cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
CLG An Charraig Dhubh (Luimneach)
Imreoirí Cáiliúla
I measc iománaithe cáiliúla an chlub, tá Donnchadha Ó Greacháin (Dinny Grimes), captaen an chéad fhoireann Luimnigh a bhuaigh Craobh Iomána Sinsearach na hÉireann sa bhliain 1897, Seán Mac Cárthaigh (Jackie McCarthy), a d’imir ar fhoireann an chontae le linn blianta na 1980í, Pádraig Ó hIferanáin (Pat Heffernan) a bhí ar fhoireann Luimnigh le linn blianta na 1970í agus a mhac Pádraig Óg Ó hIfearnáin (Pat “Beefy” Heffernan) a d’imir i gcluiche ceannais Craobh Iomána na hÉireann na bliana 1994.
Cearnóg Cabot
thumb|Cearnóg Cabot Is cearnóg suite i gCanary Wharf, London Borough of Tower Hamlets í Cearnóg Cabot.
Rodney Hall
Beatha agus saothar
Rugadh Hall in Solihull, Warwickshire, Sasana, agus tháinig sé chun na hAstráile tar éis an Dara Cogadh Domhanda. Chuir an teaghlach fúthu in Brisbane, áit a raibh gaolta lena mháthair ina gcónaí. Cuireadh oideachas air in Brisbane Boys’ College, ach d’fhág sé nuair a bhí sé sé bliana déag agus chuaigh ag obair mar mhionchléireach.
Sna 1960idí a thosaigh sé ag obair mar shaorscríbhneoir agus mar leirmheastóir leabhar agus scannán. Scríobh sé roinnt mhaith scripteanna don Australian Broadcasting Commission agus bhíodh sé ag obair mar aisteoir. Idir 1967 agus 1978 bhí sé ina eagarthóir filíochta ar The Australian. Thosaigh sé ag foilsiú filíochta sna 1970idí agus tá ceithre úrscéal déag foilsithe aige. Idir 1991 agus 1994 bhí sé ina chathaoirleach ar Chomhairle na hAstráile.
Tá sé ina chónaí in Victoria. Ceapadh é mar bhall d’Ord na hAstráile in 1990 as “service to the Arts, particularly in the field of literature".
Ba é comhbhunaitheoir an Australian Summer School of Early Music in Canberra.
Stob Coire Sgreamhach
Is sliabh in Albain í Stob Coire Sgreamhach, atá suite i gComhairle na Gàidhealtachd.
Bláthnaid Ní Chofaigh
As Conamara do shinsir Ní Chofaigh, ach aistríodh go Ráth Cairn iad i 1935 le bunú Ghaeltacht na Mí. Rugadh ise féin i Québec i gCeanada.
Thosaigh Bláthnaid mar láithreoir ar Echo Island, clár síamsaíochta do dhaoine óga ar Raidió Teilifís Éireann sna 1990í, agus í ina déagóir beag. Chuaigh sí go Teilifís na Gaeilge (TG4 an lae inniu) nuair a bunaíodh an stáisiún sin sa bhliain 1996, agus d'oibrigh sí mar laithreoir ar chláir theilifíse do pháistí. Bhí uirthi sos a thógáil amach ón láithreoireacht agus í ag siúl. I ndáiríre thóg sí sos fada mar tá cúigear aici faoi láthair. Tháinig Ní Chofaigh ar ais ar an scáileán chun an clár RTÉ Celebrity Farm a chur i láthair, le réaltaí eile ar nós Twink (Adele King), George McMahon agus Máiréad McGuiness.
Bhí Bláthnaid ina láithreoir do RTÉ agus TG4 le haghaidh Comórtas Domhanda Samhraidh na gCluichí Oilimpeacha 2003 in Éirinn. Tá sí ina comhláithreoir do chlár de chuid RTÉ, The Afternoon Show ó 2004 anuas. Bhí Ní Chofaigh ina ball den chlár síamsaíochta RTÉ do dhuine fásta The Podge and Rodge Show, agus thit sí i dtrioblóid faoi rudaí labhairthe aici ar an gclár faoi Dicky Rock. Bhí sí ina breitheamh ar The All-Ireland Talent Show
Faoi láthair tá Ní Chofaigh ina cónaí lena clann i mBaile Átha Cliath i ndeisceart na cathrach ach téann sí ar ais go minic go Ráth Chairn chun a muintir a fheiceáil. D'éag a hathair sa bhliain 2008 i Ráth Cairn. Tá a muintir fós ag cónaí i Ráth Chairn agus feictear Bláthnaid corruair sa Bhradán Feasa i Ráth Chairn.
Contae Jim Hogg, Texas
Is contae i ndeisceart Texas é Jim Hogg. Is é Hebbronville príomhbhaile an chontae agus an chathair is mó sa chontae. Bhí 5,300 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010, suas ó 5,281 duine sa bhliain 2000. Ba Spáinnis an phríomhtheanga ag 83.7% de na daoine sa bhliain 2010 agus ba Bhéarla an phríomhtheanga ag 15.4%.
Muircheartach Mac Lochlainn
Bhí Muircheartach Mac Lochlainn ina Rí Chenél nEoghain, Rí Thír Eoghain agus Ard-Rí Éirinn ó 1156 go dtí lá a bháis sa bhliain 1166. Tháinig sé i gcomharbas ar Toirdhealbhach mac Ruaidhrí Ua Conchobhair mar Ard-Rí.
Choimeád sé coróin na tíre in ainneoin iarracht ó Ruaidri mac Tairrdelbach Ua Conchobair é a bhriseadh as sa bhliain 1159. Níor éirigh leis, áfach, an ceann ab fhearr a fháil ar a shean-naimhde Cenél Conaill agus na hUlaid. Sa bhliain 1166, rinne sé iarracht teacht ar shocrú taidhleoireachta lena chomharsana. Chuir sé sos cogaidh ar bun, agus thóg sé gialla ó chuid mhaith de chlanna Uladh. Mar pháirt den socrú, thug sé mionn sollúnta d'Easpag Ard Mhacha agus daoine mór le rá eile maidir lena deá-iompair. Níorbh fhada gur bhris sé an mionn, áfach, nuair a gabhadh agus dalladh Eochaid mac Con Ulad Mac Duinn Sléibe, Rí Uladh.
Thréig a gcomhghuaillithe é láithreach bonn, agus fágadh Muircheartach gan mórán tacaíochta. Maraíodh eisean agus seisear déag dá chomrádaithe eile, rud a cuireadh síos de dhíoltas Naomh Pádraig. mion|Muircheartach Mac Lochlainn, Ard Rí
Gaimbia
Is tír í Poblacht na Gaimbia atá suite san Afraic Thiar. Is é Banjul an phríomhchathair. Fuair sí neamhspleáchas ó Impireacht na Breataine sa bhliain 1965.
Polaitíocht
Roimh an coup d'État i Iúil 1994, b'é an Ghaimbia ceann de na tíortha daonlathacha ilpháirtí is sine san Afraic. Ritheadh toghchán gach 5 bliana ó fuair sí neamhspleáchas ón Bhreatain. Ó aimsir an coup go dtí Iúil 2001, bhí cosc ar pholaiteoirí as páirtí an Iar-Uachtaráin Jawara agus oifigigh shinsearacha eile a rith i dtoghcháin.
I ndiaidh an coup d'état, bhí toghchán don uachtaránacht i Meán Fómhair, 1996 agus bhuaigh an Coirnéal Yahya Jammeh an rás. Ghlac ceithre pháirtí freasúra páirt i dtoghchán uachtaránachta ar 18 Deireadh Fómhair, 2001 agus bhuaigh Jammeh arís. Choimeád an APRC a dtromlach sa Chomhthionól Náisiúnta san olltoghchán in Eanáir 2002.
Cioclóp
Is ball na fathaigh fiáin é Cioclóp.
Cearnóg Cheanada
Is cearnóg suite i gCanary Wharf, Buirg Londan Tower Hamlets í Cearnóg Cheanada.
Deireadh Seachtaine Craiceáilte
thumb|149px|Clúdach Scríobh Roddy Doyle an scéal Deireadh Seachtaine Craiceáilte. (ISBN 978-1-905494-63-7) San úrscéal, téann triúr cairde (Daithí, Páid agus Ben) go hAnfield chun foireann sacair Learphoill a fheiceáil ag imirt. Ach ólann siad an iomarca alcóil roimh an gcluiche.
Na hArdtailte Theas
Ceann de thrí rannán geografacha na hAlban, cuimsíonn Na hArdtailte Theas an chuid is mó de thalamh críche cnocach na hAlban ó dheas den éasclíne gheolaíoch a shíneann ó Dhún Barra, Siorrachd Lodainn an Ear, ar an Mhuir Thuaidh go dtí Inbhir Gharbhain, Siorrachd Áir a Deas, ar an Linne Chluaidh. Den chuid is mó, tá na hArdtailte Theas comhdhéanta as carraigeacha Siolúracha agus Ordaivíseacha, agus déroinnte ag na gleannta leathana de chuid na haibhneacha an Thuaidh agus an Nid. thumb|Na cnoic timpeall [[Dorus Doire ón mbóthar A702]]
Dubh agus Bán i gcomórtais fichille
Ag imirt fichille, tagraítear do na baill le dath níos éadroime mar "bán," agus an t-imreoir ar leo iad, "an bán". Tugtar "dubh" ar na baill le dath níos dorcha agus an t-imreoir ar leo iad, "an dubh".
Tá trí bhrí ag an bhfocal “ball”, ag brath ar an gcomhthéacs. Ba cheart go ndéanfadh an comhthéacs an bhrí atá beartaithe soiléir.
Is minic nach bhfuil na baill 'bán' agus 'dubh', go litriúil, ach roinnt dathanna eile (de ghnáth dath éadrom agus dath dorcha, faoi seach). Ar bhord seicear ar a mbíonn ceithre cearnóg is trí scór (8 x 8) ann bíonn dath bán nó dubh sna cearnóga, agus an dath céanna i ngach dara cearnóg.Tugtar "cearnóga bána" nó "cearnóga éadroma" ar thaobh amháin agus “cearnóga dubha” nó “cearnóga dorcha” ar an taobh eile. I bhformhór na gcásanna, níl na cearnóga bán agus dubh i ndáiríre, ach dath éadrom agus dath dorcha i gcodarsnacht. Mar shampla, is minic nach mbíonn na cearnóga ar bhoird phlaisteacha bán (“donnbhán”) agus glas, agus is minic go mbíonn iad siúd ar bhoird adhmaid donn éadrom donn agus dúdhonn.
I sean-scríbhinní fichille, is minic a thugtar Dearg agus Dubh ar na taobhanna, toisc gurb iad sin an dá dhath dúch a bhí ar fáil go coitianta nuair a bhí siadag gabháil do líníocht láimhe nó phriontáil léaráidí suímh fichille.
Simón Bolívar
Bhí Simón Bolívar (nó Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar y Palacios), 24 Iúil 1783 - 17 Nollaig 1830, ina cheannaire réabhlóid each. Bhí ról lárnach ag Bolívar sa pholaitíocht i Meiriceá Theas sa 19ú haois, go háirithe i Veiniséala, Eacuadór, an Bholaiv, Panama agus an Cholóim.clé|mion|255x255px|Simón Bolívar, 1800
Dubh agus Bán i gcomórtais fichille
Stair
Tá an gnás, gur le himreoir na mball bán an chéad bhogadh, i bhfad níos déanaí ná sin. Thug François-André Danican Philidor san eagrán bunaidh (1749) dá  thráchtas cáiliúil  Anailís du jeu des Échecs le fios gur thosaigh 'an Dubh' cluiche amháin ar dtús. Scríobh Johann Horny, i leabhar a foilsíodh sa Ghearmáin sa bhliain 1824, go mbogann an Dubh ar dtús. Scríobh Philip Sáirsint ina leabhar A History of British Chess of the great Alexander McDonnell (1798–1835), a chuimhneofar air inniu ar a shraith cluichí le Labourdonnais : "He preferred to have Black, as first player as well as second ... this was a common fad in his day, which persisted with a great number of players, as a study of the Chess Players' Chronicle and other magazines shows." In The Immortal Game (Anderssen - Kieseritzky, cluiche offhand, Londain 1851), ceann de na cluichí is cáiliúla sa stair, bhí na baill Dhubha ag Anderssen ach bhog sé ar dtús. Ghlac sé na baill Dhubha freisin ach bhog sé ar dtús sa séú, san ochtú agus sa deichiú cluiche dá chluiche cáiliúil sa bhliain1858 i gcoinne Paul Morphy. Thosaigh gach ceann de na cluichí sin 1.a3 e5 2.c4, nuair a bhí Anderssen ag imirt an Chosaint Shicileach le bogadh breise.
Simón Bolívar
Luathshaol
mion|clé|248x248px|Simón Bolívar, 1812 Rugadh Bolívar i gCaracas, Veiniséala ar an 24 Iúil 1783. Phós sé in 1802 ach fuair a bhean bás laistigh de bhliain agus níor phós sé arís. Bhain sé le teaghlach uasal a tháinig ar dtús as Tír na mBascach, agus rinne siad a saibhreas as mian aigh óir agus copair i Veiniséala ó 1632 i leith. Níos déanaí, bhí Bolívar ábalta an saibhreas sin a úsáid chun na cogaí réabhlóid eacha i Meiriceá Theas a mhaoiniú.
Fuair Bolívar a chuid oideachais sa bhaile tar éis dá thuismitheoirí bás a fháil, agus bhí an-tionchar ag duine dá mhúinteoirí, Simon Rodriguez, ar an fhear óg. 210px|mion|clé|Simón Bolívar, [[Torontó - Ceanada]]Chuaigh Bolívar chun na Spáinne i 1799 chun bailchríoch a chur ar a chuid oideachais. Ba ann a casadh a bhean, Maria Tereza, air. Chaith sé tamall ag obair do Napoléon Bonaparte.
El Libertador
D'fhill Bolívar ar Veiniséala i 1807. Bhí sé páirteach sa troid in aghaidh Napoléon nuair a rinneadh rí na Spáinne de Joseph Bonaparte. D'fhógair an 'junta' i gCaracas a neamhspleách as i 1810. Cuireadh Bolívar go Sasana ar mhisean taidhleoireachta.
I 1813 bhí Bolívar i gceannas ar ionradh míleata ar Veiniséala. Ghabh sé Mérida ar an 23 Bealtaine 1813, agus fógraíodh gurb é an Fuascailteoir (El Libertador) é. Lean cogadh a mhair sé bliana go dtí gur éirigh le Bolívar tír fheidearálach neamhspleách a chruthú darbh ainm Gran Colombia.
Lean an troid in aghaidh na Spáinne ar feadh na mblianta eile. Saoradh Peiriú in 1824.
Ar an 6 Lúnasa 1825 cuireadh Poblacht na Bolaive ar bun in ómós do Bolívar, agus scríobh sé bunreacht don tír nua.
Theastaigh ó Bolívar tír mhór fheidearálach a bhunú a bheadh cosúil le Stáit Aontaithe Mheiriceá ach bhí an oiread sin easaontais ann gur fhógair sé é féin ina dheachtóir ar Gran Colombia i 1828. Lean an t-achrann ar aghaidh áfach. D'éirigh sé as oifig ar an 27 Aibreán 1830.
Fuair Bolívar bás den eitinn ar an 17 Nollaig 1830.
Gleann Mhic Cathbhair
Is baile fearainn i gContae Thír Eoghain é Gleann Mhic Cathbhair.
Petersfield
[ Is baile suite i Hampshire é Petersfield.
Brághad Albainn
Is ceantar suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Brághad Albainn.
Strabó
Staraí Gréagach, geografaí agus fealsamh ab ea Strabó (Gréigis: Στράβων; BC 63/64 - ca. AD 24)
Saol
Rugadh Strabó le teaghlaigh saibhir ó Amaseia (Amasya sa Tuirc, an lá atá inniu ann) i bPontus, cathair in oirthuaisceart na Tuirce, thart ar 75 km ón Mhuir Dhubh.
Gerard Lynch
Polaiteoir Éireannach ab ea Gerard Lynch (15 Meitheamh 1931 – ). Bhí sé ina bhall d'Fhine Gael.
Strabó
Saol
Is le gairid a bhí Pontus gafa ag Impireacht na Róimhe, agus cé go raibh sé i bhfabhar na hImpireachta ó thaobh na polaitíochta de, bhain Strabó, ar thaobh a mháthair de, le teaghlach mór le rá ina raibh seilbh acu ar phoist tábhachtacha faoi riailréim Mhiotradáits Mór.
St John's Chapel, Londain
Is eaglais suite sa Túr Londan, London Borough of Tower Hamlets í St John's Chapel.
Strabó
Saol
Ba é príomhthréith shaol Strabó ná taisteal fairsing go dtí an Éigipt agus Cush; chomh fada siar le cósta na Tuscaine agus chomh fada ó dheas leis an Aetóip; sa bhreis ar thrastaisteal na hAise Beaga agus an t-am a chaith sé sa Róimh. Bhí taisteal ar fud an Mheánoirthir agus Neasoirthir, go háirithe le haghaidh críocha scolártha, coitianta le linn na ré seo, toisc go raibh síocháin choibhneasta ar fud an réigiúin le linn réimeas Ágastais (27 RC - AD 14). Bhog sé go dtí an Róimh sa bhliain 44 RC, agus d'fhan sé ann, i mbun staidéir agus scríbhneoireachta, go dtí ar a laghad 31 RC. Sa bhliain 29 RC, ar a bhealach chun na Corinthe (áit ina a raibh Ágastas ag fanacht, ag an am sin), thug sé cuairt ar an oileán Gyaros sa Mhuir Aeigéach ar feadh roinnt blianta. Thart ar 25 RC, sheol sé suas an Níl go dtí gur shrois sé Philae. Níl taifead againn ina ndiaidh seo ar a himeachtaí go dtí 17 AD, nuair a d'fhill sé ar an Róimh chun dréacht deiridh de chuid a 'Tíreolaíocht' a chríochnú le linn a bhlianta deiridh.
Ní fios go cruinn cathain a scríobh Strabó Tíreolaíocht, cé go bhfuil barúlacha taobh istigh den obair féin a thugann le fios go raibh sé scríofa i dtréimhse laistigh de réimeas an Impire Tibir.
Portchester
Is baile suite i Hampshire é Portchester.
Flaithbheartach mac Loingsigh
Ard-Rí na hÉireann ba ea Flaithbheartach mac Loingsigh (Sean-Ghaeilge Flaithbertach mac Loingsig (bás 765). Ba bhall é de Chineál Chonaill d'Uí Néill an Tuaiscirt.  Loingsigh mac Aonghasa (bás 703), iarArd-Rí, ba ea a athair.  Bhí ar i gcoróin ón mbliain 728 go 734.
Meastar go ndearnadh Ard-Rí de tar éis dó an iar-rí, Cainneach mac Iorghalaigh de Shíol Aodha Sláine, a chloígh ag Cath Dhroim Corcáin sa bhliain 728, áit a maraíodh Cainneach.
Le cuid mhór dá réimeas, bhí a chéile comhraic Aodh Allán de Chineál Eoghain go freasúra air Flaithbheartach's reign. Bhí sé mar chuspóir ag Aodh Magh Íotha (Mag nÍtha), i ngleann na Finne a théadh trí lár chríocha Chineál Chonaill, a ghabháil faoina cheannas. Sa bhliain 727, tharla Cath Dhroim Fornocht eatarthu. Sa bhliain 732, chloígh Aodh Flaithbheartach, agus maraíodh chol ceathar Flann Gohan mac Congaile sa chath úd. Tharla cath eile ar Mhaigh Íotha sa bhliain 733, inar maraíodh col ceathrar eile Fhlaithbheartaigh, Conaing mac Congaile. Tharla cath eile fós ar an maigh sa bhliain 734.
De dheasca na maidhmeanna seo, d'iarr Flaithbheartach ar fhir an Dál Riada ach scriosadh a gcabhlach in inbhear na Banna sa bhliain 734. Deir Annála na gCeithre Máistrí níos lú iontaofa gur tháinig na hAlbanaigh chun cuidiú le Flaithbheartach a namhaid a sháinniú. Deir siad fosta gur throid na hUlaid agus Ciannachta Ghleann Geimhin ar son Aodha sa chath úd.
Tar éis an tsraith chatha seo, cuireadh Flaithbheartach as a choróin, nó d'éirigh sé as, agus chuaigh sé i mainistir Ard Mhacha isteach, ar a fuair sé bás sa bhliain 765.
Ard-Rí deireanach na hÉireann de Chineál Chonaill ba ea Flaithbertach, a mheastar de ghnáth, cé go maíonn mionlach d'fhoinsí gurbh Ard-Rí é Ruaidrí ua Canannáin (bás 950).
I measc mic Fhlaithbheartaigh bhí a leanas: Aodh Muindearg (bás 747) ar a glaodh Rí an Tuaiscirt air; agus Loingseach (bás 754) agus Murchadh (bás 767), ar a glaodh taoisigh Chineál Chonaill orthu. Phós a iníon, Dunlaith (bás 798) an Ard-Rí Niall Frossach (bás 778).
Gort an Leamhraigh
Is baile fearainn i gContae Thír Eoghain é Gort an Leamhraigh.
Éamú
Is éan é an t-éamú (Dromaius novaehollandiae). Is ball d'fhine na gCasuariidae é. Níl eitilt ag an éamú.
Eibhlín Ní Chathailriabhaigh
Gaeilgeoir agus gníomhaí i ngluaiseacht na Gaeilge a bhí in Eibhlín Ní Chathailriabhaigh. (1910-2001)
Bhí sí ina príomhghníomhaí in Ard-Chraobh Chonradh na Gaeilge fosta, agus ranganna Gaeilge á múineadh aici ansin.
Fuair sí bás sa bhliain 2001.
Contae Jim Wells, Texas
Is contae i ndeisceart Texas é Jim Wells. Is é Alice príomhbhaile an chontae agus an chathair is mó sa chontae. Bhí 40,838 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010, suas ó 39,326 duine sa bhliain 2000. Ba Spáinnis an phríomhtheanga ag 54.9% de na daoine sa bhliain 2010 agus ba Bhéarla an phríomhtheanga ag 44.4%.
Montague, Texas
Is é Montague príomhbhaile Contae Montague, Texas. Bhí 304 ina gcónaí i Groveton sa bhliain 2010.
Dan Mintz
Is fuirseoir agus aisteoir Meiriceánach é Daniel "Dan" Mintz, a rugadh sa bhliain 1981.
Dan ar Wern
Is scríbhneoir agus file Briotánach é Dan ar Wern. Rugadh é ar an 14 Deireadh Fómhair 1952 i Gwern-Porc'hoed, i Morbihan, sa Bhriotáin.
Rinne sé a chuid staidéar i Nice na Fraince. Tá dúil mhór aige sa taisteal, sa cheol agus sa litríocht, chomh maith le teangacha agus cultúir iasachta. Tá finscéalta Ceilteacha mar bhunús do chuid dá shaothar.
Old Spitalfields Market
Is margadh aithnidiúil suite sa London Borough of Tower Hamlets é Old Spitalfields Market.
Ringwood
deas|250px|thumb|Ringwood Is baile suite i ndeisceart Hampshire, i Sasana, é Ringwood. 12,567 duine atá ina gcónaí ann.
Contae Johnson, Texas
Is contae in oirthuaisceart Texas é Johnson. Is é Cleburne príomhbhaile an chontae. Is é Burleson an chathair is mó sa chontae. Bhí 150,934 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010, suas ó 126,811 duine sa bhliain 2000. Ba Bhéarla an phríomhtheanga ag 86.4% de na daoine sa bhliain 2010 agus ba Spáinnis an phríomhtheanga ag 12.3%.
Bodach Stórr
deas|250px|thumb|Bodach Stórr Is staca farraige suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Bodach Stórr.
Oileán na Tríonóide agus Tobága
Tír is ea Oileán na Tríonóide agus Tobága atá suite i Muir Chairib, 11 km amach ó chósta thuaiscirt Veiniséala. Is é Port of Spain an phríomhchathair. Tá eacnamaíocht na tíre bunaithe ar an pheitriliam agus ar an pheitriceimiceáin.
Antigonis
Is baile suite i dtuaisceart Albain Nua é Antigonis (Béarla: Antigonish). Am Baile Mòr a thugtar air i nGàidhlig freisin. Príomhbhaile riaracháin Chontae Antigonis atá ann. Bhí cónaí ar 4,524 duine in Antigonis sa bhliain 2011. mion|Comhartha dátheangach ag fearadh fáilte go hAntigonis
Patrick Malone
Polaiteoir Éireannach ab ea Patrick Malone (30 Bealtaine 1916 – 3 Nollaig 1993). Bhí sé ina bhall d'Fhine Gael.
Romsey
Is baile suite i Hampshire é Romsey.
Contae Polk, Texas
Is contae i Texas é Polk. Is é Livingston príomhbhaile an chontae agus an chathair is mó sa chontae. Bhí 45,413 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010.
Cosaint Shibhialta na hÉireann
Is é Cosaint Shibhialta na hÉireann an eagraíocht chosanta sibhialta náisiúnta i bPoblacht na hÉireann. Feidhmíonn sé ag leibhéal rialtas áitiúil i gcomhar leis An Roinn Cosanta.
Bunaíodh an eagraíocht sa bhliain 1950 mar fhreagra ar an mbagairt ón tubaiste núicléach a bhain leis an mbuama adamhach a lean an Dara Cogadh Domhanda nó an Éigeandáil mar a tugadh air in Éirinn. An chuspóir ná cabhair, cúnamh agus faoiseamh tubaiste a chur ar fáil do shaoránaigh in am éigeandála. Inniu, tá an sprioc ceanna ag an eagraíocht le fócas ar chabhrú go héifeachtúil leis na seirbhísí éigeandála lánaimseartha de réir mar is gá. clé|mion|Baile Átha Cliath
Struchtúr na hEagraíochta
Cuireann an eagraíocht sé seirbhísí éagsúla don phobal, go príomha ag gníomhú mar acmhainn cúnta le haghaidh na seirbhísí éigeandála líne tosaigh, go háirithe an bhriogáid dóiteáin agus seirbhís otharchairr, is féidir a úsáid a bhaint as na heagraíochta daonchumhachta, scileanna agus trealamh nuair a iarrtar sin. clé|mion|[[Carthanas|Cathanas]]
Imeachtaí Éigeandála Suntasach
clé|mion|aonad teicniúil agus tacaíochta Is féidir leis an Chosaint Shibhialta a chur i ngníomh ag iarraidh ó chumhacht shibhialta (Gardaí), údarás áitiúil, seirbhísí dóiteáin agus Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte.
Is féidir leis an eagraíocht freagairt freisin chun eachtraí feicthe i dualgas gníomhach, mar shampla imbhuailtí tráchta ar bhóithre. Féadfaidh siad freagra a thabhairt freisin do neamh-reachtúla iarratais ar rogha an Oifigeach Cosanta Sibhialta. clé|mion mion Cúpla imeachtaí suntasach i stair na heagraíochta:
clé|mion
Coláiste na Cosanta Sibhialta
Bunaíodh an Coláiste na Chosaint Shibhialta ag Teach Ratra i Páirc an Fhionnuisce i mBaile Átha Cliath roimh athlonnú go Ros Cré, Contae Thiobraid Árann i 2006.
Tá an coláiste suite laistigh de cheanncheathrú náisiúnta na Cosanta Sibhialta agus feidhmíonn sé a chur ar fáil teagascóirí féideartha le leibhéal oideachais a ligfidh dóibh a mhúineadh ranganna oibrithe deonacha a bheith inniúil i gcuid scileanna na seirbhíse ar fáil. Cúrsaí Teagascóir "Auxiliary Fire Service" nó AFS, Oibreoir/Teagascóir Cumarsáide Raidió, an Chéad Fhreagróir Éigeandála agus Teicneoir Míochaine Éigeandála, srl.
Fiseolaíocht
mion|Claude Bernard agus a lucht leanúna (le Léon-Augus Wellcome) Is éard is fiseolaíocht ann ná staidéar ar fheidhmiú de chórais bheo. Is fo-chatagóir é den bhitheolaíocht.
San fhiseolaíocht, cuirtear modh na h-eolaíocht a i bhfeidhm le fáil amach mar a éiríonn le h-orgánaigh, córais orgán, cealla agus bithmhóilíní an ról ceimiceach nó fisiciúil atá acu sa chóras beo a chur i gcrích.
Is ón bhfocal Gréigise φύσις, physis, "nádúr, foinse"; agus -λογία, -logia, "staidéar ar" a thagann an téarma.
Lathair Beith
Is baile fearainn i gContae Thír Eoghain é Lathair Beith.
Southsea
Is baile suite i Hampshire é Southsea.
H. Jon Benjamin
Is fuirseoir agus aisteoir Meiriceánach é Henry Jon Benjamin, a rugadh sa bhliain 1966.
Bar Inbhir Éireann
Is ceantar suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Bar Inbhir Éireann.
Adamhachas
mion Coincheap is ea an tAdamhachas a bhí ann chomh fada siar leis an 5ú céad RC, a bhain leis na heolaithe is fealsaimh Ghréagacha Deamócratas is Leocapas, a thairg go bhfuil gach damhna comhdhéanta as cáithníní doroinnte agus gur gá a n-airíonna a mhíniú i dtéarmaí na gcáithníní sin is a n-airíonna siúd.
Stair
Baineadh an chéad úsáid as an téarma dúil (stoicheia) thart ar 360 RC. Ba é an fealsamh Gréagach Platón a luaigh é ina agallamh beirte Timaeus, ar tráchtas bunúsach é ar an gceimic agus ar an bpáirt atá aici i gcomhdhéanamh na neachanna beo agus na gcorpán neamhbheo. Shíl Plato go raibh cruth speisialta ar na cáithníní is lú a bhí i ngach dúil: teitrihéadrán (tine), ochtaihéadrán (aer), icisihéadrán (uisce), agus ciúb (cré). Chuir Locke, Boyle is Gassendi fealsúnacht choirpíneach, cosúil leis an seanadamhachas, chun cinn sa 17ú céad.
D'fhorbair fisic nua-aoiseach na gcáithníní ó bhunús eile, bunús turgnamhach fisiciúil.
Darrers
mion|Greamán praghais Darrers Ba ollmhargadh / siopa ilrannach é  Darrers Stores, a bhí suite i bPort Láirge, Dún Garbhán, An Trá Mhór agus i gCeatharlach, i bPoblacht na hÉireann. Deirtear go raibh coincheap de mhála siopadóireachta saor in aisce feicthe den chéad uair in Darrers. D'fhéadfadh sé a bheith ar an gcúis sin gur tháinig go raibh an mála siopadóireachta plaisteach comhchiallach le Darrers Stores i bPort Láirge. Tá sé fós coitianta i measc na seandaoine "mála Darrers" a chur ar aon mála siopadóireachta plaisticeach.
Dúnadh an siopa i gCeatharlach sa bhliain 2007,  i n diaidh bheith ag trádáil ar an bpríomhshráid, Sráid an Tulaigh, ar feadh 40 bliain. Dúnadh an siopa i bPort Láirge níos luaithe sna 2000í.
Contae Jones, Texas
Is contae in iarthuaisceart Texas é Jones. Is é Anson príomhbhaile an chontae. Is é Stamford an chathair is mó sa chontae. Bhí 20,202 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010, síos ó 20,785 duine sa bhliain 2000. Ba Bhéarla an phríomhtheanga ag 81.3% de na daoine sa bhliain 2010 agus ba Spáinnis an phríomhtheanga ag 17.8%.
Lios Gobáin
Is baile fearainn i gContae Thír Eoghain é Lios Gobáin.
Acre, an Bhrasaíl
Is stát de chuid na Brasaíle é Acre atá suite in iarthuaisceart na tíre. Is é Rio Branco príomhchathair an stáit, agus is é Tião Viana (PT) an gobharnóir. Tá 758,786 duine ina gcónaí sa stát (2012).
Stair
Bhí an Bholaiv i gceannas ar an stáit ó 1867 go dtí 1903. Chuir an Gobharnóir Neri as Amazonas José Plácido de Castro, saighdiúir Brasaíleach, go dtí Acre. D'fhógair sé an tríú Poblacht Acre ar 27 Eanáir 1903. Ar 25 Feabhra 1904, rinne dúiche na cónaidhme d'Acre agus rinne stát de sa bhliain 1962.
thumb|left|Acre
Jacksboro, Texas
Is é Jacksboro príomhbhaile Contae Jack, Texas. Bhí 4,511 ina gcónaí i Jacksboro sa bhliain 2010.
Tahuata
Is é Tahuata an t-oileán áitrithe is lú de na hOileáin Mharcasacha, sa Pholainéis Fhrancach, críoch thar lear de chuid na Fraince san Aigéan Ciúin. Tá sé suite 4 km (2.5 míle.)taobh thiar ó dheas ón oileán Hiva Oa, trasna an Chanáil Bordelais, ar a dtugtar Ha'ava i dteanga na Marcasacha.
Martin Finn
Polaiteoir Éireannach ab ea Martin Finn (22 Lúnasa 1917 – 7 Márta 1988). Bhí sé ina bhall de Fine Gael.
Streap
Is sliabh in Albain í Streap, atá suite i gComhairle na Gàidhealtachd.
Leabharlann Náisiúnta na Fraince
mion|clé|Foirgneamh de chuid Leabharlann Náisiúnta na Fraince i Sráid Richelieu i lár [[Páras|Pháras]] Is í Leabharlann Náisiúnta na Fraince (Fraincis: Bibliothèque nationale de France, giorraithe mar BnF) an taisce oifigiúil sa Fhrainc i gcomhair leabhar a fhoilsítear sa tír úd. Tá leabhair inti a foilsíodh i dtíortha eile freisin. Tá 40 milliún mír i mbailiúcháin BnF, 14 milliún leabhar agus tréimhseachán san áireamh. Is í an leabharlann is mó sa Fhrainc agus ar cheann de leabharlanna móra an domhain. Tá sí suite i bPáras.
Téann bunús Leabharlann Náisiúnta na Fraince siar go leabharlann ríoga Charles V a chuir sé ar bun sa bhliain 1368. Díoladh na leabhair ar a bháis, áfach, agus tugadh go Sasana iad. Chuir Louis XI leabharlann ríoga ar bun arís sa bhliain 1461, agus is as an mbailiúchán úd a d'fhás an leabharlann náisiúnta atá ann inniu. Cuireadh go mór leis an mbailiúchán le linn Réabhlóid na Fraince mar gheall ar bhailiúcháin phríobháideacha na huasaicme agus na cléire a glacadh seilbh orthu, agus faoin mbliain 1792, bhí 300,000 imleabhar sa leabharlann.
Aontas Oileáin Chomóra
Náisiún oileánda atá suite san Aigéan Indiach is ea Aontas Oileáin Chomóra. Is í Moroni an phríomhchathair.
Edna, Texas
Is é Edna príomhbhaile Contae Jackson, Texas. Bhí 5,499 ina gcónaí in Edna sa bhliain 2010.
Dlús daonra
thumb|450px|Dlús daonra timpeall an domhain Is é Dlús an daonra ná tomhais don daonra chuig aonad achair amháin.
De ghnáth is é an méid daoine don ciliméadar cearnaithe.
Dlús tíre timpeall an domhain
Tá achar 70,273 Ciliméadar in Éirinn, agus tá 63.457 daoine ina gcónaí ann do gach uile ciliméadar cearnaithe.
Is é Macau na Síne an áit leis an dlús daonra is airde. Tá 18,534.247 daoine ansin do gach ciliméadar cearnaithe.
Na Cruacha
Is mórshliabhraon iad na Cruacha (nó na Cruacha Gorma) i ndeisceart Chontae Dhún na nGall, i ndeisceart Chuige Uladh, Éire. Is bacainn taistil iad a bhíonn beagnach dothrasnaithe, idir deisceart an chontae, mar shampla Baile Dhún na nGall agus Béal Átha Seanaidh, agus na bailte ó thuaidh agus san iarthar, mar shampla an Clochán Liath agus Leitir Ceanainn. Téann an bóthar idir dhá thaobh an chontae tríd an Bearnas Mór.
Livingston, Texas
Is é Livingston príomhbhaile Contae Polk, Texas. Bhí 5,335 ina gcónaí i Livingston sa bhliain 2010.
Victoria Park, Londain
thumb|Victoria Park Is páirc suite sa London Borough of Tower Hamlets í Victoria Park.
Cabo Verde
Tír atá suite san Aigéan Atlantach amuigh ó chósta na hAfraice is ea Cabo Verde, nó República de Cabo Verde go hoifigiúil. Tá an t-ainm Rinn Verde in úsáid i nGaeilge freisin. Is é Praia an phríomhchathair.
Straitéis 20 Bliain don Ghaeilge 2010-2030
Sheol Rialtas na hÉireann an Straitéis 20 Bliain don Ghaeilge 2010-2030 (English: 20-Year Strategy for the Irish Language 2010–2030) ar 20 Nollaig 2010 agus beidh an straitéis i bhfeidhm go dtí Nollaig 2030. Is é príomhaidhm na straitéise ná líon na ndaoine a labhraíonn Gaeilge go laethúil a mhéadú go 250,000 faoi 2030.
Juventus Football Club
Is club peile Iodálach é Juventus Football Club (Gaeilge: Cumann Peile Juventus), ar a dtugtar Juventus nó Juve de ghnáth, as Torino. Bunaíodh an Juve sa bhliain 1897. Imríonn an club i Serie A. Is é Juventus an club is rathúla san Iodáil: tá seacht gcraobh is fiche buaite aige.
Badaig
Is baile suite in Albain Nua é Badaig.
Bultúr
Éan creiche atá oiriúnaithe chun splíonach a ithe is ea an Bultúr nó Badhbh. Gan cleití fada ar a ceann is gan aon bholadh uaithi. Tá badhbh an tSeandomhain in éabhlóid le 20 milliún bliain. Bhíodh sí ar fud an Domhain, ach anois níl sa Domhan Úr. Badhbh an Domhain Úir a bhíodh ar fud an Domhain tráth, níl sé ach i Meiriceá Thuaidh, Láir is Theas anois.
Adamhghaiste
Feiste chun adaimh a ghaistiú trína luas a laghdú go mór trí fhuarú le léasar. Déantar an gaistiú le réimsí maighnéadacha nó léas dian léasair, fócasaithe ar phonc. Tháinig an t-adamhghaiste maighnéadoptúil, le réimsí maighnéadacha is léasair fhócasaithe, chun cinn ó 1987, agus is é seo an saghas is coitianta anois. Nuair a bhíonn na hadaimh gaistithe, is féidir staidéar a dhéanamh ar a n-airíonna agus iad a úsáid i dturgnaimh san optaic adamhach.
Richard Briers
B'aisteoir Sasanach é Richard David Briers (a rugadh ar an 14 Eanáir 1934 agus a fuair bás ar an 17 Feabhra 2013).
Fernand Braudel
Staraí Francach agus ceannaire ar Scoil Annales ab ea Fernand Braudel ( 24 Lúnasa 1902 - 27 Samhain 1985). Dhírigh a scoláireacht ar thrí phríomhthionscadal: An Mheánmhuir (1923-49, ansin 1949–66 ), Sibhialtacht agus Caipitleachas (1955–79), agus Féiniúlacht na Fraince (1970-85, neamhchríochnaithe).
Eascraíonn a cháil i bpáirt óna chuid scríbhinní, ach níos mó fós ón rath a bhí air Scoil Annales a dhéanamh ina inneall taighde staire is tábhachtaí sa Fhrainc agus i gcuid mhaith den domhan tar éis 1950.
Mar cheannaire ceannasach Scoil staireolaíochta Annales sna 1950idí agus na 1960idí, bhí tionchar ollmhór aige ar scríbhneoireacht na staire sa Fhrainc agus i dtíortha eile.
Beathaisnéis
Rugadh Braudel i Luméville-en-Ornois (ó 1943, cumaiscthe le Gondrecourt-le-Château agus mar chuid de), i département an Meuse, an Fhrainc. Thug a athair, a bhí ina mhatamaiticeoir nádúrtha, cúnamh dó ina chuid staidéir.
Rinne Braudel staidéar ar roinnt mhaith Laidine agus beagán Gréigise freisin. Ag aois 7, bhog a theaghlach go Páras. Cuireadh oideachas ar Braudel ag an Lycée Voltaire agus sa Sorbonne, áit ar bronnadh agrégé sa stair air ag aois 20. Bhí sé ina mhac léinn ag Henri Hauser (1866-1946).
Le linn dó a bheith ag múineadh in Ollscoil Algiers idir 1923 agus 1932, bhí sí faoi dhraíocht ag  an Mheánmhuir agus scríobh sé roinnt páipéar ar láithreacht na Spáinne san Ailgéir sa 16ú haois. Le linn na tréimhse seo, chuir Braudel tús lena thráchtas dochtúireachta ar pholasaí eachtrach Rí Pilib II na Spáinne. Ó 1932 go 1935 bhí sé ag múineadh in sna lycées seo a leanas i bPáras (meánscoileanna nó ardscoileanna): Pasteur, Condorcet, agus Henri-IV.
Tionchar
Meastar go bhfuil Braudel ar cheann de na staraithe nua-aimseartha is mó de na staraithe a leag béim ar ról na bhfachtóirí mórscála socheacnamaíocha i ndéanamh agus i scríobh na staire
Míonótár
Níos déanaí, nuair a maraíodh Androgeos (mac le Míonós) ag na hAithnigh, d’éiligh Míonós go gcuirfí seachtar n-ógánach Aithin agus seachtar bruinneall gach naoú bliain le n-alpadh ag an Míonótár, chun bás a mhic a dhíoghail. Nuair a tháinig an tríú huair den íobairt, chuaigh an laoch Aithneach Téiséas agus, le cabhair ó Ariadne (iníon Míonós agus Pasiphae) mharaigh sé an Míonótár. D'éalaigh Téiséas le hAriadne ansin.clé|215px|thumb|Míonótár
Cearta daonna
mion| An Chúirt Eorpach um Chearta an DuineTá a lán daoine ann a chreideann go bhfuil cearta ag daoine de thairbhe gur daoine iad; ní ainmhithe ná rudaí iad ach daoine ar féidir leo smaoineamh agus mothú.
Dínit agus cearta
Go bunúsach, is cóir caitheamh le gach duine ar domhan le dínit. Tá dínit ag duine nuair a dhéantar freastal ar a riachtanais bhunúsacha. Is iad riachtanais bhunúsacha an duine ná uisce, bia, foscadh, sábháilteacht, cúram leighis agus oideachas. Mura ndéantar freastal ar riachtanais bhunúsacha seo an duine, saol crua atá i ndán dóibh. mion|New Orleans Ar leibhéal eile, tá iarrachtaí déanta ag a lán sochaithe chun cearta a thabhairt do gach duine. Uaireanta tá na cearta seo a dhearbhú mar chairt (liosta scríofa). Mar gheall ar na rudaí uafásacha a tharla le linn an Dara Cogadh Domhanda, shocraigh a lán tíortha go mbeadh liosta nua de chearta an duine ann chun daoine a chosaint.
Tugtar cearta an duine orthu seo. Mar shampla
srl. mion|Wat Klang Wiang, Chiang Rai
Ionstraimí
Tá clásal “neamh-leithcheala” ag príomh-ionstraimí idirnáisiúnta uile na gceart daonna (amhail Dearbhú Uilechoiteann Chearta an Duine agus Coinbhinisiún na hEorpa um Chearta Daonna - agus amhail an tAcht um Chearta Daonna). Tagraíonn na clásail seo do na grúpaí ar féidir leo úsáid a bhaint as na cearta mar atá siad in ionstraimí na gceart daonna gan leithcheal
Dearadh ionstraimí áirithe sa dóigh go gcosnóidh siad grúpaí mionlaigh nó grúpaí a bhfuil cosaint ar leith de dhíth orthu mar shampla
• Coinbhinsiún na Náisiún Aontaithe um Dhíothú Leithcheala ar Mhná (CEDAW)
• Coinbhinsiún na Náisiún Aontaithe um Dhíothú Leithcheala Chiníoch (CERD)
• Coinbhinsiún na Náisiún Aontaithe um Chearta an Pháiste (UNCRC) clé|mion Aithnítear go hidirnáisiúnta, mar sin, go gcaithfear grúpaí áirithe a chosaint ar leithcheal agus go gcaithfear comhionannas deiseanna a chothú.
Stair
Is féidir a rá go dtéann coincheap na gceart daonna féin siar go laethanta Réabhlóid na Fraince, ar a laghad. Tar éis an méid daoine a fuair bás i rith an dara Cogadh Domhanda, bunaíodh Eagraíocht na Náisiún Aontaithe. Ba é an Dara Cogadh Domhanda a thug an spreagadh don Dearbhú nua, an Dearbhú Uilechoiteann Chearta an Duine.
Stair ársa
Measann go leor fealsúna agus staraithe nach féidir labhairt ar chearta an duine sna seanlaethanta san Iarthar. Sa stair ársa, níor fhág noirm an phobail, a cumadh i ndáil le hord an chosmais, níor fhag siad spás ar bith don duine mar indibhid uatha, measadh an dlí go príomha mar ord oibiachtúil na sochaí. Bhí an t-ordlathas sóisialta bunaithe ar an teaghlach, an uaisleacht nó na corparáidí gairmiúla nó saothair, a thugann le tuiscint nár cumadh aon chearta daonna mar sin, cumhachtaí chun rud a lorg no a éileamh. A mhalairt ar fad, an chumhacht go léir a thugtar don duine aonair a dhíorthaítear ó stádas dúbailte: stádas an duine laistigh den teaghlach agus stádas an teaghlaigh sin sa tsochaí. Lasmuigh den Stádas ní raibh aon chearta ann.
Contae Carroll, Arkansas
thumb|deas|Suíomh sa stát Arkansas.
Is contae in Arkansas é Contae Carroll. Is iad Berryville agus Eureka Springs príomhbhailte an chontae, agus is Berryville an chathair is mó daonra.
Tá sé suite in iarthuaisceart an stáit, agus tá sé ag críochantacht le:
Sa bhliain 2016 bhí 27,646 duine ina gcónaí ann. Tá achar 1,655 ciliméadar cearnach (1,655/km²), agus mar sin, tá dlús daonra 17/km² sa chontae.
Stair
Bunaíodh Contae Carroll ar 1 Samhain 1833. Tugann ainm an contae onóir don Charles Carroll ó Carrollton.
An Bearnas Mór
Is mám sléibhe nó bearna é An Bearnas Mór atá suite ins Na Cruacha Gorma, Contae Dhún na nGall, Éire. Téann an príomhbhóthar ó Bhealach Féich, an N15, agus iar-Iarnróid Chontae Dhún na nGall tríd an Bearnas Mór, a gníomhaíonn mar an bealach is mó idir tuaisceart agus deisceart Dhún na nGall.
Sléibhte na hÉireann
Is ar chósta na tíre atá an chuid is mó de na sléibhte suite in Éirinn. Ísealchríoch is mó atá i lár na tíre. D’fhéadfaí a rá, mar sin, go bhfuil oileán na hÉireann mar a bheadh fochupán ann.
Is é Corrán Tuathail an sliabh is airde in Éirinn. Is sna Cruacha Dubha i gCo. Chiarraí atá sé. Tá Corrán Tuathail 1,040 méadar ar airde. Níl ansin ach cnocán an-íseal, áfach, i gcomparáid le mórán de shléibhte eile an domhain. Tá na céadta sliabh ar domhan atá breis agus 3,000 méadar ar airde.
Tugtar sliabhraon ar ghrúpa sléibhte agus tá go leor in Éirinn. Mar shampla, sliabhraon is ea na Cruacha Dubha.
Meitreo Pháras
Is mearchóras iarnród cathrach é Meitreo Pháras (Fraincis: Métro de Paris) atá suite i bPáras na Fraince. Is siombail den chathair é agus tá clú aige mar gheall ar ailtireacht na stáisiún agus a dtionchar Art Nouveau. Tá 16 líne sa chóras (tá an córas RER níos mó fós) agus tá an chuid is mó de na stáisiúin faoin talamh. Tá fad iomlán de 214 km (133 mi) ag an gcóras agus tá 302 stáisiún aige. Toisc go bhfreastalaíonn roinnt líne ar chuid de na stáisiúin, áfach, tá 384 stad san iomlán.
Is iad na stáisiúin sa chóras na stáisiúin leis na heatraimh is dlúithe ar domhain—tá 245 stáisiún laistigh de theoireannacha chathair Pháras. Tá uimhir uathúil ag baint le gach aon líne sa chóras (1 go 14) ach tá dhá mhionlíne ann (3bis agus 7bis). Ar dtús bhí na mionlínte mar chuid de líne 3 agus de líne 7 ach ansin d’fhorbair siad go neamhspleách.
Aithnítear na línte ar léarscáileanna mar gheall ar a ndath agus a n-uimhir. Taispeántar treo an taistil le hainm an stáisiúin ceann aistir.
Is é an córas meitreo i bPáras an dara córas meitreo is gnóthaí ar domhain (tá Meitreo Mhoscó sa chéad áit). Taistealaíonn 5,23 milliún paisinéir ar an meitreo gach lá (2012) agus breis is 1,388 billiún paisinéir san iomlán gach bliain. Is é Châtelet-Les-Halles an stáisiún faoi thalamh is mó ar domhan (freastalaíonn sé ar 5 líne meitreo agus 3 líne RER).
Stair ghearr
thumb|240px|Líne 5 ag dul trasna na [[an tSéin|Séine ar an tarbhealach Austerlitz.]]
Osclaíodh an chéad líne gan searmanas i mí Iúil, sa bhliain 1900, le linn mhórthaispeántas an domhain dar theideal “Exposition Universelle”. Fairsingíodh an córas go mear go dtí an Chéad Chogadh Domhanda agus bhí croílár an chórais críochnaithe faoi na 1920idí. Tógadh síntí go dtí na bruachbhailte, mar aon le Líne 11, sna 1930idí.
Ag deireadh na 1990idí, tógadh uathlíne, líne 14, chun faoiseamh a thabhairt do líne A ón RER.
Ainm an chórais
Is é "Métro" ainm giorraithe an chuideachta a bhíodh i gceannas an ghréasáin ar dtús (Compagnie du chemin de fer métropolitain de Paris, dá ngaireadh "Métropolitain". Giorraíodh é sin go "Métro" go sciobtha.) Feidhmítear an Métro sa lá atá inniu ann ag údarás iompair phoiblí dar ainm Régie autonome des transports parisiens (RATP). Tá an t-údarás seo i gceannas ar chuid den ghréasán RER, ar sheirbhísí bus agus ar línte iarnróid éadroma. Bhí an t-ainm "métro" an-choiteann agus glacadh leis in a lán teangacha. Mar sin, is é an focail is úsáidte ar domhain chun cur síos ar chóras idirthurais uirbigh (go háirithe na córais a bhíonn faoi thalamh).
Uaireanta oscailte
thumb|right|240px|An gréasán mheitreo Ritheann traenacha ó 0500 go 0100 a bheag nó a mhór ón Domhnach go dtí an Déardaoin. Tugtar "balai" (scuab) ar an traein dheireanach toisc go scaobann sí na paisinéirí deireanacha suas. Sroicheann an traein seo an stáisiún ceann aistir ag 01.15. Anois fanann an meitreo ar oscailt go dtí 02.15 gach Aoine, Sathairn agus oícheanta roimh lá saoire (ón 7 Mí na Nollag 2007).
Na traenacha á n-úsáid
Díoltar ticéid ag bothanna agus ag uathmheaisín i bhforhalla an stáisiúin. Téitear isteach sna stáisiúin trí uathgheata agus osclaítear na geataí sin agus cártaí cliste nó gnáth-thicéid á n-úsáid. Cuireann na geataí ticéid ar ais chun go bhféadfadh paisinéirí iad a choinneáil. clé|mion|[[Rubar]] Mar is gnách le córais mheitreo na hEorpa, ní osclaítear na doirse go huathoibríoch ar an gcuid is mó de na línte. Is gá luamhán a ardú (ar gach traein a rinneadh roimh 1977) nó cnaipe ar an doras a bhrú (rothstoc níos déanaí). Osclaítear doirse go huathoibríoch ar na traenacha is déanaí ar líne 1 agus ar líne 14 (agus níos minice ar líne 2, ar líne 5 agus ar líne 9). De réir teoirice, bheadh na traenacha sa stáisiún ar feadh tréimhse níos faide ná is gá toisc go mbíonn ar phaisinéirí na doirse a oscailt iad féin, ach bíonn Párasaigh láithreach agus na doirse á n-oscailt acu, áfach. Chomh maith leis sin, cuirtear na doirse ar chumas ag an tiománaí díreach roimh stad na traenach.
Ticéid
Tugtar "t+" ar an ngáth-thicéad. Tá sé bailí do thuras leanúnach amháin. Féadfar é a úsáid ar an ngréasán mheitreo iomlán, ar bhusanna, ar thramanna agus i gcrios 1 den ghréasán RER. Ceadaítear leis an ticéad aistrithe neamtheoranta a dhéanamh agus an modh iompair céanna á úsáid (i.e. ó mheitro go meitro, ó bhus go bus agus ó thram go tram). Ceadaítear chomh maith aistrithe neamtheoranta a dhéanamh idir bus agus tram, agus idir meitreo agus crios 1 den ghréasán RER. Agus ag aistriú ó mheitreo go dtí an RER, caithfear an ticéad a choimeád. Ceanglaíonn an RER go mbeadh ticéad bailí ag paisinéirí chun dul isteach sa chóras, fiú má do thuras aistrithe amháin é. Cosnaíonn an ticéad seo 1,70€ nó 12,70€ do "carnet" (sin deich dticéad i leabhar). Níl aon teorainn ama ag baint leis an "carnet". mion|Navigo Úsáidtear an Carte Navigo go heisiatach ag táillí eile. Sin cárta cliste éadadhaill atá bunaithe ar aitheantas radaimhinicíochta (RFID).
Cuimsíonn táillí áirithe:
Tá ticéid speisialta don deireadh seachtaine ar fáil do dhaoine óige faoi 26 bliain (le ticket jeunes week-end). Tá siad bailí ar Shathairn agus ar Dhomhnaí amháin agus do na dátaí atá sonraithe. Tá na praghsanna sa réimse ó 3,30€ (crios 1 go crios 3) go 8,20€ (gach crios). clé|mion|333x333px|RER
Forbhreathnú
Tá fad iomlán de 214 km (133 mi) ag an gcóras agus tá 300 stáisiún aige (384 stad), le 62 stáisiun ina stáisiún aistrithe. Ní chuimsíonn na figiúirí sin an gréasán RER. Is é 562 m (1.845 ft) an meánfhad ó stáisiúin. Stopann traenacha ag gach stáisiún. Ní chomroinneann línte ardáin, fiú ag stáisiúin aistrithe. Baineann sé sin le línte an ghréasán RER chomh maith.
Tá meánluas de 32 km san uair (22 mph) agus uasluas de 70 km san uair (44 mph) ag gach traein ach amháin na huath-thraenacha gan tiománaí i líne 14 a mbíonn luas de 80 km san uair acu. Tógann meánthuras ó stáisiún amháin go stáisiún eile 58 soicind. Taistilíonn traenacha ar an deis. Tá leithead caighdeánach i gceist sa rian iarnróid ach tá an leithead lódála níos lú ná ar an ngréasán SNCF. Tá na traenacha sa réimse ó trí charráiste go sé charráiste. Tagann fuinneamh ó tríú taobhiarnród (750V DC), ach amháin ar na línte le boinn rubair. Ar na línte sin, tagann an sruth ó threoirbharraí. Tá Línte 1, 4, 6, 11 agus 14 le boinn rubair.
Leanann an chuid is mó de na línte bóithre, toisc gur baineadh úsáid as an modh "gearr agus clúdaigh". Mar sin, leanann líne 1 an Champs-Elysées go díreach. Ar línte eile níl roinnt stáisiún agus a n-ardáin ailínithe (mar shampla Commerce): tá an tsráid ar an dromchla ró-chaol chun an dá ardán a chur i gcodarsnacht le chéile. Tá cuid den ghréasán an-domhain, go háirithe cuid de líne 12, a théann faoi Montmartre, agus líne 14 ar fad.
Rothstoc
thumb|240px|Traein thipiciúil MP 59 ar líne 4 de Mheitreo Pháras Tá traenacha le rothaí cruach ("MF" a sheasann do materiel fer) agus traenacha le boinn rubair ("MP" a sheasann do material pneu) sa rothstoc. Sonraítear cineálacha éagsúla na dtraenacha le bliain a ngréas (seachas bliain a n-úsáide).
Stáisiúin
thumbnail|240px| Stáisiún Saint-Paul. De ghnáth, bíonn dhá lár-rian i stáisiún le dhá ardán de 4m ar leithead ar an imeall. Ach tá timpeall 50 eisceacht ann (go ginearálta stáisiúin atá nó a bhíodh mar cheann aistir); tá trí rian agus dhá ardán ag an gcuid is mó acu (mar shampla Porte d’Orléans), nó dhá rian agus lárardán (mar shampla Porte Dauphine). Tá rian amháin ag roinnt stáisiún, toisc go bhfuil tír-raon achrannach ann (Saint-Georges), go bhfuil sráid caol ar an dromchla (Liège) nó go bhfuil lúba riain ann (Église d’Auteuil).
Bhíodh fad na stáisiún 75 m ar dtús. Síneadh é sin go 90m ar línte le trácht trom (1, 3, 7, 8, 9), agus tá fad de 105m ag stáisiúin áirithe (ní úsáidtear an difríocht sin go dtí seo).
Tógadh stáisiúin, go ginearálta, gar don dromchla agus an modh "gearr agus clúdaigh" á úsáid. Tá síleálacha boghtaí ag na stáisiúin go ginearálta, leis. Tá síleálacha níos airde ag stáisiúin den iarghréasán Nord-Sud, toisc go mbíodh cáitéin ann. Tá eisceachtaí ann maidir le boghtaí gar don dromchla: Tá roinnt scáilstáisiún i meitreo Pháras agus ní bhfreastalaítear iad le traenacha a thuilleadh.
Maisiú inti
mion|ligne 14 Maisítear hallaí na dtraenacha i meitreo Pháras i stíl a sainíodh ag oscailt an mheitreo sa bhliain 1900. Ón am sin, agus athchóirithe ilghnéitheacha déanta don mheitreo, tá meas fós ag oibreoirí an mheitreo do spiorad na haestéitidile sin.
Tá crétíleanna beaga bána ag gnáthstáisiúin le síleálacha boghtaí. Roghnaíodh na tíleanna seo toisc go raibh soilsiú leictreach ag tús na 1900idí an-neamhéifeachtach. Ó thús oibríocht an mheitreo, baineadh úsáid as na ballaí chun fógraíocht a dhéanamh. Frámaítear póstaeir sna stáisiúin is sine i dtíleanna daite a chuimsíonn ainm bhunoibreoir an ghréasáin (CMP nó Nord Sud). Maisítear stáisiúin ar an iarlíne Nord Sud (líne 12 agus líne 13) níos mionchúisí. De ghnáth, bíonn ainmneacha na stáisiún inscríofa le litreacha bána ar phlaiceanna gorma miotalacha (CMP) nó bíonn an t-ainm scríofa i dtíleanna bána ar chúlrach tíleanna gorma (Nord Sud). clé|mion|station art nouveau de la porte Dauphine (Hector Guimard) Rinneadh an chéad athchóiriú i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda. Ag an am sin, cuireadh lonráin sruthshoilsiúcháin isteach agus aithníodh go raibh an buntíliú i drochstaid. Dá bhrí sin, rugadh trí phríomhstíl maisithe ina dhiaidh. Tá maisiúcháin leithleacha ag roinnt stáisiún chun tábhacht chultúrtha a láithreacha a léiriú. Ba é Louvre – Rivoli ar líne 1 an chéad stáisiún chun a bheith maisithe mar seo. Tá cóipeanna sárshaothar, atá curtha ar taispeáint sa mhúsaem thuas, timpeall an stáisiúin. Samplaí suaitheanta eile de stáisiúin le téamaí maisiúchán ná Bastille (líne 1), Saint-Germain-des-Prés (líne 4), Cluny – La Sorbonne (líne 10) agus Arts et Métiers (líne 11). mion|221x221px
Maisiú seachtrach
Is siombailí íocónacha i bPáras iad bunbhealaí isteach an mheitreo sa stíl art nouveau. Tá 83 sampla fós ann inniu. Hector Guimard a dhear na bealaí isteach agus bhí iontas agus conspóid i bPáras nuair a rinne sé iad sa bhliain 1900. Tá dhá phríomhleaganacha ann:
Tá bealaí isteach an mheitreo i bhfad níos simplí sa lá atá inniu ann. Tá ailtireacht bhunaidh iomláin ag roinnt bhealach isteach stáisiúin (Saint-Lazare), agus tá cuid acu iomlánaithe i bhfoirgnimh chónaithe nó i bhfoirnimh neamhspleácha (Pelleport).
Stair
thumbnail|240px|right|Agus Meitreo Pháras á fhorbairt i dtosach, tochlaíodh na rianta ag leibhéal na sráide faoin aer agus ansin clúdaíodh iad níos déanaí.