cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eochaid I na hAlban
Tugtar an fhianaise do riail Eochaid, mar rí na gCruithneach, dúinn i gCroinic na gCruithneach, áit a bhfuil sé scríofa: Eochodius autem filius Run regis Britannorum, nepos Cinadei ex filia, regnavit annis xi. Ar an láimh eile, rialaigh Eochaid mac Rhun, rí na mBreatnach, ua Choinneach ó a iníon, aon bhliain déag.
Eochaid Étgudach
Ard-Rí seanscéalach na hÉireann ba ea Eochaidh Éadaithe (Sean-Ghaeilge Eochaid or Eochu Étgudach nó Etgedach ("réchúiseach"?)), mac Daire Doimthech, mac Conghal, mac Eadaman, mac Mal, mac Lugaid, mac Íth, mac Breogán.
De réir Leabhar Gabhála na hÉireann, toghadh ina rí é ag fir na hÉireann a mhair i ndiaidh bás trí cheathrún dá muintir i dteannta leis an iar-rí, Tigernmas, i mbun Crom Cruach a adhradh. Thionscnaigh sé nós áirithe trínar bhreathnaigh líon dathanna a chuid éadaí ar aicme shóisialta an duine, dath amháin do ghiolla, seacht ndath do rí nó banríon.
Achar ama
Bhí sé i réim ar feadh ceithre bliana, sular mharaigh Cermna Finn é i rith catha ag Teamhair. Tháinig Cermna i dteannta lena dheartháir Sobairce i gcomharbacht air ina ríthe.
Martin Landau
Ba aisteoir, cóitseálaí gníomhach, léiritheoir agus cartúnaí eagarthóireachta Meiriceánach é Martin James Landau / (20 Meitheamh, 1928 – 15 Iúil, 2017). Thosaigh a ghairmréim sna 1950idí, le luath - láithriú scannán lena n-áirítear ról tacaíochta in Northwest by Northwest (1959) le hAlfred Hitchcock, ag aisteoireacht le Cary Grant. Bhí rólanna rialta aige sa tsraith theilifíse Mission Impossible (1966 -1969) agus Space: 1999 (1975 -1977).
Bronnadh an Golden Globe Award don Best Supporting Actor – Motion Picture ar Landau, chomh maith lena chéad ainmniúchán don Academy Award for Best Supporting Actor, as a ról in Tucker: The Man and his Dream (1988); fuair sé an dara hainmniúchán Oscar as a léiriú in Crimes and Misdemeanors (1989) le Woody Allen. Thuill a léiriú i ról tacaíochta Bela Lugosi in Ed Wood (1994) Gradaim an Acadaimh dó, Screen Actors Guild Award agus Golden Globe Award. Lean sé air ag aisteoireacht i scannáin agus ar an teilifís, agus bhí sé i gceannas ar chraobh Hollywood den Actors Studio go dtí go bhfuair sé bás i mí Iúil 2017.
Taifeadadh fuaime
mion|288x288px|Gramafón Athrú fuaime chuig foirm instóráilte, ionas gur féidir í a atáirgeadh níos déanaí. Ar dtús, trí phróiseas fuaimiúil lánmheicniúil a rinneadh é.
Taifeadadh an fuaimchomhartha ar chlaiseanna ar shorcóir céarach tar éis an fhuaim a athrú go meicniúil chuig díláithriú scannáin. D'atáirgtí é ansin le gramafón.
De réir a chéile le forbairt na leictreonaice, dhéantaí an fhuaim a bhrath le micreafón agus an fuaimchomhartha a thaifeadadh ar chlaiseanna ar dhiosca meicniúil.
Ó na 1980idí tháinig taifeadadh digiteach chun cinn.
Déantar an fuaimchomhartha ón micreafón a shampláil ag minicíocht níos mó ná an mhinicíocht fuaime is mó a bhíonn le taifeadadh, agus gach sampla a dhigitiú. Athraítear an fuaimchomhartha ina shraith d'uimhreacha dénartha a stóráiltear i gcuimhne mhaighnéadach (ar théip), optúil (ar dhlúthdhiosca), nó leathsheoltach ríomhaire. Is féidir taifeadadh is atáirgeadh an-chruinn an-dílis a bhaint amach.
Jennie Wyse Power
Bhí siopa aici ar Shráid Anraí darbh ainm The Irish Farm and Produce Company, a d'oscail i 1889. Síníodh Forógra na Cásca 1916 sa siopa seo. Bhí bialann mar chuid den ghnó agus b'é a bialann a chur bia ar fáil dóibh siúd in Ard Oifig an Phoise le linn Éirí Amach na Cásca. .
Ba í an t-aon bhall de Chumann na mBan a thacaigh leis an gConradh Angla-Éireannach i  1921.
Thacaigh sí ar dtús le Cumann na nGaedhal, agus ceapadh í mar seanadóir i 1922. I 1926, d'fhág sí an páirtí agus ansin chuaigh sí isteach i bhFianna Fáil. Bhí sí ina seanadóir go dtí 1936. Fuair sí bás i 1941, agus cuireadh í i Reilig Glas Naíon.
Steven Agnew
Is polaiteoir de chuid an Chomhaontais Ghlais é Steven Agnew. Rugadh é ar an 12 Deireadh Fómhair, 1979. Tá sé ina Chomhalta de Thionól Reachtach Thuaisceart Éireann do An Dún Thuaidh.
1800
Tarluithe
mion|[[Caipeatól SAM sa bhliain 1800. Bhí Leabharlann na Comhdhála, ar cuireadh tús léi sa bhliain 1800, suite sa Chaipeatól ar dtús, freisin.]]
Dómhnall II na h-Alban
Ba Rí na gCruithneach nó Rí na hAlban é Dómhnall mac Causantín (Gaeilge na hAlban;Dòmhnall mac Chòiseim), nó Dómhnall II sa 9ú haois. Ba mhac Chonstantine I (Causantín mac Cináeda) é. Tugtar an t-ainm maslach 'dásachtach' air ásachtach, "an madman", sa lámhscríbhinn Tairngreacht Bhercháin.
Battling Siki
Dornálaí Seineagálach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, ab ea Battling Siki, a rugadh Louis Mbarick Fall ar 16 Meán Fómhair 1897 i Saint-Louis agus a fuair bás ar an 15 Nollaig 1925.
Kwasi Kwarteng
Bhí sé ina Rúnaí Stáit Gnó, Fuinnimh agus Straitéise Tionsclaíocha ó 2021 go 2022, sula raibh sé ina Sheansailéir ar an Státchiste faoi Liz Truss ó Mheán Fómhair go Deireadh Fómhair 2022. Briseadh as a phost i bhfianaise neamhghlacadh na margaí airgeadais lena pholasaithe fioscacha agus chomhéirí fheisirí parlaiminte an Pháirtí Chaomhaigh. clé|mion|2014ː Kwarteng ag "Global Growth- Challenge or opportunity for the UK?'
Tús a shaoil
clé|mion|Eanáir 2021 Rugadh Kwarteng i Londain do thuismitheoirí inimirceacha Gána i Waltham Forest,Buirg Londain ar an 26 Bealtaine 1975, Ba é an t-aon leanbh ag Alfred K. Kwarteng agus Charlotte Boaitey-Kwarteng, a chuaigh ar imirce ó Ghána mar mhac léinn sna 1960idí. Is abhcóide í a mháthair agus eacnamaí i Rúnaíocht an Chomhlathais a athair Fuair sé a chuid oideachais i gColáiste Eton agus i gColáiste na Tríonóide, Cambridge.
Gairm
D’oibrigh Kwarteng mar cholúnaí don Daily Telegraph agus mar anailísí airgeadais.
Sheas sé mar Fhéisire Parlaiminte do Spelthorne i dtuaisceart Surrey sa bhliain 2010. I mí na Samhna 2018, ceapadh Kwarteng ina Fho-Rúnaí Stáit ag an Roinn um Imeacht as an Aontas Eorpach. Tar éis Boris Johnson a bheith tofa mar Phríomh-Aire i mí Iúil 2019, tugadh ardú céime do Kwarteng agus ceapadh é mar Aire Stáit do Ghnó, d’Fhuinneamh agus d’Fhás Glan, ag freastal ar an gComh-Aireacht mar chuid den ról. I mí Eanáir 2021, tugadh ardú céime do Kwarteng arís mar Rúnaí Gnó, agus é ar an gcéad duine gorm ag fónamh mar Rúnaí Stáit.
Seansailéir ar an Státchiste
Tar éis do Johnson éirí as a phost in 2022, thacaigh Kwarteng le hiarracht Liz Truss a bheith ina ceannaire Coimeádach. Tar éis do Truss a bheith ceaptha ina Príomh-Aire, cheap sí Kwarteng ina Seansailéir ar an Státchiste. Ar 23 Meán Fómhair, d'fhógair Kwarteng " mionbhuiséad " a cáineadh go forleathan agus a d'fhág go hachomair gur thit steirling go dtí an leibhéal is ísle riamh in aghaidh an dollair Mheiriceánaigh. clé|mion|THE GROWTH PLAN 2022, de chuid HM Treasury; mhair an plean trí seachtaine. Briseadh Kwarteng as a phost ar 14 Deireadh Fómhair tar éis 38 lá, an dara tréimhse ba lú riamh mar Sheansailéir Státchiste na Breataine. Tháinig Jeremy Hunt i gcomharbacht air. Tá Kwarteng an-mhór le Liz Truss agus thug sí le fios go mb'oth léi imeacht Kwasi Kwarteng; mhaígh sí go raibh an leas náisiúnta curtha aic roimh a leas féin.
Agus é ag imeacht, dúirt Kwarteng gur chreid sé i gcónaí gurb í fís Truss an fhís cheart."“Mar atá ráite agam go minic le roinnt seachtainí anuas, go bunúsach ní haon rogha é cloí leis an status quo. Rófhada atá an tír seo cráite ag rátaí fáis íseal agus cáin ard– is gá fós é sin a athrú chun go mbeadh rath ar an tír seo.”"
Baile Átha Fhirdhia, Barúntacht
Is barúntacht suite i gContae Lú é Baile Átha Fhirdhia.
Monica Seles
Tagairtí
mion|clé|Monica Seles
Tarboro, Carolina Thuaidh
Is é Tarboro príomhbhaile Contae Edgecombe, Carolina Thuaidh. Bhí 56,552 ina gcónaí i Tarboro sa bhliain 2010.
Láthair Uaighe an Bhaile Bhoicht
De réir an traidisiúin, is seanreilig de chuid Felo de Se é Láthair Uaighe an Bhaile Bhoicht atá lonnaithe ag acomhal Bhóthar an Bhaile Bhoicht agus Bóthar Chluain Life. Dlí Coiteann Ársa a cleachtaíodh i Sasana agus a bhí in Éirinn ón séú haois déag suas go dtí athchóiriú an dlí sa bhliain 1823 ab ea ‘’Felo de Se’’ nó coir an fhéinmharaithe.
Gearradh pianbhreith ar dhuine a fuarthas ciontach i Felo de Se go n-adhlacfaí iad ag meán oíche ag crosbhóthar agus stáca a chur trína chroí, chun cosc a chur orthu filleadh agus cur isteach ar an mbeo. Cé go raibh go leor suíomh Felo de Se ar fud na hÉireann, tá talamh an Bhaile Bhoicht uathúil sa mhéid is go bhfuil an suíomh tar éis maireachtáil trí chuimhne mhuintir na háite. Tháinig piseog ghotach mhionsonraithe chun cinn maidir leis an suíomh a thaifead an Béaloideasóir Weston St. John Joyce sa bhliain 1921 agus a bhí fós ar marthain nuair a chuir an TD áitiúil Tom Stafford síos uirthi le linn díospóireachta i nDáil Éireann i 1990.
Sa litríocht, bhí sé ina ábhar inspioráide do na filí James Clarence Mangan, Thomas Caulfield Irwin, agus Tomás Mac Donnchadh i measc daoine elle. Glactar leis go forleathan gur thug Bram Stoker, scríbhneoir a rugadh i gCluain Tarbh cuairt ar an suíomh mar leanbh agus gur thug sé inspioráid dó dá úrscéal ceannródaíoch Dracula.
Gramadach na Gaeilge
link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Graimear%20na%20Gaedhilge%20(cover).PNG|mion|Clúdach an leabhair Graiméar na Gaedhilge leis na [[Bráithre Críostaí (1906).]] Tá an léargas thíos bunaithe ar Ghramadach na Gaeilge: An Caighdeán Oifigiúil agus leabhair eile.
Brollach
Sa Ghaeilge, tagann an aidiacht sna sálaí ag an ainmfhocal: guth binn (nó guth bhinn, i nGaeilge Chúige Mumhan), bean shaibhir, uisce glan. Is féidir, áfach, úsáid na réimíre a bhaint as na haidiachtaí uaireanta, go háirithe i stíl fhileata: binnghuth, glanuisce. Ar ndóigh, séimhítear an t-ainmfhocal i ndiaidh na haidiachta i bhfocail chomhshuite den chineál seo.
Tá réimíreanna ar leith ann nach n-úsáidtear riamh mar fhocail neamhspleácha, siúd is go bhfuil ciall aidiachta ag dul leo. Is iad dea- agus droch- an dá réimír is tábhachtaí acu. Is ionann dea-fhear agus fear maith, agus is ionann drochdhuine agus duine dona nó duine olc, ach is féidir difríocht áirithe a aithint idir "duine olc" agus "drochdhuine": i bhfocail chomhshuite cosúil le "drochdhuine", tá an t-olcas níos cóngaraí do nádúr do-athraithe an duine. Tá an méid sin soiléir ar an dóigh a n-úsáidtear sa chomhthéacs gramadaí iad: tá an duine seo go holc (an briathar tá, a úsáidtear le hainmfhocal a cheangal d'aidiacht), ach is drochdhuine é seo (an chopail, a úsáidtear le hainmfhocail agus forainmneacha a cheangal dá chéile). .
Cás ar leith is ea cás na haidiachta úd sean. Is féidir í a úsáid mar a bheadh gnáthaidiacht ann: tá sé sean, tá sé níos sine ná mise agus araile, ach is gnách úsáid na réimíre a bhaint aisti: seanfhear is ea é: Seanbhean is ea mise, agus cos liom san uaigh agus an chos eile ar a bruach, mar a dúirt Peig Sayers. Cinnte, ní dhearfadh sí *"bean shean is ea mise" - cé nach mbeadh a leithéid ag sárú rialacha na gramadaí ar aon nós, ní chluinfeá ag cainteoirí dúchais go rómhinic é.
Ainmfhocal firinscneach iolra
I ndiaidh ainmfhocal firinscneach iolra sa tuiseal ainmneach, áfach, cuirfear -a nó -e leis an consan deiridh. Ar ndóigh, tá sé ag brath ar chaoile an chonsain cé acu guta a chuirfear leis: an fear mór - na fir mhóra, an buille réidh - na buillí réidhe. Maidir leis an gclaochlú tosaigh, tá sé ag brath ar chonsan deiridh an ainmfhocail, cé acu a shéimheofar an aidiacht nó nach séimheofar: na fir mhóra (m séimhithe ar lorg an r chaoil), na mná móra (m gan séimhiú, ós rud é nach bhfuil consan caol ann). Is minic nach gcluintear mórán difríochta idir -í agus -igh an ainmfhocail iolra, ach mar sin féin, tá sé tábhachtach iad a choinneáil scartha ó chéile sa litriú, nó ní shéimheoidh ach ceann acu an aidiacht: na bealaí móra (m gan séimhiú) (ón bhfocal bealach), ach na hÉireannaigh mhóra (m séimhithe) (ón bhfocal Éireannach).
Ainmfhocal baininscneach uatha
Ar lorg ainmfhocal baininscneach uatha sa tuiseal ginideach, ní shéimheofar an aidiacht ar aon nós. Scéal eile, áfach, go gcuirfear -e leis an gconsan deiridh, agus má tá an consan sin leathan san fhoirm a fuair tú san fhoclóir, caithfidh tú an consan sin a chaolú, leis: eachtra na mná móire (< mór), teach na baintrí tuirsí (< tuirseach), seomra na fuinneoige briste, agus araile. Tabhair faoi deara go ndéantar -í den -ach san fhoirm áirithe seo (-ighe an seanlitriú a bhí ann roimh an gcaighdeánú: teach na baintreabhaighe tuirsighe a scríobhtaí sular tháinig an caighdeán comhaimseartha ar an bhfód). Tabhair faoi deara freisin nach gcuirfear an t-e sin le haidiachtaí a chríochnaíonn ar -úil, ar nós spéisiúil, dathúil agus araile: a mhalairt ar fad, cuirfear -a leo, agus leathnófar an consan deiridh: grá na mná dathúla (ní hé *dathúile an fhoirm cheart ar aon nós). Coinnigh cuimhne freisin ar leithéidí na haidiachta úd deacair, a chailleann guta an dara siolla roimh an iarmhír: lá na hoibre deacra. (Bheifeá ag súil le *deacaire, ach nuair a bhuailfidh an -r caol an -c- leathan, leathnófar é faoina thionchar, agus an t-a ag teacht in ionad an e, dá réir sin.)
Titeann an dara siolla san aidiacht álainn ar lár roimh iarmhír an ghinidigh bhaininscnigh freisin. Is í an fhoirm a mbeifeá ag súil léi ná áilne, agus d'fheicfeá í i dtéacsanna a bhfuil an seanlitriú i bhfeidhm orthu. De réir an chaighdeáin a úsáidtear inniu, áfach, is é an leagan oifigiúil ná áille, agus an -nn comhshamhlaithe don -l-. (Cf. collaí, collaíocht, atá bunaithe ar colla, seanghinideach an ainmfhocail colainn.)
Tabhair faoi deara go bhfuil ginideach baininscneach uaitha na haidiachta úd breá beagáinín neamhrialta: breátha. Úsáidtear an fhoirm seo san iolra freisin.
Ainmfhocal baininscneach iolra
Go bunúsach, is í an fhoirm chéanna den aidiacht a úsáidtear ar lorg ainmfhocail an dá inscne san uimhir iolra. Mar sin, cuirfear an t-a nó an t-e leis an aidiacht i dtuiseal ainmneach na huimhreach iolra ar lorg ainmfhocal baininscneach freisin: na mná móra, na baintreacha tuirseacha, na cathracha coimhthíocha, agus araile. Ní shéimhítear an aidiacht, áfach, nó is ar éigean a chríochnaíonn aon iolra baininscneach ar chonsan caol!
Foirm na haidiachta sa tuiseal ginideach iolra
Braitheann sé beagáinín ar fhoirm an ainmfhocail féin, cé acu foirm aidiachta a thiocfaidh ar a lorg. Go bunúsach, más tréaniolra atá againn, is é sin, iolra arb ionann a fhoirm sa ghinideach agus san ainmneach, ní athróidh an aidiacht a foirm ach an oiread sa ghinideach: na páirceanna móra - cathair na bpáirceanna móra. Má athraíonn an t-aimfhocal a fhoirm, áfach, leanfaidh an aidiacht é: na fir mhóra - tír na bhfear mór.
I gcanúintí, go háirithe i gConamara, chluinfeá na daoine ag baint úsáid as leaganacha cosúil le tír na bhfir mhóra, lá na mbáid mhóra in áit tír na bhfear mór, lá na mbád mór an Chaighdeáin.
"Tuiseal tabharthach" (má tá a leithéid ann)
Ní mhaireann mórán iarsmaí den tuiseal tabharthach beo i nGaeilge an lae inniu. Tá gramadóirí áirithe ann, áfach, a bhaineann úsáid as an "tuiseal tabharthach" mar chatagóir gramadaí, agus iad ag tagairt don fhoirm a thagann ar lorg na réamhfhocal simplí. Ní hionann an "tuiseal tabharthach" seo agus tuiseal tabharthach stairiúil na Gaeilge Clasaicí, áfach, ach amháin i gcuid de na cásanna.
Cibé scéal é, is féidir an aidiacht a láimhseáil sa "tuiseal tabharthach" uatha de réir ceann den dá chóras malartach a cheadaíonn an Caighdeán:
- An córas "deisceartach". Is é sin, uraítear an t-ainmfhocal ar lorg an ailt a dtagann an réamhfhocal simplí roimhe, agus ansin, cloítear leis na rialacha céanna i leith na gclaochluithe tosaigh atá i bhfeidhm sa tuiseal ainmneach: ag an bhfear beag (firinscneach), ag an mbean bheag (baininscneach).
- An córas "Ultach". Is é sin, séimhítear an t-ainmfhocal ar lorg an ailt a dtagann an réamhfhocal simplí roimhe, agus ansin, séimhítear an aidiacht beag beann ar an inscne: ag an fhear bheag, ag an bhean bheag.
Ní minic a d'fheicfeá an nós Clasaiceach inniu, is é sin, urú na haidiachta ar lorg an ainmfhocail uraithe. Mar sin féin, tháinig atheagrán de Shéadna leis an Athair Peadar Ua Laoghaire i gcló sna nóchaidí ina bhfeictear an nós seo i gcónaí: ag an bhfear mbeag. Úsáid sheanársa atá ann nach bhfeicfeá, abair, ar na hirisí Gaeilge.
Má bhaintear úsáid as foirm thabharthach an ainmfhocail, áfach, ní mór an aidiacht a chur i bhfoirm den chineál sin freisin. Ní fheicfeá foirmeacha tabharthacha den chineál sin ach sa litríocht Ultach inniu, agus ní bhíonn foirmeacha speisialta tabharthacha ach amháin ag ainmfhocail bhaininscneacha. Is é an dóigh a gcruthaítear na foirmeacha seo ná go gcaolaítear consan deiridh an ainmfhocail agus na haidiachta: tá teach mór ag an bhaintrigh bhig (in áit tá teach mór ag an bhaintreach bheag, de réir an chórais Ultaigh, nó tá teach mór ag an mbaintreach bheag, de réir an chórais eile). Cuimhnigh ar fhoirm neamhrialta an ainmfhocail bean, is é sin, mnaoi: tá teach mór ag an mhnaoi bhig (in áit tá teach mór ag an bhean bheag, de réir an chórais Ultaigh, nó tá teach mór ag an mbean bheag, de réir an chinn eile).
An Bhreischéim is an tSárchéim
Is í an fhoirm chéanna den aidiacht a dhéanann cúis na breischéime is na sárchéime sa Ghaeilge, go bunúsach. Tá sé ag brath ar na míreanna gramadúla timpeall na foirme seo cé acu breischéim nó sárchéim atá i gceist.
Is ionann, sa chuid is mó de na cásanna, an fhoirm seo agus ginideach baininscneach uatha. Tá breischéim/sárchéim neamhrialta ag roinnt aidiachtaí coitianta, áfach:
mór - mó
beag - lú
furasta - fusa
fada - faide
maith - fearr
olc, dona - measa
breá - breátha
te - teo
tirim - trioma
álainn - áille
tréan - treise
Bíonn neamhrialtachtaí eile le cloisteáil sna canúintí. Go háirithe, tá sé coitianta i gcanúintí Connachtacha agus Ultacha -cha nó -chte a chur le breischéim/sárchéim na n-aidiachtaí aonsiollacha: breáichte, teocha. Cuimhnigh freisin ar gráice, breischéim/sárchéim na haidiachta úd gránna i gcanúint Chúige Uladh, agus ramha, arb é breischéim na haidiachta úd ramhar é, ansin. I nGaeilge Chúige Mumhan, cloistear an fhoirm sia in áit faide: an áit is sia siar = an áit is faide siar.
Leis an bhfoirm seo a úsáid i gciall na breischéime, is gnách níos a chur roimpi: níos treise, níos áille, níos lú. Ós rud é gurb í an chopail atá folaithe san fhocal sin níos, tá foirm na haimsire caite aige: ní ba nó níb. Séimhíonn an fhoirm seo an aidiacht a thagann sna sálaí aici: níos fearr - níb fhearr, níos breátha - ní ba bhreátha.
Is é an briathar úd tá a théann leis an bhfocailín sin níos:
tá mé níos sine (< sean) ná thusa
tá Máire níos óige (< óg) ná Siobhán
bhí Máirtín Ó Cadhain níb fhearr mar scríbhneoir ná Séamus Ó Grianna
Má deir tú bhí Máirtín Ó Cadhain níos fearr mar scríbhneoir ná Séamus Ó Grianna, is ar éigean is féidir a rá gur botún é, ach is fearr cuimhne a choinneáil ar an difríocht seo i dteanga shlachtmhar scríofa.
Is féidir an bhreischéim a chur in iúl leis an gcopail is, freisin:
is sine mise ná thusa
is óige Máire ná Siobhán
b'fhearr Máirtín Ó Cadhain mar scríbhneoir ná Séamus Ó Grianna
Ní minic a úsáidtear an dara rogha sin a thuilleadh, ach is gá cuimhne a choinneáil air gur breischéim atá i gceist, má tá is agus foirm breischéime/sárchéime na haidiachta ag teacht sna sálaí ag ainmfhocal nach bhfuil an t-alt ag teacht roimhe:
labhair sí le cailín ba sine ná a hiníon féin - is é sin, le cailín a bhí ní ba sine ná a hiníon féin, ach is dócha go raibh cailíní ní ba sine ann fós - breischéim.
Port Láirge
Cathair i ndeisceart Phoblacht na hÉireann is ea Port Láirge, agus í suite i gcontae atá ainmnithe aisti. Is í an chathair is tábhachtaí in oirdheisceart na tíre í agus í ar an gcúigiú ceann is mó na tíre. B'iad na Lochlannaigh a bhunaigh í sa bhliain 914 agus mar sin, an chathair is sine in Éirinn atá ann.
Gramadach na Gaeilge
An Bhreischéim is an tSárchéim
labhair sí leis an gcailín ba sine acu - is é sin, leis an gcailín a bhí ní ba sine ná aon chailín eile dá raibh i láthair - sárchéim.
Port Láirge
Tugtar ainm Lochlannach ar Phort Láirge as Béarla, is é sin, Waterford, a tháinig as ainm sean-Lochlainnise a scríobhfaí Veðrafjörður in Íoslainnis an lae inniu. Is é Túr Raghnaill i bPort Láirge an foirgneamh cathrach is sine in Éirinn, agus é ainmnithe as bunaitheoir na cathrach, Raghnall nó Rögnvaldur as Íoslainnis. Is é an túr seo an cuimhneachán is sine dár fhág na Lochlannaigh ina ndiaidh in Éirinn a bhfuil ainm Lochlannach air i gcónaí, agus is air is fusa a aithnítear Port Láirge.
Sa bhliain 2006 bhí cónaí ar 49,240 duine sa chathair. Bhí 45,775 duine acu ina gcónaí laistigh de chríocha na cathrach féin agus 3,465 lonnaithe sna bruachbhailte atá suite ar thaobh Chontae Chill Chainnigh.
Droichead Átha, Barúntacht
Is barúntacht suite i gContae Lú é Droichead Átha.
Gramadach na Gaeilge
An Bhreischéim is an tSárchéim
Sna habairtí a bhfuil an chopail in úsáid iontu, is féidir an bhreischéim agus an tsárchéim a chur in iúl ar bhealach cosúil le breischéim agus sárchéim na n-aidiachtaí fada sa Bhéarla, agus úsáid á bhaint as breischéim nó sárchéim na haidiachta úd mór: is é an fear is tuirsí = is é an fear is mó is tuirseach. Níl an nós seo leath chomh coitianta sa Ghaeilge agus atá sé sa Bhéarla. Más ionann gnáthchéim agus breischéim/sárchéim na haidiachta, áfach, is féidir dul i dtuilleamaí an nóis seo ar mhaith na soiléireachta. Sa sampla a tugadh, ní bheadh sé rónádúrtha a leithéid a úsáid - b'fhearr, cuir i gcás, is é an fear is mó tuirse (= is é an fear is mó ó thaobh na tuirse de) nó is é an fear is mó a bhfuil tuirse air (= is mó an tuirse atá ar an bhfear seo ná ar aon fhear eile).
Ag tabhairt le fios dúinn go bhfuil gné ar leith den réad ag éirí níos láidre nó níos suntasaí, is féidir linn an briathar úd téigh/dul a úsáid in éineacht leis an réamhfhocal i nó chun agus an t-ainmfhocal teibí atá fréamhaithe ón aidiacht: tá na cúrsaí ag dul chun donais (= ag éirí níos measa), tá na cúrsaí ag dul i bhfeabhas (= ag éirí níos fearr). Is é an coinbhinsiún agus an sean-nós a chinneann, cé acu i nó chun is fearr a úsáid. Uaireanta, is féidir briathair eile a fheiceáil in abairtí den chineál seo: tá an lá ag druidim chun deireanais = tá sé ag éirí déanach, tá sé ag dul anonn sa lá, tá an tráthnóna agus an oíche ag breith orainn.
Port Láirge
thumb|250px|Port Láirge agus [[An tSiúir|Abhainn na Siúire san oíche|clé]] Sníonn an tSiúir tríd an gcathair, agus b'í an abhainn seo a chuir bun le stair fhada na cathrach i gcúrsaí na farraige. Tá cuan Phort Láirge ar cuanta tábhachtacha na tíre le corradh is míle bliain, agus bhí an longcheártaíocht an-tábhachtach mar shlí bheatha sa chathair sa 19ú haois. B'iad muintir Malcomson, ar leosan an longcheárta úd Neptune Shipyards, a chuir agus a choinnigh ag obair ceann de na cabhlaigh ba mhó ar fud an domhain ó lár na 1850idí go deireadh na 1860idí, ina measc cúig línéar paisinéireachta tras-Atlantacha. Inniu, samhlaíonn muintir an tsaoil mhóir Port Láirge le criostal Phort Láirge (Waterford Crystal) thar aon rud eile, nó téann traidisiún gloineadóireachta na cathrach siar go dtí an bhliain 1783.
Gramadach na Gaeilge
Léaspairtí faoi Úsáid na hAidiachta
Is leis an mbriathar úd tá is minicí a théann an aidiacht sa Ghaeilge: tá an chathair seo mór, tá an cailín sin tinn, agus araile. De ghnáth, bíonn aidiachtaí faisnéiseacha den chineál seo lom. Tá dornán aidiachtaí ann a gcuirtear an réimír úd go leo, áfach, nuair a thagann siad ar lorg an bhriathair tá:
Port Láirge
Ardeaglais Theampall Chríost, Port Láirge.
Stair
thumb|Na Céanna, t.1890|clé Na Lochlannaigh a thagadh ag tabhairt ruathair agus rúchlaidh faoi Éirinn, chuir siad tús leis an chéad áitreabh seasta anseo sa bhliain 853. Sa bhliain 902, áfach, b'éigean do na Lochlannaigh bailiú leo as Port Láirge agus as na bunáiteanna eile a bhí acu in Éirinn, nuair a chuir muintir dhúchasach na tíre ruaigeadh orthu. Tháinig siad ar ais sa bhliain 914, agus ansin, dhaingnigh siad an t-áitreabh, ionas gur tháinig an chéad chathair cheart in Éirinn ar an bhfód.
Siegfried & Roy
Ba dhísreach siamsóirí Gearmánach-Mheiriceánacha iad Siegfried & Roy, a rugadh sna bhlianta 1939 agus 1944 sa Ghearmáin. Le blianta chuiridís seó le leoin agus tíogair bhána ar an stáitse in Las Vegas, Nevada. Rinneadh clár teilifíse dá seó faoin ainm Father of the Pride.
Gramadach na Gaeilge
Léaspairtí faoi Úsáid na hAidiachta
tá sé go maith
Siegfried & Roy
Rugadh Siegfried Fischbacher ar 13 Meitheamh 1939 in Rosenheim, in Bavaria. Rugadh Uwe Ludwig Horn (Roy) ar an 3 Deireadh Fómhair 1944 in Norchenham. Tógadh sa Ghearmáin iad, agus thug siad aghaidh ar na Stáit Aontaithe ní ba dhéanaí. Ghlac an bheirt acu saoránacht Mheiriceánach.
Port Láirge
Stair
Sna Meánaoiseanna, bhí Port Láirge ar an dara cathair ba thábhachtaí in Éirinn. Sa 15ú haois, chuir muintir Phort Láirge beirt éilitheoirí ar choróin Shasana ó dhoras, is é sin, Lambert Simnel agus Perkin Warbeck. In aitheantas dó seo, bhronn Anraí VII a mana ar an gcathair: Urbs Intacta Manet Waterfordia, "tá Port Láirge slán ón ngabháltas i gcónaí".
Gramadach na Gaeilge
Léaspairtí faoi Úsáid na hAidiachta
tá sé go holc
Port Láirge
Stair
I ndiaidh an Reifirméisin Phrotastúnaigh, mhair Port Láirge ina cathair Chaitliceach, agus páirt aici i gComhdháil Chill Chainnigh, is é sin, féinrialtas Caitliceach a bhí i bhfeidhm sna blianta 1642-1649. Tháinig deireadh prap leis an rialtas seo nuair a chuir Oilibhéar Cromail an tír ar ais faoi smacht Shasana. Bhí Port Láirge thíos leis seo, nó chuir nia le Cromail, Henry Ireton, imshuí fada ar an gcathair go dtí gur ghéill sí dó sa bhliain 1650. clé|mion|[[Pósadh Giúdach, Port Láirge, 1901 (Miss Esther Levin, Mr Myer Stein)]]
Siegfried & Roy
Ar 3 Deireadh Fómhair 2003, agus seó ar siúl acu san óstán Mirage in Las Vegas, rug Mordecore, tíogar fireann 7 mbliana d'aois, ar mhuineál Roy. Tharla gur bhuail taom de chineál éigin Roy móimint roimhe sin agus bhain sin geit as an tíogar. Ceapann Roy go raibh Mordecore ag iarraidh Roy a tharrtháil, go raibh sé ar intinn ag an tíogar Roy a tharraingt ón stáitse. D'iarr Roy ar dhaoine gan aon dochar a dhéanamh ar an tíogar. Cuireadh an Mirage deireadh le seó Siegfried & Roy, cé go ndeachaigh siad ar an stáitse roinnt uaireanta ina dhiaidh sin, uaireanta le Mordecore. D'éirigh Siegfried agus Roy as a saol gairmiúil sa bhliain 2010. Fuair Mordecore bás sa bhliain 2014 i ndiaidh tinnis ghearr. D'éag Roy Horn bás ar an 8 Bealtaine 2020 de bharr COVID-19. Cailleadh Siegfried Fischbacher ar an 13 Eanáir 2021. Bhí ailse air. mion|clé|Siegfried & Roy in éineacht le leon bán
Gramadach na Gaeilge
Léaspairtí faoi Úsáid na hAidiachta
tá sé go dona
tá sé go deas
Port Láirge
Stair
Sa 18ú haois, tháinig biseach agus borradh mór ar eacnamaíocht na cathrach. B'ansin a tógadh an chuid ba mhó d'ailtireacht na cathrach. Sa 19ú haois, bhí an longcheártaíocht agus an ghloineadóireacht faoi bhláth sa chathair, chomh maith le gnóthaí móra eile tionsclaíochta.
Gramadach na Gaeilge
Léaspairtí faoi Úsáid na hAidiachta
tá sé go breá
Port Láirge
Stair
I Mí Iúil 1922, nuair a bhí cogadh cathartha na hÉireann faoi lán an tseoil, chuir na Saorstátairí agus na Poblachtánaigh an-chathanna ar a chéile timpeall Phort Láirge.
Gramadach na Gaeilge
Léaspairtí faoi Úsáid na hAidiachta
tá sé go hiontach
tá sé go hálainn.
Is é an rud atá i bpáirt ag na haidiachtaí seo ná go bhfuil blas an bhreithiúnais shuibiachtúil orthu go léir. Tabhair faoi deara go bhfágtar an go ar lár, má tá an aidiacht á cáiliú ag fobhriathar: tá sé iontach maith.
Ní haithríoch leat é, ach is aithríoch duit é!
Is é is ciall leis an abairt seo ná "Níl aithreachas ort go ndearna tú é, ach ba chóir go mbeadh" - is é sin, tá cúis oibiachtúil agat le haithreachas a bheith ort faoi, cé nach bhfuil aithreachas ort mar mhothúchán suibiachtúil. Is féidir an abairt seo a chur i gcomparáid le samplaí níos coitianta den úsáid áirithe seo:
Is mór liom é = is é mo thuairim shuibiachtúil go bhfuil sé mór, nó rómhór. Cf. freisin: ba mhór liom fearg a chur air a chiallaíonn "ní chuirfinn fearg air, dá bhféadfainn é a sheachaint", is é sin, is é mo thuairim gur rud mór, tábhachtach, dainséarach a bheadh ann dá gcuirfinn fearg air
Is mór dom é: Ní minic a úsáidtear an abairt seo san fhoirm dheimhneach, ach tá aithne againn ar an leagan diúltach - ní mór duit rud a dhéanamh, a chiallaíonn "caithfidh tú rud a dhéanamh", "ní foláir duit rud a dhéanamh". Is é an bunsmaoineamh atá taobh thiar den abairt seo ná "ní ag éileamh an iomarca ort a bheidh mé, má éilím ort an rud sin a dhéanamh".
Tomás Ó Murchú
Ba pheileadóir Gaelach ó Chontae Laois é Tomás Ó Murchú (Tommy Murphy sa Bhéarla). Rugadh é sa bhliain 1921. Fuair sé bás sa bhliain 1985. D'imir sé le haghaidh Chontae Laoise.
Gramadach na Gaeilge
Léaspairtí faoi Úsáid na hAidiachta
Is beag liom é = is é mo thuairim shuibiachtúil nach bhfuil mo dhóthain ann, tá mé ag éileamh tuilleadh
Is beag dom é = is é tuairim na ndaoine eile nach bhfuil mo dhóthain déanta agam, ba chóir dom tuilleadh a dhéanamh.
Coinnigh cuimhne freisin ar Is beag orm é = tá dímheas, drochmheas, agam air.
Baintear úsáid chosúil as a lán aidiachtaí agus, fiú, ainmfhocal, agus is gá cuid acu a lua anseo.
Is dóigh liom é = is é mo thuairim
Is dócha liom é = is é mo thuairim go bhfuil sé dóchúil, indéanta, féideartha
Is cuimhin/cuimhneach liom é = ní dhearna mé dearmad de, maireann sé i mo chuimhne
Is aithnid dom é = tá aithne agam air
Is baol/eagal liom é = is dóigh liom é, cé nach dtaitníonn an smaoineamh liom; is é an eagla atá orm go bhfuil an scéal amhlaidh. (Is féidir is baolach a rá freisin nuair atáthar ag tagairt do dhrochrud atá incheaptha nó féideartha.)
Is baol/eagal dom é = tá an rud sin dainséarach dom, tá an rud sin ag bagairt orm. Tabhair faoi deara arís an difríocht idir do agus le.
Is danaid liom é = is oth liom é, ní maith liom é mar thrioblóid nó mar dhrochrud
Is danaid dom é = is mór an damáiste, an dochar, a dhéanann sé dom.
Cuir i gcomparáid: Is danaid liom bás d'athar = is oth liom go bhfuair d'athair bás, ní maith liom do thrioblóid. Is danaid duit bás d'athar = déanann sé damáiste (oibiachtúil) duit go bhfuair d'athair bás.
An t-ainmfhocal
Tá dhá inscne ag na hainmfhocail Ghaeilge, mar atá, an fhirinscne agus an bhaininscne, agus glactar leis go bhfuil ceithre thuiseal ann, mar atá, an tuiseal ainmníoch, an tuiseal ginideach, an tuiseal gairmeach agus an tuiseal tabharthach. Ní mhaireann ach mioniarsmaí den tuiseal tabharthach i dteanga chaighdeánaithe an lae inniu, ach mar sin féin, is gá bheith ábalta an chiall cheart a bhaint astu, ós rud é go raibh scríbhneoirí na ré réamhchaighdeánaí ag iarraidh é a úsáid i gcónaí. Tá dhá uimhir ag na hainmfhocail, mar atá, an uimhir uatha agus an uimhir iolra, agus níl mórán fágtha den uimhir dhéach a bhí ann fadó.
Tá an inscne neodrach imithe as an teanga go hiomlán, ach is féidir iarsmaí di a aithint sna logainmneacha fós. Is í an inscne neodrach stairiúil is cúis leis an urú sna hainmneacha Loch nEathach agus An Muileann gCearr. Tabhair faoi deara freisin gurb é Loch gCarman litriú stairiúil an logainm úd Loch Garman, agus gur Carmanaigh a thugtar ar mhuintir na háite.
An Fhirinscne
Ainmfhocail fhirinscneacha iad de ghnách na cinn a sheasann do chineálacha éagsúla fear agus d'ainmhithe fireanna, cé go bhfuil eisceachtaí ann - an stail, mar shampla, nó is ainmfhocal baininscneach é. Ainmfhocail fhirinscneacha iad na cinn ina n-aithnítear ceann de na hiarmhíreanna seo leanas:
An Tuiseal Ginideach
An chuid is mó de na hainmfhocail fhirinscneacha, baineann siad leis an gCéad Díochlaonadh. Is é an Chéad Díochlaonadh aicme na n-ainmfhocal firinscneach a chríochnaíonn le consan leathan. Caolaítear an consan seo sa tuiseal ginideach: fear -> fir, deireadh -> deiridh, leabhar -> leabhair, cat -> cait, cogadh -> cogaidh, scéal -> scéil.
An Tuiseal Tabharthach
Úsáidtear an tuiseal tabharthach mar chuspóir ag formhór na  réamhfhocal simplí, ach amháin 'gan' agus 'go dtí'. San Chaighdeán, tá an tuiseal tabharthach i gcónaí beagnach comhionann leis an ainmneach nuair nach n-úsáidtear é leis an alt cinnte, ach i gcuid de na canúintí tá sonraí neamhspleácha ag na tabharthaigh sa dara agus sa chúigiú díochlaonadh. Fiú amháin sa Chaighdeán, tá tabharthaigh ar leithligh fós ag dornán focal (cosúil le "Éire" - "Éirinn", "Ulaidh" -"Ultaibh"), agus tá tabharthaigh faoi leith i bhfrásaí áirithe seasta, mar shampla "os cionn" ("ceann").
An Tuiseal Ainmneach: An Tuiseal Tabhartach
An Tuiseal Gairmeach
Úsáidtear an tuiseal gairmeach le daoine a ghairm nó a ainmniú mar an té lena bhfuiltear ag caint nó a bhfuiltear á ghairm. Mar shampla, sna habairtí "Cad é mar atá tú, a Sheáin?" agus "a Sheáin, an mbeidh tú ag teacht liom?" ainmnítear Seán mar an té lena bhfuiltear ag caint nó a bhfuiltear á ghairm.
Le go bhfoirmítear an fhoirm ghairmeach fhirinscneach uatha cuirtear an mhír ghairmeach, "a" (séimhíonn sí an consan tosaigh ach mura bhfuil consan ann ní déantar faic ar an fhocal), roimh an ainmfhocail a bhfuiltear á ghairm is caolaítear é (Ní déantar faic mura bhfuil sé caol cheana féin nó mura bhfuil guta ar dheireadh an fhocail). Seo thíos cúpla sampla dá díochlaonadh.
Duine -> a Dhuine
Éireannach -> a Éireannaigh
Múinteoir -> a Mhúinteoir
Le go bhfoirmítear an fhoirm ghairmeach fhirinscneach iolra cuirtear an mhír ghairmeach roimh an ainmfhocail mar a déantar san uatha, ach ar fhocail a ghlacann lagiolra san ainmneach cuirtear an iarmhír "-a" leis an fhoirm ainmneach uatha, mar shampla "fir -> a fheara". Ní déantar faic ar ainmfhocail a ghlacann tréaniolra san ainmneach.
An t-alt
Aidiacht a chinntíonn an t-ainmfhocal is ea an t-alt. Is é an an t-alt deimhnitheach sa Ghaeilge san uimhir uathu. San uimhir iolra, cuirtear in iúl le na é. Níl aon alt neamhdheimhnitheach sa Ghaeilge.
Cuireann an t-alt séimhiú le hainm baininscneach a thosaíonn le consan, agus ní athraítear ainm firinscneach leis, san uimhir uathu. M.sh. an bhean
Cuireann an t-alt 't-' roimh ainm firinscneach a thosaíonn le guta, ach ní athraíonn sé ceann baininscneach san uimhir uathu. M.sh. an t-alt
Cuirtear 't' roimh ainm baininscneach a thosaíonn le 's', ní chuirtear rud roimh ainm firinscneach a thosaíonn le 's'. M.sh. an tsail
San uimhir iolra, úsáidtear 'na' agus cuirtear 'h' roimh ainmneacha a thosaíonn le guta. M.sh. na huimhreacha
Déantar cumaisc den alt agus focail áirithe: Cén (cé an); den (de an) srl Roimh a ainmfhocal agus cibé focail eile ata ag cáiliú an ainmfhocail a chuirtear an t-alt de ghnáth; an post; an tríú srl.
Go hiondúil is ionann uimhir, inscne agus tuiseal don alt agus dá ainmfhocal: An fear; hata an fhir; na fir; hataí na bhfear. Eisceacht: Má luíonn trí,ceithre....naoi, deich idir an t-alt agus a ainmfhocal, úsáidtear iolra an ailt, cibé uimhir ata ag a ainmfhocal mura céad, míle, milliún é: na trí bhó; na cúig rothar déag: ach an trí chéad teach; an seacht gcéad fear.
Príomhfheidhm an ailt
Is é príomhfheidhm atá ag an alt ainmfhocal a dhéanamh cinnte a bheadh éiginnte gan é: Tháinig an Brianach; sa samhradh; go dtí an Cháisc; Bhí an Domhnach fliuch; An Seán Ó Murchú atá i Sasana.
Logainmneacha
Úsáidtear an t-alt freisin sna cásanna seo a leanas; Le logainmneacha; (a) na hilchríocha (ach amháin Meiriceá) : An Eoraip srl (b) tíortha na hEorpa: An Bhreatain Mhór, srl. (c) roinnt bailte móra agus sráidbhailte: An Róimh, An Ómaigh srl. (d) roinnt sléibhte: An tEargal; An Mhangarta, srl. (e) beagnach gach abhainn: An Danóib; An Life, srl. (f0 farraigí áirithe: An Mheánmhuir; An tAigéan Atlantach, srl.
Roimh ainm teibí
Roimh ainm teibí agus roinnt ainmfhocal eile más le brí fhorleathan a úsáidtear iad: Tá an radharc go holc aige.
Teangacha
Le hainmneacha teangacha nuair atá a mbrí forleathan: Is í an Ghaeilge teanga ár sinsear: Tháinig an Béarla isteach: Bhí an Ghearmáinis go maith aige.
Aimsir Chaite
San Aimsir Chaite, cuirtear séimhiú ('h') ar an mbriathar, nó 'd' roimh ghuta agus f. Mar shampla Cuir - Chuir, Féach - D'fhéach
Aimsir Láithreach
Má tá siolla amháin i gceist, cuirtear (e)ann ar deireadh an bhriathra. Mar shampla Tóg - Tógann. Chun an form 'sinn' a fháil agus nuair atá sé siolla amháin, cuirtear (a)imid air. M.sh. Tóg - Tógaimid
Má tá dhá siolla i gceist, cuirtear (a)íonn ar gas an briathra. M.sh. Ceannaigh - Ceannaíonn Chun an form 'sinn' a fháil agus tá sé dhá siolla, cuirtear (a)ímid ar gas an bhriathra. M.sh. Ceannaímid
Aimsir Fháistineach
Má tá siolla amháin i gceist, cuirtear 'f(a)idh' ar deireadh an bhriathra. m.sh. Cuirfidh Chun an foirm 'sinn' a fháil agus nuair atá sé siolla amháin, cuirtear f(a)imid air. m.sh. brisfimid
Má tá dhá siolla i gceist, cuirtear eoidh nó óidh ar gas an bhriathra. Osclóidh sí Chun an form 'sinn' a fháil agus tá sé dhá siolla, cuirtear óimid nó eoimid ar gas an bhriathra. Samhlóimid
Modh Coinníollach
Is iad seo a leanas na deireidh a chuirtear ar ghas an briathair chun an Modh Coinníollach a fháil:
An chéad réimniú: -f(a)inn -f(e)á -f(e)adh -f(a)imís -f(e)adh -f(a)idís
An dara réimniú: -(e)óinn -(e)ófá -(e)ódh -(e)óimís -(e)ódh -(e)óidís
Baintear an síneadh fada as an "o" nuair atá "e" roimhe. Chomh maith le sin, cuirtear séimhiú nó d' ag tús an briathair. Mar shampla, Cheannóinn, Chuirfeá, D'íocfadh sé, D'fhreastalóidís
An chopail
Sa mhodh choinníollach agus san aimsir chaite, tá an fhoirm ba ag an gcopail.
Comhréir
Ní ionann comhréir sa Ghaeilge agus an chuid is mó de theangacha eile na hEorpa. Maraon leis na teangacha Ceilteacha eile, tá an fhoirm briathar-ainmní-cuspóir ar ghnáth-ráiteas. Mar shampla, is fear mé nó tá an cuairteoir anseo. Sa chéad abairt, úsáidtear an chopail, mar gur stádas buan atá i gceist, mar bhriathar, sé fear an t-ainmní, agus is é mé an chuspóir athfhillteach.
Sea agus ní hea
Maidir le sea nó  ' sea, is giorrúchán de is ea é. Tugtar an chopail ar is, agus úsáitear í(copail-baininscneach) ag plé le stadais atá buan go maith, agus cuirtear ea leis le dearfú a chur i gciall. M.sh., "An cailín í?" – "'Sea, is cailín í." Úsáidtear sea leis le freagairt ar ghlaoch, mar shampla, "A Pheadair!"…"Sea."
Louisburg, Carolina Thuaidh
Is é Louisburg príomhbhaile Contae Franklin, Carolina Thuaidh. Bhí 3,359 ina gcónaí i Louisburg sa bhliain 2010.
Gramadach na Gaeilge
Sea agus ní hea
Is féidir sea, a úsáid as Gaeilge le rud a dhearfú. Ní hea an diúltach dó seo. Ach nuair a chuirtear ceist ag úsáid briathair, úsáidtear an briathar céanna sa bhfreagra. M.sh., "Ar oscail tú an doras?" – "D´oscail" nó "d´osclaíos" nó "Ar tháinig Seán fós?" – "Tháinig." Freagraítear an briathar go haonfhoclach, is í seo an chúis gur féidir pearsa a chur in iúl le leaganacha táite na mbriathra agus nach féidir leis na leaganacha eile. Glactar leis gur treisiú aon forainm a chuirtear le briathar agus ceist á freagairt. Féach an sampla, "An bhfuil tú réidh?", "Tá mé!"
An séimhiú
Cuirtear séimhiú ina lán cásanna. Tar éis 'nuair é', san aimsir chaite, gnáthchaite agus sa mhodh choinníollach. Tar éis chuile réamhfhocal seachas ag, as, go, le, chuig, os agus thar. Tar éis 'don' agus 'den'. Cuirtear é le haidiachta tar éis ainmneacha bhaininscneacha agus focail firinscneach iolra, seachas nuair a bhíonn ghuta ag deireadh an ainm(Féach ar 'an aidiacht' chun níos mó eolas a fháil). Sa tuiseal ginideach, cuirtear é le focail firinscneacha uatha. Tar éis na huimhreacha go dtí a sé. Tar éis 'a', nuair atá ainm fir a leanas, caolaítear an consan deirneach freisin (a Sheáin, a Chéin).
Uimhreacha
1 aon, 2 dó, 3 trí, 4 ceathair, 5 cúig, 6 sé, 7 seacht, 8 ocht, 9 naoi, 10 deich.
(go minic cuirtear ‘a’ rompu seo… a haon, a dó, a trí, srl, ag déanamh comhaireamh shimplí.
11 aondéag, 12 dódhéag, trídéag.. agus mar sin go 20 fiche.
Ansin 21 fiche a haon, 22 fiche a dó, 23 fiche a trí, agus mar sin ar aghaidh, ag cur h roimh uimhir ag tosú le guta.
30 tríocha, 40 ceithreacha (nó daichead), 50 caoga, 60 seasca, 70 seachtó, 80 ochtó, 90 nócha, 100 céad.
1000 míle.
2489 - dhá mhíle ceithre chéad ochtó naoi.
1,000,000 - milliún.
Ar aonad amháin d´aon ní, deirtear bosca amháin, srl. Le dhá (2) aonad, deirtear dhá theach, dhá hata. Úsáidtear na huimhreacha simplí thuas chun na huimhreacha eile aonad go deich a chur in iúl.
Le níos mó ná deich naonad, is gnách an fhoirm bosca déag, trí ubh déag a úsáid.
Le daoine, úsáidtear foirm eile den uimhir, mar seo...duine, beirt, triúir, ceathrar, cúigear, seisear, seachtar, ochtar, naonúr, deichniúr.
Ansin, duine déag, beirt déag, triúir déag, ceathrar déag...fiche duine.
Ar an gcaoi chéanna, duine is tríocha, beirt is tríocha……
Is ceadmhach comhaireamh leis an scór (20) freisin as Gaeilge. Mar shample, duine is scór, trí scór bliana.
Ar ndóigh, tá úsáid fós le dosaen (12) ar ábhair mar arán agus uibheacha.
An t-urú
Urú a thugtar ar ghlórú agus / nó shrónaíl túschonsan de réir phrionsabail ghramadaí na Gaeilge. Nuair a uraítear túschonsan neamhghlórach, glóraítear é; nuair a uraítear túschonsan glórach, déantar srónaíl air. Tar éis uraithe, scríobhtar an consan nua agus an bun-túschonsan san fhocal, cé nach bhfuaimnítear ach an consan nua.
Uraítear an túschonsan i ndiaidh focal nó frásaí áirithe. Don chuid is mó, uraíonn aon réamhfhocal nuair a cheanglaítear leis an alt uatha (an) é. Is iad na príomheisceachtaí ná na focail don, den, agus sa. Mar shampla, leis an mbád, ar an mbord, ag an bpáiste, faoin gcat, ach don chailín. Athraíonn rialacha an uraithe ag brath ar an nGaeltacht, áfach. I dTír Chonaill, mar shampla, ní uraíonn réamhfhocail + an, agus i gConamara, uraíonn an focal sa. I ngach Gaeltacht, áfach, uraítear an briathar tar éis an ailt bhriathartha cheistigh an, m.sh., an bhfuil sé?, an dtagann sí?, an bpósfaidh siad?
Tamim bin Hamad Al Thani
Éimír Chatar is ea Síc Tamim bin Hamad Al Thani (Araibis:                  تميم بن حمد بن خليفة آل ثاني,a rugadh 3 Meitheamh 1980). Is é an ceathrú mac é ag an Éimír roimhe seo, Hamad bin Khalifa. Bhí sé ina rialtóir ar Chatar ó 2013 nuair a d'éirigh a athair as an ríchathaoir. Ba é Tamim ina chomharba dealraitheach ó 2003 i leith nuair a thréig a dheartháir níos sine Síc Jassim a éileamh ar an ríchathaoir.
Is monarc Chatar é, ar mhonarcacht absalóideach í. Bhí baint aige le hiarrachtaí chun próifíl idirnáisiúnta Chatar a ardú trí imeachtaí spóirt a óstáil, chomh maith le Paris Saint-Germain FC a cheannach.
Luathshaol agus oideachas
Rugadh Tamim bin Hamad ar an 3 Meitheamh 1980 i Doha, Catar. Is é an ceathrú mac é ag Síc Hamad bin Khalifa Al Thani, agus dara mac ag Síc Moza bint Nasser Al-Missned, dara bean chéile Hamad. Fuair Tamim a chuid oideachais ag Scoil Sherborne na Breataine Móire (Coláiste Idirnáisiúnta) i nDorset, agus ag Scoil Harrow, áit ar bhain sé A-Leibhéil amach i 1997. D’fhreastail sé ansin ar an Acadamh Míleata Ríoga Sandhurst, agus bhain sé céim amach i 1998.
Gairm
Coimisiúnaíodh Síc Tamim mar an dara leifteanant i bhFórsaí Armtha Chatar nuair a bhain sé céim amach ó Sandhurst. Tháinig sé chun bheith ina oidhre ar ríchathaoir Chatar an 5 Lúnasa 2003, nuair a thréig a dheartháir níos sine Síc Jassim a éileamh ar an teideal. Ó shin réitíodh é chun dul i gceannas ar an stát, ag obair sna poist is airde slándála agus eacnamaíocha An 5 Lúnasa 2003, ceapadh é ina leas-cheannasaí ar fhórsaí armtha Chatar.
Seán Ó Murchú
Is iarpheileadóir Ghaelach ó Chontae Chiarraí é Seán Ó Murchú (Seán Murphy sa Bhéarla). Rugadh é sa bhliain 1932. D'imir sé le haghaidh Ciarraí agus An Daingin.
Táimhe
Airí réada a chuireann i gcoinne gluaisne. De réir chéad dlí gluaisne Newton, aon réad le mais atá ar fos nó ar luas tairiseach, ní mór fórsa glan a fheidhmiú air chun a staid a athrú, a luas a athrú, agus/nó é a luasghéarú. Nuair a théann mais an réada i méid, is gá an fórsa a mhéadú i gcomhréir leis an mais chun an toradh céanna a fháil. Prionsabal na táimhe a thugtar ar an dlí seo. Más gluaisne uilleach atá i gceist, is gá casmhóimint fórsaí a imirt ar tháimhe réada chun an casadh uilleach a luasghéarú nó a luasmhoilliú.
Gastonia, Carolina Thuaidh
Is é Gastonia príomhbhaile Contae Gaston, Carolina Thuaidh. Bhí 71,741 ina gcónaí i nGastonia sa bhliain 2010.