_Border_No_Barrier.jpg|clé|mion|agóid, Breatimeacht, 2015 = Féach freisin =
Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2019
mion|clé Reáchtáladh Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2019 sa Ríocht Aontaithe ar 12ú Mhí na Nollag 2019.
Cuireadh an reachtaíocht maidir le holltoghchán a cheadú sa Bhreatain i mí na Nollag faoi bhráid Theach na dTiarnaí ar 30 Deireadh Fómhair 2019.
Bhí tromlach glan tugtha ag pobal na Breataine do Pháirtí Caomhach an Phríomh-Aire Boris Johnson. Os cionn 360 suíochán a bhuaigh na Tóraithe san olltoghchán - gaisce nach ndearnadh ón mbliain 1987.
Den chéad uair riamh sa Tuaisceart, bhí níos mó suíochán ag náisiúnaithe ná aontachtaithe.
Dúirt an Príomh-Aire caithréimeach, Boris Johnson, go raibh sainordú láidir tugtha ag an bpobal dó "Breatimeacht" a chur i gcrích.
Otto von Guericke
Fisicí a rugadh i Magdeburg na Gearmáine ab ea Otto von Guericke (30 Samhain 1602 – 21 Bealtaine 1686, de réir fhéilire Ghréagóra). D'fheabhsaigh sé an caidéal uisce (1650) ionas go raibh sé in ann an t-aer a bhaint amach as soitheach is folús a dhéanamh ann. Rinne sé léiriú drámata ar an bhfolús le dhá leathsféar Magdeburg. Dhá leathsféar copair, 50 cm ar trastomhas, ab ea iad, curtha le chéile le gréisc idir na himill. Rinne sé folús sa soitheach, agus níorbh fhéidir le dhá chapall an dá leath a tharraingt óna chéile.
Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2019
Rinne Leo Varadkar comhghairdeachas le Boris Johnson as ollbhua na dTóraithe.
Pobalbhreitheanna
Taispeántar seo thíos iomlán na bpobalbhreitheanna ó thosú 2019:
Teachtaí Parlaiminte a chuaigh ar scor
''Níl an liosta seo iomlán go fóill. Cur leis, más mian leat!''
Contae Manatee, Florida
Is contae Meiriceánach é Contae Manatee atá suite i stát Florida. Sa bhliain 2010, bhí daonra 322,833 duine ann. Is é Bradenton a phríomhbhaile contae.
Yochanan Vollach
Is iar-peileadóir sacair ó Iosrael é Yochanan Vollach (Rugadh 14 Bealtaine 1945 i Kiryat Bialik, An Iosrael).
Wigton
Is baile suite i gCumbria é Wigton. Bhí 5,360 duine ina gcónaí i Wigton i 2001.
Berwick-upon-Tweed (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Berwick-upon-Tweed. Cruthaíodh sa bhliain 1512 é. Is í Anne-Marie Trevelyan (C) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Ernest Oppenheimer
mion|Ernest Oppenheimer (ar dheis) in [[Amstardam, 1945]] Boc mór mianadóireachta, polaiteoir is daonchara a rugadh i bhFreiburg na Gearmáine ab ea Ernest Oppenheimer (22 Bealtaine 1880 – 25 Samhain 1957).
Ceannasaí ar thionscal na ndiamant i gKimberley na hAfraice Theas.
Bhunaigh sé Corporáid Angla-Mheiriceánach na hAfraice Theas le John Pierpont Morgan i 1917, agus bhí smacht aige ar 95% de sholáthar domhanda na ndiamant ag deireadh a shaoil.
Quidditch
mion|clé Is spórt draíochtúil é Quidditch. Rinne an t-údar Sasannach J. K. Rowling é ina sraith leabhar Harry Potter. Bíonn na himreoirí ag eitilt ar scuaba. Is iad Chasers, Keepers, Beaters agus Seekers na himreoirí difriúla ar gach foireann Quidditch. Caitheann na Chasers an liathróid Quafflie isteach sa cúl agus faigheann siad deich bpointe. Nuair a ghabhann an Seeker an Snitch (liathróid an-bheag), faigheann a foireann 150 pointe agus tá an cluiche críochnaithe. Imríonn an carachtar Harry Potter ar fhoireann Gryffindor sa chomórtas Quidditch Hogwarts i gcoinne Ravenclaw, Hufflepuff agus Slytherin.
Windermere, Cumbria
Is baile suite i gCumbria é Windermere. Bhí 8,245 duine ina gcónaí i Windermere i 2001.
Baile Mhúráin
Is baile suite i gContae Loch Garman é Baile Mhúráin.
Blenheim Palace
clé|250px|mion|Blenheim Palace Is teach mór suite in Oxfordshire é Blenheim Palace.
Ollphéist
alt=Pictiúr d'arracht mar a bheadh nathair 50 troigh ar fad, ag snámh san fharraige in aice le long, agus báidín ag faire air|mion|Ollphéist nó nathair mhara
Is mar ollphéist a dhéantar tagairt do ghrúpa arrachta i bhfinscéalta agus i mbéaloideas na nGael. 'Ollphiasta' a thugtar orthu ó dheas. Is mar nathracha a dhéantar cur síos orthu go minic, agus iad millteach mór. Uaireanta bíonn sainchumhachtaí acu m.sh. bua na heitilte nó na cainte. I lochanna is mó a bhíonn siad ag cur fúthu agus, ní is annaimhe, in aibhneacha nó amuigh san aigéin mór.
Cur Síos
De réir tagairtí áirithe, bíonn siad chomh mór sin go shughadh an ollphiast chúiche agus shéideadh uaithi crainn na coille trí n-a cuid sranntaraighe. Sa scéal is ársa, b'fhéidir, faoi laoch Gaelach ag cloí ollphéiste, .i. Eachtra Fhearghasa mhic Léite, deirtear go mbíonn an phéist uisce (nó 'mirdris') á méadú agus á laghdú féin ar nós bhoilg ghabha.
Uaireanta, is mar 'phéist' a dhéantar cur síos ar onchoin. Mar sin, tá seans nach mbíodh de dhifir idir onchú agus ollphéist ach a dtomhas.
Finscéalta
Is iomaí scéal mar a bhíonn Fionn mac Cumhaill nó laoch nó naomh eile i gcomhrac le hollphéist. Sampla tábhachtach is ea an laoi Seilg Sléibhe Truim, mar a bhfuil liosta fada de lochanna, aibhneacha agus gleannta a bhí torathar á áitreamh.
Dar le Dáithí Ó hÓgáin, b'ionann fadó ainsprideanna, plánna agus péisteanna ó thaobh feidhme de, sa chiall is gur dhualgas do laochra iad a chur faoi chos. Bhí sé den tuairim gur ó scéal a dhíothaithe na nollphéisteanna a tháinig an scéal níos déanaí gurb é Naobh Pádraig a dhíbir na nathracha ó Éirinn.
alt=Radharc ar loch mín dorcha|mion|[[Loch Dearg, a bhí dath na fola air ar feadh trí lá ⁊ mí ⁊ bliain i ndiaidh do na Fianna ollphéist a mharú ann]]
Buntéacsanna
Ní liosta críochnúil é seo a leanas.
Tionchar
alt=Scata daoine ag ligint a scíth ar thaobh locha ar lá breá|mion|Turasóirí sna [[Na Gaibhlte|Gaibhlte]] Bhí an oiread fhaitís ag daoine roimh na harrachtaí seo, nuair a bhí scéim uisce a bhí beartaithe do Bhaile Thiobraid Árainn sa naoú haois déag a bhainfeadh uisce d'Ard-Loch, áit a bhí ollphéist in ainm is a bheith ann, gur chuir daoine i gcoinne an scéim ar eagla go dtiocfadh an ollphéist isteach sna píobaí.
Sportpark Husterhöhe
Is staidiam spóirt é Sportpark Husterhöhe atá suite i gcathair Pirmasens sa Ghearmáin. Úsáidtear é do chluichí sacair go minic, agus imríonn an club Pirmasens FK a gcuid cluichí baile anseo. Sa bhliain 2009, d'imir an Ghearmáin faoi 20 anseo i gcoinne na hAfraice Theas faoi 20, an scór deiridh 6-1 don Ghearmáin.
Áth na gCloch
Is baile suite i gContae Aontroma é Áth na gCloch.
Contae Martin, Florida
mion|200px|Suíomh Contae Martin Is contae Meiriceánach é Contae Martin atá suite i stát Florida ar chósta an Atlantaigh. Sa bhliain 2010, bhí daonra 146,318 duine ann. Is é Stuart a phríomhbhaile contae.
Coill an Iarainn
Is baile suite i gContae Loch Garman í Coill an Iarainn.
Carfax, Oxford
deas|250px|thumb|Carfax Is acomhal suite in Oxfordshire é Carfax.
Contae Monroe, Florida
Is contae Meiriceánach é Contae Monroe atá suite i stát Florida. Sa bhliain 2010, bhí daonra 73,090 duine ann. Is é Key West a phríomhbhaile contae.
Baile an Tuaigh
Is baile suite i gContae Aontroma é Baile an Tuaigh.
Capall Bán Uffington
deas|250px|thumb|Capall Bán Uffington Is figiúr cnoic réamhstairiúil suite in Oxfordshire é Capall Bán Uffington.
Gaelscoil Uí Chéadaigh
Is gaelscoil suite i gContae Chill Mhantáin í Gaelscoil Uí Chéadaigh.
Echtra
Is scéal ar leith i liteartha réamhChríostaíocht na Sean-Ghaeilge é Eachtra (Sean-Ghaeilge Echtra), de ghnáth faoi thuras gaiscíoch san alltar, nó le neach an saol eile.
Achoimre agus sanasaíocht
I litríocht na Gaeilge, is scéalta turas go dtí Alltar iad Echtraí agus Iomraimh. Is págánach iad na hEachtraí, agus Críostaí na hIomraimh, cé go mbíonn ábhair mhiotaseolaíochta iontu siúd. San Iomraimh, is ar mhuir a bhíonn an turas de ghnáth.
I gcás scéal amháin, Immram Brain maic Febail, tá trasnaíl eachtra agus iomraimh ann. In ainneoin an teidil, meastar gur Eachtra is ea é. D'fhéadfadh é gur ainmníodh an scéal de dheasca iomrall aithne nó cónaidhmniú idir Bran agus Naomh Breandán.
Siondróm Guillain-Barré
Neamhord annamh a chuireann isteach ar an néarchóras imeallach, ina gcailltear feidhmiú na colainne de réir a chéile é Siondróm Guillain-Barré. Ní hionann a dhéine i ngach cás, ach de ghnáth bíonn sé inchúlaithe go hiomlán. De réir dealraimh, leanann ionfhabhtuithe víreasacha, go mór mór i gconair na riospráide, de bhrí go dtarlaíonn freagairt uath-imdhíonachta, spreagtha ag an ionfhabhtú, a ionsaíonn na néarchealla is a mhilleann an cumhdach miailine a imchlúdaíonn iad, atá riachtanach do tharchur na néar-ríog. Is é an t-airí cliniciúil is minice a tharlaíonn pairilis ascnamhach shiméadrach, ach tarlaíonn cliseadh mothaithe, cailliúint rialú ainneonach bhrú na fola, agus rialú na putóige is an lamhnáin. Mar chóireáil, coinnítear feidhmeanna beo an othair le linn an ghalair ghéir. Uaireanta lagaítear an fhreagairt uath-imdhíonachta le stéaróidigh nó plasmafairéis. Tagann an chuid is mó d'othair chucu féin taobh istigh de chúpla seachtain. Is féidir le hothair atá pairilisithe go hiomlán teacht slán, fiú, ach bíonn laige iarmharach ar chuid bheag acu go ceann blianta ina dhiaidh.
Echtra
Achoimre agus sanasaíocht
Is turas é brí leis an bhfocal echtra go litriúil, as Sean-Ghaeilge chomh maith,), agus is gaol le focal na Laidine, extra é.   Ar eDIL, mínítear bríonna breise don fhocal, ina measc "scéal" agus "stair".
Sainmhíniú
Cé go bhfaightear in Eachtraí turais chuig alltar, ní hionann an ceann scríbe, nó an turas féin fiú - turas ar muir in Echtra Condla; turas faoi loch in Echtrae Laegairi; turas isteach i Sidhe in Eachtra Neara. Mar mhalairt air sin, d'fhéadfadh caidreamh le daonra an tsaoil eile a bheith i gceist sa scéal: in Eachtra Neara, i mbun Samhna, feiceann an laoch Neara físeanna tairngeartacha i láthair fir crochta; in Echtra mac nEchach Muidmedóin, bhain an laoch Níall ríocht na hÉireann amach á phógadh cailleach ag cosaint tobair.
Saothair
Téann an laoch Cú Chulainn ar cuairt go dtí an t-alltar, i scéalta amhail is:
Triceamónóis
Inmhíolú scannáin mhúcasach na faighne le prótasón le lascnaidí is ea an triceamónóis.
Ardeaglais Christ Church, Oxford
Is ardeaglais Anglacánach suite in Oxfordshire í Ardeaglais Christ Church.
Hexham (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Hexham. Cruthaíodh sa bhliain 1885 é. Is é Guy Opperman (C) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Workington
Is baile suite i gCumbria é Workington. Bhí 25,207 duine ina gcónaí i Workington i 2011.
clé|250px|thumb|Workington
Contae Nassau, Florida
Is contae Meiriceánach é Contae Nassau atá suite i stát Florida. Sa bhliain 2010, bhí daonra 82,721 duine ann. Is é Fernandina Beach a phríomhbhaile contae.
Caidmiam
Is é an caidmiam dúil cheimiceach uimhir a 48, agus is í an tsiombail cheimiceach atá aige ná Cd. Miotal trasdultach é agus é bog bánghorm. Tá sé sách cosúil leis an dá dhúil eile sa ghrúpa chéanna, mar atá, an tsinc agus an mearcair. Is í an uimhir ocsaídiúcháin a bhíonn aige sna comhdhúile ná +2, cosúil leis an tsinc, agus tá a leáphointe réasúnta íseal, cosúil leis an mearcair. Is é codán an chaidmiam de screamh an Domhain ná 0,1 cuid den mhilliún - cuir sin i gcomparáid leis an tsinc, 65 cuid den mhilliún.
An tAinm
Fuair an caidmiam a ainm ó chalaimín (Gréigis: kadmia), mianra since a bhfuil caidmiam le fáil mar thruailleán ann. Tá an mianra féin ainmnithe as Cadmus nó Kadmos, dia nó neach miotasúil de chuid na sean-Ghréagach: de réir an tseanchais Ghréagaigh ba é Cadmus a chéadcheap an aibítir. Tagraítear i seanchas na Gaeilge féin don "aibidil a rinne Cadmus".
An Fhionnachtain
Ba é Friedrich Strohmeyer ba thúisce a tháinig trasna ar an gcaidmiam, thiar sa bhliain 1817. Fuair sé amach truailliú nó neamhghlaine éigin i gcarbónáit na since, agus ba é an caidmiam an truailliú sin. Is dual don chaidmiam áit na since a ghlacadh sna comhdhúile, ós rud é go bhfuil an dá dhúil sin in aon ghrúpa le chéile, agus iad cosúil le chéile ó thaobh na n-airí ceimiceacha de, mar sin.
An Úsáid
Baintear úsáid as an gcaidmiam sna cadhnraí (is é sin, sna batairí leictreachais), agus is é sin an t-aon úsáid amháin a bhaintear as go fairsing inniu. Tá an caidmiam an-dainséarach, an-nimhiúil don duine agus don chomhshaol araon, agus mar sin, is fearr é a sheachaint más féidir déanamh ina uireasa.
An Dochar don tSláinte
Áirítear an caidmiam ar na trom-mhiotail dhainséaracha. Déanann an caidmiam dochar tromchúiseach do na scamhóga, agus is carcanaigin (ábhar ailse) é chomh maith. Tá caidmiam sa tobac freisin, agus cuireann sé leis an bpriacal atá sa tobac d'orgánach an duine. Is féidir leis an adamh caidmiam dul in áit an adaimh since, ó tá an dá dhúil seo an-ghaolmhar le chéile agus iad sa ghrúpa chéanna. Mar sin, is féidir leis an gcaidmiam áit na since a ghlacadh i struchtúir cheimiceacha na bpróitéiní.
Iseatóip an Chaidmiam
Tá an caidmiam nádúrtha comhdhéanta as ocht n-iseatóp, agus dhá cheann acu radaighníomhach, ar a laghad. Táthar ag teoiriceoireacht go bhfuil trí cinn eile radaighníomhach fosta, ach níor aithníodh gníomhaíocht ar bith orthu go fóill faoi imthoscaí saotharlainne. Is iad an dá iseatóp radaighníomhach nádúrtha atá ann ná 113Cd agus 116Cd. Is é an cineál meath radaighníomhach a thagann ar an gcéad cheann acu ná an béite-mheath (is í an leathré atá aige ná 7.7 x 1015 bliain); maidir leis an gceann eile is é an meath is dual dó ná béite-mheath dúbailte dhá neoidríonó, agus is í an leathré atá aige ná 2.9 x 1019 bliain. Is iad an trí iseatóp nach bhfuiltear cinnte fúthu ná 106Cd agus 108Cd (glactar leis go ndéanann an dá cheann seo leictreonghabháil dhúbailte, má thagann meath radaighníomhach orthu i ndáiríribh) chomh maith le 114Cd, a dtagann béite-mheath dúbailte air, má thagann. Is iad 110Cd, 111Cd agus 112Cd an trí iseatóp nach bhfuiltear in amhras faoina gcobhsaíocht.
Scoil Chualann
Is gaelscoil suite i mBré, Contae Chill Mhantáin í Scoil Chualann.
British Columbia
mion|English Bay, Vancouver Is cúige i gCeanada í British Columbia, suite ar chósta thiar na tíre. Tá timpeall is 4,338,106 duine ann, agus is í Victoria (ar an Oileán Vancouver) an phríomhchathair. Is í Vancouver an chathair is mó agus 587,891 duine ina gcónaí ann. .
Tíreolaíocht
Tá an tAigéan Ciúin ar an taobh thiar de British Columbiah. Cósta bearnach garbh fada atá timpeall is 27,000 km ar faide. Tá a lán fiordanna doimhne feadh an chósta gan trácht ar 6,000 oileán, an chuid is mó díobh neamháitrithe.
Stair
Tá daoine ina gcónaí i mBritish Columbia le 11,500 bliain ar a laghad. An chéad rud a thit amach i stair an chúige atá ar eolas againn inniu ná Crith Talún Cascadia, ceann de na creatheanna talún ba láidre ar domhan dá taifeadadh riamh. Ba chúis le súnámaí mór é freisin. Tharla sin ar 26 Eanáir 1700. Bhí eipealár an chreatha talún sin san fharraige taobh thiar ó dheas ó Oileán Vancouver. Am éigin idir na blianta 1750 agus 1775, phléasc bolcán, Cón Tseax (nó Cón Aynsh) in iarthuaisceart British Columbia: idir an laibhe agus na gáis (sreabhadh pireaclástach) a scaoileadh maraíodh timpeall is 2,000 duine, an tubaiste geofhisiciúil is mó i stair Cheanada.
Bhí dlús mór daonra ann cheana nuair a tháinig na chéad Eorpaigh, ach bhuail galair de bharr na teagmhála sin na bundúchasaigh roinnt uaireanta idir na 1770idí agus na 1860idí. B'fhéidir gur thaiscéal Sir Francis Drake an cósta sa bhliain 1579, ach ba é Juan Pérez, Spáinneach, a rinne an chéad turas a bhfuil aon fhianaise scríofa ina thaobh, é sin sa bhliain 1774. Thaiscéal Spáinneach eile, Juan Francisco de la Bodega y Quadra, an cósta an bhliain ina dhiaidh sin. Threisigh an bheirt acu mar sin an t-éileamh a rinne Vasco Núñez de Balboa ar son na Spáinne ar chósta uilig an Aigéin Chiúin siar sa bhliain 1513. Bhí na ceannaithe Briotanacha ní ba líonmhaire intíre in aghaidh na bliana, go mór mhór trádálaithe i bhfionnaidh, áfach. Thaiscéal James Cook an cósta arís sa bhliain 1778 agus bhain George Vancouver an cósta amach ag taisteal anoir thar tíre i 1792-93. Sna Coinbhinsiúin Nootka (1794) d'éirigh na Spáinnigh as a gcuid éileamh ar na bólaí sin agus d'fhág sin smacht ag na Briotanaigh ar an gcósta taobh thuaidh agus thiar d'Abhainn na Colóime.
Bhí sé socraithe ag an Ríocht Aontaithe agus na Stáit Aontaithe go mbeadh cead ag a gcuid saoránach trádáil áit ar bith in iarthar Mheiriceá Thuaidh idir na Críocha Rúiseacha san iarthuaisceart agus teorainn Mheicsiceo san iardheisceart. I gcleachtadh, tháinig na Briotanaigh in uachtar ó thuaidh agus na Meiriceánaigh ó dheas. Socraíodh teorainn idir an dá thír ar an 49ú line dhomhanleithid le Conradh Oregon sa bhliain 1846. Limistéar Briotanach neamheagraithe a bhí ann go fóill, áfach. De réir a chéile, d’éirigh cuid de na dúnfoirt agus poist thrádála ina mbailte beaga. Rinneadh Coilíneacht Oileáin Vancouver den oileán úd sa bhliain 1849 agus Victoria mar phríomhbhaile uirthi.
Thosaigh a lán Meiriceánach a theacht isteach ar an mórthír de bharr ruaig óir sa bhliain 1858, agus ar eagla go ngabhfadh na Stáit Aontaithe an áit, thug an Bhreatain aitheantas di mar Choilíneacht British Columbia. Westminster an príomhbhaile. Cuireadh Ceanada féin ar bun mar thír faoi leith sa bhliain 1866 in oirthear na mór-roinne. Cuireadh an dá choilíneacht (Oileán Vancouver agus an Cholóim Bhriotanach) le chéile, agus ar an 20ú lá de mhí Iúil 1871 rinneadh an séú cúige Cheanada den Cholóim Bhriotanach.
Ghlac British Columbia stádas úd mar chúige sa chomhnaidhm Cheanadach ar an gcoinníoll go nglacfadh Ceanada fiacha na coilíneachta agus go dtógfaí iarnród trasna na tíre mar nasc idir British Columbia agus cúigí an oirthir. Gheall rialtas Cheanada go dtógfaí an tiarnród taobh istigh de 10 mbliana ach níor cuireadh tús leis go dtí an bhliain 1881. Bhagair muintir an chúige go dtarraingeodh siad ón chónaidhm. Faoi dheireadh, sa bhliain 1885 cuireadh críoch le síniú an Canadian Pacific Railway go dtí cósta an Aigéin Chiúin. D’fhás cathair agus calafort Vancouver ag ceann chúrsa thiar an iarnróid.
mion|clé|An Tiarna Strathcona ag tiomáint an spíce dheireanaigh ag Craigelachie na Colóime Briotanaí ar an 7 Samhain 1885 Cúrsaí eacnamaíochta an chuid ba thábhachtaí de stair an chúige ina dhiaidh sin. Shocraigh na cúigí eile go dtabharfadh Tiarnas Cheanada $1 milliún mar chabhair eacnamaíoch don Cholóim Bhriotanach, $100,000 sa bhliain. D’fhás an geilleagar, go mór mhór an fhoraoiseacht, an fheirmeoireacht agus an mhianadóireacht. Bhí na bundúchasaigh thíos leis seo, agus cuid mhaith dá dtailte tógtha uathu. D’fhás teannas i measc na nEorpach mar gheall ar na Sínigh agus Seapánaigh a tháinig a chónaí ann. Bhris círéibí amach ina gcoinne seo sna blianta 1887 agus 1907. Cuireadh stad iomlán, nach mór, le hinimirce na Síneach faoin mbliain 1923.
Tháinig forbairt mhór ar gheilleagar an chúige i lár na 20ú haoise. Sa bhliain 1942, agus an Dara Cogadh Domhanda faoi lánseol, osclaíodh an Mórbhealach Alasca, rud a cheangail na 48 stát Meiriceánacha le hAlasca agus d'oscail cuid mhaith de lár agus thuaisceart na Colóime Biotanaí d'fhobairt freisin. Thángthas ar ola agus gás nádúrtha gar do Fort St. John i gceantar Peace River. Tógadh bóithre, iarnróid agus dambaí sna 1950ídí, '60ídí, agus luath-70ídí, na dambaí mar chuid de thionscadal i gcomparáid leis na Stáit Aontaithe. Shínigh comhlacht sa chúige aontú lena mhacasamhail sa tSeapáin chun 45 milliún tonna méadracha de ghual a easpórtáil sa bhliain chuig an tír sin. Ag tosnú sna 1970idí, d'éirigh an tSeapáin tábhachtach do gheilleagar British Columbia. Sa bhliain 1971, shroich an Pacific Great Eastern Railway Fort Nelson san oirthuaisceart, an chuid is iargúlta den chúige. Chuir sin le forbairt eacnamaíoch an oirthuaiscirt, go mór mór nuair a thosaigh daoine gual ó cheantar Tumbler Ridge a chur chuig an tSeapáin sna 1980idí.
Ó 1972 go 1975, bhí an New Democratic Party (NDP) i réim i mBritish Columbia, an chéad uair a raibh rialtas daonlathach-sóisialta sa chúige. David Barrett an príomh-aire sa rialtas sin. Fuair an Social Credit Party an bua sa bhliain 1975, ach bhí an NDP i gcumhacht arís ó 1991 go 2001. Fuair an Liberal Party bua mór ar na Daonlathaigh Nua sa bhliain úd.
Tionóladh Expo 86, taispeántas domhanda teicneolaíochta, i Vancouver sa bhliain 1986. Bhí Cluichí Oilimpeacha an Gheimhridh sa Cholóim Bhriotanach sa bhliain 2010, in Vancouver agus i Whistler,