cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Grianghrafadóireacht
Stair
D'fhorbair William Henry Fox Talbot an claonchló i 1835, rud a chuir ar chumas clódóirí macasamhla gan teoradh a dhéanamh de ghrianghraf ar bith. Ba ar pháipéar a bhí an claonchló ar dtús, ach bhí torthaí níos fearr ar fáil ar ghloine, agus de réir a chéile rinneadh forbairt ar scannáin (ceallafán) agus ní raibh an oiread céanna ama ag teastáil chun grianghraf a ghlacadh. D'fhéadfaí gluaiseacht a reo i ngrianghraf agus bhí an-tóir air an bpróiseas úr sna nuachtáin.
20ú haois
Tháinig feabhas de réir a chéile ar chaighdeán na scannán agus b'fhéidir formáidí níos lú a úsáid. Ba mhinic claonchló 20 x 25cm á úsáid ag tús ama ach ba iad na formáidí 35mm agus 6 x 6cm na caighdeáin do ghrianghrafadóirí gairmiúla faoi lár an fichiú haois. Bhíodh ar na grianghrafadóirí fadó gach gné den phróiseas a fhoghlaim iad féin, staidéar a dhéanamh ar sholas agus ar lionsaí.
Bran mac Faoláin
Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea Bran mac Faoláin (Sean-Ghaeilge Bran mac Fáeláin) (bás 838). Fíonsneachta Ceathairdheach mac Ceallaigh (bás 808) ba ea a uncail, agus Ceannach mac Dúnchadha (bás 776), a sheanathair, iar-ríthe beirt. Bhí a athair ina abb Cill Dara. Bhí Bran i gcoróin ón mbliain 835 go dtí 838.
Grianghrafadóireacht
20ú haois
De réir a chéile d'fhás tionscal ollmhór a rinne forbairt ar réaladh na n-íomhánna, ar na scannáin agus ar luach nochtaithe na gceamaraí ionas gurbh fhusa go mór gnó an ghrianghrafadóra.
Bran mac Faoláin
Bhí Ceallach mac Brain (bás 834), réamhtheachtaí Bhrain, ina comhghuaillí rí na Mumhan, Feilimí mac Criomhthainn (bás 847). Insítearr sna hannála gur tháinig an tArdrí, Niall Caille de Chineál Eoghain i gceannas airm sa Laigin isteach sa bhliain 835 agus chuir sé Bran i gcoróin. Tá leath-rí luaite sna hannála, a chol ceathrar Riacán mac Fínsnechtai, a d'éag sa bhliain 837.
Grianghrafadóireacht
20ú haois
Sna 1930idí, chuir grianghrafanna Dorothea Lange agus Walker Evans cló daonna ar an Spealaidh Mór agus bhí tionchar acu ar fhorbairt na grianghrafadóireachta faisnéise.
Sna 1950idí, fuair Henri Cartier-Bresson agus Robert Capa cáil amach mar gheall ar a gcuid grianghraif tuairisciúla don eagraíocht Magnum.
Bran mac Faoláin
Rinne na Lochlannaigh ruathair ar na Laigin le linn réimeas Bhrain. Sa bhliain 837, tháinig seasca long suas an Life agus rinne creach ar na machairí mórthimpeall.
Grianghrafadóireacht
20ú haois
Rinneadh gnéithe uathoibreacha den nochtadh agus den bhfócas sna 1970idí agus tháinig a lán grianghrafadáin bheaga ar an mhargadh a bhí chomh cumasach le huirlisí an lucht gairmiúil.
Bran mac Faoláin
Bhí mic Bhrain, Muireadach (bás 885) agus Ruarc (bás 862), ina ríthe Laigean fosta.
Grianghrafadóireacht
21ú haois
Le forbairt na ríomhaireachta, tháinig scanóirí ar an mhargadh a chuir ar chumas an ghnáthdhuine grianghraif a thaifeadadh mar cháipéisí digiteacha. Bhí an-tionchar ar fad aige sin ar an bhfoilsitheoireacht. As sin tháinig grianghrafadáin digiteacha atá anois (sa 21ú haois) inchomórtas ó thaobh gnéithe agus chaighdeán na híomhá is atá grianghrafadáin 35mm.
An grianghrafadóireacht inniu
Ní raibh an ghrianghrafadóireacht mar mheán riamh chomh forleathan is atá sí anois inár saol. Is féidir linn uilig a bheith inár ngrianghrafadóirí na laethanta seo. Mar sin tá níos mó grianghraf á dtógáil anois ná mar a bhí riamh.
Dífhibrileoir
mion|Cuir dhá leictreoid a chur ar dhá thaobh an chliabhraigh chun an turraing a sheoladh. Úsáidtear dífhibrileoirí le tabhairt faoi stad tobann cairdiach. D’fhéadfadh duine bás a fháil muna dtabharfaí an chóireáil cheart dó/di taobh istigh de chúpla nóiméad. Seolann dífhibrileoir turraing thomhaiste leictreach tríd an gcliabhrach is an croí chun rithim mhínormálta a réiteach. mion Is éard atá in uath-dhífhibrileoir seachtrach (Automated External Defibrilator nó AED) ná gléas iniompartha a dhéanann an croí a sheiceáil. mionTá líon suntasach fianaise ann a thugann le fios go bhfuil tionchar mór ag dífhibrileoirí, nuair atá siad ar fáil go luath le linn stadanna tobanna cairdiacha, ar rátaí maireachtála.
Stair
Ba i mBéal Feirste a rinne Frank Pantridge (1916-2004) is a chomhghleacaí John Geddes dífhibrileoir a chur in otharcharr i 1966, rud a shábháil an-chuid daoine. Ina dhiaidh sin thóg siad dífhibrileoir iniompartha.
Úsáid
Fadhb é stad tobann cairdiach ina stopann an croí ag bualadh go tobann, gan aon súil leis. Toradh ar ghalar na n-artairí corónacha a bhíonn sa bhfibriliú de ghnáth. Nuair a tharlaíonn fibriliú i gcás na méadailíní—fibriliú méadailíneach —ní dhéanann an croí an fhuil a chaidéalú i gceart tríd an gcolainn, ní bhfaigheann an inchinn dóthain ocsaigine, agus faigheann duine bás go tobann. Is ar an mbealach seo a fhaigheann 75% de na daoine bás ar bás tobann cairdiach é.
In ainneoin na bhforbairtí móra maidir le dífhibrileoirí, is é an tubaiste nach sábháiltear ach céatadán an-bheag de na daoine a mbuaileann fibriliú méadailíneach iad, de bhrí go sroicheann an dífhibrileoir an t-othar ródhéanach. Is ar an ábhar seo a bhíonn dífhibrileoirí ar fáil in an-chuid ionaid oibre, srl. anois.
Srath Chainneart
Is sráidbhaile suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, Albain é Srath Chainneart.
Dífhibrileoir
In Éirinn
Tá ‘galar cardashoithíoch’ ar an ngalar is mó a mharaíonn daoine in Éirinn le isteach is amach ar 10,000 bás in aghaidh na bliana dá bharr. Stad tobann cairdiach is cúis le 6,000 acu sin agus tarlaíonn 70% acu taobh amuigh d’ospidéil.
Baile na Trá
Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm Baile na Trá air:
Díghabhsáil
Neodrú réimse maighnéadach réada trí chornaí sruthiompartha a úsáid chun réimse maighnéadach den déine chéanna ach sa treo urchomhaireach a chur i bhfeidhm air. Déantar a leithéid le longa a chosaint ó mhianaigh a ghníomhachtaítear go maighnéadach. Déantar ar chinn téipthaifeadán freisin í.
Dífhoraoisiú
Gearradh is baint crann i bhforaoisí. Tá an próiseas seo ar siúl ar a laghad ó chuir an duine smacht ar thine is a thosaigh ar adhmad a úsáid mar bhreosla. Faoi chúpla mhíle bliain ó shin bhí mórchuid den Mheánoirthear, an Ghréig is tuaisceart na hAfraice dífhoraoisithe i gcomhair talmhaíochta is breosla. Tharla dífhoraoisiú na hEorpa le linn na Meánaoise, agus is le céad bliain anuas nó mar sin a dífhoraoisíodh an-chuid de Mheiriceá Thuaidh. Faoi seo níl fágtha de na foraoisí sna creasa measartha den Domhan ach a bhfuil i gCeanada is an tSibéir. Tá na foraoisí sna creasa trópaiceacha — na foraoisí báistí, mar a thugtar orthu — á ndíothú go tapa i láthair na huaire freisin. Sa Bhrasaíl, Meiriceá Láir, an Afraic mheánchiorclach, an India, Burma, an Téalainn, Vítneam, na hOileáin Fhilipíneacha, agus an Indinéis, dífhoraoisítear achar atá cothrom le timpeall dhá oiread na hÉireann gach bliain. Tá an dífhoraoisiú seo ar siúl chomh tapa sin go meastar nach mbeidh puinn foraoise fágtha sna creasa trópaiceacha faoi lár an 21ú céad. De bhrí go bhfuil páirt chomh lárnach sin ag na foraoisí in ídiú dé-ocsaíd charbóin, agus mar sin i laghdú an bhaoil go dtarlóidh forthéamh don Domhan, is mór an chúis imní an dífhoraoisiú leanúnach seo. Go minic ní bhíonn an talamh faoi bhun na bhforaoisí rómhaith i gcomhair na talmhaíochta, agus mar sin is beag is fiú an dífhoraoisiú, fiú sa ghearrthéarma. Mar bharr ar an donas, nuair a bhaintear na foraoisí díothaítear an-chuid gnéithe plandaí is ainmhithe, rud a laghdaíonn bithéagsúlacht ar Domhan agus a chailleann orgánaigh a fhéadfaidh a bheith ina bhfoinsí córacha leighis is ábhar fiúntach eile don duine amach anseo.
Sócmhainn
mion|[[mórleabhar (1828)]] I gcúrsaí gnó, is sócmhainn an rud ar leis an ghnólacht nó atá dlite dó (le fáil ar ais ó dhaoine nó gnólachtaí eile).
Bíonn sócmhainní de dhíth ar ghnólachtaí chun earraí agus seirbhísí a sholáthar. Bíonn sócmhainní seasta de dhíth ar nós oifigí agus modhanna taistil.. Caithfidh comhlacht clár comhardaithe a chur ar fáil ag deireadh na bliana a thaispeánfaidh na sócmhainní agus na fiacha atá ag an chomhlacht. Léiríonn sé luach an ghnólachta ag an phointe sin.
Saghsanna
Roinntear sócmhainní an ghnólachta ina dhá ngrúpa: sócmhainní seasta agus sócmhainní reatha.
• Sócmhainní seasta: sócmhainní a mhaireann níos faide ná bliain. Rudaí iad seo atá le húsáid sa ghnólacht. Samplaí de shócmhainní seasta is ea áitreabh, trealamh, troscán agus córacha iompair. Ní thig leat na sócmhainní seasta a fheiceáil i gcónaí, mar shampla, is sampla de shócmhainní seasta iad infheistíocht aí i ngnólachtaí eile.
• Sócmhainní reatha: sócmhainní nach maireann chomh fada le bliain. Ciallaíonn sé sin go dtagann athrú orthu i rith na bliana. Samplaí de shócmhainní reatha is ea stoc, airgead sa bhanc, srl. Tá na sócmhainní reatha ar cheann de na rudaí a thig leis an ghnólacht a athrú go furasta agus go gasta ina airgead tirim.
Chun na sócmhainní seo a cheannach caithfidh gnólachtaí airgead a chruinniú ó fhoinsí difriúla, mar shampla, iasachtaí. Mar sin,
Sócmhainní reatha = Caipiteal Oibre + Fiacha reatha
Ràthach
Is baile suite i gComhairle Cathair Dhún Éideann é Ràthach.
Minéirve
mion|Dealbh de Mhinéirve|cléIs í Minéirve nó Mineirve  (Laidin: Minerva) dia na heagna, na n-ealaíon, na cogaíochta straitéisí, agus chomh maith cosantóir na Róimhe agus pátrún na gceardaithe sa mhiotaseolaíocht Rómhánach. Tá sí ar aon dul le hAitéiné, sa mhiotaseolaíocht Heilléanach.
Black Widow (Marvel Comics)
Is ainm ar roinnt carachtair i ngreannáin Mheiriceánacha foilsithe ag Marvel Comics í Black Widow.
Minéirve
Teidil agus róil
Ag eascairt as dia Iodálach na gealaí darb ainm *Meneswā (“ise a thomhaiseann”), ghlac na hÉatrúscaigh leis an ainm Sean-Laidine *Menerwā, agus thugadar Menrva uirthi. Meastar go bhfuil a hainm Rómhánach, Minerva, bunaithe ar an miotaseolaíocht Éatrúscach seo. Ba í macasamhail Éatrúscach Aitéiné na Gréige. Cosúil le hAitéiné, phléasc Minéirve ó cheann a hathair, Iúpatar (Séas na Gréige), a d'alp a máthair (Metis) in iarracht nár éirigh léi a breith a chosc.
Dar leis an interpretatio Romana, deirtear go bhfuil gaol idir Minéirve, Tyche/Fortuna, Victoria agus Brid as miotaseolaíocht na nGael, cé gur pearsana éagsúla iad féin.
Adhradh
mion|Minerva armándose, Lavinia Fontana (1613), Galería Borghese, an Róimh.|clé
Síldeag
Is sráidbhaile suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, Albain é Síldeag.
Oileán Mhanann
Is spleáchríoch de Choróin na Ríochta Aontaithe í Oileán Mhanann nó Manainn (Gaeilge Mhanann: Ellan Vannin; Béarla: Isle of Man). I Muir Éireann atá sí suite agus í comhchóngarach d'Éirinn, d'Albain, do Shasana agus don Bhreatain Bheag. Deirtear gur ó Mhanannán Mac Lir, dia farraige na sean-Ghael, a thagann an t-ainm. Tá an oileán ina oidhre ar dhúchas Gaelach, agus dá chomhartha sin bhí Gaeilge Mhanann á labhairt mar theanga mhionphobail go dtí tús an 20ú haois, cé gurbh fhada Manainn faoi anáil na Lochlannach agus na Sasanach.
Teanga
Is é an Béarla gnáththeanga an oileáin, cé go bhfuil Manainnis á foghlaim agus á húsáid fós d'ainneoin bhás na gcainteoirí dúchais deiridh (cailleadh an duine deireanach sa bhliain 1976). Tá bunscoil amháin agus mórán naíscoileanna arb í an Ghaelg nó Manannais teanga oiliúna na scoile, An córas tumoideachais atá bhunscoil agus naíscoileanna seo. Tá Manainnis á múineadh mar theanga bhreise i scoileanna eile an oileáin. Tá comharthaí Manainnise le feiceáil ar bhóithre, ar thithe agus ar ghluaisteáin.
Stádas
Cuireann Manainn stampaí agus nótaí dá cuid féin amach mar chomhartha ar í a bheith ina spleáchríoch chorónach agus gan baint bhunreachtúil aici leis an Ríocht Aontaithe. Ní ball ná ball comhaltais de chuid an Aontais Eorpaigh í ach oiread.
Sa bhliain 979 a bunaíodh an Tinbheal. Bunaíodh oireachtais na hÍoslainne agus Oileáin Faró roimhe sin ach bhí siad ar ceal ar feadh tamaill sa 19ú haois. Bíonn tionól ann i Mí Iúil agus tugtar tuairisc achomair ar na dlíthe a ritheadh an bhliain roimhe sin. Tá dhá theach sa Thinbheal, an Kiare as Feed (agus ceithre chomhalta thofa is fiche ann) agus an Chomhairle Reachtais (naonúr neamhthofa). Tá Comhairle Airí ann agus Céad Aire i gceannas uirthi.
Is é Monarc Shasana, faoin teideal "Tiarna Mhanann", an ceann stáit. Is minic rialtas Londan, mar sin, ag déanamh "Orduithe sa Chomhairle" i dtaobh ghnóthaí an oileáin. Anois is arís athraítear an dlí de réir dhlí Shasana nó, níos minice, de réir rialachán de chuid an Aontais Eorpaigh.
Tá saol polaitiúil an oileáin eagraithe de réir páirtithe. Tá Páirtí Lucht Oibre Mhanann nasctha le Páirtí an Lucht Oibre sa Bhreatain. Tá Mec Vannin ('Mic Mhanann') ag éileamh neamhspleáchas iomlán don oileán, agus bhíodh páirtí Cumannach agus páirtí náisiúnach ann tráth.
Deireadh na Loinge
Réaltbhuíon dheisceartach is ea Deireadh na Loinge. Tá sé ar an roinn is mó i measc na tri roinn ar roinneadh seanréaltbhuíon na Loinge iontu. Puppis an t-ainm Laidine a thugtar air, a chiallaíonn "deireadh loinge" nó "tile".
Oileán Mhanann
Stádas
Feidhmíonn foghobharnóir ar son na Corónach, agus is í an Ríocht Aontaithe a phléann le gnóthaí eachtracha, cosanta agus dea-réire. Maidir leis an Aontas Eorpach, tá aontú teoranta ann i dtaobh imeacht na n-earraí.
Saoránacht
Bronntar saoránacht Mhanainn de réir dhlí na Ríochta Aontaithe. Eisítear pasanna a deir "British Islands - Isle of Man", agus "British Citizen" mar stádas náisiúntachta. Ach níl na cearta céanna ag Manannaigh is atá ag géilsinigh Bhriotanacha eile i ngeall ar fhostaíocht agus ar bhun a dhéanamh san Aontas Eorpach, murar rugadh seanathair nó seanmháthair leo sa RA nó mura raibh siad féin ina gcónaí ann ar feadh cúig bliana as a chéile. Is féidir le duine Briotanach ar bith pas Manannach a fháil ach é a bheith ina chónaí i Manainn nó baint a bheith aige le Manainn.
Daonra
Rinneadh an chéad lándaonáireamh sa bhliain 1821, agus tá siad á ndéanamh gach deichiú bliain ó shin: rinneadh an ceann deireanach sa bhliain 2001. Tá daonáirimh shealadacha á ndéanamh ón mbliain 1966 i leith.
Tíreolaíocht
Tá cnoic thuaidh agus theas, agus gleann eatarthu. Tá an chuid is faide ó thuaidh den oileán an-chothrom ar fad, agus fosuithe fágtha ag oighearshruthanna ó iarthar na hAlban ann. Tá tránna faoi dhuirling ann a rinneadh níos déanaí. Is é Sniaul (Snaefell) an sliabh is airde.
Tá roinnt oileán in aice le Manainn, agus roinnt daoine ina gcónaí ar cheann acu, yn Cholloo. thumb|An Caolas (yn Cheyllys), Manainn
Caitheamh aimsire
Tá tarraingt mhór turasóirí ar Mhanainn, daoine as Éirinn, as Albain, as Sasana agus as an mBreatain Bheag ag fanacht ar feadh cúpla lá ar a laghad, agus an t-oileán chomh cóngarach sin dá dtír féin, gan trácht ar na tránna breátha.
Meallann an "Isle of Man TT" na sluaite gach bliain agus na rásaí ag tabhairt chuairt an oileáin.
Geilleagar
Is mór an gar do Mhanainn i gcúrsaí baincéireachta í a bheith scartha amach ón Ríocht Aontaithe agus ón Aontas Eorpach, agus baintear tairbhe as. Baintear brabach as an turasóireacht freisin. Cé gur mór é an costas maireachtála tá na tuarastail cuíosach íseal le hais na dtíortha máguaird. Tá tábhacht éigin leis an déantúsaíocht agus treise á cur anois ar an ardteicneolaíocht. Bhí tábhacht le talmhaíocht agus le hiascaireacht tráth, cé nach bhfuil iontu anois ach cuid an-bheag de gheilleagar an oileáin.
Stair
Muintir Mhéasailiotach a bhí ann ar dtús: iad ag úsáid dídean nádúrtha, ag seilg, ag iascaireacht agus ag cnuasach, agus uirlisí beaga breochloiche nó cnáimhe acu. Tháinig an fheirmeoireacht mar chuid den tréimhse Neoiliotach; tógadh leachtanna móra, dála Chaisteal an Ard (Cashtal yn Ard), agus bhí a lán cultúr áitiúil ann.
Sa Chré-Umhaois tógadh leachtanna nua, ach in ionad na seantuamaí comhchoiteanna tháinig uaigheanna aonair, leaca cloiche istigh iontu agus soithí maiseacha.
San Iarannaois tógadh dúnta móra ar bharr na gcnoc agus dúnta níos lú os cionn na n-aillte, agus taispeánann na hinscríbhinní oghaim go raibh Éireannaigh ina gcónaí ar an oileán faoi 700 nó thart air. Iadsan a thug leo teanga arb í an Mhanainnis nó Gaelg anois í, agus dlúth-ghaol aici le Gaeilge agus le Gàidhlig.
I ndeireadh an 8ú haois tháinig na Lochlannaigh; bhunaigh siad an Tinbheal, rinne a roinnt féin ar an talamh agus d'fhág rúnscríbhinní ina ndiaidh. Bhí Manainn ar na Súðreyjar (oileáin theas) i gcomórtas leis na Norðreyjar (oileáin thuaidh) - Inse Orc, Sealtainn agus Inse Gall.
Tháinig Manainn faoi smacht na hAlban agus Shasana sna meánaoiseanna. Sa bhliain 1866 tugadh breis cumhachta don Tinbheal, chuaigh an daonlathas i neart agus tháinig rath ar an oileán. Bhí campaí coinneála ann sa dara Chogadh Domhanda le haghaidh daoine a bhain leis an namhaid ar shlí éigin.
Spóirt
Ghlac an oileán páirt i ngach eagráin de na Cluichí Oileán. D'óstáil siad na cluichí sna blianta 1985 agus 2001. Thóg na Cluichí Comhlathais na nÓg ar siúl ar an oileán sa bhliain 2011.
Rothaíocht
Eagraitear an rás rothaiochta an Manx Trophy ar siúl gach bhliain. Thosaigh sé sa bhliain 1936. Is as an oileán é Mark Cavendish.
Tadhg mac Muircheartaigh
Luath-rí Mhagh Loirg ba ea Tadhg mac Muircheartach, ach is duine gan iomrá é. Ní fios fiú dátaí a réimis. Ní féidir a rá faoi ach gur mhair sé i lár na 11ú haoise agus gurbh é Muircheartach mac Maolruanaí Mhóir a athair.
Tháinig a mhac, Maolruanaidh, i gcomharbacht air timpeall na bliana 1080, ach níl ann ach tuairim mheáite.
Vasco da Gama
Taiscéalaí agus loingseoir ab ea Vasco da Gama, a rugadh i Sines na Portaingéil e (1460idí - 24 Nollaig 1524). Bhí sé i gceannas ar an turas a d'fhionn an bealach go dtí an India timpeall Rinn an Dóchais (1497-1499).
Luathshaol
Rugadh Vasco da Gama sa bhliain 1460 nó sa bhliain 1469 in Sines, caladh beag ar chósta iardheisceartach na Portaingéile. Ba í a mháthair Dona Isabel Sodré agus ba é a athair an Ridire Estêvão da Gama, Gobharnóir Sibhialta.
Ní fios go cinnte cá bhfuair sé a chuid scolaíochta, ach is léir go raibh eolas maith ar an réalteolaíocht aige.
Bhí faill aige a thaispeáint cén miotal a bhí ann sa bhliain 1492 nuair a chuir Eoin II na Portaingéile chun Setúbal, caladh laisteas de Liospóin, agus chun an Algarve é chun longa Francacha a ghabháil mar dhíoltas ar an gcreach a rinne na Francaigh ar longa Portaingéalacha. Rinne Gama an obair gan stró.
Taiscéalaíocht roimh Gama
Ag an am seo, bhí na Portaingéalaigh ag bailiú eolais ar chósta thiar na hAfraic e agus rún acu dul timpeall rinn dheisceartach na hollchríche sin chun maoin na hIndia, go háirithe piobar dubh agus spíosraí eile, a bhaint amach.
Rinne Bartolomeu Dias Rinn an Dóchais a chur de agus chonaic go raibh an cósta nua ag síneadh uaidh soir ó thuaidh.
Cuireadh Pero da Covilhã and Afonso de Paiva thar tír amach tríd an Éigipt chun na hIndia.
An chéad aistear
D'iarr Manuel I na Portaingéile ar Gama taiscéalaíocht a dhéanamh, de bharr a dhíograisí a chosain sé stáisiúin trádála na Portaingéile ar chósta thiar na hAfraic e.
Ar 8 Iúil 1497 chuir Vasco da Gama chun farraige ó Liospóin le ceithre long agus le 170 fear. Bhí cuid de na loingseoirí ba sheanchleachta amach ar bord, leithéidí Pero de Alenquer, Pedro Escobar, João de Coimbra agus Afonso Gonçalves. Ní fios cá mhéad fear a bhí i bhfoireann gach loinge, ach tháinig timpeall cúig fhear is caoga ar ais agus briseadh dhá long. Tógadh dhá long as naus (as an nua).
Thar Rinn an Dóchais
thumb|upright|Leacht Croise Vasco da Gama ag Rinn an Dóchais san Afraic Theas Chuaigh na longa bealach Tenerife agus Oileáin Rinn Verde. Nuair a shroich siad Sierra Leone chuaigh siad ó dheas ar an bhfarraige mhór, ag gabháil trasna an Teochreasa ar lorg ghaotha aniar an Atlantaigh Theas a fuair Dias roimhe sa bhliain 1487. Chuir an longa os cionn 6,000 míle díobh ar feadh breis is trí mhí, an turas ab fhaide as amharc na talún a rinneadh go dtí sin, agus thug na gaotha aniar chomh fada leis an Afraic arís iad ar 4 Samhain 1497.
Faoi 16 Nollaig bhí na longa i limistéar farraige nach bhfaca Eorpaigh riamh roimhe sin (thug Gama "Natal" ar an gcósta úd - Cúige KwaZulu Natal - le hurraim do bhreith Chríost). Bhí gréasán trádála cheana ar chósta thoir na hAfraice agus na hArabaigh i gceannas air. Lig Gama air gur Mhoslamach é agus é ag dul chun cainte le Sabhdán Mhósaimbíc, ach nuair nárbh fhéidir leis bronntanas cuí a thabhairt músclaíodh amhras sa phobal. Bhí ar Gama éalú, ach thuairgneáil sé an chathair.
Mombasa
Thug na Portaingéalaigh cuairt ar chaladh Mombasa ach bhí doicheall rompu ann. Chreach siad roinnt longa Arabacha trádála in aice leis an gCéinia, mar ata sí anois.
Malindi
thumb|Colún Vasco da Gama in Malindi. I mí Feabhra 1498 chuaigh Gama ó thuaidh. Bhí fáilte roimhe in Malindi, áit a raibh na ceannairí in achrann le ceannairí Mhombasa, agus chonaic na Portaingéalaigh go raibh ceannaithe Indiacha ag taithí na háite. Fuair siad piolóta ann a raibh eolas aige ar na gaotha monsúnacha agus a thug chun Calicut (Kozhikode) ar chósta thiar theas na hIndia iad.
Srath Carrann
Is sráidbhaile suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, Albain é Srath Carrann.
Vasco da Gama
Calicut
D'iarr Gama cead maor a fhágáil ina dhiaidh a bheadh i bhfeighil na n-earraí nár díoladh ach dhiúltaigh an Rí dó agus d'éiligh na gnáthdhleachtanna custaim (dleachtanna óir ba rogha leis). Chuir seo colg ar Gama agus d'fhuadaigh sé roinnt de mhuintir na háite. Thug sé abhaile leis lasta a bhí os cionn seasca uair níos luachmhaire ná costas an turais.
Filleadh
Chuir Vasco da Gama chun farraige arís ar 29 Lúnasa 1498 in aghaidh na gaoithe mhonsúin. Thóg an turas chun Malindi 128 lá air dá bharr (le hais 23 lá sa treo eile); cailleadh timpeall leath na foirne agus tháinig an galar carrach ar a lán eile. Bhain dhá long amach an Phortaingéil i Mí Iúil agus i Mí Lúnasa 1499, agus tháinig Gama féin i Mí Mheán Fómhair.
Torthaí
Bheadh an Phortaingéil in ann an-tairbhe a bhaint as trádáil na spíosraí feasta. Ba léir freisin go raibh gá ag an bPortaingéil le cósta thoir na hAfraice (an "Contra Costa") le haghaidh uisce, lóin, adhmaid agus calaí dídine le linn drochshíne. Dá bhrí sin coilíníodh an Mhósaimbíc. clé|mion|1502
An dara turas
Ar 12 Feabhra 1502 thug an 4ú cabhlach Portaingéalach a aghaidh ar an India agus Gama i gceannas air. Bhí cúig long déag ann agus ocht gcéad fear, agus rún acu leas na Portaingéile a chosaint. Nuair a shroich Gama an India i Mí Dheireadh Fómhair 1502 chrom sé ar longa Arabacha a ghabháil. Bhí Zamorin sásta conradh a dhéanamh. Ach d'éiligh Gama go ndíbreodh an Rí na Moslamaigh go léir, éileamh a diúltaíodh. Thuairteáil Gama an chathair, ghabh roinnt longa ríse agus bhain na lámha, na cluasa agus an tsrón de na foirne.
D'fhill Gama ar an bPortaingéil i Mí Mheán Fómhair 1503. Ansin rinne sé ar Kochi, foríocht bheag de chuid Calicut a d'fhear fáilte mhór roimhe agus d'fhill sé abhaile le lasta síoda agus óir.
Rinne sé luíochán ar long (an Mîrî) a bhí ag teacht ar ais ó Mecca agus ghabh a raibh de mhaoin inti. Ansin d'ordaigh sé go sacfaí na céadta paisinéir faoi ghlas sa bhroinn agus go gcuirfí an long trí thine. Dódh iad beo beathach agus a lán ban agus leanaí ina measc.
D'ionsaigh sé agus bhain cáin as Kilwa san Afraic Thoir, caladh a bhí faoi smacht na nArabach agus é ar cheann de na calaí a bhí ag cur i gcoinne na bPortaingéalach. Lean sé air ag gabháil longa Arabacha.
thumb|left|Tuama Vasco da Gama i Mainistir Jerónimos in Belém, Liospóin
An tríú turas
Sa bhliain 1519 rinneadh an chéad Chonta Vidigueira de, teideal a chum Manuel I d'aonghnó. . Ba é an chéad chonta Portaingéalach nár de shliocht ríoga é.
Thug da Gama a aghaidh ar an India arís sa bhliain 1524 chun dul in áit Eduardo de Menezes mar leasrí. Ach ba ghearr gur tholg sé maláire. D'éag da Gama Oíche Nollag 1524.thumb|upright|Eaglais Naomh Proinsias in Kochi. Cailleadh Vasco da Gama in Kochi sa bhliain 1524 agus san eaglais seo a cuireadh a chorp ar dtús.Cuireadh a chorp ar dtús in Eaglais Naomh Proinsias in Kochi, ach seoladh é ar ais chun na Portaingéile sa bhliain 1539 agus athchuireadh é in Vidigueira i gcónra a bhí maisithe le hór agus seodra.
Tógadh Mainistir Jerónimos in Belém i gcuimhne a chéad turas chun na hIndia.
Tionchar
Sa bhliain 1511, bhí smacht ag an Phortaingéil ar na hOileáin Spíosra. Roimh i bhfad bhí impireacht mhór acu san Afraic, san India agus in Oirdheisceart na hÁise. Ba ghairid go raibh an Spáinn in iomaíocht leo.
Muireann Ní Bhrolcháin
Staraí agus gníomhaí Éireannach ba ea  Muireann Ní Bhrolcháin  (15ú Bealtaine 1955 – 14ú Aibreán 2015).
Ba as Bóthar na Trá, Gaillimh í Ní Bhrolcháin ó dhúchas. Cillian Ó Brolcháin, ollamh le fisic ag Ollscoil na hÉireann, Gaillimh) ba ea a hathair. Mairéad Coughlan of Maigh Chromtha, Contae Chorcaí, múinteoir eolaíochta, ba ea a máthair.
Rinne Ní Bhrolcháin taighde stairiúil ar luathlitríocht na Gaeilge agus ar gineolaíocht, agus sin ar leith aici i mná Gaelacha.
Bhí sochraid mhór uirthi, agus Uachtaráin na hÉireann, Mícheál D. Ó hUigínn, i láthair. Maireann a céile agus beirt iníonacha ina diaidh.
Sleeping with the Enemy
Craoladh an tríú heipeasóid, "Sleeping with the Enemy", den séú sraith déag The Simpsons ar an 21 Samhain 2004. Scríobh Jon Vitti an eipeasóid seo. D'fhéach 9.95 milliún duine ar an eipeasóid.
The Pontiac Bandit Returns
Craoladh an deichiú heipeasóid, "The Pontiac Bandit Returns", den dara sraith Brooklyn Nine-Nine ar an 30 Samhain, 2014. Scríobh Matt O'Brien an eipeasóid seo. D'fhéach 4.32 milliún duine ar an eipeasóid.
Jules Mazarin
Taidhleoir agus státaire ab ea Jules Raymond Mazarin, nó an Cairdinéal Mazarin mar is fearr aithne air. Do rugadh i bPescina, áit a bhí fé smacht Ríocht Napoloi ag an am, ar an 14ú lá d'Iúil sa mbliain 1602, é. Do fuair sé bás i Vincennes na Fraince, ar an 9ú lá de Mhárta sa mbliain 1661.
D'oibrigh Mazarin don bPápacht ar dtús, mar fhear míleata agus mar thaidhleoir. Is de bharr na mblianta a chaith sé ag obair do rithe na Fraince - Louis XIII (Gaeilge: An Tríú Laoiseach Déag) agus Louis XIV (Gaeilge: An Ceathrú Laoiseach Déag) - gur bhain Mazarin áit i stair na hEorpa amach dó féin, áfach. Do bhí sé ina Phrincipal ministre d'État (Gaeilge: 'Phríomh-Aire Stáit') - .i. Príomh-Chomhairleoir Rí na Fraince - ón mbliain 1643 go dtí 1661, agus do bhí ról lárnach aige i neart eachtraí polaitiúla dá bharr san. Bhí Mazarin páirteach in ullmhúchán Chonarthaí Mhünster - a roinnt an Ísiltír idir an Spáinn agus na Cúigí Aontaithe - agus na bPiréiní - a chur deireadh leis an gcogadh siúd a thosnaigh idir an Spáinn agus an Fhrainc sa mbliain 1635 -, mar shampla.
Maigdiléana
Dán faoi striapach i Londain is ea Maigdiléana. Is í Máire Mhaigdiléana atá i gceist sa teideal. Striapach ba ea í agus mhaith Críost a peacaí di. Chum Cathal Ó Searcaigh an dán. Tá sé ar churaclam Gaeilge na hArdteistiméireachta.
Naisc sheachtracha
Maigdiléana: nótai do dhaltaí scoile
Maol Dúin mac Maoil Fhithrigh
Rí Ailigh de Chineál Eoghain, clann Uí Néill an Tuaiscirt, ba ea Maol Dúin mac Maoil Fhithrigh (Sean-Ghaeilge Máel Dúin mac Máele Fithrich) (bás 681). Maol Fithrigh mac Aodha (bás 630) ba ea a athair, Aodh Fuariodhnach (bás 612), Ardrí Éireann, a sheanathair. Bhí sé i gcoróin ón mbliain c. 668 go dtí 681. Ba bhall de Cenél maic Ercae. Bhí Cineál iomaíochta Fhearadhaigh i gceannas ar feadh na coda is mó den 7ú haois.
Insítear sna hannála conas a scriosadh Aileach sa bhliain 676 ag an Ardrí Fíonsneachta Fleách (bás 695) Uí Néill an Deiscirt, agus é i mbun a údarás a dheimhniú sa tuaisceart.
Bhí Maol Dúin pósta le Cacht ní Cellach mhic Maoil Choba de Chineál Chonaill. D'éirigh a mac their son Fearghal (bás 722) ina Ardrí Éireann.
Deirtear i Leabhar Uí Chléirigh gur shinsear Uí Dhálaigh filí é Maol Dúin.
Gúrú i gClúidíní
Cnuasach dánta leis an bhfile Cathal Ó Searcaigh is ea Gúrú i gClúidíní. D'fhoilsigh Cló Iar-Chonnachta é sa bhliain 2006.
Tuairimi an fhile
Deir an file faoin gcnuasach:
Ainm
Tá mac uchtaithe ag an Searcach i Neipeal, Prem Timalsina, is dán faoi mhac Prem, Prashant, a thugann a ainm don leabhar.
Na Cruithnigh
Teanga
Tugann foinsí na meánaoise le fios go raibh teanga ar leith acu, .i. Cruithnis. Creidtear inniu gur theanga Cheilteach na nOileán a bhí ann, gaolmhar go gar leis an mBriotainic labhartha ag na Briotanaigh ina gcónaí ó dheas, ach tá díospóireacht leanúnach fós ann faoin teanga a labhair siad.
Áth Dara
Is baile é Áth Dara (Adare as Béarla) atá i lár Chontae Luimnigh, agus timpeall 2,592 duine (2006) ina gcónaí ann. Tá Áth Dara sé chiliméadar déag ó Luimneach, agus téann an bóthar N21 tríd an mbaile go dtí Ciarraí.
Eolas ginearálta
Is baile oidhreachta é Áth Dara agus tarraingt turasóirí air. Tá ionad oidhreachta sa bhaile agus cúpla siopa ceardaíocht, agus is minic tairbhe á bhaint as an mbaile le haghaidh bainisí. Tá trí óstán, cúig bhialann agus sé theach tábhairne ann.
Tá tithe den seansaghas Gaelach le fáil sa tsráid mhór, in éineacht le tithe a bhfuil cuma Shasanach orthu agus a tógadh d'aonghnó d'eastát Dunraven. Tá botháin cheann tuí le feiceáil ina measc siúd agus iad in aice Mhainéar Átha Dara.
Stair
Bhí an seanbhaile le fáil ar bhruach oirthearach na Má láimh le háth i gceantar Ard an tSeanBhaile, timpeall leathmhíle slí siar ón mbaile atá anois ann. Baile margaidh a bhí ann, agus trí mhainistir agus caisleán ann.
Mainistir na nAgaistíneach
thumb|268px|"Mainistir Agaistíneach Áth Dara (in éineacht le caisleán na nGearaltach agus le Mainistir na bProinsiasach)", 1842
Bhunaigh Seán mhic Thomáis Mac Gearailt, an chéad Iarla Átha Dara, Mainistir na nAgaistíneach sa bhliain 1316. Scoireadh an manaigh le linn Éinrí VIII. Sa bhliain 1807 tugadh teampall na Mainistreach do lucht Eaglais na hÉireann. Sa bhliain 1814 rinneadh scoil den phroinnteach. Idir na blianta 1852 agus 1854 rinne Caroline, Cuntaois Dunraven, athchóiriú ar an teampall.
Mainistir na bProinsiasach
Bhunaigh Tomás Mac Gearailt, 7ú hIarla Chill Dara, agus a bhean Siobhán Mainistir na bProinsiasach sa bhliain 1464. Fothrach anois í agus í le fáil taobh istigh de Chlub Gailf Mhainéar Átha Dara. Léitear aifreann go moch ar Dhomhnach na Cásca.
An Mhainistir Thríonóideach
thumb|268px|An Mhainistir Thríonóideach Bhunaigh an tOrd Tríonóideach an t-aon mhainistir Éireannach amháin acu in Áth Dara sa bhliain 1230. Chuir an chéad Iarla Dunraven athchóiriú ar an teampall sa bhliain 1811 mar shéipéal paróisteach Caitliceach. . thumb|left|268px|Caisleán Iarla Dheasumhan
Caisleán Iarla Dheasumhan
Deirtear gur thóg na Donnabhánaigh, tiarnaí an cheantair i ndeireadh an 12ú haois, gur thóg siad daingean anseo ar bhruach thuaidh d'Abhainn na Máighe. Ghlac Gearaltaigh Chill Dara seilbh ar an áit ina dhiaidh sin, agus b'fhéidir gurb iadsan a thóg an chuid is mó den chaisleán atá anois ann. Tá sé á athchóiriú ón mbliain 1996 i leith agus bíonn turais threoraithe ar siul sa samhradh.
Spórt
Tá tóir ar iománaíocht, ar pheil agus ar ghalf in Áth Dara, agus bhí Comórtas Gailf na hÉireann ann sa bhliain 2007.
Tubaiste Piper Alpha (1988)
clé|mion|[[Séipéal Ferryhill, Obar Dheathain  le Jennifer Jane Bayliss]]
mion|Cuimhneachán,Hazlehead Park, [[Obar Dheathain]] mion Ardán druileála ola, nó rige ola, sa Mhuir Thuaidh, gar do chósta thoir na hAlban ba ea Piper Alpha; tharla pléascadh ar 6 Iúil 1988 agus milleadh é.
D'éag 167 duine, agus chosnaigh an tubaiste $1,500 milliún ar na comhlachtaí árachais.
Féach freisin
mion|rige ola sa [[An Mhuir Thuaidh|Mhuir Thuaidh]]
Digiteach
deas|250px|thumb|Digiteach Aon bhealach chun eolas (uimhreacha, teaghráin carachtar, fuaimeanna, pictiúir) a léiriú mar shraith bíog leictreonach, gach ceann den fhad céanna. Nuair a bhíonn bíog voltais ann ciallaíonn sé sin 1, agus nuair nach mbíonn ciallaíonn sé sin 0. Is féidir gach uimhir a léiriú lena choibhéis dhénártha. Maidir le cineálacha eile eolais, is gá iad a scríobh i bhfoirm tacar uimhreacha, agus na huimhreacha sin a chódú i bhfoirm leictreonach dhigiteach. Úsáidtear foirmeacha digiteacha chun eolas a stóráil i ríomhairí, ar téip is diosca, agus chun eolas a tharchur thar línte teileafóin nó trí chraobhscaoileadh. Tá de bhuntáiste leis an bhfoirm dhigiteach nach mbíonn sí chomh soghonta do thorann le comharthaíocht analógach, agus gur furasta í a chomhbhrú is a chriptiú, is mar sin iomláine an eolais a chosaint.
Incigh
Ainm na hImpireachta
Is é an t-ainm a bhí ag na hIncigh ar a n-impireacht féin ná Tawantinsuyu, nó Tahuantinsuyu de réir litriú na Spáinnise - tawa a chiallaíonn "ceithre"; is é ntin an iarmhír a chuirtear leis an uimhir le cnuasainm a dhéanamh de ("ceathrar", "ceithre cinn"), agus is é is brí le suyu ná réigiún nó cúige. Mar sin, seasann an t-ainm don "cheithre choirnéal" den impireacht a tháinig le chéile ag an bpríomhchathair, Cuzco (nó Qosqo i dteanga na nInceach, an Cheatsuais). Ba iad na cúigí ná Antisuyu, Collasuyu, Chinchasuyu agus Contisuyu. Bhí Antisuyu suite san Oir-Thuaisceart, agus é ag críochantaíocht le réigiún na hAmasóine Thuaidh. Collasuyu (nó Qullasuyu, mar a litrítear an leagan Ceatsuaise inniu), arís, bhí sé suite san Oir-Dheisceart, agus an teanga Aymará á labhairt ansin. Cé gurbh í an Cheatsuais an teanga oifigiúil, bhí an teanga Aymará chomh láidir i gCollasuyu is nach raibh de rogha ag na hIncigh ach a húsáid a cheadú. De ghnáth, bhí siad an-diúltach do na teangacha mionlaigh, agus iad ag iarraidh an Cheatsuais a chur chun cinn i measc mhuintir na himpireachta. Ba é Chinchasuyu (nó Chinchay Suyu) ainm an chúige san Iar-Thuaisceart, agus ba é Contisuyu (nó Kunti Suyu) an tIar-Dheisceart.
Miotais na nInceach
De réir miotais eile, áfach, tháinig Manco Capac agus Mama Ocllo chun saoil i Loch Titicaca, ar ordú dhia na gréine, Inti. Rinne siad a mbealach tríd na huaimheanna faoi thalamh go dtí gur bhain siad amach gleann Cuzco, áit ar bhunaigh siad an phríomhchathair.
Bunú Cuzco
Cibé faoi sin, tá an chuma ar an scéal gur treibh bheag de bhundúchasaigh ab ea na hIncigh a chuir fúthu i gCusco timpeall na dóú haoise déag, agus is dócha go raibh taoiseach cogaidh (capac nó qhapaq as Ceatsuais) darbh ainm Manco i gceannas orthu. Dealraíonn sé go raibh sé i gceannas ar an gcathairstát ar feadh dhá scór bliain, agus deirtear gurbh eisean a dhréachtaigh dlíthe an stáit. Phós sé a dheirfiúr féin, Mama Ocllo, agus saolaíodh mac dóibh, Sinchi Roca, arbh eisean an chéad rí Inceach a tharraing chuige an teideal a bhí ar impirí na nInceach ina dhiaidh sin - Sapa Inca, nó An tAon Inceach Amháin.
Pachacuti, "a Chuir an Talamh ag Creathnú"
Níor thosaigh an Impireacht ag dul i bhfairsinge ach faoi réimeas Pachacuti, nó "An Talamhchroitheadóir". Bhí sé ar an naoú Sapa Inca a bhí ag rialú ríocht Cuzco, agus tháinig sé i seilbh na cumhachta sa bhliain 1438. Saighdiúir den chéad scoth a bhí ann, de réir scéalaíocht na nInceach, agus tháinig a éirim chun solais an chéad uair ina fhear óg dó. Insíonn an scéal go raibh na Chankas díreach ag ionsaí Cuzco, agus idir athair agus dheartháir Pachacuti ag teitheadh lena n-anam. (Ba iad na Chankas an treibh ba mhó a bhí ag déanamh scime do na hIncigh san am seo mar naimhde, agus cónaí orthu i réigiún Apurimac.) Ba é Pachacuti a spreag arm na nInceach chun a ndúiche féin a chosaint, agus sa deireadh, fuair siad an ceann is fearr ar an namhaid. Chuaigh Pachacuti i dtáin na laochra, agus deireadh na scéalaithe ina dhiaidh sin gur éirigh na clocha féin amach le troid a chur ar na Chankas.
Creidtear freisin gurbh é Pachacuti a chuir bun leis na mitimaes. D'fhéadfá a rá go raibh na mitimaes cosúil leis na plandálacha Gallda in Éirinn: go bunúsach, coilínithe ab ea na mitimaes a cuireadh ina gcónaí sna ceantair fhorghafa, ionas go bhfoghlaimeodh na bundúchasaigh teanga agus nósanna na nInceach uathu.
Cé go raibh ciall ag Pachacuti do riachtanaisí an riaracháin chomh maith leis an tsaighdiúireacht, níor rith leis riamh rialacha a leagan amach le comharbas an tSapa Inca a shocrú. Bhí an Impireacht go mór thíos leis, nó mura mbeadh clann mhac an tSapa Inca ag teacht le chéile faoi cé acu a rachadh i gceannas ar an tír, chaithfí cogadh cathartha a chur leis an gcomharba a roghnú.
I nDiaidh Pachacuti
thumb|250px|Sacsayhuamán, Cuzco. Chreach na Spáinnigh cuid mhór den áit seo le clocha tógála a fháil dá gcuid eaglaisí, ach tá sé le haithint i gcónaí go raibh dóigh ar leith ag lucht eisléireachta na nInceach ar an gcloch. Shíothlaigh Pachacuti sa bhliain 1471. Ba é a mhac, an ginearál éirimiúil Tupac Inca Yupanqui, a fuair céim an tSapa Inca ina dhiaidh. Lean Tupac Inca leis ag cur cogaidh ar na comharsana, agus chloígh sé Ríocht Chimu ar an gcósta. Shroich impireacht Tupac Inca a fhad le Colóim an lae inniu. Níor éirigh le Tupac Inca ná lena mhac, Huayna Capac, na Mapuche sa tSile a chloí, áfach. Sa Chath chois Abhainn Maule, chuaigh ascnamh na dtrúpaí Inceacha in abar, agus tháinig deireadh le fairsingiú na hImpireachta ó dheas.
Bhí Huayna Capac ina Impire ar Tawantinsuyu sna blianta 1493-1527. Chaith sé an chuid ba mhó den am ag cur cogaí sna críocha thuaidh, i bhfad ar shiúl ó Cuzco, agus é féin den tuairim nár mhiste dara príomhchathair a ghairm de Quito. Fuair sé bás le galar a mharaigh go leor de mhuintir a thíre san am, agus creidtear gurbh í an bholgach a bhí ann - aicíd a tháinig go dtí an tOileán Úr leis na hEorpaigh, agus í ag dul ar aghaidh ansin roimh na Conquistadores féin.
Fuair comharba Huayna Capac, Ninan Cuyochi, bás roimh a athair féin. Mar sin, fuair Huayna Capac riachtanach an impireacht a scoilteadh ina dhá leath idir beirt mhac eile, Huascar agus Atahualpa. D'éirigh ina chogadh cathartha eatarthu. Chuaigh Huascar i dtuilleamaí an mhíliste a d'earcaigh sé as measc na cosmhuintire timpeall Cuzco, ach ba iad ginearáil agus saighdiúirí oilte Huayna Capac timpeall ar Quito a thacaigh le hAtahualpa. Bhí an bua le hAtahualpa agus lucht a leanúna, ach má bhí féin, lagaigh an cogadh seo an Impireacht go mór mór, agus ní raibh na hIncigh ábalta cur le chéile in aghaidh na Spáinneach.
Teacht na Spáinneach
Tháinig na Spáinnigh go Tawantinsuyu an chéad uair timpeall na bliana 1526. Ba léir dóibh ó thús gur tír shaibhir a bhí ann agus cuid mhór óir le creachadh ansin. I ndiaidh an chéad chuairt eile sa bhliain 1529, chuaigh Francisco Pizarro, a bhí i gceannas ar na taiscéalaithe seo, - chuaigh sé i bhfianaise Rí na Spáinne le tacaíocht oifigiúil a fháil don fheachtas mhíleata a bhí sé a phleanáil leis an réigiún a shealbhú don Spáinn.
Bhí an dearg-ádh le Pizarro gur fhill sé go Tawantinsuyu díreach nuair a bhí an cogadh cathartha á chur. Dá dtiocfadh sé nuair a bhí Huayna Capac ina bheo fós, gheobhadh sé impireacht na nInceach aontaithe ina éadan. Ní raibh ach 168 fear, aon ghunna mór amháin agus seacht gcapall fichead ag Pizarro, ach mar sin féin, bhí sé ábalta na hIncigh a chloí trí úsáid chliste a bhaint as an mbeagán seo, chomh maith leis an ionramháil a rinne sé ar na faicsin éagsúla i measc na nInceach.
Chuir Pizarro an chéad chath ar na hIncigh in Oileán Puná, in aice le Guayaquil an lae inniu in Eacuadór. B'ansin a bhunaigh sé cathair Piura i Mí Iúil sa bhliain 1532. Chuir sé Hernando de Soto ag déanamh taiscéalaíochta roimhe, agus tháinig de Soto ar ais le cuireadh ó Atahualpa. Bhí trúpaí Atahualpa díreach tar éis mílísteoirí Huascar a threascairt, ach mar sin féin, ní raibh an tír socraithe síos go fóill, agus bhí Atahualpa buartha go bhféadfadh Pizarro agus lucht a leanúna cuidiú le tacadóirí Huascar.
Bhí Atahualpa ag fanacht leis na Spáinnigh i gCajamarca lena chuid saighdiúirí. Nuair a chonaic na Spáinnigh go raibh na díormaí millteanacha sin timpeall, shil siad go raibh Atahualpa tar éis iad a mhealladh isteach i ngaiste. Mar sin, chinn siad ar é a ghabháil mar ghiall, nó ní leomhfadh na hIncigh a dhath a dhéanamh orthu a fhad is a bheadh Atahualpa ina phríosúnach acu. Bhí bráthair darbh ainm Vicente Valverde ag tionlacan Pizarro leis an gcreideamh Críostaí a chraobhscaoileadh i measc na nInceach. Nuair a thaispeáin sé leabhar naofa don Inceach agus é ag iarraidh an Chríostaíocht a mhíniú dó, chaith Atahualpa an leabhar uaidh, rud a bhain stangadh as Valverde. D'áitigh Valverde ar na Spáinnigh Atahualpa a chimiú mar phionós as an íde a thug sé don leabhar. D'éirigh idir na Spáinnigh agus na hIncigh, agus mharaigh na Spáinnigh na huaisle Inceacha a bhí ag iarraidh iad féin a iompú ina sciatha daonna idir an namhaid agus Atahualpa.
Cuireadh Atahualpa chun báis i Mí Lúnasa 1533. Ina dhiaidh sin, chuir na Spáinnigh Manco Inca Yupanquí i gceannas ar an Impireacht mar impire soip. Ar dtús, bhí sé sásta comhoibriú leis na Spáinnigh, ach ansin, d'éirigh ina chogadh cathartha idir Pisarro agus duine de lucht a leanúna, Diego de Almagro. D'fhéach Manco Inca le buntáiste a ghlacadh ar an gcogadh cathartha seo le himpireacht na nInceach a shealbhú dó féin. D'éirigh le Manco Inca Cuzco a ghabháil sa bhliain 1536, ach ní raibh sé i ndán dó an phríomhchathair a choinneáil aige féin ach tamaillín. Chuir na Spáinnigh ruaigeadh air as an áit go gairid ina dhiaidh sin arís, agus chúlaigh seisean agus lucht a leanúna go Vilcabamba, an phríomhchathair nua a bhunaigh siad i sléibhte Antisuyu.
Vilcabamba
Inniu, creidtear go raibh Vilcabamba suite in aice le hEspíritu Pampa 130 ciliméadar siar ó Cuzco. Ar feadh i bhfad, áfach, chreidtí gurbh é an daingean i Machu Picchu an phríomhchathair cheilte seo. Ba é Hiram Bingham, an taiscéalaí Meiriceánach, a scaoil an scéal seo timpeall. Eisean ba túisce a tháinig trasna ar Machu Picchu agus ar na hiarsmaí in Espíritu Pampa araon, ach ba é an tuairim a bhí aige féin ná gurbh é Machu Picchu an áit ba thábhachtaí den bheirt. Chuir sé a thuiscint do na cúrsaí seo os comhair an tsaoil mhóir ina leabhar clasaiceach Lost Cities of the Incas. An tuiscint atá againn inniu, áfach, tá sé bunaithe ar an leabhar suimiúil úd The Conquest of the Incas le John Hemming, a tháinig i gcló sa bhliain 1970.
Bhí na hIncigh ábalta a nImpireacht a choinneáil beo i Vilcabamba ar feadh breis is tríocha bliain eile. Idir an dá linn, bhídís ag ionsaí na Spáinneach agus ag saighdeadh faoi na daoine chun ceannairce. Sa bhliain 1572, áfach, chimigh na Spáinnigh Túpac Amaru, an Sapa Inca deireanach, agus cuireadh chun báis é go gairid ina dhiaidh sin.
Cultúr na nInceach
Mar a thuigtear dúinn inniu, ní raibh teanga scríofa ag na hIncigh. Bhain siad úsáid as sreangáin shnaidhmthe a dtugtaí quipu (Spáinnis) nó khipu (Ceatsuais) orthu, ach is dócha nach scríbhneoireacht a bhí iontu ach gléas le cuimhne a choinneáil ar eolas uimhriúil cosúil le staitisticí daonra nó a leithéid. Ceird speisialtóra ab ea tuiscint a bhaint as an quipu - thugtaí quipucamayoc (Spáinnis) nó khipu kamayuq (Ceatsuais) ar a leithéid de speisialtóir. Bhí na staraithe agus na seanchaithe ag úsáid sreangáin quipu freisin nuair a bhí siad ag reic scéalta faoi na laethanta a bhí.
Bhí ailtireacht na hInceach an-fhorbartha. Ba nós leo na clocha a chur in oiriúint dá chéile go mionchruinn gan suimint ná moirtéal a úsáid - eisléireacht a thugtar ar an gcineál seo bríceadóireacht. Bhí na hIncigh ábalta úsáid a bhaint as an moirtéal chomh maith, ach ba é an dearcadh a bhí acu ná gurbh í an eisléireacht an dóigh ab fhearr le ballaí a thógáil a mbeadh teacht aniar iontu - ní rachaidís i dtuilleamaí an mhoirtéil ach amháin le struchtúir shealadacha a chur i dtoll le chéile faoi dheifir. Níorbh iad na hIncigh féin a d'fhorbair teicníocht na heisléireachta mar sin, nó b'as Tiwanaku (Tiahuanaco) i mBolaiv an lae inniu a d'iompórtáil siad na saoir chloiche leis an obair a dhéanamh. Bhláthaigh sibhialtacht Tiwanaku roimh lá na nInceach féin.
Bhí lámh mhaith ag na ceardaithe Inceacha ar an ór freisin, ach níl mórán iarsmaí fágtha dá sciliúlacht inniu. Leáigh na Conquistadores an chuid is mó de dhealbha óir na nInceach le tinní a dhéanamh díobh, ionas nach bhfuil ach cúpla ceann acu fágtha le feiceáil sna músaeim.
Iúil Caesar
Bhí Iúil Caesar (Laidin:Gaius Iulius Caesar); 13 Iúil, 100 RC - 15 Márta, 44 RC) ina ghinearál, ina pholaiteoir agus ina scríbhneoir sa tSean-Róimh. Bhí sé ina bhall den chéad triúracht, agus ina dhiaidh sin, bhain sé amach deachtóireacht na Poblachta Rómhánaí. Bíonn staidéar á dhéanamh fós ag scoláirí Laidine agus ag staraithe míleata ar a chuid scríbhinní, go háirithe ar an leabhar a scríobh sé faoin gcogadh Gallach.
Cúlra
Fear de phór uasal ba ea Caius Iulius Caesar, agus baint aige le muintir Iúil nó gens Iulia, ceann de na teaghlaigh ba shine agus ab uaisle sa Róimh. Chreid muintir Iúil go raibh gaol acu le Ascanius-Iulus, mac Aeinéas. Ba é Aeinéas bunaitheoir na Róimhe, de réir mar a mhaígh seanscéal Rómhánach, agus ba í an bandia Véineas féin máthair Aeinéas, má b'fhíor don tseanscéal chéanna. Leis an nginealas diaga seo a urramú, thóg Iúil Caesar teampall nua don bhandia sin, nuair a bhí sé i gceannas ar an Róimh, sa bhliain 45 r.Chr.
Ní raibh fáltas ná tionchar polaitiúil ag roinnt leis an mórtas cine seo, mar, déanta na fírinne, ní raibh ag éirí go rómhaith le muintir Iúil i gcúrsaí polaitíochta ná eile. Sa bhliain 451 r. Chr. bhí fear darbh ainm Caius Iulius Iullus ar fear de na deichniúraithe nó decemviri, a bhí le malairt cuma a chur ar an Róimh. Sa chéad dá chéad bliain eile, ní raibh ach beirt fhear de mhuintir Iúil ina gconsail. Bhí athair Caius Iulius Caesar ina phraetóir sa bhliain 92 r. Chr.
Diarmaid Ó Súilleabháin
mion|An [[Muileann gaoithe|Muilleann, Baile Bhuirne]] Scríbhneoir Gaeilge ba ea Diarmaid Ó Súilleabháin (29 Iúil 1932 – 5 Meitheamh 1985) a thug léargas ar shaol uirbeach a linne. Scríbhneoir cruthaitheach ba ea é, nuálaí ag an am.
Saol
Rugadh Diarmaid Ó Súilleabháin in aice leis na hAoraí i leithinis Bhéara, Contae Chorcaí. Bhí an Ghaeilge ag fáil bháis ina cheantar dúchais agus an Súilleabhánach óg. Ach mhúscail daoine a bhí páirteach i ngluaiseacht na Saoirse i mBéara a spéis sa teanga agus sa pholaitíocht. Bhí cúigear uncail dá chuid páirteach i gCogadh na Saoirse, agus ba phoblachtánach diongbháilte é Diarmaid ar feadh a shaoil.