cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
An Meán-domhan
Na Daoine
Is iad na teangacha a bhí á labhairt ag na Daoine ná an teanga Adûnaic (i Númenór) agus ina dhiaidh sin, an teanga Westron nó "Comhchaint an Iarthair", an teanga choitianta ar fud an Mheán-domhain sa Tríú hAois. Bhí a dteanga féin ag na Rochannaigh, agus í gaolmhar leis an gComhchaint—rud a thug Tolkien in iúl trí hiad a chur ag labhairt Sean-Bhéarla. Iad siúd de mhuintir Númenór a d'fhan dílis do na hEilbh, bhí siad ag staidéar agus ag cleachtadh theangacha na nEalbh freisin. Bhí líofacht na dteangacha seo ag Aragorn, cuir i gcás. Maidir leis na Númenóraigh Dhubha, is dócha go raibh an teanga Adûnaic acu.
Níor bhac Tolkien riamh leis an teanga Westron a fhorbairt mórán, nó is é an tuiscint a bhí aige ná gur sheas an Béarla i dTiarna na bhFáinní don Westron. Maidir leis an Adûnaic, d'fhág sé cúpla abairt agus sceits gramadaí againn. Tá an chuid is mó den ábhar seo ar fáil sa leabhar úd Sauron Defeated, an naoú cuid den History of Middle-earth.
Na Hobaid
Hobaid iad príomhlaochra an úrscéil: Biolbó Baigín, Fródó Baigín, Sam Gamgee, Merry Brandybuck, agus Peregrin Túc. Tá cónaí ar an gcuid is mó de na Hobaid sa tSír (The Shire) in Eriador. Cuid de Ríocht Arnor a bhí sa tSír a fhad is a mhair an ríocht sin. Is gnách leis na Hobaid a gcónaí a dhéanamh i bpoill faoi thalamh, cé go mbíonn tithe ag an gcuid is saibhre acu. Cineál Daoine iad go bunúsach, ach amháin go bhfuil siad i bhfad níos ísle fás ná na fíor-Dhaoine. Is í an teanga a labhraíonn siad ná an Westron, cé go raibh teanga eile acu fadó, agus í ní ba chosúla le teanga na Rochann. Mhair cuid mhaith focal ón tseanteanga i ngnáthchaint na Síre. Chuaigh Merry Brandybuck sna saighdiúirí i Rochainn, áit a gcluineadh sé an teanga á labhairt ina thimpeall go minic, agus d'aithin sé cuid mhaith focal óna chanúint féin i mbéal na Rochannach.
Na hOirc
Cineál arrachtaigh ab ea na hOirc, agus iad i seirbhís Sauron (d'éirigh le Saruman, áfach, arm Orc dá chuid féin a ghoradh is a chothú). Níl sé soiléir cérbh as dóibh ó thús, ach dealraíonn sé gur cine a bhí iontu a chruthaigh Morgotħ trí dhaoine agus eilbh a thruailliú lena olcas. Cibé scéal é, ní raibh grá ag na hOirc d'aon rud: bhídís riamh ag troid le chéile, agus ní thabharfaidís urraim ar bith do Sauron féin ach go bé go raibh an bás ag bagairt ar chách a rachadh chun diúnais ar an Tiarna Dubh.
Na hEintigh
Tugann na hEintigh (Ents as Béarla; tá an t-ainm seo bunaithe ar fhocal Sean-Bhéarla a chiallaíonn "fathach") aire do na crainn, agus iad féin an-chosúil leis na crainn, ach amháin go bhfuil caint agus tuiscint acu. B'í an Vala Yavanna a d'áitigh ar Eru Ilúvatar na hEintigh a chruthú leis na crainn a chosaint ar na Daoine, na hEilbh agus na hAbhaic. D'fhoghlaim na hEintigh an chaint agus na teangacha ó na hEilbh, ó theastaigh uathu siúd bheith in ann caint a dhéanamh le cách (coinnigh cuimhne air gurb é an t-ainm a bhí ag na hEilbh orthu féin sa teanga Quenya ná quendi, is é sin, "na cainteoirí"). Tá a dteanga féin ag na hEintigh, ach níl aon neach eile ábalta an teanga sin a fhoghlaim, nó tá na focail an-fhada, agus an ghramadach chasta. Bíonn na hEintigh ábalta teangacha na gciníocha eile a fhoghlaim go gasta, áfach. Bíonn siad an-mhall ina gcuid nósanna, ach is féidir leo a bheith iontach dainséarach mar naimhde.
Barney Ross
Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea Barney Ross, a rugadh Dov-Ber "Beryl" David Rosofsky ar 23 Nollaig, 1909 in Nua-Eabhrac, Nua-Eabhrac agus a fuair bás ar an 17 Eanáir, 1967.
An Eaglais Ortadocsach Aetópach
deas|250px|thumb|Eaglais Ortadocsach Aetópach Is eaglais Chríostaí í an Eaglais Ortadocsach Aetópach.
Corsacaigh
Is grúpa eitneach Eorpach iad na Corsacaigh. Is í an Chorsaicis a bpríomhtheanga.
Brading
Is baile suite in Inis Iocht é Brading. Bhí 2,077 duine ina gcónaí i mBrading sa bhliain 1991.
John Meighan
Polaiteoir Éireannach ab ea John Meighan (1891 – 4 Márta 1978). Bhí sé ina bhall de Chlann na Talmhan.
Milseán mór
Is planda é an milseán mór.
Bendigo
Cathair mhór i lár Victoria na hAstráile is ea Bendigo (fuaimniú: /ˈbɛndɨɡoʊ/). Tá sí suite 205 km ó thuaidh de phríomhchathair an stáit, Melbourne, agus bhí 89,990 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2010. Tugtar Bendigonians ar mhuintir na cathrach.
Stair
Bhí daoine Bundúchasacha Dja Dja Wurung ina gcónaí sa cheantar roimh theacht na nEorpach. Tháinig an taiscéalaí Thomas Mitchell ar an gceantar sa bhliain 1836, agus shroich an chéad ghrúpa lonnaitheoirí sa bhliain 1840, chun fheirmeacha caorach a bhunú. I rith an earraigh sa bhliain 1851, fuair beirt bhan ó Ravenwood’s Run (Margaret Kennedy agus Julia Farrell) ór ar bhruach Sruthán Bendigo. Chonaic iriseoir iad, duine a chuir teachtaireacht chuig Melbourne. Thosaigh fuadar sa cheantar dá bharr sin.
Cill Targhlain
Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd í Cill Targhlain.
Eiscimigh
Is dream eitneach Meiriceánaigh Dhúchasacha iad na Eiscimigh.
Oileán Southampton
Is oileán é Oileán Southampton atá suite i dtuaisceart Cheanada.
Gerardus 't Hooft
Fisicí a rugadh i nDen Helder na hOllainne is ea Gerardus 't Hooft (1946-). Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice le Martinus Veltman i 1999 as a thaighde ar struchtúr candamach na n-imoibrithe leictrealaga. D'fhoilsigh sé In Search of the Ultimate Building Blocks (Sa Tóir ar na Brící Bunúsacha Tógála, 1995), agus le Wei Chen, Introduction to General Relativity (Buntús na Coibhneasachta Ginearálta, 2001).
An Bheart
Is paróiste suite i gContae Dhún na nGall í an Bheart.
Féar an chinn bháin
Is planda é féar an chinn bháin.
Cowes, Cowes Thoir
Is baile suite in Inis Iocht é Cowes. Bhí 9,663 duine ina gcónaí i gCowes sa bhliain 2001.
Fritzie Zivic
Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea Fritzie Zivic, a rugadh Ferdinand Henry John Zivcich ar 8 Bealtaine, 1913 in bPittsburgh, Pennsylvania agus a fuair bás ar an 16 Bealtaine, 1984.
36ú haois RC
Is í an an 36ú haois RC an aois a mhair ó 3600 RC go dtí 3501 RC.
Branch, Talamh an Éisc
mion|Cladach agus aillte ag Branch Is paróiste beag suite cois farraige ar chósta oirdheisceart Thalamh an Éisc í Branch. Bhí 247 duine ag maireachtaint ann sa bhliain 2011, síos ó 309 duine sa bhliain 2006. Bhunaigh Caitliceach Éireannach darb ainm Thomas Nash an lonnaíocht. Ba as Callainn i gContae Cill Chainnigh do Thomas Nash. Ba í Branch ceann dos na chéad lonnaíochtaí Eorpacha ar Thalamh an Éisc. San am roimhe sin bhíodh na hEorpaigh ag iascaireacht timpeall ar Thalamh an Éisc, ach ní raibh aon Eorpach ag maireachtaint ann an bhliain ar fad.
Buffy Sainte-Marie
Amhránaí is scríbhneoir, oideachasóir agus gníomhaí sóisialta Bundúchasach Ceanadach is ea Buffy Sainte-Marie, a rugadh mar Beverly Sainte-Marie ar 20 Feabhra 1941. Tá an grá, cogadh, creideamh agus misteachas ar na téamaí ina cuid saothar. Is iad rac-cheol, ceol tíre, agus ceol leictreonach na seánraí a shaothraíonn sí.
Rugadh Sainte-Marie ar Thearmann na gCéad Náisiún Piapot Plains Cree i nGleann Qu'Appelle in Saskatchewan. Uchtaíodh í agus tógadh í in Massachusetts, sna Stáit Aontaithe. Agus í fásta suas thug sí cuairt ar an tearmann in Saskatchewan, glacadh ar ais mar bhall den phobal Cree í agus d'uchtaigh taoiseach den treibh í, searmanas traidisiúnta nach raibh bunús dleathach leis.
Casann Sainte-Marie a cuid amhrán ag féilte ceoil agus uaireanta ar an teilifís. Sa bhliain 1997 chuir sí an Cradleboard Teaching Project ar siúl chun curaclaim atá oiriúnach do pháistí bundúchasacha a fhorbairt.
Newport, Inis Iocht
Is baile suite in Inis Iocht é Newport. Bhí 23,957 duine ina gcónaí i Newport sa bhliain 2001.
Gregor Mendel
clé|mion Luibheolaí is manach ó Heinzendorf na hOstaire ab ea Gregor Johann Mendel (20 Iúil, 1822 – 6 Eanáir, 1884). Tá cáil air anois mar "athair na Géineolaíochta" mar gheall ar a staidéar ar oidhreacht tréitheanna idir píseanna. link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Gregor_Mendel_-_characteristics_of_pea_plants_-_english.png|clé|mion|444x444px
Saol
Ba bhráthair Ostarach de chuid na hAgaistínigh é
Géineolaíocht
clé|mion|460x460pxRinne Mendel taighde cuimsitheach ar thras-shíolrú pis eanna. D'fhoilsigh sé dlíthe Mendei ar an oidhreacht sa bhliain 1866 (d'fhoilsigh Darwin On the Origin of Species sa bhliain 1859).
Ba é Mendel an chéad duine le cuntas eolaíoch ta a thabhairt ar na géinte, nó ar 'na fachtóirí' mar a thug sé orthu, agus an chéad duine a chuir síos ar fhachtóirí i bpiseanna glasa a thugann tréithe don phlanda (dath, méid, uimhir, agus mar sin de).
Thaispeáin sé go gcuirtear tréithe ar aghaidh ó thuismitheoir go dtí a shliocht trí bhíthin aonad scoite, ar thug sé fachtóirí, bunaonaid an dúchais.
Thaispeáin sé gur trí na géinte sin a bhronntar cuid de thréithe an athar nó na máthar ar a gclann. Aonad scoite is ea an ghéin. Is í an ghéin aonad bunaidh an dúchais.
Ba é a shaothar sin a chuir dúshraith faoi ghéineolaíocht an lae inniu. Níos déanaí, aithníodh na fachtóirí mar ghéinte taobh istigh de na cealla. Is é sin bunús na géinitice nua-aoisí.
Mínfhéar reatha
Is planda é an mínfhéar reatha.
William O'Donnell
Polaiteoir Éireannach ab ea William O'Donnell ( - 4 Feabhra 1947). Bhí sé ina bhall de Chlann na Talmhan.
Cille Mhoire, an t-Eilean Dubh
Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Cille Mhoire.
Anord Chonamara
thumb|250px|clé|"Raftaí Oighir" in Anord Chonamara thumb|300px|right|Radharc (dathleasaithe) réigiúnach d'Anord Chonamara, á thaispeáint ó dheas de phointe trasnaithe an dá lineae "thríbhanda" mhóra. Is gathanna eisteilgeán iad na limistéir bhána ón gcráitéar mór (26-km de thrastomhas) darb ainm Pwyll 1000 km ó dheas Is réigiúin de thalamh anordúil é Anord Chonamara (Béarla: Conamara Chaos) ar Europa, gealach de chuid Iúpatair. Baisteadh an áit seo as ceantar Chonamara in Éirinn.
Is tírdhreach é Anord Chonamara ar chruthaigh réabadh de screamh oighreata Europa é. Is éard atá ann sa gceantar seo raftaí oighir a corraíodh thart agus a rothlaíodh.
Strasbourg
Is cathair sa réigiún Alsás na Fhraince é Strasbourg (An Alsáisis: Stossburi; Gearmáinis: Straßburg).
Is cathair measartha beag í Strasbourg, go háirithe i gcomparáid le cathracha eile na Fraince, agus tá thart fá trí chéad míle duine ina gcónaí ann (bhí 272,975 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2008.).
Stair
Bhí an Alsáis mar chuid den Ghearmáin go dtí deireadh an Chéad Chogadh Domhanda nuair a ghlac an Fhrainc seilbh ar an cheantar arís de thairbhe Chonradh Versailles.
Teanga
Tá cultúr na nAlsásach faoi bhláth go háirithe faoin tuath ach bíonn Alsáisis le feiceáil in Strasbourg fosta is í scríofa ar na comharthaí i lár na cathrach.
Cultúr
Is cathair thar a bheith cultúrtha íStrabourg. Is iomaí deireadh seachtaine a bhíonn ceoltóirí amuigh ag buscáil leo, rud a chuireann go mór le hatmaisféar na háite.
Polaitíocht na hEorpa
Tá Parlaimint na hEorpa, an Chúirt Eorpach um Chearta an Duine agus Comhairle na hEorpa uilig ann agus tagann na céadta polaiteoirí, ateangairí agus iriseoirí chuig an chathair ar feadh seachtaine gach mí.
Nithe is díol spéise
Tá Strasbourg í féin galánta; téigh ag spaisteoireacht timpeall ar sheansráideanna na cathrach, go háirithe i gceantar beag traidisiúnta darb ainm ‘Petite France’.
Tá ardeaglais i gcroílár na cathrach agus neart caiféanna agus bialann sa chearnóg timpeall uirthi chun suí ann agus blaiseadh beag de shaol na cathrach a fháil.
La Fhéile Muire san Earrach
Féile Chríostaí is ea Teachtaireacht an Aingilː
Ceiliúrtar an fhéile ar an 25 Márta gach bliain.
“Mar níl ní nach féidir le Dia a dhéanamh. Agus is é a dúirt Muire, ‘Féach, is mise searbhónta an Tiarna; go ndéantar liom de réir do bhriathair.’ Agus d'fhág an t‑aingeal ansin í.” Lúcás 1:37
Modh eolaíochta
thumbnail|280px|derecha|[[René Descartes, fealsamh, matamaiticeoir agus fisiceoir Francach, meastar é mar athair na fealsúnachta nua-aimseartha, chomh maith le ceann de na hainmneacha is suntasaí sa réabhlóid eolaíochta..]]Is éard atá sa mhodh eolaíochta ná tuairimí a chur in iúl, hipitéis a fhoirmliú, turgnamh rialaithe a dhearadh, sonraí a bhailiú agus a mhíniú, teacht ar thátail, na tátail a chur i gcomhthéacs an eolais atá ann cheana, torthaí a thuairisciú agus a fhoilsiú, teoiric agus prionsabal a fhorbairt.
Galátaigh
deas|250px|thumb|Galátaigh Ba ghrúpa eitneach Eorpach iad na Galátaigh. Ba í an Ghalátais a bpríomhtheanga.
Puffless
Craoladh an tríú heipeasóid, Puffless, den seachtú sraith is fiche The Simpsons ar an 11 Deireadh Fómhair 2015. Scríobh J. Stewart Burns an eipeasóid seo. D'fhéach 3.31 milliún duine ar an eipeasóid.
Aidan Gillen
Aisteoir Éireannach is ea Aidan Gillen (a rugadh mar Aidan Murphy ar 24 Aibreán 1968).
Tá iomrá aige mar gheall ar a rólanna mar Petyr "Littlefinger" Baelish sa tsraith HBO sraith Game of Thrones (2011– 17), mar Tommy Carcetti sa tsraith HBO The Wire (2004– 08), mar Stuart Alan Jones sa tsraith Channel 4 Queer as Folk (1999-2000), mar John Boy sa chláir RTÉ Love/Hate (2010–11) agus mar CIA gníomhaire Bill Wilson in The Dark Knight Rises (2012). Chomh maith le sin, óstáil sé Other Voices ó shéasúr 10 go séasúr 13.
Luathshaol
Rugadh Gillen i nDroim Conrach, Baile Átha Cliath. Bhí sé oilte ag St. Vincent ' s C. B. S. i nGlas Naíon. Thosaigh sé a gairme ag gníomhú di mar dhéagóir le bhaile átha Cliath Amharclann Óige, ag imirt Nick Bun in Aisling A Midsummer Night ag an Project Arts Centre sular aistrigh go Londain.
Gairme
Ghlac Gillen páirt mar Stuart Alan Jones sa tsraith theilifíse úrnua Channel 4 Queer as Folk agus ina clár leantach. Dá phairt sa tsraith, ainmníodh Gillen don Aisteoir is Fearr sa British Academy Television Awards. Ainmníodh é do Ghradam Tony dá ról a tugadh ardmholadh dó sa dráma Broadway Harold Pinter The Caretaker. Chomh maith, fuair sé ainmniúchán do ghradam amharclannaíochta Irish Times mar gheall ar an léiriú a rinne sé ar Teach i léiriúchán Amharclann an Gheata 2007 American Buffalo le David Mamet.
Sa bhliain 2004, bhain Gillen dea-chail amach as a ról in The Caretaker, roghnaíodh é do phairt Tommy Carcetti sa tsraith HBO The Wire, páirt a bhain sé Irish Film & Television Award amach as. Sa bhliain 2008, moladh é mar "Laoch cultach Éireannach" sa Sunday Tribune. Sa bhliain 2009, Bhí páirt aige sa scannán 12 Babhtaí agus sa drama teilifíse BBC2 Freefall. Bhí sé ina chomhréalta mar Phil Hendrick sa dráma Briotanach Thorne.
Sa bhliain 2011, thosaigh Gillen thosaigh sé ag aisteoireacht sa tsraith HBO Game of Thrones mar Petyr "Littlefinger" Baelish. Sa bhliain sin, fuair sé a dara ainmniúchan Irish Film & Television Award. Bhí páirt aige sa tsraith ó shéasúr a haon go séasúr a seacht nuair a fhaigheann a charachtar bás. Bhí an phríomhphairt aige sa choirscéinséir Briotanach Blitz mar dúnmharfóir srathach Barry Weiss agus sa scannán uafáis Wake Wood. Ba cheannasaí coireacht John Boy é Gillen sa tsaith Éireannach Love/Hate.
Sa bhliain 2012, bhí páirt beag ag Gillen sa scannán The Dark Knight Rises mar gníomhaire CIA Bill Wilson, a chéad ról i scannán Hollywood. Dúirt Gillen gur bhain sé taitneamh as an rol ach gur fearr leis an phriomhról i scannain beaga ná páirt beag i mórscannáin. Sa bhliain chéanna, bhí an phriomhphairt aige sa dráma spiaire Shadow Dancer, agus fógraíodh é mar óstach nua an seó ceoil Other Voices.
Ghalc Gillen páirt sa tsraith cúig chuid BBC Mayday sa bhliain 2013, agus sa scannán grinn Éireannach Cavalry sa bhliain dár gcionn. Roinn sé ainmniúchán Screen Actors Guild Award le foireann aisteoirí Game of Thrones do Taispeántas Den Scoth a Rinne Ensemble i Sraith Drámaíochta.
Saol pearsanta
Phós Gillen le Olivia O'Flanagan sa bhliain 2001. Bhí beirt leanaí acu, agus bhí cónaí orthu i nDaingean uí Chúis. Scar siad sa bhliain 2014. Sa bhliain 2009, nuair a bhuaigh Gillen Irish Film and Television Award, thiomnaigh se an gradam dá bhean chéile is a leanaí. Dúirt Gillen gur spreag siad é. Anois, tá Gillen ag dul amach leis an amhránaí Camille O' Sullivan.
Ryde
Is baile suite in Inis Iocht é Ryde. Bhí 32,250 duine ina gcónaí i Ryde sa bhliain 2008.
37ú haois RC
Is í an an 37ú haois RC an aois a mhair ó 3700 RC go dtí 3601 RC.
Hugo de Vries
Hugo Marie de Vries (16 Feabhra 1848-21 Bealtaine 1935), bitheolaí Ollannach a bhí i measc an triúir (féach freisin ar Carl Correns agus Erich von Tschermak) - a tháinig ar obair Gregor Mendel ar ghéineolaíocht i 1900 don athuair. Fuair De Vries a chuid oideachais in ollscoileanna Leiden, Heidelberg agus Würzburg. Ba ollamh le luibheolaíocht é in Ollscoil Amsterdam in 1878.
An Músaem Ealaíne Meitreapholaiteach
mion|clé|An bealach isteach san mhúsaem
Tá breis agus 2 mhilliún mír ealaíne ón domhan uilig i mbailiúchán an mhúsaeim. I measc na seoda ealaíne sa mhúsaem tá saothair ón aois chlasaiceach, ón tSean-Ghréig agus ón gCipir go háirithe. Tá péintéireachtaí agus dealbha de chuid ardmháistrí na hEorpa go léir, nach mór ann. Orthu siúd tá Raphael, Tiziano, el Greco, Rembrandt, Velázquez, Pablo Picasso, Georges Braque, Jackson Pollock agus araile. Tá bailiúchán mór d'ealaíon na Stát Aontaithe ann chomh maith. mion|clé|Liam Dobhareach, deilbhín Éigipteach ón mbliain 1185 RC agus sonóg neamhfhoirmeálta de chuid an mhúsaeim
Francis Galton
thumb|Francis Galton|clé|240x240px Eolaí Sasanach ba ea an Ridire Francis Galton (16 Feabhra 1822 – 17 Eanáir 1911). Ba antraipeolaí é chomh maith le bheith ina thaiscéalaí, staitisticeoir, cheannródaí san eoiginic, agus imscrúdaitheoir mheon an duine.
Eisean freisin bunaitheoir na heolaíochta a thomhasann acmhainní meabhracha, .i. síceamhéadracht. Rinne sé taighde ar oidhreacht is na héagsúlachtaí i gcumais daoine.
Eoiginic agus antrapaiméadracht
Chum Francis Galton an coincheap "eoiginic" sa bhliain 1883. Bhí sé i gceist daoine nach raibh oiriúnach a chosc ó shíolrú, agus a mhalairt maidir le daoine a bhí oiriúnach. clé|mion|deirfiúracha a rinne Dalonː deirfiúracha agus íomhánna curtha le chéile|239x239px Bhunaidh Galton an chéad saotharlann antrapaiméadrachta i Londain sa bhliain 1884.
Thaispeáin Francis Galton go bhfanann patrún na mbuaiceanna ar bharr na méire buan i rith saol duine, agus nach ionann an patrún seo d'aon bheirt. Tá an fíoras seo á chruthú arís is arís eile thar na blianta, agus mar sin tá teicníocht an mhéarloirg in úsáid ag póilíní le fada.
Aitheantas
Ba bhall den Royal Society é agus rinneadh ridire de sa bhliain 1909. Ba chol ceathrair é le Charles Darwin.
Central Park
Páirc uirbeach i lár Manhattan, i gCathair Nua-Eabhrac, is ea Central Park. Is í an pháirc is mó ráchairte air sna Stáit Aontaithe: thug 40 milliún duine cuairt uirthi sa bhliain 2013, mar shampla. Tá sí ar cheann de na háiteanna is minice in úsáid mar chúlra i scannáin ar domhan.
Cruthaíodh Central Park sa bhliain 1857 ar 778 acra (315 ha) de thalamh leis an gcathair. Sa bhliain 1858 bhuaigh Frederick Law Olmsted, ailtire tírdhreacha, agus Calvert Vaux, ailtire, comórtas i gcomhair dearadh chun an pháirc a fheabhsú agus a mhéadú. Plean Greensward an t-ainm a chuir siad ar a bplean. Cuireadh tús leis an bplean a chur i bhfeidhm sa bhliain chéanna agus bhí an chéad chuid den pháirc réidh don phobal i ngeimhreadh na bliana 1858. Leanadh ag tógáil na páirce ní ba faide ó dheas le linn an Chogaidh Chathartha sna 1860idí agus bhí 843 acra (341 ha) sa pháirc faoin mbliain 1873.
Tugadh stádas mar Shéadchomhartha Stairiúil Náisiúnta dó sa bhliain 1962.
Dan Neville
Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála do cheantar Luimnigh é Dan Neville  (Gaeilge: Dónal Ó Niadh) (rugadh é 8 Nollaig, 1946 ). Tá sé ina bhall de Fine Gael. Bhíodh sé ina fheisire do Luimneach Thiar tráth.
An Chuairt
mion|le Jacques DARET (1434-35) Is féile Chríostaí í an Chuairt, a cheiliúrann cuairt na Maighdine Muire ar Naomh Eilís.
Dan Neville
Chuaigh sé ar scor san Olltoghchán 2016.
An Chuairt
Tagairtí
thumb|Cuartaíocht
Zaha Hadid
mion|Maggie's Centre ag Ospidéal Victoria i g[[Cair Chaladain, in Albain]]
Ailtire Briotanach ab ea Dame Zaha Mohammad Hadid (31 Deireadh Fómhair 1950 – 31 Márta 2016), a rugadh in Baghdad na hIaráice. Lig Hadid an ailtireacht saor lena cuid cruthanna sreabhánacha scuabacha agus lán de bhrí. Tá pointí peirspictíochta difriúla ag na cruthanna seo chomh maith le céimseata briste a chuireann ar intinn an duine anord agus anbhuain an tsaoil inniu.
I mBagdad d'fhreastail Hadid ar scoil dara leibhéil Chaitliceach ina rinneadh an teagasc trí mheán na Fraincise agus ina raibh fáilte roimh mhic léinn Mhoslamacha agus Ghiúdacha. Rinne Hadid staidéar ar an matamaitic ag an Ollscoil Mheiriceánach i mBeirut, agus ansin, sa bhliain 1972, chuaigh sí go dtí an Architectural Association School of Architecture i Londain. Ina dhiaidh sin, d'oibrigh sí faoi Rem Koolhaas agus Elia Zenghelis. Sa bhliain 1980 chuir sí a chomhlacht féin ar siúl agus faoi dheireadh na 1980idí bhí sí ag tarraingt airde uirthi féin ar fud an domhain. Oibríonn 400 duine inniu ag Zaha Hadid Architects in Clerkenwell, Londain.
Fuair Zaha Hadid bás in aois a 65 bliana in Miami, Florida. Bhíothas ag cóireáil broincítis agus taom croí a bhuail í.
Ceann na Creige
Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Ceann na Creige.
Iorras, Contae Dhún na nGall
Is baile fearainn suite i gContae Dhún na nGall é Iorras.
Abulfaz Elchibey
Polaiteoir Asarbaiseánach agus iar-easaontóir Sóivéadach a bhí in Əbülfəz Elçibəy (Abulfaz Elchibey). Saolaíodh i Naxçıvan é ar an 24 Meitheamh 1938, agus shíothlaigh sé in Ankara sa Tuirc ar an 22 Lúnasa 2000.
27 (uimhir)
Is é 27 an uimhir nádúrtha tar éis 26 agus roimh 28.
Sandown
Is baile suite in Inis Iocht é Sandown. Bhí 8,455 duine ina gcónaí i Sandown sa bhliain 2012.
Abulfaz Elchibey
B'é Əbülfəz Qədirqulu oğlu Əliyev a fhíorainm, ach mar scríbhneoir, bhaist sé an sloinne Elçibəy ("Teachtaire Uasal") air féin.
Uachtarán
B'é an chéad uachtarán ar Asarbaiseáin a vótáladh isteach go daonlathach, ar an 17 Meitheamh 1992. Bhí sé féin ina intleachtóir leathanaigeanta, ach nuair a bhí sé ina Uachtarán, bhí an Asarbaiseáin díreach sáite i gcogadh leis an Airméin, rud a spreag an náisiúnachas go mór mór. Mar sin, bhí sé sásta náisiún aithe pan-Turc acha a cheapadh mar Airí Rialtais.
Níor éirigh le rialtas Elçibəy, ach an oiread, cuma cheart chiallmhar a chur ar eacnamaíocht na tíre ná fiú an cogadh a bhuachan, agus bhí na hAirí náisiúnaíocha féin lofa le breabaireacht.
Ní raibh Elçibəy ábalta síocháin a choinneáil ná a chothú sa tír. I dtús an Mheithimh 1994, bhí na trúpaí Airméanacha ag ascnamh leo go tiubh isteach ar chríocha na hAsarbaiseáine. D'éalaigh Elçibəy féin as an bpríomhchathair le teacht slán. Ní raibh Elçibəy ábalta an tír a rialú go héifeachtach, fiú le cabhair ó na comhairleoirí (ar bhaill de na Faolchúnna Liatha iad) a tháinig chuige ón Tuirc.
Ansin, áfach, b'é an sean-mhaorlathach iar-Shóivéadach Heydər Əliyev a shealbhaigh an chumhacht i ndiaidh Elçibəy, agus i Mí Dheireadh Fómhair den bhliain chéanna, gaireadh Uachtarán nua de go hoifigiúil.
Meath
D'fhill Elçibəy go Baku sa bhliain 1997 le dul le polaitíocht arís, agus é ina bhall de pháirtí an fhreasúra.
Sa bhliain 2000, haithníodh go raibh ailse phróstataigh air. Cailleadh go gairid ina dhiaidh sin é in Ankara, an Tuirc, áit a ndeachaigh sé ar lorg leighis.
Tagairtí
__INDEX__
Patrick O'Driscoll
Polaiteoir Éireannach ab ea Patrick O'Driscoll (14 Eanáir 1878 – 8 Lúnasa 1949). Bhí sé ina bhall de Chlann na Talmhan.
Ceann Loch Iall
Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Ceann Loch Iall.
Longaigh
clé|250px|mion|Longaigh Is oileán é Longaigh, gar den Eilean Sgitheanach sna Na hOileáin Istigh, i gComhairle na Gàidhealtachd.
Harold Pinter
Drámadóir, file, aisteoir, stiúrthóir agus gníomhaíoch Sasanach ab ea Harold Pinter, (a rugadh ar 10 Deireadh Fómhair, 1930 i Londain agus déag 24 Nollaig 2008). Tá sé aithnidiúil inniu mar gheall ar a chuid drámaí, mar shampla The Birthday Party (1957), The Caretaker (1959), The Homecoming (1964), agus Betrayal (1978).
Bronnadh Duais Nobel na Litríochta air sa bhliain 2005.
Meilic
Is planda é an mheilic (Melica uniflora). Is cineál féir í. Tá an mheilic dúchasach i gcuid mhór den Eoraip, ón Íoslainn soir go dtí an Mholdóiv, agus in iardheisceart na hÁise agus san Afraic Thuaidh.
Shanklin
Is baile suite in Inis Iocht é Shanklin. Bhí 8,055 duine ina gcónaí i Shanklin sa bhliain 1991.
Breith Chríost
clé|250px|mion|Breith Chríost Is Féile Chríostaí í Breith Chríost.
Féach freisin
Dráma na Nollag
Sinéad O'Connor
Amhránaí agus cumadóir Éireannach ba ea Sinéad Marie Bernadette O'Connor (8 Nollaig 1966 – 26 Iúil 2023) a raibh meas tuillte aici timpeall an domhain mar gheall ar a cumas ceoil ó na 1980idí ar aghaidh. Ba bhean í a raibh an-tóir ar fud an domhain ar a cuid ceoil.
Bhí aithne uirthi chomh maith mar gheall ar a ceann bearrtha, a háilleacht is a cuid tuairimí conspóideacha Ag aois an-óg a d'aimsigh Sinéad an spotsholas agus d'úsáid sí an aird le solas a chaitheamh ní hamháin ar a cuid ceoil ach ar go leor eile ar nós an tslí ar caitheadh le mná in Éirinn chomh maith le mí-úsáid ghnéis, teifigh, ciníochas, an tabú a bhain leis an ngalar SIDA agus neart eile. Ach is as feabhas a cuid ceoil agus as a guth binn mín is fearr agus is faide a bheidh cuimhne ar Shinéad.
clé|mion|175x175px|Sinead O'Connor 1987
clé|mion|1988
Ceol
Ba léir go raibh dúchas láidir ceoil inti go hóg ina saol. Agus Sinéad ar an mheánscoil, spreag a múinteoir Gaeilge í le ceithre hamhrán a thaifeadadh – dhá cheann a chum sí féin ina measc. Uaidh sin, thuill sí clú agus cáil as a cuid ceoil ní amháin mar amhránaí ach mar léiritheoir ceoil chomh maith.
Leoga, agus gan í ach fiche bliain d’aois, léirigh sí a céad albam The Lion and the Cobra. Bhain sí clú agus cáil amach a chéaduair leis an amhrán Mandinka i 1987 ón albam sin. D’éirigh go maith leis seo agus le halbaim eile a d’eisigh sí ina dhiaidh sin (féach uirthi in 1989 ar an Late Late).
Bhain an t-amhránaí clú idirnáisiúnta amach lena dara halbam, I Do Not Want What I Haven’t Got, a seoladh in 1990 agus ar a raibh an leagan uathúil sin de Nothing Compares to U (amhrán de chuid Prince).
Bhí bua ar leith ag Sinéad maidir le liricí nach gcuireann aon fhiacail ann a chumadh.
Thaifead Sinéad deich n-albam stiúideo ar fad lena linn. Bhí sí ábalta aon chineál ceoil a chasadh – reggae, pop, traidisiúnta, agus roc...
Gaeilge
Cé gur i mBéarla atá na hamhráin is mó cáil a chan Sinéad O’Connor, bhí dáimh ar leith aici leis an nGaeilge freisin.
In 2002 d’eisigh Sinéad albam dar teideal Sean-Nós Nua ar a bhfuil dhá amhrán as Gaeilge mar atá Báidín Fheilimí agus Oró Sé do Bheatha 'Bhaile. Rinne sí seo le ‘claochlú, bás agus athbhreith an chultúir Ghaelaigh’ a léiriú, dar léi. Léirigh a fear céile ag an am, Donal Lunny, cuid dá halbam Sean Nós Nua. Chomh maith leis sin, bhí ‘Mná na hÉireann’ agus ‘Róisín Dubh’ i measc na n-amhrán a bhí aici agus ar an gcéad albam uaithi, The Lion and the Cobra, tá an t-amhránaí clúiteach Enya le cloisteáil ag rá Salm 91 ar an traic ‘Never Get Old’.clé|mion|2008
Beatha
Rugadh Sinéad O'Connor ar 8 Nollaig 1966 i mBaile Átha Cliath agus i nGleann na gCaorach i ndeisceart an chontae a tógadh í. Bhí saol beag corrach aici ina hóige. agus saol crua aici ó mhí-úsáid gnéis. Scar a tuismitheoirí nuair a bhí sí ocht mbliana d’aois agus tharla i dtrioblóid í anois is arís ina dhiaidh sin. Mar gheall ar na trioblóidí seo cuireadh in ‘Magdalene Asylum’ í nuair a bhí sí 15 bliain d'aois ar feadh 18 mhí. clé|mion|Ramsbottom Music Festival, 2013.
Gníomhaí
clé|mion|2014Bhí clú agus cáil uirthi mar ghníomhaí agus reibiliúnach. Bean dheisbhéalach ab ea Sinéad a labhair amach faoi ábhair éagsúla. Thug Sinéad aghaidh ar ábhair nach raibh daoine eile sásta nó cróga go leor aghaidh a thabhairt orthu. Ní raibh aon chur i gcéill i gceist le Sinéad, ar eagla nach ndíolfaí a cuid ceoil. Ach bhí impleachtaí diúltachta agus dearfacha aige sin uirthi.
Saol casta
Thug Sinéad aghaidh ar ábhair nach raibh daoine eile sásta nó cróga go leor aghaidh a thabhairt orthu agus bhí impleachtaí diúltachta agus dearfacha aige sin uirthi. Léirigh sí neart thar na beartaibh ach go háirithe agus í ag streachailt le galar intinne,
Ceann Loch Lagain
Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Ceann Loch Lagain.
Tiomóid
Is planda í an tiomóid.
Sinéad O'Connor
Saol casta
Bhí Sinéad pósta roinnt babhtaí agus bhí ceathrar clainne uirthi.
Rinne Ioslamaí de O’Connor in 2018 agus d’athraigh sí a hainm go Shuhada' Sadaqat, ach choinnigh léi mar cheoltóir faoina hainm breithe. clé|mion|timpeall 2015
Tragóid
Bhí Sinéad ag streachailt le fadhbanna meabhairshláinte le fada. Sa bhliain 2015, bhí coirmeacha ceoil ar fud mhór-roinn na hEorpa curtha ar ceal aici ar chomhairle dochtúra.
Cailleadh duine den chlann, a mac Shane, go tragóideach sa bhliain 2022, chuir an t-ógánach (17) lámh ina bhás féin. An ceoltóir Donal Lunny ab ea a athair.
Thángthas ar chorp Shinéad O’Connor ina hárasán i Londain ar 26 Iúil 2023, in aois a sé bliana déag agus dhá scór. Ar 8 Lúnasa, bhailigh na mílte daoine ar shráideanna Bhré, Contae Chill Mhantáin, chun Sinéad a chaoineadh. Tháinig an tsochraid fríd an bhaile tar éis seirbhís phríobháideach, a rinne Ard-Iomám Ionad Ioslamach na hÉireann, an Dr Umar Al-Qadri. Stop an tsochraid lasmuigh den teach a mbíodh Sinéad O’Connor ina cónaí ar feadh 15 bliain. Bhí ceol Bob Marley agus a amhrán ‘Natural Mystic’ le cloisteáil ó veain a bhí ar cheann na sochraide.
An Trá Bhán
deas|250px|thumb|An Trá Bhán Is trá suite i gContae Dhún na nGall í an Trá Bhán.
Ventnor
Is baile suite in Inis Iocht é Ventnor. Bhí 6,257 duine ina gcónaí i Shanklin sa bhliain 2001.
Orasaigh, Sgitheanach
Is oileán é Orasaigh, gar den Eilean Sgitheanach sna Na hOileáin Istigh, i gComhairle na Gàidhealtachd.
Cloch Cheann Fhaola
Is ceantar é Cloch Cheann Fhaola (Cloich Cheannfhaola uaireanta) (leagan neamhoifigiúil galldaithe: Cloughaneely) suite i gContae Dhún na nGall.
Seanchas
De réir an tseanchais bhí Balor ina rí ar Thoraigh. Tugadh Balor na Súile Nimhe air siocair go raibh sé ábalta rudaí a dhó lena shúil. Ghoid Balor bó (An Ghlas Ghaibhleann) ó fhear i nDroim na Tine ar thír mór. Chuaigh Mac Cionn Fhaolaidh, úinéir na bó, ag cuartú díoltais. D'inis draoi dó nach muirfeadh aon duine Balor na Súile Nimhe ach a gharmhac féin. Chuala Balor faoi seo agus le cor a chur ar an chinniúint rinne sé príosúnach dá iníon, Eithne, ina dhún. Ghléas Mac Cionn Fhaolaidh é féin in éadach mná agus d'éirigh leis fáil isteach sa dún. Nuair a chonaic Eithne é thit sí i ngrá leis agus ar philleadh dó ar an tír mór bhí Eithne ag dúil le leanbh. Rugadh triúr mac d'Eithne ach nuair a hinseadh sin do Bhalor d'ordaigh sé na naíonáin a bhá. Caitheadh an triúr acu isteach san fharraige ach tháinig duine acu, Lugh, slán. Tógadh Lugh lena uncail Gaibhide Gabha, ar tír mór. D'imir Balor díoltas ar Mhac Cionn Fhaolaidh. Shín sé a mhuineál trasna cloiche agus steall sé an cloigeann dó le buille dá chlaíomh. Chuaigh an fhuil isteach sa chloch agus tá a lorg le feiceáil go fóill. Fuair Lugh amach gur Balor a mharaigh a athair agus le díoltas a bhaint amach air mharaigh sé é tré bhior the a shá tríd a shúil nimhe agus amach ar chúl a chinn. I 1774 chuir Wybrant Olphert an chloch ar dícheannadh Mac Cionn Fhaolaidh uirthi ar cholún sé throighe déag ar airde i mBaile Chonaill. Tugadh amach stampa poist in Éirinn le Lugh, nó Dia an tSolais mar a tháinig aithne air, a chomóradh.
Rochelle Humes
Is ceoltóir Sasanach í Rochelle Eulah Eileen Wiseman (21 Márta, 1989 a rugadh í). Tá sí ina ball den ghrúpa The Saturdays. Is láithreoir reatha í ar The Xtra Factor agus Ninja Warrior UK. Bhíodh sí ina ball den ghrúpa S Club 8.
Trust but Clarify
Craoladh "Trust but Clarify", an cúigiu heipeasóid den ochtú sraith is fiche de The Simpsons, ar an 23 Deireadh Fómhair 2016. Scríobh Harry Shearer an eipeasóid seo. D'fhéach 3.36 milliún duine ar an eipeasóid.
Craobh Shinsear Peile na hÉireann 2020
Is é Craobh Shinsear Peile na hÉireann 2020 an 133ú heagrán den Chraobh Uile-Éireann ó bunaíodh an comórtas in 1887. Tá 30 chontae as Éirinn páirteach ann (gach contae seachas Cill Chainnigh agus Sligeach ). Ní bheidh Londain ná Nua-Eabhrac ag glacadh páirte de bharr srianta Covid-19.
Foirne, staideanna agus suíomhanna
Tá 30 fhoireann páirteach sa chraobhchomórtas.
Richard Stapleton
Polaiteoir Éireannach ab ea Richard Stapleton ( - 31 Iúil 1949). Bhí sé ina bhall de Pháirtí an Lucht Oibre
Cuise bliantúil
Is planda é an cuise bliantúil.
Robert Smith
Ceoltóir agus cumadóir Sasanach is ea Robert James Smith (21 Aibreán, 1959 a rugadh é). Is eisean an t-amhránaí, seinnteoir giotáir sa bhanna ceoil The Cure.
Cnoc Mhoire
Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Cnoc Mhoire.
Acanthus
Planda le duilleoga tiubha colgacha is ea acantas (géineas Acanthus). Tá sé á mhúnlú nó á shnoí mar mhaisiúchán ó aimsir na nGréagach sa 5ú céad RC. Cuireadh ar mhullach colún Corainteach é.
Sanasaíocht
Maítear go minic gur mhion-charachtar i miotaseolaíocht na Gréige í Acanthe (Gréigis:Ἀκάνθα nó Akantha), agus go raibh a meiteamorfóis freagrach as ainmniú na bplandaí Acanthus. De réir an mhiotais seo, bhí Acantha ina nimfeach agus bhí Apalló i ngrá léi. Diúltaigh Acanthe dó áfach agus scríob sí a aghaidh nuair a rinne sé le banéigean di. Mar thoradh air sin, d'athraíodh ó bhonn í isteach ina planda le duilleoga spíonacha.
Saothrú agus úsáidí
Fástar roinnt speiceas, mar phlandaí ornáideacha, go háirithe  A. balcanicus ,   A. spinosus  agus   A. mollis .
Baineadh úsaid as duilleoga acantas ar bhonn aeistéitiúil don Chaipiteal (sé sin, ball mullaigh den cholún nó den phiara ar a bhfuil an taibhléadan nó stua ina luí) san Ord Corantach. Tagann an téarma 'Caipeateal' ón Laidin capitellum, a chiallaíonn 'ceann beag'. Ceann de 5 phríomhord na hailtireachta clasaicí is ea an tOrd Corantach.
Frankie Baldwin
Is carachtar ficseanúil í Francesca "Frankie" Fraser (Baldwin roimhe sin) ar an gclár teilifíse Coronation Street. Ghlac Debra Stephenson an pháirt mar Frankie idir 6 Meitheamh 2004 agus 31 Nollaig 2006.
Pabaigh, Sgitheanach
clé|250px|mion|Pabaigh Is oileán é Pabaigh, gar den Eilean Sgitheanach sna Na hOileáin Istigh, Comhairle na Gàidhealtachd.
Mohamed ElBaradei
Is taidhleoir Éigipteach é Mohamed ElBaradei (Araibis: محمد البرادعي), a rugadh ar 17 Meitheamh, 1942. Tá ElBaradei ina Ard-stiúrthóir ar an International Atomic Energy Agency (IAEA) ó 1 Nollaig, 1997 go dtí an lá atá inniu ann. Bhuaigh ElBaradei, agus an ghníomhaíocht féin, Duais Nobel sa bhliain 2005.
Ba dhlíodór agus polaiteoir é roimhe sin, a rinne staidéar i gCaireo agus Nua-Eabhrac. B'eisean agus a réamhtheachtaí san IAEA Hans Blix a bhí san Iaráic sa bhliain 2003, ag lorg "airm ollscriosta".
39ú haois RC
Is í an an 39ú haois RC an aois a mhair ó 3900 RC go dtí 3801 RC.
Faróigh
Is grúpa eitneach Eorpach iad na Faróigh. Is í an Fharóis a bpríomhtheanga.
Damn the Torpedoes
Is albam ón bhanna Tom Petty and the Heartbreakers é Damn the Torpedoes, a eisíodh ar an 19 Deireadh Fómhair 1979.
Taobh 2
Gach amhrán le Tom Petty. (ach amháin iad le nótaí).
Conselh de la Lenga Occitana
Is é Conselh de la Lenga Occitana nó CLO (Gaeilge: Comhairle na hOcsatáinise) an comhlacht atá freagrach as caighdeán don Ocsatáinis a fhorbairt agus a chur chun cinn. Bunaíodh an chomhairle i 1996-1997. Aicmítear na comhaltaí i trí aicmí - na comhaltaí tofa, na comhaltaí a chomhfhreagraíonn agus comhaltaí an choiste gnó.
James Tunney
Polaiteoir Éireannach ab ea James Tunney (1892 – 11 Bealtaine 1964). Bhí sé ina bhall de Pháirtí an Lucht Oibre.
Patti Page
Ba amhránaí Meiriceánach í Clara Anne Fowler, nó Patti Page de ghnáth (8 Samhain, 1927-1 Eanáir, 2013).
Lúibín
Is éard is lúibín ann ná cineál traidisiúnta amhránaíochta Gaeilge agus magaidh a chantar siar is aniar idir beirt. Is féidir é a chur i gcomparáid leis an agallamh beirte. Eagraítear comórtais do dhaoine óga agus do dhaoine fásta ag comórtais Oireachtas na Gaeilge. Tá traidisiún láidir lúibíní i gCúil Aodha in Iarthar Chorcaí.
Na Foinn
Seán is a bhríste leathair: https://www.youtube.com/watch?v=Z9I_uHZAONU Bacach Buí na Léige: https://www.youtube.com/watch?v=x9i5DQLna1I Táim in Arrears: https://www.youtube.com/watch?v=7JLSBK7b-3E Túirne Mháire: https://www.youtube.com/watch?v=tAtTMK_tCeA Tatter Jack Welsh Cúnla: https://www.youtube.com/watch?v=3iczgQ7wtk8
Samplaí
[Comórtas Lúibíní do dhaoine fásta a bhí ar bun ag Oireachtas na Samhna 2011 https://www.youtube.com/watch?v=bUG5cRIIe6A] http://www.duchas.ie/ga/cbes/4450396/4376121/4450447
Féar boirne
Is planda é an féar boirne (Sesleria caerulea). Is féar ilbhliantúil é san fhine úd Poaceae. Tá sé dúchasach don Eoraip.
Lúibín
Samplaí
http://www.drama-gaeilge.com/downloads/eigse.pdf
Foinse: http://www.drama-gaeilge.com/?contentID=520
Jamie Baldwin
Is carachtar ficseanúil é James Andrew "Jamie" Baldwin ar an sobalchlár Briotanach úd de chuid ITV Coronation Street. Ghlac Rupert Hill an pháirt mar Jamie idir 19 Iúil 2004 agus 29 Feabhra 2008, agus uair amháin eile ar 24 Aibreán 2011.
An Chreimil
Stair
Luadh an Chreimil i Moscó an chéad uair riamh i gcáipéis ón mbliain 1331. Roimhe sin, bhain na scríbhneoirí úsáid as an bhfocal grad - focal ón tSean-Slaivis Eaglasta a chiallaíonn "cathair", cosúil le "gorod" na Rúisise. Bhí dúnfort de chineál éigin ansin sa dóú haois déag, ar a laghad.
San am sin, bhí na Rúisigh i dtuilleamaí adhmaid le tithe a thógáil, agus mar sin, bhí sé furasta an Chreimil a dhó.
hAtógadh an Chreimil in athuair sa bhliain 1339, as dair.
thumb|333x333px|left|An Chreimil
Ba é Ivan Kalita ("Eoin an Spliúcháin"), prionsa Mhoscó, a thóg na chéad fhoirgnimh chloiche sa Chreimil sna 1320idí agus sna 1330idí.
An Coróin Deilgneach
deas|250px|thumb|An Coróin Deilgneach Sa Chríostaíocht, tugtar an Coróin Deilgneach ar an gcoróin fite de chraobhacha na deilge a cuireadh ar cheann Íosa roimh an gcéasadh.
Páirc Aibhistín de Staic
Is staid CLG suite i gContae Chiarraí í Páirc Aibhistín de Staic. Toilleann an staidiam 12,000 duine.
Gaoth
250px|thumb|Gaoth Tugtar "gaoth" ar ghluaiseacht an aeir ó áit go háit. Is é is cúis leis an ngluaiseacht seo ná go bhfuil difríochtaí ann i mbrú an atmaisféir.
Spairtíneach mhara
Is planda í an spairtíneach mhara.
Ocsaíd alúmanaim
Is ocsaíd amfaiteireach í alúmanaim ocsaíde leis an fhoirmle cheimiceach Al2O3. Gairtear Alúmana (α-alúmana) go coitianta uirthi, nó Corandam in a bhfoirm criostalach, chomh maith le hainmneacha eile nach iad, rud a léiríonn cé chomh fhorleathan is a tharlaíonn sí san nádúr agus san earnáil tionsclaíochta. Is i dtáirgeadh an mhiotail alúmanam an úsáid is suntasaí a bhaintear aisti, cé go n-úsáidtear í chomh maith le haghaidh scrabhaigh mar gheall ar a cruas agus úsáidtear í mar ábhar teasfhulangach toisc a leáphointe ard.
Ríthe (cluiche óil)
thumb|400px|Rialacha Gaeilge do Ríthe ó [[Club Chonradh na Gaeilge|Chlub Chonradh na Gaeilge]] Is cluiche óil é Ríthe (nó kings mar is fearr aithne air as Béarla) a imríonn beirt nó tuilleadh le cártaí agus deochanna. Imríonn mic léinn agus grúpaí eile an cluiche in Éirinn, sa Phortaingéil, i gCeanada, i Meicsiceo, san Afraic Theas, sa tSile, sa Nua-Shéalainn, san Astráil, sna SAM, sa Ríocht Aontaithe, agus san Ísiltír chomh maith le háiteanna eile nach iad.
Sátan
thumb|Líníocht Gustave Doré de Shátan mar a rinne [[John Milton cur síos air ina leabhar úd Paradise Lost (Parthas Caillte)|alt=Líníocht dubh agus bán d'fhear in arm is in éide, agus mar a bheadh sciatháin ialtóga air]]
Is é Sátan ainm amháin ar áibhirseoir mór an chine dhaonna de réir na Críostaíochta.
De réir traidisiún Críostaí, bhí Sátan uair amháin ina aingeal cherub, ach mar gheall ar a sotalach, reibiliúnaigh sé i gcoinne Dé, agus de réir mar a caitheadh pionós as neamh in éineacht leis na haingil a chuaigh leis ina éirí amach.
Baineann an uimhir 666 leis de réir an Bhíobla.[tagairt de dhíth] Is bréagadóir é an diabhal.
Fidsígh
deas|250px|thumb|Fidsígh Is grúpa eitneach na Fidsí iad na Fidsígh. Is í an Fhidsis a bpríomhtheanga.
40ú haois RC
Is í an an 40ú haois RC an aois a mhair ó 4000 RC go dtí 3901 RC.
Ardeaglais Sheffield
Is ardeaglais Anglacánach suite i Sheffield í Ardeaglais Sheffield.
An Doladh
Is baile suite i gContae Thiobraid Árann é an Doladh (Dolla i mBéarla).
Sioc
200px|thumb|Sioc ar neantóg
Is éard is sioc ann ná criostail oighir ar dhromchla an domhain i rith aimsire fuaire.
Des Barnes
Is carachtar ficseanúil é Desmond Francis "Des" Barnes ar an gclár teilifíse Coronation Street. Ghlac Philip Middlemiss an pháirt mar Des idir 1990 agus 1998.
28 (uimhir)
Is é 28 an uimhir nádúrtha tar éis 27 agus roimh 29.
Cúirt an Mheán Oíche
Is dán fada Gaeilge é Cúirt an Mheán Oíche (Cúirt an Mheon-Oíche uaireanta) a scríobh Brian Mac Giolla Meidhre (Béarla: Brian Merriman).
Achoimre an dáin
Scríobhadh an dán de réir seanchas na hAislinge. Siúlann an file amach leis féin maidin samhraidh agus castar spéirbhean uafásach air. Sracann sí ina dhiaidh tríd an lathach go dtí Cnoc Mhánmhaí áit a bhfuil cúirt á stiúradh ag Aoibheal, ríon álainn na sí. Tugann Brian Mac Giolla Meidhre cor aorach don sean-nós.
Sa chéad alt den dán, nochtann banarracht míofar í féin os coinne an fhile agus tarraingíonn sí in éadan a gcos é chuig cúirt Aoibhil, banríon na Sí. Ar a slí chuig fothrach mainistreach ag An Mhóin Bhuí, insíonn an banarracht go raibh sé glacadh ag an mbanríon féin, agus í braon d'éilliú na dtiarnaí talún Angla-Éireannacha agus an dlí Shasanaigh, ceart dlí a chur i bhfeidhm. Tarlaíonn ansin cás cúirte ar nós an Fhéineachais, díospóireacht trí chuid.
Sa chéad chuid den díospóireacht, cuireann ógbhean a cás faoi bhráid na cúirte, ag cáineadh fhir óga na hÉireann as a ndiúltiú dul a pósadh. Déanann sí gearán fúthu siúd, nach n-éireodh duine acu ina fear céile, in ainneoin a tréaniarrachtaí spallaíochta agus giolamais ag cluichí iománaíochta, tórraimh agus laethanta pátrúin, ina ionad sin ag scaoileadh tharstu í agus ag pósadh go déanach le mná a níos sine. Éagaoineann an ógbhean an drochmheas a bhfuil ag mná pósta an tsráidbhaile di.
Tugann seanfhear freagair di. Cáineann sé ar dtús an ainriantacht mhínáireach de mhná óga, ag maíomh gur gineadh an ógbhean ag tincéir faoi charr. Déanann sé chur síos beoga ar mídhílseacht a mhná céile féin. Insíonn sé a náiriú go raibh sí torrach ceanna ar oíche a bpósta, agus an béadán faoi bhreith réamhaibí "a mhic" as sin amach. Cáineann sé agus déistin air iompraíocht scaoilteach mná óga i gcoitinne. Molann sé ansin ámh a leanbh neamhdhlisteanach agus cáineann sé pósadh amhail is dá mba seanaimseartha é. Éalaíonn sé go gcuirfeadh an banríon cosc ar fad air agus córas saorghrá a chuir ina ionad.
Cuireann focail an tseanfhir an ógbhean ar míre agus is ar éigean a chuirtear stop léi é a ionsú. Déanann sí mhagadh faoina theip éagumasach a chuid dualgais pósta lena chéile óg a chomhlíonadh. Bean déirce gan dídean ba ea i, a phós é agus í beagnach marbh leis an ocras. Deir an ógbhean go bhfuil leannán tuillte ag a bhean chéile, dá mb'fhíor é go raibh ceann tógtha aici. Éilíonn an ógbhean go gcuire deireadh le haontumha na cléire, ag maíomh gurbh fhir chéile agus aithreacha breátha iad. Idir an dá linn áfach, déanfaidh sí iarracht fear níos sine a mhealladh chun deireadh a chur lena náiriú.
Faoi dheireadh, tugann Queen Aoibheal breithiúnas gur gá gach fear pósadh roimh a aois aon bhliain is fiche, faoi phian pionós corpartha gearradh ag mná na hÉireann. Molann sí dosna mná iad siúd gan suim acu i saol rómánsúil, maraon le daoine aeracha agus cluanaithe ban. Deir Aoibheal leo áfach bheith cúramach gurbh fhéidir gach fear bheith fós in ann linbh a ghiniúint. Deir sé fosta nach féidir ach an Suí Naofa deireadh a chur le haontumha na sagart agus tugann sí comhairle díobh bheith foighneach.
Buaileann uafás an t-údar nuair a nochtann an ógbhean é mar bhaitsiléir 30 bliain agus déanann cuir síos ar a iarrachtaí gan toradh é a mhealladh. Ba chóir dó, maíonn sí, go mb'é an chéad fhear a gheofaí ciontach faoi réir an dlí pósta nua. Agus scata mór mná ag ullmhú chun é lascadh agus a chur ar crith ina chraiceann, dúisíonn sé as tromluí millteanach mar a thuigeann.
Ocsaíd
thumb|Ocsaidí [[Tearcithir|tearcithreacha]]Is éard is ocsaíd ann ná comhdhúil cheimiceach ina mbíonn ar a laghad adamh ocsaigine amháin agus dúil eile amháin aici ina fhoirmle cheimiceach. Bíonn, de ghnáth, ainian d'ocsaigine sa stát ocsaídiúcháin -2 sna ocsaídí miotail. Tá an chuid is mó de screamh an Domhain comhdhéanta de ocsaídí soladacha, de thoradh ar na heilimintí a bheith ocsaídithe ag an ocsaigin san aer nó san uisce. Táirgeann dócháin hidreacarbóin an dá phríomh-ocsaídí, aonocsaíd charbóin agus dé-ocsaíd charbóin. Fiú ábhair a mheastar mar íoneilimintí, go minic, forbraíonn siad bratú ocsaíde. Mar shampla, forbraíonn scragall alúmanaim craiceann tanaí de Al2O3 a chosnaíonn an scragall ó chreimeadh breise.
Foirmiú
Mar gheall ar a leictridhiúltachta, cumann ocsaigin nascanna cobhsaí ceimiceacha le beagnach gach dúil chun ocsaídí comhfhreagracha a chruthú. Bíonn tóir ar na thriathmhiotail (mar shampla, ór nó platanam) toisc go fhriotaíonn siad cuingriú ceimiceach díreach le hocsaigin, agus bíonn ar shubstaintí cosúil le ocsaíd óir (III) a bheith ginte trí bhealaí indíreacha.
Tá dhá chosán neamhspleách ann maidir le creimeadh na n-eilimintí, mar atá hidrealú agus ocsaídiú le hocsaigin. Bíonn an meascán 'le huisce agus le hocsaigin' níos creimní fós. Dónn na heilimintí go léir beagnach in atmaisféar ocsaigine, nó i dtimpeallacht atá ocsaigin saibhir. I láthreacht uisce agus ocsaigin (nó go simplí aer), imoibríonn roinnt eilimintí go tapa, nó fiú go baolach, chun hiodrocsaídí a thabhairt, m.sh. sóidiam. I bpáirt, mar gheall ar ar an gcúis seo, ní fhaightear alcailí nó miotail cré-alcaileacha sa dúlra i riocht miotalach ie, foirm nádúrtha,. Tá Caeisiam chomh imoibríoch sin le hocsaigin go n-úsáidtear é mar fhaighteoir i bhfolúsfheadáin, agus úsáidtear tuaslagáin de photaisiam agus sóidiam, NaK mar a thugtar orthu, chun roinnt tuaslagóirí orgánacha a dhí-ocsaiginiú agus a dhíhiodráitiú. Is éard a bhíonn ar dhromchla miotail de ghnáth ná ocsaídí agus hiodrocsaídí i láthair an aeir. Is sampla aithnidiúil é scragall alúmanaim, atá brataithe le scannán tanaí de ocsaíd alúmanaim a éighníomhaíonn am miotal, a mhoillíonn an próiseas creimthe. Is féidir tiús níos a chur leis an chiseal ocsaíd alúmanaim tríd an bpróiseas anóidithe leictrealaíodh. Cé go n-imoibríonn maignéisiam agus alúmanaim go mall le hocsaigin ag teocht agus brú caighdeánach (TBC) -cosúil le a lán miotail eile, dónn siad san aer agus gineann siad teocht an-ard. Is féidir le púdair mhínsnáitheach den chuid is mó miotal a bheith contúirteach pléascach san aer. Dá bhrí sin, úsáidtear iad go minic i roicéid le breosla soladach.
San ocsaigin thirim, táirgíonn iarann ocsaíd iarainn (II) ​​go héasca, ach is gnách go mbíonn ocsaigin agus uisce ag teastáil le haghaidh foirmiú na n-ocsaídí fheireacha hiodráitithe, Fe2O3−2x(OH)x, a chuimsíonn mórchuid na meirge. Tháirg baictéir fótaisintéiseacha ocsaigin saor in aisce roinnt 3.5 billiún bliain ó shin agus dá bhrí sin deascadh iarann ​​as tuaslagán san aigéan mar Fe2O3 san iarann ​​tábhacht eacnamaíoch haemaitít.