cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aston Villa Football Club
An Premier League (1992-2016)
I mí Feabhra 2012, d’fhógair an club caillteanas airgeadais de £ 53.9 milliún, agus chuir Lerner an club ar díol trí mhí ina dhiaidh sin, le luach measta £ 200 milliún. Le Lerner fós ar bord, sa séasúr 2014–15 níor scóráil Aston Villa ach 12 cúl i 25 cluiche sraithe, an ceann is ísle i stair Premier League, agus cuireadh Lambert as a phost i mí Feabhra 2015. Tháinig Tim Sherwood ina áit, a choinnigh an club ar shiúl ón relegation agus a threoraigh an club go Cluiche Ceannais an chontrapháirtí lárnaigh in 2015, ach scaoileadh saor é i séasúr 2015-2016, mar a rinne a chomharba Rémi Garde, agus fuair Villa ísliú céime go an Dara Roinn den chéad uair le 29 bliain, ag críochnú a gcéad rith leis an Premier League.
Táthcheangail Airgeadais, EFL Championship agus ardú ceím (2016-)
I mí an Mheithimh 2016, cheannaigh an fear gnó Síneach Tony Xia an club ar £76 milliún. Ceapadh iar-shaoiste Chelsea, Roberto Di Matteo, mar bhainisteoir nua an chlub, ach cuireadh as a phost é tar éis drochthús a chur leis an séasúr. Tháinig iarbhainisteoir Birmingham, Steve Bruce, ina áit. Bhí Bruce i gceannas ar an bhfoireann chun 4ú háit a bhaint amach sa séasúr 17/18, ach chaill siad i cluiche cáilithe athimirt EFL Championship 2018 go Fulham. I mí Dheireadh Fómhair 2018, cuireadh Bruce as a phost tar éis dó buachan ach uair amháin i bpíosa naoi gcluiche. Tháinig bainisteoir Brentford, Dean Smith, ina áit, le John Terry agus Richard O'Kelly mar chúntóirí dó.Faoi bhainistíocht Smith, shroich Aston Villa an 5ú háit sa léig agus bhí sé san iomaíocht arís sna cluiche cáilithe. Phioc an club streak a bhuaigh 10 gcluiche (curriaracht club.) Shroich siad Cluiche Ceannais EFL Championships 2019 agus bhuaigh siad ar Derby County 2-1 chun ardú céime a fháil ar ais go dtí an Premier League tar éis neamhláithreachta 3 bliana.
An 9 Lúnasa 2019, an oíche roimh thuairisceán Premier League Villa, nocht cáipéisí ó Theach na gCuideachtaí gur ceannaíodh úinéireacht scaireanna mionlaigh Recon Group, agus nach raibh aon bhaint ag Xia leis an gclub a thuilleadh. Sa chéad séasúr de Villa ar ais sa Premier League chuir an fhoireann cath ar dícháiliú don chuid is mó den séasúr ach d’éirigh leo dícháiliú a sheachaint le bailchríoch 17ú háit, ag fanacht suas ar an lá deiridh.
Chuir siad tús le séasúr 2020/21 go gealladh fúthu, lena n-áirítear bua gan choinne 7-2 ar na seaimpíní cosanta Learpholl.
Dathanna agus suaitheantas
Is iad na dathanna club léine cláiréad le sleeves spéirghorm, shorts bán le claret agus cóiriú gorm, agus stocaí spéirghorm le cláiréad agus cóiriú bán. Ba iad an chéad fhoireann shuntasach iad a chaith an cláiréad agus an gorm. Go ginearálta bhí léinte pléineáilte (bán, liath nó scáth gorm) i dathanna Villa ina mblianta tosaigh, le shorts bán nó dubh. Ó 1877-1879, chaith an fhoireann roinnt feisteáin éagsúla ó gach bán, gorm agus dubh, dearg agus gorm go glas plain. Faoi 1880, thug geansaithe dubha le leon dearg bróidnithe ar an cófra isteach ag William McGregor. Ba é seo an stiall chéad rogha don chéad sé bliana eile. Dé Luain, 8 Samhain 1886, deirtear in iontráil i leabhar miontuairiscí oifigiúla an chlub: mion|269x269px|[[Christian Benteke, ag caitheamh an feisteas baile Aston Villa le linn shéasúr 2013-2014]] (i) Tá sé beartaithe agus ar tacaigh gur léinte seacláide agus gorma spéire iad na dathanna agus go n-ordóimid dhá dhosaen. (ii) Tá sé beartaithe agus ar iasacht go n-iarrfaí ar an Uasal McGregor iad a sholáthar ag an luachan is ísle.
Sa deireadh chuir an club clareíd in ionad na dathanna seacláide ach cé nach bhfuil aon duine cinnte cén fáth. Ba ghearr gur dathanna sínithe Villa iad Clareid agus gorm agus ghlacfadh a chomhchlubanna Sasanacha West Ham United agus Burnley an scéim dathanna níos déanaí.
Staid
Fógraíodh an 6 Lúnasa 2014, go mbeadh Villa Park le feiceáil i gcluiche físe FIFA ó FIFA 15 ar aghaidh, agus bhí gach staidiam Premier League eile ceadúnaithe go hiomlán ón gcluiche seo ar aghaidh.
Úinéireacht
Eisíodh na chéad scaireanna sa chlub i dtreo dheireadh an 19ú haois mar thoradh ar reachtaíocht a bhí beartaithe chun líon méadaitheach na bhfoirne gairmiúla agus na n-imreoirí i sraitheanna Peile an Chumainn a chódú. Ceanglaíodh ar fhoirne Cumann peile scaireanna a dháileadh ar infheisteoirí mar bhealach chun trádáil a éascú i measc na bhfoirne gan gur luadh leis féin a chur i bhfeidhm an Cumann peile. Lean ag trádáil seo ar aghaidh ar feadh cuid mhaith den 20ú haois go dtí gur thosaigh Ellis ag ceannach cuid mhaith de na scaireanna sna 1960idí. Bhí sé an chathaoirleach agus ina scairshealbhóir substaintiúil ar Aston Villa F.C. ó 1968 go 1975 agus an scairshealbhóir is mó ó 1982 go 2006. Cuireadh an comhlacht ar an stocmhalartán Londain i 1996 agus d'athraigh praghas scaireanna an chlub go mór sna deich mbliana amach romhainn. Fógraíodh i 2006 go raibh roinnt cuibhreannais agus daoine aonair ag smaoineamh ar thairiscintí do Aston Villa. mion|[[Randy Lerner, úinéir an chlub Aston Villa (2006-2016)]] An 14 Lúnasa 2006, deimhníodh go raibh comhaontú de £62.6 milliún déanta ag Randy Lerner, úinéir an Cleveland Browns na National Football League, le Aston Villa chun an club a ghlacadh ar láimh. Ghlac Lerner smacht iomlán ar 18 Meán Fómhair agus thug sé a bhord féin isteach an 19 Meán Fómhair 2006, ag teacht in áit Ellis agus a bhord. Cheap Lerner é féin mar Chathaoirleach ar an gclub le Charles Krulak mar stiúrthóir neamhfheidhmiúcháin agus thog Ellis post oinigh an Chathaoirligh Emeritus. Chuir Lerner an club ar díol i mBealtaine 2014, ag luacháil thart ar £200 milliún.
The One with the Girl Who Hits Joey
Craoladh an cúigiú heipeasóid déag, "The One with the Girl Who Hits Joey", den chúigiú sraith Friends ar an 18 Feabhra, 1999. Scríobh Adam Chase an eipeasóid seo. D'fhéach 29.3 milliún duine ar an eipeasóid.
Aston Villa Football Club
Úinéireacht
An 18 Bealtaine 2016, d’aontaigh Randy Lerner díol Aston Villa le Recon Group, ar leis an fear gnó Síneach Xia Jiantong é. Críochnaíodh an díolachán an 14 Meitheamh 2016 ar £76 milliún a tuairiscíodh tar éis dó a bheith faofa ag an tSraith Peile, leis an gclub a bheith mar chuid de rannán Spóirt, Fóillíochta agus Turasóireachta Recon Group. Roghnaíodh Recon Group chun Aston Villa a ghlacadh ar láimh tar éis próiseas roghnaithe ag an gclub.
Tar éis gan a bheith curtha chun cinn go dtí an Premier League sa séasúr 2017-18, thosaigh tuairimíocht faoi dheacrachtaí airgeadais ag an gclub. Spreag sé seo an t-úinéir Tony Xia infheistíocht bhreise a lorg. Fógraíodh an 20 Iúil 2018 go raibh an grúpa NSWE, cuideachta Éigipteach ar leis an mbilliúnaí Éigipteach Nassef Sawiris agus an billiúnaí Meiriceánach Wes Edens chun infheistíocht a dhéanamh sa chlub peile. Cheannaigh siad geall rialaithe 55% sa chlub agus ghlac Sawiris ról chathaoirleach an chlub. An 9 Lúnasa 2019, an oíche roimh fhilleadh Villa ar an Premier League, nocht cáipéisí ó Theach na gCuideachtaí gur ceannaíodh scaireanna mionlaigh Recon Group, agus nach raibh baint ag an Dr. Tony Xia leis an gclub a thuilleadh.
Freagracht shóisialta
Tá caidreamh uathúil ag Aston Villa leis an gcarthanas Acorns Children's Hospice. Tá an caidreamh seo ceannródaíoch i bpeil Shasana. I chéad cheann do chlub Premier League, bhronn Aston Villa tosach na léine ar a bhfeisteas, a chuirtear in áirithe de ghnáth le haghaidh urraíochta ar phá ard, d'Acorns Children's Hospice ionas go bhfaigheadh an carthanas infheictheacht bhreise shuntasach agus cumais tiomsaithe airgid níos mó. Taobh amuigh den urraíocht léine d’íoc an club as cúram ospíse don charthanas chomh maith le cuairteanna imreoirí a sholáthar go rialta chuig láithreacha ospíse.
I mí Mheán Fómhair 2010, sheol Aston Villa tionscnamh ag Villa Park darb ainm Villa Midlands Food (VMF) áit a chaithfidh an club dhá bhliain ag traenáil mac léinn le Fáilteachas agus Imeachtaí Aston Villa i gcomhar le Comhairle Cathrach Birmingham. Osclóidh an club bialann i Seastán Bhóthar na Tríonóide le 12 mhac léinn á n-earcú laistigh de gha deich míle (16 km) i bPáirc Villa agus faighfear an chuid is mó den bhia sa bhialann go háitiúil.
Lucht tacaíochta agus coimhlint
Cosúil le go leor clubanna peile Shasana, bhí baint ag Aston Villa le roinnt gnólachtaí amhas: Villa Youth, Steamers, Villa Hardcore agus an C-Crew, agus bhí an dara ceann an-ghníomhach i rith na 1970idí agus na 1980idí. Le blianta beaga anuas, rinneadh na grúpaí seo, cosúil le go leor eile ar fud Shasana, a imeallú agus laghdaíodh cásanna foréigneacha. I 2004, bhí roinnt grúpaí amhás Villa páirteach i gcomhrac le lucht leanúna QPR lasmuigh de Villa Park inar bhásaigh óstach. Is féidir na príomhghrúpaí tacaíochta a fháil anois i roinnt clubanna tacaíochta baile agus idirnáisiúnta. Áirítear leis seo Club Oifigiúil Lucht Tacaíochta Aston Villa a bhfuil go leor rannán réigiúnach agus idirnáisiúnta níos lú aige freisin. Bhí roinnt clubanna tacaíochta neamhspleácha ann le linn réimeas Doug Ellis ach scoireadh a bhformhór tar éis dó dul ar scor. Cuireadh an grúpa tacaíochta My Old Man Said le chéile chun seasamh suas ar son chearta lucht tacaíochta Villa, mar thoradh díreach ar agóid lucht tacaíochta Villa i gcoinne cheapachán an chlub de Alex McLeish. Foilsíonn lucht tacaíochta an chlub fanzines freisin mar Heroes and Villains agus The Holy Trinity.
Is iad Birmingham City iomaitheoirí Aston Villa, le cluichí idir an dá chlub ar a dtugtar an Dérbaí Second City. Go stairiúil, áfach, is féidir a rá gurb iad West Bromwich Albion na hiomaitheoirí is mó atá ag Villa, dearcadh a aibhsíodh i suirbhé lucht leanúna, a rinneadh i 2003. Chuaigh an dá fhoireann san iomaíocht le trí chluiche ceannais Chorn an FA in aghaidh iad féin ag deireadh an 19ú haois. Baineann Villa taitneamh as iomaíocht áitiúil nach bhfuil chomh téite le Wolverhampton Wanderers agus Coventry City. Léis West Brom agus Birmingham City ag dul go dícháiliú, go dtí Craobh na Sraithe Peile, sa séasúr 2005–06, ag tús shéasúr na Príomhchomórtais 2006–07, ba é Villa an t-aon chlub Lár Tíre sa tSraith sin. Ba í Sheffield United an fhoireann freasúra is gaire a bhí rompu le linn an tséasúir sin, a d’imir 62 míle (100 km) ar shiúl i South Yorkshire. Le haghaidh séasúr 2010–11, tugadh West Bromwich Albion chun cinn sa Premier League, ag teacht le chéile arís le Aston Villa, Wolverhampton Wanderers agus le Birmingham City. Ba é seo an chéad uair a bhí na clubanna Iarthar Lár na tíre’ "Big Four” sa Premier League ag an am céanna, agus an chéad uair le chéile san eitilt barr ó shéasúr 1983–84. Fuair Birmingham islíu céinne a atoghadh ag deireadh an tséasúir 2010–11, ag críochnú na tréimhse seo.
Rinneadh an iomaíocht a athnuachan in 2016/17 nuair a fuair Aston Villa islíu ceinn ón Premier League. Tháinig West Brom in éineacht leo don séasúr 2018/19, ach cuireadh an derby ar athló nuair a bhuaigh Villa ardú céime ar ais go dtí an Premier League.
Staitisticí
Amhail séasúr 2020-2020, tá Aston Villa sa 107ú séasúr acu i mbarr-eitilt peile Shasana. Is iad Everton an t-aon chlub a chaith níos mó séasúir sa léig barr-eitilte, le 117. Fágann sé sin gurb é Aston Villa i gcoinne Everton an cluiche is mó a imrítear i bpeil barr-eitilte Shasana. Fuair Aston Villa isliú cairde ó an roinn is airde de pheil Shasana in 2016, tar éis dó a bheith ag imirt i ngach séasúr Premier League ó bunaíodh é i 1992–93, ach tugadh ardú céime dóibh arís in 2018–19. Tá siad sa 9ú háit ar thábla All-Time FA Premier League Table, agus an cúigiú líon is mó onóracha móra (20) a bhuaigh club Sasanach acu.
Faoi láthair tá an líon is mó spriocanna sraithe ag Aston Villa a scóráil foireann ar bith i mbarr-eitilt Shasana; Scóráladh 128 sprioc sa séasúr 1930–31, ceann amháin níos mó ná Arsenal cé a bhuaigh an tsraith an séasúr sin den chéad uair, leis Villa sa dara háit. Ba é tósaí Villa Archie Hunter an chéad imreoir a scóráil i ngach babhta de Chorn an FA i bhfeachtas rathúil Villa i 1887. Mhair an rith baile neamhbhuailte is faide ag Villa i gCorn an FA 13 bliana agus 19 gcluiche, ó 1888 go 1901.
Tá Aston Villa ar cheann de chúig fhoireann Shasana a bhuaigh Corn na hEorpa. Rinne siad amhlaidh an 26 Bealtaine 1982 i Rotterdam, ag bualadh Bayern München 1–0 a bhuíochas sin do sprioc Peter Withe.
Onóracha
Tá onóracha buaite ag Aston Villa sa bhaile agus i gcomórtais Eorpacha. Ba sa bhliain 1996 an onóir deireanach Béarla a bhí ag an gclub nuair a bhuaigh siad Corn na Sraithe, agus le déanaí bhuaigh siad Corn Intertoto UEFA 2001.
Craobh Sraith
Seaimpíní: 1893–94, 1895–96, 1896–97, 1898–99, 1899–1900, 1909–10, 1980–81
Seaimpíní: 1937–38, 1959–60
Buaiteorí babhta réitigh: 2018-2019
Seaimpíní: 1971/1972
Corn
Buaitheorí: 1886–87, 1894–95, 1896–97, 1904–05, 1912–13, 1919–20, 1956–57
Buaitheorí: 1960–61, 1974–75, 1976–77, 1993–94, 1995–96
Buaitheori: 1981
Buaitheori: 1899, 1901
Eorpach
Buaitheori: 1981-1982
Buaitheori: 1982
Buaitheori: 2001 (leis Paris Saint-Germain agus Troyes SC)
Scuad na chéad foirne
Ón 27 Lúnasa 2021:
Imreoirí móra
thumb|right|Villa Park
Stáisiún na Cathrach
Is stáisiún de chuid Iarnród Éireann suite sa Chathair i gContae Thiobraid Árann é Stáisiún na Cathrach.
Stáisiún Thiobraid Árann
Is stáisiún traenach de chuid Iarnród Éireann atá suite i dTiobraid Árann i gContae Thiobraid Árann é Stáisiún Thiobraid Árann.
Aigéad eatánóch
Is aigéad carbocsaileach é an t-aigéad eatánóch, nó an t-aigéad aicéiteach, arb é is cúis le blas searbh agus le boladh géar an fhínéagair. CH3COOH is foirmle cheimiceach dó. Aigéad réasúnta lag atá ann, cosúil leis na haigéid alcánacha eile, ach mar sin féin, tá an t-aigéad glan sách dainséarach, agus é in ann craiceann a chreimeadh. Imoibrí agus ceimiceán tábhachtach é an t-aigéad aicéiteach a úsáidtear go forleathan mar amhábhar sa tionsclaíocht.
Tugtar aicéatáití ar shalainn an aigéid aicéitigh.
Nioclás II na Rúise
B'é Nioclás II (Rúisis: Николай II) (18 Bealtaine, 1868 – 17 Iúil, 1918) Sár deireanach na Rúise. Chaill sé a choróin sa bhliain 1917, tar éis Réabhlóid na Feabhra, agus chuir Léinín agus an páirtí Boilséiveach é chun báis sa bhliain 1918, i ndiaidh Réabhlóid Dheireadh Fómhair.
B'é an t-ainm iomlán a bhí air Nikolai Aleksandrovich Romanov (Rúisis: Николай Александрович Романов), ach thugtaí Nioclás II, Impire agus Uathlathaí na hUile Rúise. Tugtar na leasainmneacha An Mairtíreach Nioclás agus Nioclás Fuilteach air freisin. thumb|left|Lena mháthair sa bhliain 1870
Tús a shaoil
B'é Alastair II a sheanathair, agus Maximilienne Wilhelmine Marie ó Hessen agus an Réin a sheanmháthair. Athair dian ab ea Alastair III, agus cheap sé go raibh Nioclás rófhaiteach. Fuair sé bás go tobann, agus dá thoradh sin, ní raibh Nioclás ullmhaithe an choróin a ghlacadh.
Thit Nioclás i ngrá le Banphrionsa Alexandra (Alix) ó Hessen agus an Réin, ach ní raibh a athair sásta leis an mbean seo mar Bhanimpire. B'fhearr le hAlastair go bpósfadh sé banphrionsa ó rítheaghlach Orleans, ó bhí an Sár díreach i ndiaidh comhghuaillíocht nua a shocrú leis an bhFrainc. Sa deireadh, áfach, fuair Nioclás cead óna athair Alix a phósadh. clé|mion|1898
Sár
Fuair Nioclás an choróin sa bhliain 1894, agus phós sé Alexandra ar an 26ú lá de Mhí na Samhna sa Phálás Geimhridh. Saolaíodh cúigear páistí dóibh, mar atá, Olga, Tatiana, Maria, Anastasia, agus Alexei.
Ní raibh tús maith ag Nioclás mar Shár, nó fuair míle duine bás ag an gcorúnú i Moscó, i dtubaiste Khodynka.
Bhí fadhb aige lena mhac Alexei, a rugadh ar an dóú lá déag de Mhí Lúnasa sa bhliain 1904. B'é Alexei a bheadh ina Shár i ndiaidh a athar, ach fuair siad amach go raibh haemaifilia air. Galar contúirteach is ea í inniu féin, ach bhí sí i bhfad ní ba chontúirtí sna laethanta seo. Ní raibh aon leigheas ann, agus d'fhaigheadh na hothair bás go hóg. Níor mhaith leis an lánúin Impiriúil scaoll a chur sna daoine, agus mar sin, ní dúirt siad a dhath faoi ghalar Alexei le haon duine taobh amuigh den teach.
Bhí an Banimpire Alexandra ag éirí éadóchasach faoi Alexei. An manach rúndiamhrach a bhí ina cheanán ag an teaghlach Impiriúil, Grigori Rasputin, thug sé le fios go raibh sé in ann maolú ar ghalar Alexei, agus cheap Alexandra gur tháinig an chabhair seo go díreach ó Dhia agus gur fear naofa a bhí i Rasputin.
Mar sin, d'éirigh le Rasputin an-údarás a fháil i saol an Impire agus an-tionchar a imirt ar a chuid comhairlí polaitiúla. Níor thaitin seo le cách san Impireacht, agus bhí scéalta náiriúla faoi Rasputin ag dul timpeall a tharraing míchlú ar an lánúin Impiriúil. clé|mion|1917 mar phriosúnaí
Réabhlóid
Bhris an Chéad Chogadh Domhanda amach sa bhliain 1914, agus chuaigh Nioclás chun troda sa chéad bhliain eile. Sa bhaile, áfach, thosaigh an chosmhuintir ag dul chun míshuaimhnis, agus an dóigh a ndeachaigh an geilleagar i laige, gan aon trácht ar an mbia a bheith ag rith gann.
Briseadh an cath ar an arm i Mí an Mheithimh sa bhliain 1916, agus bhí tionchar dona ag an nuacht seo ar chúrsaí polaitíochta na tíre freisin.
Bhí Cathair Pheadair lán lucht oibre agus saighdiúirí a chuaigh ar stailc, agus sa deireadh, bhris Réabhlóid na Feabhra amach sa bhliain 1917. Bhí ar Nioclás an choróin a thabhairt suas.
Leis an eachtra seo a cuireadh deireadh leis an rialtas Impiriúil sa Rúis, a bhí á rialú ag rítheaghlach Romanov le trí chéad bliain anuas. mion|an [[teaghlach sa bhliain 1914|clé]]
Feallmharú
Chuir an Rialtas Sealadach nua Nioclás agus a chlann i bPalás Alastair in aice le Cathair Pheadair. I mí Lúnasa 1917, cuireadh go dtí an tSibéir iad, mar cheap Alexander Kerensky, Príomh-Aire an Rialtais Shealadaigh, go mbeidís ní ba sábháilte ansin. B'ansin a bhí siad ag fanacht le linn Réabhlóid Dheireadh Fómhair freisin.
Tar éis bhua Léinín, tugadh go dtí Yekaterinburg iad, áit ina raibh an tArm Dearg agus na Boilséivigh láidir. San oíche 17 Iúil 1918, maraíodh an teaghlach ar fad, an Sár, a bhean agus a gcúigear clainne.
Cathal mac Finguine
Rí na Mumhan agus Ard-Rí na hÉireann dáiríre ba ea Cathal mac Finghin (Sean-Ghaeilge Cathal mac Finguine ) (bás 742). Ba bhall é d'Eoghanacht Ghleanndamhnach, clann Eoghanacht a bhí i gceannas sa Mhumhain ón 7ú go dtí an 10ú haois. Ríthe ag Caiseal roimhe ba ea a athair, uncail, sheanathair agus shin-seanathair, mar aon le Mac agus gharmhac leis.
Senchas Fagbála Caisil
An chéad leagn, §§ 1-3
Bhí Duirdriu, muicí rí Éile, agus Cuirirán, muicí rí Mhúscraí, ag tabhairt measa dá gcuid muc i gcoillte Caisil nuair a thit a chodladh orthu. Bhí fís acu ansion, ina raibh aingeal Dé ag beannacht an chéad rí Caisil, Conall Corc mac Luigdech, agus ríthe Eoghanachta na Mumhan dá shliocht. Agus an scéal seo inste aige dá rí féin, Conall mac Nenta Con, fuair Duirdriu na tailte timpeall Caisil agus dhíol sé do Chonall Corc iad. Is é de bharr seo go raibh ceart seacht gcumhal tugtha dá shliocht, Uí Duirdrenn, ag an rí Caisil. Tugtar ansin liosta ríthe ó Chonall Corc go Dub Lachtna (9ú haois), i dteannta le roscaireacht darb ainm Dicta Cuirirán Muiceda.
Cathal mac Finguine
Tuairiscítear go mion sna hannála Éireann an choimhlint idir Cathal agus ríthe Uí Néill, Fearghal Mac Maoil Dúin, Flaithbheartach mac Loingsigh agus Aodh Allán mac Fearghail Mac Maoil Dúin. Ní hionann leaganacha an tuaiscirt agus an deiscirt. Feictear Cathal freisin mar phearsa, ní i gcónaí ar bhealach tuisceanach, i scéalta amhail is Aislinge Meic Con Glinne, ina raibh diabhal craois istigh ann, chomh maith le roinnt scéalta Meán-Ghaeilge próis agus filíochta eile.
Senchas Fagbála Caisil
An dara leagan, §§ 4-8
Oíche amháin, d'fhan dhá mhuicí, Duirdriu agus Cuirirán ag Clais Duirdrenn, taobh ó thuaidh de Chaiseal. Bhí fís fháidhiúil acu beirt, ina bhac siúd teacht Néimh Phádraig go hÉirinn. An oíche dár gcionn, bhí dara dtús acu, they enjoyed a magnificent feast agus d'fhógair aingeal go mbronnfaí ríogacht na Mumhan ar an gcéad duine a lasfadh tine ar Chaiseal. D'inis Cuirirán scéal a fhíse do Chonall Corc, mac rí na Mumhan, a rith gan mhoill chun tine a lasadh ag Dún Coirc i gCaiseal. D'eagraigh sé ann fleá fhlaithiúil, an chéad cheann ar Chaiseal. Ar iarratas Choirc, chuaigh na muicithe chuig a ríthe féin, um cuireadh chun na fleá a thabhairt dóibh. Ag Fíad Duma in Muiceda, d'inis Druidriu [sic in ionad Duirdriu] an scéala do Chonall rí Éile. Dheimhnigh na draoithe an scéal, ar an drochuair dó, óir go raibh na tailte i seilbh a ríochta. Dá bharr, mháirseáil Conall ó dheas go Caiseal. Ar a theacht ann, ámh, cuireadh fáilte roimh Chonall. Ar a iarratas, thug Druidriu beannacht ainglí do Chorc agus d'fhógair sé é mar rí na Mumhan. As ucht seo, bhronn Corc luach a shaothair ar an muicí. Ón am sin i leith, bhíodh sé de cheart ag Uí Druidrenn gach rí nua Caisil a fhógairt, agus thugtaí seacht gcumhala dóibh mar chúiteamh. Chosnódh an bheannacht i dteannta sin ríthe Caisil ar anbhás mura dhéanfaidís faillí ina gcuid dualgas fhírinne agus cheart dlí (cf. fír flathemon). Leanann an téacs ar aghaidh, ag insint gur tharla seo seasca bliain roimh bhaisteadh Aonghasa mhic Nadha Fraoigh le Naomh Pádraig; agus gur chuir Aonghas "Cáin Bhaisteadh Phádraig" tri-bhliaintiúil i bhfeidhm sa Mhumhain, a gearradh go dtí réimse rí Chormaic.
Cathal mac Finguine
Meastar go forleathan gurb é Cathal an rí Éireann is cumhachtaí den chéad leath den 8ú haois, agus an rí stairiúil na Mumhan is láidre roimh Brian Bóramha. Creidtear gurb é an rí deireanach luaite sa ríliosta, Buile Choinn. Ba é Failbhe Flann mac Aodha Dhuibh (bás 639) rí stairiúil na nEoghanacht is leathnaithí roimh Chathal.
Tosca
Bunaíodh ríogacht na nEoghanacht, agus a príomhchathair ag Caiseal agus príomheaglais ag Imleach, i lár na 5ú haoise ag muintir Chonaill Choirc agus Aimend, "ciorcal istigh" na nEoghanacht, a tháinig i gceannas ar Corca Laidhe sa Mhumhain.
Agus na hEoghanachta i gceannas sa deisceart, bhí géaga éagsúla Uí Néill agus Connachta i gceannas sa tuaisceart. Cé go raibh an ard-ríogacht ársa ní i bhfad roimhe sin i gceannas na Laigean agus na nUlad, agus níos faide fós na nDáirine agus na nÉarann, ag an am seo bhí clann Uí Néill ag iarraidh bheith ina n-aonar mar ríthe na Teamhrach. Dáiltí an chomharbacht de ghnáth idir géaga Uí Néill an Tuaiscirt agus Deiscirt. Moladh ámh ag luath-fhoinsí na Mumhan, m.s. an Uraicecht Becc, gurbh é ríogacht Chaisil an ceann is cumhachtaí in Éirinn.
Le cead bliain agus ceathrú go dtí bás Chathail, bhí Eoghanacht Chaisil agus Eoghanacht Ghleanndamhnach i gceannas ar ríogacht Chaisil. Bhí críocha na nGleanndamhnach suite siar ó dheas de Chaiseal, i lár ghleann na Dubhabhann. Ríthe na Mumhan uile ba ea athair Chathail, Finguine mac Cathail (bás 696), a uncail, Ailill mac Cathail (bás 701), a sheanathair, Cathal Cú-cen-máthair (bás 665/666) agus a shín-seanathair, Cathal mac Áedo (bás 628).
Is dóigh gurbh é comharba díreach Chathail ná Cormac mac Ailello d'Eoghanacht Chaisil, a maraíodh le linn catha in éadan na nDéise sa bhliain 713. Cé ná nach fuair an t-iar-rí, Eterscél mac Máele Umai, bás go dtí an bhliain 721, is dóigh gur éirigh sé as a choróin i bhfad níos luaite, agus mar sin, go raibh Cathal ina rí Chaisil ón mbliain 713 ar aghaidh.
Cé go raibh clanna Uí Néill agus Eoghanacht na rítheaghlaigh is tábhachtaí in Éirinn, ríogacht ar suntasacha ba ea ríthe na Laighean agus ríthe na gConnacht. Bheadh tionchar ar leith ag an gcoimhlint ar son na Laighean, le linn réimeas Chathail, agus i rith na gcéadta ina dhiaidh, ar chaidreamh idir na hEoghanachta agus Uí Néill. Bhí chomhghaol maíte ag na Connachta i leith Uí Néill, agus de ghnáth fabhrach leo. Maidir leis an ríogacht eile, ríocht na nUladh, ní raibh ach achar i bhfad níos lú faoina ceannas, teoranta don chuid is mó do thailte taobh thoir de Loch nEathach agus den Bhanna, agus de ghnáth naimhdeach le muintir Uí Néill. Mar bhuille scoir, i gcúige mór fairsing na Mumhan féin, bhí roinnt rítheaghlach imeallach, amhail is Uí Liatháin, a bhí gaol sách éiginnte agus i bhfad amach acu leis na hEoghanachta.
Luath-réimeas
Don bhliain 715 is ea a fheictear an chéad tagairt do Chathal, cé nach n-ainmnítear é go follasach him, nuair a rinne Murchad mac Brain Mut of the Uí Dúnlainge, rí na Laigean, a ruathar tionscnaimh ar Chaiseal. Faightear an chéad imeacht a dhéanann trácht ar Chathal féin don bhliain 721, nuair rinne é féin agus Murchadh ionsaí ar thailte Uí Néill an Deiscirt. Deirtear i nAnnála Uladh:
Níos deireanaí sa bhliain úd, bhain Fergal mac Máele Dúin díoltas amach, ní as Cathal agus an Mumhain, ach as Murchadh agus na Laighin. Deir Annála Uladh:
Óir go ndearna Fearghal ionsaí ar na Laighean mar chúiteamh as Breá, b'fhéidir é go raibh Cathal, mar a mholadh Irwin, "an páirtí sóisearach".
I nAnnála Inis Faithlinn, chomh claonta ar son an deiscirt mar atá Annála Uladh ar son Uí Néill, tugtar tuairisc éagsúil agus níos lú iontaofa faoina himeachtaí a tharla sa bhliain 721:
Chuaigh Fearghal arísó dheas i gceannas arm an Uí Néill i Laighin isteach sa bhliain 722, ach cloíodh agus maraíodh é an uair úd. Insítear an scéal sa dán Cath Almaine (Cath Alúine), a troideadh ar an 11ú Nollaig 722. Sa réamhrá, tugtar dearcadh déanach an chogaidh:
Bhris na Laigin an sos cogaidh:
Cathal agus Uí Néill
Ní raibh Cináed ina rí ruireach ach le ceithre bliana, nuair a maraíodh é ag Cath Dhroim Corcain in éadan rí Cineál Chonaill, Flaithbheartach mac Loingsigh, a tháinig ansin i gcomharbacht air. Ní raibh Flaithbheartach féin i réim ach le cúpla bliain sular thug Aodh Allán mac Fearghail mhic Mhaoil Dúin de Chineál Eoghain a dhúshlán é le haghaidh cheannas Uí Néill. Throid siad roinnt cathanna ón mbliain 732 ar aghaidh, go dtí gur ghéill Flaithbertach agus chuaigh sé i mainistir isteach sa bhliain 734.
Agus ríthe Uí Néill, Fógartach, Cináed agus Flaithbheartach, ag troid eatarthu féin, rinne Cathal iarracht a cheannas a bhrú ar na Laigin. Sa scéal Cath Almaine, insítear gur tharla achrann toisc gur maraíodh Fearghal mac Maoil Dúin in ainneoin sos cogaidh déanta le Cathal.
Cloíodh Cathal ag Aodh mac Colgain Uí Chinnsealaigh, rí ansin na Laighean Leinster, sa bhliain 731, agus cloíodh go tóin arís é sa bhliain 735:
Sa bhliain 733, rinne Cathal creach ar thailte Uí Néill an Deiscirt, ach cloíodh é agus cuireadh an ruaig air as Tailte ag Domhnall Mí de Clann Cholmáin. D'éirigh le Cathal ámh ag Tlachtga in éadan Chlann Cholmáin Bhig, i gceannas Fhallomain mhic Con Congalt. Sa bhliain 734, chloígh Cathal na Laigin ag Bealach Eile.
Cathal agus Aodh Allán
Sa bhliain 737, bhuail Aodh Allán le Cathal ag Tír Dhá Ghlas, is dócha ar thalamh neodrach don bheirt. Deir Byrne nach dócha é gur aithin Cathal údarás Aodha — ba bheag an tionchar a bhí ag Uí Néill sa deisceart — ach dá mbeadh Cathal ag súil le leas éigin ón gcruinniú, bheadh díomá air.
Is amhlaidh ámh go raibh cléirigh Ard Mhacha rí-shásta, óir go n-insítear i nAnnála Uladh, san iontráil i ndiaidh tuairisc an chruinniú, go raibh Cáin Phádraig i bhfeidhm in Éirinn. Is dócha dá bharr gur shocraigh siad áit speisialta i gcaitheamh na heaglaise, a cuid tailte agus tionóntaí, mar atá ordaithe sa Cháin.
Mór Mumhan
Tá seanscéal fós ar marthain a deir gur bhandia flaithis í Mór Mumhan.
Cuireadh Mór faoi dhraíocht agus chaill sí a chuimhne. Chuaigh sé ar fána that ar Éirinn le dhá bhliain siar tháinig sí go cut abb rí, Finghin, i gCaiseal. Luigh Finghin léi faoi dheireadh, agus tháinig a chuimhne ar ais. Ar maidin, thug Fingen fallaing agus dealg na banríona di, agus thóg sé í féin mar bhanríon in ionad a chéile reatha, iníon rí na nDéise, óir gur de phór níos uaisle í.
Insítear sa Dinnseanchas Aoí faoi Fingen agus Mór:
Nuair a fuair Finghin bás, phós Mór Mumhan 'Cathal mac Finguine', de réir an scéil. Seo botún le bailitheoir an scéil, a thóg Cathal in amhlachas a sheanathar, Cathal mac Aodha Fhlainn. D'fhéadfadh é gur phós eisean Mór; is cinnte é nár phós Cathal mac Finguine í.
Teaghlach agus clann
Finguine mac Cathail ba ea a athair, Ailill mac Cathail a uncail, Cathal Cú-cen-máthair a sheanathair, agus Cathal mac Áedo sin-seanathair leis. Artrí na ea mac leis, agus Tnúthgal mac Artrach garmhac. Seachas a gharmhac, déantar tagairtí iontaofa ar cách úd sna hannála mar ríthe Caisil.
Is amhlaidh gur de mhuintir Uí Liatháin, comharsana ó dheas na nEoghanacht Gleanndamhnach, ba ea a mháthair, Gormgel. .  Cailleach, beanfhlaith mór le rá Uí Liatháin (ach de ghéag eile ná a mháthair), ba ea bean stairiúil Chathail.
Is iad an chlann Uí Chaoimh as Contae Chorcaí a shleachta díreacha inniu, trí Art Caomh, fionnó Artrach mhic Cathail. Tá sleachta fós ar mharthain sa 21d aoisfreisin ag a iníon daughter, Taileflaith.
Cumann Rugbaí na hÉireann
Is é Cumann Rugbaí na hÉireann (Irish Rugby Football Union nó IRFU as Béarla) an eagraíocht a rialaíonn rugbaí in Éirinn - Poblacht agus Tuaisceart. Tá ceannoifig Chumann Rugbaí na hÉireann lonnaithe ag 10/12 Bóthar Lansdún, Droichead na Dothra i mBaile Átha Cliath. clé|mion|19 Feabhra 1875. D'imir Éire cluiche idirnáisiúnta rugbaí don chéad uair riamh
Cluiche rugbaí
Is cluiche fisiciúil an rugbaí. Tá an-tóir ar rugbaí in Éirinn. Maireann cluichí rugbaí ochtó nóiméad agus tarlaíonn an sos leath ama tar éis daichead nóiméad. Tá cúig imreoir déag ar fhoireann rugbaí. Tá seacht n-ionadach ar fáil gach cluiche. Caithfidh an fhoireann na pointí is mó a scóráil chun an cluiche a bhuachan. Tá an pháirc rugbaí 100 méadar agus tá sé seachtó mhéadar ar leithead. Is féidir pointí a scóráil ceithre bhealach éagsúla:
mion|Staid Aviva
Bunú an Chumainn
Bunaíodh an chéad Chlub Peile Rugbaí in Éirinn sa bhliain 1854. Is é Club Peile Ollscoil Bhaile Átha Cliath (Béarla: Dublin University Football Club) an t-ainm agus bunaíodh é i gColáiste na Tríonóide. D'fhoghlaim mic léinn ón ollscoil seo faoi rugbaí den chéad uair má d’fhreastail siad ar scoileanna poiblí Béarla. Bunaíodh ocht bhfoireann rugbaí eile sa 19ú haois.
Imríodh an chéad chluiche idirnáisiúnta in Éirinn i gcoinne Shasana ar 19 Feabhra 1875. Bhí dhá imreoir déag as Cúige Laighean agus ochtar imreoirí as Cúige Uladh ar an bhfoireann.
Sa bhliain 1879, tugadh na cumainn i gceann a chéile in aon chumann amháin agus bunaíodh Cumann Rugbaí na hÉireann ar an cúigiú lá de mhí Feabhra sa bhliain 1879. Ag an am seo, chuaigh Cúige Uladh, Cúige Laighean agus Cúige Mumhan isteach i gCumann rugbaí na hÉireann.
Bhí an cruinniú seo ar siúl i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath. Ag an gcruinniú seo bhí W.C. Neville, J.G. Cronyn agus W.J. Goulding i láthair. Is duine tábhachtach é W.C Neville mar bhí sé ina chaptaen ar fhoireann na hÉireann agus níos déanaí toghadh ina huachtarán ar an gCumann Rugbaí na hÉireann.
Cuspóirí an Chumainn
Ag an gcruinniú tháinig an dá chumann ar chomhaontú. De réir théarmaí an chomhaontaithe:
Gaeilge Bhaile Átha Cliath
Bhain Ghaeilge Bhaile Átha Cliath agus na gceantar máguaird le canúint mhór lárnach na hÉireann, cé go raibh éagsúlacht ag baint léi de réir na háite i gContae Bhaile Átha Cliath féin. Bhí Gaeilge á labhairt mar ghnáth-theanga sa chathair leis na céadta bliain. Níor mhair sí mar theanga phobail thar lár na 19ú haois, ach faoi 1900 bhí Athbheochan na Gaeilge faoi lán seoil agus gréasán nua Gaeilgeoirí ag teacht ar an bhfód. Tá baint mhór ag an gcathair le fás na Gaeilge uirbí atá anois ann, canúint atá ag scaradh ó Ghaeilge na Gaeltachta.
Cumann Rugbaí na hÉireann
Cuspóirí an Chumainn
Sa bhliain 1885, chuaigh sé fhoireann is fiche (as gach cearn d'Éirinn) isteach i gCumann Rugbaí na hÉireann. Tháinig deich bhfoireann as Cúige Uladh. Tháinig naoi bhfoireann as Cúige Laighean. Tháinig seacht bhfoireann as Cúige Mumhan. Bunaíodh an fhoireann Chonnacht sa bhliain 1885.
Gaeilge Bhaile Átha Cliath
Canúintí Bhaile Átha Cliath
Bhí an Pháil agus Baile Átha Cliath suite ag an gceann oirthearach de chanúint mhór lárnach a bhí á labhairt ina leaganacha difriúla idir iarthar Chonnacht agus inbhear Abhainn na Life agus ó dheas chomh fada le Contae Loch Garman. D’fhág sé sin gur chosúil príomhchanúint Chúige Laighean le Gaeilge Chonnachta. Cuireadh an bhéim ar an gcéad siolla d’fhocal, agus taispeánann na logainmneacha gur fuaimníodh “cn-“ mar “cr-“. Sampla de sin is ea Cnoc Slinne (“Crooksling” an Bhéarla) i gContae Bhaile Cliath. Cuireadh fad leis an nguta ina leithéidí seo d’fhocail: poll, cill, coill, ceann, cam agus dream. Ba chuid suntais fuaimniú an ghuta ao, fuaim a ndéantaí ae di in oirthear Laighean agus í níos faide siar.
Cumann Rugbaí na hÉireann
Coiste Chumann Rugbaí na hÉireann
Tá údarás ag Cumann Rugbaí na hÉireann ar gach club rugbaí in Éirinn. Ba é Diúc Abercorn an chéad Uachatarán an chumainn sa bhliain 1874.
Staid Bóthar Lansdún
mion|Staid Aviva Bhunaigh Henry Wallace Doveton Dunlop an staid sa bhliain 1872. Bhí an staid suite i nDroichead na Dothra, Baile Átha Cliath. Ba é an staid idirnáisiúnta is sine ar domhan é. Imríodh comórtais spóirt éagsúla sa staid seo. Tharla an chéad chluiche rugbaí sa bhliain 1876. D’imir foireann Laighean agus foireann Uladh sa chluiche seo.
D'imir Éire i gCorn an Domhain sa Rugbaí den chéad uair sa bhliain 1991. Leagadh an staid sa bhliain 2007. Cuireadh Staid Aviva in ionad Staid Bóthar Lansdún.
Gaeilge Bhaile Átha Cliath
Canúintí Bhaile Átha Cliath
Maíonn Tomás Ó Raithile gur féidir go raibh gutaí fadaithe nó gutaí défhoghraithe ann chomh fada ó thuaidh le Baile Átha Cliath. Dhéantaí -e nó -i de -igh, i dtreo go bhfuaimneofaí mínigh mar míne agus gealaigh mar geala. Duílinn a bhíodh ag Gaeilgeoirí ar imeall na cathrach ar Duibhlinn, is dócha, más fíor don Leabhar Breac. I ndeisceart an chontae d'fhuaimnítí 'sléibhe' mar 'slé': féach “Ballinclea” mar leagan de “Baile an tSlé”.
Cumann Rugbaí na hÉireann
Staid Aviva
Tógadh Staid Aviva sa bhliain 2010. Tá áit sa staid do 50,000 duine. Tá an staid faoi chomhúinéireacht ag Cumann Rugbaí na hÉireann agus ag Cumann Peile na hÉireann. Is staid idirnáisiúnta é. Imríonn foireann sacair na hÉireann agus foireann rugbaí na hÉireann sa staid seo. Imríodh an chéad chluiche rugbaí sa staid ar an Satharn, an seachtú lá de Lúnasa sa bhliain 2010. D'imir imreoirí as Cúige Laighean agus Cúige Ulaidh i gcoinne imreoirí as Cúige Chonnacht agus Cúige Mumhan. Imríonn Club Peile Lansdún agus Club Peiile Wanderers sa staid Aviva freisin.
Gaeilge Bhaile Átha Cliath
Canúintí Bhaile Átha Cliath
Dealraíonn sé gur bháigh tuisil an tabharthaigh na tuisil eile i nGaeilge na cathrach le himeacht aimsire. I litir a scríobhadh i mBaile Átha Cliath i 1691 faighimid gnóthuimh (áinsíoch), tíorthuibh (áinsíoch) and leithscéalaibh (ginideach). Bhí Gaeilge Bhaile Átha Cliath suite idir an chanúint lárnach úd agus Gaeilge oirthear Uladh mar a bhí sí i gContae na Mí agus i gContae Lú ó thuaidh. Thabharfadh sé sin le tuiscint go raibh rian an dá shaghas Gaeilge úd ar Ghaeilge na cathrach.
Mór Mumhan
Ainmnítear cúige Mumhan aisti, agus creidtear gur máthairdhia eoihéimirithe na cúige í, go háirithe desna hEoghanachta. Tá aithne uirthi fosta faoin ainm Mugain, agus d'fhéadfadh é gurb ionann í agus Anu agus Mór-Ríoghain.
Cumann Rugbaí na hÉireann
Staid Aviva
Tá údarás ag Cumann Rugbaí na hÉireann ar Pháirc Thuamhan i gcontae Luimneach agus ar Pháirc Cnoc an Fhéich i mBéal Feirste.
Mór Mumhan
Mór Muman 7 Aided Cuanach meic Ailchine
Insítear sa scéal gur cuireadh, Mór faoi gheis, agus go ndeachaigh sí ar fána ar fud na hÉireann le dhá bhliain sular tháinig sí go Caiseal agus cúirt ríoga Fighin mhín mhic Aodha Dhuibh. Oíche amháin, luigh Finghin léi agus tháinig a chuimhne ar ais. Ar maidin, thug Finghin di fallaing agus dealg na banríona. Scar sé óna bhanríon go dtí sin, iníon rí na nDéise, agus tháinig Mór i gcomharbacht uirthi, óir go pór níos fearr.
Dinnseanchas Aoí
The Dinnseanchas Aoi say of Fingen and Mór:
Mis
Tá scéal mar an gcéanna an maidir le Mis, a bhfuil Sliabh Mis ainmnithe aisti. D'fhéadfadh é gurb ionann í Mór. Deirtear go ndeachaigh Mis as a meabhair agus gur mhair sí ina haonar go fiáin sna sléibhte. Tháinig sí chuici féin tar éis di bualadh agus luí le cláirsí darbh ainm Dubh Rois.
Is dócha go bhfuil mar móitíf ag na scéalta seo ná an loathly lady, ina thagann bandia an fhlaithis ar an bhfód i riocht cailligh, go dtagann rí dlisteanach agus pógann sé í, agus leis sin, éiríonn sí arís ina bean álainn.
Mór agus Lear
Faightear go minic i seanscéalta an móitíf seo ina chruthaíonn bandia an tírdhreach.
Bandia
Creidtear gurb ionann Mór Muman is agus Mughain, agus san áireamh tréithe Méabha agus Mór-Rioghana. Glaoitear uirthi scaití ach amháin Mumha, a thugann go soiléir le fios a nasc le cúige Mumhan.
Cumann Rugbaí na hÉireann
Lógó
Úsáideadh an sean-lógó chun rugbaí na hÉireann a léiriú ar feadh 134 bliana. Sa bhliain 2009, rinne Cumann Rugbaí na hÉireann lógó nua. Tá cosúlachtaí áirithe eatarthu mar bhí trí seamróga agus liathróid rugbaí le feiceáil ar an dá lógó. Tá an lógó nua i bhfad níos nua-aimseartha ach ag an am céanna, tá béim mhór ar stair na hÉireann agus ar fhéiniúlacht Cumann Rugbaí na hÉireann. mion|Geansaí Rugbaí na hÉireann
Mór Mumhan
Bandia
Meastar freisin gur bandia flaitheas í Ruithchern, deirfiúr Móire. Is ise laoch an scéil caillte Aithed Ruithcherne la Cuanu mac Cailchin.
Cumann Rugbaí na hÉireann
Bratach
Is bratach ghlas é. Tá tábhacht shiombalach ag baint leis an mbratach mar tá suaitheantais na gceithre chúige ar an mbratach. Tá an lógó "IRFU" scríofa ar an mbratach freisin.
Amhrán náisiúnta
Tá dhá amhrán náisiúnta rugbaí ann. Is é Amhrán na bhFiann an t-amhrán náisiúnta oifigiúil. Ní sheinntear an t-amhrán seo ach ag cluichí baile. Ceiliúrann an t-amhrán seo neamhspleáchas na hÉireann ón mBreatain. Mar thoradh tá a lán teannas ag baint leis an amhrán seo. De bharr, shocraigh Cumann Rugbaí na hÉireann amhrán nua a chruthú. Scríobh Phil Coulter amhrán nua 'Ireland's Call' sa bhliain 1995. Cantar é ag cluichí sa bhaile agus as baile.
Clubanna Rugbaí na hÉireann
mion|Liathróid Rugbaí Tá timpeall 60,000 imreoirí rugbaí in Éirinn. Tá caoga a naoi gclub i gCúige Mumhan. Tá naoi gclub déag i gCúige Chonnacht. Tá seachtó a haon club i gCúige Laighean. Tá caoga a sé club i gCúige Uladh.
Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann
Bunaíodh an fhoireann sa bhliain 1875. Tá tríocha sé imreoirí ar scuad rugbaí na hÉireann.
Foireann Chlub na hÉireann
Bunaíodh an fhoireann seo sa bhliain 2006. Tá an fhoireann seo comhdhéanta d’imreoirí rugbaí níos sine ó chlubanna éagsúla rugbaí na hÉireann. D’imir siad a gcéad chluiche i gcoinne club Albanach.
Foireann Chonnacht
Bunaíodh é sa bhliain 1885, nuair a tháinig sé chlub níos lú le chéile chun an fhoireann Chonnacht a bhunú. Tá an fhoireann shinsearach cúige seo mar chuid de Chumann Rugbaí na hÉireann. Is é Willie Ruane Príomhfheidhmeannach an chlub. Is é Ted Carty Uachtarán an chlub. Imríonn siad i bPáirc imeartha. Tá áit sa staid do 7,500 duine. Tá an club bunaithe i nGaillimh.
Foireann Laighean
Bunaíodh é sa bhliain 1879. Tá an fhoireann cúige seo mar chuid de Chumann Rugbaí na hÉireann. Imríonn siad sa staid Chumann Ríoga Bhaile Átha Cliath. (Béarla RDS Arena). Tá áit sa staid do 18,500 duine.
Foireann Uladh
Bunaíodh é sa bhliain 1879. Tá foireann Uladh ar cheann de na ceithre fhoireann cúige de Chumann Rugbaí na hÉireann. Imríonn siad sa staid Kingspan i mBéal Feirste. Tá áit sa staid do 18,000 duine.
Foireann na Mumhan
Bunaíodh é sa bhliain 1879. Tá foireann Mumhan ar cheann de na ceithre fhoireann cúige de Chumann Rugbaí na hÉireann. Imríonn siad sa staid rugbaí Pháirc Thuamhan i gcontae Luimneach. (Béarla: Thomond Park) Tá áit sa staid do 25,600 duine.
Iontaobhas Carthanachta Chumann Rugbaí na hÉireann
Bunaíodh Iontaobhas Carthanachta Chumann Rugbaí na hÉireann sa bhliain 1978. Bunaíodh é chun cabhrú le himreoirí rugbaí gortaithe. Faoi ​​láthair tá tríocha hocht imreoir rugbaí le gortuithe a athraíonn a saol. Tá gortuithe inchinne nó gortuithe dromlaigh ag na himreoirí seo. Díríonn an charthanacht seo ar chabhrú leis na himreoirí seo. Cuireann sé tacaíocht mhorálta agus tacaíocht airgid ar fáil do na himreoirí.
Gaeilge Bhaile Átha Cliath
Canúintí Bhaile Átha Cliath
Bhí údaráis Shasanacha Bhaile Átha Cliath sásta feidhm a bhaint as an nGaeilge agus a fhios acu go raibh sí á labhairt mar theanga choiteann. I 1655 ordaíodh do chuid de mhaithe na háite féachaint chuige go dtabharfaí léacht i nGaeilge. I Mí Mhárta 1656 ceapadh Séamas Corcy, sagart a d’iompaigh ina Phrotastúnach, chun seanmóir a thabhairt i nGaeilge ag paróiste Bhríde ar an Domhnach. I 1657 dúirt coilínigh Shasanacha in achainí do Chomhairle Bhaile Átha Cliath go raibh Gaeilge “commonly and usually spoken" sa chathair.
Ón 17ú haois amach a tháinig meath tubaisteach ar an nGaeilge i gCúige Laighean. Mar sin féin, chaithfí go raibh an Ghaeilge mar theanga an phobail i roinnt ceantar i 1753, agus tá fianaise ann go raibh an teagasc Críostaí á mhúineadh i nGaeilge i gcorrtheach pobail go dtí tuairim 1880. Idir 1600 agus 1700 a thosaigh an mheánaicme áitiúil ag labhairt Béarla, agus scaip an Béarla idir 1700 agus 1800. I 1801 deir an Statistical Survey of the Royal Dublin Society faoi labhairt na teanga i mBaile Átha Cliath: “Very few speak Irish”. Ar éigean a bhí aon phobal traidisiúnta á labhairt ann ó lár an 19ú haois amach.
1500-1700
Sa 16ú haois a rinneadh na chéad tagairtí do labhairt na teanga i mBaile Átha Cliath agus sa Pháil. Thug feidhmeannach Sasanach faoi deara sa Pháil i 1515 go raibh an Ghaeilge láidir ann - "'all the common people of the said half counties that obeyeth the King's laws, for the most part be of Irish birth, of Irish habit and of Irish language'."D'aontaigh an Sasanach William Gerard (Ard-Seansailéir na hÉireann sa dara chuid den 16ú haois) leis sin - “all English, and the most part with delight, speak Irish, and greatly are spotted in manners, habit and condition with Irish stains” (1578). ; agus mhaígh Richard Stanyhurst (staraí de chuid na Sean-Ghall ó Bhaile Átha Cliath) go raibh a leithéidí féin sa Pháil iompaithe ar an nGaeilge - "“when their posteritie became not altogither so warie in keeping, as their ancestors were valiant in conquering, the Irish language was free dennized in the English Pale: this canker tooke such deep root, as the bodie that before was whole and sound, was by little and little festered, and in manner wholly putrified…” (1587)."
Is féidir léargas a fháil ar an nGaeilge timpeall Baile Átha Cliath mar a bhí sí i lár an 16ú haois ó The Fyrst Boke of the Introduction of Knowledge (1547), leabhar leis an lia agus taistealaí Andrew Borde, Sasanach. Tá cuid de na habairtí mar a leanas (agus litriú ceartaithe idir lúibíní):
1700-1900
Bhí cainteoirí Gaeilge le fáil go tiubh i mBaile Átha Cliath agus sna ceantair máguaird san 18ú haois. Bhí Seán agus Tadhg Ó Neachtain ar na daoine ba shuntasaí de ghrúpa d’fhilí agus de scríobhaithe sa chathair.
Bhí éileamh ar lámhscríbhinní fós ann sa dara cuid den 18ú haois. Bhí Muiris Ó Gormáin ag obair i mBaile Atha Cliath mar scríobhaí ag an am agus fógraí aige (i mBéarla) in Faulkner’s Dublin Journal.
Mar a tharla in áiteanna eile, tháinig laghdú ar líon na gcainteoirí Gaeilge i mBaile Átha Cliath sa dara cuid den 19ú haois. Mar sin féin, thaispeáin daonáireamh 1851 go raibh a lán cainteoirí fós i gContae Bhaile Átha Cliath. Bhí Gaeilge á labhairt go coitianta sa chathair féin sa cheantar idir Sráid na mBráithre Bána agus Sráid Thomáis agus fógraí le feiceáil sa teanga. Bhí a lán seandaoine in Pimlico (sna Saoirsí) i ndeireadh na haoise nach raibh acu ach Gaeilge, agus bhí daoine ann a raibh Gaeilge mar theanga bhreise acu.
Faoi dheireadh na haoise, áfach, bhí Athbheochan na Gaeilge faoi lán seoil, rud a chuidigh le gréasán Gaeilgeoirí a chothú agus iad aontaithe ag Conradh na Gaeilge.
Gleann an Smóil
Tá Gleann an Smóil le fáil laisteas de Thamhlacht, 21km ó dheas ó Shráid Uí Chonailll, áit a dtugtar Bóthar na Bruíne air chomh maith. I sléibhte Chontae Bhaile Átha Cliath atá sé, gar go leor do Chnoc Montpelier.
Thug an scoláire Eoghan Ó Comhraí cuairt ar an ngleann sa bhliain 1837 le heolas faoi na logainmneacha a fháil. Tá an t-eolas sin le fáil i Litreacha na Suirbhéireachta Ordanáis (2 Lúnasa 1837):
"I met an interesting old man at the bottom of the glen from whom I collected the subjoined list of local names. His name is William Rafter — Uilliam Ó Rachtabhra, he is now 84 years old, with all his faculties in full vigour, and with more activity and buoyancy of spirit than his son, a man of about 50 years of age.... I speaks [sic] as good Irish as ever I heard spoken, as does his sister Una. He says that 40 years ago very few spoke English in the Glen except the Dublin Carmen — very few men of 40 years of age even now in the Glen that don’t understand tho’ they don’t speak the Irish."
Tá sé áitithe go bhféadfadh na logainmeacha Béarla a tháinig ar pháirceanna sa chuid deiridh den 18ú haois léiriú a dhéanamh ar thréimhse an mhalartú teanga. Dúirt Malachi Horan, a rugadh sa bhliain 1847 agus a tógadh trasna an ghleanna ó Bhóthar na Bruíne, nach raibh aon chainteoirí dúchais Ghaeilge ann agus é óg.
Rinne Seán Ó Donnabháin tagairt I 1852 do staid “in the glens of the County of Dublin, where the people still speak Irish”.
Is beag Gaeilge atá le fáil i scéalta ón gceantar seo i mBailiúchán na Scol a bailíodh i dtríochaidí an 20ú haois.
Gaeilge “nua” an lae inniu
Faoi láthair tá Gaeilge Bhaile Átha Cliath ag brath go mór ar na gaelscoileanna agus ar na gaelcholáistí, ós ann atá an méid is mó acu in Éirinn (os cionn tríocha scoil lán-Ghaeilge ar fad). Tá tuairimí éagsúla ann faoi nádúr measctha na “Gaelscoilise” agus faoin tionchar a d’fhéadfadh a bheith aici ar an teanga, ní hamháin i mBaile Átha Cliath ach ar fud na tíre.