cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rann na Feirste
Maireann an Ghaeilge go fóill mar phríomhtheanga an cheantair Gaeltachta seo. I ndaonáireamh 2016 dúirt 90.4% de mhuintir Rann na Feirste go bhfuil Gaeilge acu agus dúirt 83.1% den daonra go labhraídís Gaeilge achan lá. Ar theacht an tsamhraidh chuile bhliain téann a lán scoláirí go Coláiste Bhríde (a bogadh chun an cheantair sa bhliain 1926 ó Ó Méith) leis an Ghaeilge a fhoghlaim agus aithne a chur ar an chultúr Gaelach. Nuair a bhíonn siad ann, fanann siad le teaghlaigh áitiúla. Bhí ceangal láidir ag an choláiste le oirthear Chúige Uladh mar gheall ar an bhaint a bhí ag an Athair Lorcán Ó Muirí le bunú an choláiste. Scaip an tAthair Ó Muirí, agus sagairt agus tuataigh eile ar nós Tomás Ó Fiaich cáil Rann na Feirste ar fud na hÉireann agus bhí iomrá ar scríbhneoirí agus seanchaithe an cheantair.
I measc mhuintir na háite a bhfuil clú agus cáil orthu, tá na scríbhneoirí Séamus Ó Grianna agus Seosamh Mac Grianna, na seanchaithe Micí Sheán Néill agus Neidí Frainc agus ceoltóirí go leor, go háirithe clann Uí Dhomhnaill (Mícheál, Tríona, Mairéad a bhí sa ghrúpa Skara Brae agus a n-uncail Condaí Mhicí Hiúdaí.
Tá tógáil ar siúl ar ionad pobail i Rann na Feirste faoi láthair.
Tábla Daonra
Déantar cur síos ar athruithe ins an daonra ins na blianta anuas ins an tábla seo thíos:
Caerffili (baile)
Baile is ea Caerffili sa Bhreatain Bheag, 10.8 km ó Chaerdydd agus 214 ó Londain. Tá daonra 14,629 ann, agus tá 2,007 (13.7%) in ann an Bhreatnais a labhairt.
800px|
Cuandú
Is ainmhí é an cuandú. Mamach atá ann. Is torcáin chraobhacha sa ghéineas Coendou iad. Tá roinnt speiceas díobh ann. Tá siad dúchasach do Mheiriceá Láir agus do Mheiriceá Theas.
Picire muinceach
Is ainmhí é an picire muinceach. Mamach atá ann.
Ardteistiméireacht
mion Scrúdú poiblí sinsearach dara leibhéal i bPoblacht na hÉireann is ea an Ardteistiméireacht, nó Scrúdú na hArdteistiméireachta. Bíonn sí á stiúradh ag Coimisiún na Scrúduithe Stáit.
Cláir
clé|mion Roghnaíonn an chuid is mó de scoláirí na hArdteistiméireachta an Ardteistiméireacht Bhunaithe. Is clár 2 bhliain é an Ardteistiméireacht Bhunaithe. Tá réimse leathan ábhar ar fáil ann.
Déantar staidéar ar na hábhair go hiondúil ag gnáthleibhéal nó ardleibhéal. Is féidir staidéar a dhéanamh ar dhá ábhar (Matamaitic agus Gaeilge) ag bunleibhéal. Tá an bunleibhéal bunaithe ar riachtanais scoláirí a mbeadh deacracht acu leis an gnáthleibhéal nó ardleibhéal sna hábhair sin.
Go hiondúil déanann scoláirí staidéar ar 6 nó 7 ábhar sa tSraith Sinsearach. Caithfidh siad 5 ábhar ar a laghad, Gaeilge san áireamh a roghnú le haghaidh na Ardteistiméireachta Bunaithe. mion|Lár-Oifig Iontrála
Measúnacht agus scrúduithe
Déantar an Ardteistiméireacht bhunaithe a mheasúnú le scrúdú scríofa ag deireadh an chláir 2 bhliain. Tá scrúduithe praiticiúla agus obair thionscadail i gceist in ábhair áirithe mar shampla Ealaíon, Staidéar Foirgníocht a agus Innealtóireacht. Tá béaltrialacha ann sa Ghaeilge agus i dteanga cha na Mór-Roinne. Tarlaíonn na scrúduithe praiticiúla agus na béaltrialacha i rith bliana deiridh an chláir.
Pratancól muinceach
Is lapaire é an pratancól muinceach (Glareola pratincola), san fhine Glareolidae, tá sé nádúrtha ins an Sean-Domhan.
Sanasaíocht
Tagann ainm an ghéinis ón laghdach Laidineach glarea, (Gaeilge:  "gairbhéal"), ag tagairt do ghnáthóg neadaithe tipiciúil na bpratancól. Ciallaíonn ainm an speicis pratincola áitritheoir móinéir, ón Laidin pratum, prati,, "móinéar" agus incola, "áitritheoir", ó incolere, "áitiú".
Ardteistiméireacht
Measúnacht agus scrúduithe
Gach bliain ar an dara Céadaoin de Lúnasa, bíonn na torthaí ar fad ar fáil ar líne (examinations.ie ) ó uair an mheán-lae, ach i bpearsan ó na scoil eanna ó 09.00 ar maidin.
Pratancól muinceach
Cur síos
Tá an pratancól seo 24–28 cm ar fhad le sciathán réise 60-70 cm. Tá cosa gearra air, eireaball fada rinneach, agus gob gearr, gur oiriúnú é do bheathú ón aer. Tá an cúl agus an ceann donn, agus tá na sciatháin donn le cleití eitilte níos dorcha. Tá an bolg bán. Tá na fo-sciatháin donnrua, ach tá cuma dorcha orthu ón taobh thíos.
Teastaíonn radhairc an-mhaith chun an speiceas seo a idirdhealú ó phratincoil eile, mar shampla an pratancól dubheiteach agus an pratincole Maildíveach, a d’fhéadfadh tarlú ina raon. Tá fo-sciatháin donnrua ag an speiceas deireanach sin freisin, ach tá an t-earball níos giorra air.
Ardteistiméireacht
Córas marcála le haghaidh grád scrúduithe
Tagann an scála grádaithe nua de 8 bpointe in áit an scála 14 pointe ag Ardleibhéal agus Bunleibhéal araon.
At Swim-Two-Birds
Stair
Foilsíodh a chéad úrscéal, At Swim-Two-Birds ar 13 Márta 1939, go díreach roimh an Dara Cogadh Domhanda, agus díoladh de 240 cóip de sa chéad bhliain. Athfhoilsíodh an leabhar sna Stáit Aontaithe in 1950/1951, gan rath chomh maith. Ach de réir a chéile bhíothas á aithint mar shaothar tábhachtach litríochta. cé go raibh meas mór air ag údair mar Graham Greene agus James Joyce, b’fhéidir a rá go ndearna lucht litríochta na hÉireann faillí ann ar feadh i bhfad.
Ardteistiméireacht
Córas marcála le haghaidh grád scrúduithe
Roinntear marcanna idir 100% go 30% i seacht rann gráid (1-7). Tá gach rann 10% leathan. mion|foghlaim de ghlanmheabhair
Pratancól muinceach
Fospeicis
Tá an pratancól muinceach roinnte ina dhá fho-speicis :
Feadóg earrbhán
Is éan é feadóg earrbhán. Is baill d'fhine na Charadriidae é.
Ardteistiméireacht
Oideolaíocht
Cinneann an tAire Oideachais, a fhaigheann comhairle ón Chomhairle Náisiúnta Curaclaim agus Measúnachta, an curaclam do scoileanna na hÉireann.
De réir taighde ó Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath, is ag brath ar an bhfoghlaim de ghlanmheabhair agus an tabhairt chun cuimhne a bhíonn daltaí na hArdteiste seachas a bheith ag réiteach fadhbanna as a stuaim féin. Mar sin, is beag tástáil a dhéantar i scrúdú na hArdteiste ar scileanna a bhaineann le réiteach fadhbanna, smaointeoireacht chriticiúil agus cruthaitheacht.
At Swim-Two-Birds
Stair
Tugadh cló nua amach in 1960 agus cuireadh fáilte chomh mór sin roimhe gur misníodh Brian chun an t-úrscéal gairid The Hard Life (1961) a scríobh.
Pratancól muinceach
Pórú
Beireann sia 2-4 ubh ar an talamh. mion| Le linn eitilte, ag taispeáint cleití dorcha corracha agus eireaball domhain forcáilte mion|Ál sa nead
James Drax
Ba phlandálaí Sasanach é Sir James Drax (c. 1609 – 1662) i gcoilíneachtaí Barbadós agus Iamáice. Rugadh Drax i Sasana agus thaistil sé go dtí coilíneacht Bharbadós, ag fáil úinéireacht ar roinnt plandálacha siúcra agus roinnt sclábhaithe Afracacha. Dhíbir ríogaithe Drax ó Bharbadós mar gheall ar é a bheith ina Pharlaiminteoir, cé gur fhill sé i 1651 nuair a cuireadh an t-oileán ar ais chuig rialú na Parlaiminte. D'fhill Drax ar Shasana, áit a bhfuair sé bás i 1662. Rachadh sé ar aghaidh ag bunú ríora de phlandálaithe a chnuasaigh saibhreas dóibh féin ar an sclábhaíocht.
At Swim-Two-Birds
Cúlra
Tá At Swim-Two-Birds bunaithe ar charachtair agus ar phearsana a tháinig as saothair fhicseanúla eile agus as finscéalta miotasúla, agus is é an míniú a thug an scríbhneoir air seo ná go raibh an iomarca carachtair fhicseanúla ann cheana féin.
Ardteistiméireacht
Ábhair ar fáil
Tá na hábhair atá liostaithe thíos ar fáil do mhic léinn Ardteistiméireachta, cé nach n-ofrálann formhór na scoileanna ach líon teoranta. Tá na hábhair i gcúig ghrúpa, agus baineann formhór na n-ábhar le grúpa amháin.
Teangacha neamhéigeantacha
Teangacha neamh-churaclaim Ní féidir na teangacha seo a leanas a thógáil ach amháin má tá an mac léinn ó bhallstát den Aontas Eorpach, má labhraíonn sé/sí an teanga ina roghnaíonn sé/sí a bheith curtha faoi scrúdú mar mháthairtheanga, gur lean sé/sí clár staidéir as a dtáinig an Ardteistiméireacht agus má tá sé/sí ag tógáil English san Ardteistiméireacht freisin. Coinníoll eile is ea gur féidir le hiarrthóir scrúdú a dhéanamh in ábhar teanga neamh-churaclaim amháin.
Eolaíocht
Matamaitic
Eolaíochtaí saotharlainne
At Swim-Two-Birds
Cúlra
Chuir James George O’Keeffe (1865–1937) an leabhar Buile Shuibhne in eagar do Cumann na Scríbheann nGaedhilge / Irish Texts Society a d’fhoilsigh an saothar sa bhliain 1913, a foilsíodh arís sa bhliain 1931. Bhain Flann O’Brien an-úsáid as a ndearna O’Keeffe ina úrscéal. Is aistriúchán Béarla é an teideal den an logainm "Snámh dá éan" le fáil sa scéal. mion|Fionn mac Cumhaill
Úrscéal
San úrscéal, téann carachtair an scéil chun cearmansaíochta ar an scríbhneoir, agus iad ag déanamh a bheag den chineál saol a cheap an scríbhneoir dóibh. Faightear Fionn mac Cumhaill i míreanna a dhéanann scigaithris ar nós na miotas Gaelach.
Sna meáin
Bhí plean ag an aisteoir Brendan Gleeson scannán a dhéanamh. Bhí Gleeson i mbun léirithe agus Gabriel Byrne, Colin Farrell agus Cillian Murphy le feiceáil sa leagan scannánaíochta seo.
James Drax
Luathshaol agus imirce
Ba mhac le William Drax, duine uasal as sráidbhaile Finham, i bparóiste Stoneleigh, Warwickshire,  é James Drax. Sa bhliain 1627 nuair a bhí James 18 mbliana d'aois, in éineacht le Henry Powell, tháinig sé ar long go Barbadós, i Holetown mar atá inniu ann. Sna 1620idí déanacha, bhí James Drax ar cheann de na himircigh Sasanacha ba luaithe a tháinig go hoileán Barbadós. Tháinig sé féin agus a chompánaigh agus chónaigh siad ar feadh tamaill i bpluais, ag cuardach soláthairtí bia, ag seilg turtar agus muc agus freisin ag glanadh talún chun tobac a phlandáil, rud a tháinig chun bheith ina phríomhtháirge ar an oileán go luath. Mhaígh Drax ina dhiaidh sin gur tháinig sé le stoc nach mó ná £300, agus go raibh sé ar intinn aige fanacht ar an oileán go dtí gur chlaochlaigh sé an infheistíocht tosaigh sin isteach i fhortúni talún arbh fhiú £10,000 sa bhliain é i Sasana. Phós sé Meliora Horton i lár nó deireadh na 1630idí arbh as Somerset di. Rugadh a gcéad leanbh, darb ainm James freisin, i 1639, bheadh siad ag dul ar aghaidh go dtí go raibh 6 paists níos mó acu, lena n-áirítear Henry Drax i 1641, athair Henry Drax. Bhí a theaghlach ceangailte le mórúinéirí plandálacha sclábhaithe eile trí phósadh amhail na Codringtons. :
Pratancól muinceach
Dáileadh agus gnáthóg
Faightear an pratancól muinceach amuigh faoin tír oscailte, agus is minic a fhaightear é in aice le huisce um thráthnóna, ag faire ar fheithidí. Tá sé le fáil sna codanna is teo den Eoraip, in iardheisceart na hÁise agus san Afraic. Is éin imirceacha iad, a fhanann sa gheimhreadh san Afraic trópaiceach, agus is annamh a fhaightear iad ó thuaidh ón raon pórúcháin.
Stádas agus caomhnú
Ar cheann de na speicis lena mbaineann an Comhaontú maidir le an Comhaontú fir maidir le hÉin Uisce Imirceacha Afracacha-Eoráiseacha a Chaomhnú is ea na pratancóil. (CÉAE)
James Drax
Plandálaí siúcra
Faoi dheireadh na 1630idí, bhí cuid mhaith talún carntha ag Drax ar Barbadós, in éineacht lena dheartháir William Drax. Mar gheall ar lagtrá i bpraghsanna tobac, ag deireadh na 1630í bhí deacracht eacnamaíoch nach beag ag coilíneachtaí nuabhunaithe Shasana sa Mhuir Chairib, agus thosaigh coilínigh gheala ag dul i dtreo barra eile. Níorbh é Drax an chéad duine a shaothródh siúcra mar ghnó i mBarbadós, agus bhain an Coirnéal James Holdip an onóir sin. Mar sin féin, ba é Drax an chéad plandálaí chun cána siúcra a chothú go rathúil ar scála mór. Líomhnaítear go raibh Drax ag brath go mór ar shaineolas na hÍsiltíre, ag foghlaim cheird an táirgthe siúcra agus an an scagtha ó lonnaitheoir Ollannach, agus ag iompórtáil trealaimh ón Ísiltír ansin. Cé gur taifeadadh na tuarascálacha seo i bhfad níos déanaí, agus cé go bhfuil conspóid ann faoi rannchuidiú na nOllannach, is dócha gur tháinig ar a laghad cuid den chaipiteal agus de na teicnící táirgthe a úsáideadh i dtrádáil siúcra i mBarbadós go luath ón Ísiltír, a fuair a gcuid. fios gnó agus taithí sa trádáil ó Bhrasaíl na Portaingéile (a bhí coilínithe i bpáirt ag na hOllannaigh i 1630). Léiríonn foinsí gur cuireadh tús le turgnaimh luatha na lonnaitheoirí Barbadós Drax agus daoine eile c. 1640, agus is cinnte go raibh siúcra ag teacht go Londain ón oileán faoi 1643. Tháinig Barbadós chun bheith ina sholáthraí mór don Eoraip go tapa, agus faoi lár na 1650idí, ghlac an siúcra áit an tobac agus gach barr eile mar ghníomhaíocht eacnamaíoch cheannasach an oileáin.
Mo Bhealach Féin
Scríobh an t-úrscéalaí Seosamh Mac Grianna an leabhar dírbheathaisnéiseach Mo Bhealach Féin, a tháinig amach in 1940 (foilsithe i mBéarla mar "This Road of Mine" sa bhliain 2021)   Is cur síos é ar fhánaíocht Sheosaimh féin ar fud na hÉireann agus na Breataine Móire,  faoi thionchar na scéalta faoin bhfánaíocht a chum Pádraic Ó Conaire sna 1910-1920idí.
Cuireann sé síos ar a aistear ar an ghannchuid ó lóistín go lóistín i gceantar Bhaile Átha Cliath, agus ar an dara siúlóid mhór a rinne sé ina aonar sa Bhreatain Bheag. Inbhreathnú agus féin-scrúdú atá ann, agus ní bhíonn sa radharcra go minic ach cúlra nó stáitse don dóigh a bhfuil Mac Grianna ag déanamh staidéir ar imeachtaí a intinne. Cuntas ionraic neamhbhalbh atá ann ar choraíocht a aigne le saol nach raibh ag teacht lena mhian, ar na heachtraí a bhain dó sa saol sin, agus ar na daoine fágtha ar casadh ina measc é.
Má bhítear ag dul ar lorg chéad chomharthaí an ghalair intinne a chuir deireadh le caithréim scríbhneoireachta Sheosaimh i lár na dtríochaidí, beidh siad le haithint i bhfad níos soiléire ar an leabhar áirithe seo ná ar an "Ruball".
Sacán
Is éard is sacán ann ná cineál smólaigh a chaitheann an geimhreadh in Éirinn agus an tréímhse ó Bhealtaine go Samhain i dtuaisceart is oirthear na hEorpa, mar a bpóraíonn sé. A dhroim donnrua, baill liatha ar a cheann is a eireaball. Áitríonn sé coillte is talamh feirmeoireachta. Itheann sé torthaí, feithidí, péisteanna is seilidí. Bailíonn sé ina n-ealtaí de na céadta de ghnáth.
Ros na gCléireach
Is sráidbhaile é Ros na gCléireach. Tá sé suite in Iorras, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Pierre Simon Laplace
Matamaiticeoir is réalteolaí a rugadh i mBeaumont-en-Auge na Fraince ab ea Pierre Simon Laplace (23 Márta 1749–5 Márta 1827). Leabhar suntasach amach is amach sa mhatamaitic fheidhmeach ab ea a Mécanique céleste (Meicnic Neamhaí, 1799-1825) in 5 imleabhar. Bhunaigh Laplace staidéar na meicnice clasaicí ar an gcalcalas in áit na céimseata mar a bhí sé mar nós ag na scoláirí roimhe sin. Bhí bua as an ngách aige ar an matamaitice agus Newton na Fraince a thugtar air dá bharr.
Ben Shephard
Is láithreoir agus iriseoir Sasanach é Ben Shephard (a rugadh ar 11 Nollaig, 1974 in Epping, Essex, Sasana). Is iar-láithreoir The Xtra Factor é agus is láithreoir reatha Good Morning Britain é.
De Morgannwg
Contae is ea De Morgannwg sa Bhreatain Bheag.
Claire Sugden
Is polaiteoir aontachtach í Claire Sugden. Rugadh í i gCarraig Ceasail ar 7 Lúnasa 1986. Is Comhalta den Tionól Reachtach í do Dhoire Thoir, ó Bealtaine 2014 ar aghaidh. Bhí an tAire Dlí agus Cirt í, ó Márta 2016 go Márta 2017.
Fintan McCarthy (rámhaí)
clé|mion|Tokyp 1964 Is rámhaí Éireannach é Fintan McCarthy (a rugadh ar 23 Samhain 1996). Is as an Sciobairín, Contae Chorcaí é.
In éineacht lena chara Gary O'Donovan, bhuaigh sé bonn óir sa gcomórtas céaslaire (bád beirte) ag Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh ar 29 Iúil 2021. Sé nóiméad, sé shoicind a thóg sé ar an mbeirt fhear as an Sciobairín an rás a chríochnú. Thug foireann na Gearmáine dúshlán na nÉireannach sa rás ceannais ach léirigh O’Donovan agus McCarthy a gcumas sa dara cuid den rás chun críochnú 0.86 soicind chun tosaigh ar bheirt na Gearmáine. Ba iad na hÉireannaigh rogha láidir na coitiantachta i dTóiceo tar éis dóibh Craobhacha na hEorpa agus an Domhain a bhuachan sna blianta 2016-2019.
Edward Sabine
Réalteolaí, fisicí is taiscéalaí a rugadh i mBaile Átha Cliath ab ea Edward Sabine (14 Deireadh Fómhair 1788 – 26 Meitheamh 1883). I 1818 ghlac sé páirt mar réalteolaí is loingseoir in aistear John Ross don Aigéan Artach. Chuaigh sé le William Edward Parry ar a aistear i 1819 chun an Pasáiste Siar ó Thuaidh a aimsiú, ach theip orthu, bíodh is gur éirigh leo dul níos faide siar ná éinne eile. Rinne sé taighde ar réimse maighnéadach an Domhain, agus mhol gur cheart réadlanna maighnéadacha a bhunú ar fud an Domhain chun tuiscint ar an réimse is a athruithe a fheabhsú. Rinne sé staidéar ar fhad an luascadáin shimplí a mbeadh an tréimhse cothrom le 2 s, tomhas ar luasghéarú de bharr domhantarraingthe (agus neart na domhantarraingthe ag pointe ar bith ar Domhan is neamhsféarúlacht an Domhain ansin). Rinne sé breathnuithe ar theocht na n-aigéan, athrú brú an atmaisféir le hairde os cionn dromchla an Domhain, iompar carraigeacha ag oighearshruthanna, bolcáin, airíonna meitéareolaíochta, is a lán eile.
American Idol (sraith 4)
Is comórtas amhránaíochta teilifíse cruthaithe ag Simon Fuller é American Idol, a tosaíodh i Stáit Aontaithe Mheiriceá sa bhliain 2002. Chraol sé ar Fox. Thosaigh an cheathrú sraith American Idol ar 18 Eanáir 2005 agus chríochnaigh sé ar 25 Bealtaine 2005.
B'iad Simon Cowell, Paula Abdul agus Randy Jackson na breithiúna don sraith seo. Bhuaigh Carrie Underwood an tsraith agus tháinig Bo Bice sa dara háit.
Máel Dúin (uathimdhealú)
Laoch an scéil Immram Máele Dúin is ea Máel Dúin.
D'fhéadfadh é gurbh ionann Máel Dúin fosta agus:
Taylor Fritz
Is imreoir leadóige gairmiúla as na Stáit Aontaithe é Taylor Harry Fritz. Rugadh é ar an 28 Deireadh Fómhair, 1997.
Castán uisce
Is planda uisciúil bliantúil a shnámhann go saor é an castán uisce. Dúchasach do réigiúin theo san Eoraip, an Áise is an Afraic, agus tógtha isteach i réigiúin eile. Na fréamhacha glas, na bláthanna bán ina gcnotaí 4 pheiteal, an lann rombach, an gas le seomra aeir ann. Na torthaí adhmadach triantánach le 2-4 dhealg. Fásann sé go tapa, agus déanann mataí tiubha a shnámhann is a choisceann bealaí uisce. Is bunbhia in an-chuid den Áise an toradh, lán de stáirse is saill. Na castáin inite a dhíoltar san Eoraip, is minic nach fíorchastáin uisce iad ach torthaí na cíbe.
Liam Ó Cuinneagáin
link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Beo.gif|deas|mion|115x115px|Lógó an tsuímh Is é Liam Ó Cuinneagáin stiúrthóir an chomhlachta Oideas Gael i nGleann Cholm Cille, Contae Dhún na nGall, Éire, agus foilsitheoir Beo!, iris mhíosúil Idirlín. Is iar-Chathaoirleach é ar Údarás na Gaeltachta chomh maith.
Oliver Wolf Sacks
Néareolaí a rugadh i Londain is a d'oibrigh i Nua-Eabhrac is ea Oliver Wolf Sacks (9 Iúil 1933 – 30 Lúnasa 2015). Bhí othair a raibh suanghalar ar leith tolgtha acu faoina chúram. Bhain sé cáil amach nuair a foilsíodh a thuarascáil ar an bhfaoiseamh neamhbhuan a fuair siad tar éis L-dopa a thógáil, Awakenings (Múscailtí, 1973: rinneadh scannán de i 1990). Scríobh sé The Man who Mistook his Wife for a Hat (An Fear a Thóg a Bhean Chéile in Ainriocht Hata, 1986) agus The Island of the Colorblind (Oileán na nDathdhall, 1998) ar riochtaí néareolaíochta a léirigh siomptóim neamhghnácha.
Liam Ó Cuinneagáin
Saol
link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Gleann_Cholm_Cille_St._Columba's_Church_2010_09_24.jpg|mion|[[Gleann Cholm Cille - Eaglais Cholm Cille, eaglais Anglacánach an bhaile]] Rugadh an Cuinneagánach i nGleann Cholm Cille.
Bhain sé cáilíocht amach mar mhúinteoir i gColáiste Phádraig, Droim Conrach. Chaith sé blianta ag múineadh i mbunscoil i lár Bhaile Átha Cliath
D'fhill an Cuinneagánach ar a cheantar dúchais i lár na nóchaidí le dul i mbun oibre go lánaimseartha mar stiúrthóir Oideas Gael.
Reachtálann Oideas Gael cúrsaí Gaeilge agus iad ar siúl sa samhraidh den chuid is mó. Tá a lán cúrsaí agus gníomhaíochtaí eile ar fáil ann: siúl sléibhe, potadóireacht Cheilteach, cúrsaí timpeallacht a agus cultúir, péintéireacht mhara, seinm na fliúite, na feadóige stáin agus an bhodhráin, seandálaíocht agus damhsaí Dhún na nGall.
Bronnadh Gradam an Phiarsaigh ar an an Cuinneagánach ar 12 Aibreán 2011 i ngeall ar a raibh déanta aige ar son na Gaeilge.
Sir Benfro
Contae sa Bhreatain Bheag is ea Sir Benfro. Bhí 124,000 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2011.
Caoineadh na dTrí Mhuire
mion|[[:Catagóir:An Cháisc|An Pháis in Inis i gContae an Chláir]] Amhrán cráifeach drámatúil is ea Caoineadh na dTrí Mhuire, i bhfoirm chomhráite idir Muire, Naomh Peadar agus Íosa ar an gcrois. Ní heol go beacht cé hiad na trí Mhuire, ach is cinnte gur Muire, máthair Íosa, duine díobh.
Baineann an t-amhrán le spioradálacht na ndaoine seachas spioradáltacht fhoirmiúil na hEaglaise. Tá an focal olagóin 'ochón' ag rith tríd. Tá uafás na fulaingthe agus dó chas an Aiséirí le brath air. mion|[[Iarla Ó Lionáird ]]
Stair
Is cuid de thraidisiún leathan amhrán é (ar amhráin Laidine iad i dtús aimsire) a bhaineann le haimsir na Cásca agus a dhéanann cur síos ar pháis Chríost. Téann an traidisiún seo siar go dtí na meánaoiseanna ar a laghad. Ní fios cé a chum.
Seans gur bhain an Caoineadh le dráma diaga de chuid na meánaoiseanna. Bhíodh sé de nós ag mná caointe i dtuaisceart Éireann páirt na dtrí Mhuire a ghlacadh agus iad ag rá an amhráin seo ag sochraidí.
Bíonn móitífeanna Eorpacha agus Éireannacha measctha ins na hamhráin seo in Éirinn.
Leaganacha
Bhíodh leaganacha de coitianta tríd an tír, agus bhí roinnt díobh á mbailiú ó thús an fichiú céad.
An Odaisé
clé|250px|thumb|Tús an scéil sa bhunteanga ina scríobhadh é. Is scéal é an Odaisé (Gréigis: Ὀδύσσεια nó Odússeia) atá bunaithe ar chogadh 10 mbliana na nGréagach in aghaidh na Traí. Deirtear gur Hóiméar a scríobh é ach níl staraithe cinnte gur duine amháin a scríobh an scéal. Is í an fharraige príomhphearsa sa scéal agus í ag iarraidh an laoch Odaiséas a threascairt agus é ar a bhealach abhaile go hoileán Iteaca tar éis an chogaidh. Chuaigh scéalta mar seo go mór i gcion ar Alastar Mór agus é óg.
Rebecca Peterson
Is imreoir leadóige gairmiúla as An tSualainn í Rebecca Peterson. Rugadh í ar an 6 Lúnasa 1995.
Ruaidhrí Mac Aodha
Tiarna of Clann Chosgraigh ba ea  Ruaidhrí Mac Aodha  (bás 1170). Muireadhach mac Aodha mhic Ruaidhrí ba ea a athair. Ba é Ruaidri féin den chéad ghlúin a ghlac an sloinne Mac Aodha.
Sraith an tSeagail
Is sráidbhaile í Sraith an tSeagail. Tá an baile suite in Iorras, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Ruaidhrí Mac Aodha
Bhí Clann Mhic Aodha i gceannas ar Chlann Chosgraigh, tuath suite ar an mbruach thoir de Loch Coirib i gContae na Gaillimhe an lae inniu.
Sa 13ú haois, rinneadh ardeaspag Thuama de bhall den chlann.
Teach Pieta
Is ionad éigeandála d’fhéindochar agus féinmharú é Teach Pieta nó Pieta House. Tugann an carthanas comhairle phroifisiúnta d’aon duine a thagann chucu a deir go bhfuil smaointe féinmharaithe nó féindochair acu. Is féidir le haon duine dul chucu gan aon atreorú ó dhochtúir. Níl costas ag baint leis na seirbhísí a chuireann siad ar fáil.
Chabhraigh an eagraíocht le breis agus 17,000 duine ó thosaigh siad sa bhliain 2006. Thosaigh an síceolaí Joan Freeman an eagraíocht i Leamhcán i mBaile Átha Cliath toisc nach raibh mórán seirbhísí ar fáil ag an am le féinmharú a chosc.
Thosaigh Teach Pieta amach le hionad amháin agus bhí naoi gcinn acu timpeall na tíre sa bhliain 2015 (i mBaile Átha Cliath, Corcaigh, Ciarraí, Luimneach, Tiobraid Árann agus Gaillimh).
Naoise
Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, nia Chonchúir mhic Neasa rí na Uladh, agus leannán Dheirdre ba ea Naoise (Sean-Ghaeilge Naisi, Noíse nó Noisiu) mac Uisnigh. Tá sé luaite go háirithe sna scéalta Loingeas mhic Uisleann agus/ nó Oidheadh Chlainne Uisnigh.
Sa scéal úd, is leannán Naoise í Dheirdre, bean fhíorálainn a raibh dúil ag Conchúr inti. De bharr san, ba ghá do na leannáin, i dteannta le beirt dheartháireacha Naoise, dul ar deoraíocht go hAlbain.
I ndeireadh na dála, chuir Conchúr ina luí orthu filleadh abhaile. Tharla roinnt míthapa as a chéile dóibh ar an slí, san áireamh geis curtha ar a gcosantóir Fearghas mac Róich, athair Dheirdre. Thugadar an chluas bhodhar do thuartha Dheirdre a tháinig faoin tairngreacht, agus i dteannta le feillbheart Chonchúir, d'iompaigh an scéal chun tubaiste.
Is é buaicphointe an scéil ná cath ag tigh na Craoibhe Deirge i nEamhain Mhacha. Básaíodh mic Uisnigh, ina measc Naoise agus a dheartháireacha Ainle agus Ardán, le buille amháin ó Mháine Lámhdhearg, mac rí na hIorua (nó le hÉogan mac Durthacht, ag brath ar fhoinse).
De bharr na n-eachtraí seo, bhí sé ina achrann dearg idir Ulaidh agus Connachta, cuireadh Conchúr agus a chlann as oidhreacht theideal Rí Uladh, agus scriosadh Eamhain Mhacha.
Deoraíocht
Nuair a rugadh Deirdre, thug Cathbhadh, draoi, a hainm di, agus thuar sé go mbeadh sí ina cúis achrainn. Lena cluin sin, mharódh na tiarnaí i láthair í, ach chuir an rí Conchúr cosc orthu. Shocraigh sé go dtógfadh í ina haonar le Leabharcham mar bhuime, agus go bpósfadh sé í agus í in aois. D'fhás sí ina cailín álainn.
Lá sneachta éigin, chonaic sé lao a bhí maraithe ag a hathair altrama, ar a thuirling fiach dubh chun fuil an ainmhí a ól. Dúirt sí gur bhreá léi a leithéid d'fhear - gruaig dubh, leicne dearga agus craiceann chuig ban le sneachta aige. Dúirt Leabharcham léi go raibh i ndáiríre a leithéid, Naoise mac Uisnigh mhic Conaill Cláiringnig mhic Ruadhraí Mhóir. D'iarr sí go labhraí sí leis faoi rún, agus bhuail Naoise léi. D'fhógair sí a grá dó, agus d'iarr sí go n-éalóidís le chéile. Thoiligh Naoise, cé go raibh sé mall á dhéanamh, le tréan eagla roimh Chonchúr.
Chuaigh Naoise agus Deirdre go hAlbain, i dteannta lena bheirt dheartháireacha Ainle agus Ardán, agus céad gaiscíoch is caoga. Chuaigh sé i mbun seirbhíse íoctha le rí na hAlban. Chuala an rí faoi áilleacht Dheirdre, agus bhí dúil aige inti. Tar éis a lán cathanna in aghaidh an rí, d'fhág Naoise agus a chlann an mhórthír go hoileán san fharraige.
Bhí Conchúr ag fleadh lá lena mhuintir, agus d'fhiafraigh sé díobh an raibh aon rud de dhíth orthu. Thug siad mar fhreagra nach raibh, ach amháin caill a ngaol Naoise, Ainle, agus Ardán de bharr Dheirdre. Lena chluin seo, bheartaigh Conchúr ar toscaire síochána a chur chuig Naoise. Bhí geis ar Naoise ámh gan filleadh go hÉirinn ach le Cú Chulainn, Conall Cearnach, nó Fergus mac Róich. Roghnaigh Conchúr Fearghas chun é a athfháil.
D'admhaigh Deirdre gur cheilt sí an fhírinne de bharr fís a raibh aici an oíche roimhe sin, inar tháinig trí éan ó Eamhain Mhacha le mil ina ngoba, ach a d'fhill le fuil. Thuig sí dá bharr gur tháinig an teachtaire le geallúint bréige síochána. In ainneoin sin, thug siad fáilte ó chroí roimh Fhearghas, a thug an cuireadh dóibh filleadh go hUlaidh. D'inis na deoraithe gur bhraith a mbaile uatha, ach fós níor mhian le Deirdre dul. Geall Fearghas go gcosnódh sé iad, agus thoiligh Naoise filleadh abhaile.
Anbhás
Ar a shlí abhaile, tháinig siad go dún Bhorraigh mhic Annte. Thug Borrach fáilte rompu, agus thug sé cuireadh fleidhe dóibh (mar a threoraigh Conchúr dó a dhéanamh), agus chuir sé Fearghas faoi gheis gan imeacht sula raibh deireadh léi. Shocraigh Fearghas, corraithe ar dtús, fanacht ag an fleadh arts a bheirt mhac a chur amach leis na mic Uisnigh ar ais chuig Eamhain Mhacha.
D'fhág na deoraithe dún Bhorraigh. Thug Deirdre comhairle do Naoise fanacht ar Inis Chuilinn, ach labhair mic Fhearghasa, Iollann Fionn agus Buinne Rua, ina coinne. Chuaigh siad ansin go dtí Fionnchairn na Foraire ar Sliabh Fuaid, ach thit Deirdre siar, agus thit a codladh uirthi. Chad Naoise art ais, agus tháinig sé chuici ag mhúscailt tar éis taibhrimh. Dúirt sí le Naoise go bhfaca sí i bhfís é féin, Iollann gan a cheann, agus Buinne as láthair. Chuaigh an buíon ansin go hArd na Saileach. Bhí fís eile ag Deirdre, inar chonnaic sí néal fola thar chinn Naoise, Ainle agus Ardáin. Thug sí comhairle dóibh go dté siad go Dún Dealgan agus fanacht ann go dtaga Fearghas leo, nó Cú Chulainn a iarraidh mar thionlacan, ach ní raibh imní ar na deartháireacha.
Chuaigh siad go hEamhain Mhacha díreach. Thuar Deirdre conas a mbeadh a fhios acu am mbeadh naimhdeas ag Conchúr leo. Dá dtabharfadh sé cuireadh dóibh ina a theach isteach, bheidís slán, ach dá dtabharfadh cuireadh dóibh i dtigh na Craoibhe Rua isteach, gan Conchúr ina dteannta, bheadh olc rompu.
I nEamhain Mhacha, chnag siad ar dhoras Conchúir, ach chur sé go dtí teach na Craoibhe Rua iad. Mhol Deirdre go bhfága siad, ach rachadh na fir ar eagla go measfaí faiteach iad. Chuaigh i dteach na Craoibhe Rua isteach, agus cuireadh ar an mbord dóibh go leor bia agus dí. D'ith agus d'ól a muintir agus d'éirigh súgach, ach ní íosfadh mic Uisnigh. D'iarr Naoise clár fichille Chonchúir (an Cennchaem, ceann caomh). Le linn an chluiche, d'fhiafraigh Conchúr ar chomh hálainn ab ea Deirdre agus a bhí, agus fosta chuir sé buime Dheirdre, Lebharcham chun fiosrú. Tháinig sise ar ais chuige agus dúirt gur shean ghránna ab ea Deirdre anois.
Chuir Conchúr faoi dhó teachtairí amach chun cuma Dheirdre a fhiosrú, ach insíodh dó an t-eolas céanna. Labhair sé le Tréandorn ansin, "an bhfuil a fhios agat," ar sé "cé a mharaigh m' athair agus triúr deartháireacha?" D'fhreagair Tréandorn gur Naoise a bhí an té a mharaigh. Chuir Conchúr amach é chun tuairisc a thabhairt ar chuma Dheirdre. Chonacthas é agus é ag cúlchoimeád trí fhuinneog an tí, agus chaith Naoise fear fichille leis gur chaill sé súil. D'fhill sé ar Chonchúr agus d'inis sé do ''" Tá an bhean is áille ar dhomhan ann, agus bheadh Naoise ina rí an domhain dá bhfanfadh sí leis." Bhí Conchúr ar buille ansin agus d'ordaigh sé ionsaí ar thigh na Craoibhe Rua.
I rith an chatha, mharaigh Buinne roinnt mhaith de ghaiscígh Chonchúir, agus d'fhiafraigh Conchúr a phraghas de. Mealladh é le talamh agus thréig sé a chomrádaithe. Tháinig Iollann ansin chun chomhraic, agus mharaigh seisean roinnt mhaith de ghaiscígh Chonchúir. Murab ionann is a dheartháir, ní nglacfadh seisean breab. D'iarr Conchúr ar a mhac féin, Fiacha troid leis. Thug Conchúr a airm féin d'Fiacha, ach in ainneoin sin, chloígh Iollann é.
Bhúir sciath Chonchúir agus an té á beartú in anacair. Chuala Conall Cearnach mac Amergin í agus tháinig sé. Thóg sé a sleá Cúlghlas leis agus throid sé Iollann. Éag-ghonta, dúirt Iollann lena chéile chomhraic gurbh ag cosaint Naoise a bhí sé. Lena chluin sin, bhí brón ar Chonall, agus mharaigh sé Fiacha in éiric. Glaoigh Iollann ar Naoise teacht chun comhraic, agus d'éag sé.
Chosain Ardán teach na Craoibhe Rua ar an gcéad oíche, Ainle an oíche dár gcionn, agus Naoise ar an tríú hoíche. D'éalaigh siad ansin de léimt thar bhallaí Eamhna, Deirdre ceilte ina measc. D'ordaigh Conchúr a dhraoi Cathbhadh draíocht a chur ar na héalaithe, ag rá nach ndéanfadh olc orthu. Mhúscail Cathbhadh tuile uisce chun an t-éalú a chosc. D'iarr Conchúr ansin go marófaí Naoise, ach ní dhéanfadh duine dosna hUlaidh é. Ach bhí Maine Lámhdhearg as an Iorua, a mharaigh Naoise a athair agus a dheartháireacha, díocasach a cheann a bhaint de.
Dúirt Ardán, an té is óige, go mbásaí sé ar dtús, ach thairg Ainle é féin. Thug Naoise do Mhaine a chlaíomh ar leith, ar thug Manannán mac Lir dó, agus mharaigh Maine an triúr acu le buille amháin. Phóg Deirdre a fear céile marbh, d'ól a chuid fola, agus chaoin sí le fada. Chaith sí féin in uaigh Naoise isteach agus fuair sí bás.
Chuir Cathbhadh mallacht ar Eamhain Mhacha de bharr an oilc a tharla an lá úd, agus dúirt nach mbeadh an áit ag Conchúr nó a sliocht arís choíche. An lá dár gcionn, tháinig Fearghas agus chonaic an anachain, agus chuaigh le Cormac Cond Longas agus Dubthach Dóeltenga i mbun comhraic in éadan Chonchúir, scrios Eamhain Mhacha agus mharaigh mná Conchúir. D'iarr Fearghas cabhair ó Ailill agus Méabh na gConnacht. Rinneadh ruathar ar nó milleadh cuid mhaith na nUladh, agus lean cogaíocht le roinnt blianta.
Michelle Yeoh
Is aisteoir í Michelle Yeoh Choo Kheng ón Mhalaeisia (a rugadh mar Yeoh Choo Kheng; ; 6 Lúnasa 1962). Luaite mar Michelle Khan ina luathscannáin i Hong Cong, agus bhain sí clú agus cáil amach sna 1990idí tar éis di a bheith páirteach i sraith scannán aicsin de chuid Hong Cong, mar shampla Yes, Madam (1985), Magnificent Warriors (1987), Police Story 3: Supercop (1992), The Heroic Trio (1993), agus Holy Weapon (1993).
Bhog sí go dtí na Stáit Aontaithe ina dhiaidh sin, áit ar bhain sí aitheantas as a cuid ról sa scannán James Bond Tomorrow Never Dies (1997) agus sa scannán ealaíon comhraic le Ang Lee Crouching Tiger, Hidden Dragon (2000). Ghnóthaigh an dara ról ainmniúchán BAFTA "Best Actress in a Leading Role." Tar éis athbheochana gairme le ról ilbhliantúil athfhillteach ar Star Trek: Discovery (2017–2020), fuair sí moladh ar fud an domhain as a taibhiú mar Evelyn Wang sa scannán 2022 Everything Everywhere All at Once, agus bhuaigh sí Duais an Acadaimh don Aisteoir is Fearr, Gradam Golden Globe agus Gradam an Screen Actors Guild as "Outstanding Performance by a Female Actor in a Leading Role."  Bhí sí ar an gcéad Áiseach a bhuaigh an Oscar don Aisteoir is Fearr, an chéad Malaeisiach a bhuaigh Gradam Acadaimh in aon chatagóir, agus an dara bean de chine daite a bhuaigh an Aisteoir is Fearr, Halle Berry i 2002.
Próiseas Castner-Kellner
Próiseas chun hiodrocsaíd sóidiam is clóirín a dhéanamh trí sháile a leictrealú in umar le baic a roinneann an t-umar ina ranna scoite. Luíonn an sáile os cionn umar mearcair a fheidhmíonn mar chatóid, agus is féidir a shreabhadh ó roinn go roinn. Fuasclaítear clóirín ag anóidí iarainn agus bailítear é. Déanann an sóidiam a fhuasclaítear ag an gcatóid mearcair malgam, a shreabhann isteach i roinn eile mar a n-imoibríonn le huisce chun hiodrocsaíd sóidiam a dhéanamh gan aon chlóiríd sóidiam a bheith ann.
Gaza (scannán)
mion Is scannán faisnéise é Gaza, le Garry Keane agus Andrew McConnell as Éireann, a tháinig amach sa bhliain 2019.
Tá léargas ar ghnáthshaol na ndaoine ar an stráice talún atá ar theorainn na hÉigipte, Iosrael agus na farraige sa scannán. Tugann na scannánóirí go croílár Gaza muid mar a bhfaighmid léargas ar láidreacht agus ar dheaslabhartha na ndaoine atá faoi léagar ann.
Merthyr Tudful
Contae sa Bhreatain Bheag is ea Merthyr Tudful. Bhí 63,546 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2011.
Caor chon
Tom duillsilteach nó crann beag leata a fhásann 4 m ar airde is ea an chaor chon, nó an rós Ollannach (Viburnum opulus). Tá sé dúchasach don Eoraip is iarthar na hÁise. 3-5 mhaothán neamhrialta fiaclach ar na duilleoga. Na bláthanna cúigpheitealach bán, i mbraisle 4-10 cm ar leithead, na bláthanna seachtracha seasc, i bhfad níos mó ná na bláthanna inmheánacha. Na torthaí cosúil le caora, dearg, go minic ar an gcrann fós tar éis do na duilleoga titim. Fuarthas foirm shóite de le bláthanna seasca amháin is iad i gcrobhaingí cruinneogacha den chéad uair i gcúige Gueldeland na hOllainne sa 14ú céad. Fástar go forleathan é mar mhaisiúchán, mar an gcrann liathróid sneachta.
Sacram
Cnámh thriantánach ag bun an cholúin veirteabraigh a fhoirmítear tríd an 5 veirteabra sacrach a chónacsadh. Nuair a bhíonn duine ina cholgsheasamh bíonn sé beagnach cothrománach, ag altadh le dhá chnámh na gcromán chun an fáinne cnámh a dtugtar an peilbheas air a chríochnú, agus an chuid eile den cholún veirteabrach ag an 5ú veirteabra lumbach. Déanann sé ceangal le matáin an droma is na más.
Karolína Muchová
Is imreoir leadóige gairmiúla as Poblacht na Seice í Karolína Muchová. Rugadh í ar an 21 Lúnasa 1996.
Feadóigín chosdubh
Is éan í fheadóigín chosdubh. Is baill d'fhine na Charadriidae é.
Giuseppe Verdi
Giuseppe Verdi - (Roncole di Busseto, Parma, 10 Deireadh Fómhair 1813 - Milano, 27 Eanáir 1901) - duine de mhór-chumadóirí Iodálach a an 19ú haois.
Scríobh sé ceoldrámaí cáiliúla ar nós Rigoletto, La Traviata agus Il Trovatore, a scríobhadh idir 1850 agus 1853.
Ar an 24 Nollaig 1871, bhí an chéad taibhiú den cheoldráma "Aida" i gCaireo, An Éigipt.
Sir Ddinbych
Contae sa Bhreatain Bheag is ea Sir Ddinbych. Bhí 94,800 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2011.
Nigel Mansell
Tiománaí Foirmle a hAon ó Shasana is ea Nigel Ernest James Mansell, a rugadh ar 8 Lúnasa 1953 in Upton-upon-Severn, Worcestershire.
Tamhnaigh na bPoll
Is sráidbhaile é Tamhnaigh na bPoll. Tá sé suite in Iorras, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Holly Willoughby
Is láithreoir Sasanach í Holly Willoughby (a rugadh ar 10 Feabhra, 1981). Is láithreoir reatha í ar Dancing on Ice, I'm a Celebrity...Get Me Out of Here! agus This Morning. Is iar-láithreoir í ar The Voice UK agus The Xtra Factor.
Cearta an duine agus an t-athrú aeráide
Is creat coincheapúil agus dlíthiúil é cearta an duine agus an t-athrú aeráide faoina ndéantar staidéar, anailís agus aghaidh a thabhairt ar chearta idirnáisiúnta an duine agus ar a ngaol le téamh domhanda. D'úsáid rialtais, eagraíochtaí de chuid na Náisiún Aontaithe, eagraíochtaí idir- rialtasacha agus neamhrialtasacha, cearta daonna agus abhcóidí comhshaoil, agus lucht acadúil chun treoir a thabhairt do bheartas náisiúnta agus idirnáisiúnta ar athrú aeráide faoi Chreat-Choinbhinsiún na Náisiún Aontaithe ar an Athrú Aeráide (CCNAAA) agus príomhionstraimí idirnáisiúnta um chearta an duine. Sa bhliain2022, mhol Grúpa Oibre II an Phainéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide (PIAA) "climate justice comprises justice that links development and human rights to achieve a rights-based approach to addressing climate change" (Gaeilge:  "go gcuimsíonn ceartas aeráide ceartas a nascann forbairt agus cearta an duine chun cur chuige bunaithe ar chearta a bhaint amach agus aghaidh a thabhairt ar athrú aeráide".)
Díríonn cearta an duine agus anailís ar athrú aeráide ar na hiarmhairtí a bhfuiltear ag súil leo do dhaoine a bhaineann le feiniméin chomhshaoil dhomhanda lena n-áirítear ardú ar leibhéal na farraige, fairsingiú fásaigh, méaduithe teochta, tarluitheadhaimsire, agus athruithe ar fhrasaíocht, chomh maith le bearta oiriúnaithe agus maolaithe arna nglacadh ag rialtais mar fhreagairt ar na feiniméin sin a bhféadfadh cearta an duine nó cosaintí dlíthiúla gaolmhara a bheith i gceist leo. Baineann go leor cineálacha cur chuige dlí maidir leis an athrú aeráide úsáid as an gceart chun timpeallacht shláintiúil, cearta gaolmhara eile nó cineálacha cur chuige eile a bhaineann leis an dlí comhshaoil atá ag teacht chun cinn, amhail cearta an dúlra, chun abhcóideacht a dhéanamh ar son gníomhaíochta nua nó riachtanaí ó rialtais agus ó ghníomhaithe príobháideacha, trí abhcóideacht an cheartais aeráide agus dlíthíocht aeráide.
An 8 Deireadh Fómhair 2021, rith Comhairle na NA um Chearta an Duine rún a aithníonn ceart an duine chun timpeallachta atá sábháilte, glan, sláintiúil agus inbhuanaithe – rún 48/13.
Stair
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/af/Sheilawatt_%28cropped%29.jpg/220px-Sheilawatt_%28cropped%29.jpg|deas|mion| Sheol Sheila Watt - Cloutier, gníomhaí Ionúiteach, achainí chuig an gCoimisiún Idir - Mheiriceánach um Chearta an Duine.
An Asarbaiseáin (an Iaráin)
mion|300x300px|Asarbaiseáin Tá réigiún na hAsarbaiseáine suite in iarthuaisceart na hIaráine, agus é ag críochantacht le poblacht iar-Shóivéadach na hAsarbaiseáine. Tá an teanga chéanna, an Asarbaiseáinis, á labhairt ar an dá thaobh den teorainn.
Is í Tebriz an chathair is mó in Asarbaiseáin na hIaráine.
Feadóg ghainimh mhór
Is éan í an fheadóg ghainimh mhór (Béarla: greater sand plover). Is baill d'fhine na Charadriidae iad.
Konnie Huq
Is láithreoir agus scríbhneoir Sasanach í Konnie Huq, a rugadh ar 17 Iúil 1975 in Hammersmith, Londain. Is iar-láithreoir The Xtra Factor í.
Wrecsam
Contae sa Bhreatain Bheag is ea Wrecsam. Bhí 136,700 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2011.
Ardeaglais Sacré Coeur
I Montmartre, Páras, deartha ag an ailtire Paul Abadie, tógtha sa stíl Rómhánach-Bhiosántach, 1872-1912. Taobh istigh tá an mhósáic is mó ar Domhan, ag léiriú Chríost is a dhá lámh sínte amach.
An Srath Logach Thiar
Is sráidbhaile é An Srath Logach Thiar. Tá an baile suite in Iorras, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Feadóg Áiseach
Is éan í fheadóg Áiseach (Charadrius asiaticus). Is baill d'fhine na Charadriidae é.
Sarah-Jane Crawford
Is láithreoir Sasanach í Sarah-Jane Crawford (a rugadh ar 15 Iúil 1981). Is iar-láithreoir The Xtra Factor í.
Naprún (éadach)
mion|mná ag caitheamh naprúin Ball gan muinchillí is ea naprún, a chaitear chun tosaigh ar an gcorp chun fliuchán nó salachar a choinneáil ón éadach.
Imoibreoir modúlach beag
mion| Léiriú ar imoibreoir modúlach beag éadromuisce núicléach   (IMB) Is éard atá i gceist le himoibreoirí modúlacha beaga (IMBanna) ná áicme bheartaithe d'imoibreoirí eamhnacha núicléacha, atá níos lú ná imoibreoirí núicléacha traidisiúnta, ar féidir iad a thógáil in aon láthair amháin (amhail monarcha), agus ansin iad a sheoladh, a choimisiúnú agus a oibriú ar shuíomh ar leith. Tagraíonn an téarma IMB don mhéid, don acmhainn agus don tógáil modúlach amháin, ní don chineál imoibreora agus don phróiseas núicléach a chuirtear i bhfeidhm. Tá idir leaganacha de dhearaí reatha atá laghdaithe síos agus de dhearaí 'glúin IV' i gceist. Tá imoibreoirí teirmeacha-neodrón agus imoibreoirí neodrón araon molta, mar aon le samhlacha d'imoibreoirí gásfhuaraithe agus salainn- leáite.
Daonlathas
mion|360x360px|[[Rialtas daonlathach (glas) agus uathlathach (dearg) The Economist, 2019]] Ciallaíonn an focal Daonlathas as Gréigis "riail an phobail". Is córas rialaithe a thagann chugainn ó na cathairstáit sa tSean-Ghréig.
Ach ní hionann an córas daonlathach fadó agus an córas atá i bhfeidhm sa lá atá inniu ann. Bhíodh córas rialtas dá gcuid féin ag gach cathairstát sa Ghréig. Ach cuireadh an bhéim ar an tsaoirse agus ar neamhspleáchas an duine aonair iontu go léir.
Cat breac
Cat tí gearrfholtach Briotanach. A fhionnadh breac, dubh, dúdhearg is gealdearg (gan aon bhán). Tugtar an cat ceaileaco air freisin. Is deacair é a atáirgeadh de bhrí gur annamh a shaolaítear fireannach, agus bíonn siad seasc go minic.
American Idol (sraith 5)
Is comórtas amhránaíochta teilifíse cruthaithe ag Simon Fuller é American Idol, a tosaíodh i Stáit Aontaithe Mheiriceá sa bhliain 2002. Chraol sé ar Fox. Thosaigh an cúigiú sraith American Idol ar 17 Eanáir 2006 agus chríochnaigh sé ar 24 Bealtaine 2006.
John Jones (mairtíreach)
Naomh Caitliceach is ea John Jones, a rugadh i gClynnog, an Bhreatain Bheag agus a fuair bás ar an 12 Iúil 1598, i Londain.
American Idol (sraith 5)
B'iad Simon Cowell, Paula Abdul agus Randy Jackson na breithiúna don tsraith seo. Bhuaigh Taylor Hicks an tsraith agus tháinig Katharine McPhee sa dara háit.
Laraing
mion|clé|An [[laraing]] An chuid den chonair riospráide i ndaoine idir an traicé thuas is an laraingeafaraing thíos is ea an laraing. Tá sí suite i lár an mhuiníl chun tosaigh.
Feidhmíonn an laraing mar chomhla chun bac a chur ar bhia is deoch dul isteach sna haerphasáistí faoina bun. Muna ndéantar é sin, tachtann duine agus díbrítear an t-ábhar.
Ról aici i rialú dhíbirt an aeir as na scamhóga trí fhairsinge an ghlotais a athrú. Is cinnte go ndéanann sí airdí fuaimeanna a athrú trí fhad is teannas théada an ghutha a athrú. Bíonn an guth fireannach níos toille ná an guth baineannach de bhrí go mbíonn an laraing níos mó is na téada níos faide aige.
Ronan Moore
Údar, múinteoir agus polaiteoir Éireannach atá in Ronan Moore. Tá sé ina bhall de na Daonlathaigh Shóisialta.
Sraith Lathaí
Is sráidbhaile í Sraith Lathaí. Tá an baile suite in Iorras, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
An tSeoirsia Theas
Is oileán í an tSeoirsia Theas, suite san Aigéan Atlantach Theas.
Blaenau Gwent
Contae sa Bhreatain Bheag is ea Blaenau Gwent. Bhí 69,600 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2011.
Mandy Minella
Is imreoir leadóige gairmiúla as Lucsamburg í Mandy Minella. Rugadh í ar an 22 Samhain 1985.
Sraith na Pláighe
Is sráidbhaile í Sraith na Pláighe. Tá an baile suite in Iorras, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Olga Danilović
Is imreoir leadóige gairmiúla as An tSeirbia í Olga Danilović. Rugadh í ar an 23 Eanáir 2001.
Laraingíteas
Athlasadh géar nó ainsealach na larainge, le hat théada an ghutha. Go minic, bíonn ionfhabhtú ag an am céanna áit éigin eile sa chonair riospráide, de shaghas gnáthshlaghsáin nó broincítis.
Liam Ó Maoilíosa
Polaiteoir agus náisiúnaí Éireannach ab ea Liam Ó Maoilíosa (25 Bealtaine 1895 – 8 Nollaig 1922), nó Liam William Joseph Mellows as Béarla. clé|mion|225x225px
Saol
Saolaíodh Liam Ó Maoilíosa i Manchain, Sasana, mac le tuismitheoirí Éireannacha sa bhliain 1895. Tógadh é i gContae Loch Garman in Éirinn, agus bá náisiúnaí é ón aois óg. Chuaigh sé isteach i bhFianna Éireann (gluaiseacht phoblachtach do bhuachaillí), agus tar éis tamaill bhí sé gníomhach le hÓglaigh na hÉireann freisin. Cuireadh faoi ghlas é cúpla uair, agus d'éalagh sé amach ó Phríosún Reading chun teacht ar ais go hÉirinn chun páirt a ghlacadh in Éirí Amach na Cásca. Bhí sé ina cheannaire ar Roinn Iartharach an IRA, agus rinne sé ionsaí mírathúil ar stáisiún de chuid Chonstáblacht Ríoga na hÉireann in Órán Mór, Contae na Gaillimhe.
Tar éis teipeadh an Éirí Amach, theith Ó Maoilíosa go dtí Stáit Aontaithe Mheiriceá. Thosaigh sé ag obair anseo le John Devoy, agus rinne siad na hullmhúcháin don turas a rinne Éamon de Valera sa tír idir na blianta 1919 agus 1920. D'fhill sé ar ais ar Éireann arís nuair a bhris an Cogadh Angla-Éireannach amach. Rinne an tIRA Stiúrthóir Soláthairtí de i rith an chogaidh, agus bhí sé freagrach as ceannach airm. clé|mion|239x239px Toghadh Ó Maoilíosa isteach sa Chéad Dáil sa bhliain 1918, agus é ina iarrthóir le Sinn Féin ón ndáilcheantar Gaillimh Thoir agus an Mhí Thuaidh. Bhí sé go láidir in éadan an gChonartha a bhí síníthe sa bhliain 1921, agus bhí sé i measc na ceannairí a bhí lonnaithe sna Ceithre Cúirteanna nuair a bhris amach Cogadh Cathartha na hÉireann i mí Meitheamh 1922. Níor mhair an suíomh ach dhá lá, áfach, agus bhí orthu géilleadh a dhéanamh. Deirtear go raibh seans ag Ó Maoilíosa agus Earnán Ó Máille éalú a dhéanamh, ach dhiúltaigh siad é.
Cuimhneachán
Tá dealbh in ómós do Liam Ó Maoilíosa le fáil san Fhaiche Móir i gcathair na Gaillimhe, agus tá na bearraic Dún Úi Maoilíosa ainmnithe ina dhiaidh chomh maith. Tá dealbh eile in Óran Mór. Tá a chuid athfriotail coitianta sna fógraí bháis baill an IRA Sealadach a bhfuair bás ar seirbhís fuinniúil, a mbíonn san nuachtán, An Phoblacht.
Muireadhach mac Aodha
Deirtear i nAnnála na gCeithre Máistrí, sub anno 1124, state that
Ghlac clann Muireadhaigh an sloinne Mac Aodha.
Ginealach
Ginealach Mhic Aodha:
Torfaen
Contae sa Bhreatain Bheag is ea Torfaen. Bhí 92,100 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2011.
An Liotuáin
Vilnias (Polainnis: Wilno; Gearmáinis: Wilna) príomhchathair na tíre. Sna blianta 1919-1940, áfach, bhí cathair Kaunas (Polainnis: Kowno) ag déanamh ghnó na príomhchathrach, agus Vilnias sealbhaithe ag na Polannaigh. Níor thug na Liotuánaigh aitheantas oifigiúil don ghabháltas seo riamh, áfach.
Stair
Rinneadh an chéad trácht ar an Liotuáin in aon scríbhinn sa bhliain 1009. Sna Meánaoiseanna, áfach, bhain an stát seo amach tábhacht nach beag i gcúrsaí Oirthear na hEorpa. Áirítear gur cuireadh an chéad tús leis an Liotuáin mar stát ar an 6ú lá de Mhí Iúil, 1253, nuair a corónaíodh an prionsa Mindaugas ina Rí ar an Liotuáin i Voruta. D'éirigh le Mindaugas an tsíorchogaíocht idir na diúic áitiúla a thabhairt chun síochána agus an tír a aontú. Ina dhiaidh sin, agus an rí Gediminas ag scuabadh roimhe sna críocha timpeall na Liotuáine, síneadh críocha an stáit i bhfad amach, agus é ag iompú ina ríocht mhór ilteangach - Ard-Diúcacht na Liotuáine. Sa cheathrú haois déag, bhí cuid mhór den Bhealarúis agus den Úcráin sealbhaithe ag an Liotuáin, agus críocha na tíre ag rith ó Mhuir Bhailt go dtí an Mhuir Dhubh.