cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Máire Mhic Giolla Íosa
Uachtarán
clé|mion|197x197px|Mary McAleese 2011Sa bhliain 1997 bhuail Máire Mhic Giolla Íosa iar-Thaoiseach Ailbhe Mac Raghnaill agus roghnaíodh mar iarrthóir Fhianna Fáil don Uachtaránacht í. Toghadh í mar uachtarán sa bhliain 1997. Ar 11 Samhain insealbhaíodh Máire Mhic Giolla Íosa mar ochtú Uachtarán na hÉireann. Tháinig sí i gcomharbas ar Mháire Mhic Roibín. "Droichid a thogáil" an téama a bhain lena huachtaránacht dar léi.
Átoghadh Máire Mhic Giolla Íosa ar an 1 Deireadh Fómhair 2004: ba í an t-aon iarrthóir a bhí ainmnithe go bailí.
Fialuch Dickey
Is ainmhí beag í an fhialuch Dickey. Mamach atá ann.
Juli
Is banna rac-cheoil é Juli (AIF: [juli]). Is as Gießen, Gearmáin iad. Is iad Eva Briegel (canadh), Jonas Pfetzing agus Simon Triebel (giotár), Andreas Herde (dordgiotar) agus Marcel Römer (drumaí).
Síol Maoluír Thiar
Is barúntacht suite i gContae Loch Garman é Síol Maoluír Thiar.
Teileascóp Ollmhór
Teileascóp a thóg 8 rialtas Eorpach go hard ar shliabh Cerro Paranal sa tSíle, i bhfeidhm ó 2000. 4 scáthán glactha ann, gach ceann 8.2 m ar trastomhas, nasctha le chéile ionas go bhfeidhmíonn siad chomh maith le scáthán amháin ar thrastomhas 16 méadar, agus mar sin níos fearr ná teileascóp Keck.
1927 sa teilifís
Is liosta é seo d'eachtraí teilifíse sa bhliain 1927.
Forainm
mion Is éard atá i gceist le forainm ná focal a úsáidtear in ionad ainmfhocail (ainm duine de ghnáth) in abairt e.g. sé, sí, siad. Uaireanta úsáideann daoine na forainmneacha siad/iad agus iad féin á gcur in aithne do dhaoine eile ionas go mbraithfidh daoine trasinscneacha agus neamh-dhénártha páirteach sa chomhrá, e.g. ‘Ciara is ainm dom. Úsáidim na forainmneacha sí/í’.
Fialuch El Carrizo
Is ainmhí beag í an fhialuch El Carrizo. Mamach atá ann.
Dub Taylor
B'aisteoir Meiriceánach é Walter Clarence Taylor Jr. (26 Feabhra, 1907 – 3 Deireadh Fómhair, 1994).
Jim Higgins
Is polaiteoir Éireannach é Jim Higgins (4 Meitheamh 1945 a rugadh é). Is Feisire de chuid Pharlaimint na hEorpa é don toghcheantar Thiar Thuaidh. Bhí sé ina TD ar feadh tréimhse agus bhí sé ina Sheanadóir ón mbliain 1997 (nuair a chaill sé a ionad i nDáil Éireann) go dtí an bhliain 2007. Bhí sé ina Aire Stáit sa Roinn Airgeadais sa bhliain 1995 agus ag Roinn an Taoisigh, ag an Roinn Cosanta ó 1995 go 1997 é. Is ball d'Fhine Gael é.
An Bhratasláiv
Is í an Bhratasláiv (Slóvaicis: Bratislava, seanainm Slóvaicise: Prešporok, Ungáiris: Pozsony, Gearmáinis: Pressburg, Laidin: Posonium) príomhchathair na Slóvaice, agus í ar an gceann is mó de chathracha na Slóvaice fosta, ó tá cónaí ar 450,000 duine ansin. Is í lárionad polaitíochta, cultúir agus eacnamaíochta na tíre í. Tá sí suite ar an dá thaobh den Danóib, agus í an-chóngarach do theorainn na hOstaire agus na hUngáire. Is í an t-aon phríomhchathair amháin ar fud an domhain atá ag críochantaíocht le dhá thír choimhthíocha, agus níl sí ach faoi chaoga ciliméadar ó phríomhchathair na hOstaire, Vín.
Stair
Tá áitreabh daonna anseo ó laethanta na Clochaoise Neoilití anuas, ach is dócha gurb iad na Boii, an treibh Cheilteach a bhronn a hainm ar an mBoihéim i bPoblacht na Seice, a chuir tús leis an gcéad "chathair" san áit seo tá dhá chéad bliain roimh bhreith Chríost. Ní raibh ann ach oppidum, mar a thugann an Laidin ar a leithéid, nó ráth. Bhí muileann airgid ag na Boii san áit, agus is díol suntais iad na boinn airgid a bhí á mbualadh ansin: is gnách biatec a thabhairt orthu, toisc gurbh é sin ainm an taoisigh a bhí le feiceáil ar na boinn.
Thit an áit leis na sean-Rómhánaigh sa chéad aois i ndiaidh bhreith Chríost, agus ba chuid de chóras cosanta na gcríoch Rómhánach í go dtí an ceathrú haois. B'iad na Rómhánaigh freisin a chuir tús le déantús an fhíona.
Rinneadh an chéad trácht ar an mBratasláiv in aon fhoinse scríofa sa bhliain 907. Tagairt atá ann don dóigh ar tháinig deireadh le stát na Moráive Móire agus é faoi ionsaí ag na hUngáraigh.
Sa bhliain 1000, tháinig Ríocht na hUngáire chun saoil. Bhí an Bhratasláiv, nó Pozsony, suite in aice le teorainn na ríochta seo, agus is iomaí sin ionsaí a rinneadh ar an áit. Mar sin féin, thosaigh an t-áitreabh ag forbairt anseo chomh maith leis an eacnamaíocht, agus sa bhliain 1291, bhronn Aindrias a Trí, Rí na hUngáire agus na Cróite, cairt cathrach ar an áit.
Sa bhliain 1526, chloígh na Turcaigh an Ungáir i gCath Mohács, agus ina dhiaidh sin, d'fhéach siad leis an mBratasláiv féin a ionsaí. Chuir siad léigear ar an áit agus iad ag iarraidh í a ghabháil, ach bhí fuar acu, cé go ndearna siad an-damáiste don chathair. Bhí an oiread sin de thailte na hUngáire sealbhaithe ag na Turcaigh gur gaireadh príomhchathair na hUngáire den Bhratasláiv nuair a thit an Ungáir leis an Ostair sa bhliain 1536. Ón am sin i leith, bhí tábhacht nua leis an gcathair. Bhí na ríthe á gcorónú agus na heaspaig á n-oirniú anseo.
Gé ghormeiteach Aibisíneach
Is éan í an gé ghormeiteach Aibisíneach.
Damba Aswan
Is damba suite in Aswan, an Éigipt Uachtarach é Damba Aswan.
Ann Doran
Ba bhan-aisteoir Meiriceánach í Ann Lee Doran (28 Iúil, 1911 – 19 Meán Fómhair, 2000).
1928 sa teilifís
Is liosta é seo d'eachtraí teilifíse sa bhliain 1928.
Ialtóg luch-chluasach mhór
Ainmhí is ea an ialtóg luch-chluasach mhór. Mamach eitilte in ord na Chiroptera is ea í.
Baile na Trá, Contae Loch Garman
Is ceantar suite i gContae Loch Garman é Baile na Trá. Cuimsíonn sé dhá bhaile fearainn, Baile na Trá Íochtarach agus Baile na Trá Uachtarach.
Curtis Mayfield
Amhránaí Meiriceánach Afracach ab ea Curtis Lee Mayfield a rugadh i Chicago, Illinois ar an 3 Meitheamh, 1942 i agus a fuair bás ar an 26 Nollaig, 1999.
Croí Rónaofa
deas|240px|thumb|Croí Rónaofa Is an croí Chríost, go háirithe léirithe i macasamhail agus thugtar meas air mar réad deabhóide i measc Caitlicigh é Croí Rónaofa.
Fialuch Ghuatamalach
Is ainmhí beag í an fhialuch Ghuatamalach. Mamach atá ann.
Teileog Mheiriceá
Speiceas Meiriceánach de chrann teile a tháirgeann adhmad áisiúil is fléam, an choirt shnáithíneach inmheánach a úsáidtear chun mataí is rópaí a dhéanamh.
Diúcacht na Burgúine
mion|clé|918 - 1477 Bhí Diúcacht na Burgúine (Laidin: Ducatus Burgundiae, Fraincis: Duché de Bourgogne, Ollainnis): Hertogdom Bourgondië) ann, ón bhliain 1032, mar chomharba ar atharthacht ársa agus mór le rá agus rannán mór de thailte de chuid Ríocht na Burgúine.
Bhí an Diúcacht i gcomhréir leis an chuid is mó de na teorainneacha agus na críocha sa réigiún mar atá sa Bhurgúin, sa lá atá inniu ann, ach ghlac a na ndiúc seilbh ar an iliomad feoid sa Fhrainc agus níos faide ó thuaidh san Ísiltír, ar a dtugtar le chéile Ísiltír na Burgúine.
Ann féin, ba cheann de na críocha móra diúiciúl a bhí ann le teacht chun cinn na hEorpa sa Nua-aois Luath.
Santa Monica, California
Cathair chois chladaigh in iarthar Chontae Los Angeles, i gCalifornia, is ea Santa Monica (Spáinnis: Santa Mónica). Tá an chathair ainmnithe i ndiaidh Monica, naomh Críostaí. Tá sí suite ar Bhá Santa Monica ar an taobh thiar. Tá cathair Los Angeles ar na trí thaobh eile: is í Pacific Palisades an chomharsanacht ó thuaidh, Brentwood ar an oir thuaisceart, Sawtelle ar an oirthear, Mar Vista thoir ó dheas, agus Venice ó dheas.
Tá clú ar Santa Monica as a comharsanachtaí d'aonteaghlaigh rachmasacha, ach tá a neart comharsanachtaí atá lán le condominiums agus árasáin chomh maith. Bhí 89,736 duine ina gcónaí i Santa Monica i 2010, tithíocht ar cíos ag an dá thrian díobh.
Stair
Gaspar de Portolà de Rovira an chéad Eorpach a leag cos ar an áit ina bhfuil Santa Monica inniu. Ba shin sa bhliain 1769. De bharr na haeráide, tháinig tóir ar Santa Monica mar bhaile saoire go luath san 20ú haois.
Tháinig ráth ar an gcathair arís ag tosú sna 1980idí mar thoradh ar athbheochan an lár trádála. D'fhás an eacnamaíocht, an turasóireacht go háirithe.
Baile Uí Choigligh
Is barúntacht suite i gContae Loch Garman é Baile Uí Choigligh.
Santa Monica, California
Daonra
Bhí 417 duine ina gcónaí sa chathair sa bhliain 1880, 3,057 sa bhliain 1900, 71,595 sa bhliain 1950 agus 84,084 sa bhliain 2000.
Damba Renaissance Aetópach
Is damba suite san Aetóip é Damba Renaissance Aetópach.
Il Divo
Is grúpa ceoil é Il Divo a chomhcheanglaíonn an ceoldráma bel canto agus ceol clasaiceach le pop agus seánraí eile, an stíl ar a dtugtar go hidirnáisiúnta mar crossover clasaiceach. Tá ceathrrar sa ghrúpa: Urs Buhler, teanór Eilvéiseach; Carlos Marín, baritone Spáinneach nach maireann; David Miller, teanór Meiriceánach agus Sébastien Izambard, teanór Francach.
Tagairtí
<div class="listaref" style="-moz-column-count:3; -webkit-column-count:3; column-count:3; list-style-type: decimal;">
Teileataifeadadh
Córas chun clár físe a aistriú ina scannán reatha. De bhrí nach bhfuil ach eatramh gairid idir frámaí leanúnacha físe, is gá ceamara scannáin le gluaiseacht an-tapa chun gach fráma scoite a ghabháil. De ghnáth ní róshásúil fótagrafaíocht dhíreach den teilifíseán daite scáthmhaisc, agus de rogha úsáidtear córas le 3 scáileán ga-chatóideach chun an 3 íomhá de na comhdhathanna — dearg, glas is gorm — a theilgean ar mhodh optúil ar an scannán sa cheamara. Nuair a bhíonn clár ardghéire i gceist, uaireanta taifeadtar an 3 dheighilt dhaite i ndiaidh a chéile ar scannán dubh is geal, agus níos déanaí déantar iad a mheascadh chun claonchló daite a tháirgeadh. I modh eile modhnaítear 3 léasar — dearg, glas is gorm — leis an bhfíschomhartha, agus measctar na léasacha le córas scáthán optúil rothlaithe chun íomhá dhaite gach fráma a scanadh go díreach ar an scannán fótagrafach claonchló, líne i ndiaidh líne, fráma i ndiaidh fráma.
Foclóirí Gaeilge
Ní liosta críochnúil é seo a leanas. [[Íomhá:Focal.ie.gif|mion|255x255px|focal.ie suíomh ]]
Muirín mór
Iasc sliogánach débhlaoscach mara is ea an muirín mór (Pecten maximus). Maireann sé gan ceangal le haon fhoshraith, agus é in ann snámh trína bhlaoscanna a bhualadh le chéile. Bíonn fáinne adharcán is roinnt súl mórthimpeall ar fhallaing a imill. Gabhtar é go trádálach mar bhia do dhaoine.
The Burns Cage
Craoladh an seachtú heipeasóid déag, The Burns Cage, den seachtú sraith is fiche The Simpsons ar an 3 Aibreán 2016. Scríobh Rob LaZebnik an eipeasóid seo. D'fhéach 2.32 milliún duine ar an eipeasóid.
Gastropoda
Tugtar gastrapód ar bhall den rang Gastropoda: na seilidí agus na héisc shliogánacha atá cosúil leo. Sa cholainn bíonn ceann, cos mhatánach, agus mais an ionathair, clúdaithe le sliogán cailcreach cornaithe ina bhís. An cholainn faoi thoirsiún le linn a forbartha, ionas go bhfuil an t-anas os cionn an chinn. Itheann sé ábhair phlandúla le cíor fiacla mar a bheadh raspa banda. Cuid de na gnéithe is mó chun tosaigh, is feoiliteach iad. Is seadánach cuid acu, ina measc seilidí tíre is uisce úir, agus éagsúlacht iontach na seilidí mara: bairnigh, cuachmaí, faochain, fínicíní, trumpaí sliogáin is a lán eile.
Teileascóp
mion|Teileascóp i bPáras Ionstraim optúil chun íomhánna formhéadaithe a dhéanamh de réada cianda. Seans go raibh a leithéid ann níos luaithe, ach tháinig sé in úsáid fhorleathan san Eoraip go luath sa 17ú céad tar éis do Galileo is Lippershey samplaí rathúla a dhéanamh timpeall 1608.
Cruthaíonn teileascóp réalteolaíoch íomhá inbhéartaithe den fhrithne ach le réimse níos mó radhairc is formhéadú níos mó ná teileascóip dhomhanda (le híomhá ingearach). clé|mion|177x177px|modh oibre a d'úsáid [[Isaac Newton|Newton ]] I dteileascóp athraonta, úsáidtear lionsa chun na gathanna solais a fhócasú, modh oibre a d'úsáid Galileo den chéad uair sa réalteolaíocht. Ina fhoirm nua-aoiseach le hiomrall crómatach na lionsaí ceartaithe, bíonn an teileascóp seo in úsáid fhorleathan, i measc amaitéarach go háirithe. clé|mion|177x177px|reflecting telescope I dteileascóp frithchaiteach, is le scáthán parabóileach a fhócasaítear na gathanna solais, modh oibre a d'úsáid Newton sa réalteolaíocht den chéad uair, de bhrí gur thuig sé gur réiteach é ar iomrall crómatach na lionsaí.
D'fhorbair William Herschel (1738-1822) bealaí chun scátháin mhóra phríomhúla a theilgean i 1783. Is teileascóip mar seo na teileascóip is mó ar Domhan go léir. clé|mion|194x194px|[[ceamara Schmidt]] Nuair a bhíonn gnóthaí ar leith le déanamh, cosúil le grianghrafadóireacht, bíonn córas lionsaí is scáthán in úsáid, mar áta i gceamara Schmidt. Bailíonn radaiteileascóip astaíochtaí raidió cosmacha ó fhoinsí neamhaí agus déanann anailís orthu. Mias pharabólóideach bhailithe instiúrtha a bhíonn sa teileascóp seo, le brathadóir lárnach atá ceangailte le haimplitheoirí.
Is féidir foinsí na dtonnta raidió a léiriú trí chóras anailíse íomhánna mar phictiúir cosúil le grianghraf anna. I radathrasnamhéadar bíonn grúpa aeróg instiúrtha a tharchuireann a gcomharthaí chuig comhghlacadóir, agus is féidir íomhánna d'fhoinsí tonnta raidió sa chosmas le híogaire is cruinneas níos fearr a fháil leis seo.
Bíonn teileascóip do shaghsanna eile radaíochta (infridhearg, ultraivialait, X-ghathach is eile) in úsáid freisin, cuid acu ar shatailítí os cionn atmaisféar an Domhain.
An Airméin i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
Ghlac An Airméin páirt i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse don chéad uair sa bhliain 2006.
Iomaitheoirí
mion|Iveta Mukutchyan ag cur i láthair i 2016
Pointí
Seo iad na trí thír déag ba mhó a thug pointí, sa teileavóta, don Airméin i mbabhtaí ceannais idir 2016 agus 2022:
Cumalainimbeas
deas|250px|thumb|Cumalainimbeas Scamaill de chlann na gcumalas a éiríonn an-ard (suas le 10 km). Go minic bíonn cuma dhorcha bhagrach orthu ón talamh, agus bíonn siad bainteach le stoirmeacha toirní is teacht fronta fhuair le linn do lagrach dul thart. Ar barr is féidir go gcruthóidh an scamall cruth inneonach.
1929 sa teilifís
Is liosta é seo d'eachtraí teilifíse sa bhliain 1929.
Muiríneach
Féar crua ilbhliantúil le riosóim dreaptha, dúchasach do chóstaí thiar na hEorpa. Seamaidí na duilleog infhillte, na panacail cosúil le spící. Féar ceannródaíoch coilíniúcháin, oiriúnaithe do choinníollacha tirime agus in ann adhlacadh le gaineamh aistreach a sheasamh. Cuirtear ar dhumhcha é leis an ngaineamh a tháthú le chéile.
Cáit Ní Bhriain
280px|thumb|right||Áras Bóirmhe, Sráid Mhulgrave, Luimneach i mí Aibreáin 2007, áit bhreithe Cháit Ní Bhriain sa bhliain 1897. B’údar úrscéil agus drámaí í Cáit Ní Bhriain (1897-1974) (Kate O’Brien as Béarla) a scríobh as Béarla.
Óige
Rugadh i Sráid Mhulgrave i gCathair Luimnigh í ar an 3ú Nollaig 1897. Ba thógálaí é a hathair agus tá tigh an teaghlaigh, Áras Bóirmhe, fós ina sheasamh ós comhair Ospidéal Meabhar-Ghalar Sheosaimh. D’éag a máthair in aois a cúig bhliana di.
Chuaigh sí ar mheánscoil Cnoc na Labhras sa chathair.
Tar éis di freastal ar Choláiste Ollscoil Bhaile Átha Cliath, thosaigh sí ag obair leis an Manchester Guardian, nuachtán i Manchain, Sasana.
Saol i Sasana
Cuireadh a céad dráma Distinguished Villa: A Play in Three Acts ar stáitse sa bhliain 1926. Foilsíodh a céad úrscéal Without My Cloak cúig bliana ina dhiaidh.
Ba leis an úrscéal The Ante Room a bhain sí mór-chlú amach sa bhliain 1934. Bhain roinnt dá scríbhinní le téama an leisbeachais. Dá bharr sin, cuireadh cosc ar fhoilsiú a h-úrscéalta Mary Lavelle agus The Land of Spices in Éirinn. Mhair an cosc go dtí blianta na 1970í.
Dúil
Tá mórán cialla leis an focal dúil:
Cáit Ní Bhriain
Saol i Sasana
Níor phós sí riamh agus chaith sé an chuid is mó dá saol i Sasana. D'oibrigh sí le seirbhísí eolais na Breataine le linn An Dara Cogadh Domhanda.
Bhuail an niúmóine í agus d’éag sí i gcathair Canterbury, Kent ar an 13ú Lúnasa 1974, in aois 76 di.
Oidhreacht
mion|Leabharlann Glucksman Tá bailiúchán mór da scríbhinní le feiscint i Leabharlann Glucksman in Ollscoil Luimnigh. Ath-fhoilsíodh a húrscéal deireanach As Music and Splendour(1958) sa bhliain 2005. Tagann slua mór gach bliain chun freastal ar dheireadh Seacthaine Cháit Ní Bhriain in Ollscoil Luimnigh.
Teilgean (miotalóireacht)
Sa mhiotalóireacht, próiseas ina dteilgtear miotal leáite isteach i múnla le toisí an-chruinne. Déantar an múnla as ábhair theasfhulangacha, meascán de ghaineamh is cré a phacáiltear ar phatrún múnlaithe (macasamhail den réad atá le táirgeadh). Uaireanta déantar an múnla ina dhá leath chun gur féidir an patrún a bhaint as roimh an teilgean. Uaireanta déantar an patrún múnlaithe as céir, baintear an chéir as an múnla dúnta trí théamh. agus leáitear is galaítear an chéir amach as roimh an teilgean. I dteilgcheárta a dhéantar an réamhobair seo, agus an teilgean féin. Chun réada ardchruinnis a fháil ní mór patrún ardchruinnis a chruthú, agus is obair sciliúil é sin. Is féidir cóimhiotail ar leith, go minic iad sin a chuimsíonn sinc, a theilgean i ndísle, is é sin é a theilgean faoi bhrú i múnla casta inathúsáidte le cruth casta a tháirgeadh. Déantar a leithéid le plaisteach freisin.
Teilgean aismhéadrach is isiméadrach
Córas chun líníocht thríthoiseach réada a dhéanamh gan pheirspictíocht, ina dtarraingítear gach líne de réir scála. Is cás ar leith den teilgean aismhéadrach é an teilgean isiméadrach, ina dtarraingítear an 3 ais — airde, leithead, is doimhne — ag 120° lena chéile, na haiseanna leithid is doimhne ag 30° leis an gcothromán. Úsáidtear an córas seo go forleathan i líníocht innealtóireachta is ailtireachta.
Comhairle na Gàidhealtachd
Ceantar comhairle de chuid na hAlban is ea Comhairle na Gàidhealtachd atá suite i dtuaisceart na tíre. Is é an ceantar comhairle is mó sa Ríocht Aontaithe.
The Dawn Patrol (scannán 1938)
Scannán Meiriceánach is ea The Dawn Patrol a rinneadh sa bhliain 1938.
Teicteonaic phlátaí
right|frame|Beochan de bhriseadh na for-ilchríoch Pangaea agus gluaiseacht na n-ilchríoch ina dhiaidh sin, ón Triassic Luath ar aghaidh. Is é is teicteonaic phlátaí ann (ón Laidin Dhéanach: tectonicus, ón Ghréigis: τεκτονικός "a bhaineann le foirgneamh") ná an teoiric a, a saothraíodh go cinnte sna 1960idí, gurb é atá sa litisféar (an screamh agus an maintlín uachtarach) ná ollphíosaí móra, ar a dtugtar plátaí. Bogann na plátaí móra sin go mall i gcomhréir leis na cinn eile timpeall orthu. Tá an tsamhail tógtha ar teoiric na gluaiseachta ilchríochaí,  coincheap a forbraíodh le linn na chéad cúpla scór bliain den 20ú haois. Ghlac an pobal geolaíoch leis an teoiric seo, i ndiaidh bailíochtaithe go raibh grinneall na farraige ag leathadh sna 1950í déanacha agus na 1960í luatha.
Bíonn plátaí teicteonacha comhdhéanta de litisféar aigéanach agus litisféar ilchríochach níos tibhe, ar a bharr bíonn screamh ar leith ann. Feadh theorainneacha cóinbhéirseacha, iompraíonn fodhuchtú plátaí isteach sa mhaintlín. De ghnáth, cúitíonn an t-ábhar caillte agus foirmiú na screimhe aigéanaí nuaí, feadh teorainneacha dibheirseacha plátaí a chéile, tré ghrinneall na farraige a leathnú. Ar an mbealach seo, fanann dromchla iomlán an litisféir mar an gcéanna. Freisin, gairtear 'prionsabal an chreasa iompar' ar thuar na teicteonaice plátaí. Thig teoiricí níos luaithe le fios, cé go bhfuil siad bréagnaithe anois, mholadh go raibh laghdú (crapadh) de réir a chéile nó leathnú de réir a chéile ar fud na cruinne.
Bíonn plátaí teicteonacha in ann bogadh toisc go bhfuil níos mó nirt ag litisféar an Domhain ná san astanaisféar faoin a bhun. Tarlaíonn comhiompar, mar thoradh ar éagsúlachtaí i ndlús cliathánach an mhaintlín. Creidtear go dtiomáineann tosca éagsúla gluaiseacht plátaí, gluaisne ghrinneall na farraige ar shiúl ón droma i lár an aigéin atá ag leathadh (mar gheall ar éagsúlachtaí i dtopagrafaíocht agus dlús an screimhe, mar thoradh air difríochtaí i bhfórsaí imtharraingthe) agus sracadh, trí shúchán anuas, ag an chrios  fodhuchtaithe. Tá míniú eile sna fórsaí éagsúla a ghineann fórsaí taoide na gréine agus na gealaí. Tá tábhacht choibhneasta gach ceann de na fachtóirí agus a gcaidreamh lena chéile doiléir, agus fós ina ábhar díospóireachta.
Faightear bolcáin is creathanna talún ag na teorainneacha imbhuailte idir na plátaí mar a bhfilltear na carraigeacha is a gcruthaítear sléibhte. Ag na teorainneacha seo fodhuchtaíonn pláta amháin faoin bpláta eile, agus éascann siad thar a chéile ó am go ham. Tarlaíonn bolcáin is creathanna talún maraon le himbhualadh na bplátaí, lúbadh suas na bplátaí is cruthú sléibhte. Cruthaítear ábhar nua plátaí an t-am ar fad freisin ag na dromanna i lár an Aigéin Atlantaigh is an Aigéin Chiúin trí phróiseas bolcánach mar a ngluaiseann na plátaí amach ó chéile. Is próiseas leanúnach athchruthaithe is athnuaite ar dhromchla an Domhain é.
Bunphrionsabail
Tá sraitheanna uachtaracha an Domhain roinnte ina dhá chuid; an litisféar agus an t-astanaisféar. Tá sé seo bunaithe ar dhifríochtaí sna hairíonna meicniúla agus sa mhodh ina n-aistrítear teas. Go meicniúil, bíonn an litisféar níos fuaire agus níos dolúbtha, cé go bhfuil an t-astanaisféar níos teo agus in ann sreabhadh níos éasca. Ó thaobh aistriú teasa de, cailleann an litisféar teas trí sheoladh, cé go n-aistríonn an t-astanaisféar freisin teas trí chomhiompar agus bíonn grádán teochta beagnach aidiabatach aige. Níor cheart an fho-roinnd seo a mheascadh leis an fhoroinn cheimiceach sna sraitheanna céanna sa mhaintlín (déanta suas as an t-astanaisféar agus an chuid den mhaintlín san litisféar) agus an screamh: féadfaí píosa áirithe den mhaintlín a bheith mar chuid den litisféar nó an t-astanaisféar ag tréimhsí difriúla, ag brath ar a theocht agus bhrú. Is é an prionsabal lárnach na teicteonaice plátaí na go mbíonn an litisféar ann mar phlátaí teicteonacha éagsúla agus ar leithligh, a théann ar dhroim an sreabhánchineálach (solad |slaodleaisteach) astanaisféar. Bíonn plátaghluaisní i raon tipiciúil suas go dtí 10-40 mm sa bhliain (fásann Droim an Atlantaigh Láir chomh tapa agus mar a bheadh [[Ionga|d'ingne) go dtí thart ar 160 mm / sa bhliain (fasann an Pláta Nazca thart chomh gasta is a fhásann gruaig). Tá cur síos ar mheicníocht tiomána na gluaiseachta seo thíos luaite.
Bíonn plátaí litisféaracha teicteonacha comhdhéanta de mhaintlín litisféarach forleagtha ag ceachtar de dhá chineál ábhar screimhe nó iad araon: screamh aigéanach (i dtéacsanna níos sine tugtar Sioma ó shileacan agus maignéisiam), agus screamh ilchríochach (sial ó sileacain agus alúmanaim). De ghnáth, bíonn litisféar aigéanach 100 km de leithead; a tiús ina fheidhm dá aois: mar a théann an t-am ar aghaidh, fuaraíonn sé go seoltacht agus cuirtear maintlín foluite sa bhreis lena bhonn. Toisc go bhfuil sé cruthaithe ag dromanna i lár na n-aigéan agus go leathnaíonn sé amach, bíonn a tiús mar sin in a fheidhm dá fhad, ón dhroim lár-farraige as a raibh sé cruthaithe. Athraíonn an tiús ó thart ar 6 km ag lár na farraige go dtí níos mó ná 100 km ar chriosanna fodhuchtaithe. De ghnáth, bíonn tiús litisféir Ilchríochaigh ~ 200 km, cé go n-athraíonn sé seo go mór idir báisíní, sliabhraonta, agus taobh istigh d'ilchríocha cratónica seasmhacha. Bíonn an dá chineál screamh éagsúil chomh maith i tiús, le screamh ilchríochach i bhfad níos tibhe ná aigéanach (35 km vs 6 km).
Tugtar teorainn phlátaí ar an suíomh a bhualann dhá phláta lena chéile, agus is ar an imeall nó ar an teorainn is mó a tharlaíonn gníomhaíocht ar nós creathanna talún agus cruthú ghnéithe topagrafacha nós sléibhte, bolcáin, dromanna aigéanacha, agus claiseanna aigéanacha. Tarlaíonn an chuid is mó de bholcáin bheo nó ghníomhacha an domhain feadh teorainneacha plátaí, agus is é Fáinne Tine an Aigéin Chiúin an áit is is gníomhaí agus is forleithne a bhíonn ar eolas, sa lá atá inniu ann. Tá plé agus tuilleadh eolais faoi na teorainn thíos ar aghaidh. Tarlaíonn roinnt bolcán taobh istigh de phlátaí, agus luaitear dífhoirmíochtdí phláta inmheánaigh agus cleitíní an mhaintlín, sna cur síos orthu.
Mar a mhínítear thuas, féadfaidh go mbeadh san áireamh i bplátaí teicteonacha screamh ilchríochach nó screamh aigéanach, agus go mbíonn an dá short sa chuid is mó dóibh. Mar shampla, áirítear sa phláta Afracach an ilcríoch agus codanna de urlár an Atlantaigh agus na hIndia. Tá an t-idirdhealú idir screamh aigéanach agus screamh ilchríochach bunaithe ar a gcuid modhanna foirmithe. Tá screamh aigéanach déanta ag ionaid leata ar ghrinneall na farraige, de réir mar a dhéantar carrigeacha nua san áit ar scar plátaí óna chéile ar dtús, agus tá screamh ilchríochach déanta trí stuabholcánachas agus trí fhuilleamh na dtír-raonta trí phróisis theicteonacha, cé go bhféadfadh go mbeadh seichimh oifilíte ag roinnt de na 	tír-raonta, sé sin píosaí de screamh aigéanach a mheastar a bheith mar chuid den ilchríoch, nuair a scoireann siad ón timthriall caighdeánach foirmithe agus ó na hionaid leatha agus fodhuchtú faoi bhun na 	n-ilchríoch. bíonn screamh aigéanach freisin níos dlúithe ná screamh ilchríochach, mar gheall ar a gcuid comhdhéanaimh éagsúla. Tá screamh aigéanach níos dlúithe toisc go bhfuil níos lú sileacain agus níos mó 	dúl níos troime (mafach) ná screamh ilchríochach (feilseach). Mar thoradh ar an srathú dlúis, go ginearálta, luíonn screamh aigéanach faoi bhun leibhéal na farraige (mar shampla an chuid is mó de phláta an Aigéin Chiúin, cé go bhfuil snámhach screamh ilchríochach os cionn leibhéal na farraige (féach ar an leathanach iseastatacht chun teacht ar mhíniúchán an phrionsabail).
Cineálacha teorainn plátaí
Trí chineál teorainn plátaí ann, mar aon le cineál measctha, arb iad a sainairíonna ná an tslí a sleamhnaíonn a plátaí i gcoibhneas lena chéile. Bíonn baint acu le cineálacha éagsúla feiniméan dromchla. Is iad seo a leanas na cineálacha éagsúla teorainn plátaí:
Gathanna cosmacha
Radaíocht a thagann ar Domhan ón spás ina mbíonn, den chuid is mó, prótóin, alfa-cháithníní is núicléis eile. Chomh maith leo siúd, bíonn leictreoin ardfhuinnimh is fótóin a chuireann tús le radaíocht thánaisteach san atmaisféar. De bhrí go bhfuil an Domhan ag fáil sruth leanúnach radaíochta ón spás, meastar go bhfuil an Chruinne iomlán lán de radaíocht chosmach chúlrach, comhdhéanta as fótóin ón Ollphléasc. Ar ámharaí an tsaoil, imbhuaileann an-chuid de na bunghathanna cosmacha le móilíní an atmaisféir, á n-ianú agus ag déanamh gathanna tánaisteacha cosmacha nach bhfuil chomh fuinniúil leis na bunghathanna ar chor ar bith. Mar sin féin, meastar go gcuireann na gathanna tánaisteacha tús le hathruithe géiniteacha i bplandaí is ainmhithe ar Domhan de réir a chéile. Ba é an fisicí George Gamow a thairg an radaíocht chosmach chúlrach den chéad uair. De bhrí go bhfuil an Chruinne ag forleathnú an t-am ar fad, ba chóir go mbeadh cuid bheag de bhunteas na hOllphléisce ann fós. Más rud é gur astaíodh na fótóin ón Ollphléasc sa raon infheicthe tonnfhad, ba chóir go mbeadh siad aistrithe faoi seo ag forleathadh na Cruinne go dtí tonnfhaid níos mó is minicíochtaí níos lú (agus tonnfhaid mhicreathonnacha, ag iarmhairt Doppler). Tá an-iarracht ar siúl ag réalteolaithe an radaíocht iarmharach seo a bhrath is a thomhas, chun teacht ar thuiscint níos fearr ar an Ollphléasc is tús na Cruinne.
Muireitleán
mion|Muireitleán DeHavilland Otter Eitleán atá in ann éirí san aer ó dhromchla na mara agus tuirlingt anuas air is ea muireitleán, le cabhail nó snámháin ar chruth oiriúnach.
Is slí thaistil éasca é uaireanta.
Stair
Dhear Reginald Joseph Mitchell agus Claude Dornier muireitleáin sna 1920idí.
Muireitleáin in Éirinn
Bhíodh cuan dóibh in inbhear na Sionainne i bhFaing, Contae Luimnigh nó áit tuirlingthe muireitleán. Bhí ról lárnach ag Foynes maidir le heitiltí paisinéirí trasatlantacha tráchtála a bhunú.
Cuireadh tús leis an gcéad seirbhís trasatlantach sa bhliain 1939. Ar 28 Meitheamh 1939, thuirling Eitilt 607A "Yankee Clipper" de chuid Pan American i bport na mbád eitilte i bhFaing, Contae Luimnigh.
Rinne siad seirbhís sa dara cogadh domhanda i ndualgais tarrthála agus i gcoinne fomhuireán.
Diúcacht na Briotáine
Ba stát feodach meánaoiseach é Diúcacht na Briotáine (Briotáinis Dugelezh Breizh, Fraincis:Duché de Bretagne ), a bhí ann idir tuairim is 939 agus 1547. Chlúdaigh sé leithinis oirthuaisceart na hEorpa, críochantacht leis an Aigéan Atlantach san iarthar agus an Mhuir nIocht ar an taobh thuaidh, agus go neamhchinntitheach ag Abhainn an Loire sa deisceart agus an Normainn agus cúigí eile na Fraince ar an taobh thoir. Bunaíodh an Diúcacht tar éis arm Lochlannach a bheith ruaighthe ón réigiún, timpeall na bliana 939. Bhí an Diúcacht, sna tréimhse idir an 10ú céad agus an 11ú  céad, éagobhsaí go polaitiúil, agus ní bheadh ach cumhacht teoranta ag na diúcaí lasmuigh dá dtailte pearsanta féin. Bhí caidrimh measctha idir an Diúcacht agus Diúcacht na Normainne, uaireanta ag dul i gcomhghuaillíocht leis an Normainn, agus ag amanna eile, ar aon dul leis an Chogadh Briotánach -Normannach, ag tabhairt faoi choimhlint oscailte
1930 sa teilifís
Is liosta é seo d'eachtraí teilifíse sa bhliain 1930.
Hanoi Rocks
Chuir bás an drumadóra Shasanaigh Nicholas "Razzle" Dingley deireadh leis an ngrúpa den chéad uair sa bhliain 1985, ach chuir Monroe agus McCoy an banna ar ais le chéile uair amháin eile idir 2001 agus 2009.
Bhain Hanoi Rocks rath nach beag amach ar bhonn náisiúnta agus ar fud na cruinne. Bhíodar i mbun ceoil agus camchuairte leis na mbannaí ba mhó a rá a linne - Mötley Crüe, Poison, New York Dolls, Johnny Thunders, Def Leperd agus iliomad eile.
Bhí an-tionchar ag Hanoi Rocks ar bhannaí eile a tháinig ina dhiaidh chomh maith– Guns N’ Roses, L.A. Guns, Manic Street Preachers, Alice in Chains, Foo Fighters agus cinn eile nach iad.
Muirmhíle
Aonad luas loinge, ionann is timpeall 1.93 km san uair. Fadó, dhéanadh mairnéalaigh an luas a thomhas mar seo: Thógaidís giota adhmaid agus ghreamaidís píosa luaidhe leis. Bhíodh rópa agus snaidhm air gach 14.5 méadar. Cheanglaidís an rópa leis an ngiota adhmaid agus ligidís dó titim isteach san uisce. D'fhanadh an giota adhmaid socair ar bharr an uisce, agus ligtí don rópa sileadh amach léi i gcónaí. Tar éis 90 troigh a ligean amach, chastaí cloigín gainimhe 28 soicind bun os cionn. Ansin, le linn don ghaineamh a bheith ag titim, dheántaí na snaidhmeanna a chomhaireamh de réir mar a ghabhadh siad trí lámha an mhairnéalaigh. Ba shin luas na loinge ina mhuirmhílte (knots).
Ceol tíre na hÉireann
Is fosheánra ceoil in Éirinn é ceol tíre na hÉireann a cruthaíodh trí cheol tuaithe Mheiriceá Thuaidh a mheascadh le tionchair Éireannacha. Tá an-tóir air go háirithe i gceantar tuaithe Lár na Tíre agus Iarthuaisceart na tíre, ach níos lú ná sin i gceantair uirbeacha nó san Iardheisceart áit a bhfuil ceol níos traidisiúnta na hÉireann i bhfabhar. Tá an-tóir air i measc eisimircigh Éireannacha sa Bhreatain freisin, go háirithe i measc an ghlúin níos sine. In athbhreithniú ar an albam "Round the house" and "mind the dresser": ceol damhsa tí tuaithe na hÉireann tugann Vic Gammon faoi deara go raibh an ceol spreagtha go páirteach ag fonn ar neamhspleáchas cultúrtha. mion|Fear ag seinnt an Sacsafón, uirlis cáiliúil den Snagcheoil
Stair
Tháinig ceol tíre go luath san fhichiú haois i measc Meiriceánaigh den lucht oibre a bhí ina gcónaí sa deisceart, go háirithe sna Sléibhte Appalachian. Bhí glúnta ceoltóirí tar éis bailéid Bhéarla a chumasc le hamhráin fhidil Cheilteacha agus Ghaeilge, ag cur tionchair ó inimircigh Eorpacha éagsúla a shocraigh in aice láimhe. Is minic nach ndéantar dearmad ar thionchar Mheiriceánaigh na hAfraice. Ní amháin go raibh tionchar ag snagcheol agus ag na gormacha ar ealaíontóirí tíre, ach d’fhoghlaim go leor ceoltóirí bána, mar Hank Williams, a gceird ó mhúinteoirí gorma.
Is minic a rinne ionstraimíocht agus foirm idirdhealú idir ceol tíre agus traidisiúin eile. Go ginearálta, bhí "harmonies" simplí ag gabháil le hionstraimí sreinge, cosúil le banjos, giotáir fuaimiúla agus leictreacha, dobros, fidil agus harmonicas le cruinneas rithimeach. Dhiúltaigh na ceoltóirí tíre is luaithe drumaí, ag creidiúint go raibh siad ró-ard agus ard. Faoi lár na 1930idí, áfach, chuir ceoltóirí "swing" an iarthair, mar cheannaire an bhanna Bob Wills, drumaí leis. Faoi na 1950idí, bhí drumadóir i measc uainchláir fhormhór na ngrúpaí ceoil tíre.
Le beagnach céad bliain, tá ceol tíre fós ina chumhacht mar gheall ar a chumas oiriúnú. Ó na 1970idí i leith dhiúltaigh amhránaithe tíre iad féin a cheangal le fuaim ar leith. Sna 1970idí, cruthaíodh pop-tír, a ainmníodh as na hamhráin tíre a bhris an 40 raidió is fearr, agus rac-cheol tíre, mar fhilleadh ar “old” rock n' roll, athmhúnlú ceol tíre. Tháinig pop tíre chun cinn le amas ó cheoltóirí mar Kenny Rogers agus Glen Campbell. I measc na n-achtanna rac-tíre bhí an Marshall Tucker Band, na Allman Brothers, agus na Eagles.
Lean hibridiú an cheoil tíre isteach san aonú haois is fiche, agus ealaíontóirí ceoil tíre ag barr na gcairteacha. Mar “chónaidhm stíleanna, seachas stíl monolithic,” leanann ceol tíre ag mealladh lucht féachana mór le comhleá litrithe a thrasnaíonn teorainneacha ceoil.
Uirlisí
Uirlis giolcach a forbraíodh san Eoraip go luath sa naoú haois déag, tá an bosca ceoil caite mar dhílsiú agus tá méarchláir ar thaobh na láimhe deise agus na láimhe clé ceangailte le bellows. Táirgeann na bellows nótaí ag brú aeir trí chomhlaí atá á rialú ag an méarchlár.
Úsáidtear an bosca ceoil go príomha i gceol conjunto, tejano agus cowboy.
Banjo clé|mion|205x205px|Fear ag seinnt an Banjo, Uirlis Ceoil Tíre Is uirlisí sreangán pluide nó strummed iad banjos a dtagann a gcuid toin shainiúla ó na sreangáin a dtacaíonn droichead leo atá suite ar membrane craiceann atá sínte go docht. Go stairiúil, is sliocht de theaghlach lutes gaolmhar leathan iad banjos Mheiriceá a forbraíodh in Iarthar na hAfraice ó mhúnlaí níos luaithe sa Mheánoirthear. Is é an banjo cúig shraith is coitianta anois, áit a bhfuil an "cúigiú sreang" mar shreang ghearr a bhfuil tiúnta air de ghnáth chun feidhmiú mar drón ard nó mar "chanterelle." Is féidir banjos cúig shreang a fháil i gcineálacha tíre oscailte nó sean-aimsire ag baint úsáide as sreangáin gut nó cruach agus freisin in éagsúlachtaí le tacaíocht athshondóra, beagnach i gcónaí cruach-strung. Féadfaidh banjos a bheith fretted nó fretless, fuaimiúil nó leictreach, mais-mhonaraithe nó lámhdhéanta ina n-aonar. Ó thaobh amhairc de, is furasta an banjo a aithint, le bonn cruinn agus gas fada ag óstáil ceithre shraith de ghnáth.
Fidil mion|198x198px|Fidil Tugadh an fhidil go Meiriceá as Oileáin na Breataine den chéad uair, agus bhí an fhidil ar cheann de na príomhuirlisí i gceol tíre i gcónaí. Bhí "Fiddling" ann sna Stáit Aontaithe le beagnach trí chéad bliain roimh thús an cheoil tíre mar sheánra ceoil a raibh tóir air go tráchtála, agus tá a fhréamhacha i dtraidisiúin damhsa na hÉireann.
De ghnáth is éard atá i bhfonn fidil ná foinn dhá fhidil de ghnáth bíonn dhá roinn séiseacha ar leith, agus seinntear gach ceann acu faoi dhó i bpatrún AABB chun an fonn a chur i gcrích go hiomlán. Déantar an fonn a athdhéanamh arís agus arís eile i léiriú, uaireanta le héagsúlachtaí.o ranna séiseacha ar leith, agus seinntear gach ceann acu faoi dhó i bpatrún AABB chun an fonn a chur i gcrích go hiomlán. Déantar an fonn arís agus arís eile i léiriú, uaireanta le héagsúlachtaí.
Tháinig giotáir go Meiriceá ag muintir na hEorpa sa Réabhlóid Thionsclaíoch. Rinne imreoirí tíre an chéad ghiotár rathúil. Úsáidtear giotáir i go leor cineálacha éagsúla ceoil, ach thosaigh sé le ceol tíre agus is féidir é a stíleáil go mór don chineál seo ceoil.
Hardwick Hall
Is teach mór suite i nDerbyshire é Hardwick Hall.
Ceol tíre na hÉireann
Gairme
mion|Daniel O'Donnell Gan dóthain deiseanna a fháil chun aonair a sheinm leis an mbanna, i 1983 shocraigh O’Donnell a thaifead féin a thaifeadadh. Ar 9 Feabhra 1983, thaifead sé a chéad singil, "My Donegal Shore" le Johnny McCauley, le £1,200 dá airgead féin, ag díol na gcóipeanna uile é féin. Níos déanaí an bhliain sin, bhunaigh sé a ghrúpa ceoil féin, Country Fever. Tar éis don ghrúpa scor, bhunaigh sé The Grassroots. I 1985, chonaic bainisteoir an lipéid Ritz, Mick Clerkin, é ag feidhmiú agus chuir sé Seán Reilly in aithne dó, atá fós mar bhainisteoir air go dtí an lá atá inniu ann.
Faoi bhainistíocht Reilly, thosaigh O’Donnell ag díol ceolchoirmeacha amach i Sasana go rialta. Dar le O’Donnell, faoi Eanáir 1992, bhí bun na carraige buailte leis an ídiú. Tar éis briseadh téarnaimh trí mhí, d’fhill sé ar an stáitse, an uair seo in Amharclann an Point, Baile Átha Cliath.
Sa bhliain 2002, bronnadh MBE Oinigh air (mar gheall ar a shaoránacht Éireannach) as a sheirbhísí do thionscal an cheoil. Bhí fiche albam is fearr sa RA aige chomh maith le cúig cinn déag de na 40 singil is fearr agus tá 10 milliún taifead díolta aige go dtí seo. D'éirigh go hiontach le O'Donnell i Meiriceá Thuaidh, nuair a réalta sé i seacht gclár speisialta ceolchoirme ar stáisiúin teilifíse poiblí (PBS) sna Stáit Aontaithe. Tá 18 albam cairte aige sa 20 Barr de Chairt Albam Ceoil Domhanda Billboard na SA agus bhí roinnt iontrálacha aige sa Chart Albam Neamhspleách freisin. Tugadh clár speisialta Lá Nollag RTÉ dó, Daniel ag 50, in 2011 chun a 50ú breithlá a cheiliúradh.
Osclaíodh Ionad Cuairteoirí Daniel O'Donnell i nDún na nGall i mí na Bealtaine, 2012, a thaispeánann a dhioscaí óir, a dhámhachtainí agus a chulaith bainise go léir.
Nathan Carter
mion|258x258px|Nathan Carter Is amhránaí ceoil tíre Sasanach é Nathan Kane Tyrone Carter (rugadh 28 Bealtaine 1990) atá lonnaithe sa RA agus in Éirinn. Rugadh Carter i Learpholl do thuismitheoirí a tháinig ón Iúr, Tuaisceart Éireann. Chuaigh sé chuig Scoil Bishop Eton in Allerton, Learpholl ag seinm an bhosca ceoil ag aois 4 i gceolchoirm na scoile agus ag aois 10, bhuaigh sé an teideal do "All Ireland Title for Traditional Singing". Ag 18 bhog sé as Learpholl chun cónaí in Éirinn.
Tá naoi n-albam stiúideo agus ceithre albam beo eisithe ag Carter ó mhí na Nollag 2017, agus bhí cúig cinn acu buaic ag DVDanna uimhir a haon agus a ceathair. Seinneann sé ceol pop, tíre agus tíre na hÉireann agus meastar é mar cheannródaí athbheochan na Tíre agus na hÉireann leis an tóir ollmhór a bhí ar a chlúdach in 2012 den amhrán tíre Meiriceánach "Wagon Wheel" atá fós ar an eagrán is rathúla den amhrán agus é ar an gceann is mó tráchtála rath aon scaoileadh Tíre agus Éireannach.
Gairme
Scaoileadh a leagan de "Wagon Wheel" a sheol go stardom é an 15 Meitheamh 2012 agus tá sé le feiceáil freisin san albam dar teideal Wagon Wheel a eisíodh freisin in 2012. D'éirigh go tráchtála leis an albam agus é ag dul go dtí an 3 barr sa Ghaeilge Cairt Albam. Bhuaigh Carter Gradaim Cheoil Tíre na hÉireann RTÉ d’Acht Beo na Bliana agus an t-amhrán tíre is fearr leat in Éirinn as "Wagon Wheel".
Glór Tíre
Is cuardach tallainne bunaithe ar réaltacht é Glór Tíre don réalta ceoil tíre agus iarthair is nuaí in Éirinn. Tá sé ar siúl le roinnt séasúir ar TG4, an craoltóir seirbhíse poiblí Gaeilge do chainteoirí Gaeilge. Aistrítear Glór Tíre go litriúil mar Country Voice. Is é Gaelmedia a tháirgeann do TG4. Tá sé ar cheann de na cláir is fearr a bhfuil rátáil ag TG4 air agus is minic a thagann sé ar dtús i 10 gclár is fearr na gcainéal, 100,000 lucht féachana ar an meán.
Is é an t-aon rompu tallainne teilifíse in Éirinn do thallann tíre agus thiar. Is é Aoife Ní Thuairisg a chuireann i láthair é. Labhraíonn sí leis na hiomaitheoirí tar éis dóibh feidhmiú chun a bhfreagairtí a fháil ar bharúlacha breithiúna stiúideo. lár|mion|322x322px|Glór Tíre ar TG4 De ghnáth bíonn 15 eipeasóid i ngach sraith. Cuireann an eipeasóid tosaigh gach ealaíontóir i láthair an lucht féachana, ag ligean dóibh amhrán a chanadh do na moltóirí agus don lucht féachana. Thar thréimhse naoi gclár ceolchoirme a taifeadadh mar chláir bheo, glacann na hiomaitheoirí a n-áit in aice lena meantóir le linn ceolchoirm amháin an ceann. Seinneann gach iomaitheoir duet agus aonair lena meantóir laistigh dá gclár ceolchoirme. Ina dhiaidh sin tá eagrán athbhreithnithe ag athchruthú léirithe. Leanann trí chlár díothaithe agus cuirtear dhá iomaitheoir in aghaidh na seachtaine as gach seisiún. Féadann an painéal moltóirí an vótáil is ísle a shábháil ar cheann de na trí iomaitheoir ach tá an vóta poiblí thar a bheith tábhachtach freisin. Tá triúr iomaitheoir sa chluiche ceannais mór agus socraítear an buaiteoir trí vóta poiblí.
CLG Chontae Chill Chainnigh
Cumann spóirt é Cumann Lúthchleas Gael Chontae Chill Chainnigh, a eagraíonn na cluichí Gaelacha a imrítear i gContae Chill Chainnigh. Is craobh áitiúil de Chumann Lúthchleas Gael í, a bunaíodh sa bhliain 1887, trí bliana tar éis bhunú an chumainn féin. Is iad peil Ghaelach, iomáint, Peil Ghaelach na mBan camógaíocht, liathróid láimhe agus cluiche corr na cluichí a imrítear sa chontae, ach is iad an iomáint agus an chamógaíocht na cinn atá níos coitianta.
Iomáint
Níl aon dabht go bhfuil Cill Chainnigh i measc na foirne is láidre sa spórt seo. Ghlac na Cait páirt i 55 cluiche ceannais Craobh Iomána Sinsearach na hÉireann, agus tá 31 bua acu. Tháinig an bua is déanaí sa bhliain 2012, nuair a bhuaigh siad Corn Liam Mac Carthaigh in éadan na Gaillimhe. Shroich na Cait na deich gcluiche ceannais is déanaí, agus tá ocht mbua acu.
Tús na ré nua-aimseartha
Ba thréimhse an-rathúil do na gCait é na 1930idí, le dhá cheann de na cluichí ceannais is cáiliúla riamh ar an dá thaobh den deichniúr. An fhoireann eile a bhí san iomaíocht leo mar fhoireann an deichniúir ná Luimneach. Sa bhliain 1931, bhí na Cait ar ais arís mar churaidh Laighean sular bhuail siad le Corcaigh i gcluiche ceannais na hÉireann. Bhí Corcaigh chun cinn ag leath ama, ach tháinig Cill Chainnigh ar ais chun cúrsaí a chothromú. San athimirt, chuir Lory Ó Meachair isteach ceann de na taispeántais ab fhearr a bhí aige riamh ar an bpáirc iománaíochta. Bhí na Cait ag cailliúint arís ag leath ama, ach tháinig siad ar ais ón mbás arís agus chríochnaigh siad ar chomhscór le Corcaigh. Bhí athimirt eile le himirt, ach bhí orthu an cluiche a imirt gan Lory Ó Meachair, laoch na gCat, a bhí gortaithe. Buille mór a bhí ann dóibh, agus chailleadar le seacht gcúilín. An bhliain dár gcionn, áfach, bhí Cill Chainnigh ar ais sa chluiche mór. An fhoireann a bhí ós a gcomhair ná an Clár, ábhair iontais ag an am. Níor chruthaigh na Cláirínigh aon fhadhbanna do na Cait sa deireadh, agus fuair siad an ceann is fearr orthu le cúl amháin eatarthu. Bhí an chéad chorn glactha acu sa deichniúr seo. Sa bhliain 1934, ghlac Cill Chainnigh páirt ina tríú cluiche ceannais as a chéile, in éadan Luimneach. Coimhlint ghéar a bhí inti, ach bhí an lá ag na gCait chun dhá chorn as a chéile a bhaint amach.
Nuair a bhí 1935 ann, bhuaigh Cill Chainnigh a gcoróin Laighean ar ais, sular cháiligh siad don cluiche deiridh. Bhí Luimneach ag feitheamh leo ar an lá seo arís. Bhí an bua ag na gCait, ach ní raibh eatarthu ach an bearna is lú. Sa bhliain 1936, lean an streachailt idir Chill Chainnigh agus Luimneach ar aghaidh nuair a thug siad aghaidh ar a chéile sa chluiche mór arís. Bhí bua cuimsitheach ag Luimneach sa cheann seo, le scór deiridh 5-6 go 1-5. An bhliain dá gcionn, bhí deis ag Cill Chainnigh teacht ar ais nuair a fuair siad áit i gcluiche ceannais na bliana seo, an tríú cinn as a chéile. D'imir siad i gcoinne Thiobraid Árainn sa chluiche. Chlis na Cait ar an lá mór, ámh, agus ghlac na Tiobradaigh an corn le bearna seacht gcúilín idir na foirne. Bhí an chuma air go mbeadh deireadh le sárfhoireann na 1930idí ag an bpointe sin, ach shroicheadar cluiche ceannais na hÉireann sa bhliain 1939 arís. Ar an lá a bhris an Dara Cogadh Domhanda amach, chuaigh na Cait amach ar Pháirc an Chrócaigh chun bhuaileadh le Corcaigh. Bhí an dhá fhoireann cothrom ar feadh an chuid is mó den chluiche, agus imríodh buaicphointe an chluiche le linn stoirm thoirní. Ghlac Terry Leahy áit mar laoch an lá nuair a sheol sé an cúilín cinniúnach thar an trasnán sna soicindí deireanacha, chun a bua a thabhairt do na Cait. Bhí siad ar ais i gcluiche deiridh na craoibhe sa bhliain 1940, an cúigiú cinn taobh istigh de sé bliana. Bhí an dá fhoireann - Luimneach agus Cill Chainnigh ag dul in aoise ag an am seo, ach fuair Luimneach an ceann is fearr.
Ag tús na 1940idí, bhí ar Chill Chainnigh tarraingt amach as an gcraobh mar gheall ar briseadh amach galair crúibe is béil sa chontae. Bhuadar a gcoróin Laighean ar ais sa bhliain 1943, ach tháinig Aontroim aniar aduaidh ar chách chun na Cait a chloígh sa chluiche leathcheannais. Bhí ar na Cait fanacht go dtí 1945 nuair a bheadh siad sa chluiche mór arís, le Tiobraid Árainn mar chéile comhraic. Bhí na Mumhanaigh i bhfad chun tosach ag leath ama. Chuaigh na Cait ar an ionsaí sa dara leath chun teacht isteach san iomaíocht, ach ní raibh siad in ann na Tiobradaigh a stopadh. Bhuail Cill Chainnigh le Corcaigh sa chluiche deiridh sa bhliain 1946. Tar éis chomórtas géar sa chéad leath, sheol na Ceannaircigh cúig chúl isteach in eangach na gCat, agus bhí sé thart ar feadh bliain amháin eile. Bhí saghas athimirt ann sa bhliain 1947, nuair a thug na fathaigh céanna aghaidh ar a chéile sa chluiche ceannais. Ar an lá seo, imríodh ceann de na chluichí ab fhearr riamh. Bhí Corcaigh sa tóir ar an séú craobh taobh istigh de seacht mbliana. Bhí cuspóir difriúil ach tábhachtach fós ag na Cait, trí chailliúint as a chéile sa chluiche ceannais a sheachaint. Bhí Cill Chainnigh ar an bhfoireann a fhearr ar feadh an chuid ba mhó den chluiche, ach d'aimsigh Corcaigh dhá chúl agus an lá ag druidim chun deiridh, agus ba bheag nár bhuadar. Ach sna nóiméad deireanach, bhí Terry Leahy ann arís leis an gcúilín tábhachtach a shábháil na Cait agus an tríú chorn déag a thabhairt dóibh.
Na drochlaethanta
Cé go raibh Cill Chainnigh ar an bhfoireann ab fhearr sa tír sa bhliain 1947, cuireadh tús le drochthréimhse don chontae agus ganntanas ratha a mhairfeadh ar feadh deichniúr. Bhuadar Craobh Laighean sa bhliain 1950, ach chuir Tiobraid Árainn deireadh leo sa chluiche ceannais, agus iad ar an mbóthar chun trí chorn a bhaint amach as a chéile. D'éirigh leis na gCait Craobh Laighean a ghoideadh ar ais arís sa bhliain 1953, ach níor tháinig siad slán as an cluiche leathcheannais, le Gaillimh ag fáil an lámh in uachtar orthu. Bhí ceithre bliana thart sular corónaíodh iad mar churaidh Laighean arís. I gcluiche ceannais na bliana seo, d'imir siad i gcoinne Phort Láirge don chéad uair riamh sa chraobh. Bhí na Déisigh chun cinn le cúig nóiméad déag fágtha le himirt, ach d'éirigh leis na gCait teacht ar ais agus an bua a fháil, 4-10 go 3-12.