cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sapporo
Cathair de chuid na Seapáine is ea Sapporo (札幌市). Tá an chathair suite in iarthar Hokkaido. Tá 1,918,096 duine ina gcónaí i Sapporo (daonáireamh 2010). Is í príomhchathair Hokkaido í. Tá Sapporo suite in thuaidh na Seapáine ar bhruach na Toyohira timpeall ar 840 km siar ó dheas ó phríomhchathair na tíre, Tōkyō. Tá clú na sneachta ar an gcathair seo. Bhí sé ina óstach ar Chluichí Oilimpeacha an Gheimhridh 1972. Bíonn sé ina hóstach ar fhéile Sapporo Snow gach bliain.
Droichead Victoria
Is baile suite i gContae Thír Eoghain é Droichead Victoria.
Sapporo
Stair
Sa bhliain 1868 a bunaíodh é.
Bardaí Sapporo
Tá 10 Bardaí (区, ku) i Sapporo.
Cennétig mac Lorcáin
Rí Thuadhmhumhain (Tuamhain, mar a litrítear sa lá inniu é) agus rí ar an nDál gCais ab ea Cennétig mac Lorcáin, a bhásaigh sa bhliain 951. Mac Lorcan mac Lachtna a bhí ann, taoiseach na dToirdhealbhach.
Bhí beirt mhac déag aige lena bhean Be Binn ni Aurchada, agus Brian Bóramha ar an duine is mó iomrá dóibh. Creidtear gur cailleadh sa bhliain 951 é, agus é ag cur cogaidh ar Lochlannaigh Luimnigh.
The Simpsons (séasúr 19)
Craoladh an naoú séasúr déag The Simpsons idir 23 Meán Fómhair 2007 agus 18 Bealtaine 2008 ag tosú le "He Loves to Fly and He D'oh's".
Spéaclaí
thumb|right|185px|thumb|Spéaclaí nua-aimseartha Is trealamh pearsanta a chuimsíonn fráma agus dhá lionsa a chaitear os comhair na súile iad spéaclaí, nó gloiní mar a thugtar uaireanta orthu.
Fukuoka
Cathair de chuid na Seapáine is ea Fukuoka (名古屋市). Tá an chathair suite i dtuisceart Kyushu. Tá 1,483,052 duine ina gcónaí in Fukuoka (daonáireamh 2010).
An Baile Beag
Is fo-bhaile de chuid Cathair Phort Láirge é an Baile Beag.
Dúlamán
Is phaeophyceae é an dúlamán (nó an chaisíneach). Úsáidtear é mar fheamainn.
Galphunc
Is éard is Galphunc ann ná fosheánra den fhicsean eolaíochta a mheascann punc agus an ghalchumhacht, i suíomh atá faoi thionchar an Iarthair i rith an 19ú céad le linn ré na tionsclaíochta. Sa litríocht, sa cheol, agus san fhaisean a dhéantar tagairt agus forbairt don choincheap seo.
2017
Bliain choitianta ab ea an bhliain 2017 (MMXVII). Thosaigh bliain Shíneach an choiligh (鷄) ar an 28 Eanáir.
Gloine
200px|thumb|[[Uisce i ngloine]]
Is éard atá sa ghloine ná solad dímhorfach trédhearcach a ndéantar pánaí fuinneoige agus soithí bia as. Nuair a thráchtar ar ghloine gan a bheith ag sainiú cén cineál gloine atá i gceist, is í an ghloine sóide agus aoil a bhíonn i gceist, is é sin, gloine a bhfuil an tsileacáit sóidiam dhímhorfach ar an gcomhábhar is tábhachtaí di. Déantar gloine tríd na comhábhair (sóid - is é sin, carbónáit sóidiam -, aol, dolaimít, dé-ocsaid sileacain, ocsaíd alúmanaim, agus beagáinín den tsulfáit sóidiam nó den chlóiríd sóidiam) a théamh i bhfoirnéis suas go 1675 °C. Is féidir dath a chur sa ghloine le breiseáin éagsúla. Mar shampla, cuirtear ocsaíd iarainn leis an meascán le dath ruadhearg a fháil. Is minic a úsáidtear mianraí nádúrtha in áit ceimiceán glan - tróna in áit na sóide, gaineamh in áit na dé-ocsaíde sileacain, nó iathchloch, a bhfuil idir shileacáit, alúmanam, agus cailciam ann.
Tá páirt ríthábhachtach ag an ngloine sa tionsclaíocht agus san eolaíocht araon. Tugtar gloine leacaithe ar an gcineál a ndéantar pánaí fuinneoige as. Maidir leis na soithí is na coimeádáin, séidtear suas ina mboilgeoga gloine leáite iad ar dtús le múnla a chur ina dtimpeall ansin chun an cruth ceart a fháil. Is féidir úsáid a bhaint as snáithíní gloine leis an bplaisteach nó an choincréit a neartú.
Cé go bhfuil an ghloine sobhriste, tá sí sách díonta ar imoibrithe láidre ceimiceacha, cosúil leis na haigéid agus na bunanna. Is iad an fluairín agus an fhluairíd hidrigine is réidhe a chreimeann í, ach is féidir aigéad nítreach agus aigéad sulfarach a choinneáil i dtaisce i gcoimeádáin ghloine.
Sròn an t-Sìthein
Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd í Sròn an t-Sìthein.
James O'Keeffe
Polaiteoir Éireannach ab ea James O'Keeffe (1912 – 20 Bealtaine 1986). Bhí sé ina bhall d'Fhine Gael.
Andrew Trimble
Imreoir rugbaí is ea Andrew David Trimble a rugadh i gCúil Raithin, Contae Dhoire ar 20 Deireadh Fómhair, 1984. Imríonn sé le Cúige Uladh agus foireann náisiúnta na hÉireann.
Dean Edwards
Is fuirseoir agus aisteoir Meiriceánach é Dean Edwards, a rugadh sa bhliain 1970.
Romaigh
Is grúpa eitneach Eorpach iad na Romaigh. Is í an Romainis a bpríomhtheanga.
Léiríonn an fhianaise theangeolaíoch agus ghéiniteach gur ó fhó-ilchríoch na hIndia a tháinig na Romaigh ar dtús. Tá siad scaipthe ar fud na hEorpa agus iarthar na hÁise anois ó d'imigh siad siar thart ar an 14ú haois, agus rinne cuid acu imirce go Críocha Mheiriceá ón 19ú haois i leith. (Cé go meastar go bhfuil 619,007–1,850,000 Romach ina gcónaí sa Rómáin, an dara dhaonra is mó díobh san Eoraip, ní ón tír sin a thagas a n-ainm).
Is minic a dhéantar na Romaigh a mheascadh suas le lucht siúil na hÉireann agus leis an bpobal Iéineach, grúpaí eitneacha atá éagsúil leis na Romaigh.
clé|250px|thumb|Romaigh
Ainm
Rom an focal ar "fear céile" sa teanga Romainise, agus úsáidtear é, agus an leagan iolra, Roma, go forleathan anois le cur síos a dhéanamh ar an gcine ar fad.
Géarleanúint
Ar cheann de na géarleanúintí ba mhó a dhéantaí in aghaidh na Romach ná sclábhaithe a dhéanamh díobh, agus níor saoradh cuid díobh sa gceantar ina bhfuil an Rómáin anois go dtí an 19ú haois. Nuair a thosaíodar á scaipeadh féin ar fud na hEorpa sa 15ú haois go háirithe, measadh gur spiairí de chuid na nOtamánach a bhí iontu. Déanadh iarrachtaí glanadh eitneach a dhéanamh orthu go dtí le fíordhéanaí. Mar shampla, tharla "Locadh Mór na Romach" sa Spáinn i 1749, agus maraíodh idir 250,000 agus 1.5 milliún díobh san Uileloscadh.
Michael Browne
Polaiteoir Éireannach ab ea Michael Browne (12 Eanáir 1930 – 20 Nollaig 2008). Bhí sé ina bhall d'Fhine Gael.
Imbas forosnai
Sanasaíocht
Is é brí le For-osna ná "soilsithe" nó "a thugann léargas".
Nós
Déantar cuir síos ar chleachtaí an Imbas forosnai i Sanas Cormaic agus san Fhiannaíocht.
De réir nósanna ársa Ceilteacha, ba í an fhilíocht an príomhbhealach d'fhírinne dhiaga. Déanann téacsanna Gaelacha idirdhealú idir gnáth-fhilíocht, nach mbíodh inti ach bua foghlamtha, agus filíocht spreagtha, a chreidtí gur thíolacadh óna déithe Ceilteacha í. Ag cleachtadh an Imbas forosnai, théadh an cleachtóir i mbun díthe céadfaí chun dul i dtámh agus freagra nó tuar a fháil.
An Baile Dubh, Contae Phort Láirge
Is baile fearainn suite in aice Dún Garbhán i gContae Phort Láirge é an Baile Dubh.
Imbas forosnai
Nós
Tá cleachtadh an imbas forosnai á ath-bheochan ag ath-thógálaithe Ceilteacha.
Kawasaki, Kanagawa
Cathair de chuid na Seapáine is ea Kawasaki (川崎市). Tá an chathair suite in oirthear Honshu, an t-oileán Seapánach is mó. Tá 1,437,266 duine ina gcónaí i gKawasaki (daonáireamh 2010).
Grúinse
Is éard atá i gceist le grúinse nó ceol grúinse (nó uaireanta feictear an téarma Fuaim Seattle sna meáin) ná fosheánra rac-malartaigh a tháinig ar an bhfód i lár na 1980idí i stát Washington in iarthuaisceart Stáit Aontaithe Mheiriceá, agus an réigiún mórthimpeall Seattle ach go háirithe. Meascann grúinse fuaimeanna ó phunc-rac, miotal trom agus rac neamhspleách le chéile, chun stíl nua a chruthú atá lán le giotáir troma agus a bhraitheann go mór ar an gcodarsnacht a chruthaítear le hathruithe tobann sa cheol. De ghnáth, bíonn frustrachas agus fuarchúis le cloisteáil sna liricí.
Thosaigh grúinse ag forbairt timpeall Sub Pop, lipéad ceoil neamhspleách ag deireadh na hochtóidí. Tháinig borradh mór i rath tráchtála an ghrúinse ag tús na 1990idí, le cabhair ó na ceirníní móra Nevermind le Nirvana agus Ten le Pearl Jam. An toradh a bhí ann ná fás mór i gcáil an rac-malartaigh, agus bhí grúinse ar an seánra den rac-cheol ba chlúití ag an am.
Ní raibh a lán de na bannaí ar a gcompord leis an borradh seo, áfach, agus dhiúltaigh cuid acu é go borb. Cé go raibh an chuid is mó de na bannaí seo imithe ag deireadh na mílaoise, maireann a dtionchar fós sa rac-cheol nua-aimseartha.
Bunús an fhocail
Creidtear go dtagann an focal Béarla "grunge" ón aidiacht "grungy", béarlagair Meiriceánach a chiallaíonn "salach" nó "cáidheach". Glactar leis inniu gurb é Mark Arm (amhránaí le Green River agus níos déanaí Mudhoney) an chéad duine chun úsáid a bhaint as an focal chun cur síos a dhéanamh ar an saghas ceoil seo, agus é ag déanamh trácht ar cheol a bhanna mar "pure grunge" i litir a fhoilsíodh san iris Desperate Times. B'é Bruce Pavitt ó Sub Pop a chuir an téarma i mbéal an phobail go forleathan timpeall 1987-88, agus é ag díoladh ceoil Green River. Tar éis tamaill, thosaigh daoine ag tabhairt "grúinse" ar an seánra nua seo.
Tréithí
Go minic, úsáidtear fuaim ghiotár atá salach le leibhéal ard saofa, agus aischothú ag teacht ó na haimplitheoirí. Athraítear fuaim an ghiotáir go tobann le troitheáin, cleas a ndéantar chun codarsnacht a cruthú. Cé go meascann grúinse punc-rac crua agus miotal trom le chéile, is minic a chuireann bannaí éagsúla an bhéim ar cheann amháin acu. Bíonn fuaim lom agus borb, mar atá sa phunc-rac, ach ar an taobh eile bíonn luas mall, armóiní díshondacha agus ionstraimíocht casta mar atá sa mhiotal trom.
Glasán (algaí glasa)
Is phaeophyceae é an glasán. Glasag a deirtear i nGaeilge na hAlban.
Eoin Liostún
clé|mion|2015 Peileadóir Éireannach a bhain cáil amach le foireann sinsir Chiarraí idir na 1970idí agus na 1990idí is ea Eoin Liostún, nó Eoin Liston as Béarla, a rugadh ar an 16 Deireadh Fómhair 1957 i mBaile an Bhuinneánaigh, Contae Chiarraí. "The Bomber" (an Buamadóir) a thugtaí ar fhear na féasóige sin.
Cuimhnítear é mar dhuine de laochra peile na Ríochta, imreoir cáiliúil a bhain amach gach duais atá le fáil sa spórt. Peileadóir an-ard a bhí ann, ach bhí scil aige chomh maith agus níor bhraith sé ar an mbuntáiste seo ar fad.
Verne Troyer
Ba aisteoir Meiriceánach é Vernon Jay "Verne" Troyer, a rugadh ar sa bhliain 1 Eanáir, 1969 agus a fuair bás ar an 21 Aibreán, 2018.
Aircéipteiric
An t-éan iontaisithe is seanda a fhaightear ón tréimhse Iúrasach san Eoraip. Aithnítear í óna cleití is a cnámh uchta (an cnáimhín súgach). Difriúil ó éin nua-aoiseacha de bharr a hairíonna péistiúla, cosúil le heireaball fada cnámhach, bunaithe ar veirteabraí, 3 mhéar le hingne ar a sciatháin, agus fiacla géara sa dá ghiall. Tuigtear go raibh sí in ann eitilt timpeall 147 milliún bliain ó shin. Níl ach 7 sampla ar eolas ar fud an Domhain.
Canáil Phanama
Canáil a ghearrann trasna Panama, ag ceangal an Aigéin Atlantaigh leis an Aigéan Ciúin, is ea Canáil Phanama, Tá sí 77 km (48 míle) ar fhad. Thóg Cór Innealtóirí na Stát Aontaithe í i 1904- 14.
Dúshlán ollmhór a bhí ann ag an am agus tá sé go fóill ar cheann de na tionscadail innealtóireachta is mó riamh. clé|mion|léarscáil
Stair
clé|mion|Canáil Phanama, Gatun Locks clé|mion|Gatun Locks Roimh an 20ú haois, bhíodh ar na longa taisteal timpeall Mheiriceá Theas. Chun turas ar muir a dhéanamh ó Nua-Eabhrac go California, bhí ar dhaoine taisteal ó dheas ó Nua-Eabhrac san Aigéan Atlantach, chomh fada le Rinn an Choirn (an rinn is faide ó dheas i Meiriceá Theas), agus ansin ó thuaidh ar an taobh eile san Aigéan Chiúin. Ní hamháin go raibh an turas sin an-fhada (23,700 ciliméadar), ach bhí sé rídhainséarach freisin.
1881-1893
clé|mion|físeán imeacht ama Rinne na Francaigh iarracht canáil a thógáil sa naoú haois déag. Thosaigh an Fhrainc ar chanáil a thógáil sa bhliain 1881. Chaith siad roinnt blianta ag obair uirthi go dtí nach raibh airgead ar bith fágtha don tionscadal agus bhí orthu éirí as. Bhí sin olc go leor, ach fuair thart ar 22,000 oibritheoir bás le linn an ama sin, maraithe ag galair agus sciorrtha talún, gan rud ar bith mar thoradh ar a gcuid oibre. ach d'éirigh siad as sa bhliain 1893. clé|mion|Méadaíodh an Chanáil sa bhliain 2017 ː físeán imeacht ama
1904-1914
Thosaigh Stáit Aontaithe Mheiriceá ar aicearra a thógáil sa bhliain 1904. agus d'éirigh le Cór Innealtóirí na Stát Aontaithe an chanáil a thógáil le linn 1904-1914.
Bhí ar na Meiriceánaigh píosa talaimh a bhí thart ar 80 ciliméadar ar fad a thochailt chun an chanáil a dhéanamh. Cuireadh tús leis an obair ar 4 Bealtaine 1904.
Ní raibh sé éasca ar chor ar bith an chanáil a thógáil. Maraíodh 5,600 duine i rith  1904-1914.
1979
I 1979 thug na Stáit Aontaithe an crios tíre ar an dá thaobh den chanáil ar ais do Phanama, agus an chanáil féin i 2000.
2017
Méadaíodh an Chanáil sa bhliain 2017.
Taisteal
Sna canálacha in Éirinn tógann na loic báid timpeall 2 1 rn ar thad is 2. 1 rn ar leithead. I gCanáil Phanama, áfach, tógann na loic soithigh an-mhóra mhórtharraige.
Anois ní ghlacann sé ach thart ar 10 n-uair an chloig taisteal tríd an gcanáil agus cosnaíonn sé suas le £300,000 (sa bhliain 2014,) do na longa móra. Úsáideann idir 13,000 agus 14,000 bád agus long an chanáil gach bliain.
Eochair, Contae Thír Eoghain
deas|250px|thumb|Eochair Is baile suite i gContae Thír Eoghain é Eochair.
Eite an tseabhaic
Is fungas í eite an tseabhaic.
Salachaidh
Is baile beag suite i gComhairle na Gàidhealtachd, in Albain, é Salachaidh. Tá an gráigbhaile suite ar an bhruach thuaidh de Loch Long.
Joseph Barron
Polaiteoir Éireannach ab ea Joseph Barron ( – 30 Iúil 1968). Bhí sé ina bhall de Chlann na Poblachta.
Baile Uí Fhlaithnín
Is baile fearainn suite i gContae Phort Láirge é Baile Uí Fhlaithnín.
Binn Ghulbain
Sliabh i gContae Shligigh is ea Binn Ghulbain (526 m).
Saitama
Cathair de chuid na Seapáine is ea Saitama (さいたま市). Tá an chathair suite in oirthear Honshu, an t-oileán Seapánach is mó. Tá 1,231,880 duine ina gcónaí i Saitama (daonáireamh 2010).
Contae Gaines, Texas
Is contae in iarthuaisceart Texas é Gaines. Is é Seminole príomhbhaile an chontae agus an chathair is mó sa chontae. Bhí 17,526 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010, suas ó 14,467 duine sa bhliain 2000. Ba Bhéarla an phríomhtheanga ag 50.5% de na daoine sa bhliain 2010, ba Spáinnis an phríomhtheanga ag 26.9% agus ba Gearmáinis an phríomhtheanga ag 22.3%.
Fionntán Mac Aodha Bhuí
Bhí Fionntán Mac Aodha Bhuí (1924-2012) ina ailtire, pleanálaí agus gníomhaire teanga.
Bhí ochtar cloinne aige. Orthu siúd tá Rónán Mac Aodha Bhuí, craoltóir.
Comhairle Contae Mhaigh Eo
deas|250px|thumb|Comhairle Contae Mhaigh Eo Is comhairle i gContae Mhaigh Eo í Comhairle Contae Mhaigh Eo.
Seaicéad
thumb||right|Seaicéad leathair. Is ball éadaigh é seaicéad (nó casóg) a chaitear thar éadaí eile.
Fásctar an seaicéad ar an taobh tosaigh. Fásctar é de ghnáth le fáiscín éadaigh. Bíonn muinchillí fada air de ghnáth.
Madagascar (scannán 1994)
Scannán Cúbach is ea Madagascar (1994).
John Joe McGirl
Polaiteoir Éireannach ab ea John Joe McGirl (25 Márta 1921 – 8 Nollaig 1988). Bhí sé ina bhall de Shinn Féin.
An Eaglais, Contae Thír Eoghain
deas|250px|thumb|An Eaglais Is baile suite i gContae Thír Eoghain í an Eaglais.
Karl XII
Rí na Sualainne ab ea Karl XII ó 1697 go 1718. Tháinig sé i gcoróin nuair nach raibh sé ach cúig mbliana déag d'aois. Bhuaigh sé ar Pheadar Mór na Rúise ag Cath Narva sa bhliain 1700, ach chaill sé Cath Poltava sa bhliain 1709. Ina dhiaidh sin, tháinig deireadh le hImpireacht na Sualainne.
Ollscoil Yale
Ollscoil thaighde phríobháideach de chuid an Ivy League in New Haven, Connecticut, sna Stáit Aontaithe, is ea Ollscoil Yale. Bunaíodh í sa bhliain 1701. Fágann sin gurb í an tríú ollscoil is sine sna Stáit Aontaithe. Ainmníodh Ollscoil Yale i ndiaidh Elihu Yale, gobharnóir ar Chomhlacht Bhriotanach na nIdiach Thoir, mar gheall ar an chabhair airgid a thug sé don scoil.
Sendai
Cathair de chuid na Seapáine is ea Sendai (仙台市). Tá an chathair suite in oirthear Honshu, an t-oileán Seapánach is mó. Tá 1,063,103 duine ina gcónaí i Sendai (daonáireamh 2010).
Ollscoil Yale
Tá 14 scoil in Yale. D'fhreastail George H. W. Bush agus George W. Bush ar Yale. Tá baint ag 52 duaiseoirí Nobel le Yale.
Tagairtí
mion|clé|Ollscoil Yale, 1786
Leithghabháil chultúrtha
Is éard is leithghabháil chultúrtha ann ná gnéithe de chultúr áirithe a bheith á dtógáil agus á n-úsáid ag grúpa a bhaineann le cultúr eile. Déanann sé cur síos ar chomhshamhlú cultúr, ach is féidir leis tagairt do dhearcadh diúltach chultúr an mhóraimh i leith chultúr an mhionlaigh chomh maith.
Kolbeinsey
deas|mion| Kolbeinsey ó dheic RV Knorr, 2011 Is oileánín beag é Kolbeinsey (nó, Oileán Kolbeinn, Carraig na bhFaolán, Mevenklint, Mevenklip, agus Meeuw Steen) atá lonnaithe 105 ciliméadar (65 míle) ó chósta thuaidh na hÍoslainne, 74 ciliméadar (46) siar ó thuaidh ó oileán Grímsey. Is é an t-oileán an pointe is faide ó thuaidh den Íoslainn agus tá sé lastuaidh den Chiorcal Artach. Tá sé ainmnithe i ndiaidh Kolbein Sigmundsson as Kolbeinsdal i Skagafjörður. Deirtear gur tharla longbhriseadh dó agus dá chriú ar an oileán agus básadh iad ann de réir Svarfdæla saga. . Tá créimeadh a dhéanamh ar an oileánín, atá déanta amach as basalt agus atá gan fásra, ag tonnta agus glactar leis go n-imeoidh sé gan mhoill. Tugann sonraí faoin ráta creimthe ó 1994 le fios go dtarlódh sé seo thart fá 2020. Afách, ó bhí lár mhí Lúnasa 2020 ann tá cuid bheag de go fóill le feiceáil, le linn taoide íseal ar a laghad.
Stair
Cha bhfios dúinn bun-mhéid an oileáin. Nuair a tomhaiseadh don chéad uair é i 1616, bhí sé 700 méadar (2,300 troigh) ón tuaisceart go dtí an deisceart agus 100 méadar (330 troigh) ón oirthear go dtí an iarthar. Fá 1903, cha raibh sé ach leath an mhéid sin. I mí Lúnasa 1985, de réir tomhais bhí sé 39 méadar (128 troigh) ó thaobh go taobh. Ag tús 2001, laghdaíodh achar Kolbeinsey go 90 méadar cearnaithe, a chomhfhréagraíonn le ciorcal 10.7 méadar (35 troig) ar trastomhas. Tá uas-airde de 8 méadar (26 troigh) ag an oileán.
Tógadh héileapad ar an oileán i 1989. I mí an Mhárta 2006, dúradh nach raibh ingearan ábalta tuirlingt ar Kolbeinsey níos mó. Fuarthas amach gur scriosadh beagnach leath den héileapad a tógadh amach as coincréit i 1989 nuair a scar píosa mór carraige ón chuid eile den oileán.
I mí Lúnasa 2020, d'uaslódáil an YouTuber Tom Scott físeán a dhearbhaigh go raibh an t-oileán go fóill ann - cé gur creimeadh níos mó dó - le linn taoide íseal.
Geolaíocht
Tuairiscíodh brúchtadh fomhuirí i 1999 cóngarach d'Iomaire Kolbeinsey siar ó thuaidh ó Grímsey. Is é Kolbeinsey an t-aon phíosa den chuid seo d'Iomaire an Atlantaigh Láir atá le feiceáil os cionn na dtonnta. Tháinig sé le chéile le linn deireadh an tsealad Pléisticéineach nó le linn an tSealad Holaicéineach. Léiríonn bloghanna ghloine dreideáilte go raibh gníomhaíocht brúchtach fomhuirí ann le linn deireadh an tsealad Pléisticéineach go dtí 11,800 bliain radacarbón ó shin.
Janet Yellen
Eacnamaí Meiriceánach is ea Janet Louise Yellen a rugadh ar 13 Lúnasa 1946. Faoi láthair tá sí ina cathaoirleach ar Bhord Ghobharnóirí Chóras an Chúlchiste Fheidearálaigh, a stiúrann feidhmiú na mbainceanna sna Stáit Aontaithe. Sular bhain sí an post sin amach, bhí sí ina leas-chathaoirleach ar an chóras chúlchiste. Roimhe sin, bhí sí ina huachtarán agus príomhoifigeach feidhmiúcháin ar Bhanc Cúlchiste Fheidearálaigh San Francisco, ina cathaoirleach ar Chomhairle Eacnamaíochta an Tí Bháin faoin Uachtarán Bill Clinton, agus ina hollamh le gnó ag Scoil Gnó Haas de chuid Ollscoil California, Berkeley.
Aithnítear mar shaintréith léi a cumas le teoiric na heacnamaíochta a nascadh le cúrsaí an tsaoil laethúla. Luaigh an tUachtarán Barack Obama é sin agus é á hainmniú mar chomharba ar Ben Bernanke mar Chathaoir ar Chúlchiste Fheidearálaigh na Stát Aontaithe. clé|mion|249x249px|2005
Óige, oideachas agus saol príobháideach
Rugadh Yellen isteach i dteaghlach Giúdach i mBrooklyn, Nua-Eabhrac. Lia ab ea a hathair. B'as Suwałki, sa Pholainn do mhuintir a hathair. D'fhreastail sí ar Fort Hamilton High School in Bay Ridge, comharsanacht i mBrooklyn. Bhain sí céim baitsiléara summa cum laude san eacnamaíocht amach ó Coláiste Pembroke (Ollscoil Brown') sa bhliain 1967. Ag déanamh a cuid staidéar di ag Brown, léigh Yellen fealsúnacht ach d'iompaigh sí chuig an eacnamaíocht. Chuaigh beirt ollamh i bhfeidhm uirthi go háirithe, George Borts agus Herschel Grossman. Bronnadh Ph.D. san eacnamaíocht uirthi in Ollscoil Yale sa bhliain 1971 as a téis dar theideal Employment, output and capital accumulation in an open economy: a disequilibrium approach faoi stiúradh beirt duaiseoirí Nobel James Tobin agus Joseph Stiglitz, a mhol Yellen mar dhuine de na mic léinn ba chliste agus shuntasaí ariamh aige. Ise an t-aon bhean ar bronnadh Ph.D. san eacnamaíocht uirthi an bhliain sin ag Yale. mion clé|mion|220x220px|2017 Tá Yellen pósta ar George Akerlof, eacnamaí agus duaiseoir Nobel, atá ina ollamh in Ollscoil Georgetown agus a bhfuil stádas mar ollamh emeritus in Ollscoil California, Berkeley. Múineann a mac, Robert Akerlof, eacnamaíocht in Ollscoil Warwick.
Tarbhfheis
I Miotaseolaíocht na nGael, nós um comharba an rí a aimsiú ab ea Tarbhfheis (Sean-Ghaeilge tarbfeis nó tarb-ḟe(i)s(s)).
Sanasaíocht
Tá brí fleadh ag baint le feis, ach i dteannta sin sa tSean-Ghaeilge, bhí brí chodladh leis, mar a phléitear ar eDIL, 2 feis(s), fess (cé go luann an tagairt do tarbfeis don iontráil féin!). Tá Tuireadh eolais le fáil faoi ''[http://dil.ie/40066 tarb Compds. (a)]''.
Nós
Déantar cur síos ar an tarb-feis i scéalta na Rúraíochta, Togail Bruidne Da Derga agus Serglige Con Chulainn.
Um chomharba an rí a shocrú, d'itheadh fear, de ghnáth draoi, feoil agus glé-anraith tairbh bháin, go dtí go raibh sé sách. Luíodh sé ansin a chodladh, fad is a chanadh na draoithe ortha thairis, agus é ná an t-ór fírindi (ór fírinne). D'fheicfeadh an fear codlata i bhfís an rí le teacht. Dá mba bhréag a d'inseodh an fear, ghearrfaí a chuid bheol de.
Nuair a cheapadh Conaire Mór ina rí, tuaradh go dtiocfadh fear lomnocht an tsráid anall go Teamhraigh.
Port Ílein
Is sráidbhaile ar an Íle, Earra-Ghàidheal agus Bòd, é Ílein . Bhí cónaí ar 819 duine i bPort Ílein sa bhliain 2001. Bhí Gaeilge na hAlban ag 24% den daonra ag an am.
Contae Galveston, Texas
Is contae in oirdheisceart Texas é Galveston. Is é Galveston príomhbhaile an chontae. Is é League City an chathair is mó sa chontae. Bhí 291,309 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010, suas ó 250,158 duine sa bhliain 2000. Ba Bhéarla an phríomhtheanga ag 81.5% de na daoine sa bhliain 2010 agus ba Spáinnis an phríomhtheanga ag 14.3%.
Cathal Mac Riabhaigh
Polaiteoir Éireannach is ea Cathal Mac Riabhaigh (Béarla: Charles McCreevy, nó Charlie McCreevy de ghnáth) ; rugadh sna Solláin, Contae Chill Dara i Meán Fómhair 1949). D'fhreastail sé ar an scoil chónaitheach proinsiasach, Rinn Mhic Gormáin, Contae na Mí, idir 1966 agus 1968, an bhliain ina rinne sé an Scrudú Árd Teistiméarachta. D'imir sé peil ghaelach le foireann na scoile sna blianta sin. Cáileadh mar chuntasóir é i ndiaidh sin. Toghadh é mar Theachta Dála go Dáil Éireann mar bhall den pháirtí Fianna Fáil i 1977, agus d'fhan sé sa Dáil go dtí 2004. Idir 1977 agus 2004, d'obair sé mar Aire Leasa Shóisialaigh (1992-1993), Aire Turasóireacht agus Trádála (1993-1994) agus Aire Airgeadais (1997-2004). I 2004, d'éirigh Mac Riabhaigh as an Dáil agus ghlac sé post mar choimisinéir leis an Aontas Eorpach. Bhí sé ina Choimisinéir Eorpach don Mhargadh Inmhéanach agus do Sheirbhísí sa Choimisiún Barroso.
Inse Shealtainn
mion|250px|Cé Victoria i Liubharaig Is oileán Albanach agus comhairle rialtais áitiúil é Inse Shealtainn.
De réir dhaonáirimh na bliana 2011 bhí cónaí ar 23,167 duine i gcomhairle rialtas áitíuil Shealtainn suas ó 21,988 duine sa bhliain 2001. Bhí Albainis ag 48.8% don daonra sa bhliain 2011.
Tá na hoileáin timpeall 80 km soir ó thuaidh ó Inse Orc, 170 km (110 míle) ó Albain agus 300 km (190 míle) siar ón Iorua. Is cuid iad den deighilt idir an tAigéan Atlantach san iarthar agus an Mhuir Thuaidh san oirthear. Is é 1466 km2, an t-achar iomlán agus 22,920 an daonra san iomlán sa bhliain 2019. Cuimsíonn na hoileáin toghcheantar Shealtainn i bParlaimint na hAlban. Tá an t-údarás áitiúil, Comhairle Shealtainn, ar cheann de na 32 limistéar comhairle in Albain. Is í Liúrabhaig príomhbhaile riaracháin na n-oileán agus an t-aon buirg amháin, a bhí mar phríomhchathair Shealtainn ó ghlac sí seilbh ar Scalloway sa bhliain 1708.
Nuala O'Faolain
Iriseoir, léiritheoir teilifíse, léirmheastóir leabhar, múinteoir agus údar Éireannach as Baile Átha Cliath ba ea Nuala O'Faolain nó Nuala Ó Faoláin (1 Márta 1940 – 9 Bealtaine 2008 ). Bhain sí clú idirnáisiúnta amach le leabhar cuimhní cinn (Are You Somebody?), lena húrscéal (My Dream of You) agus le leabhar beathaisnéise (The Story of Chicago May). Bailíodh iad go léir ar liosta leabhar sárdhíola an nuachtáin The New York Times.
Lán d'aer an tsaoil, d'úsáid sí caint a bhainfeadh siar as a lán. Bhí deis a labhartha aici agus ealaíonta le focail. Is iomaí caint a tharraing a shaol príobháideach, agus scannail ag baint léi,
Tháinig ailse uirthi. Rinne sí agallaimh cháiliúil ar 12 Aibreán 2008 ar an Marian Finucane Show agus í i ngar don bhás ("I don't want more time. As soon as I heard I was going to die, the goodness went from life").
Conus ambiguus
Speiceas seilide farraige is ea Conus ambiguus, (Béarla: doubtful cone), moileasc mara gastrapódach sa bhfine Conidae, na seilidí coirceogacha agus a gcuid gaoil.
Cosúil le gach speiceas laistigh den ghéineas Conus, is ainmhithe creiche agus nimhiúla iad. Tá siad in ann ga a chur i ndaoine, dá bhrí sin ba chóir cinn bheo a láimhseáil go cúramach nó iad a fhágáil.
Cur síos
Ba é Lovell Augustus Reeve an chéad eolaí a rinne cur síos ar Conus ambiguus sa bhliain 1844, i Laidin agus i mBéarla in dhá théacs comhionann.
Chuir Reeve síos air mar a leanas: The Doubtful Cone. Shell turbinated, smooth, ridged towards the base, rather obsoletely engraved with very fine, festooned, longitudinal lines; white, palely stained with light brown; spire obtusely convex, slightly canaliculated, ornamented with arched brownish spots; apex raised and pointed.
Dáileadh
Ní raibh an cineál cheantar sonraithe ag Reeve. Tarlaíonn an speiceas seo san Aigéan Atlantach amach ó Iarthar na hAfraice (an tSeineagáil, Guine Bissau), ó na hoileáin Rinn Verde agus Angóla.
Tagairtí
Cuimsíonn an t-alt seo an téacs fearainn phoiblí ó thagairtí.
Sú talún
Is toradh í an tsú talún.
Thomas Anthony Dooley III
Lia agus daonnúlach Meiriceánach ab ea Thomas Anthony Dooley III nó Tom Dooley mar ba mhó aithne air (17 Eanáir 1927 – 18 Eanáir 1961). D'oibrigh sé ar son na mbochtán agus na dteifeach i Laos agus Vítneam, mar dhochtúir i gCabhlach na Stát Aontaithe agus ina dhiaidh sin. Scríobh sé trí leabhar faoina chuid oibre sa dá thír úd a raibh an-ráchairt orthu, mar atá Deliver Us From Evil, The Edge of Tomorrow, agus The Night They Burned the Mountain. Ní ba dhéanaí foilsíodh na trí leabhar le chéile mar "Dr. Tom Dooley's Three Great Books." De réir clúdach deannaigh "The Edge of Tomorrow", chuaigh Dooley "go ceann de hiargúlacha an domhain chun troid i gcoinne an dá olc is mó a dhéanann leatrom orthu: aicíd agus Cumannachas.
Beathaisnéis
Rugadh Tom Dooley in St. Louis, Missouri. Bhí a theaghlach go maith as agus de phór Éireannach. Chuaigh sé ar St. Louis University High School agus ina dhiaidh sin go hOllscoil Notre Dame in South Bend, Indiana.
John Joe Rice
Polaiteoir Éireannach ab ea John Joe Rice (1893 – 1 Iúil 1970). Bhí sé ina bhall de Shinn Féin.
Baile na Sagart
Is baile suite i gContae Phort Láirge é Baile na Sagart nó An Log Liath.
Earganach
Is baile fearainn agus sráidbhaile suite i gContae Thír Eoghain é Earganach.
Arc oisreach
Is fungas é an t-arc oisreach (Pleurotus ostreatus). Tá sé inite. Shaothraíodh é den chéad uair sa Ghearmáin le linn an Chéad Chogadh Domhanda mar bhia éigeandála. Fungas feoiliteach atá ann agus é ag déanamh bia dó féin de néimeatóidí san ithir.
Líomóid
Is toradh í líomóid.
Corcróg choille
Is fungas í an chorcróg choille.
Kitakyushu
Cathair de chuid na Seapáine is ea Kitakyushu (北九州市). Tá an chathair suite in dtuaisceart Kyushu. Tá 983,037 duine ina gcónaí i gKitakyushu (daonáireamh 2010).
Bun Machan
Is baile suite i gContae Phort Láirge é Bun Machan.
Spideog bhroinndearg
Is éan beag pasaireach í an spideog bhroinndearg a aimsítear go forleathan san Eoraip agus i dtuaisceart na hAfraice (Erithacus rubecula). Aithnítear an spideog go héasca ón mbrollach dearg a bhíonn aici. Tá glór binn aici agus feictear go minic í i ngairdíní tuaithe agus cathrach, go háirithe nuair a bhíonn tochailt ar siúl. Tá sí le fáil fud fad na hEorpa, soir go dtí iarthar na Sibéire agus ó dheas go dtí an Afraic Thuaidh; bíonn sé suiteach sa chuid is mó dá raon ach amháin an taobh ó thuaidh.
Tacsanomaíocht agus córasaíocht
Rinne Carl von Linné cur síos ar an spideog sa bhliain 1758 sa 10ú heagrán dá Systema Naturae faoin ainmníocht dhéthéarmach Motacilla rubecula. Is laghdach é an buafhocal speiceasach rubecula díorthaithe ó fhocal Laidineach rubar 'dearg'. Thug an nádúraí Francach Georges Cuvier an ghéineas Erithacus isteach sa bhliain 1800, ag tabhairt a ainm déthéarmach reatha E. rubecula don éan. Is as an tSean-Ghréigis an t-ainm ghéineas Erithacus agus tagraíonn sé d’éan anaithnid, a aithnítear anois mar spideog.
Alpaca
Is ainmhí mór é an t-alpaca. Mamach atá ann
An Ghainséis
Abhainn i ndeisceart na hÁise is ea an Ghainséis nó an Ganges. Is í an abhainn is mó i bhfo-ilchríoch na hIndia í. Ritheann sí tríd an India agus an Bhanglaidéis.
Is í an Ghainséis "abhainn náisiúnta" na hIndia.
Sa bhliain 1946 labhair Jawaharlal Nehru faoi mhíniú siombalach na habhann in Discovery of India.
Is fadhb mhór don abhainn é trualliú. Bagraíonn sé seo ar an duine, ar na speicis éisc agus ar na speicis amfaibiach san abhainn. Tá céad n-oiread leibhéil truaillithe ann leis an teorainn rialtais.
Strath Rúsdail
deas|250px|thumb|Strath Rúsdail Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Strath Rúsdail.
Beinn Bheigeir
Is cnoc in Albain í Beinn Bheigeir, atá suite ar an Íle, Earra-Ghàidheal agus Bòd.
Florence Wycherley
Polaiteoir Éireannach ab ea Florence Wycherley (20 Feabhra 1908 – 23 Aibreán 1969). Bhí sé ina bhall de Chlann na Talmhan nuair a sheas sé don Dáil den chéad uair sa bhliain 1954, ach theip air an babhta sin. D'éirigh leis mar iarrthóir neamhspleách sa chéad toghchán ginearálta eile. Bhí sé ina Theachta Dála ó 1957 go 1961. Is mac leis Don Wycherley, aisteoir.
Laphroaig
Is uisce beatha táirgthe ar an Íle, Earra-Ghàidheal agus Bòd, é Laphroaig.
Fabhcún
Is éan creiche é an fabhcún agus sciatháin fhada air (go mór mór seabhac atá oilte ar ghéim a mharú).
Is baill d'fhine na Falconidae é.
Sròn a' Chritheagain
Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Sròn a' Chritheagain nó Sròn Chritheagain.
Eiscreach
Is baile suite i gContae Thír Eoghain é Eiscreach.
Ted Russell
Polaiteoir Éireannach ab ea Ted Russell (1 Aibreán 1912 – 28 Samhain 2004). Bhí sé ina bhall de Chlann na Poblachta.
Droichead Waterloo
Is droichead trasna na Tamaise i Londain Shasana é Droichead Waterloo.
Clannad
Grúpa ceoil as Gaoth Dobhair i nDún na nGall, Éire, is ea Clannad. Aithnítear Clannad ar an gcéad mhórghrúpa ceoil a chuir an Ghaeilge i lár an aonaigh sa 20ú haois.
Thaisteal siad ar fud na hEorpa sna 1970idí lena gcuid ceol traidisiúnta agus thuill siad clú domhanda leis an cheirnín Gaeilge "Theme From Harry's Game" in 1982. Tá gradam Grammy, Meteor, BAFTA, Billboard agus Ivor Novello buaite acu agus níos mó ná 15 milliún ceirnín díolta acu idir 1970-2011.
Baill
Tá baill Chlannad go léir gaolta lena chéileː
Ba iad na deartháireacha Ciarán agus Pól Ó Braonáin, agus beirt uncail leo, Noel agus Pádraig Ó Dugáin, a bhí sa ghrúpa ar dtús, agus Máire Ní Bhraonáin, deirfiúr le Ciarán agus Pól.
'Sé Clann as Dóbhair foinse ainm an ghrúpa. Clannad a tugadh ar an ngrúpa ceoil as Dobhar i nGaoth Dobhair i dtús na 70idí de bhrí gur de dhá chlann iad de chlann ceoil Uí Dhúgáin i nDobhar,
Ón tús chas Clannad saothair thraidisiúnta Ghaelacha le tionlacan fuaimíochta agus uirlisí traidisiúnta. Chan siad as Gaeilge. Bhailigh siad seanleaganacha amhrán óna dteaghlach, óna gcomharsana agus ó na hoileánaigh i nDún na nGall. Bhí cóirithe nua-aimseartha le harmóin acu.
Stair
Ghlac na baill páirt i gcomórtais Slógadh don óige sa bhliain 1970 agus cuireadh dhá rian dá gcuid ar chéirnín speisialta a cuireadh amach mar chomóradh ar an bhféile sin: amhrán dá gcuid féin 'Lisa', agus an t-amhrán traidisiúnta 'Thíos Cois na Trá'.
Meascadh ceol Gaelach, snagcheol agus stíleanna eile chun stíl dá gcuid féin a chumadh. Bhí traidisiún an cheoil ag muintir Uí Bhraonáin agus Uí Dhúgáin, mar go raibh Leo Brennan ina cheoltóir le seobhanna, agus a bhean Máire 'Baba' Ní Dhugáin ina múinteoir ceoil.
Eisíodh an chéad albam i 1973 agus chaith an grúpa na blianta ag taisteal ar fud na hÉireann agus na hEorpa. mion|Ciarán Brennan, [[Moya Brennan, Noel Duggan, Pól Brennanmion|Moya Brennan, 2013]] D’éirigh go maith ó thús leis an mbanna agus lena gceol sainiúil, ar mheascán é den cheol traidisiúnta agus stíleanna eile ceoil.
Thug siad a chéad turas le Clannad ar Mheiriceá sa mbliain 1979 agus dhá bhliain ina dhiaidh sin thug siad an sintéiseoir isteach sa ngrúpa, rud a spreag an t-ainm don chéad albam eile Fuaim.
Rath domhanda
Ba i 1982 a bhain siad cáil idirnáisiúnta amach leis an bport "Theme From Harry's Game". Ba iad an lipéad ceoil RCA a d’eisigh ‘Theme From Harry’s Game’ mar shingil. Ní raibh aon siúl leis an rath a bhain an rian amach, ná an lorg a d’fhágfadh sé.
Chiba
Cathair de chuid na Seapáine is ea Chiba (千葉市). Tá an chathair suite in oirthear Honshu. Tá 962,624 duine ina gcónaí i Chiba (daonáireamh 2010).
Clannad
Rath domhanda
Ba eagrán stairiúil é an Top of the Pops a craoladh ar an 11 Samhain 1982. Ba iad Clannad an t-aon bhanna a chan i nGaeilge ar Top of the Pops riamh
Nuair a d'éirigh go maith leo i gcairteanna na Breataine, tháinig tús le Clannad mar ghrúpa ceoil domhanda. Mar gheall ar rath an amhráin seo bhain siad duais mór Ivor Novello.
Agus in 1984 rinne Clannad an ceol fá choinne sraith Robin Hood de chuid an BBC, d'eisigh siad an t-albam Legend. Dá bharr seo, bhain siad BAFTA, ba iad an chéad grúpa Éireannach a bhain a leithéid.
I 1985 tháinig ceirnín fíor-rathúil eile, Macalla. Ba seo ceann de na ceirníní is mó a d'eisigh an grúpa, d'éirigh go maith leis na hamhráin "Closer To Your Heart" agus "Almost Seems (Too Late To Turn)". Ach ba é an t-amhrán a cheoil siad le Bono an t-amhrán ba cháiliúla: rinne "In A Lifetime" go maith ar fud na cruinne.
Lean Clannad ar aghaidh ag déanamh ceirníní stairiúla, cé gur éirigh go maith le fuaim s'acu féin agus leis an phopcheol, d'fhan siad dílis dá dúchais féin. Chuir siad leaganacha úra do seanamhráin ar cheirníní s'acu, mar shampla, "Tráthnóna Beag Aréir" agus "Buachaill Ón Éirne".
Chruthaigh Clannad gur ghrúpa den scoth a bhí iontu i 1997, nuair a bhain siad duais Grammy fá choinne an albaim Landmarks. Ó shin, níor eisigh siad aon ábhar nua, ach i ndiaidh iad a theacht le chéile i 2007 ag féile Celtic Connections agus ag na Meteor Ireland Music Awards, dúirt siad gur mhian leofa pilleadh ar ais go dtí an stiúideo.
Bhí os cionn 15 milliún albam díolta ag Clannad ar fud an domhain idir 1970-2011.
Céad slán
Ar 18 Feabhra 2023, bhí an Airéine O3 i mBaile Átha Cliath lán go doras nuair a chas Clannad a phort deiridh in Éirinn tar éis leathchéad bliain. Bhí go leor de phobal Ghaoth Dobhair i measc na mílte a tháinig chun a meas do laochra a mbaile féin a chur in iúl.
Fuair na deartháireacha Pádraig agus Noel Ó Dugáin bás in 2016 agus 2022 faoi seach.
Dioscliosta
mion|230px|Clannad ag buaileadh i dTábhairne Leo sa bhliain 2005.
mion|Clúdach an cheirnín, [[1982]]
The Simpsons (séasúr 20)
Craoladh an fichiú séasúr The Simpsons idir 28 Meán Fómhair 2008 agus 17 Bealtaine 2009 ag tosú le "Sex Pies and Idiot Scrapes".
An tOrd Oráisteach
Is cumann Protastúnachas Éireannach agus polaitiúil iad an tOrd Oráisteach. Fuair siad an t-ainm ón Rí Protastúnach Liam Oráiste a bhí an bua aige i gcoinne an Rí Caitliceach Seamús II Shasana sa bhliain 1690 ag Cath na Bóinne. Bunaíodh an t-Ord Oráisteach sa bhliain 1795 i gcontae Ard Mhacha.
Is cumann dian Protastúnach iad agus ní ghlactar le baill neamh-Protastúnach, seachas sa chás gur iompaigh duine a reiligiúin agus go bhfuil siad sásta cloí le phrionsabail an Oráisteach. Chomh maith leis sin ní ghlactar le Protastúnaigh atá pósta le Caitlicigh. Bíonn gach baill bainteach le Lóiste faoi leith. Tá breis agus 1,000 Lóiste in Éirinn a thagann faoi údarás an Príomh Lóiste Oráiste. Tá ballraíocht oscailte le haghaidh fir fásta a bhfuil dílseacht do phrionsabail an Protastúnachas. Tá cumann éagsúla eile ann i gcomhair mná agus páistí a bhfuil páirteach don chlann Oráiste atá níos leithne. Imríonn an t-Ord ról lárnach in eagrúchán reiligiúnda, polaitiúil agus saol sóisialta le haghaidh neart protastúnaigh i dTuaisceart Éireann.
Feiceann an tOrd orthu féin mar cosantóirí do shaoirse sibhialta agus do shaoirse reiligiúnach na Protastúnaigh. Áfach áitíonn na gcriticeoirí go bhfuil acu gur dream biogóideach atá iontu.
Stair
Rinneadh ceiliúradh ar bhua an Rí Liam Oráiste III ag na céad cumainn Oráiste ag tús na 1700aí, áfach níor bunaíodh an tOrd Oráisteach go dtí an bhliain 1795. Bunaíodh an tOrd i Meán Fómhair 1795 i ndiaidh Cath na Cearnóige a tharla in aice Loch gCál i gcontae Ard Mhaca. Mharaíodh 30 duine ó na Cosantóirí, Caitliceach ab ea iad. Is i dteach ‘James Sloan’s’ i Loch gCál gur bhunaíodh an t-Ord Oráisteach agus tógadh an céad craobh in An Daighean i gcontae Tír Eoghain.
B’iad James Sloan, James Winter, agus Daniel Winter na triúir príomh bunaitheoirí go raibh ag an eagraíocht. Bhí an eagraíocht déanta suas de Lóiste cloíte le rún mionn, pasfhocail agus comharthaí rúnda. Ón tús bhíodh dronganna Oráiste freagrach as na mílte Caitliceach a chur as a dtithe agus amach ó gCúige Uladh.
Sa bhliain 1835 rinneadh Teach na dTeachtaí achainí chuig an Rí, leis an t-Ord ar intinn acu, chun go mbeadh deireadh cuartha le eagraíochtaí rúnda agus eagraíochtaí nach ceadaíodh ballraíocht mar thoradh ar bhunús reiligiúin. Níor éirigh leo sin a dhéanamh.
Bhíodh breis agus 90,000 baill ag an cumann ag a buaicphointe sna 1960aí, sa lá atá inniu creidtear go bhfuil timpeall 34,000 baill ag an cumann. I gcaitheamh na 1970aí bhí treocht ballraíocht níos airde in san tOrd le feiceáil i gceantracha gur b’iad Caitlicigh tromlach an daonra. Bhí níos mó Protastúnaigh den chreidimh ‘Oráiste’ le fáil i gcontaetha Caitliceach i gcomparáid le contaetha Protastúnach.
Maraíodh breis agus 300 baill ón t-Ord i gcaitheamh na Trioblóidí. Rinneadh formhór na dúnmharú ag an tIRA Sealadach.
Le déanaí tá laghdú tagtha ar láidreacht an t-Ord i gceantracha uirbeacha. Creidtear go bhfuil seo tarlaithe mar thoradh ar laghdú i gcaipitil shóisialta agus an ardú i mbannaí dílseoirí máirseáil atá neamhspleách. Tá na mbannaí neamhspleách níos tarraingtí do dhílseoirí óige uirbeacha dá bharr minicíocht na mórshiúil agus dearcadh níos réchúiseach ar alcóil.
12ú Iúil
mion|240x240px|Mórshiúl Oráiste i mBaile Uí Rónáin (2004)|clé Is ar an dara lá dhéag de mhí Iúil gach bhliain go mbíonn mórshiúl ag an tOrd chun ceiliúradh Cath na Bóinne a tharla sa bhliain 1690. Go hiondúil bíonn mórshiúl déanta ag na lóiste Oráisteach ar fad roimh an 12ú Iúil. Ansin ar an dara lá dhéag déantar mórshiúl eile leis na lóiste ar fad atá i gceantar áirithe. Bíonn 17 príomh-mhórshiúl ar siúl ar an 12ú, tá an ceann is mó i gcónaí i mBéal Féirste. Bíonn ceann eile ar siúl i nDún na nGall ar an Sathairn roimh an 12ú. Bíonn banna máirseáil le feadóga móra agus drumaí in éineacht leis na mórshiúil. Is minic go mbíonn liricí seicteach le chloisteáil sna port. Bíonn an dara lá dhéag mar lá saoire bainc i dTuaisceart na hÉireann. Tosaíonn an ócáid le tinte chnámh agus tinte ealaíona ag an oíche don t-aonú lá dhéag. Ansin ar an lá é féin tosaíonn na mórshiúil ag na Hallaí Oráiste agus téann siad tríd na cathracha nó bailte áitiúla agus amach ansin go dtí páirceanna nó spás oscailte faoi leith. Bailíonn an lucht máirseála lena gclann agus cairde chun cheiliúradh ansin le bia, deoch agus óráidí. Caitheann na Fir Bhuí culaith dubh, sais oráiste, lámhainní bán agus hata babhlaer. mion|Tine Cnámh (11ú Iúil)|clé|240x240px Is minic go gcruthaítear trioblóid mar thoradh ar na mórshiúil. Téann cuid de na mórshiúil tríd ceantracha Caitliceach i dTuaisceart na hÉireann. Creidtear ag roinnt Náisiúnaigh go bhfuil na mórshiúl caithréimeach agus bagrach ach creideann na Fir Bhuí go bhfuil sé ina ceart acu siúl ar na mbóithre poiblí. Feictear gnéithe forchiníoch ag an am sin den bhliain ó dílseoirí. Seinntear fonn gránna agus na mórshiúl in aice le Séipéil Caitliceach agus dóitear bratanna áirithe, go hiondúil cinn Éireannach agus Poblachtánach, ar na tinte cnámha. Le blianta anuas tá iarrachtaí déanta na bealaí mórshiúil a athrú ó gceantracha Caitliceacha chun trioblóid a sheachaint. Sa bhliain 1998 bhí an bealach máirseáil athraithe in aice Phort an Dúnáin chun ceantar Caitliceach a sheachaint. Phléasc agóid ollmhór Protastúnach amach mar thoradh. Dódh teach Caitliceach síos i mBaile Monaidh i gcontae Aontroma mar chuid den agóide agus fuair triúir buachaill, Richard, Mark agus Jason Quinn bás. Dúradh ag an Príomh Lóiste Oráiste in Éirinn nach raibh an ionsaí nasctha leo cé gur ón agóid, maidir leis an bealach máirseáil a bheith athraithe, gur tharla sé.
Le blianta anuas tá iarrachtaí déanta ag an t-Ord Oráisteach bogadh leis na hamanna. Cruthaíodh an ‘Orangefest’ ar mhaithe le ath-bhrandáil a dhéanamh ar cheiliúradh an 12ú. Ba bheart caidreamh poiblí é chun a bheith níos ionchuimsitheach. Bhíodar ag iarraidh go gcruthóidh sé níos mó turasóireacht i dTuaisceart na hÉireann chomh maith.
Ní raibh aon mórshiúl ar siúl sa bhliain 2020 mar gheall ar srianta Covid-19. Na hamanna deireanach gur cuireadh cosc ar na mórshiúl ná i gcaitheamh an Chéad agus Dara Cogadh Domhanda, agus mar gheall ar an Fliú Spáinneach sa bhliain 1918.
Hallaí Oráiste
mion|200x200px|Halla Oráiste i nDún na nGall Tá thart ar 700 hallaí Óráiste in Éirinn. Úsáidtear iad go príomhúil le haghaidh cruinnithe don tOrd a bhíonn ar siúl de ghnáth ar an gcéad Luain do gach mhí. Ar aon le sin úsáidtear iad mar ionad phobail le haghaidh Protastúnaigh agus daoine ó reiligiúin éagsúla. Léirigh Mary Bradley (2007) go mbíonn úsáid trasphobail ag na hallaí seo le haghaidh naíonra mar shampla. In aon bailte i dTuaisceart Éireann go bhfuil slua Protastúnach ina gcónaí ann bheadh Halla Oráiste ann nó ar a laghad lóiste Oráiste.
I gcaitheamh na Trioblóidí dírigh coirloisceoirí Poblachtánach ar bhreis agus 250 hallaí a dhóigh. Dúradh ag Drew Nelson gur ionsaithe seicteach a bhí i gceist leis na hiarrachtaí.
Páipéar Nuachtáin
Bunaíodh an páipéar nuachtáin ‘The Orange Standard’ sa bhliain 1973. D’fhorbair an fhoilseacháin thar na mblianta go dtí nuachtáin a thugann trácht, nuacht óna lóiste éagsúla, nuacht ón domhain óráiste, ailt stairiúil agus beathaisnéise na mbaill dá léitheoirí. Sa bhliain 2017 cuireadh an nuachtáin ar fáil go dhigiteach chun cabhrú le meath na léitheoirí. Déantar 5,000 cóip fisiciúil a tháirgeadh go mhíosúil agus bíonn siad dáilte chuig na lóiste éagsúla agus daoine aonaracha.
Cursaí Polaitiúil
Tá ceangal láidir ag an tOrd Oráisteach le Aontachtach na Bhreataine. Go hoifigiúil ní eagraíocht polaitiúil iad an t-Ord, é sin ráite feictear air mar fórsa lárnach i gcoinne athaontú na hÉireann. Mar thoradh ar sin is cinne polaitiúil é ballraíocht a ghlacadh san t-Ord agus is ráiteas do fhéiniúlacht polaitiúil é chomh maith. Bhíodh an t-Ord ceangailte leis an UUP ó 1905 go dtí 2005. Léiríonn W. McAuley & Tonge (2007) go raibh míshástacht go forleathan in san t-Ord mar gheall ar an Comhaontú Aoine an Chéasta. Mar thoradh ar an míshásamh d’athraigh formhór na vótálaithe a dhílseacht go dtí an DUP. Nuair a raibh parlaimint i dTuaisceart Éireann idir 1921 agus 1972 bhí gach Príomh Aire, seisear as seisear, mar ceannairí lárnach in Aontachtach na Bhreataine agus in san t-Ord Oráiste. mion|An tOrd Oráiste i gCeanada (1911) Sa bhliain 2014 cláraigh an t-Ord Oráisteach mar rannpháirtí ceadaithe in Reifrinn Saoirse na hAlban. Bhíodar i bhfabhar cosaint an t-Aontas agus iad ag stocaireacht le haghaidh an vóta ‘Níl’.
Go Domhanda
Ní in Éirinn amháin go bhfaightear fréamhacha den cumainn. Tá fréamhacha le fáil timpeall an domhain, ina measc tá cinn i Sasana, an Albain, Ceanada, Stáit Aontaithe Mheiriceá, an Astráil, an Nua Shéalainn agus san Aifric Thiar. Is i nGána agus i dTóga go bhfaightear na fréamhacha is randamacha don t-Ord.
Paul Nitze
mion|Paul Nitze mar Aire an Chabhlaigh Ardoifigeach i rialtas na Stát Aontaithe faoi roinnt uachtarán ab ea Paul Henry Nitze (16 Eanáir 1907 – 19 Deireadh Fómhair 2004). Bhí ról tábhachtach aige i gcruthú bheartas chosanta na tíre úd le linn an Chogaidh Fhuair.
Rugadh Nitze in Amherst, Massachusetts, sna Stáit Aontaithe. Ollamh le teangacha Rómánsacha ab ea a athair ag Amherst College agus ní ba dhéanaí ag Ollscoil Chicago. B'as réigiún Magdeburg sa Ghearmáin dá mhuintir agus ba mhó an tionchar air an cúlra cultúrtha sin.
I ndiaidh a chéim bhaitsiléara a bhaint amach in Ollscoil Harvard sa bhliain 1928, chuaigh sé leis an mbaincéireacht infheistíochta. D'éirigh sé neamhspleách ó thaobh teacht isteach de i ndiaidh a chuid de shaotharlann chógaisí a dhíol le Revlon. Ghlac sé bliain shaor chun staidéar iarchéime ar an socheolaíocht, fealsúnacht agus dlí bhunreachtúil agus idirnáisiúnta a dhéanamh.
Oighear
200px|thumb|Oighear Pas soladach é oighear, criostalach de ghnáth, de ábhar neamh-mhiotalach atá mar leacht nó mar ghás ag teocht an tseomra, mar shampla, uisce, oighear dé-ocsaíd charbóin (oighear tirim), oighear amóinia, nó oighear meatáin.[1]
Tagairtí
1. ^ "Ammonia Ice Clouds on Jupiter". CICLOPS (Cassini Imaging Central Laboratory for OPerationS). http://ciclops.org/view/3963/Ammonia_Ice_Clouds_on_Jupiter. Faighte 2009-04-28.
Seamus Conneely
Is peileadóir le Sligo Rovers é Seamus Conneely, a rugadh ar an 9 Iúil, 1988. Is cosantóir é, agus bhog sé chuig Galway United ó Mervue United sa bhliain 2007. Sa bhliain 2011 bhog sé go Sheffield United agus chuaigh sé ar iasacht go Alfreton Town sa bhliain 2012. D'fhil sé go hÉirinn, agus imríonn sé anois i Sligeach. Chríochnaigh sé bliain amháin san fhoireann faoin-21, sula bhfuair sé ardú céime chuig an bpríomhfhoireann in aghaidh Shamrock Rovers i bPáirc Terryland.
Rugadh Seamus i Londain, ach bhog sé chuig Conamara lena thuismitheoirí. Ón am sin, d'fhoghlaim sé Gaeilge líofa. Fosta, d'imir sé peil Ghaelach aois-íochtarach le Gaillimh.
Onóir Idirnáisiúnta
D'imir Conneely peil idirnáisiúnta le Poblacht na hÉireann ag aois faoi-17, faoi-21 agus faoi-23.
An t-Srúigh
Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd é an t-Srúigh.
Hioracsach
Ainmhí is ea an Hioracsach.
Bandera, Texas
Is é Bandera príomhbhaile Contae Bandera, Texas. Bhí 857 ina gcónaí i mBandera sa bhliain 2010.
Cill Mhíodáin
Is baile suite i gContae Phort Láirge í Cill Mhíodáin.
Bastrop, Texas
Is é Bastrop príomhbhaile Contae Bastrop, Texas. Bhí 7,218 ina gcónaí i mBastrop sa bhliain 2010.
Boy Parts (American Horror Story)
Craoladh an dara heipeasóid, "Boy Parts" den tríú sraith American Horror Story ar an 16 Deireadh Fómhair 2013. Scríobh Tim Minear an eipeasóid seo. D'fhéach 4.51 milliún duine ar an eipeasóid.
Seán Tracey (réabhlóidí, 1895-1920)
Bhí Sean Tracey (Seán Ó Treasaigh) (14 Feabhra 1895 – 14 Deireadh Fómhair 1920)  ar dhuine de cheannairí Bhriogáid Dheisceart Thiobraid Árann de chuid an IRA i rith Chogadh na Saoirse. Ghlac sé páirt i luíochán Shulchóid Bheag i gCo. Thiobraid Árann sa bhliain 1919 agus a chuir tús le Cogadh na Saoirse in Éirinn.