cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gearmáin na Naitsithe
Géarleanúint na nGiúdach
Iad siúd atá ag iarraidh an tUileloscadh a shéanadh, tá siad ag áitiú nach féidir Hitler a chiontú san Uileloscadh, ós rud é nár thángthas trasna ar aon doiciméad oifigiúil ina mbeadh Hitler féin ag ordú go ndíothófaí na Giúdaigh, doiciméad a bheadh sínithe ag an deachtóir. Ón taobh eile de, tá sé soiléir go hiomlán go raibh an cinedhíothú ag freagairt dá mhianta pearsanta. Luaigh sé cinedhíothú na nGiúdach ina leabhar Mein Kampf, ag tabhairt le fios gur shíl sé gur cuidiú le cás na Gearmáine sa Chéad Chogadh Domhanda a bheadh ann dá gcuirfí na Giúdaigh chun báis san am sin, agus in óráid a thug sé don Pharlaimint (Reichstag) ar an 30ú lá de Mhí Eanáir 1939, bhagair sé go gcuirfeadh sé "cine na nGiúdach san Eoraip de dhroim an tsaoil" dá mbeadh cogadh ann. De réir mar ba chuimhin le Heinrich Himmler, d'ordaigh Hitler go pearsanta in Earrach na bliana 1941, agus é dóchasach i gcónaí go mbeadh an lá ag an nGearmáin, go marófaí na Giúdaigh go léir. Dúirt Himmler lena shuathaire pearsanta, Felix Kersten, san am céanna, roimh an ionsaí ar an Aontas Sóivéadach, nár mhór "na Giúdaigh, gach aon duine acu, a dhíothú roimh dheireadh an chogaidh. Sin é an rud atá ag teastáil ón bhFührer." Sa bhliain 1943, nuair a bhí breithlá an deachtóra á cheiliúradh, thug Himmler óráid do cheannairí an SS agus iad cruinnithe i bPosen (Poznań sa Pholainn), agus é ag trácht go hoscailte ar an Uileloscadh agus ar an dóigh a gcuirfí i gcrích é. Is éadócha go ndéanfadh sé a leithéid gan faomhadh soiléir a fháil roimh ré ón bhFührer.
Thairis sin, tá tuairiscí ann ó dhaoine a bhí i bhfianaise Hitler nuair a bhí sé ag tagairt do mhionsonraí an Uilelosctha. Dúirt a ghiolla Heinz Linge agus a aidiúnach Otto Günsche go gairid i ndiaidh an chogaidh go raibh spéis mhór aige sna seomraí gáis agus sa dóigh a n-oibrítí iad. Chuireadh Himmler mionsamhlacha agus gormchlónna de na campaí báis faoina bhráid, agus d'ordaigh Hitler "iomlán an scóid" a ligean leis na dearthóirí.
Scéim na hEotanáise
Ba le Philipp Bouhler, a bhí i gceannas ar oifig phearsanta Hitler i bpáirtí na Naitsithe (Führerkanzlei), a thit sé scéim na heotanáise a thabhairt i gcrann. D'iompaigh sé tithe téarnaimh agus altranais ina dtithe báis. Sa Ghearmáin féin, maraíodh beagnach 190 000 duine a raibh máchail éigin orthu - titimeas, mar shampla. Tachtadh cuid acu le gás cosúil leis na cimí sna campaí géibhinn, cuid eile tugadh nimh de chineál eile dóibh, bhí dornán ann a lámhachadh scun scan, agus fágadh dream eile fós gan bia go dtí go bhfuair siad bás le hocras. Is deacair a fháil amach, cé mhéid a básaíodh ar an dóigh seo sa chuid den Eoraip a bhí forghafa ag na trúpaí Gearmánacha.
An Téisclim Chogaidh
Cosúil le polaiteoirí daonlathacha Phoblacht Weimar féin, bhí Hitler ag iarraidh conradh síochána Versailles a athbhreithniú nó a chur ar ceal. Murab ionann agus iad siúd, áfach, ní raibh sé sásta le canálacha na taidhleoireachta amháin, - chuir sé an cogadh san áireamh chomh maith.
Ní raibh an cogadh ar an gclár oibre go fóill, nó bhí na cumhachtaí Eorpacha eile sásta a lán a ghéilleadh do Hilter. Mar shampla, shínigh an Bhreatain Mhór an Conradh Angla-Ghearmánach um Chúrsaí Cabhlaigh leis an nGearmáin, agus shocraigh an Pholainn conradh neamhionsaithe leis na Gearmánaigh sa bhliain 1934. Sa bhliain chéanna, d'ardaigh an Ghearmáin an buiséad cogaidh thar na srianta a cuireadh leis i gconradh síochána na bliana 1919, agus dhá bhliain ina dhiaidh sin, chuaigh Hitler chun diúnais ar an gconradh síochána arís, nuair a ghabh fórsaí na Gearmáine na tailte dí-mhíleataithe taobh thiar den Réin. Go dtí sin, ní raibh cead isteach ag an arm Gearmánach sa chuid sin den tír. Cé go raibh an Ghearmáin ag sárú an chonartha glan oscartha leis an gcineál seo gníomhartha, níor tharraing na cumhachtaí eile aon challán.
Níor ghabh Hitler leor le hathbhreithniú Chonradh Versailles amháin, nó bhí sé inbharúla go raibh, fiú, teorainneacha na Gearmáine roimh an Chéad Chogadh Domhanda róchúng don náisiún. Cé go raibh sé ag cur béime ar an tsíocháin ina chuid óráidíochta, bhí sé ag ullmhú cogaidh cheana féin.
Nuair a fuair an sean-Uachtarán Hindenburg bás sa bhliain 1934, chuir Hitler in iúl dá chuid ginearál go raibh sé meáite an Ghearmáin a dhéanamh inniúil chun cogaidh sula mbeadh cúig bliana thart. Leis an gcuspóir seo a bhaint amach, chuir sé an coinscríobh i bhfeidhm arís sa bhliain 1935, agus an bhliain a bhí chugainn d'fhógair sé plean ceithre mblian chun treisiú leis na fórsaí armtha. Bhí athbheochan eacnamúil na Gearmáine ón mbliain 1933 ar aghaidh go mór mór i dtuilleamaí scéimeanna stáit le hobair a sholáthar, scéimeanna a bhí bunaithe ar an tseirbhís éigeantach oibre (Arbeitsdienst) agus ar an téisclim chogaidh.
Bhí meáiteacht Hitler i gcúrsaí an pholasaí eachtraigh le haithint ó Mhí Dheireadh Fómhair na bliana 1933 amach, nuair a d'éirigh an Ghearmáin as na comhchainteanna dí-armála leis an mBreatain Mhór agus leis an bhFrainc. San am céanna, d'fhág an Ghearmáin slán ag Conradh na Náisiún chomh maith. Sa bhliain 1934, dhúnmharaigh na Naitsithe áitiúla Seansailéir na hOstaire Engelbert Dollfuss, agus tacaíocht acu ó Hitler, nó bhí siad ag iarraidh teacht i gcumhacht san Ostair agus an tír a nascadh leis an nGearmáin, scéim nár éirigh léi go fóill san am sin. Cosúil leis sin, bhí Hitler ag tacú le Franco i gCogadh Cathartha na Spáinne ón mbliain 1936 ar aghaidh. Cuidiú tábhachtach ab ea é le Franco na heitleáin Ghearmánacha - "Léigiún na gCondar" - a chuir Hitler go dtí an Spáinn, ach is dócha gurbh é an cleachtadh cogaidh dá chuid eitleoirí ba mhó a bhí ag teastáil ón deachtóir Gearmánach. Ar an gcúigiú lá de Mhí na Samhna 1937, chuir Hitler na ginearáil in eolas a chuid pleananna cogaidh. Dúirt sé go hoscailte "gurbh é an cogadh an t-aon fhreagra ar cheist na Gearmáine", agus é ag tabhairt le tuiscint go gcaithfí an chéad seans eile a thapú leis an tSeicslóvaic agus an Ostair a ghabháil.
I Mí na Márta 1938, d'éirigh le Hitler an Ostair a iompú ina cúige Gearmánach, "Ostmark" ("Na Críocha Thoir") mar a baisteadh uirthi. I Mí Dheireadh Fómhair, d'éiligh sé go dtabharfadh an tSeicslóvaic na tailte in aice leis an teorainn - Sudeten - don Ghearmáin, ós rud é gur Gearmáinis ba mhó a bhí á labhairt ag muintir na gcríoch seo. Ós rud é go raibh conradh comhghuaillíochta ag an tSeicslóvaic leis an bhFrainc agus le Sasana, bhí cogadh ag bagairt san am sin féin. Bhí Mussolini inbharúla nach raibh an Iodáil ullamh don chogadh go fóill, agus chuaigh seisean ag déanamh idirghabhála. Dá thoradh sin, tháinig Príomh-Airí na Breataine Móire agus na Fraince, Neville Chamberlain agus Édouard Daladier, go München le haghaidh comhchainteanna le Hitler. Ní raibh siadsan den tuairim, ach an oiread, go mbeadh a dtíortha in ann ag an gcogadh, agus mar sin, bhí siad géilliúil d'éilimh Hitler. Mar sin, d'fhág siad cead aige na críocha ag an teorainn a ghabháil. Cé gur chuir Hitler urra le slándáil na Seicshlovaice, ní raibh sé mall ag briseadh a ghealltanais. I Mí na Márta 1939, chuir sé deireadh leis an tSeicslóvaic mar thír neamhspleách. Chuidigh sé leis na náisiúnaithe Slóvacacha a leath féin den tír a iompú ina "stát neamhspleách" faoi choimirce na Gearmáine - le fírinne, ní raibh an stát seo neamhspleách ar an nGearmáin ar aon nós. An chuid eile den tSeicslóvaic, hiompaíodh ina "coimirceas" í, is é sin, níor fágadh oiread is cuma an neamhspleáchais uirthi.
Nuair a bhí an tSeicslóvaic curtha de dhroim an tsaoil, dúirt Hitler in óráid a thug sé don Reichstag go raibh a dóthain tailte ag an nGearmáin anois. Mar sin féin, cúpla mí ina dhiaidh sin, thosaigh sé ag éileamh go gcuirfí Danzig leis an nGearmáin - san am sin, bhí an chathair seo ina Saor-Chathair a raibh stádas an stáit neamhspleách aici. I Mí Lúnasa 1939, shínigh sé conradh - Conradh Ribbentrop agus Molotov - leis an Aontas Sóivéadach inar socraíodh go mbeadh iarthar na Polainn ag titim leis an nGearmáin dá gcuirfí "cuma nua ar na tíortha" in Oirthear na hEorpa. Nuair a chuaigh sé ag éileamh a chuid féin den Pholainn, phléasc an Dara Cogadh Domhanda amach. Ar an gcogadh seo a bhí sé meáite ón lá ar tháinig sé i gcumhacht sa Ghearmáin. An dóigh ar iompair sé é féin ón gcruinniú mullaigh i München ar aghaidh, áfach, chuaigh sé i gcion ar lucht rialtais na Fraince agus na Breataine Móire nárbh fhéidir muinín a bheith agat as Hitler. Dá dtabharfá dó an rud a bhí ag teastáil uaidh, ní bheadh sé i bhfad ag éileamh tuilleadh.
Hitler agus an Dara Cogadh Domhanda
thumb|200px|Hitler le [[Benito Mussolini.]] I mbreis ar dhíothú na nGiúdach, ní raibh ach aon chuspóir amháin eile ag Hitler, agus é luaite aige i Mein Kampf cheana féin, is é sin, cumhacht dhomhanda a dhéanamh den Ghearmáin. Ós rud é nach mbeadh ceachtar den dá chuid ar fáil gan an lámh láidir, bhí an cogadh ar na bacáin ó thús a dheachtóireachta. Ní raibh sé ag iarraidh na teorainneacha ó na laethanta roimh an Chéad Chogadh Domhanda a chur i bhfeidhm arís, nó bhí rud ba mhó ná sin uaidh, mar atá, Oirthear na hEorpa a choilíniú mar "spás maireachtála" (Lebensraum) don Ghearmáin. Ba é an tAontas Sóivéadach ba mhó a bheadh thíos leis na scéimeanna seo. Bhí sé ábalta an cuspóir seo a chur i bhfocail mar "chath in aghaidh an Bhoilséiveachais", rud a chabhraigh leis tacaíocht a mhealladh ó pholaiteoirí Iartharacha a raibh eagla orthu roimh an gCumannachas.
Níor thuig ceannairí Shasana agus na Fraince ach i ndiaidh ghabháltas Hitler ar an tSeicslóvaic nach raibh an cogadh in aghaidh na Gearmáine inseachanta. Thosaigh siad ag caitheamh tuilleadh airgid le téisclim chogaidh, agus iad ag iarraidh comhoibriú éigin a chur ar bun leis an Aontas Sóivéadach, ó shíl siad gurbh é an comhghuaillí nádúrtha é i gcoinne Hitler. Ní raibh cuidiú ag teacht ó Stailín, áfach. Bhí Stailín agus a Aire Gnóthaí Eachtracha, Vyacheslav Molotov, barúlach go raibh cabhair an Aontais Shóivéadaigh ag teastáil ó Shasana agus ón bhFrainc níos géire ná a mhalairt. Bhí Stailín den tuairim, fosta, go mbeadh cogadh fada tuirsiúil le cur san Iarthar, cosúil le cogadh na dtrinsí le linn an Chéad Chogadh Domhanda, agus go bhféadfadh sé a ladar a chur i gcúrsaí na hEorpa nuair a bheadh na cumhachtaí eile i ndeireadh a bpéice. Thairis sin, bhí am de dhíth air leis an Arm Dearg a atheagrú, ó bhí sé ina phraiseach i ndiaidh na bpurguithe, agus cuid mhór de na ginearáil curtha chun báis le paranóia Stailín a shásamh.
An Conradh leis an Aontas Sóivéadach
clé|150px|thumb|Molotov ag síniú an socrú neamhionsaithe idir na Naitsithe agus na Rúisigh i [[Moscó ar an 23 Lúnasa 1939, le Joachim von Ribbentrop agus Stailín taobh thiar de.]] Bhí a lán le gnóthú ag Stailín agus ag Hitler ar an gcomhoibriú sealadach, agus ar ndóigh, cé go raibh an chuma ag teacht ar an scéal nach mbeadh cogadh eatarthu inseachanta, theastaigh uaidh é a chur ar fionraí a fhad agus ab fhéidir. Bhí Hitler ag iarraidh cogadh an dá chathéadan a sheachaint agus an Fhrainc is Sasana a chloí sula dtabharfadh sé aghaidh ar an Rúis. Mar sin féin, tháinig sé aniar aduaidh ar an saol mór ar fad nuair a shínigh Joachim von Ribbentrop, Aire Gnóthaí Eachtracha na Gearmáine, conradh neamhionsaitheach leis na Sóivéadaigh ar an 23ú lá de Mhí Lúnasa sa bhliain 1939. Bhí sé leagtha amach in iatán rúnda an chonartha seo go ndéanfadh an Ghearmáin agus an tAontas Sóivéadach deighilt ar Oirthear na hEorpa eatarthu dá dtarlódh "atheagrú na dtailte is na dteorainneacha" ansin. Anois, agus é ina mhuinín nár bhaol dó ionradh Sóivéadach ar bith, bhí deis ag Hitler cogadh a chur ar an bPolainn, ar an bhFrainc agus ar an Ríocht Aontaithe.
Nuair a bhí an conradh sínithe, ba léir do chách go raibh an cogadh ag teacht. Go gairid ina dhiaidh sin, thosaigh Hitler ag éileamh ar an bPolainn go dtabharfadh sí uaithi na tailte a dtugtaí "Bealach na Polainne" orthu. Is amhlaidh go raibh Oirthear na Prúise, an cúige ab fhaide thoir den Ghearmáin, scartha ón gcuid eile den tír ag an "mbealach" seo ó shíocháin Versailles i leith. Theastaigh uaidh freisin Saorchathair Danzig - an cathairstát neamhspleách - a chur leis an nGearmáin. De réir mar a hordaíodh dóibh, bhí nuachtáin na Gearmáine ag foilsiú scéalta uafáis faoi na hionsaithe agus na dúnmharuithe ar na Gearmánaigh áitiúla sa Pholainn agus ag éileamh ar Hitler teacht chun fortachta dóibh.
An Cogadh ag Tosú: An tIonradh ar an bPolainn
San oíche idir an lá deireanach de Mhí Lúnasa agus an chéad lá de Mhí Mheán Fómhair, 1939, stáitsigh an SS "ionsaí na bPolannach" ar an stáisiún raidió i nGleiwitz (inniu: Gliwice) in aice le teorainn na Polainne. Bhí na hionsaitheoirí ag caitheamh sainéide Arm na Polainne, ach Gearmánaigh ab ea iad ar fad. Fir de chuid an SS a bhí iontu, ach thairis sin, bhí dornán fear ann ar thug na fir ón SS "cannaí stáin" orthu: cimí ó champa géibhinn ab ea iad ar gealladh dóibh go bhfaighfidís a saoirse ar ais dá nglacfaidís páirt sa stáitsiú seo. Bhí siad ag caitheamh sainéidí Polannacha freisin. Nuair a bhí an eachtra thart, áfach, maraíodh ar an toirt iad agus fágadh ina luí in aice leis an stáisiún raidió mar "chruthúnas" gurbh é Arm na Polainne a rinne an obair. Ar an chéad lá de Mhí Mheán Fómhair, d'fhógair Hitler go raibh na Gearmánaigh faoi ionsaí ag na Polannaigh agus go raibh na saighdiúirí Gearmánacha ag cosaint a dtíre dúchais anois. Ag 4.45 a chlog réamhnóna, thrasnaigh fronta leathan de dhíormaí Gearmánacha teorainn na Polainne, agus bhí an Dara Cogadh Domhanda tosaithe.
Chuir na Polannaigh go fíochmhar in aghaidh an ionsaitheora, ach ar an 17ú lá de Mhí Meán Fómhair, mhairseáil na díormaí Rúiseacha isteach anoir, agus bhí port na Polannaigh seinnte. Mar a bhí socraithe roimh ré i gConradh Ribbentrop agus Molotov, dheighil Hitler agus Stailín an Pholainn eatarthu. Go gairid ina dhiaidh sin, d'ionsaigh na Rúisigh an Fhionlainn, a bhí fágtha acu sa Chonradh. Níor éirigh leis na díormaí Rúiseacha an Fhionlainn a chur faoi chois, áfach, agus is é an tátal a bhain Hitler as an scéal ná nach mbeadh mórán maithe i Stailín mar chéile comhraic.
Cath na Breataine
Sa bhliain 1940, chuaigh arm Hitler ó bhua go bua. D'éirigh leis an nGearmáin sraith fhada de thíortha a chur faoi chois in Iarthar na hEorpa: an Danmhairg, an Iorua, an Bheilg, an Ollainn, Lucsamburg, agus an Fhrainc. Níor thóg sé mórán ama ar Arm na Gearmáine na tíortha seo a chloí agus a fhorghabháil.
I bhfómhar na bliana 1940, rinne aerfhórsa na Gearmáine, an Luftwaffe, iarracht forlámhas spéire na Breataine Móire a bhaint de na Sasanaigh. D'éirigh ina chogadh dearg idir na Gearmánaigh agus na Sasanaigh, ach sa deireadh thiar, b'iad na Sasanaigh a ghnóthaigh an cath seo - Cath na Breataine. Ba é sin an chéad uair a briseadh aon mhórchath ar an nGearmáin sa chogadh. An plean a bhí ag Hitler trúpaí Gearmánacha a chur i dtír i ndeisceart Shasana, is é sin, "Oibríocht Seelöwe", b'éigean dó é a chur i leataobh. Ina áit sin, ghlac Hitler leis nár bhaol dó Sasana i láthair na huaire, agus chrom sé ar fhíor-chuspóir a chogaidh, is é sin, an t-ionradh soir.
Ag Dul Soir
Ar dtús, tháinig díormaí na Gearmáine chun fortachta do Mussolini a bhí díreach ag iarraidh an Ghréig a chur faoi chois, rud nach raibh ag éirí lena chuid fórsaí. Theastaigh ó Hitler na tíortha Balcánacha go léir a fhorghabháil le taobh theas an chathéadain in aghaidh an Aontais Shóivéadaigh a choinneáil faoi smacht. Thosaigh an t-ionsaí ar an Aontas Sóivéadach - "Oibríocht Barbarossa" ar an 22ú lá de Mhí Iúil, 1941. Rinne bolscaireacht na Naitsithe idéalú ar an ionradh seo mar "chath an Iarthair in aghaidh dhorchadas na hÁise agus an Oirthir". Cuireadh béim ar leith ar chomh barbartha is a bhí na Rúisigh agus ar ról na "mBoilséiveach Giúdach" i bhforbairt an chórais Chumannaigh. Tugadh le fios, fosta, go raibh Hitler leis na Sóivéadaigh a shaoradh ó bhráca an Bhoilséiveachais, ach tríd is tríd, cogadh díothúcháin a bhí ann, an chuid is mó. Cé go raibh fórsaí armtha na Gearmáine ag comhoibriú in áiteanna le náisiúnaithe frith-Rúiseacha a raibh ag teastáil uathu a dteanga agus a gcultúr a chur chun cinn i ndiaidh dóibh saoirse a fháil ó chuingir an Aontais Shóivéadaigh, is é an plean a bhí ag Hitler na náisiúntachtaí seo a chur i ndaoirse agus an tsibhialtacht, an léamh agus an scríbhneoireacht féin a bhaint díobh sa deireadh thiar thall. Ar ndóigh, bhí Hitler meáite ar na Giúdaigh san Aontas Sóivéadach a mharú scun scan.
Ar dtús, d'éirigh le Hitler go gleoite, ach i Mí na Nollag 1941, chuaigh an fórsa ionraidh in abar nuair a bhí sé ag druidim isteach le Moscó. Faoin am céanna, d'ionsaigh an tSeapáin, comhghuaillí na Gearmáine sa Chian-Oirthear, bunáit chabhlaigh na Stát Aontaithe i Haváí, Pearl Harbor, gan súil gan choinne, agus tarraingíodh na Meiriceánaigh isteach sa chogadh. Le teann dlúthpháirtíochta leis an gcomhghuaillí, d'fhógair Hitler cogadh do na Stáit Aontaithe ar an 11ú lá de Mhí na Nollag. Ar an 19ú lá de Mhí na Nollag, ghlac sé chuige féin ardcheannasaíocht na bhfórsaí armtha. D'éirigh leis an Wehrmacht cromadh ar ais ar an ionsaí sa bhliain 1942, ach ansin, i dtús na bliana 1943, briseadh an cath ar na Gearmánaigh i Stalingrad. Ba é sin an díomua ba mhó a d'éirigh don Wehrmacht go nuige sin, agus b'ansin a casadh taoide an chogaidh in aghaidh Hitler. Ba é Hitler féin ba chiontaí sa díomua seo, nó choisc sé ar na fórsaí cúlú ó Stalingrad. Mar sin, níor tharraing siad siar in am, agus an chuid acu nach bhfuair bás sa teagmháil, ghéill siad iad féin do na Rúisigh agus cimíodh iad.
An Cogadh ag Teip ar Hitler
Sa bhliain chéanna, d'éirigh le heitleáin na gComhghuaillithe forlámhas spéire na Gearmáine a bhaint d'aerfhórsa Hitler, an Luftwaffe. Ansin, thosaigh na Sasanaigh ag buamáil chathracha na tíre ón aer, agus chuaigh eirleach agus ródach millteanach orthu. Is féidir cuid den mhilleán a chur ar Hitler, áfach, nó in áit aerárthaí éadroma trodaíochta a thógáil, bhí tionsclaíocht eitleán na Gearmáine ag táirgeadh buamadóirí troma nach raibh aon mhaith iontu leis na cathracha a chosaint.
Ar an 6ú lá de Mhí an Mheithimh sa bhliain 1944, chuaigh fórsaí armtha na gComhghuaillithe i dtír sa Normandie in iarthar na Fraince. Bhí an Ghearmáin idir dhá chathéadan anois. Cé go raibh sé tuigthe ag Hitler chomh luath leis an mbliain 1943 go raibh an cogadh teipthe air, níor éirigh sé as. Mhair Arm na Gearmáine ag troid beag beann ar an drocháit ina raibh sé, agus Hitler ag áitiú ar na saighdiúirí gur náire shaolta a bheadh ann géilleadh don namhaid. Ní dhearna sé, áfach, ach líon na dtaismeach agus fulaingt na ndaoine a uasmhéidiú.
Sa deireadh thiar, chinn an deachtóir lámh a chur ina bhás féin. Bhí saighdiúirí na gcomhghuaillithe Iartharacha tagtha a fhad leis an abhainn úd Elbe, agus na Rúisigh istigh i mBeirlín cheana féin. Lena chuid idéanna a chur i gcrích, bhí Hitler tar éis cogadh a chur inar cailleadh timpeall is caoga cúig mhilliún duine, fiche milliún acu san Aontas Sóivéadach. Fágadh na milliúin eile ar leathchos, ar leathlámh, ar leathshúil nó faoi léan ar dhóigh éigin eile, agus tuilleadh fós ina mbaintreacha, ina ndilleachtaí nó ina bhfánaithe nach bhféadfadh filleadh ar fhód a ndúchais choíche arís. Scoilteadh an Ghearmáin féin ina dhá leath, baineadh cuid mhór tailte di a bronnadh ar an bPolainn nó a cuireadh leis an Aontas Sóivéadach, agus ba é an tAontas sin a choinnigh leath oirthir na hEorpa faoi dhiansmacht go deireadh na n-ochtóidí.
Bás Hitler
Ní raibh coimpléasc capaill ag Hitler riamh, agus ag druidim chun deiridh don chogadh ní raibh sláinte an deachtóra ach ag dul chun donais. Creidtear inniu go raibh galar Parkinson air, agus é ag éirí néaltraithe chomh maith. Mar sin féin, bhí sé in ann geasa agus draíocht a chur ar na daoine ina thimpeall i gcónaí. Ar an 19ú lá de Mhárta 1945, d'eisigh sé an t-ordú ar a dtugtar an Nerobefehl go coitianta, nó "ordú Nero" - ordú atá ainmnithe as Nero, Impire na Róimhe, faoina ndeirtear gur chuir sé an Róimh trí thine d'aon ogham. Is é an rud a d'ordaigh Hitler dá chuid trúpaí ná infreastruchtúr na Gearmáine a dhíothú de réir mar a bhí siad ag cúlú. Níor aithin sé ach an dá rogha: an bua nó an léirscrios. Ba leis na Rúisigh an todhchaí, dar le Hitler, agus ní fhéadfadh na Gearmánaigh, anois, ach stáitse na staire domhanda a fhágáil ina ndiaidh agus imeacht de dhroim an tsaoil go hiomlán. Ní raibh Albert Speer, Aire na Téisclime Cogaidh, in inmhe an t-ordú seo a scaipeadh i measc na dtrúpaí a thuilleadh, ós rud é go raibh na línte cumarsáide briste faoin am seo.
thumb|150px|Clúdach an nuachtáin Stars & Stripes, 2 Bealtaine 1945
I rith an chéad chúpla lá eile, ba é an t-ábhar ba mhó a bhí i mbéal na ndaoine i mbuncar an deachtóra ná cá raibh na Rúisigh faoi láthair agus conas a d'fhéadfá féinmharú a dhéanamh gan an iomarca a fhulaingt sula mbeidís anuas ort. Thug Hitler piollaí ciainíde do na daoine ina thimpeall lena chur ar a gcumas slán a fhágáil ag an saol seo go sciobtha. Ar an 29ú lá de Mhí Aibreáin 1945, dheachtaigh Hitler a thiomna polaitiúil agus shínigh sé uacht phearsanta. Ansin, phós sé a sheanleannán Eva Braun. An lá arna mhárach, bhain an bheirt acu greim as na piollaí ciainíde, ach scaoil Hitler piléar ina chloigeann sular thosaigh an nimh ag oibriú.
Mar a bhí ordaithe ag Hitler roimhe sin, d'fhéach Martin Bormann in éineacht le Heinz Linge (giolla pearsanta Hitler), Otto Günsche (fear de chuid an SS a bhí ina shearbhónta míleata do Hitler), agus roinnt daoine eile de lucht freastail Hitler chuige gur cuireadh na corpáin trí thine agus gur hadhlacadh na hiarsmaí. Tháinig na saighdiúirí Sóivéadacha trasna ar na hiarsmaí ina dhiaidh sin, áfach, agus haithníodh ar na fiacla gurbh iad Hitler agus Eva Braun iad. Níor nocht na Sóivéadaigh an t-eolas seo ach i ndiaidh dheireadh an Chogaidh Fhuair, áfach. Is éard a tharla do chré na lánúine sin ná gur hadhlacadh in athuair í in aice le garastún Sóivéadach i Magdeburg. Sa bhliain 1970, áfach, chinntigh Yuri Andropov, ceannasaí na rúnseirbhíse úd KGB, gur dódh na hiarsmaí arís eile agus gur caitheadh san abhainn iad.
Cultas an Führer i Stát an Führer
Ó thús na fichiú haoise bhí sé de chlaontacht i stáit na hEorpa go léir dul le polaitíocht údarásúil fhrithdhaonlathach. Chuaigh an sruth seo i méadaíocht i ndiaidh an Chéad Chogadh Domhanda, ó bhain an cogadh agus an bochtanas a lean é mealladh as a lán daoine. Sa Ghearmáin, bhí cineál réamh-mhúnla do chultas an cheannasaí údarásúil ann: cultas an Impire. I ndiaidh an chogaidh, níor chreid aon duine san Impire a thuilleadh, ach nuair a d'imigh cultas an Impire, d'fhág sé bearna i gcroíthe a lán daoine sa Ghearmáin, agus iad ag dréim le ceannasaí láidir nua. Tháinig deachtóirí ceannasacha i gcumhacht sa Spáinn (Franco), san Iodáil (Mussolini) agus san Aontas Sóivéadach (Stailín).
Thosaigh cultas an cheannasaí sa Ghearmáin sách luath, fiú i bhfad sular shealbhaigh na Naitsithe an chumhacht. Nuair a thit an tóin as ceannairc an bheoirhalla i München sa bhliain 1923, is é an tátal a bhain Hitler as an iomlán ná go gcaithfeadh sé féin dul i gceannas ar an bpáirtí agus ar an nGearmáin féin gan aon údarás eile a cheadú, ó ba é sin a chinniúint. Le fírinne ní raibh cosmhuintir an pháirtí ag súil lena mhalairt uaidh. Mar sin, b'ionann cultas an cheannasaí agus comhdhlúthú an pháirtí: de réir mar a thug na baill urraim agus dílseacht do Hitler, dúnadh na ranganna agus rinneadh dearmad de na deighiltí agus de na difríochtaí idé-eolaíocha. Na héasclínte a bhí ag scoilt an pháirtí roimhe sin, ní raibh siad tábhachtach a thuilleadh. Nuair a tháinig na Naitsithe i seilbh an stáit sa bhliain 1933, níor theastaigh uathu deachtóireacht mhíleata a dhéanamh de, ach stát ceannasach. Mar sin, d'fhéach siad chuige nach mbeadh cumhacht ar bith ag aon duine eile seachas ag Hitler: nuair a fuair an tUachtarán Hindenburg bás sa bhliain 1934, níor toghadh uachtarán nua don stát, agus sa bhliain 1938, d'éirigh na hairí rialtais as a gcuid cruinnithe, ó bhí iomlán na cumhachta ag Hitler agus ag a fhoireann pé scéal é.
Is eol dúinn gur mhair an tAontas Sóivéadach beo breis is tríocha bliain i ndiaidh bhás Stailín, nuair a bhásaigh an Tríú Reich agus Adolf Hitler féin go comhuaineach. Is é is cúis leis seo ná go raibh difríochtaí prionsabálta in eagrú praiticiúil an dá dheachtóireacht. Nó bhí Hitler ag cur a ladair i ngach cineál cúrsaí, agus é ag eisiúint a chuid orduithe agus achtanna féin faoi seo is siúd. Mar sin, ní raibh an maorlathas in ann oibriú as a stuaim féin i ndiaidh a bháis. Bhí gach duine ag fanacht le horduithe oifigiúla ó Hitler, agus nuair nach raibh Hitler ann a thuilleadh, ní raibh an córas in ann maireachtáil ní ba mhó. Bhí an caidreamh neamhoifigiúil le Hitler ní ba thábhachtaí ná slabhra oifigiúil foirmeálta an cheannais. San Aontas Sóivéadach, bhí gach duine tábhachtach tar éis scolaíocht idé-eolaíoch Chumannach a fháil, agus muinín áirithe acu astu féin go raibh siad in ann cinneadh ar an rud ceart as a stuaim féin. Sin é an rud a choinnigh an tAontas Sóivéadach ag imeacht ar feadh i bhfad i ndiaidh bhás Stailín.
David Goffin
Is imreoir leadóige gairmiúla as An Bheilg é David Goffin. Rugadh é ar an 7 Nollaig 1990.
Dilbeek
Is bardasacht i bhFlóndras, an Bheilg, é Dilbeek. Cuimsíonn sé Dilbeek féin móide roinnt bailte beaga eile. Tá Dilbeek suite i gCúige Brabant, i dtuaisceart na tíre agus lámh le Réigiún Príomhchathartha na Bruiséile. Poort van het Payottenland (Geata na Payottenlainne) a thugtar ar Dilbeek uaireanta mar leasainm mar tá Dilbeek ar an teorainn idir réigiún na príomhchathrach agus an limistéir sin an Payottenland. Ar 1 Eanáir 2016 measadh 41,450 duine a bheith ina gcónaí in Dilbeek.
An Àird Mhòr, Barraigh
Is é An Àird Mhòr sráidbhaile beag ar an mBarraigh, Comhairle nan Eilean Siar.
Sam Robertson
Is aisteoir Sasanach í Sam Robertson. Rugadh é ar an 11 Deireadh Fómhair, 1985. Glacann Robertson an pháirt mar Adam Barlow sa sobalchlár Coronation Street.
Andrew Whyment
Is aisteoir Sasanach é Andrew Whyment. Rugadh é ar an 2 Aibreán 1981. Glacann Whyment an pháirt mar Kirk Sutherland sa sobalchlár Coronation Street. Tháinig sé sa séú háit ar an seachtú sraith Dancing on Ice le Vicky Ogden sa bhliain 2012.
Turnhout
Is cathair agus bardasacht i bhFlóndras, an Bheilg, é Turnhout. Tá Turnhout suite i gCúige Antuairp, i dtuaisceart na tíre ní faide ó theorainn na hÍsiltíre. Bhí rath ar an mbaile sa Mheánaois dhéanach anuas go deireadh an 16ú haois. D'fhág fadhbanna a bhain le cúrsaí eacnamaíochta, tine, aicídí agus cogaíochta an baile bocht, agus chuaigh cuid daoine go dtí an Ísiltír mar gheall ar an gCúistiúnacht agus an ghéarleanúint. Ag tús na bliana 2015 measadh 42,637 duine a bheith ina gcónaí sa chathair, agus 81,473 duine má chuirtear an ceantar máguaird san áireamh.
Aiméibe
deas|mion|300x300px|"Ollaiméibe", Chaos carolinense Orgánaigh aoncheallacha ina dtarlaíonn próisis iomlána na beatha laistigh de chill amháin. Tá 6,000 speiceas ar domhan ó 2000 milliún bl. ó shin. Cónaíonn siad san ithir, i locháin, san fharraige. Is cineál cille nó orgánach í ina bhfuil an cumas aici a cruth a athrú, go príomha trí shíneadh agus tharraing a bréagphóidiamaí/bréagchosa. Ní chruthaíonn aiméibí grúpa tacsanomaíoch amháin; ina ionad sin, tá siad ar fáil i ngach mórghinealach d'orgánaigh eocarótacha. Tarlaíonn cealla aiméabóideacha, ní hamháin i measc na protozoa, ach freisin i bhfungais, in algaí, agus in ainmhithe.
Cruth, gluaiseacht agus cothú
mion|250x250px|Foirmeacha an bhréagphóidiam, ó chlé: polaphóideach agus lóbach; monaphóideach agus lóbach; fílosach; cónúil; mioneangach; achtanaphóidí barrchaolaithe; achtanaphóidí neamh-bharrchaolaithe. Úsáideann siad bréagphóidiamaí/bréagchosa don ghluaiseacht agus don chothú, a bhfuil ina  boilg de cíteaplasma déanta trí ghníomh comhordaithe de mhicreasnáithíní aictine ag brú amach an scannánphlasmach a timpeallaíonn na cille. De ghnáth, bogann an aiméibe trí  bhréagphóidiam a leathnú amach, agus é a cheangal leis an tsubstráit agus é a líonadh le cíteasol, ansin ag scaoileadh a sciar chúil ón tsubstráit, arb é an toradh go ghluaiseann an t-orgánach ar aghaidh.
Aicmiú
Cuireann an t-aicmiú is déanaí géinis na na n-aiméibí éagsúla ins na grúpaí seo a leanas:
Stéisean Dhrochaid Alain
Is stáisiún suite i gComhairle Shruighlea é Stéisean Dhrochaid Alain.
Raideolaíocht
thumb|Raideolaí ag baint céille as íomhánna leighis ar stáisiún oibre nua-aimseartha [[córas chartlannú pictiúr agus cumarsáide (CCPC nó PACS). San Diego, CA, 2010.]] Is éard is raideolaíocht ann ná speisialtacht leighis a bhaineann úsáid as an íomháú míochaine le diagnóis agus cúram leighis a chur ar fáil do ghalair ar féidir iad a fheiscint leis an íomháú. Baineann raideolaithe úsáid as réimse fhorleathan den teicneolaíocht íomháithe (mar shampla; x-ghathú, ultrafhuaim (UF nó US), tomagrafaíocht ríomhairithe (TR nó CT), míochaine núicléach, tomagrafaíocht astúchán posatrón (TAP nó PET), íomháú athshondais mhaighnéadaigh (ÍAM nó MRI)) le galair a aithint nó a leigheas. Is éard is raideolaíocht idirghabhálach ann ná cleachtadh na ngnáthamh míochaine, íos-ionraidh de ghnáth, le cabhair na dteicneolaíochtaí íomháithe. Is gnách go nglacann an radagrafaí nó an teicneolaí raideolaíoch na híomhánna leighis.
Heist-op-den-Berg
Is bardas i bhFlóndras, an Bheilg, é Heist-op-den-Berg. Cuimsíonn sé Heist-op-den-Berg féin móide roinnt bailte beaga. Tá Heist-op-den-Berg suite i gCúige Antuairp, i dtuaisceart na tíre. Ag tús na bliana 2015 measadh 42,110 duine a bheith ina gcónaí ann.
Gaël Monfils
Is imreoir leadóige gairmiúla as An Fhrainc é Gaël Sébastien Monfils. Rugadh é ar an 1 Meán Fómhair 1986.
Ash
Is racghrúpa as Dún Pádraig, Contae an Dúin i dTuaisceart na hÉireann é Ash, a bunaíodh sa bhliain 1992. Aicmíodh iad sa seánra "Britpop" ar dtús sna nóchaidí. Tá cúpla amhrán cáiliúil acu, mar shampla Girl From Mars, Oh Yeah, Shining Light agus Burn Baby Burn.
Sheila Birtles
Is carachtar ficseanúil í Sheila Birtles ar an sobalchlár teilifíse Briotanach de chuid ITV Coronation Street. Ghlac Eileen Mayers an pháirt mar Sheila.
Aiméibiáis
250px|mion|clé|Aiméibiáis Galar de bharr ionfhabhtú le prótasón seadánach ar leith, a fhaightear trí uisce nó bia atá truaillithe le faecas le cisteanna ionfhabhtaithe ann a ionghabháil. Nuair a shroicheann na cisteanna an phutóg, gorann siad chun orgánaigh fhásta a fhuascailt. Greannaíonn siad seo an líneáil ar bhalla na putóige, agus bíonn buinneach dhian fhuilteach ag duine. Ionsaíonn siad an líneáil agus treánn isteach in imshruthú na fola chun taisteal ar fud na colainne le cisteanna a dhéanamh san ae, na scamhóga is an inchinn.
Mikey North
Is aisteoir Sasanach é Michael "Mikey" North. Rugadh é ar an 27 Meán Fómhair, 1986. Glacann North an pháirt mar Gary Windass sa sobalchlár Coronation Street.
Cath Manzikert
Bhí an Cath Manzikert a throid idir an Impireacht Bhiosántach agus an Impireacht Seilsiúc ar an 26 Lúnasa, 1071 i ngar do Manzikert (Malazgirt an lae inniui i bProibhinse Muş, an Tuirc). D'imirt an treascairt cinniúnach an t-arm Bhiosántach agus gabháil an tImpire Romanos IV Diogenes ról tábhachtach ag baint an bhoinn ó údarás Bhiosántach san Anatóil agus an Airméin, agus cead a thabhairt an Turkification de réir a chéile an Anatóil.
Stéisean a' Chríon Láraich
Is stáisiún suite i gComhairle Shruighlea é Stéisean a' Chríon Láraich.
Am Bágh a Tuath
Is bailecheantar agus pobal é Am Bágh a Tuath i dtuaisceart Eilean Bharraigh sna hInse Ghall, Comhairle nan Eilean Siar, amuigh ó chósta thiar na hAlban.
An Dumhach Bheag
Is sráidbhaile é an Dumhach Bheag. Tá sé suite i mBuiríos Umhaill, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Púca
mion|Púca, le Padraic Colum (1916) Púca a thugtar ar arracht sí i miotaseolaíocht na nGael a fhuadaíonn daoine, ach d'fhéadfaidís a bheith ina gcreach nó ina gcabhair le daoine. Riocht capaill nó gabhair a bhíonn ar an bpúca de ghnáth cé go mbíonn riochtanna eile air amanna, m.sh. riocht iolair. Tugtar pwca air i mBreatnais agus tá bucca ann i miotaseolaíocht Chorn na Breataine, focal a thagann ón nGaeilge.
Tá sé de nós ag an bpúca duine a chaitheamh suas ar a dhroim go n-iompraíonn sé an duine ar thuras scioptha ar fud na dúiche. Is minic a ghortaítear an marcach neamhthoilteanach, cé go dtagann sé/sí slán ach scanraithe go smior amanta eile.
Daoine ar meisce is mó a thagann ar an bpúca i rith oícheanta dorcha gan ghealach. Ar ndóigh, tá baint ag an bpúca, a thaibhríonn san oíche, leis an "nightmare" ("láir oíche") as traidisiún Gearmánach an Bhéarla. Tá dlúthbhaint ag an bpúca, freisin, leis an each uisce, atá fiú níos contúirtí go mbánn daoine.
Déantar iad a cheangal le neacha neamhsaolta eile, uaireanta: "Mná ab eadh na spiridí, agus fir ab eadh na púcaí."
Dul i nGleic Leo
Bhíodh "uirlisí cosanta" áirithe ag daoine i gcoinne púcaí, mar atá bior crua nó scian coise duibhe. I scéal amháin, agus fear thuas ar dhroim phúca, sháigh sé scian coise duibhe ann. D'iarr an púca air ansin an scian a tharraingt, ach d'fhág sé é mar a bhí agus an mhaidin dár gcionn bhí an scian sáite i meall beag glóthaí. D'fhás tor fheileastram ar an láthair i ndiaidh sin.
Sheabhal
Is cnoc in Albain í Sheabhal, atá suite ar an mBarraigh, Comhairle nan Eilean Siar.
Stéisean Dhún Bhláthain
Is stáisiún suite i gComhairle Shruighlea é Stéisean Dhún Bhláthain.
Stéisean Shruighlea
Is stáisiún suite i gComhairle Shruighlea é Stéisean Shruighlea.
Kelly Crabtree
Is carachtar ficseanúil í Kelly Crabtree ar an gclár teilifíse Briotanach de chuid ITV Coronation Street. Ghlac Tupele Dorgu an pháirt mar Kelly.
Katie McGlynn
Is aisteoir Sasanach í Katie Louise McGlynn. Rugadh í ar an 16 Iúil, 1993. Glacann McGlynn an pháirt mar Sinead Tinker sa sobalchlár Coronation Street.
The Kanyu Tree
Banna popcheoil is ea The Kanyu Tree. Is as Bóthar na Trá, Gaillimh iad. Tá triúr deartháireacha sa bhanna. Deirtear go bhfuil siad cosúil le The Beach Boys sa tslí is go mbíonn siad ag canadh in armóin go minic, ach le fuaim níos nua-aimseartha.
Baill an bhanna
Bhí an banna ar Pop4, clár ceoil ar TG4. Chuadar ar chamchuairt sa Bhreatain ag tabhairt tacaíochta don bhanna The Saw Doctors.
Flodaigh
Is oileán é Flodaigh, i ngar d'Eilean Bharraigh, Comhairle nan Eilean Siar.
Cú Raoi
Is rí na Mumhan é Cú Roí (Cú Ruí, Cú Raoi) mac Dáire sa Rúraíocht i miotaseolaíocht na hÉireann. Is mar laoch a bhfuil cumhachtaí draíochta agus cumas os cionn nádúir dhaonna aige agus mar dhuine atá in ann bréagriochtaí a chur air féin a léirítear é sna scéalta go hiondúil. Is dócha go gciallaíonn a ainm “cú an mhachaire”, nó níos sainiúla “cú na hármhá”. Aistríonn Pokorny an t-ainm (agus síleann sé gurb é Cú Raui leagan níos sine den ainm) mar “brüllender Schlachthund” (.i. árchú ag búiríl), áfach. Is mac le Dáire mac Dedad (nó Dáire Doimthech) é Cú Roí agus dá bhrí sin is ball den Chlanna Dedad é. Cheap T. F. Ó Rathaile nach raibh ach cumadóireacht sa scéal athaireachta seo, ámh, ag maíomh gurb an duine céanna iad Cú Roí agus Dáire ó bhunús.
Fled Bricrenn
Tá ról tábhachtach ag Cú Roí sa scéal Fled Bricrenn ón ochtú aoise. Spreagann an cladhaire Bricriu na laochra móra Cú Chulainn, Conall Cernach agus Lóegaire Búadach leis an gcuradhmhír a lorg ag féasta, agus is é Cú Roí duine de breithiúnaithe atá ann leis an iomaíocht a mheasúnú. Cosúil leis na breithiúnaithe uilig, roghnaíonn seisean Cú Chulainn, ach níl Conall ná Lóegaire sásta glacadh lena measúnú. Nuair a fhilleas na triúr laochra go hUltaibh, tagann Cú Roí chuig chuile dhuine acu agus é i riocht bodaigh (bachlach) urghránna. Thug sé a ndúshlán a cheann féin a bhaint de, agus ansin ligean dósan iad a dhícheannadh. Níl duine díobh siúd ach Cú Chulainn sách cróga agus miadhach lena cheann féin a chur faoi thua an bhodaigh, agus is ar an ábhar sin a fhógraítear é mar churadh. Tá baint ag an scéal seo le móitíf an “chluiche dhícheannaigh” atá le fáil ina lán saothar eile níos deireanaí. Is é an dán Sasanach ón 14ú aois darb ainm “Sior Gawain agus an Cniocht Glas” (Sir Gawain and the Green Knight) an ceann ar a bhfuil an-chlú agus cáil.
Tycho Brahe
thumb|left|Séadchomhartha de Tycho Brahe agus [[Johannes Kepler i Prág]]
Réalteolaí ón Danmhairg ab ea Tycho Brahe (Tyge Ottesen Brahe) agus duine de bhunaitheoirí na réaltaíochta grinnithe, dá ngairtear 'an tUasal Danmhargach' nó 'fear na sróine órga' (14 Nollaig 1546 - 24 Deireadh Fómhair 1601).
Cú Raoi
Cú Roí i litríocht na Breataine Bige
Tá ainm Chon Roí in dá shaothar de chuid litríocht Bhreatnaise na meánaoise freisin. I dtosach báire, feictear an t-ainm sa bhfoirm thruaillithe, .i. Cubert m. Daere sa scéal Meán-Bhreatnaise Culhwch ac Olwen, in éindí le hainmneacha carachtar eile ón Rúraíocht – Conchobor, Fergus, Conall Cernach agus Lóegaire Búadach. Is mar ghrúpa amháin i liosta fada d’ainmneacha laochra de chuid Rí Artúr, a gceanglaíonn Culhwch air féin nuair a iarras sé teacht isteach i gcúirt Rí Artúr. Sa dara cás, caomhnaítear marbhna (marwnat) le haghaidh Corroi/Corroy m[ab] Dayry i Leabhar Taliesin. Maille le hainm Chon Roí, luaitear an iomarbhá idir é féin agus “Cocholyn” (.i. Cú Chulainn).
Tycho Brahe
B'as Skåneland, réigiún stairiúil na Danmhairge é, ach atá anois in chuid den Sualainn. Le linn a shaol, bhain Brahe clú amach mar réalteolaí agus ailceimiceoir.
Aimhíostrú
Easpa míostraithe a fhéadfaidh tarlú ar chúiseanna fiseolaíocha roimh nó i ndiaidh an tsos míostraithe (mar shampla, i dtoircheas) nó tar éis cailliúint shuntasach meáchain. Is féidir go dtarlóidh sé mar thoradh ar neamhoird, cosúil le bac fisiciúil ar rith na fola míosta nó suaitheadh i rialú hormónach na broinne, na n-ubhagán nó na faireoige piotútaí.
Lisa George
Is aisteoir Sasanach í Lisa George. Rugadh í ar an 15 Deireadh Fómhair, 1973. Glacann George an pháirt mar Beth Tinker sa sobalchlár Coronation Street.
Dumha Goirt Thiar
Is sráidbhaile é Dumha Goirt Thiar. Tá sé suite i mBuiríos Umhaill, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Skåneland
thumb|250px|Deisceart na Sualainne, mar a bhfuil Skåneland suite. Skåneland, nó Skånelandskapen, is ea na hainmluachanna eolaíocha Sualannacha a úsáidtear chun sainaithint a dhéanamh ar na tailte stairiúla i ndeisceart na Sualainne a bhí i seilbh Danair san 800ú aois.
Ciarán Ó Con Cheanainn
Ba scoláire Gaeilge agus amhránaí ar an sean-nós é Ciarán Ó Con Cheanainn (Iúil 1981 - 3 Feabhra 2009 ). Shaothraigh sé cáil i measc lucht na Gaeilge nuair a bhuaigh sé Comórtas Chorn Uí Riada agus é ar an duine ab óige riamh chun a gradam sin a bhuachan. Cailleadh go tobann agus é ina fhear óg.
Óige
Rugadh agus tógadh Ciarán Ó Con Cheanainn i Sail Chuanna sa Spidéal, i nGaeltacht na Gaillimhe. Cuireadh oideachas air i Scoil Sailearna agus i gColáiste Cholm Cille in Indreabhán. Bhain sé céim amach ansin i gColáiste na hOllscoile, Gaillimh sa bhliain 2002, sa Ghaeilge agus sa Tíreolaíocht. Anuas air sin, bhain sé MA agus MLitt amach i UCD agus bhí sé ag obair ar a dhochtúireacht le linn dó a bheith ag obair mar léachtóir Gaeilge ansin, go dtí go bhfuair sé bás gan choinne.
Corn Uí Riada
Buaiteoir ar Chorn Uí Riada, bpríomhchomórtas sean-nóis na hÉireann ag Oireachtas na Gaeilge, ba é sa bhliain 2008, tar éis dó teacht sa dara háit sna blianta 1999 agus 2003.
Corn Uí Chon Cheanainn
Bunaíodh comórtas amhránaíochta ar an sean-nós do mhic léinn tríú leibhéal in ómós do Chiarán sa bhliain 2015 sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath. Corn Uí Chon Cheanainn a glaodh ar an gcomórtas.
Ospidéal Ginearálta Loch Garman
Ospidéal i Loch Garman na hÉireann é Ospidéal Ginearálta Loch Garman a chuireann seirbhís leighis ar fáil don chontae agus don cheantar máguaird. Otharlann ghinearálta atá ann a chludaíonn roinnt sainréimsí; cnáimseachas, péidiatraic, gínéiceolaíocht chomh maith leis an míochaine agus an mháinliacht ghinearálta. Tá 210 leaba ann d'othair chónaitheacha agus 37 leaba d'othair lae. Glacann an t-Ospidéal páirt i gclár náisiúnta de chuid Foras Oispíse na hÉireann le prionsabail ospíse a chuir chun cinn in ospidéil.
Sióg
Is iad seo a leanas na príomhchineálacha sióige in Éirinn: bean sí, púca, leipreachán, fear dearg, maighdean mhara, síofra.
Eachtra Boris Yeltsin, 1994
Bhí an Taoiseach Ailbhe Mac Raghnaill agus an rialtas ann chun fáilte mhór a chuir roimh Uachtarán na Rúise. clé|mion|253x253px|[[Ailbhe Mac Raghnaill]] Ach tugtha don ól, d'fhan Yeltsin san eitleán. Dúirt na Rúisigh níos déanaí gur chodail an tUachtarán go headra.
Stéisean Taigh an Droma Uarach
Is baile suite i gComhairle Shruighlea é Stéisean Taigh an Droma Uarach.
Owain Lawgoch
Bhí Owain Lawgoch ina shaighdiúir Breatnach a throid sa Spáinn, san Fhrainc, san Alsáis agus san Eilvéis. Throid sé le Comhlacht Saor ar son na Fraince i gcoinne airm Sasana sa chogadh céad bliana. De réir mar a shliocht seo caite go polaitiúil ghníomhach na Llywelyn na Breataine sa líne fireann, bhí sé ina t-éilitheoir ar an teideal Prionsa na Gwynedd agus An Bhreatain Bheag.
Gé ghobghearr
Is éan í an ghé ghobghearr. Is baill d'fhine na Anatidae iad.
Alfie Byrne
Polaiteoir Éireannach ab ea Alfred "Alfie" Byrne (17 Márta 1882 - 13 Márta 1956). Bhí sé ina bhall de Pháirtí Parlaiminteach na hÉireann ar dtús agus ansin sheas sé mar pholaiteoir neamhspleách.
Cathal Gabhán Ó Dubhthaigh
Náisiúnach, iriseoir, file agus polaiteoir, in Éire agus san Astráil, ab ea An Ridire Séarlas Gabhánach Ó Dufaigh, Cathal Gabhán Ó Dubhthaigh, nó Charles Gavan Duffy (12 Aibreán 1816 - 9 Feabhra 1903). alt=|clé|mion|Charles Gavan Duffy, 1846, athair [[Lúise Gabhánach Ní Dhufaigh|296x296px]]
Saol
Sa bhliain 1842 bhunaigh an Dufach, in éineacht le Tomás Dáibhís agus Seán Blácach Diolúin, nuachtán seachtainiúil In Éirinn — The Nation, nuachtán na gluaiseachta ‘Éire Óg’. ba é an chéad eagarthóir ar The Nation.
Sa tríú heagrán, ar an 29 Deireadh Fómhair 1842, foilsíodh amhrán tírghrá ‘Faugh a Ballagh’ leis an Dufach, faoin ainm cleite ‘Black Northern’.
Bhí sé chun tosaigh in Éire Óg agus bhí sé ina Fheisire thar ceann Ros Mhic Thriúin (i gContae Loch Garman) ó 1852 go 1856.
Astráil
clé|mion|298x298px|1880 mar Spéicéir (Speaker) Tar éis dó dul ar eisimirce chun na hAstráil e, tháinig Gabhán Ó Dufaigh chun bheith ina 8ú Príomh-aire de Victoria agus ar dhuine de na daoine ceannasacha i stair pholaitiúil Victoria.
Ar scor sa Fhrainc
In 1881, phós an Dufach Louise Hall, 23, i bPáras, in aois 65 dó. D'éag sé i Nice ar 9 Feabhra 1903.
D'eagraigh an Duffy Memorial Committee sochraid ollmhór i mBaile Áthá Cliath agus bhí go leor daoine ar an tsochraid ar an 9 Márta. Tá an Dufach curtha i Reilig Ghlas Naíon.
Clann
Bhí mac leis, Proinsias, a bhí ina phríomh-bhreitheamh Ard-Chúirt na hAstráile (1931-35).
Bhí mac eile, Seoirse, leathdheartháir le Proinsias, ina ghnáthbhreitheamh (1936-46) agus ina Uachtarán (1946-51) d'Ard-Chúirt na hÉireann.
B'oideachasóir agus dhíograiseoir Gaeilge í a iníon, Luíse Ghabhánach Ní Dhufaigh.
Pilib II na Spáinne
Riamh anall ó fuair Pilib II na Spáinne (1527 - 1598) bás tá lucht a mholta á shamhlú ina eiseamláir agus a naimhde á shamhlú ina fhorlámhaí cúngaigeanta. Chothaigh Pilib féin an mhalairt tuairime seo nuair a choisc sé go bhfoilseofaí scéal a bheatha agus é beo agus a d'ordaigh sé go scriosfaí a chuid litreacha. Tá claonadh ag staraithe Béarla chun an chiall is measa a bhaint as a ndearna sé, iad á rá gur beag de shuim iad a chuid buanna (cés moite de Chath Lepanto agus de chúpla eachtra eile) agus gur mór an rud cibé mírath a tháinig air - briseadh roinnt den Chabhlach Mór (an Armada), mar shampla. thumb|right|180px|Armas Philib II > Tá armas na Portaingéile ann chomh maith
Diúc Milano
Thosaigh réim Philib le hachrann faoi thiarnas Iodálach. Ar 1 Samhain 1535 cailleadh Francisco II Sforza, Diúc deireanach Milano; bhí gaol ag Ríthe na Fraince le muintir Visconti agus chuaigh François I na Fraince i ngleic le Séarlas I na Spáinne faoin scéal, cogadh a chríochnaigh le conradh sa bhliain 1538. Bhí baint fheodach ag Milán leis an Impireacht Naofa Rómhánach, agus ba é Séarlas an tImpire; bhronn sé an diúcacht go discréideach ar Philib ar 1 Deireadh Fómhair 1540. Deimhníodh seo arís go rúnda ar 5 Iúil 1546, agus sa bhliain 1550 nochtadh an scéal don domhan.
Rí Shasana
thumb|250px|right|Pilib agus Máire I Shasana. Sa bhliain 1553 fógraíodh cleamhnas idir Pilib agus Máire I Shasana. (Phós sé a gaol Marie Manuelle na Portaingéile cheana, sa bhliain 1543, cé gur cailleadh í go gairid tar éis bhreith a mic Don Séarlas na Spáinne (1545-1568).) Toisc nárbh fhéidir le bainríon aon duine a phósadh ar d'aicme níos ísle é, bhain Séarlas coróin Napoli de féin agus thug dá mhac í. Ar 25 Iúil 1554 phós Pilib Máire I, ach bhí coinníollacha diana ann chun neamhspleáchas na Bainríona a chosaint: níor fhéad Pilib dlíthe agus cearta na Sasanach a shárú, níor cheadmhach don Spáinn cabhair airgid nó míleata a iarraidh ar Shasana, agus b'éigean an tsíocháin a choinneáil leis an bhFrainc. Chloígh Pilib leis na coinníollacha seo, agus ba mhinic thar lear é cibé scéal é, go háirithe tar éis na bliana 1556, nuair a thug a athair coróin na Spáinne suas ar a shon.
Corónacha Nua
left|250px|thumb|Léarscáil na nÍsiltíortha c. 1593. [[Cornelis de Jode a rinne.]] Ar 22 Nollaig 1555 rinne Séarlas Ardtiarna na nÍsiltíortha agus Diúc na Burgúine de Philib, agus ar 16 Eanáir 1556 rinneadh Rí na Spáinne, na Sicile agus na nIndiacha de. Ach ba léir tar éis tamaill nár mhothaigh na hÍsiltíortha go raibh dlúthnasc idir iad féin agus an Spáinn, agus ba ghearr go raibh sé ina chogadh i bhFlóndras (i.e. stáit an tuaiscirt), cogadh a bhí á chothú ag an bhFrainc agus ag Sasana chun an Spáinn a lagú.
Rí na Portaingéile
Cailleadh Rí Sebastián na Portaingéile sa bhliain 1578 agus gan aon chlann air. Bhí éileamh ar an gcoróin ag Pilib trína mháthair Isibéal ó Avis. Bhí súil ag a lán daoine leis an gcoróin úd, ach bhí Pilib agus Antaine, ab Chrató, chun tosaigh; thacaigh an uaisle agus na heaspaig le Pilib agus chuaigh an choitiantacht leis an ab. Ghairm Antaine rí de féin, rud a ghríosaigh Pilib chun dul chun cogaidh. Buadh ar an ab ag Alacantará agus thug sé na hAsóir air féin, áit ar buadh arís air sa bhliain 1583.
Seána Kerslake
Is aisteoir Éireannach í Seána Kerslake.
Pilib II na Spáinne
Rí na Portaingéile
Gairmeadh Rí na Portaingéile de Philib ar 12 Meán Fómhair 1580 mar Philib I.
Seána Kerslake
Ghlac sí ról sa scannán 2016 A Date for Mad Mary. Ainmníodh í don ghradam an bhan-aisteoir is fearr sna gradaim Irish Film & Television Awards don bhliain 2017. Glacann sí an pháirt mar Aisling O'Dowd sa chlár Can't Cope, Won't Cope.
Pilib II na Spáinne
Fadhbanna baile
I gcaitheamh a réime bhí ar an Rí déileáil lena lán fadhbanna baile: a mhac Séarlas, a rúnaí Antonio Pérez, agus an cogadh sna hAlpujarras. Chomh maith leis sin, bhí grúpaí Protastúnacha sa Spáinn, go háirithe i Valladolid agus i Sevilla.
An Prionsa Séarlas (1515-1568) agus an fhadhb ríoraíoch
Rugadh an Prionsa Séarlas do Philib agus dá chéad bhean chéile, María de Portugal. Bhí sé míshocair ina intinn agus bhí cuma mheath-thinn air. In Ollscoil Alacalá de Henares a fuair sé oideachas, agus bhí sé in achrann lena athair de bharr uisce faoi thalamh a dhéanamh agus iarraidh a thabhairt ar scian a shá sa Diúc de Alba. Gabhadh agus triaileadh é, agus coinníodh ina sheomraí é; ansin aistríodh é chun Caisleán Arévalo, áit a bhfuair sé bás le hocras (dhiúltaigh sé ithe) agus é ag rámhaillíocht. Scéal uafásach ba ea é a raibh a rian ar Philib go dtí lá a bháis.