cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
An Ostair
Stair
Bhí an Ostair ar cheann de mhórchumhachtaí na hEorpa go dtí gur cloíodh í sa Chéad Chogadh Domhanda, fiú tar éis do Napóilean an tír a ghabháil, agus a príomhchathair Vín (Wien) ar cheann de na cathracha ba thaibhsí sa domhan. D'éirigh leis na hOstaraigh an bua a fháil ar Napóilean i gcúpla cath, agus bhí lámh ag an gCunta Metternich, Seansailéir na hOstaire, i leagan amach teorainneacha na hEorpa in 1815. Bhí tréimhse fada síochána sa tír ansin go dtí gur dúnmharaíodh oidhre na ríochta, an tArd-diúc Franz Ferdinand i Sairéavó ar an 28 Meitheamh 1914, eachtra a chuir tús leis an Chéad Chogadh Domhanda. Chaill an Ostair a forlámhas ar fhormhór a himpireacht agus bunaíodh poblacht i 1918, ach níor mhair a neamhspleáchas i bhfad. Ghabh Adolf Hitler, Ostarach ó dhúchas, a tháinig i gceannas ar an Ghearmáin, seilbh ar an tír i 1936 agus ba mar chuid den Reich Gearmánach a ghlac sí páirt sa Chéad Chogadh Domhanda. Leagadh síos na teorannacha atá anois aici tar éis don Aontacht Shóivéadach í a ghabháil i 1945. Rinneadh ceithre chuid den tír, ach tugadh a neamhspleáchas di nuair a scríobhadh bunreacht nua a chinntigh neodracht na tíre agus bhí sí neamhspleách arís.
Le cabhair ó Phlean Marshall tháinig forbairt mhear eacnamaíoch ar an tír tar éis an Dara Chogaidh Dhomhanda. Is ball iomlán den Aontas Eorpach ó 1995 i leith í.
An tír sa lá inniu
Téann a lán turasóirí chuig An Ostair, ach go háirithe chun dul ag sciáil sna hAlpa in iarthar na tíre. Is cathracha iad Salzburg agus Innsbruck a bhfanann a lán sciálaithe iontu, iad cathracha deasa freisin. Is cathair mhór thurasóireachta é Vín chomh maith.
Tá clú agus cáil ar An Ostair le haghaidh a gcuid cácaí, is iad Sachertorte agus Apfelstrudel na cácaí is cáiliúla a bhfuil acu.
Tíreolaíocht
Is tír sléibhtiúil den chuid is mó é An Ostair mar gheall ar a suíomh sna hAlpa. As achar iomlán na hOstaire níl ach timpeall ceathrú ábalta a bheith measta mar íseal, agus níl ach 32% na tíre thíos 500 méadar.
Tá na sé sléibhte is airde na hOstaire:
Thor Heyerdahl
Antraipeolaí a rugadh i Larvik na hIorua ab ea Thor Heyerdahl (6 Deireadh Fómhair 1914 – 18 Aibreán 2002). Sa bhliain 1947 sheol sé rafta balsa, Kon-Tiki, trasna an Aigéin Chiúin ó Pheiriú go hoileánra Thuamatú chun taispeáint gurbh fhéidir le hIndiaigh Pheiriú taisteal go dtí an Pholainéis agus cur fúthu ansin — ach níl aon fhianaise go ndearna siad amhlaidh. I 1970 sheol sé bád paipíre, Ra II, ó Mharacó go dtí na hIndiacha Thiar. I 1977-1978 rinne sé an t-aistear ón Iaráic go Diobúití ar bhád giolcach, Tigris.
An Ostair
Eacnamaíocht
Dar le hInnéacs Forbartha Daonna Socraithe don Éagothroime na Náisiún Aontaithe, a thomhaiseann caighdeán an tsaoil i dtíortha éagsúla de réir gnéithe eacnamaíochta agus neamh-eacnamaíochta, is í an Ostair an 17ú tír is forbartha ar domhan, as 151 ceann a tomhaiseadh, agus an 10ú tír is forbartha san Aontas Eorpach, as 28 ceann. I dTuarascáil Sonais Domhanda 2018 na Náisiún Aontaithe, meastar gurb í an Ostair an 12ú tír is sona, as 156 thír.
I Mí na Márta 2019, bhí ráta dífhostaithe na tíre ag 4.8%, an 12ú leibhéal is ísle san Aontas Eorpach.
Diosbóis
mion Suaitheadh sa bhfásra baictéarach i gcanáil an bhia is ea diosbóis (dysbiosis), a chuireann isteach ar fheidhmiú na putóige agus a chuireann tús le buinneach, mí-ionsú, nó fiú ionsú tocsainí ón bputóg le raon leathan siomptóm. Is dócha go bhfuil an riocht seo an-choitianta, gur féidir go mbaineann sí le 50% den phobal am éigin. Mar chóiréail air, is gá an cothú a mhionathrú chun bac a chur le fás orgánach paitigineach agus an phutóg a athchoilíniú le baictéir fhabhracha, a fhaightear ó bhianna próibhitheacha, cosúil le Lactobacillus acidophilus.
Matamaitic
thumb|[[Eoiclídéas, matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois RCh]] Is éard is matamaitic ann (ón tSean-Ghréigis μάθημα; máthēma: 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na matamaitice agus na huimhirtheoirice), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara (ailgéabar), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad (geoiméadracht), agus cainníochtaí agus a n-athruithe (calcalas agus anailís). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear teoirimí cruthaithe roimhe seo, aicsímí a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás teibithe ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas.
Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a shamhaltú, rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach Mhearcair a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta Einstein a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad dhlí imtharraingthe Newton mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr.
Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san innealtóireach t, sa leigheas, san airgeadas, san ríomheolaíocht agus sna heolaíochtaí sóisialta. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós staitisticí agus teoiric na gcluichí, i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin mhatamaitic fheidhmeach. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí Eoiclídéas, ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil líonraí ríomhaireachta).
Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna hUraiceachtaí. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i gGeoiméadracht, agus uimhríocht (ionramháil uimhreacha aiceanta agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh ailgéabar agus calcalas an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic (Gearmáinis; Grundlagenkrise der Mathematik) as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal.
Sanasaíocht
Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear," "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú san tréimhse Chlasaiceach. Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil."
Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa Phíotagaráiteachas—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha.
Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar mathematici, rud a chiallaíonn  astralaithe ,  mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.
Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine mathematica (Cicero), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid Arastatal (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht mathematic(al) ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal mathematics  as an úire, i ndiaidh phatrún physics agus metaphysics, a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis. Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal mathematics briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí maths nó, i Meiriceá Thuaidh, math.
Réimsí na matamaitice
Roimh an Renaissance, roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: uimhríocht — maidir le hionramháil uimhreacha, agus geoiméadracht (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic.
Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla (athróga) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le teoiric na dóchúlachta agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach.
Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; loighic agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach).
Cainníocht
Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na réaduimhir. Tá an uimhir choimpléascach tacar ginearálaithe do na réaduimhir
Matamaitic Fheidhmeach
Is brainse den mhatamaitic í an mhatamaitic fheidhmeach a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans.
Camalan
Is baile suite i gComhairle na h-Eaglaise Brice é Camalan.
Rothar
thumb| Is éard atá i gceist leis an rothar, nó leis an ngearrán iarainn (nó each iarainn uaireanta) (úsáidtear leaganacha truaillithe den fhocal Béarla bicycle go coitianta i gcaint na Gaeltachta, cosúil le badhsacail agus badhsalaic; focal oifigiúil é badhsacal i nGaeilge na hAlban) ná cóir thaistil an-áisiúil a bhfuil dhá roth fúithi agus iad á gcasadh ag matáin an duine atá a stiúradh an rothair, nó an rothaí. Tá an dá roth ceangailte d'fhráma an rothair, agus an rothaí ina shuí in airde ar an bhfráma.
An déanamh atá ar an rothar inniu (an dá roth ar aon mhéid le chéile chomh maith leis an slabhra tiomána) tháinig sé chun saoil sa bhliain 1895, ach bhí rothair den chineál eile ann roimhe sin féin. Chuaigh an rothar slabhrathiomáinte ar fud an domhain ó shin, agus inniu, tá an rothar dhá oiread chomh coitianta leis an ngluaisteán. Is é an rothar an príomh-mheán iompair ina lán réigiún ar an domhan, toisc go bhfuil sé saor i gcomparáid leis an ngluaisteán (mar shampla), agus is féidir leis an rothaí taisteal a dhéanamh beag beann ar na bóithre, má tá an tír-raon oiriúnach don rothaíocht.
Caitheamh aimsire agus cleachtas aclaíochta atá sa rothaíocht freisin. Cuireann an rothar ar chumas an chathróra aghaidh a thabhairt ar an tuath ar lorg aeir ghlain, agus san am chéanna, coinníonn an rothaíocht féin na matáin, an croí agus na scamhóga ag obair go maith. Baineann póilíní, teachtairí agus daoine eile leas as an rothar ina gcuid oibre, agus is spórt comórtais í an rothaíocht freisin. Is dócha gurb é an Tour de France - an turas timpeall na Fraince - an comórtas rothaíochta is clúití ar domhan, agus tá cáil ar laochra móra an chomórtais seo, cosúil le Lance Armstrong agus Eddy Merckx.
Is féidir luas 50 ciliméadar san uair a bhaint amach ar rothar agus d'éirigh leis an gCeanadach Sam Whittingham 142.51 ciliméadar san uair a shroicheadh ar chúrsa rásaíochta. Is é seo an churiarracht do na feithiclí daontiomáinte ar fad.
An duine a thabharfaidh an iarracht chéanna agus a chaitheann an fuinneamh céanna, beidh sé ag gluaiseacht an trí oiread chomh luath leis an gcoisí. Le fuinneamh an bhia a thiontú go fuinneamh gluaiseachta, is í an rothaíocht an modh is feidhmiúla atá ag neach beo ar bith.
Stair
Is iomaí réamhtheachtaí a bhí ann don rothar. Deirtear gurbh é an Cunta Mede de Sivrac a d'fhorbair an célérifère dérothach sa bhliain 1790 nó 1791, agus gur chuir sé os comhair an tsaoil mhóir í sa Phalais-Royal. Ní raibh ann ach dhá roth agus fráma adhmaid eatarthu, agus an rothaí ina shuí ar an bhfráma seo agus ag baint tacaíochta as an talamh. Ní raibh gléas stiúrtha ná tiomáint ann. Is é an tuiscint atá ag lucht na staire ar an scéal inniu nach raibh célérifère dérothach ann ar aon nós, agus gur gléas ceithre roth a bhí i gceist i ndáiríre. Ní raibh ann ach gur bhain an t-iriseoir clúiteach Francach Louis Baudry de Saunier an chiall chontráilte as na pictiúir chomhaimseartha nuair a bhí sé ag déanamh taighde ar stair na ngléas gluaiste seo céad bliain i ndiaidh lá an célérifère.
Ba é an Gearmánach Karl Drais von Sauerbronn a d'fhorbair an chéad dérothach daontiomáinte, an Laufmaschine, nó meaisín reathaíochta, mar a thug sé air. Thóg sé an chéad mheaisín sa bhliain 1817, agus fuair sé paitinn air sa chéad bhliain eile. Ba é dérothach Drais - ar a dtugtaí draisine nó draisienne freisin, is é sin, gléas Drais, nó velocipede, rothar coise - an chéad dérothach a raibh rath ceart air, ach sa deireadh, ba iad na timpistí a rinne cabhóg an rothair choise seo, nó is é an tátal a bhain a lán údaráis áitiúla astu gur gléas dainséarach a bhí ann, agus thosaigh cathracha móra ag cur coisc leis an rothar coise.
Ó na 1820idí go dtí na 1950idí, bhí forbairt á déanamh ar na feithiclí daontiomáinte. Scéal eile áfach gur bhain innealtóirí na linne deireadh súile den dearadh dérothach, ó bhí siad den bharúil go raibh teipthe ar rothar coise Drais agus gur chóir dearadh na bhfeithiclí daontiomáinte a bhunú ar an gcoincheap trírothach nó ceathair-rothach, nach raibh chomh dainséarach céanna, ó nach gcaithfeá a bheith ag coinneáil cothromaíochta.
Ainmneacha malartacha
Thug an rothar deis taistil do mhná chomh maith agus bhí gach cineál duine in ann dul níos faide ó bhaile. Chuaigh an capall i léag mar áis iompair ag an am céanna. Bhí an-tionchar ag an rothar ar an tionsclaíocht chomh maith, mar gheall ar an bhforbairt a rinneadh ar creathlaigh éadroma agus ar rotha miotail, agus bhí na deartháireacha Wright, mar shampla, ina ndéantóirí rothar sular thug siad faoi eitleáin a thógáil. Agus mar gheall ar an líon daoine a thosaigh ag taisteal na tíre bhí tionchar polaitiúil ag an rothar. Cuireadh eagraíochta turasóireachta agus taistil ar bun agus brúdhreamanna a d'éiligh feabhas ar bhóithre, ar lóistín agus ar an léarscáilíocht.
In Éirinn, do bhain timirí Chonradh na Gaeilge agus na hÓglaigh feidhm as an rothar chun ranganna agus cruinnithe a eagrú.
Tháinig an gluaisteán chun cinn ag an am céanna agus tháinig meath ar an rothair mar mhodh taistil idir cathracha, ach leanadh ar aghaidh á thaisteal ar i mbailte móra chun turais ghearra a dhéanamh, in áiteanna atá ró-chúng don ghluaisteán nó ina bhfuil locadh gluaisteán gann nó an-daor. De réir mar a d'éirigh daoine as an rothar mar phríomh-mhodh taistil tháinig sé chun cinn mar ghléas caitheamh aimsire, go háirithe ag déagóirí.
Britain's Got Talent (sraith 13)
Is comórtas tallainne teilifíse cruthaithe ag Simon Cowell é Britain's Got Talent, a tosaíodh sa Ríocht Aontaithe sa bhliain 2007. Tosóidh an tríú sraith déag ar 13 Aibreán 2018.
Gormflaith ingen Murchada
Banríon Éireannach ba ea  Gormlaith ní Mhurchadha  (960–1030), (Meán-Ghaeilge  Gormflaith ingen Murchada).
Beatha
Rugadh Gormlaith i Nás na Ríq, Contae Chill Dara. Murchadh mac Fionn, rí Laighean, ba ea a athair agus Maol Mórdha a deartháir. Dar leis na hannála, phós sí le hAmhlaoibh Cuaráin, rí Lochlannach Átha Cliath agus Eabhraic go dtí a bháis sa bhliain 981; agus bhí mac acu, rí Sictric Silkbeard. Tar éis do Shictric do cloíodh ag Cath Ghleann Máma sa bhliain 999, phós Gormlaith le Brian Bóramha, rí Mumhan agus Ardrí na hÉireann. Bhí a mac, Donnchadh, níos deireanaí ina rí Mumhan. Maítear fosta gur phós sí le Maol Seachnaill mac Domhnaill tar éis bhás Amhlaoibh, ach is beag iontaofa iad na foinsí ina bhfeictear an pósadh seo.
Tá míchlú mór ar Ghormlaith as an maíomh gur chothaigh sí Cath Chluain Tarbh sa bhliain 1014. Ní dócha gur tharla an eachtra seo, and, óir nár scríobhadh na foinsí ina fhaightear é le linn a saoil féin.
Pool-in-Wharfedale
Is ceantar suite i Leeds é Pool-in-Wharfedale.
Gormflaith ingen Murchada
Beatha
Tá taifead a bás le feiceál sna hannála faoin mbliain 1030 (féach thíos).
Tagairtí annál
Feictear an chéad tagairt annál maidir le Gormlaith i nAnnála Inis Faithlinn as an Mumhain, cumtha dhá bhliain is seasca tar éis a báis: ''Ingen Murcha[da] m. Find, rigan Muman, moritur.
In ord croineolaíoch, is iad Annála Tiarnaigh as lár na tíre an chéad taifead eile agus tagairt iontu ar Ghormlaith: ''Gormlaith ingen Murchadha meic Floind, máthair Sitriuca meic Amlaim, rig Gall, & Dondchada meic Briain, rig Muman, mortua est.
Feictear Gormlaith i nginealaigh áirithe scríofa níos mó ná céad bliain i ndiaidh a báis. Sa, a catalóg de mhná cáiliúla Éireann, tá ann a fir chéile Amhlaoibh Cuaráin agus Brian Bóramha, agus a mic Sictric agus Donnchadh.
Feictear Gormlaith fosta sa Leabhar Laighneach de chuid na 12ú haoise. Tá le feiceáil ann an rann mór le rá maidir le "trí léim Gormlatha": ''Trí lemend ra ling Gormlaith ni lingfea ben co bráth. léim i n-Ath Cliath. leim i Temraig leim i Cassel carnmaig ós chach Molann roinnt scoláirí gur fianaise é seo lena trí phósfadh le Amhlaoibh Cuaran, Maol Seachnaill agus Brian Bóramha, ag teacht salach ar na hannála. Pléitear ach go háirithe bailíocht an phósta le Maol Seachnaill agus a colscaradh más fíor ó Bhrian Bóramha. Deir roinnt scoláirí gur páistí iad na "léimeanna", ní póstaí.
An mheánaois
Tá an-cháil ar Ghormlaith as ucht an chuir síos in Cogad Gáedel re Gallaib, bolscaireacht cumtha idir na blianta 1103 agus 1111 ar ord Mhuircheartaigh Uí Bhriain. Insítear sa scéal gur thit a deartháir, Maol Mordha, faoi smacht Bhriain Bóramha, agus gur chothaigh Gormlaith é, gan rath, dul chun cogaidh in éadan Bhriain Brian.
Sa seanscéal Íoslannach den 13ú haois Saga Njál, déantar trácht uirthi faoin ainm Kormloð,'' agus léirithe mar bhean cholscartha éadmhar, i bhfách le díoltas ar a hiarfhear céile, Brian Bóramha. Insítear sa sága seo conas mar a chothaíonn sí a mac, Sictric, chun tacú a fháil ó Lochlannaigh thar lear, go háirithe Sigurd as Inse Orc agus Brodir as Oileán Mhanann, ag geallúint ceiliúr pósta a chur orthu. Is é seo an chéad fhoinse a mhaíonn gur go raibh Gormlaith agus Brian Bóramha scartha as a gcéile.
Téacsanna nua-aimseartha
Ina shaothar Foras Feasa ar Éirinn le Seathrún Céitinn scríofa as Gaeilge Chlasaiceach sa bhliain 1634, déantar nasc makes explicit idir chothú Ghormlatha agus an fógairt cogaidh a rinne Maol Mórdha. Pléitear fosta cén fáth a rinne Céitinn an nasc úd. Dar leis an scoláire Meidhbhín Ní Úrdail, bhí Céitinn faoi thionchar Chronicle of Ireland le Meredith Hamner, foilsithe sa bhliain 1633, ina deirtear go raibh "bean chéile ceannaí” gan ainm ina cúis an chatha ag Cluain Tarbh.
Bhí tionchar ag saothar Chéitinne ar théacs eile den tréimhse úd, Cath Cluana Tarbh. Níl fheictear Gormlaith ach i leagan ansin den scéal seo, ach tagann an léiriú as Foras Feasa.
Piseánach
Planda bliantúil géagach a fhásann 50 cm nó níos mó ar airde. Na duilleoga bosach le 7-17 duilleoigín ubhchruthach fiaclach faireogach giobach. Na pisbláthanna bán nó scothghorm, ina n-aonar ar ghais fhada. Na cochaill borrtha, dé-shíoltach de ghnáth. Is dócha go bhfuil sé dúchasach don Áise, ach saothraíodh ón aimsir réamhstaire é mar phlanda foráiste agus ar son na síolta móra roctha inite.
Arthur Schopenhauer
Fealsamh Gearmánach ab ea Arthur Schopenhauer (Danzig 22 Feabhra 1788 - Frankfurt am Main 21 Meán Fómhair 1860).
Saothar
Bhí sé ar dhuine de na fealsúna sa naoú haois déag ba thúisce a chuir an tuairim i bhfocail go raibh an domhan bunaithe ar phrionsabail mhíréasúnta. Bhí tionchar láidir ag idéalachas tarchéimnitheach Kant ar Arthur Schopenhauer.
Potternewton
Is ceantar suite i Leeds é Potternewton.
Arthur Schopenhauer
Saothar
Maidir leis an moráltacht, bhunaigh sé í ar an trua agus ar an gcomhbhrón, a cheadódh don duine bua a fháil ar a fhéinspéis.
Carrann, Comhairle na h-Eaglaise Brice
Is baile suite i gComhairle na h-Eaglaise Brice é Carrann.
Fifth Harmony (albam)
Is é 7/27 an tríú halbam ó Fifth Harmony. Scaoileadh é ar an 25 Lúnasa 2017. Seo a gcéad albam le Fifth Harmony gan Camila Cabello.
Dayana Yastremska
Is imreoir leadóige gairmiúla as an Úcráin í Dayana Oleksandrívna Yastremska. Rugadh í ar an 15 Bealtaine 2000.
Verfassungsschutz
Is é an Verfassungsschutz, nó Cosaint an Bhunreachta (fíorainm: Bundesamt für Verfassungsschutz, nó Údarás na Cónaidhme um Chosaint an Bhunreachta) údarás inmheánach faisnéise na Gearmáine. Is minic a deirtear gurb é an fórsa póilíneachta polaitiúil é, ach níl cumhachtaí na bpóilíní ag lucht cosanta an bhunreachta - ní bhíonn siad go bunúsach ach ag bailiú faisnéise.
Tugtar "Uachtarán" nó Präsident ar cheannasaí an údaráis, agus é ag obair d'Aire Gnóthaí Inmheánacha na Cónaidhme (Bundesinnenminister). Tá ceanncheathrú fheidearálach Chosaint an Bhunreachta suite in Köln, ach thairis sin, tá údaráis chosúla i stáit na Cónaidhme go léir, agus iad ag obair d'Airí Gnóthaí Inmheánacha a stát féin. Uaireanta, bíonn an t-údarás feidearálach agus údaráis na stát éagsúil ag teacht salach ar a chéile, agus is minic a deirtear gur chóir don Ghearmáin seirbhísí na faisnéise inmheánaí a lárú in aon ionad amháin. Cuid thábhachtach de chultúr pholaitiúil na tíre é dílárú agus déabhlóid na cumhachta, ós stát cónaidhme nó stát feidearálach í an Ghearmáin inniu. Mar sin, níor tháinig údaráis na cónaidhme agus na stát ar chomhréiteach faoi athchóiriú Chosaint an Bhunreachta go fóill.
Tá cuspóirí an údaráis bunaithe ar an tríú mír sa Dlí um Chosaint an Bhunreachta (Bundesverfassungsschutzgesetz) ón 30 Mí na Nollag 1990.
Samplaí den chineál dreamanna a raibh an tÚdarás ag coinneáil súile orthu i rith na mblianta is ea iad:
Clachan a' Ghlinne
Is baile suite i gComhairle na h-Eaglaise Brice é Clachan a' Ghlinne.
Corneille Heymans
Fiseolaí a rugadh i Ghent na Beilge ab ea Corneille Jean François Heymans (28 Márta 1892 – 18 Iúil 1968). Ina thaighde, léirigh sé na córais néaróga cha a rialaíonn an riospráid, na struchtúir néarógacha braiteora sna hartairí a bhraitheann brú na fola is ceimiceáin sa bhfuil, agus a bpáirteanna siúd i rialú ráta is doimhneachta na riospráide.
Bhuaigh Heymans Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1938.
Náisiúnachas in Éirinn
Is iad na Náisiúnaí in Éirinn daoine a mhaith Tuaisceart Éireann a bheith an tír chéanna le Poblacht na hÉireann. Tá scoilt eatharthu agus na Poblachtaí. Glacann na Poblachtaithe le húsáid an firéigean chun a aidhm a baint amach, b'fhearr leis na náisiúnaí meáin síochánacha a úsáid. I dTuaisceart Éireann, is iad Sinn Féin agus an SDLP na príomhpáirtí náisúnach. Ach, tá stair fhada ag Sinn Féin i gcuideachta an IRA, agus an taobh paraimíleatach. Deirtear go bhfuil siad ag athrú faoi láthair, agus iad ag éirí níos síochánta freisin.
Roimh Deighilt
Roimh 1922 agus deighilt Éireann, ba iad an páirtí Riail Dúchais an páirtí náisiúnach is mó. Ba é Charles Stewart Parnell a dara ceannaire agus d'éirigh leis bille Riail Bhaile a churadh ar na leabhair dleathacha Breataine, ach theip ar an bhille sa Teach na dTiarnaí. Bhí bille Riail Bhaile eile ann, ach theip sé sa Teach na dTeachtaí faoi bhrú ó na hAontachtaí. Ansin, thit an pairtaí in anord tar éis an scannal leis an colscaradh Kitty O'Shea. Ansin, bhí an páirtí in ísle brí le troideanna ceannairí. Ach, sa 1900í, tháinig John Redmond mar cheannaire agus ba neart é an páirtí arís. D'éirigh leis Acht Riail Bhaile a fháil, roimh An Chéad Chogadh Domhanda. Ach, de réir an Chogadh, an Éirí Amach na Cásca agus eachtraí na hAontachtaithe nuair a tháinig an chéad cruinniú an rialtais Deisceart Éireann, ní raibh ann ach dhá aontachtaithe.
I dTuaisceart Éireann
Ansin, i rith Cogadh na Saoirse, cha raibh na náisiúnaithe le feiceáil, ós rud é gurb iad na poblachtaí a ritheann leis an chogadh. I dTuaisceart na hÉireann, rinn siad comhaontas le Sinn Féin agus bhuaigh siad cúpla suíocháin ach sa chuid eile den oileán, ní raibh siad neart ar bith a thuilleadh. Tar éis an cogaidh, nuair a bhí Tuaisceart Éireann bunaithe, bhí an pobal náisiúnach scoilte idir Sinn Féin na poblachtaigh, agus an Páirtí Náisiúnachas(síolrú ón páirtí Féinrialachais), na náisiúnaithe. Roimh na Trioblóidí, athainmníodh an páirtí go dtí an SDLP, mar atá anois agus ghlac siad páirt mhór sa Ghluaiseacht Cearta Cathartha. I rith na dTrioblóidí ba iad glór na síochána ar thaobh na náisiúnachais agus ba iad-san a bhí i gcoinne an IRA agus a chuid eachtraí fhoréigin.
Ag na cloginn
Sa toghcháin, bhí an pobal náisiúnaí scoilteadh idir na poblachtaithe agus na náisiúnaithe go dtí na caogaidí, nuair a bhí an chuid is mó don tacaíocht seo ag an Páirtí Náisiúnachas/SDLP. Lean é sín go dtí na náidí nuair a stop an tIRA a fheactas foréigean agus bhuaigh Sinn Féin níos mó tacaíocht. Sa toghchán Tionól 2003, bhuaigh Sinn Féin an chuid is mó suíocháin sa taobh náisiúnachas don chéad uair. San Ollthoghchán 2005, bhuaigh na páirtí an mhéid chéanna suíocháin, ach chiall an SDLP dhá suíochan go Sinn Féin.
Muireadhach mac Brain Ardchinn
Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea Muireadhach mac Brain (Sean-Ghaeilge Muiredach mac Brain) (bás 818) Bran Ardchenn mac Muireadhaigh (bás 795), iar-rí, ba ea a athair. Bhí sé i réim ón mbliain 805 go dtí 806, agus arís ó 808 go 818, mar chomhrí le Muireadhach mac Ruairí (bás 829) Uí Fhaoláin
Ní fheictear Muireadhach i ríliostaí le fáil sa Leabhar Laighneach, ach luaitear é sna hannála Éireann. Tugtar an teideal 'leath-ri' dó ina thásc i nAnnála Uladh.
16 Nollaig
Is é an 16 Nollaig an 350ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 351ú lá i mbliain bhisigh. Tá 15 lá fágtha sa bhliain.
Muireadhach mac Brain Ardchinn
Tar éis bhás Fhíonsneachta, tháinig an bheirt Mhuireadhach ar ais i réim. Sa bhliain 814, tá taifead sna hannála ar cath idir Uí Chinnsealaigh agus mic Bhrain, is dócha Muireadach agus a dheartháir Ceallach (bás 834), a bhuaigh. D'éirigh Muireadhach mac Ruadhrach ina rí aonair i ndiaidh bhás Mhuireadhaigh mhic Bhrain.
I measc mhic Muireadhaigh, bhí; Tuathal (bás 854) agus Dúnlaing (bás 869) ríthe Laigean beirt; agus Artúr (bás 847), rí Iarthair Life.
An Giorria
Is réaltbhuíon réasúnta gheal é an Giorria atá le feiceáil ar an leathsféar neamhaí theas díreach laisteas den Bhodach. Tá an réaltbhuíon seo ar cheann de na 88 réaltbhuíon nua-aimseartha, agus tá sé ar cheann chomh maith de na 48 réaltbhuíon ar chatalóg Tholamaes. Lepus a thugtar ar an nGiorria mar ainm Laidine, rud a chiallaíonn "giorria".
Nod leat gur Lupus an t-ainm Laidine a thugtar ar réaltbhuíon an Fhaolchú, agus Lepus an t-ainm Laidine a thugtar ar réaltbhuíon an Ghiorria. Tabhair aire gan iad a thógáil in ábhraíocht a chéile.
Ailléil
Is éard atá in ailléil ceann de dhá chineál nó os a chionn de ghéin nó de lócas géiniteach (ar grúpa géinte é go minic). Uaireanta is iad na hailléilí is ciontach le tréithe feinitíopacha ar nós líocha. Achoimre ar "allamorf" atá ann, focal a úsáideadh tráth i gcúrsaí géineolaíochta chun cuntas a thabhairt ar shaghsanna difriúla de ghéin a aithníodh mar fheinitíopaí difriúla. Tagann sé ón ngas Ghréigise ἄλλος (allos) agus alius (eile) na Laidine, focail a thugann αλληλους (allelos) - "a chéile".
Tá dhá chuid crómasóm ag an gcuid is mó d'orgánaigh ilcheallacha, rud a fhágann go bhfuil siad dioplóideach. Tugtar crómasóim homalógacha orthu. Tá aon chóip amháin de gach géin (aon ailléil amháin, mar sin) ar gach crómasóm ag orgánaigh dhioplóideacha. Más ionann iad an dá ailléil, is homaisiogóit iad. Má tá siad difriúil le chéile, is heitrisiogóit iad.
De ghnáth gheofá a lán ailléilí ag gach lócas i measc aonán difriúil i speiceas áirithe. Meastar ilchineálacht na n-ailléilí ag lócas mar uimhir na n-ailléilí atá ann nó mar an méid heitrisiogót i bpobal. Ag lócas géineach na n-antaiginí carbaihiotráiteacha sa tíopa fola ABO, aithníonn an ghéineolaíocht chlasaiceach trí ailléil, IA, IB, and IO, a shocraíonn comhoiriúnacht na bhfuilaistrithe. Is féidir le duine aon cheann de shé ghéinitíopa (AA, AO, BB, BO, AB, and OO) a bheith aige, agus iad in ann aon cheann de cheithre fheinitíopa a shíolrú: "A" (a thagann as géinitíopaí homaisiogótacha AA agus as géinitíopaí heitrisigeacha AO), "B" (a thagann as géinitíopaí homaisigeacha BB agus as géinitíopaí heitrisiogótacha BO), heitrisiogóit "AB" agus homaisiogóit "O". Is fios anois gur rang ailleílí ilchineálacha a bhfuil seichimh dhifriúla ADN acu na hailléilí A, O agus O agus iad ag síolrú próitéiní a bhfuil na tréithe céanna acu: tá eolas ar bhreis is 70 ailléil ag an lócas ABO. Is féidir le duine a bhfuil fuil "Tíopa A" aige a bheith ina heitrisiogót AO, ina homaisiogót AA nó ina heitrisiogót A'A le dhá ailléil dhifriúla 'A'.
Ailléilí ceannasacha agus cúlaitheacha
Is minic is féidir ceannasach nó cúlaitheach a thabhairt ar idirfheidhmeanna géinitíopacha idir géinte ag lócas éigin, de réir cén ceann den dá ghéinitíopa homaisiogótacha is cosúla le feinitíopa an heitriseagóit. Mura féidir an heitriseagót a aithint thar cheann de na homaisiogóit, deirtear go bhfuil ceannas ag an ailléil atá i gceist ar an ailléil eile (ceann cúlaitheach). Is iomaí tréith, áfach, nach bhfuil ag teacht leis an rangú seo agus rian na hoidhreachta ilghéinití ar na feinitíopaí.
Galracha géiniteacha
Tagann galracha ar nós galar Huntington (cóiréa ainsealach forchéimnitheach ó oidhreacht) nuair nach bhfaigheann duine ach ailléil cheannasach amháin le hoidhreacht.
Hibisceas
Planda nó tom bliantúil nó ilbhliantúil atá dúchasach do réigiúin theo. Na bláthanna an-mhór feiceálach cúigpheitealach go minic, agus na staimíní aontaithe i gcolún lárnach. Fástar go minic mar mhaisiúchán é, ach soláthraíonn cuid acu snáithíní áisiúla is torthaí inite.
Coille Tor
Is baile suite i gComhairle na h-Eaglaise Brice é Coille Tor.
Scarcroft
Is ceantar suite i Leeds é Scarcroft.
Inbhir Chòmhrainn
Is sráidbhaile suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, Albain é Inbhir Chòmhrainn.
An Fhoirnéis
Réaltbhuíon dheisceartach is ea an Fhoirnéis, a chruthaigh an tAb Nicolas Louis de Lacaille sna blianta 1751-52. Fornax Chemica a thug sé uirthi mar ainm Laidine – rud a chiallaíonn "foirnéis cheimiceach" – ach giorraíodh an t-ainm seo idir sin is tráthas. Fornax an t-ainm Laidine a thugtar uirthi sa lá atá inniu ann.
Stair
Ba é an réalteolaí Francach an tAb Nicolas Louis de Lacaille a chruthaigh réaltbhuíon na Foirnéise. Chaith Lacaille na blianta 1751 agus 1752 san Afraic Theas agus é ag clárú réaltaí an leathsféir theas. Bhí beagnach 10,000 réalta agus 42 réada domhainspéire ar an léarscáil neamhaí a rinne sé ag an am sin. Tháinig amach an chéad eagrán sa bhliain 1756 ach ní raibh ann ach plánaisféar agus é sa teanga Fraincise. Níor foilsíodh an chatalóg iomlán agus eagrán deifnídeach an phlánaisféir go dtí an bhliain 1763, bliain amháin tar éis bhás Lacaille. Coelum Australe Stelliferum an t-ainm a thug Lacaille ar an leabhar seo. San eagrán seo, d'aistrigh sé na hainmneacha ón bhFraincis go dtí an Laidin, agus chuir sé trí réaltbhuíon na Cíle, na Seolta agus Dheireadh na Loinge in áit Argo Navis (nó Le Navire, mar a thug sé air sa chéad eagrán).
Le linn dó a bheith ag cur i gclár na réaltaí theas, chum Lacaille ceithre réaltbhuíon déag chun áiteanna éigin i ndeisceart na spéartha a líonadh nach raibh a lán réaltaí iontu – agus an Fhoirnéis ina measc (féach an bosca thíos). Sa lá atá inniu ann glacann an an tAontas Réalteolaíoch Idirnáisiúnta (ARI) le gach ceann de na réaltbhuíonta sin; agus glactar freisin leis na trí réaltbhuíon a rinne Lacaille as an Long.
Le Fourneau an t-ainm Fraincise a thug Lacaille ar an réaltbhuíon seo ar dtús, rud a chiallaíonn an Fhoirnéis. Fornax Chimiae an t-ainm Laidine a thugtar uirthi ar an bplánaisféar a tháinig amach sa bhliain 1763, rud a chiallaíonn Foirnéis an Cheimiceora. Sa bhliain 1763 d'aistrigh Johann Bode an t-ainm go Apparatus Chemica, nó an Gléas Ceimiceach. Sa lá atá inniu ann tugtar Fornax ar an réaltbhuíon seo.
2007
Is gnáthbhliain an bhliain 2007
Eachtraí
mion|Benazir Bhutto
Contae Hempstead, Arkansas
thumb|deas|Suíomh sa stát Arkansas.
Is contae in Arkansas é Contae Hempstead. Is é Hope príomhbhaile an chontae agus an chathair is mó daonra. Is contae tirim é.
Tá sé suite in iardheisceart an stáit, agus tá sé ag críochantacht le:
Sa bhliain 2016 bhí 21,974 duine ina gcónaí ann. Tá achar 1,919 ciliméadar cearnach (1,919/km²), agus mar sin, tá dlús daonra 12/km² sa chontae.
Stair
Bunaíodh Contae Hempstead ar 24 Márta 1873. Ainmníodh an contae i gcuimhne ar Edward Hempstead, dlíodóir agus téisclimí.
Diosfóine
Neamhord urlabhra ina mbíonn tréith mhínormálta ag an nguth. Tugtar afóine uirthi nuair nach mbíonn aon ghuth ann. Is féidir go mbeidh airde, treise is tondath an ghutha chomh neamhéifeachtach sin go mbíonn an urlabhra dothuigthe, agus nuair a bhíonn sí intuigthe go mbíonn sí aisteach (piachánach nó srónach). Is féidir go mbeidh cúiseanna fisiciúla nó síceolaíocha léi.
Muirgheas ua Con Cheanainn
Rí Uí Dhiarmada ba ea Muirgeas ua Con Cheanainn (bás 1037).
Beatha
Is amhlaidh go raibh Muirgheas i gcoróin ón mbliain 1021 go dtí 1037.
Glaodh 'ua Con Cheanainn' ar Mhuirgheas mar ainm sean-athartha. As sin amach ina dhiaidh, ghlac an rítheaghlach an sloinne Ua Con Cheanainn. Bhídís ina ríthe Uí Dhiarmada, go dtí deireadh na 16ú haoise.
Eachtraí le linn a réimis
Eachtraí a tharla le linn a réimis:
Paul Martin
Príomh-Aire Ceanada ó 1997 go dtí 2006 is ea Paul Edgar Philippe Martin (28 Lúnasa 1938 a rugadh i Windsor, Ontario). Is é atá ina cheannaire ar Páirtí Liobrálach.
Scott Hall, Leeds
Is ceantar suite i Leeds é Scott Hall.
Eadardan
deas|250px|thumb|Crosleac Chruithneach in Eadardan Is sráidbhaile suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, Albain é Eadardan.
Boiteog
Cuileog láidir ribeach is ea an bhoiteog, a bhfuil a larbhaí seadánach faoin gcraiceann i mamaigh, ag ithe na sreabhán a úscann amach as na fíocháin. Tochlaíonn na larbhaí aibí amach tríd an gcraiceann agus pupaíonn ar an talamh. Beireann an bhoiteog chaorach (Oestrus ovis) a huibheacha i bpolláirí na caorach, mar shampla. Tá 150 speiceas de bhoiteoga ann i bhfine na nOestridae, eatarthu na péirseoga.
Clach Uallais
Is baile suite i gComhairle na h-Eaglaise Brice é Clach Uallais.
Lugaid Mend
Rí seanscéalach Éireann ba ea  Lughaidh Meann  nó Lámhdhearg (Meán-Ghaeilge Lugaid Mend nó Lámderg) mac Aonghas Tírigh mhic Fer Corb mhic Mug Corb mhic Cormaic Cais. Tál Cas ba ea a gharmhac.
Comhaimseartha a bhí sé le Niall Naoighiallach. Mhaígh clanna Déisi Tuaiscirt gurbh éa sinsear é. <!-- tuilleadh le haistriú
Life
Lugaid menn (illustrious). “ He it was that first and violently grasped the land of Tuadh-Mumha [i.e. the modern county of Clare]—for which reason it is called Lugaid Red-hand’s rough sword-land, seeing that the countries which the men of Mumha acquired by main force were two, viz., Osraighe in eric for Edirsceol whom the men of Laigen slew, and Tuadh-Mumha in eric for Crimthann, son of Fidach. Howbeit .... according to the legal right of the [old] provincial partition Tuadh-Mumha belongs to the province of Connachta.”*
Now the ostensible reason why Lugaid seized on the land beyond the Sinainn as eric for Crimthann was this :—
Crimthann the Great, of the Eoganachta race, brother-in law of Eochaid Muigmedon, to whom he succeeded in the sovranty of Eire (365) had for sister Mongfionn the Queen, and her vehement desire was that her favourite son Brian should be Ard-ri after Crimthann her brother. To compass her purpose, and to that end, she entertained her brother while on a visit to the province of Connachta, at a banquet, whereat she handed him a poisoned cup of wine:
‘ Received he drink of poison in his house From his sister, from the daughter of Fidach.’
“ I will not drink,” said he, “ until thou first shalt have drunk.” She drank accordingly and Crimthann after her. Mongfionn died on Samhain’s Eve. . . but Crimthann from the north, progressing towards his own country, gained Sliabh-suidhe-in-rig (the mountain of the King’s sitting) near Creatalach beyond the Sinainn, and there he died (A.D. 379).
. . . Howbeit Mongfionn’s treachery and her choice of death for herself, served her purpose not at all, for Niall of the Nine Hostages succeeded Crimthann, and ruled all Eire (379-405).+
Lugaid gained seven battles over the Connachta, killed seven kings, and drove them with only hirelings and boys from Carn Feradaig to Áth Lucait. He guarded his newly acquired territory so well ‘ that not even a leveret escaped northward.’ Thus he made good his claims, and thus was that land annexed to Leth-Mogha, to which half of Eire it nominally had belonged, lying as it did southward of the frontier set up by Conn and Eoghan: but it was not entirely subdued till about the beginning of the fifth century, for Connachta’s kings made many attempts to recover possession of it.
The kingdom of Tuath-Mumha after this conquest extended from the isles of Aran and Sliabh Echtghe on the north to Sliabh Eibhline near Caisel; and from the cliffs of Leim-Conchullainn, eastward to Sliabh-Dala in Osraighe. “ And the Dal-gCais had it free without rent, without taxing from the Kings of Eire.”*
When Lugaid attained in due course the Kingship of Mumha, he invaded Wales and exacted its tribute, and sailing northward carried his forays into Alba, where he was likewise victorious.
Stanningley
Is ceantar suite i Leeds é Stanningley.
Diosca ríomhaire
deas|250px|thumb|Diosca ríomhaire Feiste chun sonraí digiteacha a stóráil ar mhodh maighnéadach i bhfoirm diosca. Bhí dioscaí flapacha 13.8 cm ar trastomhas coitianta go dtí tús na 1990idí. Ina dhiaidh sin bhí discéid 7.9 cm ar trastomhas i ngnáthúsáid, is níos déanaí fós discéid 3.8 cm. Ritear na dioscaí, timpeall 300 imrothlú in aghaidh an tsoicind, agus léitear iad nó stóráiltear orthu le ceann maighnéadach inghluaiste. Bhí de bhuntáiste acu gurbh fhéidir iad a bhaint as an ríomhaire agus a iompar go dtí ríomhaire eile in áit éigin eile. Bíonn dioscaí Winchester nó cruadhioscaí in úsáid, a bhíonn séalaithe go buan in aonad ar leith sa ríomhaire, lenar féidir i bhfad níos mó sonraí a stóráil. I ngach cás, bíonn scannán maighnéadach ar an diosca, agus is sa chiseal maighnéadach seo a stóráiltear na sonraí. Rothlaítear na dioscaí go han-tapa sa ríomhaire, agus is féidir stóráil orthu ag ionaid nó seoltaí ar leith, is léamh uathu go tapa le géag rochtana a ghluaiseann go gathach. Is féidir suas le 400 leathanach aon spás a stóráil ar dhiosca flopach dédhlúis. Is féidir na céadta oiread níos mó a stóráil ar chruadhiosca. Mar sin, bhaintí feidhm as cruadhioscaí chun ríomhchláir feidhmiúcháin mar phróiseáil focal, scarbhileog, leabharchoimeád is mar sin a stóráil sa ríomhaire. Faoi seo, cuimhní soladstadacha is mó a úsáidtear.
Ceathramh-an-Iar
Is baile atá suite i gComhairle na h-Eaglaise Brice in Albain é Ceathramh-an-Iar.
David Ervine
Ba pholaiteoir (MLA nó Comhalta Tionóil) agus ceannaire an Pháirtí Aontachtach Forásach é David Ervine (21 Iúil, 1953 - 8 Eanáir, 2007).
Ríthe na Mí
I nÉirinn na meánaoise, de Chlann Cholmáin, géag Uí Néill, ba ea Ríthe na Mí. Bhí roinnt acu ina nArd-Ríthe na hÉireann. Tar éis briseadh na ríochta sa 12ú haois, cuireadh an ruaig ar a rítheaghlach, Uí Maoil Seachlainne, agus lonnaigh suas ar bhruach oirthir na Sionainne. Faightear uaisle na nGael agus an ainm úd acu chomh déanach is na 1690idí, cé gur chaill suas a gcuid cumhachta tamall fada roimhe sin.
Bhí Ríocht na Mí féin ann ón luath-ré stairiúil ar a laghad. D'fhéadfadh é gur den Dál Messin Corb a tháinig na ríthe, agus a rítheaghlach 'sacu, Uí Garrchon, ina Ríthe na Laighean. Óna 400idí ar aghaidh ámh, cuireadh an ruaig orthu as a dtír dúchais i dtuaisceart na Laighean agus thar Sléibhte Chill Mhantáin ag Uí Néill.
Hibrid
Toradh ar thrasphórú dhá chineál éagsúla plandaí nó ainmhithe chun airíonna an dá chineál a chomhchuingriú. Baintear feidhm as hibridiú sa talmhaíocht chun barraphlandaí níos fearr, mar arbhar, a tháirgeadh. Go minic, fásann an t-orgánach hibrideach, planda nó ainmhí, i bhfad níos bríomhaire ná an bunorgánach, agus tugtar fuinneamh hibrideach air seo. Ní bhíonn gnéithe hibrideacha leath chomh hiontaofa le gnéithe a chumtar le hinnealtóireacht ghéiniteach chun airíonna a sheoladh ar aghaidh dá sliocht. Baintear feidhm as an téarma ‘hibrideach’ chun cur síos ar rud de bhunús nó comhdhéanamh measctha. Mar shampla, tugtar feithicil hibrideach ar fheithicil ina bhfuil inneall dócháin inmheánaigh chomh maith le mótar leictreach chun tiomána.
Boladh
deas|250px|thumb|Boladh Déantar a bhrath nuair a luíonn móilíní ar chruthanna ar leith isteach i loig ar chruthanna ar leith sa tseicin mhúcasach bholtanach sa tsrón, mar eochair i nglas. Tá na láithreacha is loig ansin chun móilíní éagsúla a ghlacadh, agus néarchinn a spreagadh ansin chun a mbolaithe éagsúla ar leith a bhrath san inchinn.
Poll Iù
Is sráidbhaile suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, Albain é Poll Iù.
Stourton, Leeds
Is ceantar suite i Leeds é Stourton.
An Lón Dubh
Sráidbhaile atá suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, Albain é an Lón Dubh.
Drochaid a'Bhuinne
Is baile suite i gComhairle na h-Eaglaise Brice é Drochaid a'Bhuinne.
Diosgraife
Tugtar agraife uirthi freisin. I ndaoine fásta, tarlaíonn sí nuair a dhéantar damáiste don lár teanga san inchinn, i ndiaidh stróic nó siada, mar shampla.
Sa scríobh is féidir go mbeidh línte is litreacha droch-chumtha, nó litreacha ar iarraidh, athscríofa nó asáitithe.
Deargadaoil i mBád fó Thoinn
Meastar uaireanta gurb é Deargadaoil i mBád fó Thoinn an chéad úrscéal campais i nGaeilge. É breactha ag an údar Pádraic Breathnach, a chaith bunáite dhá scór bliain ag obair mar léachtóir i gColáiste Mhuire gan Smál, Luimneach.
Meafar é an teideal do shaol conspóideach na hollscoile, an fhírinne shuimiúil seachas aoir.
In agallamh físe le hAodh Ó Gallchóir, deir Pádraic Breathnach gur úrscéal campais é 'Deargadaoil i mBád fó Thoinn, sa mhéid a deir é "is go bhfuil sé lonnaithe i gcoláiste triú leibhéil", ach ná fuil sé ag rá-ina fhocal féin arís - "gurb aon choláiste ar leith atá i gceist ann, ach cineál cumaisc de choláistí difriúla. Dhá bhrí sin, saol ollscoile atá i gceist ann, dháiríre, ach go bhfuil se léirithe trí shúile bhall foirne seachas tríshúile mhic léinn....Sílim"adeir Pádraic " gurb é seo an chéad úrcéal campais sa Ghaeilge, dháiríre. Tá siad le fáil i mBéarla, ach níl siad le fáil i nGaeilge."
"Leabhar an-taitneamhach, scríofa ag an té a thuig córas áirithe agus ar féidir leis bunús an chórais áirithe sin a mhíniú i mbealach greannmhar agus mealltach."
31 Eanáir
Is é an 31 Eanáir an 31ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra. Tá 334 lá fágtha sa bhliain nó 335 i mbliain bhisigh.
Stailc agus Frithdhúnadh 1913 (Baile Átha Cliath)
thumb|upright|Bileog ón mbliain 1913 ag áitiú ar an lucht oibre gan éadaí de dhéantús na sáraitheoirí stailce a chaitheamh Is éard a bhí i gceist le Stailc agus Frithdhúnadh na bliana 1913 i mBaile Átha Cliath ná aighneas oibreachais idir timpeall is 20,000 fear oibre agus 300 fostóir i mBaile Átha Cliath, príomhchathair na hÉireann. Mhair an t-aighneas ón 26 Lúnasa 1913 go dtí an 18 Eanáir 1914, agus glactar leis gurbh é an díospóid thionsclaíoch ba mhó agus ba troime i stair na hÉireann. Theastaigh ó na fir oibre an ceart chun ceardchumainn a bhunú, i measc éilimh eile.
Ba iad Séamus Mór Ó Lorcáin agus Séamus Ó Conghaile cinnirí an lucht oibre - an chéad fhear acu is féidir a rá gurbh eisean bunaitheoir agus "athair" an cheardchumannachais agus na gluaiseachta lucht oibre in Éirinn, an dara fear acu chuaigh sé i dtáin laochra náisiúnta na hÉireann nuair a cuireadh chun báis é i ndiaidh Éirí Amach na Cásca. Ba í an díospóid seo an t-aighneas oibreachais ba mhó a tharla in Éirinn riamh, agus cé nár baineadh na cuspóirí amach, d'fhoghlaim an lucht oibre ceacht tábhachtach ceardchumannachais agus dlúthpháirtíochta a tháinig isteach áisiúil ina dhiaidh sin.
Cúlra na nImeachtaí
mion|6 Nollaig 1913, Liberty Hall, Delia Larkin (i lár)
Na Plódcheantair i mBaile Átha Cliath
Ceann de na príomhchúiseanna leis an achrann ab ea go raibh bochtáin na príomhchathrach i gcruachás ar fad. Sa bhliain 1913, bhí duine as an triúr i mBaile Átha Cliath ina chónaí sna plódcheantair.