cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Stáisiún Ard Raithin
Is stáisiún traenach de chuid Iarnród Éireann atá suite in Ard Raithin i gContae na Gaillimhe é Stáisiún Ard Raithin.
Briostó
Cathair agus contae sa Bhreatain is ea Briostó (Béarla: Bristol). Tá an chathair suite in iarthar Shasana gar d'abhainn an Avon (An Abhainn). Tá clú agus cáil ar an gcathair mar gheall ar an innealtóir cáiliúil Isambard Kingdom Brunel a thóg droichead trasna An Avon lasmuigh den chathair agus a thóg an long mór SS Great Britain. Tá an long le feiceáil i mBriostó anois agus tugann na mílte daoine cuairt air gach bliain.
Stair
Ar an 4 Bealtaine 1699 i mBriostó, chroch Lemuel Gulliver suas a chuid seolta móra geala ar bord na loinge "Antalóp".
Contae Madawaska, New Brunswick
Is contae in iarthuaisceart New Brunswick, Ceanada, é Madawaska. Is é Edmundston príomhbhaile an chontae. I 2011 bhí cónaí ar 33,422 duine i gContae Madawaska, síos ó 34,071 duine i 2006. An fhoraoiseacht an earnáil is tábhachtaí i ngeilleagar an chontae.
Contae Northumberland, New Brunswick
Teangacha
Sa bhliain 2011 ba í Béarla an teanga is comónta i gcontae Northumberland agus í an mháthairtheanga do 33,750(69.8%) duine sa chontae, bhí Fraincis an dara teanga is comónta agus í an mháthairtheanga do 12,155(25.1%) duine. Bhí Mi'kmaq (teanga bundúchasach) an teanga neamhoifigiúil is comónta agus í an mháthairtheanga do 740 (1.5%) duine.
Bóithrín
250px|thumb|Bóithrín Is bóthar caol tuaithe é an bóithrín.
Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe
Fealsúnacht
De réir bhunreacht na Stát Aontaithe tá scaradh iomlán idir an Feidhmeannas (An tUachtarán agus a chuid airí), an Reachtas (An Chomhdháil agus an Seanad), agus na breithiúna. Mar sin tá ról níos lárnaí ag Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe ná mar atá ag Cúirt Uachtarach na hÉireann de bharr gur tír fheidearálach í na Stáit Aontaithe agus gur ag an Chúirt atá an focal deiridh i roinnt na cumhachta idir na stáit éagsúla agus an rialtas feidearálach.
Ballraíocht
Tá an Chúirt Uachtarach comhdhéanta de Príomh-Bhreitheamh na Stát Aontaithe, chomh maith le hochtar breitheamh eile. Ainmníonn uachtarán na tíre na breithiúna. Deimhnítear iad tar éis "comhairle agus comhthoiliú" (vóta tromlaigh) an tSeanaid. Tá na breithiúna ceaptha don saol.
Bíonn ceapachán breithimh go mór i mbéal an phobail i dtólamh de bharr a thábhachtaí is atá an chúirt i saol polaitíochta agus sóisialta na tíre. Tá an nós ann i gcónaí go gceapfadh an t-uachtarán breithimh a mbeadh an fhealsúnacht chéanna acu is atá aige féin - liobrálach i gcás uachtaráin Dhaonlathaigh agus coimeádach i gcás uachtaráin Phoblachtaigh.
Conspóid
Ó aimsir Ronald Reagan i leith tugadh taobh na polaitíochta isteach i ngnóthaí na gcúirteanna. Ach tá an deighilt domhain i láthair na huaire agus bíonn troideanna fíochmhara i dtithe na Comhdhála le linn ceapacháin breithimh ..
Searmanais
Tugann an t-uachtarán aitheasc faoi staid na haontachta os comhair tithe Chomhdháil Mheiriceá agus breithiúna na Cúirte Uachtaraí ag deireadh mhí Eanáir gach bliain.
Cásanna
Féách freisin ː rialú na Cúirte Uachtaraí ar 3 Bealtaine 2022 an ceart a bhíodh ann ginmhilleadh a fháil curtha ar neamhní.
Eagraíocht
Tagann an chúirt le chéile in Washington, D.C. ag 1 First Street. Uaireanta úsáidtear an acrainm bhéarla "SCOTUS" le tagairt a dhéanamh di.
Contae Queens, New Brunswick
Is contae i ndeisceart New Brunswick é Queens. I 2011 bhí cónaí ar 11,086 duine sa chontae síos ó 11,708 duine i 2006.
Teangacha
Sa bhliain 2011 ba í Béarla an teanga is comónta i gcontae Queens agus í an mháthairtheanga do 10,195(92%) duine, bhí Fraincis an dara teanga is comónta agus í an mháthairtheanga do 500 (4.5%) duine. Ba í an Ghearmáinis an teanga neamhoifigiúil is comónta agus í an mháthairtheanga do 70(0.6%) duine.
Leeds
Cathair sa Bhreatain is ea Leeds. Tá an chathair suite ar an Abhainn Aire i Yorkshire Thiar Shasana.
Finchley Thuaidh
Is baile é Finchley Thuaidh atá suite sa bhuirg Barnet, Londain Thuaidh.
An Dothra
Is ceann den trí phríomhabhainn i mBaile Átha Cliath in Éirinn í An Dothra (Béarla: The Dodder), lena n-áirítear an Life (Abhainn na Life), a bhfuil an Dothra ina craobh-abhann is príomhúla dá cuid, agus an Tulcha (Abhainn na Tulchann).
Cúrsa na habhann agus an abhainnchóras
Éiríonn an Dothra ar thaobh tuaisceartach Shliabh Chipiúr i Sléibhte Chill Mhantáin as roinnt mhaith sruthanna beaga. Téann na huiscí uachtair, lena n-áirítear Tromanallison, ag sní ó Dhromchla Chipiúr. Ansin tagann Mareen’s Brook le chéile léi, Uiscí Fhionn an Chaorthainn Dhoinn (the Cataract of the Brown Rowan) san áireamh, agus, ina dhiaidh sin, ceanglaíonn iomlán an srutha uisce sin leis na sruthanna Cot Brook agus Slade Brook.
Tá dhá thaiscumar lonnaithe i mBóthar na mBruíne, i ngleann ar chúrsa na habhann darb ainm Gleann an Smóil, a aithnítear gur cuid thábhachtach agus phríomha i gcóras soláthair uisce Bhaile Átha Cliath iad.
Tá an Dothra 26 ciliméadar (16 mí) ar fad. Téann cúrsa an abhann thar bhráid ar Thamhlacht agus ansin ar Theach na Giúise, dhá bruachbhailte Bhaile Átha Cliath, sula shníonn sí trí Ráth Fearnáin, Teach Méalóg, Ráth Garbh, Baile an Mhuilinn, Cluain Sceach, Domhnach Broc, agus Droichead na Dothra, go dtí go dtéann sí isteach i sruth abhann na Life gar den Rinn, díreach ag an bpointe sin ina dtéann uiscí na Canála Móire isteach inti freisin ag Doga na Canála Móire.
Seamair
Is é seamair a thugtar ar chineál planda.
An Dothra
Cúrsa na habhann agus an abhainnchóras
Tá cora díreach roimh an ndroichead ag Droichead na Dothra agus is abhainn taoide í ag an bpointe sin a dtéann an droichead ag Bóthar Lansdún thairsti amach, a bheag nó a mór. Tá an Dothra agus Abhainn na Tulchainn, atá ar chóimhéid, a bheag nó a mór, ar an dá abhainn is mó i mBaile Átha Cliath, i ndiaidh na Life.
Craobh-aibhneacha
Is iad craobh-aibhneacha príomha dá cuid a dtéann le sruth leis i ndiaidh Ghleann an Smóil, áit ina dtéann a lán sruthanna in éineacht leis, agus roimhe ar an gcúrsa, freisin, ná An Dothra Bheag (Owendoher River) agus an chraobh-abhainn dá cuid, Sruthán an Teampaill Ghil (Whitechurch Stream), an Deargail Bheag (the Little Dargle River) (agus Sruth an Chaisleáin agus craobh-aibhneacha dá cuid eile san áireamh), Abhainn na Stéille nó Abhainn Dhún Droma, Abhainn na hEala (nó Uisce na hEala), agus an sruthán beag sin, Sruthán Mucrois.
Seanfhear Chruacháin
Is corp portaigh, as an Iarannaois, aimsithe i gContae Uíbh Fhailí é Seanfhear Chruacháin.
An Dothra
Nasc leis an bPoitéal
Sa 13ú haois, tógadh nasc idir Abhainn an Phoitéil, gurb craobh-abhainn de chuid na Life í féin, agus an Dothra ag Cora Baile an Ridire, díreach ó thuaidh Theach na Giúise, agus tá uisce ag sní tríd an nasc sin as sin amach. Thagthaí cuid mhaith de sholáthar uisce Cathair Bhaile Átha tríd an nasc sin, tráth. Tugadh an t-ainm “Cúrsa-uisce na Cathrach,” (nó “the City Watercourse”) air, agus shníodh a chúrsa trí Theach Mealóg. I lár na 20ú haoise, cuireadh cuid de i bpíopaí agus ní ba dheireanaí briseadh an nasc de dheasca forbartha tithe. Níl fágtha de sa lá atá inniu ann ach cainéal bheag ag eascair amach ón gcora, a dtagann go críoch go tobann ag 100m d’fhad ón gcora, ar a mhéid, agus cúpla sreabhadh faoin talamh nach bhfuil sofheicthe, leis.
Stair
Tráth dá raibh, sholáthraíodh an Dothra sruthanna uisce chun a lán muilte a chur ar oibríocht, ach níl aon dóibh fós ag obair: Faoi lár na 14ú aoise, bhí muileann ag muintir de Meones, an teaghlach arna ainmníodh Ráth Maonais astu, ar an abhainn. Sa 16ú haois ba le muintir Talbot, sinsir na Talbots i Mount Talbot, roinnt mhaith de na tailte sa cheantar. San 17ú agus san 18ú haois bhí Muintir Domvile, arbh leis cuid mhaith de Theach Mhéalóg, i bhfeidhm ar rochtain ar an abhainn, a chuaigh trína eastáit, go héifeachtach. Faoin am sin bhí an Dothra ina príomhfhoinse uisce ólacháin do phobal Bhaile Átha Cliath, agus cuireadh i leith mhuintir Domvile gur thapaigh siad an deis an chumhacht a raibh acu ar rochtain ar an abhainn chun borradh a chur faoin gcumhacht polaitiúil a raibh acu sa chathair, agus iad ag bagairt go gcuirfidís cúrsa na habhann ar mhalairt slí, mura ghlactar lena n-éilimh.
Taoide tuile
Bíonn tuilte i gceantair in aice na habhann nuair a chuireann an sí thar bruach ó am go ham, toisc go bhfuil a cúrsa róghearr agus éadomhain chun an méid sin uisce a dhoirteann isteach inti óna cuid chraobh-aibhneacha tar éis báisteach trom a thitim, a thógáil. Is abhainn í an Dothra “a mbíonn ag cur thar bruach go minic agus a bhfuil sé amach uirthi gur abhainn ‘mhaidhmní í a mbíonn maidhm tuilte inti go minic nuair a bhíonn stoirm báistí.”
Oakleigh Park
Is baile é Oakleigh Park atá suite sa bhuirg Barnet, Londain Thuaidh.
An Dothra
Taoide tuile
Maraíodh Arthur Usher i dtuile nuair a chuir an abhainn thar bruach i mí an Mhárta 1628. Bhí sé ina Leaschléireach Ríchomhairle na hÉireann a raibh “tógtha sa sruth tuilte gan éinne in ann é a shábháil, cé go raibh roinnt mhaith daoine... bhí a chuid cairde ab ghiorra dó ar an dá bhruach”
Is fada a tugadh aird air an fhíric gur fíordheacair an rud é fadhb na tuilte a réiteach, de bharr an rímhéid uisce sin a théann sa sruth san abhainn le linn tréimhsí báistí troime.
Flóra agus fána
Tá neart flóra agus fána ar fad na habhann. Toisc go dtéann cúrsa na habhann ag sní trí cheantar limistéar uirbeach, áfach, is fadhb mór é an truailliú le fada anuas.
Flóra
Tá neart éagsúlachta maidir leis an bhflóra ar fad chúrsa na habhann. Tá a lán brífítí (Bryophytes) agus algae inti, alga glas snáithíneach (filamentous green algae) ach go háirithe. Níl mórán speiceas ionrach a thaifeadtar ar fad na habhann seachas crocosmia, glúineach bhiorach agus lus na pléisce.
Falcóg bheag
Is éan í an fhalcóg bheag. Is baill d'fhine na Alcidae iad.
An Dothra
Fána
Tá roinnt mhaith speiceas d’éan uisce a chónaíonn sa Dothra lena n-áirítear an mallard, an chorr réisc, an cruidín, an scúp leathchruinn, an chearc cheannann, an chearc uisce, an ghlasóg liath, an gobadán coiteann agus an eala bhalbh; déanann an spioróg a nead sna crainn ar thaobh bhruacha na habhann. Tá an sionnach coitianta le feiceáil ar fad na habhann, chomh maith leis an mbroc agus chonacthas an madra uisce ann freisin. Le blianta beaga anuas tá líon bheag fhia lachan mandracha atá suite le déanaí ar taobh na habhann. In 2013, tuairiscíodh gur tháinig Iontaobhas Fiadhúlra na hÉireann ar mhadraí uisce agus iad ag déanamh suirbhéireacht ar fhiadhúlra ar fad na habhann.
I measc na speiceas éisc atá san abhainn cuimsítear an breac donn, an breac geal, an cailleach rua, an garmachán agus an eascann. Is féidir teacht ar bhradáin Atlantacha in uisce chúrsa íochtarach na habhann, freisin.
Táthar agus súil leis go bhfillfeadh bradáin Atlantacha agus eascanna loimpre chun cónaí sa chuid is mó den abhainn más rud é go gcuirfear in áit dréimirí speisialta le haghaidh iasc nó “fish ladders”, agus an abhainn gan na héisc sin le breis is 200 bliain.
An iascaireacht agus an iascaireacht slaite
Tá tóir ar an Dothra i measc mhuintir Bhaile Átha Cliath mar abhainn chun dul leis an iascaireacht agus iascaireacht slaite. Cuirtear tús leis an séasúr iascaireachta ar an 17 Márta agus críochnaíonn sé ar an 30 Meán Fómhair.
Osidge
Is baile é Osidge atá suite sa bhuirg Barnet, Londain Thuaidh.
Sléacht Dhomhnach na Fola (1905)
thumb|280px|Agóideoirí ag máirseáil go dtí [[Pálás an Gheimridh]]
Is éard a bhí i gceist le Sléacht Dhomhnach na Fola ná eirleach a rinne saighdiúirí de chuid Impire na Rúise ar léirsitheoirí síochánta ar an 22 Eanáir 1905 i gCathair Pheadair (ar an 9 Eanáir de réir Fhéilire Iúil, a bhí in úsáid sa Rúis san am sin). B'é an tAthair Georgiy Gapon, sagart Ortadocsach a bhí ina ghníomhaire rúnda ag rúnseirbhís an tSáir, Okhrana, a d'eagraigh an léirsiú agus a bhí i gceannas ar an mórshiúl.
Rinne na húdaráis agus an rúnseirbhís botún tromchúiseach nuair a cheadaigh siad do na saighdiúirí a gcuid raidhfilí a loscadh ar na hagóideoirí. Thug na hagóideoirí le fios go soiléir nach raibh siad ag iarraidh cumhacht ná údarás an tSáir a cheistiú ná beart réabhlóideach ar bith a chur i gcrích. A mhalairt ar fad bhí siad ag iompar pictiúirí de naoimh na heaglaise agus den Impire féin. Tharraing ródach an Domhnaigh na seantithe anuas ar an Impire sa bhaile agus i gcéin. Go nuige seo, bhí muinín agus dóchas ag muintir na tíre as an Impire beag beann ar an gcruachás a raibh an Rúis ann. I ndiaidh an tsléachta, áfach, thit an tóin as an muinín sin, agus thosaigh na trioblóidí ar a dtugtar "réabhlóid na bliana 1905" i staraíocht na Rúise.
Éire i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
Ghlac Éire páirt i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse don chéad uair sa bhliain 1965.
Sléacht Dhomhnach na Fola (1905)
Réamheachtraí
Bhí an tAthair Georgiy Apollonovich Gapon tar éis cineál ceardchumainn, Comhthionól Lucht Oibre Monarchan na Rúise, a bhunú ar orduithe na rúnseirbhíse agus na Roinne Póilíneachta. Is é an cuspóir a bhí ag na húdaráis ná an lucht oibre a mhealladh isteach i gceardchumann dá gcuid féin, ionas nach gcuirfeadh na fir oibre suim i gcibé ceardchumann a mbeadh baint aige leis na Sóisialaigh. Bhí an reiligiún agus an dílseacht don tSár fite fuaite le polasaithe an Chomhthionóil, agus ní raibh cead ballraíochta ach ag Ortadocsaigh - is é sin, dá mbeadh baint agat le ceann de na creidimh "choimhthíocha" nó "neamh-Rúiseacha" (an Caitliceachas, an Protastúnachas, an Giúdachas agus an tIoslam, mar shampla), ní bheadh fáilte romhat ag ceardchumann an Athara.
Éire i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
Iomaitheoirí
mion|[[Ryan O'Shaughnessy ag cur i láthair i 2018|302x302px]]
Sléacht Dhomhnach na Fola (1905)
Réamheachtraí
Cé go raibh Gapon ag comhoibriú leis na húdaráis, bhí sé suite siúráilte go bhféadfadh sé leas an lucht oibre a chur chun cinn lena chuid ceardchumann. Bunaíodh craobhacha den Chomhthionól i gcathracha eile, agus go gairid tar éis bhunú na heagraíochta bhí dhá chraobh déag agus ocht míle ball ag an gComhthionól ar fud na Rúise.
Éire i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
Iomaitheoirí
{{legend|gold|Buaiteoir}} {{legend|silver|Dara háit}} {{legend|#cc9966|Tríú háit}} {{legend|#FE8080|Áit dheireanach}}
Sléacht Dhomhnach na Fola (1905)
Réamheachtraí
I ndeireadh Mhí Nollag 1904, chuaigh na fir oibre ar stailc i Monarcha Putilov i gCathair Pheadair. Faoi thionchar na stailce seo, agus le dlúthpháirtíocht le lucht oibre Putilov a chur in iúl, thosaigh sraith stailceanna eile ar fud na cathrach, go dtí go raibh timpeall ochtó míle duine ag staonadh ó obair. Ar an 8 Eanáir, ní raibh leictreachas ag oibriú ná na nuachtáin á gcur i gcló. Ansin, chinn Gapon ar mhórshiúl oibrithe a chóiriú a shiúlfadh go dtí Pálás an Gheimhridh, le leasuithe agus feabhsuithe sóisialta a iarraidh ar an Impire a bhí ag teastáil go géar. Is iad na príomhleasuithe a bhí i gceist ná deireadh a chur leis an gcogadh a bhí an Rúis a chur ar na Seapánaigh faoi láthair, an lá oibre a ghiorrú go hocht n-uaire an chloig, pá fhónta a íoc agus cosc a chur leis an ragobair a bhí úinéirí na monarchan a éileamh ar an lucht oibre. Choinnigh Gapon diansúil ar na hagóideoirí, agus d'fhéach sé chuige nach mbeadh radacaigh ná sceimhlitheoirí ag insíothlú an mhórshiúil.
San am céanna, fuair sé rabhadh ó na húdaráis an léirsiú a chur ar ceal. Bhí saighdiúirí ar garastún anseo agus ansiúd ar fud na cathrach, agus d'imigh an Sár féin an chathair ar an 8ú lá de Mhí Eanáir lena aghaidh a thabhairt ar Tsarskoye Selo, baile faoi cheithre chiliméadar fichead de lár Chathair Pheadair.
Domhnach na Fola
Dé Domhnaigh, an dóú lá fichead de Mhí Eanáir, tháinig lucht na stailce agus a gcuid teaghlach le chéile ag sé phointe ar fud na cathrach. Níor chuir na póilíní isteach orthu, nuair a rinne siad a mbealach go malltriallach i dtreo Phálás an Gheimhridh. Bhí siad ag iompar pictiúirí naofa agus ag canadh amhráin tírghráúla is iomainn reiligiúnda, cosúil le hamhrán náisiúnta na Rúise Impiriúla, Go Soirbhí Dia don tSár. Bhí timpeall is dhá chéad míle duine ann. Bhí na mná is na páistí ag comóradh na stailceoirí mar chomhartha síochántachta, agus iad á gcur chun tosaigh mar achainí ar na saighdiúirí gan dul i muinín na láimhe láidre in aghaidh na léirsitheoirí. Bhí siad ag súil, fosta, go mbogfadh cruatan na bpáistí croí an Impire.
Ní raibh gar ann, áfach. Nuair a bhain an mórshiúl amach an Pálás, fuair siad na saighdiúirí ar picéad rompu ansin. Ar dtús, scaoil na saighdiúirí urchair san aer le rabhadh a thabhairt do na stailceoirí, agus nuair nár tháinig scaipeadh sna hagóideoirí, thosaigh siad ag lámhach an tslua féin. Fuair Gapon é féin faoi thine in aice le Geata Narva, agus maraíodh dhá scór duine ina thimpeall, ach tháinig sé féin beo as an gcruachás seo. Cé nach raibh an tImpire Nioclás a Dó féin i láthair le linn na n-imeachtaí, cuireadh an locht is an milleán air.
Is deacair a rá, cá mhéad duine a fuair bás ar lá seo na cinniúna. De réir fhigiúirí na n-údarás, maraíodh naonúr déag is ceithre scór, agus gortaíodh trí chéad triúr déag is fiche. Is dócha, áfach, go bhfuil na huimhreacha seo i bhfad ró-íseal. Bhí na foinsí frith-Rialtais den bharúil, áfach, go bhfuair ceithre mhíle duine bás. Is dócha gur maraíodh timpeall is míle duine ar a laghad. Iad siúd nár bhuail na hurchair iad, satlaíodh an t-anam astu sa táinrith. Bhí an tImpire Nioclás féin den tuairim gur "lá pianmhar brónach" a bhí ann. I ndiaidh na n-imeachtaí, chuaigh an chathair ar fad ar mire agus na daoine ag creachadh siopaí agus ag déanamh loitiméireachta rompu.
Scoir na húdaráis ceardchumann Gapon go hoifigiúil ar an lá céanna, agus chuaigh an tAthair féin ar deoraíocht. Thaistil sé an Eoraip in éineacht le Pinhas Rutenberg, an Sóisialaí Giúdach a tháinig chun fortachta dó nuair a bhí na saighdiúirí ag scaoileadh urchair leis. Chaith Gapon seal sa Ghinéiv agus seal i Londain, agus d'fháiltigh cinnirí na bpáirtithe móra Sóisialacha san Iarthar chucu é. Nuair a bhí an bhliain 1905 ag druidim chun deiridh, d'fhill Gapon go dtí an Rúis. Ansin, áfach, fuair na Sóisialaithe amach faoin mbaint a bhí aige leis an rúnseirbhís, agus is é an chuma atá ar an scéal gurbh é Pinhas Rutenberg a mharaigh é.
10 Lúnasa ag Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2016
9 août - 10 Lúnasa - 11 Lúnasa
Is é an Chéadaoin an 10 Lúnasa ag Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2016 an ochtú lá comórtais.
Núiclíd
Na núiclídí a bhfuil an uimhir chéanna prótón acu, is iseatóip de chuid na dúile céanna iad. Iseatóip de chuid an charbóin iad an gnáthcharbón 12C agus an radacarbón 14C.
Is éard is maisuimhir ann ná an tsuim a gheofar má shuimítear uimhreacha prótón agus neodrón na núiclíde. Más ionann maisuimhir dhá núiclíd, is iseabair iad. Iseabair iad an radacarbón 14C agus an ghnáth-nítrigin 14N. Le fírinne is é an t-iseatóp nítrigine céanna is toradh do mheath radaighníomhach an radacarbóin.
Músaem Nua-Ealaíne na hÉireann
Is músaem é Músaem Nua-Ealaíne na hÉireann (Béarla: Irish Museum of Modern Art nó IMMA) don ealaín nua-aimseartha in Éirinn atá lonnaithe i mBaile Átha Cliath. Osclaíodh an músaem go hoifigiúil i mBealtaine na bliana 1991. Tá sé lonnaithe san Ospidéal Ríoga i gCill Mhaighneann.
Naisc sheachtracha
Suíomh oifigiúil an mhúsaeim
Cairbre, Barúntacht
Is barúntacht suite i gContae Shligigh é Cairbre. mion|clé|Cairbre
Brian O'Doherty
Patrick Ireland a bhí mar ainm cleite ag Brian O'Doherty; dealbhóir, péintéir, údar, stiúrthóir scannán, ealaíontóir suiteála agus ealaíontóir coincheapa Éireannach atá ann.
Rugadh i gContae Ros Comáin é sa bhliain 1935 agus bhí sé ina chónaí i Meiriceá. Bhain sé céim amach sa leigheas i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath sa bhliain 1952.
Thosaigh O'Doherty ag baint úsáide as an ainm Patrick Ireland lena chuid saothar a shíniú mar fhreagra ar mharuithe Dhomhnach na Fola i nDoire na bliana 1972.
Ainmníodh é don Duais Booker sa bhliain 2000 as a úrscéal The Deposition of Father McGreevy. Ar an 20 Bealtaine, 2008, chuir O'Doherty samhail den duine ar leis a ainm cleite i gcré na cille mar dhea sa Músaem Nua-Ealaíne na hÉireann de bharr go raibh dul chun cinn déanta ó thaobh na síochána ó thuaidh, agus thosaigh sé ag baint úsáide as a ainm baiste athuair.
Nocht sé lúbra dá chuid, darbh ainm Teanga-Aisling an Phobail, amuigh faoin aer i mBéal Feirste sa bhliain 2011 áit ar thug sé aitheasc uaidh i nGaeilge.
Cory Booker
Polaiteoir Meiriceánach is ea Cory Anthony Booker a rugadh ar 27 Aibreán 1969. Is ball den Pháirtí Daonlathach é. Bhí sé ina mhéara ar Newark, New Jersey ó 2006 go 2013. Seanadóir sóisearach ó New Jersey atá ann ó 31 Deireadh Fómhair 2013 i leith.
Óige agus oideachas
Rugadh Cory Booker in Washington, D.C. agus tógadh é in Harrington Park, New Jersey, 32 ciliméadar ó thuaidh ó Newark. Bhí a thuismitheoirí, Carolyn Rose (née Jordan) agus Cary Alfred Booker, ar na chéad Afra-Mheiriceánaigh ar feidhmeannaigh ag IBM iad. Rinne Cory a chuid meánscolaíochta ag an gcoláiste Northern Valley Regional in Old Tappan agus sa bhliain 1986 d'ainmnigh an nuachtán USA Today é mar bhall den Fhoireann Pheile Mheánscoile Uile-Mheiriceánach.
Ansin chuaigh Booker go hOllscoil Stanford, mar a bhfuair sé céim baitsiléara (BA) in eolaíocht pholaitiúil sa bhliain 1991 agus máistreas (MA) i seocheolaíocht an bhliain ina dhiaidh. Agus é ag déanamh staidéir ag Stanford, d'imir Booker peil Mheiriceánach na hollscoile úd.
Bronnadh scoláireacht Rhodes ar Booker agus rinne sé staidéar ag Coláiste na Banríona ag Ollscoil Oxford mar ar bhain se ceim onórach amach i stair na Stát Aontaithe. D'fhreastail sé ar Scoil Dlí Yale ansin agus bhain sé céim Juris Doctor amach sa bhliain 1997. Agus é ag Yale d'oibrigh sé i gclinic dlí le haghaidh daoine bochta i New Haven agus bhí sé gníomhach i gcumann na mac léinn gorm. Tá suim faoi leith aige sa Torah.
A shaol sa pholaitíocht
Chuir Booker faoi i Newark sa bhliain dheireanach aige ag Yale, a shúil ar shlí bheatha sa pholaitíocht ansin. Tar éis tréimhse ag obair mar dhlíodóir, toghadh Booker mar bhall den chomhairle baile i Newark. Thóg sé stailc ocrais ar feadh 10 lá mar agóid i gcoinne na ndíoltóirí drugaí. Chuir sé moltai os comhar na comhairle a bhain le daoine óga, tithíocht, póilíneacht agus gnéitheanna eile de shaol na cathrach ach theip air.
Méaracht Newark
Ar 9 Eanáir 2002, in áit seasamh arís don chomhairle baile, d’fhógair Booker gurbh iarrthóir é d’oifig mhéara na cathrach. Thóg Sharpe James, méara na cathrach, feachtas garbh ina choinne ag rá nach raibh Booker “gorm go leor” le Newark a thuigbheáil. Theip ar Booker ach fuair sé 47% de na vótaí.
Ar 11 Feabhra 2006 d’fhógair Booker arís go raibh sé ag seasamh d’oifig an mhéara i Newark. Rinne James amhlaidh ach 11 lá ní ba dhéanaí, d’éirigh sé as an toghchán le seasamh do sheanad stáit New Jersey agus ghlac Ronald Riz, cúntóir de chuid James, a áit san fheachtas méarachta. Bhailigh Booker $6 milliún dollar ar son a fheachtais féin, 25 uaire níos mó ná Riz, agus fuair sé an bua sa toghchán le 72% de na vótaí. Sheas Booker don dara téarma mar mhéara sa bhliain 2010. Atoghadh é agus 59% de na vótaí aige.
Cuireadh Booker in aithne do Mark Zuckerberg, bunaitheoir Facebook, ag dinnéar foirmeálta in Sun Valley, Idaho, i mí Iúil, 2010. Labhair Booker le Zuckerberg faoina chuid pleananna don chathair. Ní ba dhéanaí sa bhliain chéanna, chuaigh an bheirt acu ar The Oprah Winfrey Show in éineacht le Chris Christie, gobharnóir New Jersey. D’fhógair Zuckerberg go raibh sé le $100 milliún a thabhairt do chóras scoile Newark.
An Seanad
Ar 20 Nollaig 2012, d’fhógair Booker go raibh suim aige sa suíochán i Seanad na Stát Aontaithe a bhí i seilbh Frank Lautenberg, rud a chuir deireadh leis an tuairimíocht go mbeadh Booker ag dul i ngleic le Chris Christie i gcomhar post ghobharnóra New Jersey. Ar 11 Eanáir 2013 chuir Booker coiste ar bun le machnamh a dhéanamh ar fheachtas seanaid. Cé go dtagann siad ó pháirtithe difriúla glactar leis go bhfuil caidreamh maith ag Booker agus Christie lena chéile.
Mar a tharla, d’éirigh Lautenberg tinn, d’éirigh sé as a phost agus, i mí Mheithimh na bliana 2013, fuair sé bás. Fógraíodh toghchán sealadach don 16 Deireadh Fómhair 2013. D’fhógair Booker go raibh sé sa rás agus i nDeireadh Fómhar fuair sé an bua ar Steve Lonegan, an Poblachtach a sheas ina choinnne, 55% ar 44%. Booker an chéad Afrai-Mheiriceánach a toghadh riamh i New Jersey don Seanad. An oíche roimh an toghcháin thug Booker cuairt ar uaigh an Raibí Menachem M. Schneerson agus dúirt sé paidreacha agus las sé coinneal i gcuimhne a athar féin. Ghlac Booker mionn na hoifige sa Seanad an mhí chéanna. mion|220px|clé|An toghchán spesialta don tSeanad i New Jersey, 2013, baile ar bhaile. Fuair Booker an bua sna bailte is cathracha a bhfuil dath gorm orthu. Is beagnach ionann iad an crios gorm sa leath uachtair den léaráid agus an Piedmont, an réigiún is mó daonra i New Jersey.
Temple Fortune
Is baile é Temple Fortune atá suite sa bhuirg Barnet, Londain Thuaidh.
Ronald Reagan
Ba é Ronald Reagan a bhain Toghchán Uachtaránachta SAM i Samhain 1980. Chaith sé dhá theárma ina Uachtarán; le linn an ama seo thit an Cogadh Fuar chuig íosphointí nua teannais agus ansin bhain sé ardphointí nua chomhoibrithe amach; pointí a bhí chóir a bheith doshamhalta go dtí sin. clé|mion|Reagan sa scannán "Knute Rockne All American", 1940
Aisteoir
Aisteoir ba ea Reagan sna 1940idí-1960idí. Bhí Reagan áirithe i measc na bhfear ba bhreátha go fisiciúil i Hollywood ina óige. Bhí cáil air mar mar chraoltóir chomh maith.
Totteridge
Is baile é Totteridge atá suite sa bhuirg Barnet, Londain Thuaidh.
Ronald Reagan
Uachtaránacht
clé|mion|1950idí Chaill Jimmy Carter in aghaidh Reagan sa bhliain 1980. Ag 69 bliain d'aois, b'é Reagan an duine is sine ag an am nuair a toghadh ina Uachtarán é sa bhliain 1980 (bhí Trump beagainín níos sine níos déanaí). Is iomaí spochadh a bhíodh ann faoina aois ag an am. An bhféadfadh ‘seanfhear’ cúraimí na Stát Aontaithe a láimhsiú?
Chaith Reagan ocht mbliana sa Teach Bán. áirítear Reagan ar dhuine de na hUachtaráin ba mhó riamh a thaitin le pobal Mheiriceá.
Luann an tOllamh le hEolaíocht Pholaitiúil, John Orman, go raibh seacht gcinn de thréithe ag Reagan a d’oibrigh thar cionn dó mar Uachtarán ar Mheiriceá sna hochtóidí. Ba iad na tréithe sin:"Díocas chun coimhlinte sa bpolaitíocht agus sa saol. Suim aige i gcúrsaí spóirt; É aclaí. Muinín aige as a thuairimí féin agus a sheasamh féin ar cheisteanna na polaitíochta agus an tsaoil. É ábalta guaim a choinneáil ar a chuid mothúchán go poiblí. É láidir agus daingean. Agus é ar a chompord leis an gcumhacht." clé|mion|1980 clé|mion|1984 Chuirfí Reagan san eite dheis ach ní raibh leisce air comhréiteach a dhéanamh ar cheisteanna go leor leis na Daonlathaigh.
clé|mion|Reagan agus George H. W. Bush, 1984
Geopholaitíochtː an Cogadh Fuar
Bhí Reagan frithchumannach go smior agus mar sin de in éadan détente. In 1983 thug sé an t-ainm clúiteach ‘impireacht an oilc’ ar an APSS agus thaispeáin sé go soiléir an rún daingean a bhí aige a chinntiú nach scriosfadh na Cummanaigh Meiriceá choíche. Dúirt Reagan ar an APSSː"'Impireacht an oilc . . . fócas an oilc i saol an lae inniu . . . creidim go bhfuil an cumannachas ina chaibidil aisteach bhrónach eile i stair an chine dhaonna a bhfuiltear ag scríobh a cuid leathanach deireanach anois féin.'"Chuige sin thosaigh sé a chaitheamh ollsuimeanna airgid ar chórais nua slándála agus chosanta. Tugadh isteach réimse de dhiúracáin nua-aimseartha. Bunaíodh líon suntasach de na diúracáin seo san Eoraip, rud a ghoill go mór ar ghrúpaí síochána ar nós CND (Feachtas um Dhí-Armáil Núicléach).
‘Star Wars’
clé|mion|'Star Wars'ː Reagan, George Shultz i lár, and James Baker ar chlé, 1986 Bhí an córas cosanta 'Star Wars' go mór i mbéal an phobail le linn ré Ronald Reagan. Thacaigh Reagan le forbairt an Tionscnamh Straitéiseach Cosanta (Strategic Defense Initiative), córas léasair cosanta a mbeadh de thoradh air go gcruthófaí sciath thart ar SAM, nárbh fhéidir le diúracáin na Rúise teacht tríd. Ní haon ionadh é, b’fhéidir, gur tugadh an leasainm ‘Star Wars’ air. clé|mion|1987 D’éirigh an teannas chomh géar sin go ndearna an Rúis baghcat ar na Cluichí Oilimpeacha i 1984 a reáchtáladh i Los Angeles.
Cainteanna faoi Theorannú Arm
Mar dhóigh le teacht chun réitigh, thionóil Reagan agus Mikhail Gorbaitseov sraith de chruinnithe mullaigh. I dtús báire is beag a baineadh amach. Ach i ndiaidh idirbheartaíocht dhian d’aontaigh an dá thaobh ar armlón a laghdú. Bhí an comhaontú s’acu le fáil i gConradh na bhFórsaí Núicléacha le Meánraon ar 8 Nollaig 1987, a chinntigh gur cuireadh as feidhm na mílte arm núicléach agus a chuir stad le clár Star Wars. Lig an Conradh fosta d’fhoirne cigirí maoirseacht a dhéanamh ar scrios na n-arm.
Oidhreacht
Is beag a chodail Reagan agus tháinig galar Alzheimer air; d'éag 5 Meitheamh 2004. Inniu faightear iarsmalann Ronald Reagan i Simi Valley, California.
Éire
Thug neart de na Gael-Mheiriceánaigh tacaíocht do Ronald Reagan lena linn. Is cosúil gur duine tíriúil a bhí ann chomh maith le bheith ina aisteoir. Bhí Reagan bródúil as a shinsear agus as an ngéineolaíocht Éireannach a bhí fite fuaite ina chreatacha.
Tháinig Reagan ar cuairt ar Éirinn i 1984 agus tharraing sé conspóid. Mar shampla dhiúltaigh an tEaspag Eamonn Casey bualadh le Reagan i nGaillimh. Níor aontaigh an tEaspag le polasaí Stáit Aontaithe Mheiriceá i Meiriceá Láir ag an am.
Ollscuid eitilte
Is moileasc í an ollscuid eitilte. Ball d'ord na Teuthida atá inti, an t-aon bhall dá ghéineas. Tá sí ar cheann de na scuideanna is mó dá bhfuil ann. Scuid chreiche í. Bíonn an ollscuid eitlilte ionsaitheach i leith daoine. Faightear í i Sruth Humboldt in oirthear an Aigéin Chiúin.
Abhainn na hOirimhe
Is abhainn a théann trí Chontae Maigh Eo í Abhainn na hOirimhe. Tá sí suite i Muraisc, san iardheisceart an Chontae.
Martin O'Donoghue
Polaiteoir Éireannach ab ea Martin O'Donoghue (13 Bealtaine 1933 – 20 Iúil 2018). Bhí sé ina bhall d'Fhianna Fáil.
Cúil Ó bhFinn
Is barúntacht suite i gContae Shligigh é Cúil Ó bhFinn.
Hendon Thiar
Is baile é Hendon Thiar atá suite sa bhuirg Barnet, Londain Thuaidh.
Smugairle róin béalrufach
Is smugairle róin é an smugairle róin béalrufach. Ball d'ord na Rhizostomae atá inti.
Anglait
Suas le 28 clann iasc fadaithe a mhaireann ar an ngrinneall, cuid acu i bhfionnuisce is cuid eile sa bhfarraige. An ceann leata, an craiceann mín, sprochaillí fada in aice an bhéil. Go minic spadánta, oíchí. Is éisc tábhachtacha cuid mhaith díobh chun bia is cuid mhaith eile do mhargadh na n-uisceadán.
Dúloch
Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm Dúloch air:
Alexis FitzGerald Óg
Polaiteoir Éireannach is é Alexis FitzGerald (7 Bealtaine 1945 – 15 Iúil 2015). Bhí sé ina bhall de Fianna Fáil.
Cill Mhaighneann
Is bruachbhaile i nDeisceart Bhaile Átha Cliath í Cill Mhaighneann (Béarla: Kilmainham). Tá sé siar ó lár na cathrach i mBaile Átha Cliath a 8.
Jaws Wired Shut
Craoladh an naoú eipeasóid, "Jaws Wired Shut", den tríú sraith déag The Simpsons ar an 27 Eanáir 2002. Scríobh Matt Selman an eipeasóid seo. D'fhéach 14.2 milliún duine ar an eipeasóid.
Newcastle upon Tyne
Cathair sa Bhreatain is ea Newcastle-upon-Tyne (An Caisteal Nuadh i nGaeilge na hAlban). Tá an chathair suite i dTyne and Wear, oirthuaisceart Shasana. Tá breis is 250,000 duine ina gcónaí i Newcastle. Is í Newcastle United an phríomhfhoireann sacair áitiúil.
Shane Ryan (snámhóir)
Is snámhóir é Shane Ryan. Rugadh é ar an 27 Eanáir 1994, in Drexel Hill, Pennsylvania, i Stáit Aontaithe Mheiriceá. As Cúil an tSúdaire, Contae Laoise a athair. Snámhann sé ar fhoireann na hÉireann.
Ghlac sé páirt i gCluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2016, ag bua áit sa bhabhta leathcheannais de snámh droma 100m. Bhuaigh sé bonn cré-umha ag Craobhchomórtais na hEorpa 2018 sa snámh droma 50m.
An Tulaigh (Cois Fharraige)
Baile fearainn in iarthar Chois Fharraige i gContae na Gaillimhe is ea An Tulaigh (Tully as Béarla).
Gerald R. Ford
clé|mion|1977 Bhí Gerald Rudolph Ford, Jr. (14 Iúil 1913 - 26 Nollaig 2006) ar an 38ú hUachtarán na Stát Aontaithe. B'é Ford an chéad uachtarán a fuair an post gan bhua i dtoghchán, nuair a d'éirigh Richard Nixon as oifig i ndiaidh an scannail Watergate.
Barsoom
mion Barsoom an t-ainm a bhaist an scríbhneoir Meiriceánach Edgar Rice Burroughs ar Mhars ina shraith d'úrscéalta éadroma faoi eachtraí an laoich John Carter ar an bpláinéad dearg. Cé go raibh ráchairt mhór ar na húrscéalta seo lena lá, agus tionchar acu ar fhorbairt an fhicsin eolaíochta, go háirithe ar an gcineál scéalaíochta ar a dtugtar ceoldráma spáis, is beag iarracht a rinneadh leis na húrscéalta seo a stáitsiú mar scannáin nó ar an teilifís. Baineadh i bhfad ní ba mhó úsáid as Tarzan, laoch eile a tháinig ó pheann Bhurroughs, ná as John Carter, sa scannánaíocht, ar an teilifís agus sna greannáin. Is dócha nár lig rialúcháin Hollywood do na stiúrthóirí scannáin an oiread sin lomnochtachta a thaispeáint ar an scáileán, nó cuireann Burroughs béim air uair i ndiaidh a chéile nach gcaitheann na mná féin ar Bharsoom ach seodra - gan oiread is scriosán éadaigh orthu.
Gerald R. Ford
Fuair sé bás ar 26 Nollaig 2006 sa bhaile i Rancho Mirage, California. Bhí a bhean chéile agus a thriúr mac ann.
Barsoom
Ciníocha Bharsoom
Is iad na ciníocha is tábhachtaí ar Bharsoom ná an cine dearg, an cine uaine, na Therns Naofa agus na foghlaithe dubha. Thairis sin, tá roinnt ciníocha eile ann. Síleann formhór na ndaoine eile ar Bharsoom go bhfuil máistirchine na laethanta a bhí, na hOrovars gheala, in éag leis na cianta cairbreacha, ach, i gcúpla ceann de na húrscéalta, tagann na laochra trasna ar iarsmaí beaga de na hOrovars in áiteanna iargúlta.
Ní shaolaítear páistí do mhná na gciníocha daonna ar Bharsoom. Is gnách leo ubha a chur. Úsáidtear gléasra éagsúil leis na hubha a ghoradh. Na páistí a thagann as na hubha, tá siad an-chosúil le duine fásta, ach caithfear an teanga dhaonna a mhúineadh dóibh chomh maith le nósanna daonna, le go mbeidís in ann maireachtáil i measc na ndaoine eile.
Tá ciníocha Bharsoom ar fad an-tugtha don chogaíocht. Ós rud é go bhfuil na hacmhainní gann ar an bpláinéad atá ag saothrú an bháis cheana féin, caithfidh na náisiúin agus na daoine troid a chur ar a chéile le saol an chéad lae eile a bhaint amach dóibh féin. Na daoine nach bhfaigheann bás sa chogadh, áfach, tá fad saoil i ndán dóibh, nó is dual don duine de mhuintir Bharsoom saol míle bliain a bheith aige. I ndeireadh an tsaoil, is nós leis an gcuid is mó de mhuintir Bharsoom oilithreacht a dhéanamh go dtí Gleann Dor in aice le pol theas an phláinéid.
An Cine Uaine
Fathaigh is ea na daoine uaine, agus ceithre lámh acu. Ní gnách leo tithe a thógáil, nó caitheann siad an chuid is mó dá saol ar muin an chapaill, nó thoat, mar a thugtar ar an ainmhí a mbaintear an úsáid chéanna as. Nuair atá áit champála de dhíth orthu, áfach, is gnách leo fanacht i gceann de na cathracha bánaithe a d'fhág na hOrovars ina ndiaidh. Tá na daoine uaine roinnte ina dtreibheanna éagsúla, agus iad ag cur síorchogaidh ar a chéile. Is iad an dá threibh is tábhachtaí ná na Warhoons agus na Tharks. Nuair a tháinig John Carter go dtí Barsoom an chéad uair, d'éirigh leis mórtachas a dhéanamh le taoiseach na Tharks, Tars Tarkas, agus mar sin, bhain sé amach stádas áirithe mar mhiontaoiseach dó féin i measc na treibhe seo.
Cine uafásach iad na daoine uaine, áfach, nó ní bhacann siad leis an ngrá ná leis an gcairdeas féin. Is é an Sádachas an sult is mó atá sa saol acu. Is maith leo a gcuid cimí a chéasadh chun báis ag féilte cruálacha atá cosúil le sorcas na sean-Rómhánach.
Tá jeddak, is é sin, Impire nó Ard-Rí, i gceannas ar gach treibh, ar nós na Tharks nó na Warhoons. Jed a thugtar ar an mionrí atá i gceannas ar an gcraobh áitiúil den treibh. An chraobh de Tharks a chimigh John Carter ar dtús, bhí jed arbh ainm dó Lorquas Ptomel á rialú. mion|[[Ealaín le James Allen St. John ón leabhar úd Thuvia, Maid of Mars le hEdgar Rice Burroughs, McClurg, 1920. Duine de na Marsaigh Uaine a fheictear anseo.]] Caithfidh gach cogaí uaine fear amháin a mharú le go nglacfaí dáiríre é. An cogaí nach bhfuil aon fhear maraithe aige, níl ach ainm amháin air, agus é faoi dhímheas mar o mad - is é mad an focal i dteanga Bharsoom a chiallaíonn "fear". Nuair a mharóidh an fear seo fear éigin eile an chéad uair, gheobhaidh sé an dara hainm ón bhfear seo, chomh maith le maoin shaolta an fhir mhairbh. Más taoiseach de chineál éigin é an fear eile sin, gheobhaidh fear a mharaithe a chéimíocht mar thaoiseach. I dtús a chaithréime i measc na bhfear uaine, mharaigh John Carter beirt mhiontaoiseach dá gcuid, agus thugadh na fir uaine Dotar Sojat air, ó b'iad Dotar agus Sojat ainmneacha an bheirt fhear sin. clé|mion
An Cine Dearg
Is é an cine dearg an cine is tábhachtaí ar Bharsoom. Tá na daoine dearga cosúil le cine daonna an Domhain, ach amháin go bhfuil siad i bhfad níos áille agus i bhfad níos fadsaolaí. Cine measctha is ea iad, agus iad fáiscthe as na hOrovars, na Therns agus na daoine dubha araon. Tá ardsibhialtacht teicneolaíoch acu, agus cónaí orthu i gcathracha móra cuidsúlacha. Is gnách nach bhfuil ach cathair nó cúpla ceann acu i ngach stát, rud a chuirfeadh an tsean-Ghréig i gcuimhne duit. An tír a roghnaigh John Carter mar dhúchas nua, mar atá, Helium, níl ann go bunúsach ach an phríomhchathair dhúbailte, Helium Mór agus Helium Beag, maille le cathair amháin eile, mar atá, Hastor. Thairis sin, nuair a bhí Dejah Thoris cimithe ag rí na cathrach úd Zodanga, agus sluaite Helium ag teacht á saoradh, cuireadh an chathair sin le tailte Helium nuair a bhí muintir Zodanga buailte i gcath mór millteanach.
Úsáidtear na focail jed agus jeddak i measc an chine dheirg freisin. Is é an jeddak an tArd-Rí atá ag rialú náisiún iomlán, agus má tá níos mó ná aon chathair amháin aige, tugtar jed ar an mionrí atá i gceannas na cathrach eile. Is féidir don jed a bheith ina ghinearál airm freisin. De ghnáth, tá gaol dlúth ag an jed leis an jeddak: is duine den rítheaghlach é, agus is féidir dó bheith ina chomharba don jeddak. Cineál prionsa atá ann. clé|mion
Na Therns Naofa
Is iad na Therns naofa atá i mbun na dteampall agus iad ina sagairt agus ina gcosantóirí creidimh. Áitíonn siad ar na daoine go bhfuil Parthas ag fanacht leo i ndeireadh a saoil i nGleann Dor. Nuair a thagann John Carter féin go Gleann Dor, áfach, rud a tharlaíonn de thaisme, faigheann sé amach nach bhfuil i gceist leis an reiligiún ar fad ach feall a d'imir na Therns ar na daoine dearga le hiad a chimiú agus a chur faoi chois. Le fírinne, is cine míthrócaireach ar fad ar fad iad na Therns, agus níl meas an mhadra acu ar an gcine dearg.
Tá craiceann geal ag na Therns, agus iad blagaideach, na mná chomh maith leis na fir. Caitheann siad peiriúic gheala órga ar an mblagaid mar chuimhneachán ar a sinsir, na hOrovars, a raibh folt órga acu. Níl na Therns cosúil ar aon nós leis na hOrovars, ar cine lách sibhialta iad gan aon bhlas den fhealltóireacht agus den mhíthrócaire is dual do na Therns.
Teicneolaíocht Bharsoom
Tá teicneolaíocht Bharsoom níos forbartha ná teicneolaíocht na linne ar an Domhan. Tá báid aeir ag an gcine dearg agus ag an gcine dubh, agus iad á gcoinneáil ag eitilt ag an "ochtú dath", cineál solais nach bhfuil ar fáil ar an Domhan. Agus an dóigh a gcuireann Burroughs an t-aireagán ardteicneolaíoch seo in aithne don léitheoir, is léir d'aon duine a bhfuil uraiceacht na fisice aige nár thuig an scríbhneoir go rómhaith an difríocht idir fuinneamh agus damhna. Nó is follasach gur shíl sé go bhféadfá ga solais a choinneáil i gcoimeádán mar a bheadh gás ann.
Úsáideann muintir Bharsoom airm thine freisin, agus iad ag scaoileadh urchair a bhfuil ábhar pléasctha iontu. Tugann Burroughs "raidiam" ar an ábhar pléasctha seo, ''ós rud é go dtugann an taighde is úire ar an Domhan le fios gur ábhar radaighníomhach atá i gceist. An lámhscríbhinn a fuair mé ó John Carter, taispeánann sí ainm an ábhair i litreacha de chuid mhuintir Helium nach ndéanfadh an léitheoir bun ná barr díobh agus nach bhféadfadh sé na fuaimeanna cearta a bhaint astu''. Nuair a scríobh Burroughs an chéad leabhar, bhí an radaighníomhaíocht go mór mór i mbéal an phobail, go háirithe i ndiaidh an taighde a rinne Pierre agus Marie Curie, agus theastaigh ó Bhurroughs a chuid idéanna féin a cheangal den aireagán seo, le blas na heolaíochtúlachta a chur leo.
Cultúr Bharsoom
Ós rud é go maireann daoine deargchraicneacha Bharsoom óg aerach an chuid is faide dá saol mílaoiseach, is gnách leo a gcuid ama a chaitheamh i mbun scoraíochtaí éadromchroíocha ar nós na ndamhsaí agus na hamhránaíochta. San am céanna, bíonn siad ag cur cogaidh ar mhuintir na gcathrach eile, agus urraim acu don chogadh mar stíl bheatha: ''Caithfidh muid go léir bás a fháil. Níl sásamh ar bith ag baint leis an mbás a thiocfaidh ort agus tú ag éileamh le galar éigin sa leaba. Cén fáth nach rachfá i bpáirc an áir le bás a fháil i gcluiche atá lán sceitimíní?'', mar a dúirt duine de mhuintir Bharsoom i gceann de na leabhair. Ní hionann cogadh agus cogadh, ar ndóigh. Tá saol mhuintir Bharsoom srianta go dian ag na nósanna, an chogaíocht san áireamh. Mar sin, is rogha leis na cogaithe dul i gcath aonair na gclaímhte le chéile, ós rud é nach bhfuil mórán onórach ag baint leis an bpiostal mar arm.
Is léir go bhfuil an cogadh agus an grá fite fuaite le chéile i saol Bharsoom. Níl cead ag an bhfear ceiliúr pósta a chur ar an mbean óg sula bhfuil sé tar éis onóir an chailín sin a chosaint lena chlaíomh. Nuair atá an ghirseach sásta leis an bhfear mar ghrá geal, is nós léi "a thaoisigh" a thabhairt air, agus is é an ceiliúr a chuireann an fear uirthise ná "a bhanphrionsa".
Daoine onóracha iad muintir Bharsoom de ghnáth, agus iad sárannamh ag déanamh coireanna áirithe a bhfuil easonóir ag baint leo, ar nós na gadaíochta. San am céanna, is ceird phroifisiúnta í an fheallmharfóireacht, agus a gcuid cuallachtaí is gildeanna ag na feallmharfóirí, chomh maith le riailbhéas na honóra dá gcuid féin.
Siúd is go bhfuil a n-arm dúchasach féin ag gach stát, tá amhais nó saighdiúirí pá ann freisin, agus iad ag dul timpeall ar lorg fostú ó fhórsaí armtha an phláinéid ar fad. Panthan a thugtar ar shaighdiúir pá den chineál sin i dteanga Bharsoom. Ruagaire reatha is ea an panthan tipiciúil, agus is iomaí panthan a chuaigh ag fánaíocht mar sin i ndiaidh dó coir éigin a dhéanamh a thabhaigh easonóir dó. Is minic, freisin, a thugann laochra Bhurroughs le fios gur panthans iad, nuair is fearr leo gan aon duine a bheith rófhiosrúil faoina gcúlra.
Ar ndóigh, bíonn tíortha agus cultúir éagsúla ann ar fud Bharsoom, agus difríochtaí suntasacha eatarthu. Mar shampla, tá an dá thír úd Phundahl agus Toonol in achrann a chéile ar chúiseanna saoldearcaidh. Adhraíonn muintir Phundahl dia bréige arb ainm dó Tur. Is gnách leo an eacstaise reiligiúnda a shroicheadh agus an mantra Is é Tur Tur, is é Tur Tur, is é Tur Tur á rá is á athrá acu uair i ndiaidh a chéile. Ní thuigeann a gcuid comharsan, muintir Toonol, cad é an leas atá ag baint leis na nósanna seo, nó is réasúnaithe agus ábharaithe iad nach dtugann urraim d'aon dia, ach amháin don eolaíocht agus don intleacht dhaonna.
Teanga Bharsoom
Is í an teanga chéanna a labhraíonn na ciníocha éagsúla ar fad ar Bharsoom. San am céanna, úsáidtear aibítreacha éagsúla i ngach tír leis an teanga sin a bhreacadh síos. Mar sin, an té a fhaigheann é féin ar an gcoigríoch, tuigeann sé gach focal dá gcloiseann sé á rá ina thimpeall, ach san am céanna, tá sé dall ar fad ar na fógráin scríofa. Bíonn focail áitiúla á n-úsáid anseo agus ansiúd, áfach. Mar shampla, tá téarmaí dá gcuid féin ag an gcine dubh, an focal dator ach go háirithe, a chiallaíonn prionsa nó fear uasal de phór an chine chéanna.
Bhí Burroughs ina cheannródaí ag ceapadh teangacha saorga do na ciníocha coimhthíocha ina chuid leabhar, cé nár bhac sé riamh ach le focail a chumadh: ní bhíodh rialacha casta gramadaí i gceist aige. De réir mar a dhealraíonn sé, ní raibh aon teanga iasachta aige, agus ba mhinic nár éirigh leis ainmneacha inchreidte a bhaisteadh ar na Rúisigh nó ar na Gearmánaigh ina chuid leabhar faoi Tarzan. Shuigh sé rogha a chuid scéalta i dtimpeallachtaí nach raibh baint acu leis an réaltacht ná le fíor-gheograife an Domhain, agus is dócha nár thaitin srianta na réaltachta - ar nós tíortha agus teangacha a bhí ann dháiríre - nár thaitin na srianta seo leis, ó bhí sé níos tugtha do shaor-eitilt na fantaisíochta le linn na scríbhneoireachta féin ná d'aon chineál réamhthaighde nó obair ullmhúcháin roimh an gcumadóireacht.
Reiligiún Bharsoom
Creideann muintir Mharsa in Issus, dia atá ina chónaí i nGleann Dor, cineál parthas atá suite timpeall ar phol theas an phláinéid. Iad siúd a fhaigheann bás sula bhfuil míle bliain d'aois slánaithe acu, creidtear go dtagann siad chun saoil nua i nGleann Dor. Iad siúd arís a bheidh beo i gcónaí ar an míliú breithlá, caithfidh siad dul ar oilithreacht go Gleann Dor ar Abhainn Iss. Le fírinne níl parthas ar bith ann, nó nuair a bhainfidh na hoilithrigh amach Gleann Dor, déanfaidh na Therns cimí agus sclábhaithe díobh, mura maróidh siad na daoine bochta scun scan le hiad a ithe. Tá na daoine dubha - na foghlaithe aeir - tar éis an chluain chéanna a imirt ar na Therns, nó creideann na Therns go bhfuil an neamhbhásmhaireacht agus an saol eile ar fáil dóibh sa chuid inmheánach de theampall Issus sa ghleann. Le fírinne is iad na daoine dubha atá i seilbh na háite sin, agus níl in Issus féin ach seanbhean dhubh.
Amach ón gcúpla cultas áitiúil, cosúil le cultas Tur in Phundahl, ba é reiligiún Issus comhreiligiún na ndaoine dearg is na bhfathach uaine féin ar fud Bharsoom ar fad, go dtí gur nocht John Carter do mhuintir an phláinéid go léir nach raibh ann ach cur i gcéill. Roimhe sin féin, áfach, bhí daoine aonair ag diúltú don chreideamh faoi cheilt. Nuair a bhí John Carter ag déanamh ar chathair Kaol, casadh oifigeach de chuid na cathrach sin air, Torkar Bar, a bhí ag coinneáil súile ar an muintir isteach. Ós rud é go raibh jeddak chathair Kaol, Kulan Tith, an-urramach do reiligiún na Therns naofa, bhí sé tar éis orduithe a thabhairt do Torkar Bar gan John Carter a fhágáil ina bheo, dá gcasfaí air é. Mar sin féin, ní dhearna Torkar Bar aon iarracht Carter a stopadh, ó bhí sé féin tar éis droim láimhe a thabhairt le reiligiún na Therns as a stuaim féin:
''Is é mo dhualgas tú a mharú, a John Carter, agus ba chóir dom an dualgas sin a chomhlíonadh go ríméadach. I mo chroí istigh, áfach, bhí ardmheas agam riamh ar do ghaisce mar chogaí, agus shíl mé riamh gur fear ionraic a bhí ionat. San am céanna, tháinig amhras orm i leith na Therns naofa, go dtí gur chaill mé gach urraim dá reiligiún.''
* The Princess of Mars
Sa leabhar seo, tháinig John Carter ar Bharsoom an chéad uair. Chaith sé seal ag troid i measc na bhfear uaine de threibh Thark, agus fuair sé aithne ar Tars Tarkas. Thit sé i ngrá le Dejah Thoris, banphrionsa álainn Helium, agus shábháil sé í ó phrionsa Zodanga, a d'fhuadaigh í le hí a phósadh. An t-arm mór comhghuaillíochta a d'fhruiligh sé, rinne sé ródach agus léirscrios ar Zodanga.