cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Colla Uais
Léirithe stairiúla
Molann Schlegel chomh maith gur de shliocht Trinovantes na Breataine ab ea na Trí Cholla, chomh maith lena n-ainm "Colla". D'fhéadfadh é, dar leis, gur thug na hOllaimh aistriú lochtach ar an ainm Trinovantes agus rinne siad an t-ainm Airgíalla, críocha na dTrí Cholla san Ulaidh. Maidir le Colla, b'fhéidir go bhfuil sé fréamhaithe ó Coill nó Coel, luaite dís le Seathrún Céitinn mar logainmneacha i gCamulodunum (Colchester an lae inniu), áit chónaithe na dTrinovantes.
Sliocht
Deirtear gur "de shliocht Cholla Uair, Ard- Rí na hÉireann" ab ea naomh den séú haois, Dearchairthinn, gaolta le hUachtar Aird gar de Theach Srafáin, Contae Chill Dara.
Eochaid Mugmedón
Ní luaitear é i liosta ríthe na Teamhrach i mBaile Chuinn Chétchathaig, ach faightear é i Leabhar Gabhála na hÉireann, Annála na hÉireann, Foras Feasa ar Éirinn agus na Sioncronachtaí Laud.
De réir Leabhar Gabhála na hÉireann, mac an iar-Ard-Rí, Muireadhach Tíreach, ab ea Eochaidh. Maraíodh Muireadhach ag Cáelbad mac Croinn Bhradruí, rí Uladh, ach bhí Cáelbad i réim ach ar feadh aon bhliain amháin sular mharaigh Eochaidh é agus tháinig i gcoróin. D'éiligh sé bóramha na Laighean gan chath. De réir Céitinne ámh, cloíodh é sa Chath Cruachan Claonta ag rí na Laighean, Énnae Cennsalach.
Bhí Eochaidh i réim ar feadh seacht nó ocht mbliana, sula bhfuair sé bás de thinneas ag Teamhraigh. Tháinig deartháir Mhongfionn Crimthann mac Fidaig, rí na Mumhan, i gcomharbacht air.
Teaghlach
Sa seanscéal "Eachtraí Mhic Eochada Mhuighmheadoin", insítear go raibh beirt bhan aige: Mongfhionn, iníon Fidach, a rug ceathrar mac leis, Brión, Ailill, Fiachra agus Fearghas; agus Caireann Chasdubh, iníon Sachell Balb, rí na Sacsanach, a thug a mhac iad cáiliúla ar an dáil, Niall.
Deirtear gurbh fhuath le Mongfionn Caireann, agus chuir sí iachall uirthi a leanbh a fhágaint amuigh, ach tarrtháladh agus tógadh é ag Torna, file. Agus é fásta, d'fhill Niall go Teamhraigh agus d'fhuascail sé a máthair ó dhaoirse Mhongfionn.
Is amhlaidh gur phearsa osnádúrtha í Mongfionn ar dtús. Sa sága Anbhás Chriomthainn mhic Fhiadhaigh, deirtear gur Féile Mhongfhionn a ghlaoití go minic ar fhéile na Samhna, agus deirtí paidreacha di ar Oíche Shamhna. Cé gur dochreidte é go raibh céile Sachsanach ag Eochaidh, molann T. F. O'Rahilly go bhfuil an t-ainm Caireann fréamhaithe ó Carina na Laidine, agus gur inchreidthe gur Rómán-Briotanach í. Go deimhin, deir Céitinn nár Sachsanach ach "iníon rí na Breataine" í.
Craobh ghinealaigh
Na Connachta: Brion, Fíachra agus Ailill.
Baisleac Muire Licheń
Baisleac Chaitliceach atá suite i Licheń Stary na Polainne í Baisleac Muire Licheń.
Crimthann mac Fidaig
Rí leath-stáiriúl na Mumhan agus Ard-Rí na hÉireann den cheathrú haois ab ea Criofan Mór mac Fiodhaigh (Sean-Ghaeilge Crimthann Mór mac Fidaig ). Threascair sé críocha sa Bhreatain agus sa Ghaill, agus d'fhéadfadh gur aithníodh é mar Rí na hAlban. De réir Céitinn, ba í Fidheang, iníon rí Connacht anaithnid, bean chéile Chriomthainn Mhóir. Ní luaitear í áfach i bhfoinsí eile.
Déantar idirdhealú idir an Criofan seo agus ríthe eile den ainm céanna: beirt iar-Ard-Ríthe na hÉireann, beirt Ríthe na Laighean, agus rí na Mumhan, i measc eile. Go suntasach, tá sé ann sa Baile Chuinn Chétchathaig, agus más fíor, ba é Ard-Rí deireanach as an Mumhain go dtí Brian Bóramha, sé chéad bliain ina dhiaidh.
Ní amháin a bhfuil cur síos ar a réim ag Seathrún Céitinn agus a luaitear é in Annála na gCeithre Máistrí, tá ollról ag Criofan Mór i Scéalaíocht na Ríthe. Sna scéalta úd, tháinig Níall Noígíallach i gcomharbacht air mar Ard-Rí na hÉireann, agus Conall Corc mar Rí na Mumhan; agus sinsear an Triúir Chonnacht ab ea a dheirfiúr Mongfind, céad bhean chéile Eochada Mughmheadóin. Dá bharr, is teaghlach lárnach bhíodh is aduain é seo i miotais na ríshleachta móra Gaelacha na meánaoise.
Sinsearacht
Ba gharmhac Dáire Cerbba é Criofan de réir go leor foinsí (m.s. Rawlinson B 502), agus sinsear Uí Liatháin agus Uí Fidgenti. Meastar scaití gur luath-dhream na nEóganacht ab ea eisean agus a dheirfiúr, dream a d'éirigh nis deireanaí imeallach nó marbh. Is amhlaidh ámh, gur dhream éagsúil iad a raibh de shliocht Dáire Cerbba, b'fhéidir na Dáirine féin, a tugann dán aduaine Sean-Ghaeilge le Flann mac Lonáin le fios,.
Dind Traduí
De réir Sanas Cormaic, thóg Criofan dún mór i gCorn na Breataine aitheanta mar Dind Traduí   Is rí-léir  go raibh sé i ndáiríre ann, agus tá iarrachtaí déanta ag seandálaithe agus teangeolaithe na Breataine an suíomh a aithint i gCorn nó sa Bhreatain Bheag, mar shampla ag Din Draithou, atá mar a chéile ó thaobh na foghraíochta. Meastar gur Dunster an lae inniu é Din Draithou, nó b'fhéidir dionn na hIarannaoise in aice láimhe, Bat's Castle. D'fhéadfadh go bhfuil sé gaolta le Dind map Letháin, dún coilíneach tógtha ag an gclann Uí Liatháin.
I bpáipear de 1926, pléann Eoin MacNeill go mion gluaiseacht chlann Uí Liatháin, ag áitiú ar son a gceannais ar ghabhála i ndeisceart Éirinn, agus ar son bhunú na ríshleachta, Brycheiniog. Is amhlaidh gurbh é Brychan, sinsear na Brycheiniog, i ndáiríre sinsear Uí Liatháin, Macc Brocc, agus i dteannta sin feictear an t-ainm Braccan i luathghinealaigh Uí Fidgenti agus Uí Dedaid, garmhuintir Uí Liatháin. Lena chois sin, ceanglaíonn MacNeill é seo go léir leis an gceannas in Éirinn agus leis an ngabháil sa Bhreatain dá gcol ceathrar, rí Criofan mac Fiadhaigh.
An Chomhcheilg Phápánach
Comhcheilg a chruthaigh Titus Oates agus chuir faoi gheasa na ríochtaí Sasana agus Albain i histéire frith-Chaitliceach i rith 1678 agus 1681 ab ea an Chomhcheilg Phápánach.
Crimthann mac Fidaig
Dind Traduí
B'fhéidir gur shliocht den dream stairiúil Attacotti (circa 368) iad Criofan Mór agus clann Uí Liatháin.
Bás
Thug a dheirfiúr Mongfionn nimh dó go dtaga a mic i gcoróin. Fuair sí bás féin á dhéanamh, toisc gur ól sí bolgam nimhe chun aon amhras a dearthár a mhaolú. Ar turas i gcúige Mumhan, d'oibrigh an nimh, agus d'éag sé ann.
Scéalaíocht na Ríthe
Is cnuasach scéalta de chuid Liteartha na Gaeilge é (nó iad) Scéalaíocht na Ríthe (aitheanta chomh maith mar An Scéalaíocht Stairiúil). Faightear ann scéalta faoi ríthe idir seanscéalach agus stairiúil, amhail is Labraid Loingsech (c. 4ú haois RC), Cormac mac Airt, Níall Noígíallach, Éogan Mór, Conall Corc, Guaire Aidne mac Colmáin, Diarmait mac Cerbaill, Lugaid mac Con, Conn Cétchathach, Lóegaire mac Néill, Crimthann mac Fidaig, agus Brian Bóramha (bás AD 1014).
Ba chuid de dhualgas na mbard Gaelach (nó filí na cúirte) é stair agus ginealach theaghlach a ngiollachta a chlárú. Rinneadh seo le dánta idir miotasach agus stairiúil a bheag nó a mhór. Bailíodh na scéalta a d'eascair as an mórshaothar seo, aitheanta anois mar An Scéalaíocht Stairiúil, nó níos cruinne Na Sraitheanna Stairiúla, óir go bhfuil roinnt eagar neamhspleách ann.
Baile Suibne
Meastar gur, scéal den 12ú haois as filíocht agus próis é Buile Shuibhne, agus an scéal is iontaí de chuid na Scéalaíochta.
Chuir Naomh Rónán mallacht ar Shuibhne, rí Dhál Araí, agus iompaíodh é ina riocht leath-fhir, leath-éin, gan i ndán dó ach a shaol a chaitheamh sna coillte, ag seachaint a mhuintir daonna.
Tá filí an lae inniu spreagtha ag an scéal, agus aistríodh go Béarla é le Trevor Joyce agus Seamus Heaney.
Douglas MacArthur
Ba ghinearál Meiriceánach é Douglas MacArthur, a rugadh ar an 26 Eanáir, 1880 i Little Rock, Arkansas agus a fuair bás ar an 5 Aibreán, 1964.
James Corden
Is aisteoir Sasanach é James Kimberley Corden a rugadh ar an 22 Lúnasa 1978 i Hillingdon, Londain.
Emilio Estevez
Is aisteoir Meiriceánach é Emilio Estevez a rugadh ar an 12 Bealtaine, 1962.
Marcel Cerdan
Dornálaí Francach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea Marcel Cerdan a rugadh Marcellin "Marcel" Cerdan ar an 22 Iúil 1916 i Sidi Bel Abbès, an Ailgéir agus a fuair bás ar an 28 Deireadh Fómhair 1949.
Gene Fullmer
Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea Gene Fullmer a rugadh Lawrence Gene Fullmer ar an 21 Iúil, 1931 i West Jordan, Utah agus a fuair bás ar an 27 Aibreán, 2015.
Bobo Olson
Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea Bobo Olson a rugadh Carl Olson ar an 11 Iúil, 1928 i Seattle agus a fuair bás ar an 16 Eanáir, 2002.
Chichén Itzá
Is suíomh seandálaíochta suite i Meicsiceo í Chichén Itzá.
Ardeaglais Naomh Sadhbh, Cív
Ardeaglais Cheartchreidmheachas an Oirthir atá suite i gCív na hÚcráine í Ardeaglais Naomh Sadhbh.
Geoffrey Howe
Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe ab ea Richard Edward Geoffrey Howe, Baron Howe of Aberavon. Rugadh é i bPort Talbot, an Bhreatain Bheag ar an 20 Nollaig 1926 agus fuair sé bás ar an 9 Deireadh Fómhair 2015.
El Alamein
clé|250px|mion|El Alamein Is cathair san Éigipt í El Alamein.
Eachtra Bhodaigh an Chóta Lachtna
Is scéal de chuid na Fiannaíochta é Eachtra Bhodaigh an Chóta Lachtna, scríofa as Luath-Nua-Ghaeilge san 16ú nó 17ú haois, agus caomhnaithe sa Bhailiúchán Egerton, MS 154.
Is scabhaire é an bodach, leathbhreac fireann na cailligh, aitheanta cheana ó fhoinsí na Sean-Ghaeilge, ach is é seo an t-aon téacs amháin ina shamhlaítear é le Manannán mac Lir.
Seanscéal
Tugadh na Fianna a ndúshlán rása a bheith acu in aghaidh "Caol an Iarainn" marab ainm, mac rí na Teasála, ó Bhinn Éadair go cúige Mumhan. Bhí Caílte mac Rónáin, reathaí is fearr na bhFiann, ar shiúl ag Teamhraigh. Agus Fionn mac Cumhaill á lorg, bhuail sé le fathach éarthach, an bodach den teideal, a thoiligh an rás a rith ar son na bhFiann.
I dtosach, b'amhlaidh nach n-éireodh an bodach, ag dúiseacht go déanach sa ló agus an t-iomaitheoir imithe le fada. Ba léir ansin ámh gur reathaí an-tapaidh é, ag gabháil thar Caol an Iarainn faoi dhó, ach stop sé chun sméara dubha a ithe, nó ag dul ar ais fiú tar éis dó a chóta a chailleadh. In ainneoin sin, bhuaigh sé an rás gan stró, agus nochtadh níos deireanaí gur Mhanannán mac Lir faoi bhréagriocht a bhí ann.
An lá inniu
Chóirigh James Clarence Mangan an scéal, ar cheann den chéad saothar próis d'athbheochan liteartha na Gaeilge. D'eagraigh O'Grady (1892) an téacs Gaeilge agus chuir sé aistriúchán Béarla leis. D'fhoilsigh Pádraig Mac Piarais athinsint as Nua-Ghaeilge in 1906. Scríobh Edward Faragher dhá leagan as Gaeilge Mhanann dar teideal Boddagh Yn Cooat Laaghagh.
Carmen Basilio
Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea Carmen Basilio a rugadh ar an 2 Aibreán, 1927 i gCanastota, Nua-Eabhrac agus a fuair bás ar an 7 Samhain, 2012.
Brendan Grace
Ba fhuirseoir a us amhránaí Éireannach é Brendan Grace (1 Aibreán 1951 – 11 Iúil 2019). Rugadh é i mBaile Átha Cliath mar ar fhás sé aníos sna Saoirsí. Bhí an ról mar an tAthair Fintan Stack ar Father Ted aige. Bhí teach tábhairne aige i gContae an Chláir agus chaitheadh sé leath den bhliain in West Palm Beach, Florida.
Dara cath an El Alamein
clé|250px|mion|Dara cath an El Alamein Cath sa Dara Cogadh Domhanda a fearadh gar do stáisiún iarnróid in El Alamein, san Éigipt ab ea An Dara Cath El Alamein (23 Deireadh Fómhair – 11 Samhain 1942).
Paul Pender
Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea Paul Pender a rugadh ar an 20 Meitheamh, 1930 i mBrookline, Massachusetts agus a fuair bás ar an 12 Eanáir, 2003.
Annála Éireannacha
Cineál na bhfoinsí
Cé go bhfuil a lán eolais le fáil sna hannála, is sách gonta iad, agus le béim sa chuid is mó dóibh ar eachtraí Uí Néill, agus uaireanta cháinte ar a son.
Tá corp mór d'ábhar comhaimseartha ar Éirinn luathmheánaoiseach, ach is léir go bhfuil go leor ar iarraidh. De ghnáth, faightear an t-ábhar atá ar marthain i bhfoirm coireanna i bhfad níos déanaí, agus ní féidir an bunleagan a athchruthú ach le hais na téacsanna uile. .
Annála eile
Seo a leanas lámhscríbhinní eile a bhfuil ábhar annálaíoch iontu:
Max Aitken, 1ú Bharún Beaverbrook
thumb|An Ró-Onórach The Lord Beaverbrook|cléPolaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe ab ea William Maxwell Aitken, 1st Baron Beaverbrook. Rugadh é William Maxwell Aitken i Maple, Ontario, Ceanada ar an 25 Bealtaine 1879 agus fuair sé bás ar an 9 Meitheamh 1964.
Annála Éireannacha
Cineál na bhfoinsí
Faightear i ngach annála roinnt ábhair ar foinsí eile, nó curtha ann níos deireanaí. Moltar mar bhunfhoinse Croinic na hÉireann. Ní hiomlán oiread amháin acu. Ní caomhnaítear ach aistriúchán aisteach Béarla den 17ú haois d'Annála Chluain Mhic Nóis. Bhí leagan giorraithe ag Dubhaltach Mac Fhirbhisigh d'Annála Tiarnaigh aitheanta mar Chronicon Scotorum, ina faightear a lán ábhair ach ab é sin caillte. Rinne Mac Firbhisigh fosta cóip d'Annála Easpacha Ireland, cuid is amhlaidh de shaothar níos mó tiomsaithe ag cúirt Dhúnchadha mhic Giolla Phádraig, as lámhscríbhinn den 15ú haois. Is déanach iad Annála na gCeithre Máistrí, le hábhar amhrasach.
Annála eile
Tá a lán abháir annálaích ó ré na Lochlannach in Éirinn le fáil sa dréacht pholaitiúil Cogad Gáedel re Gallaib, ábhar nach bhfuil caomhnaithe in aon fhoinse eile ar marthain. Tógadh neart de óna foinsí céanna ar a bhfuil Annála Inis Faithlinn bunaithe, caomhnaithe araon giorraithe agus bearnaithe.
Nath Í mac Fiachrach
Ard-Rí leathstairiúl na hÉireann den 5ú haois ba ea Daithí (Sean-Ghaeilge Nath Í nó Dathí ) mac Fiachra mac Echach Muigmedóin. Is amhlaidh gurbh athair an rí stairiúil, Ailill Molt é, agus sinsear mhuintir Uí Fhiachrach na gConnacht. De réir seanscéil, fuair sé bás i ndiaidh bheith buailte ag tintraigh ar eachtra sna hAlpa.
Annála Éireannacha
Annála caillte
Seo a leanas annála a bhfuil eolas orthu, ach atá anois caillte:
Nath Í mac Fiachrach
Stair
Ó thaobh na staire de, tá cáil ar Nath Í go príomha de bharr a shleachta. Is é is dóichí é gur rí stairiúil den 5ú haois é a mhac Ailill Molt. Sinsir mhuintir Uí Fhiachrach Aidhne agus Uí Fhiachrach Mhuaidhe, luath rí sleachta na gConnacht, ab ea beirt mhac eile, Echu agus Fiachnae, faoi seach. Sinsear Thíreacháin, easpag agus naomhseanchaí Naomh Pádraig den 7ú haois, ab ea ceathrú mac, Amalgaid.
Tugann O'Rahilly agus Francis J. Byrne go bhfuil scéal bhás Nath Í bunaithe ar Níall Noígíallach. Maraon le Niall, is amhlaidh gur meascadh luath ainm na Breataine, Alba, le Elpa (na hAlpa). Tagann O'Rahilly ar an tuairim "gur rí na gConnacht sa chéad leath den 5ú haois ab ea é, gur bhain sé cáil amach ina ré féin mar cheannaire ar thurais fhoghlacha go dtí an Bhreatain, go bhfuair sé bás in nó timpeall na bliana 445, agus is amhaliadh gur cuireadh faoi é ag Ráth Cruachan."
Seanscéal
I ndiaidh teacht i réim Néill mar Ard-Rí, dar le seanscéal, bhí cogadh cogadh cathartha idir deartháireacha Néill Brión agus Fiachra (athair Nath Í), over the ríogacht na gConnacht. Cloíodh agus gabhadh Fiachra, ach lean Nath Í leis an gcogaidh agus i ndeireadh na dála, mharaing sé Brión. Cuireadh Fiachra saor agus rinneadh ina rí na gConnacht.
De réir Cóir Anmann agus 'Foras Feasa, Fearadach ba ea a chéad ainm, agus gur tugadh a bhua-ainm daithí (daithe ) dó de bharr a chumais le gaiscí. Deir Céitinn go raibh triúr bhan chéile aige: Fial, iníon Eochada; Eithne, iníon Origh, máthair Ailealla Molt; agus Ruadh, iníon Airtigh Uchtleathain, a d'éag agus mac eile, Fiachra Ealgach, á saolú aici. Amhalaidh, Echu agus Cobhthach ba ea a mhic eile.
Stair
Tá luathliosta ann de chathanna Nath Í ina bhfeictear é laistigh d'Éirinn, ina measc i Strathclyde agus Kincardine in Albain, agus ar eachtra trasna an mhuir nÍocht go dtí na hAlpa. Feictear iontráil i nAnnála Uladh don bhliain 445 ina raibh ann ar dtús an t-ainm "Nath Í". Ag glacadh leis gurbh é seo a fhógra báis, chuir scríbhneoir níos deireanaí leis gur buaileadh é le tintrigh sna hAlpa, rud a tuairiscíodh chomh maith sa Leabhar Gabhála, Fora Feasa agus Annála na gCeithre Máistrí. De réir seanscéal, d'iompair a lucht leanúna a chorp ar ais go hÉirinn, ag buachan deich gcath ar an slí, agus chuir siad faoi é ag Ráth Cruachan, príomhchathair na gConnacht. Deirtear gur tógadh gallán ann chun a uaigh a mark, inniu mar chuid den complex of suíomhanna seandálaíochta, gar do Thuilsce i gContae Ros Comáin.
Níltear ar aon intinn maidir le seasamh Nath Í. De réir an chuid is mó de luathfhoinsí Gaelacha (ina measc Leabhar Gabhála na hÉireann, the Annála na gCeithre Máistrí agus Foras Feasa ar Éirinn ), Ardrí na hÉireann ba ea é idir Níall Noígíallach agus Laoghaire mac Néill, le hAilill Molt ag teacht i gcomharbacht ar Laoghaire. Ní fheictear Nath Í ámh sa liosta is luaite de ríthe na Teamhrach, Buille Choinn. Molann T. F. O'Rahilly nach raibh Nath Í ina rí ag Teamhraigh, ach le fírinne ba rí cúige é, cé go nglacann sé gur rí na Teamhrach ab ea Ailill Molt. Níl ainm Nath Í i ríliostaí na gConnacht, áfach, ach feictear Ailill Molt. Molann T. M. Charles-Edwards dá bharr go bhféadfadh é nár ríthe na Teamhrach iad beirt, ach go cuireadh níos dearaní sna liostaí iad, nuair a tháinig muintir Uí Fhiachrach in ardréim, agus measadh go raibh díth pholaitiúil ann, a n-ainmneacha a thabhairt isteach i ranganna na n-iar-Ardríthe.
Seanscéal
Tá leagan níos faide de scéal a bháis sa sága Aided Nath Í, i leagan níos deireanaí den Leabhar Gabhála, agus in Foras Feasa ar aon. Chuir sé faoi léigear túr ina raibh Forménus, rí na Tráicia, ina chónaí mar dhíseartach. Ghuigh Forménus go cuire Dia pionós air, agus buaileadh le tintrigh é, cé go ndeirtear sa Leabhar Gabhála go "gceapann scoláirí" gur scaoil Forménus le saghad é.
Géarchéim Shuais
clé|250px|mion|[[Leithinis Síonáí]] Tharla Géarchéim Shuais sa bhliain 1956, idirghabháil mhíleata mhí-ámharach de chuid na Ríochta Aontaithe agus na Fraince san Éigipt idir 29 Deireadh Fómhair 1956 – 7 Samhain 1956. Mar leithscéal, dúirt rialtas na Fraince go raibh an tUachtarán Nasser ag tabhairt cabhrach don FLN san Ailgéir.
Ach eachtra mhíleata mhí-ámharach a bhí ann; rinne an Fhrainc agus an Ríocht Aontaithe praiseach dá dheis.
Bhí cáil an laoich ar Nasser,
Sléacht Katyn
Chuir na Sóivéadaigh na mílte Polannach chun báis i bhforaois Katyn sa bhliain 1940, Sléacht Katyn a thugtar ar inniu (an Pholainnis: zbrodnia katyńska ; an Rúisis: Катынская резня / Katynskaya reznya). Is ar an teorainn idir an Rúis agus an Pholainn a rinne an tAirm Sóivéadach an tsléacht. Inniu tá Katyn suite sa Rúis, in aice le Smolensk. clé|mion|252x252px|[[Bolscaireacht Naitsíoch sa bhliain 1943, ag cur eagla ar na comhghuaillithe ]]177x177px|mion|clé|Sléacht Katyn mion|clé|244x244px|[[Póstaer|Póstaer a rinne na Naitsithe sa bhliain 1944ː chuir siadsan an locht ar na Sóivéadaigh (agus an ceart acu)]] clé|mion|177x177px
Imeachtaí
In 1943, tháinig na Naitsithe ar na holluaigheanna i Katyn agus áiteanna eile (Kalinin (Tver inniu), Kharkiv, srl).
Sheán an tAontas Sóivéadach an scéal agus chur siadsan an locht ar na Naitsithe. Ba mar seo a sheas an scéal ar feadh caoga bliana agus Katyn taobh thiar den Chuirtín Iarain n clé|mion|177x177px|Taispeántas i Katyn Ansin sa bhliain 1990, Sa bhliain 1990, d’admhaigh Mikhail Gorbachov go raibh airm an tSóivéadach freagrach as Sléacht Katyn.
Sa bhliain 1940, d’ordaigh Lavrenty Beria, i mbun an NKVD (an tseirbhís rúnda), dúnmharú 20,000 Polannach, oifigigh agus intleachtóirí go háirithe. D'aontaigh ceannaire an tAontas Sóivéadach, Iósaf Stailín, leis.
Echtra Condla
Achoimre
D'fhiafraigh Conn de Connla cé a raibh sé ag caint leis, póite níorbh fhéidir le héinne ach Connla an bhean a fheiceáil. Thug an bhean ansin cuireadh do Connla dul léi go dtí Magh Meall agus a rí Bóadag, ag gealladh go bhfanfadh sé an go deo. D'iarr Conn ansin cabhair ón a dhraoi Corann, óir gur thuig sé go gcaillfeadh sé a mhac don bhean. Chan Corann ortha, ionas nach raibh Connla in ann í a feiceáil a thuilleadh. D'imigh an bhean ait, ach i mbun dula, chaith sí úll chuig Connla.
Biróg
Agus an scéal curtha i gcomparáid le téacsanna amhail is Cath Maighe Tuireadh agus Leabhar Gabhála na hÉireann, is léir gur Lugh é an buachaill anaithnid, agus gurb athair Lugh, Cian, é Mac Cinnfhaelaidh mar ionadaí.
Echtra Condla
Achoimre
Mhair Connla ag ithe an úill ar feadh míosa, ag diúltú gach bia agus dí eile. D'fhan an t-úll iomlán agus Connla á ithe. Bhraith Connla uaidh an bhean a fheiceáil arís.
Tháinig an bhean ar ais ar an bhfód ar mhaigh Ard Comáin, agus labhair sí le Connla. Ghlaoigh Conn air a dhraoi arís, ach lochtaigh an bhean é, ag rá nár chóir dó dul i muinín na draíochta. Thug Conn faoi dheara nár labhródh Connla le héinne seachas an bhean, agus d'fhiafraigh dá meallfadh focail na mná é. D'fhreagair Connla  that he is torn  idir a mhuintir agus an bhean.
Anailís
De réir, ba chóir go dtuigtear an téacs mar saothar liteartha den 12ú haois, cibé nósanna atá faoina bhun.
Caomhnaítear an scéal i n-ocht lámhscríbhinn bunaithe ar dhá leagan. Téann an lámhscríbhinn is luaite siar go dtí an 12ú haois, ach d'fhéadfadh é gur scríobhadh síos an scéal chomh luath agus an t-8ú haois. Ní an-éagsúil iad an dá leagan.
Oidhreacht
Insíodh an scéal don lá inniu. Feictear athinsint dá leithéid in mar "Connla of the Golden Hair, and the Fairy Maiden", nó in : "Conn and the Fairy Maiden". D'aistrigh an scéal go Béarla mar "The Adventures of Connla the Fair", le fáil in Ancient Irish Tales.
Anailís
Comhlíonann an bhean ról de bhandia Ceilteach an fhlaithis, chomh maith le bheith aici na tréithe mealltacha de bhandia réamhChríostaí dá leithéid.
Insítear sa scéal conas a mealladh Connla mac Coinn Chéadchathaigh ag bean den Aos Sidhe. Cé gur scéal réamhChríostaí atá ann, is amhlaidh go bhfuil teachtaireacht iarChríostaí frith- dhraíocht ann tugtha ag an mbean féin, ag tuar teacht na Chríostaíochta.
Anailís
De réir aisteoirí eile ciallaíonn Tráig Máir ní "Trá Mhór" ach "Ard-Rí Mór". agus tuigeann sé as seo gurbh an dia Chríostaí atá luaite sa téacs, agus gurbh é Íosa Críost an "Tráigh Máir". Molann Oskamp gurbh Íosa agus Naomh Pádraig atá i gceist. De réir McCone, b' ionann an bhean agus críostaíocht féin, ach cuireann sin an fhírinne as a ríocht de réir eile (Olsen, 2013).
Is seanscéal den genre Eachtra is ea Eachtra Connla (Sean-Ghaeilge Echtra Condla nó Connlai). Coinníonn an echtra contains an chuid is mó a bhfuil ar eolas againn de Connla mac Choinn Chéadcathaigh, acmm Connla Rua nó Connla Fionn.
Anailís
Tá brí an fhocail síd faoi cheist chomh maith, cé acu shíocháin nó Aos Sidhe/Sí. Tá roinnt amhail is agus  den tuairim gur imeartas focal d'aon ghnó atá ann, nó droichead meafarach idir an dá bhrí.
Tar éis anailís teangeolaíochta de na téacsanna, tá McCone den tuairim go bhfuil bunús san 8ú haois ag an téacs; go bhfuil an téacs i Lebor na hUidre den 12ú haois fréamhaithe ó leaganacha den 10ú; agus na leaganacha sa Leabhar Buí Leacáin den 14ú níos cosúla leis an mbunchóip.
Achoimre
I dtrí lámhscríbhinn, feictear aguisín a leanas, ag míniú bua- ainm Art mhic Chuinn. Tugadh Aonfhear air toisc gurbh eisean an t-aon mhac Choinn tar éis imeacht Chonnla.
Thug an bhean comhartha do Connla í a leanúint, ag geallúint tír áthais, nárbh an ach mná agus cailíní. Léim Connla ar long ghloine (Noi nó Loing Glano ) na mná, agus bhreathnaigh siúd a bhí fágtha an bád ar seol, go dtí go raibh sé as radharc.
Bhí Connla (Rua) agus a athair Conn ina suí tráth ag Cnoc Uisnigh. Tháinig bean gléasta ar chuma ait ar an bhfód, agus d'fhiafraigh Connla di cad as di. Dúrt sí gurbh as Tír na nÓg í, áit a bhíodh cách go deo ag féasta gan dua, agus a mhairidís i síocháin gan pheaca.
Anailís
Feiceann roinnt scoláirí teachtaireacht Chríostaí sa sliocht ar leanas:
Aegithalidae
Is fine d'éin bheaga bhídeacha iad na hAegithalidae, (Gaeilge: Meantáin earrfhada nó Meantáin toir), éin phasaireacha dhonna le eireabaill measartha fada is ea iad. Tá 13 speiceas i gceithre ghéineas san fhine, agus níl ach ceann díobh seo ar fáil taobh amhigh den Eoráise. Is éin ghníomhacha iad na meantáin toir, agus iad ag gluaiseacht beagnach i gcónaí agus ag lorg bia i dtoir agus i gcrainn. Le linn an tséasúir neamhphóraithe, maireann na héin in ealtaí de suas le 50 aonán. Taispeánann roinnt speiceas dóibh pórú comhoibritheach, ar a dtugtar cúntóirí ag an nead freisin.
Aicmiú
mion| I gcodarsnacht leis an gcuid is mó den fhine, tá cluimhreach dhaite ag Leptopoecile sophiae mion| Aegithalos exilis nó an mionmheantán toir Thug an nádúraí Gearmánach Ludwig Reichenbach an fhine Aegithalidae (mar an fho-fhine Aegithalinae) isteach sa bhliain 1850. Tagann an t-ainm ón bhfocal Sean-Ghréigise aigithalos ( 'meantán' sa Ghaeilge). D' aithin Aristotle trí speiceas: an meantán earrfhada, an meantan mór, agus an meantán gorm Eoráiseach.
Dáileadh agus gnáthóg
Is éin foraoise iad na hAicithalidae go léir, go háirithe gnáthóga ar imeall na foraoise agus san tsraith mheánach. Is fearr leis na speicis sa ghéineas Aegithalos foraoisí dhuillsilteacha nó mheasctha dhuillsilteacha, agus is i bhforaoisí bhuaircíneacha shléibhtiúla den chuid is mó, a fhaihtear an mionmheantáln. Faightear an meantán toir i raon leathan de ghnáthóga, lena n-áirítear ó am go ham sáiste toir agus muineacha tirime eile, ach bíonn an chuid is mó de ghnáth sna coillearnacha measctha. Cónaíonn formhór na speiceas sa bhfine seo i ngnáthóga sléibhtiúla sna Himiléithe agus timpeall orthu, agus bíonn siad go léir le fáil go forleathan san Eoráise ach amháin an meantán toir Meiriceánach, atá dúchasach d'iarthar Mheiriceá Thuaidh. Bíonn an dáileadh is forleithne d'aon speiceas de na hAegithalidae ag an mheantán earrfhada, a bhíonn beo ar fud an Eoráise ón mBreatain go dtí an tSeapáin. I gcodarsnacht leis sin tá dáiltí bheaga bhídeacha ag dhá speiceas, an meantán toir as Maenmar, atá teoranta go hiomlán do dhá shliabh i Maenmar, agus an mionmheantán, atá teoranta do shléibhte Iáva thiar. De ghnáth ní bhíonn na speicis sa bhfine seo i gcoitinne imirceach, cé go bhfuil claonadh ag an mheantán earrfhada scaipeadh ar imill thuaidh a raon (go háirithe sa tSibéir). Bogann go leor speiceas sléibhtiúla go talamh níos ísle i rith an gheimhridh.
Aicmiú
Cuirtear an mionmheantán toir sa bhfine seo toisc go mbogann sé thart i ealtaí agus is cosúil go bhfuil na neadacha cosúil leis na meantáin earrfhada, ach tá faisnéis mar gheall air chomh tearc sin nach bhfuil an socrúchán ach sealadach. Uaireanta caitear leis an meantán toir ó Mhaenmar amhail goraibh sé sa speiceas céanna leis an meantán toir dú-mhalach nó Aegithalos bonvaloti. Ceaptar uair amháin gur leis an fhine chickadee an meantán toir Meiriceánach nó Psaltriparus minimus, ach tá nósanna iompraíochta sainiúla aige, go háirithe nuair a bhíonn sé ag neadú.
Aegithalos
Tá 13 speiceas ann i 3 ghéineas.
Pórú
De ghnáth bíonn córas pórúcháin aonchineálach ag an bhfine. Is féidir le cúntóirí cúnamh a thabhairt do phéirí, áit a gcabhraíonn aonán gaolmhar (nó níos mó ná ceann amháin) leis an mbeirt bhunaithe an cleitiú a thógáil. Taifeadadh seo i gceithre speiceas ar a laghad; teastaíonn tuilleadh taighde chun a fháil amach an bhfuil an t-iompar ag dul ar aghaidh chuig baill eile den bhfine. Déanann na hAegithalidae neadacha dromchlacha, cosúil le málaí, neadacha fite as gréasáin dhamhán alla agus léicin, a chlúdaíonn siad le cleití. Déanann siad na neadacha i gcrainn le duilliúr tiubh, rud a chiallaíonn go mbíonn sé deacair ar chreachadóirí iad a aimsiú. Cuimsíonn an clutch 6 go 10 ubh bhán, agus bíonn uibheacha deargbhreaca i gcuid mhaith de na speicis. Gorann aosaigh na huibheacha ar feadh 13 go 14 lá; fanann na gearrcaigh sa nead ar feadh 16 go 17 lá. I gceithre cinn ar a laghad de na speicis (an meantán earrfhada, an meantán toir Meiriceánach, an meantán toir píbdhubh, agus an menatán toir píbgheal), na baineann amháin a ghorann. Itheann na sicíní óga go heisiach feithidí agus damháin alla.
Aiste bia agus beathú
Is uiliteoirí iad, go príomha ag ithe feithidí agus inveirteabraigh eile nós lingirí duille, lingirí crainn, aifidí, feithidí gainneacha agus boilb. Tógtar ábhar plandaí, mar shampla caora nó síolta, ó am go chéile le linn an gheimhridh. Is iondúil go bhfreastalaíonn an fhine ar na gcrainn, go hiondúil sa torbhrat nó sa cheannbhrat, agus is annamh a thugann siad cuairt ar an talamh. De ghnáth baintear creach as brainsí, duilleoga agus bachlóga. Níos minice, tógtar creiche san aer. Agus iad ag sealgaireacht, féadfaidh an fhine lúfar seo crochadh bun os cionn sna mbrainsí (cé nach meastar go dtarlaíonn an t-iompar seo sna ceolairí meantáin) agus fiú brainsí agus duilleoga a ionramháil chun bia ceilte a aimsiú.
Aicmiú
Leptopoecile
Psaltriparus
Laoghaire mac Néill
Ard-Rí na hÉireann ab ea Laoghaire (Sean-Ghaeilge Lóegaire ) mac Néill, i réim 428–458 AD. Luaitear é in Annála na gCeithre Máistrí, na Annála na hÉireann agus liostaí na ríthe eile.
Is céile chomhraic Naomh Pádraig é i roinnt naomhseanchas. Chreidtí gurbh iad a eachtraí in aghaidh an naoimh, fáth mhiontábhacht a shleachta in amanna ina dhiaidh sin.
Naomh Pádraig
Sa Vita tripartita Sancti (Tripartite Beathaisnéis Trípháirteach Naomh Pádraig), déantar cur síos ar Laoghaire éigin a bhíodh i mbun comhcheilge chun Pádraig a mharú. Insítear gur ghuí Pádraig a lúireach chun é féin a chosaint. Ní tiontaíodh Laoghaire, agus adhlacadh é i múir na Teamhrach de réir achainí a athar.
Tá roinnt leaganacha faoina bhás, ina bhfuil ábhair osnádúrtha i ngach ceann acu, agus cogaidh in éadan na Laighean i roinnt dóibh.
Annála
Cé go bhfuil muintir Uí Néill ceangailte le hoirthear lár na tíre, deisceart Uladh agus tuaisceart Laighean, tugann Tireachán le fios gurbh é Cúige Connacht lárionad chumhacht Laoghaire. Insítear gur bhuail Pádraig lena iníonacha gar do Ráth Cruachan.
Bás
Ar tóir an Bhóramha, bhris sé a mhionn gan cúige Laighean a ionsú. Ar mhaigh na Life gar de Chill Dara, mharaigh fórsaí an dúlra é ar a mboinn sé: d'fhág an ghaoth a scamhóga, dóigh an ghrian é, agus thóg an domhain é faoi.
Naomh Pádraig
I Leabhar na hUidhre, tá leagan eile de thiontú agus bás Laoghaire.
Annála
Is amhrasach é croineolaíochtaí na nAnnála, óir gur scríobhadh é go siarghabhálach sa 9ú haois, um dátaí sa bheathaisnéisí le Muirchú moccu Mactheni agus Tirechán, naomhseanchaithe is luaite Phádraig, a thabhairt le chéile. De réir na beirte, tháinig Pádraig go hÉirinn i rith réim Laoghaire agus bhuail sé leis. Tá dhá dhátaí ann sna hAnnála do bhás Phádraig, 461 agus 493, agus thángthas réim Laoghaire lena gcéile, de ghnáth an dáta níos luaite. Dá mba rud é gur tógadh an dáta níos deireanaí, Lughaidh mac Laoghaire ab ea an céile chomhraic.
De réir luarhliosta na Ríthe, tháinig Laoghaire i gcomharbacht ar Niall, dara mac Néill Cairbre mac Néill ar Laoghaire, Ailill Molt ar Chairbre (ar an mbeagán ríthe nach raibh de shliocht Néill) agus Lughaidh ar Ailill. Ns liostaí níos deireanaí, tagann Nath Í mar rí idir Niall agus Laoghaire, agus fágtar Cairbre ar lár.
Bás
I leagan eile, thuar draoithe Laoghaire go bhfaigheadh sé bád idir Ériu agus Alba. Ní dheachaigh Lóegaire ar muir chun é seo a chosc. Fuair sé bás áfach idir dhá chnoc ar mhaigh na Life, darb ainm Ére agus Alba.
Annála
I bhfianaise na bhfadhbanna seo leis na hAnnála, is míchruinn é dátaithe réim Laoghaire, ach meastar gurb é sa dara leat den 5ú haois é, ca. 450 go dtí na 480í.
Bás
Ar deireadh, deirtear gur chuir naomh Pádraig mallacht ar is said that Laoghaire agus d'éag sé dá bharr.
Bóraimhe Laighean
Tá roinnt cuir síos Meán-Ghaeilge ar an mBóraimhe Laighean. Tá a bhunúis le fáil sa scéal Tuathal Techtmar ocus Ríge na hÉrenn, cuid de shíneadh Leabhar Gabhála na hÉireann, agus in Agallamh na Seanórach. Tá siad suite i ré réamhstairiúil Tuathail Teachtmhair, a bhrúigh ríomh (cíos) de 5,000 (15,000 de réir leaganacha eile) bó ar rí na Laighean mar éiric i mbás a iníonacha. Bhailigh na ríthe i gcomharbacht ar Thuathal an bóraimhe go dtí gur theip ar iarracht Chairbre Lifecharach, cloíte ag Fionn mac Cumhaill agus na Fianna.
Níor éirigh le Laoghaire ach an oiread an bóraimhe a ghearradh. Chloígh Crimthann mac Énnai, sinsear chlainne Uí Cheinnselaig, é gar den Bhearú. Tógadh Laoghaire agus cuireadh iachall air a mhionnú gan na Laighin a ionsú. Rinne sé amhlaidh, ag mionn ar an ngréin agus an ngealaigh, ar an ndomhan agus muir, ar an lá agus an oíche, ar an uisce agus an aer. De réir leagan amháin dá bhás, insítear gur bhris sé am mionn seo. Is dócha gur breiseáin níos deireanaí é an nasc le clann Uí Cheinnsealaigh, toisc go deireann foinsí eile gur shliocht de chlann aduaine Uí Garrchon, cuid den Dál Messin Corb, é rí na Laighean a bhí i réim sa Nás i ré Phádraig.
Naomh Pádraig
Sa bheathaisnéis ar Phádraig le Muirchú moccu Mactheni den 7ú haois, deirtear gur "rí mór, fiánta agus págánach, impire na mbarbarach" é Laoghaire. Tar éis roinnt iarrachtaí ag Lóegaire agus eile Pádraig a mharú, thug an naomh rabhadh do Laoghaire gur ghá dó an creideamh a ghlacadh nó bás d'fháil. I ndiaidh dó comhairle a iarraidh dá mhuintir, ghéill sé agus baisteadh é.
Cenél Lóegairi
De réir Tiréachain, bhí beirt iníonacha ag Laoghaire, Eithne Fionn agus Fedelm Rua. Tá Lughaidh mac Laoghaire le feiceáil i ngach liosta na Ríthe. Insítear sa Leabhar Breac gur chuir Pádraig mallacht ar mhuintir Laoghaire, nára dtaga siad i gcoróin i dTeamhraigh. Bhí banríon Laoghaire, Angias iníon Ailealla Tassaigh de chlann Uí Liatháin,  torrach le Lughaidh ag an am, agus d'impigh sí that her unborn child should be spared the curse. this was granted in part so that Lugaid could later become king. I dteannta le Angias i measc a bhan chéile bhí Muireacht iníon Eochada Muinremair, a deirtear gur sheanathair Fhearghasa Mhóir é. Feidlimid ab ainm de mhac eile dá chuid.
Naomh Pádraig
Sa bheathaisnéis éinne ag Phádraig le Tírechán, deirtear go mbíodh Laoghaire fós ina phágánach in ainneoin míorúiltí Naomh Pádraig. Dúirt Laoghaire nach ligfeadh a athair dó tiontú. "Ina ionad, go gcuire mé i gcréfort na Teamhrach, mise mac Néill, in aice le mac Dúnlaing in Mullach Maistean". Deir Tírechán ámh gur thiontaigh Pádraig beirt iníonacha Laoghaire, Eithne Fionn agus Fedelm Rua.
An Spailpín Fánach
An File
Níl fios againn cé a chum an dán seo. Is cosúil gur scríobhadh é faoi dheireadh an 18ú hAois. San am sin bhí a lán daoine ag scríobh filíocht agus bhí a lán daoine ag obair ar fheirmeacha. Ní slí beatha a bhí ann ach bhí sé mar chaitheamh aimsire do baill an chléir, feirmeoirí, ceardaithe agus máistreoirí scoile. Is oibrí feirme a bhí san fhile seo, bhí sé mar sclábhaí feirme, 'spailpín' a bhí sé. Tugann an file léiriú dúinn ar chruatán an tsaoil i measc na cosmhuintire san 18ú haois agus faighmid eolas cuimsitheach ar an dtrémhese a bhí na hÉireannaigh faoi smacht na nGall.
Taisteal
Téann an spailpín ó áit go háit ag cuardach oibre ó 'Tiobraid Árann' go 'Callainn'. Cuireann an dáin béim ar an boctananas a bhí ann ag an am, bhí ar mhuintir na hÉireann dul thart an tír agus i gcásanna dul ar imirce ag cuardach obair chun airgead a fháil. Bhí an taisteal agus an imirce séasúrach laistigh d'Éirinn agus go dtí an Bhreatain mar páirt tábhachtach de saol mhuintir na hÉireann thar na céadta bliain, go háirithe tar éis an Gorta Mór. Ag deireadh an dáin tá sé le feiceáil nach bhfuil shláinte an spailpín ro-mhaith mar gheall ar an taisteal a bhí le déanamh aige fríd a saol.
An Fheirm
Tá an spailpín ag cuardach oibre ar an bhfeirm mar níl aon obair aige. Níl talamh ar bith aige féin. Bíonn sé ag obair sna páirceanna go hiontach luath ar maidin " ag siúl an drúchta go moch ar maidin". Tá sé ag obair ar an bhfeirm cosúil le sclabhaí, ní fhaigheann sé mórán airgid. Bíonn sé ag obair go crua ar pá íseal. Níl meas madra ag daoine ar an spailpín. Tá ar an spailpín obair séasúrach a dhéanamh agus mar gheall ar seo faigheann sé galair shéasúir. Cuireann an obair isteach go mór ar a shláinte: " Ag díol na ag reic mo shláinte".
Bród
Bhí an spailpín bróduil as féin. Bhí sé ag obair go cruaidh ag baint fhéir agus mar sin de. Deireann sé féin go bhfuil sé níos fearr ná aon oibrí eile " mo shúiste im ghlac / ag dul chun tosaigh ceard leo". Chomh maith le sin bhí an spailpín an bróduil as a tír. B’fhearr leis an spailpín troid le píce ná fanacht cois balla ag fanacht ar na feirmeoirí saibhre. " Ach glacfad fees ó rí na gcroppies, cleith is píc chun sáite". Bhí sé ag troid ar son 'Rí na gCroppies' agus ar son saoirse nuair a bhí sé níos óige.
Tírghrá
Is téama eile é an tírghrá sa dán seo. Tá Éirí Amach 1798 ar siúl sa dán agus tá an spailpín ar tí earcú sna hÉireannaigh Aontaithe chun saoirse a bhaint amach. Feicimid cruatan an tsaoil, tarcaisne dona feirmeoirí, agus leadrán na hoibre. B’fhearr leis an spailpín troid le píce ná fanacht cois balla ag fanacht ar na feirmeoirí saibhre. "cleith is píc chun sáite".
Íomhánna
Faigheann muid léargas do híomhánna an-éifeachtach atá ag taispeáint dúinn an saol mar a bhí sé ar ais ansin.
Brón
Cuireann sé brón orainn an spailpín a shamhlú ina sheasamh ar thaobh na sráide ag fanacht ar na feirmeoirí móra ag an maragadh. Bhí air éirí go luath agus bhí a shláinte i mbaol ón obair feirme. Saol brónach gan dínit a bhí ann. Ar an taobh eile tá brón ann mar gheall ar an easpa saoirse atá ag an spailpín agus múinitr na hÉireann mar bhí na hÉireannaigh faoi smacht na nGall.
Friotal
Friotal – láidir chun an saol crua a chur in iúl go soiléir – ar nós ‘ag bailiú galair ráithe’. Focail ealaínte ach lán le neart iad. Cruthaíonn siad pictiúr soiléir dúinn den saol crua a bhí ag an spailpín. Anuas ar sin tá ‘ag siúl an drúchta’ fíor suntasach, ealaínte agus láidir. Tá sé soiléir ón líne seo go raibh air éirí go luath agus bheith I gcónaí ag bogadh ach is líne fileata deas fós é agus cruthaíonn sé pictiúr den tírdhreach álainn go moch ar maidin.
Athrá
Bainneann an fíle úsáid as athrá sa dáin - 'An Spailpín Fánach'. Cuireann seo béim ar an drochshaol a bhí ag múintir na hÉireann fadó. Bhí siad bocht, le drochshláinte agus ag fulaingt. Ní ligean an file dúinn dearmard a déanamh ar na hÉireannaigh fado.
Friotal
Is dán deacair é an dán seo. Tá caighdean ard Gaeilge léirithe ag an fíle. Eiríonn leis an bhfile saol an spailpín a chur os ár gcomhair go héifeachtach.
Atmaisféar an Dáin
Tá atmaisféar brónach agus caite sa dáin. Tá easpa- funnimh ag an spailpín mar tá sé tinn tuirseach den saol. Faigheann muid atmaisféar dorcha ón dán seo, tá an spailpín i ísle brí ag smoaineamh siar ar an saoirse a bhí aige agus ag déanamh codarsnacht idir é agus an easpa saoirse atá aige anois. Tá é féin agus na hÉireannaigh ag fulaingt agus faoi brú na nGall.
Féintrua /Trua
Tá féintrua ar an spailpín mar go bhfuil saol mar seo aige, agus mar go mbíonn sé tinn go minic. Tá an spailpín brónach agus tuirseach traochta de bheith ag obair mar sclabhaí feirme in áiteanna difriúla timpeall na tíre. Lá i ndiaidh lae tá sé ag fulaingt agus ag streachailt. “Ag díol ná ag reic mo shláinte”. Braithim a lán trua fa choinne an spailpín bocht. Bhí na filí, a bhí saibhir uair amháin, beo bocht anois agus ní raibh meas madra ag aon duine orthu. Bíonn daoine ag féachaint anuas air cé go bhfuil sé ina fhear chliste. “Sin chúibh an spailpín fánach”. Tá fhios againn nach bhfuil an spailpín sásta lena shaol agus go bhfuil gruama air.
Tá na mothúcháin sa dán seo iontach éifeachtach mar tá muid ábalta mothú gach focail a scríobhann an file.
Logainmneacha
Tá a lán áiteanna luaite sa dán seo; Callan, Caiseal, Carraig na Siúire agus Durlas. Cuireann sé seo le hinchreideacht an dáin agus tugann siad údaracht agus cúlra fíor, stairiúil dó.
Brí an Teideal
Ciallaíonn ‘An Spailpín Fánach’ ,‘The Wandering Farm Labourer’. Bhí an spailpín mar t-oibrí séasúrach in Éirinn ón 17ú haois go dtí tús an 20ú haoisBhí air cur na mbarraí i rith an earraigh, ag baint an fhéir i rith an t-samhraidh agus ag baint na bprátaí agus an arbhair i rith an fhómhair Bhí saol deacair ag an spailpín fadó. Bhí ar an spailpín taistil ó áit go háit ag lorg oibre. Bhí an obair an dian agus fisiceach, fuair sé pá íseal agus ní raibh meas ag na tiarnaí talún don spailpín. De ghnáth, bhí an spailpín mar feirmeoir beag, a bhí eolas aige faoi talamh agus a bhí go ginerálta bocht le teaghlach. Bhí sé ag iarradh an t-airgead chun aire a thabhairt dóibh. Thosaigh na mná ag obair chomh maith san 19ú haois, bhí siad ag obair sna páirceanna ina raibh prataí. É sin ráite, róimhe seo, thug siad tacaíocht do na fir agus iad ag taisteal, d’iarr siad ar dhaoine le haghaidh bia agus airgead chun an teaghlach a choinneáil beo agus iad ag fanacht ar na fir chun filleadh abhaile.
Íomhánna
Tá idir fearg agus náire sna híomhánna i véarsaí a trí. Nuair a smaoiníonn sé ar an saol atá aige tá náire an domhain air. Ceapann an spailpín go bhfuil sé bocht ach níl rogha aige ach dul ag obair do na bodairí seo. “bodairí na tíre ag tíocht ar na gcapaill á fhiafraí an bhfuilim hireálta”. Tá an spailpín ag gearán sa tríú véarsa fosta. Tá íomhá dearfach le baint leis an véarsa seo. Tá an spailpín i ndeireadh na feide agus ba mhaith leis dul ag troid leis na croppies chun na Sasanaigh a chaitheamh amach as an tír. Tá an spailpín uaillmhianach agus dírithe sna línte seo. “Ní raghad go Caiseal ag díol na ag réic mo shláinte” / “téanam chun siúil, tá an cúrsa fada”.
Codarsnacht/Comparáid
Idir na gnáthdhaoine agus na ‘bodairí’. Feirmeoirí móra ramhra iad, ach daoine beo bocht iad na spailpíní. Bhí na feirmeoirí ag dul timpeall ar capaill ag lorg oibrí chun an obair crua a dhéanamh ach bhí na spailpíní ag siúl ó áit go háit go moch ar maidin, ag éirí tinn ag díol a gcuid saoirse.
Friotal
Baintear úsáid an-éifeachtach as uaim sa dán; “leathan láidir” agus “seasamh ar mo shláinte”. Úsáidtear é chun béim a leagan ar fhocail áirithe. Tá sé suntasach sa líne deireanach “siúd siúl ar an spailpín fánach”. Sa chás seo tuigimid go bhfuil an file chun leanúint ar aghaidh ag obair go dian dícheallach, mar níl an dara suí sa bhuaile aige. Baintear úsáid as rím chomh maith.
Cruthaíonn an file an beag dínit atá aige sa chéad líne 'Im spailpín fánach atáim le fada'. Is téarma dímheasú é 'spailpín'.
Cúlra an Dáin
Ag an am, bhí na Sasanaigh i gceannas ar Éire. Bhí na plandáilithe críochnaithe agus bhí na péindlithe i bhfeidhm sa tír seo. Mar thoradh, ní raibh cead ag na caitligh dul go dtí an aifreann agus ní raibh cead acu vótáil ach an oiread. Bhí na gnáthdaoine faoi bhois an chait ag an uas-aicme Bhí an chumhacht go léir ag na tiarnaí talún agus bhí gach duine eile beo bocht. Ina dhiaidh sin, bhí idirdhealú ar siúl in aghaidh na Caitlicigh. Sa seachtú agus ochtú a ois déag, bhí cúrsaí in Éirinn an-mhíchothrom agus bhí deighilt mór idir an uaslathas agus na gnáthdaoine. Bhí na ‘croppies’ nó na ceannaircigh ag troid in aghaidh na Sasanaigh agus ba mhinic go raibh siad curtha chun báis dá bharr. Bhí an bhochtaineacht agus an foréigean ar fud na háite, Bhí na spailpíní ag bun an dréimire. Ní raibh aon stadás nó ceartanna acu. Caitheadh anuas orthu agus caitheadh go dona leo. Ní raibh an dara rogha acu ach dul ag taisteal ó áit go háit, ag lorg oibre ar na feirmeacha mhóra. Is spailpín é an príomhphearsa sa dán seo, agus ní mó ná sásta air lena shaol.
Friotal
Leis an líne 'go deo deo arís ní raghad go Caiseal' éiríonn leis an bhfile dóchas an spailpín agus na hÉireannaigh a chur i láthair. Tá siad tinn tuirseach den saol agus an fulaingt, tá siad réidh chun dul ag troid le na Sasanaigh.
Easpa Saoirse
Bhí na hÉreannaigh faoi smacht na nGall. Ní raibh talamh ar bith acu ag an am agus mar sin bhí orthu obair mar sclabhaí do na Sasanaigh. Tá an spailpín mar siombail don easpa saoirse. Sa dán, tá muintir na hÉireann agus an spailpín faoi bhois chait ag na nGall. É sin ráite, tá siad uilig ag lorg athrú ina shaol, Tá siad uilig bréan den stiogma agus an dímheas ó na Sasanaigh. Teastaíonn ón spailpín agus muintir na hÉireann neamhspleáchas a fháil. Tá siad ag súil le tír saor agus ag iarradh deireadh chur leis an bhfulaingt. - " Go deo deo arís ní raghad go Caiseal, Ag díol ná ag reic mo shláinte, Ná ar mharagadh na saoire im shuí cois balla, Im scaoinse ar leataoibh sráide".
Dán / Amhrán
Is dán agus amhrán é 'An Spailpín Fanach'.
Tá leagan chun éisteacht leis an dán anseo agus leagan den amhrán anseo.
Íomhánna
Cruathaíonn an fíle íomhanna sanraíoch sa dán. Faigheann muid íomhá bhrónach den spailpín sa dán seo. Tá ar dul ó áit go háit ag lorg oibre agus bíonn sé tinn go minic fosta. Is sclabhaí feirme é an spailpín sa dán seo. Ba shaol crua, garbh a bhí ag an spailpín agus ní raibh meas madra ag éinne air. Go minic bíonn air éirí go moch ar maidin aguis oibriú sa drochaimsir. " Ag siúl an drúchta go moch ar maidin 's ag bailiú gala ráithe". Bíonn sé ag obair do na feirmeoirí móra, agus baineann sé féar nó arbhar, Bhí cúrsaí in Éirinn míchothrom agus an-dian. Bhí na Sasanaigh i gcumhacht agus chuir siad náire ar an spailpín agus ar na daoine. Bhí a fhios ag an spailpín go raibh sé níos fearr agus níos cliste ná na feirmeoirí. Tá sé go maith ag an obair a dhéanann sé agus tá sé bródúil as féin. “i gCallainn go dlúth ‘s mo shúiste im ghlaic ag dul chun tosaigh ceard leo”.
Feicimd frustrachas an fhile sa dán seo mar níl meas ag éinne air, níl sé sásta leis an saol seo. Is fuath leis go bhfuil daoine ag féachaint anuas air mar cheapann sé go bhfuil sé níos fearr ná na bodairí, ‘’s go brách arís ní glaofar m’ainm sa tí seo an spailpín fánach’. Taispeánann sé sin go bhfuil sé frustrach den íomhá atá air mar spailpín toisc nach bhfuil aon dínit aige.
Friotal
Cuireann uaim agus rím le ceol na bhfocal agus cuireann sé béim ar theachtaireacht an dáin mar go mbíonn sé níos éasca cuimhneamh ar ráiteas an fhile: " seasamh ar mo shláinte", "siúd siúl an spailpín fánach".
Glas Ghaibhneann
Sa bhéaloideas agus miotaseolaíocht na nGael, bó thorthúlach ab ea Glas Gaibhneann (nó Gaibhleann, Gamhain srl.), a tháladh bainne go raidhseach.
Scéalta Miotaseolaíochta
Is cnuasach scéalta de chuid Miotaseolaíocht na nGael iad Na Scéalta Miotaseolaíochta, maidir le dreamanna diaga a deirtear gur tháinig go hÉirinn in ionraí imirceacha éagsúla, dreamanna amhail is na Fir Bholg agus na Tuatha Dé Danann. Is ar cheann de cheithre shraith mhóra de luathlitríocht na hÉireann é an cnuasach seo, is na cinn eile ná An Rúraíocht, An Fhiannaíocht agus Scéalaíocht na Ríthe.
Is amhlaidh gur a bhuí le Arbois de Jubainville an téarma Béarla "Mythological Cycle", c. 1881–1883. Roimhe sin, úsáideadh an téarma go ginearálta, m.s. miotaseolaíocht Ioruach. Tá Mackillop (1998) den tuairim gur "sách ciotach inniu" é an téarma.
Achoimre
I measc saothair sa tsraith tá Scéalta próis, téacsanna filíochta, chomh maith le croinicí bréagstáiriúla (go príomha Leabhar Gabhála na hÉireann (LGÉ)) caomhnaithe i lámhscríbhinní párpháipéir na meánaoise agus cóipeanna níos deireanaí. Caomhnaítear roinnt de na sceanra nis deireanaí ach amháin i lámhscríbhinní páipéir siar go dtí an ré nua-aimsire (Cath Maighe Tuireadh agus Oidheadh Chlainne Tuireann). Meastar scaití gur foinsí feidhmiúla iad leabhair staire sách nua-aimsire amhail is Annála na gCeithre Máistrí, agus Foras Feasa ar Éirinn le Seathrún Céitinn, óir go dtugann siad léargais sa bhreis agus scéalta an LGÉ á athinsint agus ghluaiste acu.