cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
An tSean-Ghaeilge
Stair
clé|mion|280px|Ogham Tá gramadach agus litriú na bhfocal sna scríbhinní Oghaim ní ba seanaimseartha ná an tSean-Ghaeilge féin, cé go mbaineann an chuid is deireanaí de na hOghamchlocha leis an tréimhse chéanna. Mar sin, is dócha go ndearna na manaigh iarracht d'aon turas ar stíl nua scríbhneoireachta a thabhairt isteach nach mbeadh cosúil le stíl "Phágánta" na nOghamchloch.
D'úsáidtí an tSean-Ghaeilge, ar dtús, i ngluaiseanna míniúcháin a chuirtí le téacsanna Laidine, le cuidiú leis na daltaí óga nach raibh ach ag foghlaim theanga na Críostaíochta Caitlicí. mion|clé|344x344px| [[An Bíobla (1 Cor 2-3) a scríobh manach Éireannach i Sankt Gallen, An Eilvéis.]] De réir a chéile, áfach, thosaigh na manaigh ag breacadh síos na scéalta miotaseolaíocht a, leithéidí na Rúraíochta is na Fiannaíochta. Ní raibh siad chomh drochamhrasach i leith na seanscéalta págánacha agus a shílfeá, ach mar sin féin bhain siad gach tagairt nithiúil don chreideamh réamh-Chríostaí de na leaganacha a rinne siad de na scéalta seo. Mar sin, fág is go bhfuil blas na págántachta ar na seanscéalta Gaelacha ó thaobh an spioraid agus an tsaoldearcaidh, is deacair aon tagairt do dhéithe págánta na gCeilteach a aithint iontu.
Litríocht
Áirítear litríocht na Gaeilge ar ceann de na traidisiúin liteartha is sine san Eoraip in aon teanga nach í an Laidin í. Bhí an Laidin á saothrú in Éirinn ó theacht na Críostaíochta freisin, ar ndóigh, ach bhí na Gaeil i bhfad ní ba luaithe ag saothrú a dteanga féin sa litríocht ná an chuid ba mhó de mhuintir Iarthar na hEorpa.
Is follasach gurb í an litríocht chráifeach an litríocht ba shine i Sean-Ghaeilge, agus gur theastaigh ó na manaigh Éireannacha ábhar reiligiúnda a scríobh do na daoine ina dteanga dhúchais féin. Is dócha gur cumadh na chéad iomainn eaglasta agus na chéad urnaithe fileata sa Ghaeilge chomh moch leis an séú haois. clé|mion|333x333px|8ú haois:  Collectio Canonum Hibernensis sa Trier Stadt[[Leabharlann|bibliothek (137 Fol 56), An Ghearmáin, agus níos déanaí, an Civitate Dei (Augustinus)]] Is é Amra Choluim Chille an píosa is sine den chineál seo litríochta atá fágtha againn. Gaeilge thar a bheith seanársa atá ann, níos ársa fiú ná an chuid is mó den tSean-Ghaeilge, agus cuma sheanfhaiseanta ar an meadaracht a chleachtaítear ansin fosta. Is dóigh leis na saineolaithe gurbh é Dallán Forgaill a cheap an saothar seo i ndeireadh na séú haoise, nuair a fuair Colm Cille bás.
Sa tréimhse chéanna a scríobhadh Félire Oengusso. Mar is léir ón teideal, féilire atá ann agus é scríofa i bhfoirm fhileata: tá dán ansin do gach lá i rith na bliana, agus ábhar reiligiúnda ann, nó tugann gach dán acu seo cur síos ar naomh an lae agus ar na héachtaí a rinne sé ar mhaith leis an gcreideamh.
Saothar tábhachtach eile den chineál chéanna is ea Saltair na Rann ó dheireadh na deichiú haoise.
Dinas Powys
51.4344°N, -3.2127°W
Baile i Bro Morgannwg, an Bhreatain Bheag, is ea Dinas Powys, 5.8 km ó Caerdydd agus 214 ó Londain. Tá daonra 7,286 ann, agus tá 723 (9.9%) in ann Breatnais a labhairt.
Sasana
Tír in oileán na Breataine Móire is ea Sasana (Béarla: England; Coirnis: Pow Sows). Is é Sasana an tír is mó sa Ríocht Aontaithe.
An tír
Tá sé ag críochantaíocht le hAlbain sa tuaisceart agus leis an mBreatain Bheag san iarthar. Go hoifigiúil, is cuid de é Corn na Breataine, ach níl Oileán Mhanainn ná Oileáin Mhuir nIocht suite i Sasana. Is é Sasana an náisiún is mó sa Ríocht Aontaithe. Fuair sé a ainm ó na Sacsanaigh, a chuir an tír ar bun. Thángadar go dtí an Bhreatain ó mhór-roinn na hEorpa. Thugadar a dteanga leo go dtí an Bhreatain, an Sacs-Bhéarla nó an Béarla mar is gnách a thabhairt air anois. Scaipeadh teanga agus cultúr Shasana ar fud an domhain le linn ré Impireacht na Breataine, a mbíodh críocha ollmhóra faoi smacht aici i ngach mór-roinn.
Tírdhreach agus timpeallacht
Timpeall ar thrí chúigiú achair na Breataine Móire atá i Sasana, chomh maith le roinnt oileán eile, de shaghas Inis Iocht agus Na Scillí. Chomh maith le bheith ag críochantaíocht leis an mBreatain Bheag agus Albain, tá Sasana scartha ón Fhrainc ag dorchla mara de 34 chiliméadar, agus tollán iarnróid á gceangailt idir Folkestone agus Calais. Tá cóstaí ar cheithre fharraige ag Sasana: ar an Aigéan Atlantach, ar Mhuir Éireann, ar an Muir Thuaidh, agus ar Mhuir nIocht. alt=Port Felixstowe, agus long á lódáil|mion|Port [[Felixstowe]]
Olltoghchán na Brasaíle, 2022
Reáchtáladh olltoghchán, toghcháin réigiúnacha agus toghchán uachtaránachta sa Bhrasaíl idir Meán Fómhair - Deireadh Fómhair 2022.
Sasana
Tírdhreach agus timpeallacht
Is iad na Pennines an sliabhraon is sine sa tír, iad cruthaithe ag deireadh na Pailéasóiche 300 milliún bliana ó shin. Is go príomha as gaineamhchloch, aolchloch agus gual iad. Tá réigiúin charst sna réigiúin saibhir de chailcít, de shaghas Yorkshire agus Derbyshire mar shamplaí. Tá trí pháirc náisiúnta sna Pennines: na Yorkshire Dales, Páirc Náisiúnta Northumberland, agus an Peak District. Is í an bhinn is airde i Sasana ná Scafell Pike, i gContae Cumbria. Go cóngarach leis an teorainn Albanach, tá suite na Cheviot Hills. mion|[[Scafell Pike]] Aimsítear an chuid is mó d'ísilcríocha Shasana taobh theas de na Pennines, agus grúpaí éagsúla cnoc ann: na Cotswolds, na Chilterns, na North Downs agus na South Downs ina n-áireamh. Sna háiteanna a mbuaileann siad leis an muir, feictear an charraig bhán atá iontu, mar shampla ag Aillte Dover. Is de thalamh ard é den chuid is mó leithinis an Iardheiscirt, na páirceanna náisiúnta Exmoor agus Dartmoor go háirithe, agus tá aeráid aigéanach láidir aici. mion|[[Aillte bána Dover|Aillte Dover]]
Míol pónaire
Is feithid é an míol pónaire (Aphis fabae). Is cineál aifide é.
Olltoghchán na Brasaíle, 2022
Bhí sé deimhnithe gurbh é iarrthóir na heite clé, Luiz Inácio Lula da Silva, a bhuaigh an toghchán uachtaránachta ar 31 Deireadh Fómhair 2022. Fíorbheagán — 50.9% den vóta le hais 49.1% — a bhí idir é agus a chéile comhraic, Jair Bolsonaro ón eite dheis. D'éirigh an Lúlach ina uachtarán ar an mBrasaíl den tríú huair, in aois 77 dó ag an am. Ní raibh idir an bheirt iarrthóirí ach oiread na fríde: níos lú ná 2 mhilliún vótaí.
Chuir Uachtarán na hÉireann Mícheál D. Ó hUigínn teachtaireacht chomhghairdis chuig Lula, ag tnúth go mór le leanacht den chomhoibriú idir Éire agus an Bhrasaíl.
Sasana
Cathracha
alt=Spéirlíne Cathrach Londaine feicthe ó Halla na Cathrach. Feictear an Gherkin agus an abhann Tamaise ina háireamh.|mion|Spéirlíne Chathrach [[Londain|Londan feicthe ó Halla na Cathrach]] mion|Spéirlíne [[Manchain|Mhanchain]] Is í Londain, an phríomhchathair, cathair is mó Shasana – má thomhaistear de réir daonra sa líomatáiste faoi fhoirgnimh, tá thart ar 10 milliún duine inti. Ina diaidh, tá Manchain (2.5 milliún), Birmingham (2.5 milliún), Leeds (1.8 milliún) agus Learpholl (800,000).
Contaetha
Féach freisin: Contaetha Shasana
Tá 39 contae stairiúla i Sasana. Go ginearálta, ní úsáidtear iad a thuilleadh le haghaidh riaracháin ó athchóirithe na bliana 1974, ach is minic a bhíonn fiúntas mór cultúrtha ag baint leo mar sin féin. De réir achair, is í Sír Eabhrac (Yorkshire) an ceann is mó díobh, agus Rutland an ceann is lú.
Stair
Féach freisin: Stair Shasana
Réamhstair
Roimh 800,000 bliana ó shin a tháinig na céad daoine go Sasana, agus uirlisí agus lorganna coise a aimsíodh in Happisburgh, Norfolk, ar na céad rianta daonna a aimsíodh sa tír. Is í an rian is sine de Homo Sapiens in Eoraip an Iar-Thuaiscirt ná cnámh géill a aimsíodh in Uaimh Kents (Kents Cavern), Devon, a meastar a aois ar idir 41,000 agus 44,000 bliana. Tá cónaí ar Homo Sapiens go leanúnach i Sasana ó 13,000 bliana ó shin, deireadh na haoise oighir is déanaí. Meastar gur thosaigh an tréimhse Mhéisiliteach sa Bhreatain Mhór timpeall ar an am seo, 11,000 RRC. Tháinig an tréimhse Neoiliteach timpeall ar 4500 RRC, lorgtha le hathruithe móra cultúrtha, agus an Chré-umhaois, lorgtha le húsáid na n-uirlisí cré-umha, timpeall ar 2100 RRC. Meastar gur thosaigh an Iarnnaois (a shainmhítear mar an tréimhse ó thosaíodh ar uirlisí iarainn a úsáid go dtí gur thosaíodh ar scríobh na staire) timpeall ar 750 RRC, agus tá a fhios againn gurbh iad na Briotanaigh, pobal a raibh teanga Cheilteach acu, a bhí ar an mórphobal i Sasana sa tréimhse seo, in éindí le roinnt treibheanna Beilgeacha, pobal Ceilteach eile, san oirdheisceart.
Tráth na Rómhánach
Sa bhliain 43 AD, thosaigh gabháil na Rómhánach ar an mBreatain Mhór; i rith na mblianta a lean uirthi seo, d'iomlaoidíodh smacht na hImpireachta Rómhánaí ar chodanna éagsúla an oileáin; is sna codanna is cothroime agus is gaire leis an Mór-Roinn, san Oirthear agus sa Deisceart, áfach, a bhíodh is mó smachta acu; na codanna, den chuid is mó, a d'eireodh i Sasana sa tréimhse tar éis imeachta na hImpireachta. Is na Rómhánaigh a bhunaigh cuid mhór de chathracha Shasana an lae inniu, ina n-áireamh Londain, Eabhrac, agus gach cathair a bhfuil deireadh -chester uirthi as Béarla, leithéidí Manchain (Manchester) agus Colchester.
Teacht na dtreibheanna Gearmánacha
deas|250px|thumb|Léarscáil de Shasana sa bhliain 878. Ba í an 'Danelaw' an chuid den tír a bhí faoi riail Lochlannach ag an am sin Ag tosú an 5ú céad, d'imigh na Rómhánaigh den Bhreatain Mhór, ionas lena bhfócas a chur ar chroí na himpireachta a chosaint. Lig a n-imeacht an chuid den oileán a bhí faoina smacht – an chuid is mó dá n-éireodh i Sasana – gan riarachán socraithe, agus rinne sé seo éasca do threibheanna as an Ísiltír, an nGearmáin Thuaidh, agus an Danmhairg – na hAingligh, na Sacsanaigh, agus na Iútaigh – a theacht isteach agus a shocrú ar an oileán. Is as na Sacsanaigh, as a ainmnítear réigiún na Sacsaine sa Ghearmáin freisin, a thagann an t-ainm Sasana don tír, agus is as na hAingligh a thagann an t-ainm England as Béarla. Is na treibheanna seo a thug an cultúr Gearmánach don tír leo, ina áireamh seo a dteangacha, a d'éireodh isteach sa Sean-Bhéarla. Sa chuid is mó den tír ar Sasana é anois – gach cuid seachas Corn na Breataine, codanna eile den iardheisceart, agus cuid den iarthuaisceart – chuir an cultúr Gearmánach an seanchultúr Briotanach as áit.
Ó timpeall na bliana 800, d'éirigh ruathair Lochlannacha coitianta, agus níos moille tháinig méid mhór Lochlannach chun áitriú i Sasana, san Oirthear agus sa Tuaisceart go háirithe. Sa tréimhse seo fosta, rinne rialtóirí éagsúla iarrachtaí na ríochtaí Angla-Sacsanacha éagsúla a aontú; is dá bharr sin a cruthaíodh 'Sasana' féin mar ríocht aontaithe faoin 10ú céad.
Na Meánaoiseanna
Sa bhliain 1066, rinne fórsaí Normannacha forghabháil ar Shasana. D'fhan an ríshliocht a bhunaigh an rí a ghiollaigh an fhorghabháil seo, an rí Liam I, i gcumhacht ar Shasana ar feadh níos mó ná leath-aoise go dtí gur tháinig an ghéarchéim chomharbais ar a dtugtar An Ainrialtacht, idir 1135 agus 1153. I ndiaidh na tréimhse cogaidh seo, tháinig Sasana faoi riail Theaghlach na bPlantaigíneach, teaghlach a choinnigh an chathaoir ríoga go dtí 1485. Sa tréimhse seo a síníodh an Chairt Mhór, nó an Magna Carta, conradh polaitiúil a chuir teorannacha ar chumhacht an rí i gcomórtas leis na barúin. Troideadh freisin an Cogadh Céad Bliain, idir theaghlaigh ríoga Shasana agus na Fraince. Sna 1400idí, troideadh Cogadh na Rósanna, cogadh comharbais eile, idir Theaghlach Lancaster agus Theaghlach Eabhrac. Cuireadh deireadh leis an gcoimhlint seo i 1485, nuair a tháinig Anraí Túdar i gcoróin.
Na Túdair go dtí cruthú na Ríochta Aontaithe
mion|Greanadh de bhású [[Séarlas I, Rí Shasana, na hÉireann agus na hAlban|Shéarlas I, a tharla sa bhliain 1648]] Faoi Theaghlach na dTúdar agus ina ndiaidh sin faoi Theaghlach na Stíobhartaí, d'éirigh Sasana ina chumhacht chóilíneach, agus é ag leathnú a shmachta ar Éirinn i measc tíortha eile. I lár riail na Stíobhartaí, bhris Cogadh Cathartha Shasana amach idir lucht tacaíochta an Rí Séarlas I agus lucht tacaíochta Pharlaimint Shasana, cogadh a bhí ina chuid de Chogaidh na Trí Ríochta, agus é bainteach le Cogadh na hAon Bhliana Déag in Éirinn. B'é an toradh air seo ná cuireadh an rí Séarlas I chun báis agus bunú poblachta parlaiminte ab ainm dó Comhlathas Shasana i 1649, a d'iompaíodh ina dheachtóireacht mhíleata faoi Oilibhéar Cromail sa bhliain 1653, ab ainm dósan An Coimirceas. Cuireadh an mhonarcacht ar bun arís i 1660, cé go lean aighnis faoin reiligiún agus faoin gcumhacht ar aghaidh; mar thoradh ar na haighnis seo a cuireadh rí eile, an rí Séamas II, as an ríchathaoir sa 'Réabhlóid Ghlórmhar' sa bhliain 1688. Bhí an Bhreatain Bheag faoi riail Shasana cheana féin ón 13ú haois, agus í measta mar chuid de Shasana ag an rialtas, agus sa bhliain 1707, d'aontaíodh Sasana agus Albain chun stát nua, Ríocht na Breataine Móire, a chruthú. Tugadh ar Éire a theacht isteach sa ríocht seo sa bhliain 1801, ag athrú ainm na ríochta go 'Ríocht na Breataine Móire agus Éireann ', nó An Ríocht Aontaithe mar ghiorrúchán.
Impireacht na Breataine
mion|Agóid sa Tanganaice ag éileamh neamhspleáchais ó [[Impireacht na Breataine, 1961]] I ndiaidh na réabhlóide tionsclaíochta, bhí an Ríocht Aontaithe ag rialú ar impireacht coilíneach, an ceann is mó a bhí ariamh sa stair thaifeadta. Tar éis próiseas déchóilíneachta san 20ú haois, d'éirigh beagnach gach dúiche thar lear den impireacht seo neamhspleách di. Ina ainneoin sin, tá tionchar chultúrtha Shasana go leathan agus go domhain i gcuid mór acu go fóill.
Polaitíocht
mion|Pálás Westminster, suíomh Pharlaimint na Ríochta Aontaithe, i [[Londain]] mion|Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe, [[Boris Johnson]] Is daonlathas parlaiminte de facto í an Ríocht Aontaithe, a bhfuil Sasana ina chuid de, cé go bhfuil ceart de jure ag an mbanríon diúltú le dlí ar bith as an bparlaimint. Toisc go nglactar de réir a chéile nach gceadófaí leis an mbanríon diúltú le dlíthe na parlaiminte i ndáiríre, is féidir a mhaíomh gurb ag an bparlaimint amháin atá an chumhacht ardcheannasach sa Ríocht Aontaithe – tá an tír neamhchoiteann ar an nós nach bhfuil bunreacht scríofa aici; mar sin, is féidir leis an bparlaimint dlí ar bith a athrú ach amháin le tromlach simplí i vóta parlaiminte. Tá parlaimintí cineachta ag Tuaisceart Éireann, ag an Albain, agus ag an mBreatain Bheag (faoi réir dheireanach na parlaiminte in Westminster), ach níl a leithéid ag Sasana féin. Is é an Páirtí Coimeádach an páirtí a fuair an méid is mó vótaí i Sasana san olltoghchán is deireanaí (47.3%); ina dhiaidh sin bhí Páirtí an Lucht Oibre (33.9%), an Páirtí Daonlathach Liobrálach (12.3%), an Páirtí Glas (3.0%), agus Páirtí an Bhreatimeachta (2.0%). Úsáideann an Ríocht Aontaithe córas vótála 'céad duine abhaile' (en) ina cuid olltoghchán, ar fud 650 toghcheantar a thoghann feisire amháin gach aon: tugann sé seo buntáiste mór do na páirtithe móra i bpolaitíocht Shasana. I vótáil an Bhreatimeachta sa bhliain 2016, ba é Sasana an tír a vótáil ba mhó i bhfabhar an Bhreatimeachta i measc ceithre náisiún na Ríochta Aontaithe: 53% de vótóirí i Sasana thar n-ais 52% sa Ríocht ar fad.
Tá dhá chineál riarachán áitiúil i Sasana: sna réigiúin níos tuathúla, bíonn dhá leibhéal rialtais go ginearálta: comhairlí contae taobh thuas agus comhairlí áitiúla fúthu sin; sna réigiúin níos uirbí, bíonn leibhéal amháin de ghnáth, ar a dtugtar unitary authority ('údarás aonadach') sna réigiúin níos tuathúla díobh sin, nó borough ('buirg') sna ceantair is uirbí ar fad.
Geilleagar
Meastar geilleagar Shasana go coiteann mar gheilleagar atá ag leanúint na heiseamláire Angla-Shacsanaí, mar an gcéanna le Poblacht na hÉireann – is éard is brí leis sin: leibhéil ísle de rialacháin agus de chánacha, agus beag seirbhísí á soláthar ag an earnáil phoiblí. Is é an punt steirlinn an t-airgeadra oifigiúil i Sasana.
Naisc sheachtracha
Visit England (bord turasóireachta)
Tonn teasa in Éirinn agus sa Bhreatain, 2022
Ar 15 Iúil 2022, d'eisigh Met Éireann rabhadh buí teasa maidir le gach áit sa tír. D'eisíodh a dara rabhadh buí teasa na bliana ar 11 Lúnasa 2022. mion|Tine in aice le [[Croydon, 19 Iúil 2022]]
Éire
Dúirt Oifig na hAimsire gur sáraíodh an churiarracht teochta a taifeadadh ag 10 gcinn dá cuid stáisiúin ar fud na tíre le linn brothall Lúnasa 2022.
Cláraíodh an teocht is airde riamh in Éirinn le linn mhí Lúnasa, 31.7C ar 12 Lúnasa 2022, ag Stáisiún Pháirc na Darach i gCo Cheatharlach. Baineadh curiarrachta amach in áiteanna eile chomh maith. Ag Páirc an Mhúraigh i gCo Chorcaí facthas an teocht is airde i mí Lúnasa riamh, ó tosaíodh ag cláraigh ansiúd, 30.6 céim Celsius.
hÁiríodh tonn teasa ag 7 gcinn de na stáisiún, - meánteocht 25 céim nó os a chionn ar feadh 5 lá nó tuilleadh as a chéile.
Bhí Uisce Éireann ag iarraidh ar dhaoine a bheith spárálach leis an uisce ó tharla nach bhfuil aon bháisteach á tuar. Bhí srianta curtha i bhfeidhm ar soláthar uisce.
Sasana
Ar 9 Lúnasa 2022, chuir oifig na haimsire i Sasana rabhadh teasa amach agus teocht chomh hard le 35 céim Celsius á tuar.
Vans
Is déantóir éadaigh Meiriceánach é Vans a bunaíodh in Anaheim, California sa bhliain 1966.
Droichead Brooklyn
Droichead crochta, 486 m ar fhad, a tógadh i 1869-1883 trasna na hAbhann Thoir idir Brooklyn is Manhattan i Nua-Eabhrac is ea Droichead Brooklyn. Arna dhearadh ag John Augustus Roebling, innealtóir ar imirceach ón Ghearmáin é. Ba é an chéad droichead ar baineadh feidhm as cáblaí cruach ina thógáil.
Caifitéire (bialann)
mion|Caifitéire i m[[Busáras ]] Bialann ina bhfaigheann duine an bia dó féin ón gcuntar is ea caifitéire nó ceaintín (ceaintín na foirne in ionad oibre).
Féach freisin
Bialanna
Iasc gréine
Is iasc mór oirirc é an t-iasc gréine (Mola mola) a fhaightear go forleathan i bhfarraigí trópaiceacha is measartha. An cholainn brúite, beagnach ciorclach. Suas le 4 m ar fhad, ach 1-2 m de ghnáth. An béal beag, na fiacla cónasctha i ngob géar. Eití arda droma is timpireacha, suite i dtreo an chúil, gan aon eite eireaballach.
Dinbych
53.1833°N, -3.418°W
Baile i Sir Ddinbych, an Bhreatain Bheag, is ea Dinbych, 190.1 km ó Caerdydd agus 291 ó Londain. Tá daonra 8,670 ann, agus tá 3,057 (35.3%) in ann Breatnais a labhairt.
Donnadh
Dath donn a tháirgtear ar bhianna áirithe faoi chúinsí ceimiceacha áirithe. Tarlaíonn donnadh neamheinsímeach nuair a théitear bianna a chuimsíonn próitéin is carbaihiodráit, mar thoradh ar imoibriú an aimíonaigéid lísín le siucraí saora. Tarlaíonn donnadh einsímeach i dtorthaí áirithe, úlla, mar shampla, nuair a nochtar iad d'ocsaigin.
Aimsir
Tá níos mó ná ciall amháin leis an bhfocal aimsir:
Liosta de charachtair Emmerdale Farm (1988)
Sobaldráma Briotanach is ea Emmerdale. Is liosta na gcarachtar é seo a bhí ar Emmerdale Farm den chéad uair sa bhliain 1988:
Mona Leaves-a
Craoladh an naoú heipeasóid déag, "Mona Leaves-a", den naoú sraith déag The Simpsons ar an 11 Bealtaine 2008. Scríobh Joel H. Cohen an eipeasóid seo. D'fhéach 6.02 milliún duine ar an eipeasóid.
Dinbych-y-pysgod
51.6722°N, -4.7015°W
Baile i Sir Benfro, an Bhreatain Bheag, is ea Dinbych-y-pysgod, 107.6 km ó Caerdydd agus 317 ó Londain. Tá daonra 4,544 ann, agus tá 470 (10.3%) in ann Breatnais a labhairt.
Iasc loingeánach
Rang iasc, suas le 800 speiceas, le hionchnámharlach loingeánach is féidir a bheith cailcithe ach nach mbíonn cnámhaithe ina fhíorchnámh. Ní bhíonn bolg aeir ná scamhóga acu. Cuimsíonn sé na liamháin, na roic, is na gránadóirí.
Aifid róis
Is feithid í an aifid róis.
Roger Lloyd-Pack
B'aisteoir Sasanach é Roger Lloyd-Pack a rugadh in Islington, Londain ar an 8 Feabhra 1944 agus a fuair bás ar an 15 Eanáir 2014.
Darren Shan
Is é Darren Shan an t-ainm cleite a úsáideann an scríbhneoir clúiteach Darren O’Shaughnessey. Rugadh é i Londain, Sasana ar an 2 Iúil 1972, agus d'fhás sé aníos in Luimneach, in Éirinn.
Baineann sé leas as an ainm Darren Shan mar phríomhcharactar ina sraith leabhair The Saga of Darren Shan, glaotar sraith Cirque du Freak air freisin. Tá sraith leabhar eile scríofa aige, The Demonata faoi dhomhan ina bhfuil deamhain ina gcónaí. Bhain sé an Sheffield Children's Book Award i 2001 leis an úrscéal Cirque Du Freak: A Living Nightmare (an chéad sraith).
Koyasan
Úrscéal gearr é Koyasan a scaoileadh i Sasana le haghaidh Lá Domhanda na Leabhar sa bhliain 2006. Tá sé as cló faoi láthair. Aistríodh agus foilsíodh é i roinnt tíortha.
Noínden Ulad
Sa Rúraíocht, is réamhscéal don Táin Bó Cuailnge é Ceas Naoi-lá na nUladh (Sean-Ghaeilge Noínden Ulad nó Ces Ulad). Caomhnaítear é i dtrí foinsí ar feadh an eolais: sa Leabhar Buí Leacáin, sa Leabhar Laighneach agus i lámhscríbhinn amháin eile.
Achoimre
Ba bhaintreach fir é an brughaidh (briugu; feirmeoir, spidéiléir, úinéir talún) ab ea Crunnchú. Lá amháin, tháinig bean álainn chuige, agus d'iarr sí orthu fanacht leis. Cé nach dúirt sí a hainm leis, an sidhe Macha ingen Sainrith meic Imbaith a bhí ann i ndáiríre. Thug sí aire dá theaghlach, luigh sí leis agus d'éirigh sí torrach. Chuir sí cosc air ámh gan a hainm a iarraidh nó insint fúithi.
Nuair a tugadh cuireadh do Chrunnchú chun an aonaigh bhliantúil ag príomhchathair na nUladh, thug Macha rabhadh arís dó gan aon rud a insint fúithi, nó bheadh sin deireadh dá saol le chéile. Ach mhaíomh Crunnchú ag rása capall gurbh fhéidir lena chéile rith níos tapúla ná capall ar bith an rí. Cuireadh i ngéibheann é faoi bhagairt go marófaí é, muna raibh a chéile in ann an maíomh béadchainteach seo a chruthú.
Chuir an rí amach faoi dhéin Mhacha, agus chuir sé iachall uirthi a hainm a rá. Cé go raibh sí trom ar pháiste, bhí uirthi an rith, ach bhuaigh sí è in éadan na gcapall. Díreach ansin, thug sí go pianmhar cúpla ar an saol, bhuachaill agus cailín. I leagan amháin den scéal, searrach ab ea leanbh amháin, in am trátha capall dílis Chú Chulainn, Liath Macha.
Chuir Macha mallacht ar na hUlaidh as ucht an fheillbhirt seo, agus thuar sí go bhfulaingeodh glúnta le teacht na nUladh noínden (ceas, lagar) le cúig lá agus ceithre oíche i gcás éigeandála nó práinne géire, agus dá bharr bheidís chomh lag le bean tríom le páiste. Ansin fuair Macha traochta bás.
Hiroshi Suzuki (trombónaí)
Ba trombónaí snagcheoil Seapánach Meiriceánach é Hiroshi Suzuki (12 Samhain 1933 – 16 Eanáir 2020).
Noínden Ulad
Achoimre
Ainmníodh príomhchathair rí na nUladh Eamhain Mhacha as Macha agus a cúpla.
Bás nádúrtha
Ar an lámh eile, imeachtaí seachtracha is cúis le bás mínádúrtha, mar shampla dúnmharú, féinmharú, tionóisc, earráid leighis, meisce alcóil, nó ródháileog drugaí.
Fridtjof Nansen
Ileolaí Ioruach agus buaiteoir Duais Nobel na Síochána ab ea Fridtjof Wedel-Jarlsberg Nansen (Ioruais: [ˈFrɪ̂tːjɔf ˈnɑ̀nsn̩]; 10 Deireadh Fómhair 1861 – 13 Bealtaine 1930), a bhí ina thaiscéalaí, eolaí, taidhleoir agus daonchara. Bhí sé i gceannas ar an bhfoireann a thrasnaigh an Ghraonlainn den chéad uair i 1888. Tharraing sé cáil idirnáisiúnta air féin tar éis dó an domhanleithead thuaidh is airde (86° 14′) a bhaint amach le linn a thurais Fram i 1893—1896.
Prás
Cóimhiotal copair is since, scothbhuí intuargainte insínte. Is féidir a airíonna a athrú ach na codáin copair is since a athrú ann. An cóimhiotal neamhiarnúil is mó a úsáidtear.
Chandrashekhar Agashe
Ba thionscalóir agus dlíodóir Indiach é Chandrashekhar Agashe (Marathi: चंद्रशेखर आगाशे; IAST: Candraśekhara Āgāśe; 14 Feabhra 1888 - 9 Meitheamh 1956), agus is fearr a mheabhraítear dó mar bhunaitheoir an Brihan Maharashtra Sugar Syndicate Ltd.. stiúrthóir na cuideachta ó bunaíodh é i 1934 go dtí a bhás i 1956.
Blàr Chàirinis
Cath chlanna Albanacha a bhí i mBlàr Chàirinis, a troideadh in Uibhist a Tuath sa bhliain 1601. Bhí sé mar chuid de bhliain achrannach idir Clann MhicLeòid Dhùn Bheagain agus Clann Ùisdein Shlèite, a chríochnaigh le bua na nDomhnallach agus le síocháin éigeantach curtha i bhfeidhm.
Cúlra
Sa bhliain 1601, dhiúltaigh Dòmhnall Gorm Mor MacDhòmhnall a bhean chéile, deirfiúr le Ruaraidh MacLeòid as Na Hearadh agus Dùn Bheagain. D’fhreagair MacLeòid an masla seo trí leithinis Thròndairnis i dtuaisceart an Eilein Sgitheanaich, a mhilleadh, rud a thug ar an Dòmhnallach ionsaí a dhéanamh ar fhearann ​​MhicLeòid sna Hearadh.
An cath
Ina dhiaidh sin thug MacLeòid ruathar ar Uibhist a Tuath, ag cur 40 fear faoina chol ceathrar, Dòmhnall Glas MacLeòid, chun earraí a chuir muintir na háite ar mhaithe le sábháilteacht i dTeampall na Tríonóide i gCáirinis a ghabháil. Ar a chlos sin do chruinnigh Domhnall Mac Iain ’Ic Sheumais de Chlann Raghnaill a 12 GilleMhoire agus chuaidh go Cáirinis. Ar a bhealach, méadaíodh a fhórsa go 15. Shroich siad go luath ar maidin agus d'éirigh leo teacht aniar aduaidh ar na creachadóirí agus iad ag féasta sa séipéal. Níor mhair ach beirt Mhac Leòid; Bhí Dòmhnall MacLeòid i measc na marbh. D’fhulaing Domhnall Mac Iain ’ic Sheumais créacht thromchúiseach saighde, ach tháinig sé slán gan mhoill. De réir seanchais, chum a mháthair altramais an t-amhrán ‘ Ic Iain’ Ic Sheumais chun a phian a mhaolú.
Iasc pearóide
Iasc ildaite ina bhfuil na giallfhiacla ceangailte le chéile mar ghob cosúil le gob pearóide, a úsáideann sé chun algaí is fás coiréalach a scríobadh ó na sceireacha. Na fiacla meilte leata. An cholainn dlúth, 20-100 cm ar fhad.
Blàr Chàirinis
An cath
Deirtear gurbh é Blàr Chàirinis an troid dheireanach a troideadh le boghaí agus saigheada sa Bhreatain Mhór nó in Éirinn, cé go mb’fhéidir gur tharla a leithéid de chomhrac i Sasana sa bhliain 1642.
Liosta de charachtair Emmerdale (1989)
Sobaldráma Briotanach is ea Emmerdale. Is liosta na gcarachtar é seo a bhí ar Emmerdale den chéad uair sa bhliain 1989:
Carte de visite
deas|250px|thumb|Samplaí ón Ísiltír, 1865 Is cineál grianghraif bhig é an carte de visite (“cárta cuairte”, Fraincis: [kaʁt də vizit], giorrúchán: CdV). D'fhionn André Adolphe Eugène Disdéri an carte de visite i bPáras sa bhliain 1854. Is ag deireadh na 1860í ba mhó a bhí tóir ar na cártaí neamhchostasacha seo. Bhí 36 stiúideo grianghrafadóireachta i lár chathair Bhaile Átha Cliath faoin mbliain 1868.
Cuil fhearnóige
Is feithid é an cuil fhearnóige.
Praiseach chaindiach
Planda bliantúil, débhliantúil nó síorghlas ilbhliantúil, dúchasach don Eoraip is an Áise is ea praiseach chaindiach (géineas Iberis ). Na duilleoga caol. Na bláthanna bán nó liathchorcra, i gcinn leata chroischruthacha agus an dá pheiteal sheachtracha de na bláthanna seachtracha méadaithe. Is plandaí maisiúcháin cuid mhaith speiceas agus saothróg le bláthanna móra.
Adriaen Brouwer
Péintéir a rugadh in Oudenaarde na Beilge ab ea Adriaen Brouwer (c 1605-1638). Ba iad príomhthéamaí a phéintéireachta ná beatha an tábhairne, siamsaíocht faoin tuath, agus gach saghas ragairneálaí.
Doc Penfro
51.6912°N, -4.9393°W
Baile i Sir Benfro, an Bhreatain Bheag, is ea Doc Penfro, 124.1 km ó Caerdydd agus 333 ó Londain. Tá daonra 9,359 ann, agus tá 866 (9.3%) in ann Breatnais a labhairt.
John Challis
B'aisteoir Sasanach é John Spurley Challis a rugadh ar an 16 Lúnasa 1942. Fuair sé bás ar an 19 Meán Fómhair 2021.
The Velvet Underground
Racbhanna Meiriceánach ab ea The Velvet Underground, a bhí gníomhach idir na blianta 1965 agus 1973. Na baill is cáiliúla a bhí ann ná Lou Reed agus John Cale, an bheirt úd a bhain rath nach beag amach mar cheoltóirí aonair. Cé nach raibh mórán ratha tráchtála ag an mbanna ina linn féin, bíonn siad luaite i gcónaí ag na criticeoirí mar cheann de na grúpaí ba thábhachtaí agus ba mhó tionchar riamh, a thóg spreagadh an-mhór do cheoltóirí nua. Mar a deirtear, ní fhaca mórán daoine an banna ag seinm riamh, ach bhunaigh gach duine dóibh bannaí. B'as Cathair Nua-Eabhrac dóibh. Bhí baint ag an ngrúpa le fochultúr ealaíne Andy Warhol, agus tháinig seisean isteach mar bhainisteoir orthu. Chum siad ceol agus liricí a chuaigh díreach in aghaidh na gcaighdeán sóisialta a bhí ann sna laethanta úd — mar shampla cultúr na ndrugaí, an striapachas agus ábhair eile ón taobh dorcha den chathair. Mar thoradh, d'oscail siad a lán doirsí do ghrúpaí eile a thiocfadh ar an bhfód níos déanaí. Mar chumadóirí, bhí siad an-trialach i gcónaí agus d'imir dearcadh an bhanna tionchar mór ar phunc-rac sna seachtóidí agus ar rac malartach sna nóchaidí. Chuir Rolling Stone an t-albam The Velvet Underground and Nico ag uimhir 13 ar an liosta de na halbaim is fearr riamh sa bhliain 2003.
An tSeirbis
Is í an tSeirbis teanga oifigiúil na Seirbia. Go bunúsach, is leagan den tSeirbea-Chróitis í, agus í bunaithe ar an gcanúint štokavski, chomh maith leis an Bhoisnis agus an Chróitis chaighdeánaithe agus tríd is tríd, tá sí intuigthe ag lucht a labhartha siúd. Is é an leagan ekavski den teanga a úsáidtear, is é sin, scríobhtar agus labhraítear e sna focail ina raibh an t-[æ] fada sa tSean-Slaivis Eaglasta. Tá an tSeirbis go háirithe bunaithe ar na canúintí mór thimpeall ar Šumadija-Vóvaidín agus Oithear na Heirseagaivéine. Labhraítear an leagan Torlak in oirdheisceart na Seirbia, ach níl caighdeán aici agus tá sí mar fhoirm idirchriosach idir an tSeirbis agus an Mhacadóinis agus an Bhulgáiris. Scríobhtar í le cló Coireallach ach díog ar ndíog tá an cló Laidineach in úsáid go háirithe i measc na ndaoine óga.
Calvin Klein
Is teach faisin é Calvin Klein Inc. a bunaíodh i Stáit Aontaithe Mheiriceá sa bhliain 1968.
Frederick George Donnan
Ceimicí Éireannach a rugadh in Colombo, sa tSiolóin (Srí Lanca inniu) ab ea Frederick George Donnan (6 Meán Fómhair 1870 – 16 Nollaig 1956). Agus é ag obair i gColáiste Ollscoile Londan, rinne sé taighde turgnamhach bunúsach ar chothromaíochtaí sreabhadh ian trasna scannán, meicníocht atá bunúsach d'fheidhmiú ceall bitheolaíoch.
Prásáil
Nascadh dhá phíosa miotail (is cuma an miotail dhifriúla nó an miotal céanna iad) trí iad a théamh is an bhearna eatarthu a líonadh le cóimhiotal le leáphointe níos lú ná leáphointe na miotal atá á nascadh. Bíonn gá le flosc de ghnáth chun go nascfaidh an cóimhiotal seo leo. Cosúil le sádráil, ach in alt sádráilte ní bhíonn fórsaí móra meicniúla le cur ar an alt (mar shampla, i gciorcaid leictreonacha), agus in alt prásáilte bíonn an t-alt an-láidir, in ann fórsaí móra a iompar.
Dolbenmaen
52.9641°N, -4.2263°W
Baile i Gwynedd, an Bhreatain Bheag, is ea Dolbenmaen, 179.8 km ó Caerdydd agus 323 ó Londain. Tá daonra 1,303 ann, agus tá 883 (67.8%) in ann Breatnais a labhairt.
An Chéad Chogadh Ind-Síneach
Cogadh (1945 – 1954) idir An Fhrainc agus muintir Vítneam a bhí ina coilíneacht Fhrancach go dtí deireadh an chogaidh é an An Chéad Chogadh Ind-Sineach. Tar éis Cath Dien Bien Phu b'éigean do na Francaigh an tír a fhágáil.
thumb|left|280px|Na [[An Fhrainc|Francaigh ag scaoileadh napailm ar na Vít Min, Samhain 1953.]]
Trí bliana tar éis dheireadh an chogaidh seo, thosaigh an An Dara Cogadh Ind-Síneach idir Vítneam Thuaidh agus Vítneam Theas cogadh a raibh Stáit Aontaithe Mheiriceá sáite go domhain ann.
Campaí géibhinn Xinjiang
mion|clé|Físeán ː Bolscaireacht Síneach Tá géarleanúint ar bun ag údaráis na Síne ar phobal Moslamach na nUigiúrach i réigiún Xinjiang in iarthuaisceart na tíre, áit a dtuairiscítear ‘athoiliúint’ a bheith á cur ar os cionn milliún Uigiúrach i gcampaí géibhinn. clé|mion|basár Kargilik agus dianslándáil ann
Dópáil
Sa cheimic, suimiú oiread rialaithe eisíontais chun airíonna ábhair a athrú as cuimse. Mar shampla, nuair a chuirtear méid bídeach alúmanain nó fosfair le sileacan, cuireann sé sin go mór le hairíonna leathsheoltacha sileacain, rud atá bunúsach do leictreonaic uile na leathsheoltóirí.
Cuil scairpe
Is feithid í an cuil scairpe.
All About Lisa
Craoladh an fichiú heipeasóid, "All About Lisa", den naoú sraith déag The Simpsons ar an 18 Bealtaine 2008. Scríobh John Frink an eipeasóid seo. D'fhéach 6.11 milliún duine ar an eipeasóid.
Liosta de charachtair Emmerdale (1990)
Sobaldráma Briotanach is ea Emmerdale. Is liosta na gcarachtar é seo a bhí ar Emmerdale den chéad uair sa bhliain 1990:
Stailc
mion|"STRIKE TO WIN", BÁC 2009 Is éard atá i gceist le stailc nó gníomhaíocht stailce ná cur suas d'obair ag oibrithe mar gheall ar chúrsaí pá nó eile.
Domhnall Claon mac Lorcáin
Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea Domhnall Claon mac Lorcáin (Sean-Ghaeilge Domnall Cláen mac Lorcáin (bás 984). Lorcán mac Faoláin ba ea a athair.
Feictear Domhnall ar suas sna hannála Éireann sa bhliain 972, nuair a mharaigh sé rí Laigean, Murchad mac Finn Uí Fhaoláin, go fealltach dar le hAnnála Uladh.
D'éirigh Domhnall ina rí tar éis bhás Aughaire mhic Thuathail Uí Mhuireadhaigh sa bhliain 978 ag Cath Bhiothlainne, Contae Chill Dara, ag tríd in éadan na n Gael-Ghall as Áth Cliath. Sa bhliain 979, gabhadh Domhnall ar chúis éigin anaithnid ag na hÁth Cliathaigh. Molann Hudson gurbh fhíoch bunaidh a bhí i gceist, óir gur mhac chéile Murchadha, an té a mharaigh Domhnall, é rí Átha Cliath, Amlaíb Cuarán. Ligeadh saor é sa bhliain 980 tar éis chliseadh na nÁth Cliathach ag an Ardrí, Maol Seachnaill mac Domhnaill.
Trí bliana ina dhiaidh sin, bhí Domhnall i gcomhaontas le hÍomhar Phort Láirge i gcoinne Mhaoil Seachnaill agus rí nua Atá Cliath, leasdeartháir Mhaoil Seachnaill, Glúniairn. Cloíodh go dona Domhnall agus Íomhar agus scrios Maol Seachnaill na Laigin.
An bhliain dár gcionn, 984, maraíodh Domhnall ag fir Uí Chinnsealaigh as na Laigin Theas. Insítear i nAnnála Tiarnaigh gurbh é Áed mac Echtigern a bhí ciontach. Tháinig Donnchadh mac Domhnaill, i gcomharbacht ar a athair mar rí na Laigean. Anbhás a fuair Aodh, dúnmharfóir Dhomhnaill, maraithe féin ag céile comhraic, Donnchadh Maol na mBó, laistigh den eaglais ag Fearna.
Galán
Is feithid é an galán.
Iasc pluaise
Iasc beag dall a fhaightear i bpluaiseanna aolchloiche in oirdheisceart na Stát Aontaithe. Gan aon lí sa cholainn aige. Dhá speiceas eile, le súile beaga is craiceann daite, a fhaightear i gcorcacha cois cósta ansin.
An Tulach (idirdhealú)
Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm An Tulach air:
Lancelot Brown
Garraíodóir pictiúrtha a rugadh i gKirkdale Shasana ab ea Lancelot Brown (1715-1783). Freagrach as dearadh is forbairt na ngairdíní i bPalás Blenheim is Gairdíní Kew, ina ndearna sé aithris ar an nádúr, den chuid is mó. Tharraing sé cáil air féin mar ‘Capability Brown’.
Liosta de charachtair Emmerdale (1991)
Sobaldráma Briotanach is ea Emmerdale. Is liosta na gcarachtar é seo a bhí ar Emmerdale den chéad uair sa bhliain 1991:
Dúnlaing mac Tuathail
Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea Dúnlaing mac Tuathail (Meán-Ghaeilge Dúnlaing mac Túathail (bás 1014) sa bhliain 1014. Ba bhall de chlann Uí Mhuireadhaigh, ar cheann desna trí clainne Uí Dhúnlainge a dháileadh ríogacht na Laigean eatarthu.
Tuathal mac Aughaire (bás 958) ba ea a athair, agus Aughaire mac Tuathail (bás 978) a dheartháir, iar-ríthe beirt. Tar éis bhás Mhaoil Mhórdha mhic Mhurchadha de chlann Uí Fhaoláin ag Cath Chluain Tarbh ar Aoine an Chéasta, 23ú Aibreáin 1014, d'éirigh seisean ina rí Laigean ach fuair sé bás an bhliain chéanna. .
Bhí iníon agus ceathrar mac ag Dúnlaing:
Lost Verizon
Craoladh an dara heipeasóid, "Lost Verizon", den fichiú sraith The Simpsons ar an 5 Deireadh Fómhair 2008. Scríobh John Frink an eipeasóid seo. D'fhéach 7.43 milliún duine ar an eipeasóid.
Dolgarrog
53.1893°N, -3.8422°W
Baile i Conwy, an Bhreatain Bheag, is ea Dolgarrog, 195.4 km ó Caerdydd agus 314 ó Londain. Tá daonra 427 ann, agus tá 200 (46.8%) in ann Breatnais a labhairt.
Oll-lámhach Christchurch (2019)
Imeachtaí
clé|mion|150x150px Bhí na daoine bailithe ansin do phaidreacha na hAoine nuair a scaoileadh sraith urchar leo. Bhí clú ar an bhfear as ucht a chuid tuairimí ciníoch.
Fear ón Astráil a bhí freagrach as an uafás. Chraol Brenton Tarrant, fear 28 bliain d’aois físeán beo ar Facebook ina raibh sé féin le feiceáil ag tiomáint chuig mosc, ag dul isteach agus ag scaoileadh leis na daoine istigh.
Dúirt an tUachtarán Michael D Higgins gur chuir an eachtra seo alltacht ar dhaoine ar fud an domhain. "Déanfaidh siad siúd go léir a chreideann sa tsaoirse agus i luachanna an daonlathais cáineadh ar an ionsaí seo ar dhaoine neamhurchóideacha i láithreacha adhartha do phobal reiligiúnach".
Iarmhairt ?
mion|200x200px|Wellington Tharla Buamáil na Cásca i Srí Lanca ar an 21 Aibreán 2019; maraíodh timpeall trí chéad duine in ionsaithe buamála ar Dhomhnach Cásca sa bpríomhchathair Colombo. Dúirt Rialtas Srí Lanca ag an am gur mar dhíoltas ar an slad a rinneadh ar an bpobal Moslamach in dhá mhosc i Christchurch sa Nua-Shéalainn i mí an Mhárta 2019 a tugadh faoi na hionsaithe i gColombo. clé|mion|150x150px
Kellie Armstrong
Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann í Kellie Armstrong (Gaeilge: Ceallach Tréanlámhach, née McGrattan, Mag Reachtain). Rugadh ar 8 Meán Fómhair 1970 i mBaile Nua na hArda í. Is ball de Pháirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann í. Is Comhalta den Tionól Reachtach í do Loch Cuan, ó 2016 ar aghaidh.
Saol pearsanta
Tá sí pósta agus tá iníon amháin aici. Tá cuid dá héisteacht caillte aici.
Práta Spáinneach
mion Planda tiúbrach ilbhliantúil le gais dreaptha is rite is ea an práta milis (nó práta Spáinneach, Ipomoea batatas). Tá siad cosúil le prátaí móra, ach is féidir go mbeidh an bia bán, buí, dearg nó corcra, agus blas milis air.
Tréithe:
Is mícheart ionaim a thabhairt ar na tiúbair inite.
Stair
Saothraítear an-chuid cineálacha ar fud na dtíortha teo mar bhia bunúsach.
Arthur Whitten Brown
Eitleoir a rugadh i nGlaschú na hAlban ab ea Arthur Whitten Brown (23 Iúil 1886 – 4 Deireadh Fómhair 1948). Agus John Alcock mar phíolóta, ba é an chéad duine a d'eitil trasna an Atlantaigh gan stad, ar 14 Meitheamh 1919. clé|mion|Sir Brown agus a bhean, 1919 D'eitil Alcock agus Brown ó Thalamh an Éisc go Contae na Gaillimhe i 16 uair is 27 nóiméad.
Práta Spáinneach
Stair
Ní fios cérb as dó, ach níl sé ar fáil sa nádúr fiáin.
An Cromán
Is sráidbhaile é An Cromán atá suite i gContae Chiarraí, Éire. Tá sé 9 km siar ó bhaile Chill Orglan agus 9 km ó shráidbhaile an Ghleanna Beithe agus tú ag taisteal siar ó dheas.
Suíomh
Tá an Cromán suite i lár Chiarraí le radharcanna ar leithinis an Daingin ó thuaidh agus leithinis Uíbh Ráthaigh san iarthar. Tá an Cromán ar cheann den bheagán áiteanna i gCiarraí ina bhfuil radharc 360 céim ar Chnoc Bhreandáin, ar Shléibhte Shliabh Mis agus ar na Cruacha Dubha, ina bhfuil an sliabh is airde in Éirinn, Corrán Tuathail.
Tionscal
Is sráidbhaile iascaireachta bradán traidisiúnta é An Cromán. Mar sin féin, ó lár an 20ú haois, tá an sráidbhaile faoi bhláth mar lárionad an dobharshaothraithe. Tá na leapacha diúilicín nádúrtha is mó in Éirinn lonnaithe i gCuan Chaisleán na Mainge. Tá na leapacha seo gar go maith do chabhlach dreidirí diúilicín an Chromáin. Le fiche bliain anuas, tá an Cromán ag fás mar bhunáit le haghaidh oisrí a shaothrú.
Tá an bhialann Jack's Coastguard Restaurant, a bhfuil gradaim bainte amach aici, lonnaithe in iarstáisiún garda cósta an Chromáin a bhreathnaíonn amach ar Chuan Chaisleán na Mainge. Tógadh an foirgneamh ina bhfuil an beár agus an bhialann reatha i 1866 agus rinneadh teach tábhairne de i 1961.
Peil Ghaelach
Tá club CLG ag an gCromán ar a dtugtar Réalt na Mara (ainm atá roinnte ag Eaglais agus bunscoil an tsráidbhaile). Idir 2006 agus 2014 bhuaigh beirt imreoirí ChLG an Chromáin, Donnchadh Walsh agus Seán O'Sullivan, boinn Uile-Éireann sinsearach le foireann chontae Chiarraí. Tá foireann peile na mban ag an gCromán freisin.
Rámhaíocht
Tá club rámhaíochta ag an gCromán, atá ag feidhmiú ó 1956, atá mar chuid de Chumann Rámhaíochta Cósta Chiarraí agus de Chónaidhm Rámhaíochta Cósta na hÉireann. Ceann de na rásaí is coitianta a bhfuil tóir orthu sa chlub is ea rás na mbád traidisiúnta saighne ina bhfuil criúnna de 12 maidí rámha (beirt fhear ar maidí rámha) agus liagóir á dtreorú. Iascaireacht a bhí i stair an bháid saighne, go sonrach le haghaidh ronnach, agus d’úsáid iascairí líontáin saighneoireachta.
Baineann rásaíocht na mbád saighne le Ciarraí Theas go traidisiúnta agus bíonn criú an Chromáin san iomaíocht go traidisiúnta i gcoinne iad siúd ó Chathair Saidhbhín, na Cealla, Dairbhre, An Caladh, Baile an Sceilg, Cathair Dónall, An Teampall Nua, agus an tSnaidhm, i measc eile.
Gach bliain, i rith an tsamhraidh, óstálann An Cromán a gheallta bád bliantúil a chuimsíonn rásaí do gach aois ó dhaoine faoi-12 suas go dtí an comórtas do dhaoine fásta.
Iasc ribíneach
Iasc caol fadaithe atá forleathan sna huiscí trópaiceacha is teo-measartha den Aigéan Atlantach ó thuaidh agus i gcodanna den Aigéan Ciúin is an tAigéan Indiach. Suas le 2 m ar fhad, an ceann biorach, fiacla cumasacha sna gialla. An cholainn comhbhrúite barrchaol. An eite eireabaill laghdaithe nó as láthair. Síneann na heití droma ar feadh na colainne. Gan aon pheilbheas. Tugtar an truailliasc air freisin.
Cosslett Ó Cuinn
Scoláire, teangeolaí agus sagart ba ea an tOllamh Cosslett Ó Cuinn (27 Feabhra 1907 - 6 Nollaig 1995) , mion|Sráid Greencastle, Cill Chaoil
Saol
Bhí sé ar scoil i nGráinseach na Morna i gContae an Dúin ó 1916-20. Chuaigh sé go dtí Coláiste Campbell, Béal Feirste agus ina dhiaidh go dtí Coláiste na Tríonóide i mBaile Átha Cliath. Fuair sé an chéim BD (Bachelor of Divinity) i 1940.
Cara leis sa Choláiste, Seoirse Mac Canna, a mhúscail a shuim sa Ghaeilge. Thug sé faoi staidéar a dhéanamh ar Ghaeilge Uladh agus is minic a bhíodh sé in Oileán Ghabhla agus sna Doirí Beaga. D’fhoilsigh sé ailt in Éigse ar chaint Reachlainn agus ar shampla de Ghaeilge Chill Chainnigh. clé|mion|Coláiste na Tríonóide Rinne deagánach de sa bhliain 1931 agus é ag obair i mBéal Feirste agus in Inis Eoghain. Fuair Ó Cuinn béaloideas ó sheanchainteoirí dúchais agus bhailigh ábhar i dToraigh agus in Árainn Mhór. Ó 1940 amach bhí postanna aige ina lán áiteanna ar fud na hÉireann, agus ceapadh é ina chanónach de chuid Ardeaglais Phádraig i 1966. D’éirigh sé as an ministreacht sa bhliain 1971. mion|Ó 1965 is sa Chros Dhearg, Co. Chill Mhantáin, a bhí sé ag obair, é ina reachtaire
Scoláire
Ceapadh Ó Cuinn ina ollamh le Gréigis an Bhíobla i gColáiste na Tríonóide sa bhliain 1961. Is dóigh gurb é an saothar is mó dá chuid Tiomna Nua ár dTiarna agus ár Slánaitheora Íosa Críost, 1970 a d’aistrigh sé ón ‘standard revised version’ agus ón nGréigis.
D’fhoilsigh sé dánta in Comhar agus foilsíodh dán fada leis, Slánú an tSalachair, sa bhliain 1978.
D’aistrigh Ó Cuinn leagan Béarla de ‘Cúirt an Mheán Oíche’ (The Midnight Court: a New Translation, 1982) agus de dhánta Sheáin Uí Ríordáin (in The Pleasures of Gaelic Poetry, Seán Mac Réamoinn,1982). D’aistríodh sé ábhar ó Spáinnis agus ó theangacha eile freisin.
Foinsí
Tiomna Nua: ár dTiarna agus ár Slánaitheora Íosa Chríost. Cumann Gaelach na hEaglaise i gcomhar leis an Hibernian Bible Society, 1970
Meänkieli
Is í an teanga Meänkieli ("ár dteanga féin", cf. meidän kielemme de réir theanga chaighdeánaithe na Fionlainne) an cineál Fionlainnise a labhraítear i dTuaisceart na Sualainne. Ainmneacha eile ar an teanga iad tornedalsfinska (Sualainnis: "Fionlainnis Ghleann Abhainn Torne/Tornio") agus tornionlaaksonsuomi (an rud céanna i bhFionlainnis).
Táthar idir dhá chomhairle, cé acu canúint de chuid na Fionlainnise nó teanga inti féin í. Thosaigh forbairt na teanga Meänkieli mar theanga ar leith sa bhliain 1809, nuair a thit an chuid ba mhó de chríocha na Fionlainne leis an Rúis de thoradh an chogaidh (Cogadh na Fionlainne 1808-9) a chuir an tSualainn agus an Rúis Impiriúil ar a chéile roimhe sin. mion|an cineál Fionlainnise a labhraítear i dTuaisceart na [[An tSualainn|Sualainne]]
Pyotr Kropotkin
Ainrialaí Rúiseach, sóisialaí, réabhlóidí, eacnamaí, socheolaí, staraí, zó-eolaí, eolaí polaitiúil, geografaí daonna, fealsamh, agus gníomhaí a mhol cumannachas ainrialach ab ea Pyotr Alexeyevich Kropotkin, nó sa Ghaeilge mar Peotar Cropóitcin (Rúisis:Пётр Алексе́евич Кропо́ткин, traslitriú Pëtr Alekseevič Kropotkin))
Meänkieli
Stair
Roimh Chogadh na Fionlainne ní raibh difríocht ar bith idir an teanga Meänkieli agus na canúintí a labhraítí taobh thoir den abhainn úd Tornionjoki/Torneälven: bhí na canúintí go léir i ngleann na habhainne sin ag dul i bhfeidhm ar a chéile go nádúrtha. D'imigh sin agus tháinig seo, áfach, nuair a tarraingíodh teorainn na Rúise agus na Sualainne ar feadh na habhainne. Bhí tionchar na Sualainnise láidir go maith ar fud na Fionlainne roimhe sin. I rith na naoú haoise déag, áfach, thosaigh caighdeánú na Fionlainnise sa chuid ba mhó den Fhionlainn (Ard-Diúcacht na Fionlainne faoi cheannas Impire na Rúise), agus ba chuid den chaighdeánú seo an glanteangachas: thosaigh na Fionlannaigh focail nua a chur i dtoll le chéile as tamhain ghlan-Fhionlainnise agus a chur in áit na n-iasachtaí ón tSualainnis. Ní dheachaigh an caighdeánú seo i bhfeidhm ar na canúintí taobh thiar den teorainn nua, áfach, áit ar mhair an chosmhuintir ag labhairt mar a labhraídís riamh. mion|"Tá mé, tá tú" agus araile i Meänkieli agus i bhFionlainnis: an leagan Meänkieli ar chlé agus an leagan gnáth-Fhionlainnise ar dheis. "Bí ag foghlaim Meänkieli chomh maith le duine" is ciall don teideal - Opettelepa sinäkin meänkieltä a bheadh ann i bhFionlainnis chaighdeánaithe. Sna 1880idí thosaigh údaráis stáit na Sualainne ag cur in aghaidh na Fionlainnise i ngleann Tornionjoki. Bhí siad barúlach gur bagairt mhíleata ab ea an Rúis don tSualainn agus nach bhféadfaí muinín a dhéanamh as muintir na gcríoch teorainne má chloígh siad le "teanga iasachta" a raibh tromlach a cainteoirí ina gcónaí ar thaobh na Rùise.
Pyotr Kropotkin
Rugadh Cropóitcin i dteaghlach uasaicmeach a bhí i seilbh na talún, agus d'fhreastail sé ar scoil mhíleata agus ina dhiaidh sin bhí sé ina oifigeach sa tSibéir, áit ar ghlac sé páirt i roinnt turas geolaíoch. Cuireadh i bpríosún é mar gheall ar a ghníomhaíocht sa bhliain 1874 agus d’éirigh leis éalú dhá bhliain ina dhiaidh sin. Chaith sé 41 bliain ina dhiaidh sin ar deoraíocht san Eilvéis, sa Fhrainc (áit ar cuireadh beagnach ceithre bliana i bpríosún é) agus i Sasana. Agus é ar deoraíocht, thug sé léachtaí agus d’fhoilsigh sé go forleathan faoi an t-ainrialachas agus tíreolaíocht. D’fhill Kropotkin ar an Rúis tar éis Réabhlóid na Rúise i 1917, ach bhí díomá air faoi stát nua na mBoilséiveach.
Meänkieli
Stair
Is é an tuairim a bhíodh ag na cainteoirí dúchais féin go dtí na seachtóidí ná nach raibh ach canúint Fionlainnise á labhairt acu. Sna hochtóidí, áfach, thosaigh cumann na gcainteoirí dúchais ag cur a mhalairt tuisceana chun cinn: ba é an mana a bhí acu siúd ná nach "droch-Fhionlainnis" a bhí sa teanga Meänkieli agus go mba chóir an Meänkieli a chleachtadh mar theanga oideachais agus litríochta ar leith. Ba é an scríbhneoir Bengt Pohjanen thar aon duine eile a bhí sáite sna hiarrachtaí seo.
Sa bhliain 1985 d'fhoilsigh Pohjanen an chéad úrscéal sa teanga. Aon bhliain déag ina dhiaidh sin tháinig an chéad leabhar gramadaí, Meänkielen kramatiikki, i gcló. Ba iad Pohjanen agus an teangeolaí Fionlannach Matti Kenttä na húdair. Chruthaigh siad cineál caighdeán liteartha don teanga leis an ngráiméar seo: tá sé bunaithe ar na canúintí a labhraítear i bPajala agus in Övertorneå (Fionlainnis: Ylitornio). Is í an chanúint a labhraítear in Gällivare (Fionlainnis: Jällivaara) an ceann is eisceachtúla, ós mó a chuaigh an tSámais (an Laplainnis) i bhfeidhm uirthi ná ar na canúintí eile.
Stádas na teanga inniu
Sa bhliain 2000 reachtaíodh dlí nua a rinne teanga oifigiúil den Meänkieli i gcúig phobal áitiúla i gCúige Norrbotten: Pajala, Övertorneå/Ylitornio, Haparanda/Haaparanta, Kiruna/Kiiruna agus Gällivare/Jällivaara.
Cill Mochuda na Crócaigh
Cumann mór de chuid Chumann Lúthchleas Gael i mBaile Átha Cliath í Cill Mochuda na Crócaigh (Béarla: Kilmacud Crokes) a bunaíodh sa bhliain 1959.
Dopaimín
Comhdhúil cheimiceach atá scaipthe go forleathan san inchinn is an néarchóras imeallach.