cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fiodh Ard
Caisleán Chill Teimhneáin
Bhí baint ag Buitléaraigh Dhún Búinne le Caisleán Chill Teimhneáin beagnach ó thús, de réir na dtaifead atá le fáil. Sa bhliain 1353 phós Peadar, an dara tiarna, Caitríona, iníon le John de Bermingham, a bhí ina thiarna ar Chill Teimhneáin. Sa 15ú haois bhí Buitléaraigh dhifriúla ag éileamh na háite, agus deirtear gur shocraigh Iarla Urmhumhan sa bhliain 1420 gur cheart an t-aighneas a réiteach le comhrac beirte idir Éamonn Dhún Búinne (an 5ú Barún), agus Éamonn de Buitléir eile - mac le hAb Chill Mhaighneann. B'fhada an comhrac é ach maraíodh an Barún agus fuair Buitléaraigh Chill Mhaighneann an caisleán. Tríocha bliain ina dhiaidh sin, le cúnamh dlí agus óir, shealbhaigh Buitléaraigh Dhún Búinne arís é, agus ba leo é anuas go dtí an 17ú haois. Shealbhaigh daoine eile ar shála a chéile é ina dhiaidh sin, agus is le húinéir príobháideach anois é.
Is cosúil gur tógadh an caisleán ar an ngnáthbhealach ar dtús - daingean simplí agus bábhún ina thimpeall. De réir a chéile cuireadh leis, agus anois is mó go mór é ná mar a bheadh sé ceithre chéad bliain ó shin. Murab ionann is formhór chaisleáin na tíre, is áit chónaithe fós é.
Caisleán Chnoc an Choiligh
Éamonn mac Shéamais de Buitléir, Barún Dhún Búinne agus tiarna Chaisleáin Chill Teimhneáin, a thóg an chéad chaisleán ag Cnoc an Choiligh timpeall na bliana 1465 dá dhara mac Peadar. Bhí na Buitléaraigh úd i dteann a réime i gContae Thiobraid Árann idir na blianta 1448 agus 1517. Maraíodh Peadar sa bhliain 1502, agus sa bhliain 1536 thug a mhac Piaras cuid de thailte Chnoc an Choiligh uaidh d’Iarla Urmhumhan agus do Thomás Buitléar. Nuair a treascraíodh Iarla Dheasmhumhan sa bhliain 1592 treascraíodh na Buitléaraigh freisin, agus chaill siad an caisleán agus na tailte a bhain leis. Chuaigh Cnoc an Choiligh ó dhuine go duine ina dhiaidh sin, agus is le húinéir príobháideach inniu é.
Tá an caisleán gan díon, ach is maith an bhail atá air mar sin féin. Tá sé ar an mbeagán caisleán in Éirinn a bhfuil bábhún fós acu.
Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1957
Ba chomórtas iománaíochta í Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1957, a thosaigh ar 14 Aibreán 1957 agus chríochnaigh ar 1 Meán Fómhair 1957. B'í an 71ú comórtas Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann. Ghlac 14 fhoireann páirt. Bhuaigh Cill Chainnigh an comórtas don 14ú huair.
Cleite
250px|thumb|Cleití Tugtar cleite ar ghéagán a fhásann as craiceann éin.
Britain's Got Talent (sraith 4)
Is comórtas tallainne teilifíse cruthaithe ag Simon Cowell é Britain's Got Talent, a tosaíodh sa Ríocht Aontaithe sa bhliain 2007. Thosaigh an cheathrú sraith ar an 17 Aibreán 2010 agus chríochnaigh sé ar an 5 Meitheamh 2010.
B'iad Simon Cowell, Amanda Holden agus Piers Morgan na breithiúna don sraith seo. Bhuaigh Spelbound an tsraith le 36.9% de na vótaí agus tháinig Twist and Pulse sa dara háit.
Werner II, Cunta Habsburg
Ba é Werner II Habsburg (a fuair bás an 19 Lúnasa 1167) an Cunta Habsburg, ar a dtugtar Werner III freisin, agus uaidhsean a shíolraigh an rísliocht Teaglach Habsburg. Ba é mór-sean-seanathair Rí Rudolph I na Gearmáine é.
Ba mhac an Chuntais Otto II Habsburg agus Hilla de Pfirt é. Phós Werner Ida Von Homberg.
Tá cáil air as a bheith páirteach i gCogadh Chomharbas Bhregenz 1164 – 1166.
Fuair sé bás in aice le Tusculum tar éis Cath Mhonte Porzio.
Athair an Chuntais Albrecht III Habsburg agus an Easpaig Otto II de Konstanz (1165–1174) ab ea é. Phós a iníon Richenza an Ludwig I., Graf von Pfirt.
Bournbrook
Is ceantar suite i mBirmingham é Bournbrook.
Achadh an Fheárna
Is sráidbhaile suite i gCataibh, Comhairle na Gàidhealtachd, é Achadh an Fheárna.
Contae El Dorado, California
Is contae i California é El Dorado. Is é Placerville príomhbhaile an chontae agus is é South Lake Tahoe an chathair is mó daonra. Bhí 181,058 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010.
Aghaidh
Tugtar aghaidh nó éadan ar an taobh tosaigh den cheann. I gcás an duine, glactar leis go gcuimsíonn sé an ghruaig, an t-éadan, an mhala, na súile, an tsrón, na cluasa, na leicne, an béal, na beola, na fiacla, an craiceann agus an smig. Mar seo, tá baill chéadfacha áirithe ar an aghaidh. Úsáidtear na focail aghaidh agus aodann i nGaeilge na hAlban freisin.
Creig
250px|thumb|Creig Is éard is creig ann ná aill ghéar nó gharbh.
Bournville
Is ceantar suite i mBirmingham é Bournville.
Contae Fresno, California
Is contae i California é Fresno. Is é Fresno príomhbhaile an chontae agus an chathair is mó daonra. Bhí 930,450 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010.
Naomh Iaróm
Fear léannta agus sagart Gréagach ab ea Iaróm (347 – 30 Meán Fómhair 420), Naomh Iaróm (tugtar Diarmaid air uaireanta as Gaeilge) nó Eusebius Sophronius Hieronymus.
Rugadh i Stridon é agus fuair sé bás san Bheithil.
D’aistrigh sé an Bíobla go Laidin agus atá ina éarlamh ar aistritheoirí.
Dúnmharú Lee Rigby
deas|250px|thumb|Dúnmharú Lee Rigby Ar an tráthnóna 22 Bealtaine 2013, bhí Arm na Breataine saighdiúir, Fiúsailéir Lee Rigby an Royal Regiment of Fusiliers, ionsaithe agus maraithe le Michael Adebolajo agus Michael Adebowale i ngar den Royal Artillery Barracks i Woolwich, Londain thoir theas.
Achadh Rìsgil
Is sráidbhaile suite i gCataibh, Comhairle na Gàidhealtachd é Achadh Rìsgil.
Alan Smith
Is imreoir sacair Sasanach é Alan Smith (rugadh ar 28 Deireadh Fómhair, 1980 i Leeds, Sasana). Thosaigh Smith ag imirt i bPríomhroinn Shasana le Leeds United i 1998, ach shínigh sé le Manchester United F.C. sa bhliain 2004. Ón mbliain 2007 go 2012 d'imir sé le Milton Keynes Dons, agus ansin chuaigh sé leis na Newcastle United. Ón mbliain 2014 i leith, tá sé ag obair le Nott County. Tosaí ab ea Smith le Leeds, ach inniu is imreoir lár-páirce de ghnáth. Imríonn Smith leis an fhoireann náisiúnta Sasanach freisin, agus tá cúl amháin aige.
Bhris Smith a chos i gcluiche i gcoinne Liverpool ar 18 Feabhra, 2006. Mar thoradh, bhí sé amach as an chluiche ar feadh dhá mhí déag agus ní raibh sé ábalta páirt a ghlacadh i gCorn FIFA an Domhain 2006.
3
Ceannairí
0er
Brandwood End
Is ceantar suite i mBirmingham é Brandwood End.
Ruairí Ó Murchú
Polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála do dháilcheantar Lú é Ruairí Ó Murchú. Is ball é de Shinn Féin agus toghadh é do Dháil Éireann (an 33ú Dáil) in Olltoghchán 2020 ar an chéad bhabhta.
Is as Droichead an Chnoic, Contae Lú é. Is cainteoir líofa Gaeilge é.
Áilleán Meiriceánach
Is feithid é an tÁilleán Meiriceánach. Ball d'ord na Lepidoptera atá ann. Is cuairteoir neamhchoitianta é go hÉirinn.
9 Feabhra ag Cluichí Oilimpeacha an Gheimhridh 2018
Is é Dé hAoine an 9 Feabhra ag Cluichí Oilimpeacha an Gheimhridh 2018 lá an tsearmanais oscailte agus an dara lá comórtais.
Forghabháil an Bastille
Tharla Forghabháil an Bastille (An Fhraincis: Prise de la Bastille [pʁiz də la bastij]) i bPáras na Fraince, ar 14 Iúil 1789 nuair a rinne grúpa ceannairceach réabhlóideach ionsaí ar an daingean, armlann, agus príosún polaitiúil ar a dtugtar an Bastille.
Bart Star
Craoladh an séú eipeasóid, "Bart Star", den naoú sraith The Simpsons ar an 9 Samhain 1997. Scríobh Donick Cary an eipeasóid seo. D'fhéach 10.6 milliún duine ar an eipeasóid.
Nha Trang
Is cathair í Nha Trang sa Vítneam. Príomhchathair Chúige Khanh Hoa is ea í. Tá breis is 392,244 duine ina gcónaí sa chathair.
Féach freisin
250px|left|thumb|Nha Trang
Alex de Minaur
Is imreoir leadóige gairmiúla as An Astráil é Alex de Minaur. Rugadh é ar an 17 Feabhra 1999.
Contae Humboldt, California
Is contae i California é Humboldt. Is é Eureka príomhbhaile an chontae agus an chathair is mó daonra. Bhí 132,646 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010.
Baile Átha Í
Tá Baile Átha Í suite san iardheisceart de chontae Chill Dara. Tá an baile suite san áit a dtagann an Bhearú agus an Chanáil Ríoga le chéile. mion|clé|Sráid Duke i mBaile Átha Í
4
Ceannairí Domhanda
0er
Contae Glenn, California
Is contae i California é Glenn. Is é Willows príomhbhaile an chontae agus is é Contae Fresno, California an chathair is mó daonra. Bhí 28,122 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010.
Bromford
Is ceantar suite i mBirmingham é Bromford.
Mihaela Buzărnescu
Is imreoir leadóige gairmiúla as an Rómáin í Mihaela Buzărnescu. Rugadh í ar an 4 Bealtaine 1988.
Patrick Costello
Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála sa dáilcheantar Baile Átha Cliath Theas-Lár é Patrick Costello (rugadh c.1980). Is ball é den Chomhaontas Glas agus toghadh é do Dáil Éireann (An 33ú Dáil) san Olltoghchán 2020 le 9.4% na vótaí chéad rogha. Toghadh é ar an séú comhair le 8,582 vótaí.
Brindleyplace
deas|250px|thumb|3 Brindleyplace Is limistéar forbraíochta ilchineálaí é Brindleyplace atá suite in Westside, Birmingham. 17 acra d'achar atá ann. Cuireadh tús lena fhorbairt sa bhliain 1993.
Contae Inyo, California
Is contae i California é Inyo. Is é Independence príomhbhaile an chontae agus is é Bishop an chathair is mó daonra. Bhí 18,546 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010.
Meath radaighníomhach
thumb|Comhartha rabhaidh na radaighníomhaíochtaIs é is meath radaighníomhach ann ná ceann de na próisis éagsúla a bhíonn ar siúl i núicléis na n-adamh radaighníomhach le núicléis níos cobhsaí a dhéanamh díobh. Nuair atá an núicléas radaighníomhach ag iompú ina núicléas níos cobhsaí, nó ag glacadh céime i dtreo na cobhsaíochta de réir an mheathshlabhra, astaítear cáithnín nó candam radaíochta de cheann de na cineálacha a bhfuil an radaíocht ian aitheach (an radaíocht radaighníomhach) comhdhéanta astu.
Nuair a scoiltear (eamhnaítear) núicléis éagobhsaí le dhá núicléas a dhéanamh (go spontáineach de ghnáth), nó nuair a bhíonn núicléas den chineál sin ag astú alfacháithníní, béite-cháithníní nó gámaradaíocht, tugtar radaighníomhaíocht ar an bpróiseas seo.
In eiseamal d'ábhar radaighníomhach, de réir mar a thagann meath ar na núicléis ann, téann an radaighníomhaíocht i laghad de réir a chéile. An fad a thógann sé go laghdaíonn an radaighníomhaíocht go leath a bunluacha, tugtar leathré an ábhair air.
Próiseas
mion|[[Físeán|Físeánː miniu i mBéarla]] Próiseas randamach is ea an meath radaighníomhach go hiomlán. Is é sin, cé gur féidir an dóchúlacht a oibriú amach do mheath na núicléas, ní féidir a rá cá ham a thiocfaidh an meath ar an núicléas áirithe seo nó siúd. De ghnáth, áfach, bíonn na hadaimh radaighníomhacha chomh líonmhar i ngach eiseamal agus gur féidir linn a thuairimiú, de réir na staitisticí, cé chomh luath a thiocfaidh meath radaighníomhach ar gach dara núicléas san eiseamal. Leathré a thugtar ar an am seo.
Is í an bheicireil (Bq) aonad na radaighníomhaíochta i gCóras Idirnáisiúnta na nAonad (SI). Is ionann aon bheicireil amháin agus aon ócáid amháin den mheath radaighníomhach in aghaidh an tsoicind. Tá an t-aonad seo i bhfad róbheag, áfach, le haghaidh na gnáthúsáide, agus is minicí a thomhaistear an radaighníomhaíocht ina gigibheicireilí (GBq) nó ina teiribheicireilí (TBq). Tá an t-aonad ainmnithe as Henri Becquerel, duine de cheannródaithe an taighde ar an radaighníomhaíocht. mion|[[Turgnamh|Turgnamhː grán rósta radaighníomhaíoch ǃ]] Aonad eile a úsáidtear leis an radaighníomhaíocht a thomhas is ea an chiúire. Tá an chiúire ainmnithe as Marie Curie. Is ionann aon chiúire amháin agus radaighníomhaíocht aon ghram amháin raidiam, nó 37 GBq.
Astú na núicléón
Sna cineálacha seo den mheath radaighníomhach, astaítear núicléóin - prótóin agus neodróin - as an núicléas. mion|An t-alfa-mheath
An t-alfa-mheath
San alfa-mheath, astaíonn an núicléas alfa-cháithnín, arb ionann é agus núicléas an iseatóip is coitianta de chuid an héiliam. Is é sin, tá dhá neodrón agus dhá phrótón san alfa-cháithnín. Ní bhíonn mórán fuinnimh i gceist leis an alfa-mheath. Le fírinne, de réir na fisice clasaicí, ní fhéadfadh an t-alfa-cháithnín an núicléas a fhágáil ar aon nós, chomh híseal agus atá a fhuinneamh, agus an fórsa núicléach á choinneáil siar. Is gnách an fórsa núicléach seo a dhealramh le balla - balla poitéinsiúil a thugtar air - timpeall an núicléis, nach féidir leis an alfa-cháithnín dreapadh thairis. San fhisic chandamach, áfach, glactar leis go bhfuil saintréithe na toinne ag an alfa-cháithnín chomh maith le saintréithe an choirpín. Mar sin, tá muid i dteideal dearcadh ar an alfa-cháithnín mar thonn a thagann tríd an mballa poitéinsiúil de réir dóchúlachta áirithe. Seo an feiniméan ar a dtugtar tollánú - díreach mar a bheadh an t-alfa-cháithnín ag gearradh tolláin tríd an mballa poitéinsiúil. mion|An béite-mheath Bíonn an t-alfa-mheath sách coitianta ag na núicléis throma, cosúil leis an úráiniam, agus sin é an fáth go mbíonn pócaí héiliam le fáil sna mianraí úráiniam. Ós rud é go bhfuil an alfa-radaíocht chomh bocht i bhfuinneamh, bíonn sí sách neamhurchóideach, a fhad is a fhanann foinse na radaíochta taobh amuigh den orgánach daonna. Taobh istigh de, áfach, tá na halfa-núiclídí an-dainséarach. mion|Na cineálacha éagsúla den mheath radaighníomhach
Astú an phrótóin
Ní bhíonn astú an phrótóin chomh coitianta agus an t-alfa-mheath. I ndiaidh an bhéite-mheatha is minicí a tharlaíonn sé, agus an núicléas fágtha ar leibhéal ard fuinnimh (flosctha) i ndiaidh don bhéitea-cháithnín imeacht.
John William Alcock
Eitleoir a rugadh i Manchain Shasan ab ea John William Alcock (5 Samhain 1892 – 18 Nollaig 1919). Agus Arthur Brown mar loingseoir aige, ba é an chéad duine a d'eitil trasna an Atlantaigh gan stad, ar 14 Meitheamh 1919. clé|mion|1919 D'eitil Alcock agus Brown ó Thalamh an Éisc go Contae na Gaillimhe i 16 uair is 27 nóiméad.
Meath radaighníomhach
Eamhnú spontáineach
San eamhnú spontáineach, scoilteann an núicléas as a stuaim féin, ionas go gcruthaítear dhá núicléas is lú ná é. Ní bhíonn an t-eamhnú seo coitianta ach ag dúile troma trasúránacha, cosúil leis an meindiléiviam, an láirinciam, agus an rutarfoirdiam. Scéal eile é an t-eamhnú sna himoibritheoirí núicléacha, nó is próiseas spreagtha é.
Cnuasmheath
mion|doimhneacht an treáiteː  alfa,  β agus γ Níl san alfa-mheath go bunúsach ach an cineál is coitianta den chnuasmheath. Is é is brí leis an gcnuasmheath ná go scarann núicléas beag ar leith ón núicléas mór. Ní hionann an cnuasmheath agus an t-eamhnú spontáineach, nó san eamhnú spontáineach, ní fios roimh ré an dá núicléas a chruthaítear dá thoradh. Sa chnuasmheath, is é an cáithnín céanna a astaítear gach uair. Cáithníní tipiciúla cnuasmheatha iad núicléis an charbóin (an gnáthiseatóp chomh maith leis an radacarbón 14-C) agus núicléas an neoin. Na hiseatóip a bhfuil claonadh iontu chun cnuasmheatha, bíonn na modhanna eile meatha i bhfad níos coitianta acu féin. Núiclídí troma a bhíonn iontu, iseatóip de chuid an úráiniam, an tóiriam nó an chiúiriam, mar shampla.
An Ollainnis
mion|clé|Ceantar na hOllainise san Eoraip Thiar. (Ceantar oifigiúil i ndúghorm) Teanga Gearmáinice Iartharach is ea an Ollainnis, nó an Ísiltíris (), agus í á labhairt ag 24 mhilliún duine, a bheag nó a mhór, san Ísiltír agus sa Bheilg don chuid is mó. Pléimeannais a thugtar ar chanúint Fhlóndrais sa Bheilg. Is deacair a rá, cé acu teanga ar leith nó canúint Ollainnise atá sa Phléimeannais. Is é an caighdeán céanna a úsáidtear sa dá thír, cé go bhfuil an teanga labhartha an-difriúil sa Bheilg. Labhraítear an Afracáinis san Afraic Theas agus sa Namaib. Teanga í a d'fhorbair as an Ollainnis faoi bhrú theangacha eile an réigiúin - canúint a shaothraítear mar theanga ar leith inniu.
Meath radaighníomhach
Béite-mheath
Tugtar béite-radaíocht ar an gcuid den radaíocht ianaitheach atá comhdhéanta as leictreoin agus as posatróin. Mar sin, is é an béite-mheath an cineál meath radaíghníomhach ina n-astaítear - nó ina ngabhtar - leictreoin agus posatróin.
An Ollainnis
Mar oidhreacht choilíneach, tá stádas oifigiúil ag an Ollainnis in Aintillí na hÍsiltíre, in Aruba, agus i Suranam. Is mar theanga iasachta is mó a shaothraítear an Ollainnis sna tíortha seo.
Tá gaol réasúnta dlúth ag an Ollainnis leis an nGearmáinis, go háirithe leis an Íseal-Ghearmáinis, is é sin, canúint thraidisiúnta Thuaisceart na Gearmáine. Tá gramadach na hOllainnise níos simplí ná gramadach na Gearmáinise, áfach, nó tá an difríocht idir an bhaininscneach agus an fhirinscneach beagnach imithe san Ollainnis.
Meath radaighníomhach
Béite-mheath deimhneach (astú an phosatróin)
Sa bhéite-mheath deimhneach, iompaíonn ceann de na prótóin ina neodrón, agus astaítear posatrón, arb é frithcháithnín an leictreoin é - is é sin, cáithnín a bhfuil a shaintréithe bun os cionn leis an leictreon cé go bhfuil sé cosúil leis ó thaobh na méide de. Tá lucht leictreach deimhneach ag an bposatrón, ar ndóigh. Sa teagmháil chéanna, astaítear neoidríonó freisin - frithcháithnín an fhrithneoidríonó a hastaíodh sa bhéite-mheath diúltach. Ní bhíonn an béite-mheath deimhneach róchoitianta ag iseatóip radaighníomhacha nádúrtha - le fírinne, is é 40-K, nó potáisiam-40, an t-aon núiclíd amháin den chineál seo atá ar fáil sa dúlra go nádúrtha. Iompaíonn an t-iseatóp seo den photaisiam go 40-Ar, nó argón-40, arb é an t-iseatóp is coitianta den argón. Iseatóp cobhsaí atá ann nach dtagann meath radaighníomhach ar bith air.
An Ollainnis
Dutch a thugtar ar an Ollainnis as Béarla, ainm atá an-chosúil le hainm na Gearmáinise sa Ghearmáinis féin - Deutsch. (Is é is bunbhrí leis an bhfocal ná "teanga na cosmhuintire", is é sin, caint na ndaoine - le hí a scaradh ón Laidin, teanga na naomh is na n-ollamh.) Bhí na hOllannaigh ag tabhairt an ainm chéanna - diets nó duutsch - ar a dteanga féin sna Meánaoiseanna, agus le fírinne, níor aithin siad ach de réir a chéile gur dhá theanga éagsúla a bhí i gceist leis an nGearmáinis agus leis an Ollainnis.
Meath radaighníomhach
Leictreonghabháil, K-ghabháil
Tugtar béite-mheath inbhéartach ar an gcineál seo meatha fosta. Is é an rud atá i gceist ná go ngabhann an núicléas ceann de na leictreoin ina néal leictreon féin - ós é an K-sceall, nó an leictreonsceall is cóngaraí don núicléas, is minicí a bhíonn i gceist, tugtar K-ghabháil ar an meath seo freisin - agus neodraíonn lucht diúltach an leictreoin seo ceann de na prótóin sa núicléas, ionas go n-iompaíonn sé ina neodrón. Cruthaítear neoidríonó sa chineál seo béite-mheatha freisin, chomh maith leis an ngnáth-bhéite-mheath. Fágann an leictreonghabháil an néal leictreon i staid fhlosctha, nó caithfear an folúntas a líonadh a d'fhág an leictreon gafa ina dhiaidh, agus nuair a thiteann leictreon ó cheann de na scealla is faide thuas isteach san fholúntas sin, astaítear fuinneamh i bhfoirm radaíochta - is é sin, fótón a bhfuil a thonnfhad agus a mhinicíocht i raon na n-x-ghathanna. Uaireanta, fágann leictreon nó cúpla ceann acu an t-adamh chomh maith faoi thionchar an fhuinnimh. Tugtar "leictreoin Auger" ar na leictreoin seo.
An Ollainnis
Tugtar Sean-Ollainnis ar an gcineál Ollainnise a bhí á labhairt taobh istigh de chríocha na hOllainne agus na Beilge i dtús na Meánaoiseanna. Níl ach iarsmaí scaipthe fágtha den leagan seo den teanga. Ón 12ú go dtí an 16ú haois, bhí leaganacha éagsúla den teanga á scríobh i gcúigí éagsúla, agus iad faoi thionchar na gcanúintí réigiúnda. Thosaigh caighdeánú na teanga sa chúigiú haois déag, agus sa bhliain 1618 a tháinig an chéad Bhíobla amach sa teanga.
Meath radaighníomhach
Leictreonghabháil dhúbailte
Mar a deir an t-ainm, is éard atá i gceist leis an gcineál meath seo ná go ngabhann an núicléas dhá leictreon ón sceall is cóngaraí, agus dhá phrótón á n-iompú ina neodróin. Próiseas an-annamh í an leictreonghabháil dhúbailte, agus cé go bhfuil 35 iseatóp radaighníomhach le fáil sa dúlra ar féidir dóibh, ó thaobh na teoirice de, leictreonghabháil dhúbailte a dhéanamh, is dóchúla dóibh meath radaighníomhach de chineál éigin eile teacht orthu. Is ar éigean a cuireadh sonrú in aon leictreonghabháil dhúbailte riamh faoi imthoscaí na saotharlainne. mion|Pierre Curie (1859-1906) agus Marie Sklodowska Curie (1867-1934), timpeall 1903
An Ollainnis
An Ollainnis taobh amuigh den Ísiltír
Seachas na 16.7 milliún cainteoirí dúchasacha san Ísiltír, tá an Ollainnis labhartha sna tíortha seo a leanas:
Meath radaighníomhach
Leictreonghabháil in éineacht le hastú an phosatróin
Mar a deir sé, gabhann an núicléas aon leictreon amháin, agus é ag astú aon phosatrón amháin, chomh maith le dhá neoidríonó. Is é is toradh don chineál seo meatha ná go mbainfear dhá aonad den uimhir adamhach.
An Ollainnis
An Astráil
Sa bhliain 2001 bhí Ollainnis mar phríomhtheanga ag 40,188 duine san Astráil.
An Bheilg
Is teanga oifigiúil í an Ollainnis sa Bheilg. Is í an mháthairtheanga do thart ar 55% de dhaonra na Beilge. Cónaíonn an chuid is mó de na cainteoirí Ollainnise i bhFlóndras (an réigiúin ina bhfuil Ollainnis mar mháthairtheanga ag formhór an daonra).
Meath radaighníomhach
Astú dhá phosatrón
Mar a deir sé, iompaíonn dhá phrótón ina neodróin, agus dhá phosatrón is dhá neoidríonó ag tréigean an núicléis. Bainfear dhá aonad den uimhir adamhach.
An Ollainnis
Ceanada
I 2011 ba í an Ollainnis an mháthairtheanga do 110,490 duine i gCeanada, síos ó 128,900 duine sa bhliain 2006.
An Nua-Shéalainn
I 2013 bhí Ollainnis mar phríomhtheanga do 24,006 duine sa Nua-Shéalainn.
Meath radaighníomhach
Trasdul nach n-athraíonn comhdhéanamh an núicléis
Ní athraíonn uimhir na bprótón ná na neodrón sa núicléas, ach tarlaíonn atheagrú taobh istigh den núicléas, agus fuinneamh á astú i bhfoirm gámaradaíochta.
An Ollainnis
S.A.M.
I 2010 bhí Ollainnis mar phríomhtheanga do 136,000 duine i S.A.M..
Meath radaighníomhach
Gáma-mheath
Is é is cúis leis an ngáma-mheath ná an núicléas a bheith flosctha - is é sin, tá an iomarca fuinnimh sa núicléas, agus caithfear é a astú. Mar sin a chruthaítear candam radaíochta a bhfuil an-fhuinneamh ann. Tá tonnfhad an-bheag agus minicíocht an-ard ag an ngáma-radaíocht, agus is féidir léi dul trí mhiotal agus dochar mór a dhéanamh do na móilíní bithcheimiciúla.
An Ollainnis
Suranam
Is í an Ollainnis an t-aon teanga oifigiúil i Suranam. Is í an mháthairtheanga do thart ar 60% agus tá sí mar dara teanga ag an chuid eile den daonra. Is í an t-aon tír a labhraíonn Ollainnis i Meiriceá Theas.
Meath radaighníomhach
Tiontú inmheánach
Sa tiontú inmheánach, aistríonn an núicléas flosctha a chuid fuinneamh breise chuig an leictreon, ionas go bhfágfaidh an leictreon an t-adamh. D'fhéadfá a rá go n-astaíonn an núicléas "gáma-gha fíorúil" a bhuailfidh an leictreon. Cosúil leis an ngáma-mheath, ní athraítear uimhir na neodrón ná na bprótón sa tiontú inmheánach. mion
An Ollainnis
Consain
Is neamhchosúil le teangacha Gearmánacha eile í an Ollanais mar níl análú na gconsain aice. Chomh an formhór na teangacha Gearmáineachas, níor ghlac Ollainnis páirt i rith an Dara Iompú Consan Gearmánach. Úsáideann an Ollainnis na faiceasaigh coghóisiagh na nGearmáinic Ársa, ach caillte nó modhnaithe in a lán teangacha Gearmánacha eile. Chomh an Rúisis, an Ghearmáinis nó an Bhriotáinis, tá deiridheamhghlóracha ag Ollainnis. Sna focail na hOllainis, is neamhghlórach é an deiriadhfuaim. Tugann an ghné seo a lán téarma comhfhuaimneach don Ollainnis, Mar Shampla "hard" (crua) agus "hart" (croí), agus "Golf" (tonn) agus "Golven" (tonnta).
Meath radaighníomhach
Meathshlabhraí
mion An núiclíd a chruthaítear de thoradh an mheatha radaighníomhaigh, is minic a bhíonn sí féin radaighníomhach, agus claonadh inti iompú ina núiclíd nua arís. Ina lán cásanna, is féidir a rá go mbeidh slabhra de núiclídí éagsúla - meathshlabhra - ann, sula socróidh an núicléas síos ina núiclíd chobhsaí. Sampla maith is ea meathshlabhra nádúrtha U-238, arb é an t-iseatóp is coitianta de chuid an úráiniam:
An Ollainnis
Consain
Úsáidtear ( ʃ) (ʒ) agus (g) i bhfocail iasachta amháin.
Foghairtheaicticí
Is (C)(C)(C)G(C)(C)(C)(C) é an siollastruchtúr na hOllainis. An focal le an uimhir consain atá brúite le chéile is mó is é "slechtstschrijvend " /ˈslɛxtstˌsxrɛi̯vənt/ (ag scríobh is measa)
An Ghramadach
Roinneann an Ollainnis a lán cosúlachtaí le an ghramadach na nGearmáinis, agus méid níos lú le an ghramadach na mBéarla.
Tuiseail agus Inscní
Tá na tuiseal gramadach díofa in Ollainnis den chuid is mó agus tá siad in úsáid le hainmneacha, forainmneacha agus i bhfrásaí de ghnáth.
[Seanfhoirm]
Ord na bhFocal
Is teanga ainmní - cuspóir - briathar (ACB) é an Ollainnis. Tá riail bhreise ag ord na bhfocal san Ollainnis. Gluaistear an briathar finideach don dara focal san abairt.
Sna habairtí le briathar amháin úsáideann Ollainnis an tord ABC nó BAC.
Jan       hielp         zijn  moeder
"Chuidigh Ian lena mháthair."
Gisteren        hielp      Jan  zijn  moeder
Inné        chuidigh  Ian   a    máthair
"Chuidigh Ian lena mháthair inné."
Foclóir
Is Gearmáinic den chuid is mó é an foclóir na hOllainis (timpeall 80%), agus tá 20% focail iasachta ag an stór focail na hOllainis. Is as an Fhraincis iad timpeall 6,8%, os cionn trian don iomlán na bhfocail iasachta. Is as an Laidin iad 6,1%, focail eolaíocht agus reiligiúin de ghnáth. Is as an Ghearmáinis iad 2,7%, ach tá a lán astu i litriú na hOllainis anois. Mar Shampla; Gearmáinis Fremdling → Ollainnis vreemdeling. Is as an Bhéarla iad 1,5%, ach tá ag meadú an uimhir seo.
Litriú
Scríobhtar an Ollainnis le an chló Rómhánach.
Aibítir
mion|314x314px|Aibítir na hOllainis (1560) Úsáideann an aibítir na hOllainis na 26 litrí don bunaibítir Rómhánach, uaireanta is litir an déghreaf "IJ, ij". Mar scríobhtar é mar cheannlitir, Mar Shampla IJsland "an Íoslann", agus tá sé eochair deighilte ar an méarchlár na hOllainis.
Idirdhealaitheagh
Úsáideann Ollainnis an fada a léiríonn béim voor/vóór "roimh" agus an idirphonc idirdhealú a dhéanamh idir gutaí scríofa reëel "réalaíoch". Úsáidtear Idirdhealaitheagh eile uaireanta i bhfocail iasachta, Mar Shampla; garçon "gasúr", bèta "béite", enquête "suirbhé".
Uaschamóg
Léiríonn an uaschamóg litrí scriosta.
Browns Green
Is ceantar suite i mBirmingham é Browns Green.
Bathurst
Cathair i New South Wales Láir, san Astráil is ea Bathurst (fuaimniú: /ˈbæθərst/). Bhí 28,992 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2006.
The Two Mrs. Nahasapeemapetilons
Craoladh an seachtú eipeasóid, "The Two Mrs. Nahasapeemapetilons", den naoú sraith The Simpsons ar an 16 Samhain 1997. Scríobh Richard Appel an eipeasóid seo. D'fhéach 11.4 milliún duine ar an eipeasóid.
Xibe
Dream eitneach sa tSín is ea na Xibe (leaganacha eile den ainm céanna iad Xibo agus Sibe). Tá cónaí ar chuid acu i Xinjiang (Sinkiang) in Iarthar na Síne agus sa Mhancúir in oirthuaisceart na Síne. Is as an Manchúir do shinsir na Xibe i Xinjiang, ach sa bhliain 1764, d'aistrigh Impire na Síne go dtí Xinjiang iad le go mbeadh daoine iontaofa aige in aice le teorainn thiar na hImpireachta a chosaint.
Tá na Xibe ar ceann de na grúpaí eitneacha a bhfuil aitheantas oifigiúil na n-údarás acu sa tSín. Mar sin, is féidir an teanga a fhoghlaim agus a staidéar in aon scoil traenála amháin i gceantar féinrialaitheach Yili.
Contae Kern, California
Is contae i California é Kern. Is é Bakersfield príomhbhaile an chontae agus an chathair is mó daonra. Bhí 839,631 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010.
Teiteanas
Galar is ea teiteanas (nó ‘glas fiacla’) as a dtagann freangaí pianmhara matán, trithí agus deacracht anála. Galar de bharr ionfhabhtú leis an mbaictéar Clostridium tetani, is ea é, a bhíonn i láthair san ithir, agus putóg an duine is ainmhithe eile.
Téann an teiteanas i bhfeidhm ar na néarmhatáin agus a d'fhéadfadh cur isteach ar an anáil. Is minic leis a bheith marfach.
Romain Rolland
Scríbhneoir, úrscéalaí, aistí agus paimfléadaí Francach ab ea Romain Rolland (1866 - 1944). Do rugadh é ar an 29ú lá d'Eanáir i gClamecy na Fraince agus do fuair sé bás ar an 30ú lá de mhí na Nollag i Vézelay na Fraince. Bronnadh Duais Nobel na Litríochta air sa bhliain 1915. Is iad an t-úrscéal il-imleabhar Jean-Christophe (1904-12) agus Au-dessus de la mêlée (1914), alt a scríobh Rolland fén gCéad Chogadh Domhanda agus a fhoilsíodh sa Journal de Genève, an dá shaothar dá chuid atáid is iomráití.
Teiteanas
mion|clé|350px|Tuairiscí staide ar chásanna teiteanais ar fud an Domhain (1990-2004). Diall maidir le raon: céatadán an-ard (i ndeargdorcha) go dtí céatadán an-íseal (i ngealbhuí) (i liath, gan sonraí)
Cúiseanna
clé|mion|[[Saicín (bitheolaíocht agus ceimic)|saicín agus néaratharchuradóir, roimh ionfhabhtú agus i ndiaidh]] Frídíní san ithir agus in aoileach a théann isteach sa cholainn trí ghearradh oscailte nó dó is cúis leis. Faightear na baictéir is cúis le teiteanas san ithir go coitianta. Mar sin, cuireann an teiteanas isteach go príomha ar fheirmeoirí is garraíodóirí.
Táirgeann na baictéir tocsain a chuireann isteach ar na néarchealla luadracha is corda an dromlaigh, agus cuireann tús le trithí is ríoga na matán. clé|mion|Opisthotonus, le Sir Charles Bell - 1809
Leigheas
Téann teiteanas i bhfeidhm ar an néarchóras agus tig leis an duine a mharú.
"Is fearr cosc ná leigheas", agus vacsaíniú a fháil. Is féidir an galar a sheachaint trí vacsaíníu gníomhach.
Déantar cóireáil air le frith-thocsain is peinicillin. Baintear feidhm as séiream ina bhfuil na hantasubstaintí cuí chun cosaint a thabhairt i gcoinne galar sainiúil, cosúil le teiteanas.
Stair
Baictéareolaí ab ea Emil Adolf von Behring sa 19ú haois agus d'fhionn sé antatocsainí don teiteanas (is an diftéire).
Mosarabaigh
deas|250px|thumb|Mosarabaigh Ba ghrúpa eitneach Eorpach iad na Mosarabaigh. Ba í an Mhosarabais a bpríomhtheanga.
Yun Chi-ho
Polaiteoir agus duine d'éirim na Cóiré ab ea Yun Chi-ho (Cóiréis:윤치호, carachtair Shínise:尹致昊, 26 Nollaig 1864 - 9 Nollaig 1945). Oideachasóir agus smaointeoir liobrálach a bhí ann.
Bhí sé ina ghníomhaí ar son neamhspleáchas na Cóiré óna Seapánaigh ar dtús. Comhoibritheoir de chuid na Seapánaigh ba ea é ó na 1910idí amach, is cosúil.
Taipei
mion|Ximending, ceantar i lár Taipei, san oíche mion|[[Músaem Náisiúnta an Pháláis in Shilin, Taipei]]
Cathair suite i dtuaisceart na Téaváine ar abhainn an Tamsui é Taipei. Príomhchathair Phoblacht na Síne (an Téaváin) atá ann. Tá 2,618,722 duine ina gcónaí sa chathair féin (ar a dtugtar Cathair Taipei uaireanta). 6,900,273 an daonáireamh má chuirtear Taipei Nua agus Keelung san áireamh. Tá Taipei timpeallaithe ag Taipei Nua ar gach taobh. Calafort na cathrach is ea Keelung, agus é suite 22km thoir ó thuaidh.
Bunaíodh Taipei go luath san 18ú haois. Rinne an Rítheaghlach Qing príomhchathair na Téaváine de Taipei sa bhliain 1886. Lean Taipei mar phríomhchathair faoi na Seapánaigh, ón mbliain 1895 go cuireadh den oileán iad ag deireadh an Dara Cogadh Domhanda. Chuir rialtas Chiang Kai-shek faoi sa Téaváin i ndiaidh do na fórsaí cumannacha an bua a fháil ar na Náisiúnaigh (KMT) ar mhór-thír na Síne sa bhliain 1949. Taipei a bpríomhchathair agus tá an stádas sin ag Taipei go dtí an lá inniu. Tá cúrsaí eacnamaíocha agus cultúrtha na Téaváine lárnaithe sa chathair freisin.
Tá roinnt músaem in Taipei, go mórmhór i gceantar Shilin i dtuaisceart na cathrach. Orthu seo tá Músaem Náisiúnta an Pháláis.
Vincent Morley
Státseirbhíseach, scoláire agus staraí is ea Vincent Morley.
Saol
Is i mBaile Átha Cliath a rugadh agus a tógadh Vincent Morley. Ghnóthaigh sé bunchéim sa stair (COBÁC, 1989), máistreacht i léann na hÉireann (COBÁC, 1992), agus dochtúireacht sa stair (Ollscoil Learphoill, 1999).
Chaith sé sealanna ag taighde i gcomhair fhoclóir beathaisnéise an Acadaimh Ríoga agus ina léachtóir staire in Ollscoil na hÉireann, Gaillimh. Tá sé ag obair sa tseirbhís phoiblí ón mbliain 2004 i leith.
Tá suim ar leith aige i stair na hÉireann san 18ú céad.
Saothair
Scrúdaíonn an t-údar tuairimí an fhile seo agus dearcadh an phobail "i ré an Hidden Ireland". D'fhoilsigh Coiscéim é sa bhliain 1995. Sa bhliain 2005 a d'fhoilsigh Coiscéim an leabhar seo agus is anailís é ar chnuasach d'amhráin agus de dhánta a cumadh le linn tréimhse an chogaidh i Meiriceá.
Is iomaí alt agus páipéar atá scríofa aige faoi stair na hÉireann.
Alcóil
Comhdhúile orgánacha ina bhfuil feidhmghrúpa hiodrocsaile (-OH) nasctha le carbón nach bhfuil nasctha ach le carbón eile nó le hidrigin. Nuair nach carbón aon cheann de na hadaimh seo, is alcól príomhúil é. Nuair a bhíonn dhá nó 3 mhalartaí carbóin ann, is alcól tánaisteach nó alcól treasach é faoi seach. Is feanóil iad na comhdhúile ina mbíonn an grúpa hiodrocsaile nasctha go díreach le fáinne aramatach, agus ní rangaítear mar alcóil iad. Is iad imoibrithe sainiúla alcól go ndíhiodráitíonn siad ina n-éitir, agus go n-oibríonn siad le haigéid chun eistir a tháirgeadh. Sa ghnáthshaol ciallaíonn an focal eatanól nó alcól eitile, CH3CH2OH.
Contae Lake, California
Is contae i California é Lake. Is é Lakeport príomhbhaile an chontae. Bhí 64,665 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010.
Teangacha Khoisan
thumb|Teangacha Khoisan (buí)
Is iad na teangacha Khoisan an fhine teangacha is lú san Afraic. Sa lá atá inniu ann, labhraíonn muintir an fhásaigh Kalahari in iardheisceart na hAfraice iad, chomh maith le pobail bheaga sa Tansáin. Is í an teanga Khoisan is mó a labhraítear ná an teanga Nama, atá ó dhúchas ag 250,000 duine, agus is í an teanga Sandawe sa Tansáin an dara teanga is fairsinge, agus í á labhairt ag 40,000 cainteoir. An chuid is mó de na teangacha seo, is teangacha neamhfhorleathana iad atá ag saothrú an bháis cheana féin, agus cuid mhór acu níltear á saothrú mar theangacha scríofa. Aicmitear na teangacha Hadza agus Sandawe sa Tansáin san fhine seo, ach le fírinne, tá craobhacha na fine seo an-difriúil le chéile, agus tá roinnt teangeolaithe barúlach nach bhfuil san fhine teangacha seo ach hipitéis nach bhfuil cruthaithe go fóill.
Ba é an teangeolaí Meiriceánach Joseph Greenberg a shainaithin an fhine teangacha seo an chéad uair, ach is é an teist atá ar Ghreenberg go bhfuil sé i bhfad rófhonnmhar chun finte teangacha a aithint agus teangacha a ghrúpáil iontu. Is é an tuiscint atá ag teacht chun solais faoi láthair ná gur teangacha aonaraíocha gan ghaolta iad an teanga Sandawe agus an teanga Hadza, agus gur trí fhine teangacha iad an chuid eile de na teangacha Khoisan, mar atá, na teangacha Khoe-Kwadi, na teangacha Kx'a, agus na teangacha Tuu. Ní aicmiú deifnídeach é seo go fóill, áfach. Mar shampla, cé go nglactar leis inniu nach bhfuil gaolta ar bith ag an teanga úd Hadza, táthar ag déanamh gur féidir go bhfuil lúb ghaoil ag an teanga Sandawe leis na teangacha Khoe-Kwadi i ndiaidh an iomláin.
Is iad na smeach-chonsain a thuill a gclú do na teangacha Khoisan i measc na dteangeolaithe. Sa teanga Ju/'hoan, tá thart ar 30 smeach-chonsan agus 90 fóinéim éagsúla go léir, ina measc gutaí faraingeacha, gutaí sárfharaingeacha agus 4 thon. Tá na teangacha !Xóõ agus ‡Hõã chomh casta céanna.
Ní úsáideann ach dornán beag teangacha na smeach-chonsain mar fhóinéimí. Tá cúpla teanga Bhantúch i ndeisceart na hAfraice, go háirithe an teanga Xhosa, an tSúlúis agus an teanga Sesotho tar éis na smeachanna a fháil ar iasacht ó na teangacha Khoisan. Thairis sin, tá siad le cloisteáil sa teanga Dahalo sa Chéinia, teanga a bhaineann leis an ngrúpa Cúisiteach agus sa teanga Damin san Astráil, teanga mharbh nach mbaintí úsáid aisti ach i searmanais áirithe. Is í an teanga Damin an t-aon teanga amháin taobh amuigh den Afraic a bhfuil na smeachanna in úsáid inti.
Go ginearálta, is teangacha scoite iad na teangacha Khoisan. Mar sin, bíonn ordú, dul agus comhréir na bhfocal níos tábhachtaí ná an t-infhilleadh. Sna teangacha Khoisan a labhraítear sa Tansáin, áfach, bíonn iarmhíreanna gramadúla sách coitianta.
Teangacha beaga iad na teangacha Khoisan, agus cuid mhór acu ag saothrú an bháis cheana féin. Is í an teanga Khoekhoe nó Khoekhoegowab an ceann is líonmhaire cainteoirí de na teangacha seo, agus dhá chéad míle go leith de dhaoine á labhairt ó dhúchas. Ceann de na teangacha Khoe-Kwadi í, agus stádas réasúnta láidir aici sa Namaib.
Na teangacha Khoe-Kwad
Is í an teanga Khoekhoegowab an ceann is tábhachtaí de na teangacha Khoe. Is é an gaol is dlúithe atá aici ná an teanga Khoemana, ach is teanga í sin atá beagnach marbh: an dream eitneach a mbaineann sí léi, mar atá, an treibh úd Griqua nó Griekwa, chuaigh sí leis an Afracáinis mar theanga, cé go bhfuil féiniúlacht ar leith ag an dream eitneach i gcónaí.
Craobh eile de na teangacha Khoe iad na teangacha a labhraítear i nGaineamhlach Kalahari - na teangacha Tshu-Khwe. Áirítear dhá ghrúpa canúintí taobh thiar den fhoghrúpa Tshu-Khwe, mar atá, an grúpa thiar (na canúintí nó na teangacha úd Kxoe, Naro agus Gǁana–Gǀw) agus an grúpa thoir (na teangacha úd Shua agus Tsoa). Tá siad chomh gar don teanga Khoekhoegowab is gur féidir comh-intuigtheacht áirithe a aithint idir iad agus an leagan caighdeánaithe den teanga Khoekhoegowab.
Maidir leis an teanga Kwad, is teanga mharbh í a bhíodh á labhairt in Angóla. Tá sí aicmithe in aon fhine leis na teangacha Khoe, ach i ndáiríre níl sí doiciméadaithe ach ar éigean, agus ní furasta a rá cé acu a bhí gaol aici leis na teangacha Khoe nó nach raibh.
Na teangacha Tuu
Tá an chuid is mó de na teangacha seo marbh. An t-aon teanga a labhraítear i gcónaí, is í an teanga !Xoon (Taa, Xóõ) í, agus í ó dhúchas ag ceithre mhíle duine. Is iad an teanga seo agus an teanga úd Nossob (nó Nossob Íochtarach) an dá cheann i gcraobh Taa na dteangacha Tuu, ach tá an teanga Nossob marbh inniu. Tá na teangacha sa chraobh eile, !Kwi (!Ui), imithe nó ag foghlaim an bháis. An teanga ǀXam, as ar tháinig mana na hAfraice Theas, ceann de na teangacha !Kwi í, ach fuair na cainteoirí deireanacha dúchais bás sna 1910idí.
Contae Lassen, California
Is contae i California é Lassen. Is é Susanville príomhbhaile an chontae agus an chathair is mó daonra. Bhí 34,895 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010.
Craobh Peile Sinsear Chontae Luimnigh
Cluichí Ceannais
^ Athimirt i ndiaidh achomhairc
+ Bronnta i ndiaidh achomhairc
§ Níor chríochnaíodh an cluiche
Sealad Holaicéineach
Sealad geolaíoch is ea an Holaicéineach, a thosaigh 11,700 bliain ó shin, agus atá fós ar siúl. Tá an Holaicéineach san Tréimhse Cheathartha, agus tháinig sé tar éis an tSealaid Phléisticéinigh. Is tréimhse idiroighreach é. Tagann a ainm ó na focail Gréigise ὅλος (holos, go hiomlán nó ar fad) agus καινός (kainos, nua), a chiallaíonn "go hiomlán úrnua". Aithnítear é, leis an tréimhse the reatha, ar a dtugtar Croineolaíocht iseatópach, agus is féidir é a mheas mar thréimhse idiroidhreach san Oighearaois reatha, bunaithe ar an fhianaise sin.
Cuimsíonn an Sealad Holaicéineach freisin fás agus tionchar na speiceas daonna fud fad an domhain, lena n-áirítear a stair scríofa, forbairt na sibhialtachtaí móra, agus an trasdul suntasach foriomlán i dtreo an tsaoil uirbigh. Táthar den tuairim go mbíonn tionchar an-tábhachtach ag an duine ar Dhomhan na linne seo, agus a chuid éiceachórais, agus ar éabhlóid na speiceas, lena n-áirítear fianaise litisféarach, nó níos déanaí fianaise atmaisféireach ar thionchair an duine. Mar gheall ar seo, beartaíodh go sonrach téarma nua, an Sealad Antrapoicéineach, agus úsáidtear é go neamhfhoirmiúil le haghaidh an chuid is déanaí den stair nua-aimseartha agus an tionchair shuntasaigh daonna ón Réabhlóid Neoiliteach (thart ar 12,000 bliain roimhe seo)
Lisa the Skeptic
Craoladh an ochtú eipeasóid, "Lisa the Skeptic", den naoú sraith The Simpsons ar an 23 Samhain 1997. Scríobh David S. Cohen an eipeasóid seo. D'fhéach 9.3 milliún duine ar an eipeasóid.
Sara Forbes Bonetta
Banphrionsa Egbado de mhuintir Yoruba in Iarthar na hAfraice ab ea Sara Forbes Bonetta, (rugadh Omoba Aina) (1843 - 15 Lúnasa 1880). D'fhág an coagadh in aghaidh Ríocht Dahomey ina ndílleachtaí í, agus tháinig sí ina sclábhaí ar an Rí Ghezo ina dhiaidh sin.
Le cor cinniúna iontach, scaoil an Captaen Frederick E. Forbes ó Chabhlach Ríoga na Breataine saor í, agus rinneadh iníon bhaistí den Bhanríon Victoria di.
Bhí sí pósta leis an gCaptaen James Pinson Labulo Davies, daonchara saibhir i Lagos.
Óige
clé|mion|Liteagraf Forbes Bonetta, bunaithe ar líníocht Frederick E. Forbes, óna leabhar 1851 Dahomey and the Dahomans being the journals of two missions to the king of Dahomey, and residence at his capital, in the year 1849 and 1850. Omoba Aina ab ainm di ar dtús. Rugadh í in 1843 in Oke-Odan, sráidbhaile Egbado. Sa bhliain 1848, rinne arm Dahomeyan ionradh ar Oke-Odan. Fuair tuismitheoirí Aina bás le linn an ionsaí, agus maraíodh cónaitheoirí eile nó díoladh iad i dtrádáil sclábhaithe an Atlantaigh.
Dhiúltaigh an Rí Ghezo deireadh a chur le trádáil sclábhaíochta Dahomey, agus ina ionad sin thairg sé Aina mar "bhronntanas". As imní faoi Aina, agus an seans gur cuireadh chun báis í i searmanasíobairt dhaonna, ghlac an Captaen Forbes léi in ainm an Bhanríona Victoria, agus d’fhill sé ar an mBreatain lei.
Thug Captaen Forbes an ainm Sara Forbes Bonetta di, as a loinge an HMS Bonetta. Sa bhliain 1850, bhuail sí leis an bhanríon Victoria, a bhí tógtha leis éirim an bhanphrionsa óg. D’ardaigh Victoria an cailín, a thug sí 'Sally' uirthi, mar a iníon bhaistí i meánaicme na Breataine.
Sa bhliain 1851, tháinig casacht ainsealach ar Sara, a cuireadh síos don aeráid na Breataine. Chuir a caomhnóirí í ar scoil san Afraic mí Bealtaine an bhliain sin, agus í ocht mbliana d’aois.
D’fhill sí ar ais go Sasana i 1855, nuair a bhí sí 12. Cuireadh sí faoi chúram an tUrramach Frederick Scheon agus a bhean chéile, a bhí ina gcónaí i Palm Cottage, Sráid Canterbury, Gillingham. Maireann an teach. Mí Eanáir 1862, fuair sí cuireadh chuig an bhainis iníon na Banríona Victoria, an Banphrionsa Alice.
Pósadh agus leanaí
deas|mion|Portráid le James Pinson Labulo Davies agus Sara Forbes Bonetta, a ghlac Camille Silvy i Londain sa bhliain 1862 Thug an Bhanríon cead di an Captaen James Pinson Labulo Davies a phósadh in Eaglais San Nioclás i mBrighton, East Sussex, mí Lúnasa 1862. Ina dhiaidh sin, bhí a chónaí uirthi ag 17 Clifton Hill i gceantar Montpelier i mBrighton.
Fear gnó as Yoruba ab ea an Captaen Davies, agus tar éis a bpósta bhog an lánúin ar ais go dtí a n-Afraic dhúchais, áit a raibh triúr leanaí acu: Victoria Davies (1863), Arthur Davies (1871), agus Stella Davies (1873).
Bíodh Sara Forbes Bonetta fós ina dhlúthchara an mBanríon Victoria. Bhí sí féin agus an tEaspag Samuel Ajayi Crowther na t-aon bundhúchasaigh i Lagos go raibh buanorduithe ag an gCabhlach Ríoga iad a h-aslonnaigh i gcás éirí amach.
Bhí Victoria Matilda Davies, an chéad iníon Bonetta, inmníodh as an banríona, agus bhí sí féin ina iníon bhaistí na Banríona freisin. Phós sí an dochtúir rathúil Lagos John K. Randle, agus bhí mac aici, fear gnó ón Nigéir agus socialite JK Randle. Bhí iníon le chéile ag Stella Davies, an dara iníon Bonetta, agus Herbert Macaulay, garmhac le Samuel Ajayi Crowther: Sarah Abigail Idowu Macaulay Adadevoh (ainmnithe as Sarah máthair a máithreacha, agus Abigail, mháthair a athar). Bíonn scata de chlann Sara anois Sasana agus Siarra Leon, le brainse de chuid na huasaicme, an teaghlach Randle i Lagos, mór le rá sa Nigéir comhaimseartha.
Bás agus oidhreacht
Fuair Sara Forbes Bonetta bás den eitinn an 15 Lúnasa 1880 i gcathair Funchal, an príomhchathairMhaidéara.
Thóg a fear céile, an Captaen Davies, oibilisc eibhir suas le ocht dtroithe in airde ina gcuimhne ag Ijon in Iarthar Lagos, áit a bhíodh feirm cócó aige. Is é seo a leanas atá ar an oibilisc:
IN MEMORY OF PRINCESS SARAH FORBES BONETTA
WIFE OF THE HON J.P.L. DAVIES,
WHO DEPARTED THIS LIFE AT MADEIRA AUGUST 15TH 1880
AGED 37 YEARS
Cuireadh plaic ag comóradh Forbes Bonetta ar Palm Cottage sa bhliain 2016, mar chuid den tsraith theilifíse Black and British: A Forgotten History.
Taispeánadh portráid de Forbes Bonetta leis an ealaíontóir Hannah Uzor i dTeach Osborne ar Oileán Wight mí Dheireadh Fómhair 2020 mar chuid d’iarracht ó English Heritage aitheantas a thabhairt do stair na ndaoine gorm i Sasana.
Léir Zaris-Angel Hator Forbes Bonetta sraith theilifíse ITV Victoria sa bhliain 2017.
Gwened
Is cathair i ndeisceart na Briotáine í Gwened (Vannes as Fraincis). Tá tuairim is 56,000 duine ina gcónaí inti.
Suíomh
Tá an chathair suite ar mhurascaill Mor-Bihan. Tá sí 100km siar ó thuaidh ó Naoned agus 450km siar ó dheas ó Pháras.
Na Cogaí Púnacha
Sraith de thrí fheachtas míleata ba ea na Cogaí Púnacha a troideadh idir Poblacht na Róimhe agus an Chartaig, ón bhliain 264 RC go dtí 146 RC. Ag an am, is dócha go raibh an méid cogaíochta inchomparáide leis na chogaidh domhanda a tharla sa chéad seo chaite. Tagann an téarma 'Púnach' ón bhfocal Laidine Punicus (nó Poenicus), rud a chiallaíonn "Cartagach", tagairt do 'shinsearacht Fhéiníceach' na gCartagach.
Leis deireadh na cogaí Macadónacha—a bhí ar siúl i gcomhthráth leis na Cogaí Púnacha—agus treascairt an Rí Seiliúcach (nó Seleucid) Mór Antiochus III sa Chogadh Rómhánach-Siriach (Conradh Apamea, 188 RC) san mhuir thoir, tháinig an Róimh chun chinn mar an chumhacht cheannasach sa Mheánmhuir agus ceann de na cathracha is cumhachtaí de chuid na Ré Clasaicigh. Thug bua na Róimhe ar na Chartaigh sna cogaí seo stádas oirirc di a bheadh ​​coinneáilte aici go dtí an 5ú haois AD.
Cúlra
Le linn lár na 3ú haoise RC, ba chathair mhór í an Chartaig, suite ar chósta dheisceart na Meánmhara, san áit a nglaoitear an Túinéis uirthi, sa lá atá inniu ann. Bunaithe ag na Féinícigh, i lár na 9ú haoise, ba chathairstát cumhachtach talasalathach é, le líonra mór tráchtála. As na cathairstáit san Iar-Mheánmhuir, i dtéarmaí cumhachta, rachmais agus daonra de ní raibh ach céile comhraic amháin aici, sé sin an Róimh. Cé go raibh cabhlach na Cartaige ar an cheann is mó sa domhan ársa ag an am, ní raibh arm seasta buan a choimeád ar bun aici. Ina áit sin, bhraith an Chartaig den chuid is mó ar amhais, go háirithe ar Bheirbeirigh Nuimideacha dúchasacha, chun a cuid chogaí a throid. Mar sin féin, ba shaoráinigh Cartagacha an chuid is mó de na hoifigigh a bhí i gceannas ar an arm. Bhain na Cartagaigh clú amach mar mhairnéalaigh den chéad scoth, agus murab ionann agus a n-arm, bhí go leor Cartagach ó na hísle aicmí san chabhlach, agus sholáthair siad ioncam cobhsaí agus gairm as dá réir sin.
Sa bhliain 200 RC bhain Poblacht na Róimhe smacht amach ar leithinis na hIodáile, ar an ar an taobh ó dheas den Phó. Murab ionann agus an Chartaig, bhí mórfhórsaí armtha catharaíonachta ag an Róimh. Ar an láimh eile, ag tús an Chéad Chogadh Púnacha, ní raibh cabhlach ar bith ag na Rómhánaigh, agus bhí siad mar sin faoi mhíbhuntáiste go dtí gur thosaigh siad ar chabhlach mór dóibh féin a thógáil, le linn an chogaidh.