cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Peireastráice
Cúlra
Bhí a fhios ag Míchail Gorbaitseov, ceannaire an Aontais Shóivéadaigh, sna 1980idí, go gcaithfeadh an APSS athrú ó bhun, idir chúrsaí polaitiúla agus chúrsaí eacnamaíocha, dá mb’áil leis fanacht beo. Spreag Gorbaitseov an pobal fosta, áfach, cáineadh cruthaitheach a dhéanamh ar an chóras chumannach.
B'é an focal peireastráice (agus "gleasnast") a tharraing Gorbachev chuige ag iarraidh a chuid leasuithe a shainmhíniú. Bhí na coincheapanna seo lárnach maidir le tuiscint a fháil ar an Rúis sna 1980idí. D'athraigh an saol san Aontas ag an am, agus baineadh srianta na cinsireachta de na meáin chumarsáide, ionas go bhfuair muintir an Aontais cead cainte.
Karl Spencer Lashley
Síceolaí a saolaíodh i nDavis, Virginia Thiar ab ea Karl Spencer Lashley (7 Meitheamh 1890-7 Lúnasa 1958). Rinne sé taighde suntasach chun láithreacha feidhmeanna ar leith san inchinn a aimsiú. Luaitear é mar athair na néaraisíceolaíochta.
Sailchuach
Planda bliantúil nó ilbhliantúil, dúchasach don chuid is mó de na réigiúin mheasartha, agus cuid mhaith speiceas alpach ann, is ea sailchuach. Na duilleoga croíchruthach de ghnáth. Na bláthanna siogamorfach, le 5 pheiteal is spor ag gobadh ar gcúl, gorm, buí, bán nó meascán díobh, uaireanta cumhra. Cuimsíonn sí na gnéithe is na saghsanna a dtugtar goirmíní searraigh is lusanna croí orthu freisin.
Hans Lammers (Naitsí)
Naitsí agus saineolaí dlí ab ea Hans Lammers (27 Bealtaine 1879 – 4 Eanáir 1962); an príomh-chomhairleoir dlí de chuid na Naitsithe ba ea é agus  bhí ról tábhachtach aige i gcur i bhfeidhm polasaithe na Naitsithe.
Ciontaíodh Lammers as coireanna cogaidh in 1949 ach scaoileadh saor tamaill ina dhiaidh, ar chúis éigin nach eol dúinn.
Saol
clé|mion|1937ː in 'SS-Uniform' mar 'Brigadeführer' clé|mion|1938ː Chef der Reichskanzlei clé|mion|1947 Céimí de chuid Ollscoil Breslau (Wrocław sa lá atá inniu ann) agus Ollscoil Heidelberg ba ea Lammers. Bronnadh dochtúireacht sa dlí air sa bhliain 1902. Bhí sé ina bhreitheamh agus ina státseirbhíseach ina dhiaidh sin (seachas an tseirbhís a rinne sé sa Chéad Chogadh Domhanda). clé|mion|Nuremberg, 1947 Ghlac Lammers ballraíocht sa Pháirtí Naitsíoch in 1932, Rinneadh Státrúnaí agus Ceannaire Sheansailéireacht an Reich de, i ndiaidh 'ghabháil cumhachta' na Naitsithe sa bhliain 1933.
Sa bhliain 1937 chuir sé post mar Aire de chuid an Reich gan Cúram Roinne agus 'Chef der Reichskanzlei'. Sa bhliain 1939, d'éirigh Lammers ina bhall den comh-aireacht cogaidh. Mar sin, bhí Lammers ina chrann seasta i rith na coda is mó den Tríú Reich, lena smacht ar rochtain ar Hitler agus leis an bpáirt a ghlac sé agus roinnt an-mhór tionscnamh beartais á gcur i ngníomh, go mór mór má bhí saineolais dlí de dhíth acu.
Tháinig buaic a thionchair sa bhliain 1943, nuair a dhealraigh sé go raibh triúracht déanta aige leis An Marascal Machaire Keitel (thar ceann an Wehrmacht) agus le Martin Bormann (thar ceann an Pháirtí Naitsíoch) a bhí os cionn duine ar bith eile seachas Hitler féin.
Mar sin féin, as sin amach chuaigh cumhacht Lammers i léig, ós rud é go bhfuair Bormann an ceann is fearr air.
1945
Bhí Lammers fágtha i leataobh faoi Aibreán 1945. Gabh na SS é fiú, mar gheall ar an gceangal a bhí aige le Hermann Göring, a bhí faoi smál, dar le Hitler. Bhí an t-ádh ar Lammers gur tháinig sé slán as an eachtra seo. Thug saighdiúirí Meiriceánacha 'tarrtháil' air in aice le Berchtesgaden (ní raibh na Rúisigh rófhada uaidh).
Chuir bean Lammers, Elfriede, lámh ina bás féin i dtús mhí na Bealtaine. Fuair a iníon, Ise, réidh léi féin dhá lá níos déanaí.
Nuremberg
Laghdaíodh an breithiúnas sin go dtí deich mbliana príosúin in Eanáir 1951. Ach scaoileadh Lammers am éigin idir mí Nollag 1951 agus 1954, ós rud é gur measadh gur chaith sé na deich mbliana sin.
Bás
Is beag iomrá a bhí air tráth a báis, sa bhliain 1962 in Düsseldorf (82). Tá Lammers curtha inniu i mBerchtesgaden (in aice le Obersalzberg), áit a chaith sé a laethanta saoire in éineacht le Hitler.
Scannán otair
Is scannán ina bhfuil ábhair nó radhairc ghraosta, ghairsiúla, ghlonnmhara, dhéistineacha, shamhnasacha d'aon turas é scannán otair. Is iad comharthaí sóirt scannán otair ná scéal a ghluaiseann ar aghaidh go mear, béim ar ghreann a bhaineann le leithris agus nithe ábartha eile, comhriachtain, greann amaideach, tuth na colainne agus nithe eile a bhaineann le feidhmiú na colainne ar nós bheith ag gaofaireacht agus ag brúchtach, drochiompar, cearmansaíocht, bachram, luargacht ar nós smugaí a thochailt sa srón, bia a chaitheamh i mbruíon, daoine á nochtú féin gan cúis agus caint cáidheach. Tá an cineál scannán seo dírithe ar aoisaicme óg idir a 18 agus a 25.
Stair
Thosaigh léiritheoirí scannáin ag déanamh na cineál scannán seo ag deireadh na 1960í.
Cheaptar gurb é an scannán Pink Flamingos (1972) a chur tús leis an aicme scannáin seo de bharr an radharc sa scannán inar itear cac madra ann. Ó deireadh na 1990í, tá borradh tagtha ar na scannáin seo. Bhí an-éileamh ar scannáin amhail There's Something About Mary, Porky's, American Pie, Old School nó Wedding Crashers. Tá clú agus cáil ar na scannáin otra a rinne Sacha Baron Cohen, Borat agus Bruno ach go háirithe.
Seo a leanas cnuasach de na scannáin otra is cáiliúla:
Leyburn
Is baile suite i Yorkshire Thuaidh é Leyburn.
Barr an Dígín
Cnoc in Iorras, i gContae Mhaigh Eo is ea Barr an Dígín (229 m).
Loftus, Yorkshire Thuaidh
Is baile suite i Yorkshire Thuaidh é Loftus.
Píblíne Nabucco
mion|Plean sna 2000idíː Píblíne Nabucco Togra iompar gáis ó Mhuir Chaisp go dtí tíortha na hEorpa a bhí i Píblíne Nabucco, Is éard a bhí i gceist leis ná gás don Eoraip nach de chuid na Rúise é. Ní rachadh an píobán trí chríocha na Rúise, ach ón Asarbaiseáin tríd an Tuirc go dtí an Ostair. mion|2020ː Osclaíodh an Trans Adriatic Pipeline Píobán 3,300 ciliméadar ar fhaid a bhí le bheith ann. 31 milliún méadar ciúbach gáis in aghaidh na bliana a bhí sé le hiompar. Cosnódh Nabucco 8 mbilliún Euro.
Thosaigh staidéar féidearthachta sa bhliain 2002. I mí Eanáir 2010, cheadaigh an an tAontas Eorpach ciste 3.5 billiún Euro i gcomhair tograí fuinnimh. Ba Nabucco an togra ba fhlaithiúla a raibh an tAontas ag tacú leis, agus 250 milliún Euro an infheistíocht a bhí pleanáilte ag an am.
Cealaíodh an togra Nabucco sa bhliain 2013. Ábhar teannais is ea spleáchas na hEorpa ar fhuinneamh ó thíortha eile agus tharraing an phíblíne seo agus phíblínte eile conspóid i gcónaí. Bhí togra eile ag an Rúis ag an am, 'South Stream'. Faoi dheireadh, sa bhliain 2020, osclaíodh an Trans Adriatic Pipeline.
Gwriad ap Elidyr
Ba fhigiúr déanach den 8ú haois sa Bhreatain Bheag é Gwriad ap Elidyr nó Gwriad Manaw. Is beag atá ar eolas ina thaobh, agus tá sé le feiceáil go príomha sa taifead stairiúil i ndáil lena mhac Merfyn Frych, Rí Gwynedd ó timpeall 825 CR go 844 CR agus bunaitheoir ríshliocht Merfynion.
Cúlra
Níl mórán ar eolas faoi chúlra Gwriad. Phós sé Ethyllt ferch Cynan, inghean Cynan Dindaethwy, Rí Gwynedd. Ina dhiaidh sin ba é a mac Merfyn Frych an chéad rí ar Gwynedd nárbh as ríshliocht a bhunaitheoir Cunedda. Is léir gur éiligh Merfyn an ríchathaoir trína mháthair seachas trí Gwriad, agus thacaigh sé leis an éileamh neamhthipiciúil máthairlíneach seo trína chumhacht agus a chlú féin. De réir na nginealach ó Choláiste Íosa MS 20, ba mhac le Elidyr ar leith é Gwriad agus ba de shliocht Llywarch Hen agus Coel Hen, rialtóirí ón Hen Ogledd nó "An tSean-Thuaisceart", na codanna a labhair Briotainic, dá bhfuil anois i ndeisceart na hAlban agus tuaisceart Shasana. Tugann filíocht na mbard le fios gur "from the land of Manaw" é Merfyn, logainm Briotánach a cuireadh i bhfeidhm ar cheantair éagsúla, lena n-áirítear, ina measc Manaw Gododdin, an ceantar thart ar Linne Foirthe. Bheadh an áit seo sa Hen Ogledd ag teacht le sliocht Gwriad ó shliocht thuaidh Llywarch. Thacaigh scoláirí mar William Forbes Skene agus John Edward Lloyd le bunús Manaw Gododdin..
Ceanglaíonn scoláirí eile Gwriad le hOileán Mhanann, ar a dtugtar Ynis Manaw sa Bhreatnais seachas Manaw Gododdin, go háirithe tar éis teacht ar chros ón 8ú nó 9ú haois ar Mhanann agus an inscríbhinn Crux Guriat ("Cross of Gwriad") uirthi. Scríobh Lloyd "(this) undoubtedly strengthens the case" do bhunadh Mhanann. Mhol John Rhys go mb’fhéidir gur ghabh Gwriad tearmann ar Oileán Mhanann le linn na streachailte fuilteacha ríoraíoch i Gwynedd idir Cynan Dindaethwy agus Hywel, roimh do Mherfyn theacht i gcoróin. Fós féin, tá suíomhanna eile le haghaidh "Manaw" molta, lena n - áirítear Éire, Gall-Ghàidhealaibh agus  Powys ina measc.
Thug Rhys faoi deara freisin go luann na Tréanna Breatnacha (Trioedd Ynys Prydain) "Gwryat son of Gwryan in the North", a áirítear i measc na "Three Kings who were the Sons of Strangers",, a thugann le fios gur tagairt iad d'athair Merfyn. Mar sin féin, tá sé seo ag teacht salach ar ghinealach Choláiste Íosa MS 20, arb é Elidyr athair Gwriad. Molann James E. Fraser go n-aithneofaí Gwriad na dTréanna ina ionad sin le Guret Rí Alt Clut ar thaifead Annála Uladh go bhfuair sé bás sa bhliain 658.
Dealgain
Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm Dealgain nó An Dealgain air:
Mustafa Kemal Atatürk
An náisiúnachas agus an saoltachas na clocha ba mhó ar a phaidrín, agus chuir sé in aghaidh na gcléireach Moslamach le lámh láidir chun an tIoslamachas a dhíbirt as an bpolaitíocht. Theastaigh uaidh cuma an Iarthair a chur ar an Tuirc: bhain sé an fial de na mná agus choisc na fir ar éadaí dúchasacha a chaitheamh.
Catóid
deas|200px|thumb|Catóid I leictrealú is feadáin díluchtúcháin, an leictreoid dhiúltach a dtéann na leictreoin uaithi isteach sa bhfeadán nó an chill leictricheimiceach. I mbataire, an teirminéal dearfach a dtéann na leictreoin isteach sa bhataire tríthi. I gciorcad atá ceangailte le bataire, ritheann an sruth ó chatóid dhearfach an bhataire tríd an gciorcad go dtí anóid dhiúltach an bhataire. Is ian dearfach an caitian a ghluaiseann i dtreo na catóide diúltaí i leictrealú. Baintear miotail (a dhéanann caitiain) ón anóid, agus deasctar iad ar an gcatóid i leictrealú.
Mustafa Kemal Atatürk
Tús a shaoil
Rugadh Mustafa Kemal sa bhliain 1881 i Selânik (Thessalonike na Gréige). Mionstátseirbhíseach ba ea a athair a chuaigh le díol agus ceannach an adhmaid. De réir nósanna an lae sin, ní bhfuair an buachaill ar dtús ach aon ainm amháin - Mustafa.
Fuair athair Mhustafa, Ali Rıza Efendi, bás nuair nach raibh a mhac ach seacht mbliana d'aois, agus bhí ar a mháthair, Zübeyde Hanım, an buachaill a thabhairt suas.
In aois a dhá bhliain déag chuaigh Mustafa óg ag foghlaim saighdiúireachta i scoil mhíleata Selânik agus, sa bhliain 1895, i Manastır (Bitola inniu i bAn Mhacadóin Thuaidh). Bhí an dá scoil mhíleata seo sa chuid den Impireacht Otamánach a raibh éirí amach ar siúl ag na Gréagaigh. Bhí Mustafa chomh gasta sin ag foghlaim na matamaitice i scoil Selânik gur bhronn a mhúinteoir an leasainm Kemal - "Foirfeacht" - air. Rinneadh leifteanant de sa bhliain 1905 agus cuireadh ar fiannas leis an gCúigiú hArm i nDamascas é, ach bhí a dhílseacht don Impireacht ag meath, agus chuaigh sé i rúnchumann oifigeach náisiúnaíoch darbh ainm Vatan ve Hürriyet ("Tír Dhúchais agus Saoirse"). Sa bhliain 1907 rinneadh captaein de; chuaigh sé sa Tríú hArm thiar i Manastır agus chuaigh sna Turcaigh Óga, dream a threascair an sabhdán Abdülhamid a Dó sa bhliain 1908. Ba ghearr go raibh Mustafa Kemal ina oifigeach sinsearach.
Sa bhliain 1910 fuair sé oiliúint cogaíochta sa Fhrainc. An bhliain dár gcionn fuair sé post sa Roinn Cogaidh in Iostambúl, ach bhí air dul go dtí cúige Trablusgarp sa Libia lena chosaint ar na Iodálaigh. Chuaigh sé ag cosaint Tobruk ar 22 Nollaig 1911 agus rinneadh ceannasaí de i nDerne ar 6 Márta 1912.
D'fhill Mustafa Kemal ar Iostambúl nuair a thosaigh an Chéad Chogadh Balcánach i Mí Dheireadh Fómhair, 1912. Throid sé le fórsaí na Bulgáire ag Gallipoli agus arís ag Bolayır ar chósta na Tráice (Trakya na Tuircise), agus is mór an lámh a bhí aige in athghabháil Edirne agus Demotika (Didymoteicho). Sa bhliain 1913 cuireadh é chun Sóifia, príomhchathair na Bulgáire, mar ionadaí míleata lena choinneáil amach ó bheartaíocht pholaitiúil na príomhchathrach, agus sa bhliain 1914 rinneadh leifteanantchoirnéal de.
Ar fiannas sa Chéad Chogadh Domhanda
Agus Kemal i Sóifia lochtaigh sé go géar na daoine arbh áil leo dul chun cogaidh ar thaobh na Gearmáine. Ar 16 Iúil 1914 chuir sé teachtaireacht oifigiúil ó Shóifia chuig an Aire Cogaidh, ag rá gur chóir don Impireacht a bheith neodrach. Ní raibh gar ann, áfach, ó bhí an tAire, Enver Pasha, báúil leis an Gearmáin, agus shínigh conradh rúnda dá réir.
thumb|upright|left|Mustafa Kemal ag Gallipoli lena chuid saighdiúirí, 1915 Bhí ar an Marascal Gearmánach Otto Liman von Sanders caolas na Dardainéile a chosaint, agus é i gceannas ar Chúigiú hArm na hImpireachta Otamánaí. Cuireadh Mustafa Kemal i gceann Rannán a Naoi Déag, a bhí ag comhoibriú leis an gCúigiú hArm.
Ar 19 Feabhra 1915 d'ionsaigh fórsaí na Ríochta Aontaithe Caolas na nDardanelles, agus iad ag iarraidh Iostanbúl a bhaint amach trí Leithinis Gallipoli. Theip ar longa na Breataine briseadh tríd an gcaolas agus chinn na Briotanaigh ar thrúpaí a chur i dtír. Is é an toradh a bhí air seo go raibh fórsaí na Breataine i mbun comhrac fada in aisce agus iad ag iarraidh greim a choinneáil ar an an Leithinis. thumb|Atatürk mar Cheannasaí an Airm, 1918|clé|256x256pxBhí Rannán a Naoi Déag ar garastún i nGallipoli agus Mustafa Kemal i lár an aonaigh dá bharr. Nuair a tháinig fórsaí na hAstráil e agus na Nua-Shéalainn e (ANZAC - "Australian and New Zealand Army Corps") i dtír ar 25 Aibreán 1915 san áit a bhfuil "ANZAC Cove" uirthi inniu, bhí fórsaí na Tuirce rompu, le Kemal Atatürk i mbun. Bhí na "Anzacs" faoi léigear.mion|Atatürk leis na héadaí a thug seikh Libiach mar bhronntanas dó, 1920|clé|239x239px Spreag Mustafa Kemal a chuid saighdiúirí leis na focail seo:
Le teacht na hoíche bhí dhá mhíle Anzac marbh agus iad ag iarraidh teannta a gcos a choinneáil ar an gcladach. Bhí siad sáinnithe ar an trá go ceann dhá sheachtain eile agus maraíodh duine as gach triúr. Rinneadh coirnéal de Kemal de bharr a ndearna sé agus é i gceannas le linn an fheachtais.
I ndeireadh na dála, nuair a bhí a ndúil bainte den rath ag na Briotanaigh i ndiaidh deich mí troda, thug siad a gcuid saighdiúirí leo ón Leithinis.
Rinne ceannasaithe Otamánacha eile éacht freisin agus Liman von Sanders san áireamh, ach ba é Mustafa Kemal an laoch, dar leis na Turcaigh.
I ndiaidh an chogaidh chuir Kemal in iúl a ardmheas ar an namhaid:
I ndiaidh an fheachtais seo chuaigh Kemal chun Edirne, áit ar fhan sé go dtí 14 Eanáir 1916. Cuireadh i gceannas ar an Séú Cór Déag sa Dara hArm é agus thug sé a aghaidh ar Chugas. Rinneadh Briogáidire air ar 1 Aibreán 1916, cé go meastar gur chuir Enver Pasha moill ar an ardú céime d'aonghnó.
Poblacht na Tuirce
clé|mion|upright|1925
Bhí baint ag Mustafa Kemal leis an ngluiseacht náisiúnaíoch ón mbliain 1919 amach. Chuir sé féin agus a chairde ciorclán amach ag fógairt go raibh neamhspleáchas na tíre i mbaol; d'éirigh sé as an arm agus chuir an rialtas barántas amach lena ghabháil. (Fógraíodh ina dhiaidh sin go raibh sé daortha chun báis.) mion|Ankara 1928|clé|242x242px
Tháinig an Pharlaimint Atamánach dheireanach le chéile in Iostanbúl sa bhliain 1920; nuair a scaoil fórsaí na Breataine í chuir Mustafa Kemal an Tionól Mór Náisiúnta (TMN) ar bun. Ar 10 Lúnasa 1920 chuir an Visír Mór Damat Ferid Pasha a lámh le Conradh Sèvres, rud a cuir bailchríoch ar dheighilt na hImpireachta, agus roinnt réigiún san áireamh ar chuid dhílis den Tuirc iad, dar leis na náisiúnaithe. Ar chomhairle Mhustafa Kemal thóg an TMN Arm Náisiúnta, agus chuaigh sin ag troid i dtrí chogadh - i gcoinne na bhFrancach, na nGréagach agus na nAirméineach. Ghluais na Gréagaigh chun tosaigh, agus rinne an TMN ardcheannasaí de Mhustafa Kemal ar 5 Lúnasa 1921. Chuaigh na Turcaigh i ngleic leis na Gréagaigh arís agus d'éirigh go maith leo; ghabh siad Smyrna ar 10 Meán Fómhar 1922.
Thosaigh Comhdháil Lausanne ar 21 Samhain 1922, agus dhiúltaigh an toscaire Turcach, İsmet İnönü, glacadh le haon rud a chuirfeadh isteach ar neamhspleáchas na tíre. Síníodh Conradh Lausanne ar 24 Iúil 1923. Shínigh Rialtas Shaorstát Éireann an Conradh sin, de bharr go raibh an Saorstát fós ina bhall d'Impireacht na Breataine. Fógraíodh Poblacht na Tuirce ar 29 Meán Fómhair 1923.
Polasaithe baile
mion|Kemal Atatürk ar tí labhairt le Parlaimint na Tuirce|clé|177x177px
Ba é Mustafa Kemal ceannaire an stáit nua, agus chuaigh sé i mbun an tír a leasú i gcúrsaí polaitíochta, eacnamaíochta agus sóisialta d'fhonn stát daonlathach saolta a chruthú. Ba é an bunphrionsabal aige neamhspleáchas iomlán na Tuirce.
Ní raibh ann ach aon pháirtí amháin, eagraíocht ar tugadh an Páirtí Poblachtach (Cumhuriyet Halk Fırkası) uirthi sa bhliain 1923. Ach bhí na toghcháin saor agus bhí córas cothrom toghchánaíochta ann. Bhí sé de cheart ag na teachtaí an rialtas agus an Príomh-Aire a roghnú. Rinne Bunreacht na bliana 1924 idirdhealú éigin idir an chumhacht fheidhmeach agus an chumhacht reachtach, ach bhí an-chumhacht ag an Uachtarán.
Coláiste Naomh Conléad
Is meánscoil suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Coláiste Naomh Conléad.
Malton, Yorkshire Thuaidh
Is baile suite i Yorkshire Thuaidh é Malton.
Sed
Bogearra áirge ar chórais Linux/Unix is ea sed (ó “stream editor” i mBéarla). Úsáideann sé teanga ríomhchlárúcháin an-simplí chun sruthanna téacs a athrú. Ba é Lee E. McMahon, ag obair le Bell Labs, a chruthaigh an chéad leagan de sed idir 1973 agus 1974. Bhí sed bunaithe ar ghnéithe scriptithe a bhí ar fáil sna heagarthóirí idirghníomhacha qed (ó “quick editor” i mBéarla, 1965–1966) agus ed (1971). Bhí sed ar cheann de na huirlisí is luaithe a thacaigh le sloinn rialta, agus tá sé fós in úsáid go forleathan sa téacsphróiseáil, in éineacht le huirlisí eile ar nós AWK agus Perl.
Ollscoil Oxford
Is í Ollscoil Oxford, nó Ollscoil Átha na nDámh, an ollscoil is sine i saol an Bhéarla. Tá fianaise ann go raibh láthair oideachais ansin ón 11ú haois i leith agus is í ceann de na hollscoileanna is cáiliúla ar domhan í anois. Is i gcathair Oxford féin, i Sasana atá sí suite.
Stair
Ceapann cuid mhaith staraithe go raibh ollscoil in Oxford san aonú aois déag. D’éirigh an ollscoil níos mó sa bhliain 1167 nuair nach raibh mic léinn Sasanacha in ann staidéar a dhéanamh i bPáras, an Fhrainc tar éis dúnmharú Tomás Becket ag Rí Anraí II Shasana. Bhí troid ann idir na mic léinn in Oxford agus na daoine a bhí ina gcónaí ann i dtús an tríú haois déag. D’fhág roinnt mac léinn agus múinteoirí an ollscoil sa bhliain 1209 agus bhunaigh siad ollscoil nua i gCambridge.
Naisc Sheachtracha
thumb|clé|220px
Mám an Cheo
Sliabh in Iorras, i gContae Mhaigh Eo is ea Mám an Cheo (379 m).
Sailchuach chon
Séard sailchuach chon (nó fanaigse, Viola riviniana) ná speiceas sailchuaiche (Viola) le gais ghearra neamhdhreaptha is bláthanna scothghorma/vialaite, dúchasach don Eoraip. Ní hionann is an tsailchuach chumhra í. Níl aon bholadh aici.
Páirtí polaitíochta
Cuid de shaol polaitiúil na dtíortha daonlathacha iad na páirtithe polaitíochta de ghnáth. Thairis sin, bíonn páirtithe polaitíochta ina lán tíortha nach bhfuil meas an daonlathais orthu. Roimh an mbliain 1989, bhí tíortha Oirthear na hEorpa á rialú ag na páirtithe Cumannacha, agus go praiticiúil, bhí Ard-Rúnaí an Pháirtí Chumannaigh ní ba thábhachtaí agus ní ba chumhachtaí ná Uachtarán an Stáit. Mar sin féin, ina lán de na tíortha seo, bhí páirtithe eile ann, cé go raibh sé cinntithe roimh ré nach mbeadh aon cheann acu ábalta teacht in aon chóngar don Pháirtí Chumannach i líon na bhfeisirí ná na vótaí.
D'fhorbair na páirtithe polaitíochta as na faicsin pholaitiúla a bhí sna parlaimintí réamhdhaonlathacha. Nuair nach raibh cead ach ag na daoine uaisle bheith ina bhfeisirí, ní raibh cúis le canbhasáil ná le fógraíocht sa chiall nua-aoiseach. Is féidir a rá go raibh Compántas na gCaitliceach, an cumann a bhunaigh Dónall Ó Conaill leis na cearta daonna a bhaint amach do na Caitlicigh in Éirinn, ar an chéad pháirtí polaitíochta ar fad sa chiall nua-aoiseach sa Ríocht Aontaithe, nó chuaigh sé i dtuilleamaí teicníochtaí fógraíochta agus canbhásála den chineál nua-aimseartha roimh aon eagraíocht pholaitiúil eile. A lán de na cleasanna a d'fhoghlaim na hÉireannaigh sa Chompántas sin, mhúin siad do na Meiriceánaigh iad nuair a shocraigh siad síos sna Stáit Aontaithe, agus iad ag sealbhú an Pháirtí Dhaonlathaigh ina lán áiteanna le cúis na n-inimirceánach Éireannach a chur chun cinn.
Birkirkara
Cathair Mháltach is ea Birkirkara, nó B'Kara mar a thugtar uirthi i ngnáthchaint na háite. Tá Birkirkara suite i lár Oileán Mhálta, agus í ar an gcathair is mó sa tír. I Mí na Samhna, 2005, bhí 21,775 duine ina gcónaí i mBirkirkara. Tá an chathair roinnte ina trí cheantar féinrialaitheacha: Sant' Elena, San Ġużepp, agus Santa Marija. Tá Coláiste Naomh Aloysius, ceann de na coláistí is tábhachtaí san oileán, sa chathair freisin.
Masham
Is baile suite i Yorkshire Thuaidh é Masham.
An Asarbaiseáin
Tá an dá Asarbaiseáin ann:
Cnoc Achadh Liag
Cnoc in Iorras, i gContae Mhaigh Eo is ea Cnoc Achadh Liag (237 m).
Doire Bhroc
Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm Doire Bhroc air:
Ladakh
Is ceantar i dtuaisceart na hIndia é Ladakh agus é suite idir Sliabhraon Karakoram ó thuaidh agus na Himiléithe ó dheas. Is é an dúiche is mó san India é, nó clúdaíonn sé níos mó ná 50% de stát Jammu agus Kashmir.
Middleham
Is baile suite i Yorkshire Thuaidh é Middleham.
Sráid nam Prionnsan
Is sráid suite i gComhairle Cathair Dhún Éideann í Sráid nam Prionnsan.
An Míle Ríoga
Is sráideanna suite i gComhairle Cathair Dhún Éideann iad an Míle Ríoga.
Henry Cavendish
Fisicí is ceimicí Sasanach a rugadh i Nice na Fraince ab ea Henry Cavendish (10 Deireadh Fómhair 1731 - 24 Feabhra 1810). Rinne sé taighde bunúsach ar imtharraingt is dlús an Domhain, saintoilleadh teirmeach ábhar, indóiteacht hidrigine (aer inlasta a thugtaí uirthi sin ag an am), comhdhéanamh aeir, agus leictreachas.
Coláiste Naomh Mhuire
Is scoil suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Coláiste Naomh Mhuire.
Steiréiliteagrafaíocht
mion Is í an steiréiliteagrafaíocht an teicneolaíocht fréamhshamhaltaithe mhear is mó a úsáidtear, an chéad teicneolaíocht tráchtála le haghaidh fréamhshamhaltú mear (priontáil 3T) agus an fhormáid comhaid STL. Is féidir léi páirteanna polaiméire a tháirgeadh atá an-chruinn agus an-mhionsonraithe. Baintear leas as léasar ísealchumhacht a ardfhócasaithe ultraivialaite chun réad tríthoiseach a tháirgeadh i ndabhach de pholaiméir leachtach fhótamhothálach.
Modh
Is féidir le hábhair neamhleasaithe a bheith tocsaineach agus bíonn gá le haerú.
Stair
Ba í an steiréiliteagrafaíocht an chéad phróiseas fréamhshamhaltaithe mhear a thug 3D Systems Inc. isteach i 1988. Is é Chuck Hull aireagóir an phróisis íomháithe solad sna 1980idí ar a dtugtar steiréiliteagrafaíocht.
American Idol (sraith 15)
Is comórtas amhránaíochta teilifíse cruthaithe ag Simon Fuller é American Idol nó American Idol XV, a tosaíodh i Stáit Aontaithe Mheiriceá sa bhliain 2002. Chraol sé ar Fox. Thosaigh an cúigiú sraith déag American Idol ar 6 Eanáir 2016 agus chríochnaigh sé ar an 7 Aibreán 2016. B'é seo an tsraith deireanach American Idol go dtí go raibh sé fógraíodh go mbeadh an chlár ag filleadh dá séú sraith déag ar ABC.
B'iad Jennifer Lopez, Harry Connick, Jr. agus Keith Urban na breithiúna don tsraith seo. Bhuaigh Trent Harmon an tsraith agus tháinig La'Porsha Renae sa dara háit.
Coláiste Naomh Mícheal
Is bunscoil agus meánscoil suite i gContae Bhaile Átha Cliath í Coláiste Naomh Mícheal.
La Tène
mion|clé|Cóip de dhealbh de [[Bard|bhard ón gcultúr La Tène. Sa Bhriotáin a fuarthas é.]] Ionad réamhstairiúil ar tír gar do Loch Neuchâtel san Eilvéis, mar ar thángthas ar an-chuid taiscí móideacha, arm maisithe, agus bróistí i dtochailtí ó 1858 ar aghaidh. Úsáidtear an téarma anois don iarannaois dhéanach san Eoraip, tréimhse i ndiaidh cultúr Hallstatt, timpeall 500 RC, gur tháinig na Rómhánaigh. Bhí dúnta ar bharra cnoc, forbairt sa trádáil is an chogaíocht, teacht chun cinn bailte is cathracha, agus stíl bheoga chuarlíneach ealaíne sainiúil don tréimhse.
William Caxton
An chéad chlódóir Sasanach, a rugadh i Weald Shasana, meastar ab ea William Caxton (c 1422-c 1491). Ar cuairt go Köln na Gearmáine (1471-1472) a d'fhoghlaim sé ceird na clódóireachta, is dócha. Chuir sé cló ar an gcéad leabhar Béarla, The Recuyell of the Historyes of Troye (Bailiúchán Scéalta na Traí, aistriúchán ar leabhar Fraincise) i 1475. I 1476 bhunaigh sé a ghnó clóbhuailte le clóphreas adhmaid. Chlóbhuail sé timpeall 100 leabhar, ach ní mhaireann ach trian nó mar sin díobh, cuid mhaith díobh i mblúirí.
Doire Choirb
Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm Doire Choirb air:
Taigh Bhóid
deas|250px|thumb|Taigh Bhóid Is foirgneamh suite i gComhairle Cathair Dhún Éideann é Taigh Bhóid.
An Chruach Mhaol
Is sliabh in Iorras i gContae Mhaigh Eo í an Chruach Mhaol.
Middlesbrough
clé|250px|mion|Middlesbrough Is baile suite i Yorkshire Thuaidh é Middlesbrough.
Northallerton
Is baile suite i Yorkshire Thuaidh é Northallerton.
Robert Kubica
Is tiománaí carr rásaíochta Polannach é Robert Józef Kubica. Rugadh é i gCracó, an Pholainn ar 7 Nollaig 1984. Chuaigh sé in iomaíocht i gCraobh Dhomhanda Foirmle a hAon ó 2006 go 2010, 2019 agus 2021. Thiomáin sé le BMW Sauber, Renault, Williams agus Alfa Romeo Racing. Chuaigh sé sa Craobhchomórtas Railí an Domhain chomh maith ó 2013 go 2016.
Mahmood Hussein Mattan
Iar–mhairnéalach trádála de chuid na Somáile ab ea Mahmood Hussein Mattan (1923 – 3 Meán Fómhair 1952) a ciontaíodh go héagórach i ndúnmharú Lily Volpert an 6 Márta 1952. Tharla an dúnmharú i gceantar na nDugthailte i gCaerdydd, sa Bhreatain Bheag, agus ciontaíodh Mattan go príomha ar fhianaise aon fhinné ionchúisimh. Cuireadh Mattan chun báis sa bhliain 1952 agus cuireadh a chiontú ar neamhní 45 bliain níos déanaí ar 24 Feabhra 1998, agus ba é a chás an chéad cheann a chuir an Coimisiún um Athbhreithniú ar Chásanna Coiriúla nua-fhoirmithe faoi bhráid na Cúirte Achomhairc.
Luathshaol
Rugadh Mahmood Hussein Mattan i Somáil na Breataine sa bhliain 1923 agus thug a phost mar mhairnéalach trádála go dtí an Bhreatain Bheag é, áit ar chuir sé faoi i mBae Teigr, ceantar na nduganna i gCaerdydd. Bhuail sé le Laura Williams, oibrí i monarcha páipéir. Phós an lánúin trí mhí tar éis an chruinnithe, ach mar lánúin ilchiníoch d'fhulaing siad mí-úsáid chiníoch ón bpobal. Bhí triúr leanaí ag an lánúin, ach sa bhliain 1950 scar siad agus ina dhiaidh sin bhí cónaí orthu i dtithe ar leith ar an tsráid chéanna. D'fhág Mattan an cabhlach trádála i 1949, agus faoi 1952 bhí poist éagsúla déanta aige, lena n-áirítear oibriú i dteilgcheárta cruach.
Lee E. McMahon
Ríomheolaí Meiriceánach ab ea Lee Edward McMahon (24 Deireadh Fómhair, 1931 – 15 Feabhra, 1989 ).
Saol Pearsanta agus Oideachas
Rugadh agus tógadh McMahon i St. Louis, Missouri, áit ar fhreastail sé ar St. Louis University High School (rang 1949). Sa bhliain 1955, bronnadh céim bhaitsiléara (summa cum laude) air in Ollscoil St. Louis, agus sa bhliain 1963, céim dochtúireachta sa tsíceolaíocht in Ollscoil Harvard. Foilsíodh a thráchtas Ph.D., dar teideal “Grammatical analysis as a part of understanding a sentence” sa bhliain 1963 freisin.
Bhí sé pósta ar Helen G. McMahon agus bhí beirt pháistí acu, Michael agus Catherine.
Bell Labs
Bhí McMahon ag obair in Bell Labs ó 1963 go nuige a bhás sa bhliain 1989. I dtosach, bhí sé ina thaighdeoir teangeolaíochta, ag díriú ar theanga darb ainm FASE (“Fundamentally Analyzable Simplified English”), le rún cumarsáid idir daoine agus ríomhairí a éascú.
Chuaigh McMahon leis an Ionad Taighde Ríomhaireachta in Bell Labs go hoifigiúil sa bhliain 1975.
Is fearr aithne ar McMahon mar gheall ar an obair a rinne sé ar leaganacha luatha den chóras oibriúcháin Unix, go háirithe an t-eagarthóir srutha sed. Chabhraigh McMahon le forbairt comm, qsort, grep, index, cref, cu, agus Datakit freisin.
Péireáil McMahon
I gcomhar le Bob Ryder, d’oibrigh McMahon ar chóras péireála le haghaidh comórtas go, córas a úsáideadh go forleathan, mar shampla i gcraobhchomórtas SAM sa bhliain 1986.
Elizabeth Butler-Sloss
Breitheamh de chuid Shasana ba ea An Banbharún Elizabeth Butler-Sloss (a rugadh ar 10 Lúnasa 1933). Bhí sí ar na chéad mhná a bhain post breithiúnach sinsearach amach i Sasana agus An Bhreatain Bheag.
Saol
Iníon le habhcóide (ina bhreitheamh den Ard-Chúirt ní ba dhéanaí, An Ridire Cecil Havers) ina theannta sin is deirfiúr leis an Tiarna Havers í; bhí sé ina Ard-Aighne ó 1979 go 1987 agus ansin ina Ard-Seansailéir ar feadh seal gairid.
Glaodh chun an Bharra uirthi sa bhliain 1955 (ag an Teampall Istigh.) Rinne Cláraitheoir i bPríomhchlárlann na Rannóige Teaghlaigh di sa bhliain 1970.
Ba í an ceathrú bean a ceapadh ar an Ard-Chúirt sa bhliain 1979 (curtha chuig an Rannóg Teaghlaigh.)
Ba í an chéad bhean a ceapadh ar an gCúirt Achomhairc, sa bhliain 1988, agus an chéad bhean a ceapadh ina hUachtarán ar an Rannóg Teaghlaigh (post a bhí aici ó 1999 go 2005.) Mar sin, ba í an breitheamh mná ba shinsearaí i Sasana agus An Bhreatain Bheag go dtí gur ceapadh An Banbharún Hale i dTeach na dTiarnaí sa bhliain 2004.
Rinneadh bantiarna saoil de Butler-Sloss sa bhliain 2006.
Conspóidí
Bhí dhá chonspóid maidir lena cuid oibre i ndiaidh di éirí as an mbinse.
Sa bhliain 2007, d'éirigh sí as a post mar Chróinéir a bhí i mbun an ionchoisne maidir le bás Diana, Banphrionsa na Breataine Bige, toisc gur chuir an Ard-Chúirt ar neamhní an cinneadh a rinne sí ionchoisne gan giúiré a chur ar bun agus toisc gur cheap sí nach raibh an taithí aici a bheadh ag teastáil uaithi agus í ag i gceannas ar éisteacht le giúiré.
Sa bhliain 2014, d'éirigh sí as mar chathaoirleach ar an bhFiosrúchán Neamhspleách maidir le Mí-úsáid Ghnéis ar Leanaí i Sasana agus An Bhreatain Bheag, mar gheall ar agóidí a cuireadh isteach in aghaidh a hoiriúnachta don phost, ó ba rud é go raibh gaol gairid aici le ball de cheann de na rialtais a bhféadfadh go ndéanfaí iniúchadh ar a iompar agus mar gheall ar líomhaintí gur léirigh sí go raibh sí claonta i dtaobh Eaglais Shasana le linn fiosrúchán den chineál céanna.
Coláiste Naomh Pól
Is meánscoil suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Coláiste Naomh Pól.
An tSeoirsis
Is í an tSeoirsis, nó an Ghrúisis, teanga oifigiúil na Seoirsia, agus í ó dhúchas ag ceithre mhilliún duine, a bheag nó a mhór. Ceann de na teangacha Cugasacha Theas is ea í, agus le fírinne is í an t-aon teanga amháin acu a bhfuil forbairt cheart liteartha déanta uirthi. Iad siúd a labhraíonn teangacha eile an ghrúpa seo, is é sin, Kivruli, Laz, Svan, nó Margaluri, is í an tSeoirsis liteartha is mó a chleachtann siad mar theanga liteartha. Is é kartuli ena (ქართული ენა) ainm na teanga sa teanga féin.
Norton-on-Derwent
Is baile suite i Yorkshire Thuaidh é Norton-on-Derwent.
An tSeoirsis
Tá traidisiún saibhir liteartha ag an tSeoirsis. Is é an téacs is sine atá ann ná Tsamebay tsmindisa Shushanikisi, dedoplisa (წამებაჲ წმიდისა შუშანიკისი დედოფლისაჲ) nó "Mairtíreacht na Bainríona Naofa Shushanik", agus téann sé siar go dtí an cúigiú haois i ndiaidh bhreith Chríost. B'é Iakob Tsurtaveli a chum é. Sa dara haois déag a scríobhadh eipic náisiúnta na Seoirsia, Vepkhistqaosani (ვეფხის ტყაოსანი), nó "An Ridire i gCraiceann an Phantair". B'é Shota Rustaveli an t-údar.
Cé go bhfuil an tSeoirsis an-difriúil le teangacha na hEorpa, bhí sí fáiltiúil riamh roimh fhocail iasachta ó na teangacha Iartharacha. An té a éistfidh leis an raidió Seoirsise, aithneoidh sé roinnt mhaith focal a tháinig as an Laidin nó as an nGréigis. I gcomparáid léi, tá an Airméinis, cuir i gcás, i bhfad níos "dothuigthe", cé go bhfuil sí gaolmhar leis na teangacha Ind-Eorpacha. mion|An tSeoirsis scríofa ar fhógra siopa in [[Tbilisi, sa tSeoirsia]]
An aibítir
ა = a
ზ = z
თ = t (t láidir) ი = i
კ = k eisiachtach, nó k scornánaithe - is é sin, an cineál speisialta den k a bhfuil an scornán páirteach ina fhuaimniú
ლ = l
მ = m
ნ = n
ო = o
პ = p scornánaithe
ჟ = zh,
რ = r
ს = s
ტ = t scornánaithe
უ = u
ღ = gh
შ = s caol
ც = ts
ძ = dz
წ = ts scornánaithe
ჭ = scornánú á chur leis
ხ = ch
ჰ = h
Arthur Cayley
Matamaiticeoir a rugadh i Richmond, Shasana ab ea Arthur Cayley (16 Lúnasa 1821 – 26 Eanáir 1895). Bhunaigh sé matamaitic na neamhathraitheach is na gcomhathraitheach. Shaothraigh sé teoiric na maitrísí, geoiméadracht anailíseach is réalteolaíocht theoiriciúil.
Fear Bréige, Contae Mhaigh Eo
Sliabh in Iorras, i gContae Mhaigh Eo is ea Fear Bréige, 395 m in airde (Béarla: Farbreiga).
Seán P. Mac Mathúna
Is scríbhneoir agus léachtóir Ollscoile é Seán P. Ó Mathúna. Rugadh Ó Mathúna i Nua-Eabhrac sa bhliain 1930 ach tógadh é i bparóiste Rátha Móire i gcroílár Shliabh Luachra. D'fhreastail sé ar Mheánscoil San Aibhistín i nDún Garbhán. Bhain sé céim M.A. amach sa Nua-Ghaeilge i gColáiste Ollscoile Bhaile Átha Cliath. Bhí a leabhar 'Múineadh sa dara teanga' bunaithe ar an taighde a rinneadh don Ph.D a bronnadh air ó Ollscoil Náisiúnta na hÉireann, foilsíodh é i 1974. Bhí sé ina mhúinteoir Meánscoile i gCiarraí agus i mBaile Átha Cliath.
Declan Kearney
Is Comhalta den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann é Declan Kearney (a rugadh ar 19 Nollaig 1964). Seasann sé in Aontroim Theas (Toghcheantar Tionóil).
Tá Declan Kearney ina bhall de Shinn Féin ó 1980. Tá sé ina chathaoirleach ar an bpáirtí (Bealtaine 2022).
Gaeilgeoir
Bhíodh Kearney ag teagasc Gaeilge in áiteanna éagsúla i ndeisceart chontae Aontroma agus thóg sé a chlann féin go dátheangach. Cloistear Kearney ar na meáin Ghaeilge ó am go chéile.
Newport, Essex
Is é Newport sráidbhaile mór in Essex in aice le Saffron Walden. Tá os cionn 2,000 daoine sa tsráidbhaile, maidir leis an daonáireamh sa bhliain 2011.
Is sé an tagairt is luaithe de Newport sa Leabhar Domesday.
Tá seirbhís traenach rialta chuig London Liverpool Street agus ón stáisiún iarnróid Newport (Essex).
Is é an t-ainm a chreidtear a bheith de bhunadh Angla-Shacsanach. Is é an t-ainm a chreidtear a chiallaíonn baile nua nó margaidh.
Stair
Is é an t-ainm a chreidtear a chiallaíonn baile nua nó margaidh. Rinne an sráidbhaile go maith go dtí thart ar 1300. Tá séipéal, Naomh Muire na Maighdean, dátaí ó dheireadh an 14ú haois.
Sa bhliain 1588, is sí “Dame Joyce Frankland” a bunaíodh an Scoil Ghramadaí saor.
Sa bhliain 1744 cuireadh feabhas mór ar an bpríomhbhóthar. Thug sé seo daoine nua agus trádáil nua go dtí an tsráidbhaile. Tháinig an iarnróid sa bhliain 1845.
An Abhainn Mhór, Iorras
Is abhainn a théann trí Iorras, Contae Mhaigh Eo í an Abhainn Mhór.
Pateley Bridge
Is baile suite i Yorkshire Thuaidh é Pateley Bridge.
An Ghaeltacht
thumb|Comhartha an [[Údarás na Gaeltachta|Údaráis ar theorainn na Gaeltachta]] thumb|Gaeltachtaí oifigiúla Is éard is Gaeltacht ann ná ceantar ina n-aithnítear an Ghaeilge mar theanga an phobail ann, go stairiúil ar a laghad. B'é ba bhrí leis an bhfocal sin Gaeltacht fadó ná Gaelachas, ach ó thosaigh an Ghaeilge ag dul as úsáid in áiteanna in Éirinn, tháinig an téarma "Gaeltacht" nó "ceantair Ghaeltachta" chun cinn ar na háiteanna sa tír ina bhfuil an Ghaeilge á labhairt i gcónaí mar theanga thraidisiúnta a théann go nádúrtha ó ghlúin go glúin.
Is léir, áfach, gurb iomaí áit sa Ghaeltacht oifigiúil ina bhfuil an Béarla in uachtar anois, mar shampla Cloch na Rón, an Achréidh agus Maigh Cuilinn i gContae na Gaillimhe, nó Ailt an Chorráin agus Gleann Bharr i gContae Dhún na nGall, Acaill, Béal an Mhuirthead agus an tSraith i gContae Mhaigh Eo chomh maith leis an gcuid is mó d'Uíbh Ráthach i gContae Chiarraí.
Úsáidtear canúintí éagsúla ó Ghaeltacht go Gaeltacht. Tugtar Gaidhealtachd nó Gaeltacht na hAlban ar na ceantair in Albain ina labhraítear Gaeilge na hAlban (nó Gàidhlig).
Daonra na Gaeltachta
thumb|deas|Teorann na Gaeltachta 1926 thumb|deas|Teorann na Gaeltachta 1956 Dar le hÚdarás na Gaeltachta, is é 95,503 daonra na Gaeltachta. Tá thart ar 14,000 do na daoine sin ina gcónaí i mbruachbhailtí na Gaillimhe, áfach.
Cuirtear an cheist go minic ar cheart imeall na nGaeltachtaí a athrú.
An Fhí­or-Ghaeltacht
thumb|Áiteanna a thuileann stádas an Gaeltacht 2007
Gaeltachtaí neamhoifigiúla
Tugtar Gaeltachtaí Neamhoifigiúla ar cheantair nach cuid den Ghaeltacht go hoifigiúil iad, cé go bhfuil an teanga á labhairt iontu go forleathan. Tá brú ar an rialtas stádas oifigiúil a thabhairt dóibh.
Nua-Ghaeltacht
Nua-Ghaeltacht an t-ainm a thugtar ar an smaoineamh Gaeltachtaí nua a thógáil i mBÁC agus i gcathracha eile sa tír d'fhonn an dteanga a athbheochan. Cé nach luaitear é sna huimhreacha thuas, tá Gaeltacht nua i Béal Feirste.
Riarachán
Is í an Roinn Gnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta atá freagrach as polasaí an rialtais i leith na Gaeltachta, i gcomhar le heagraíochtaí amhail Údarás na Gaeltachta. Cuireann Raidió na Gaeltachta de chuid RTÉ agus TG4 seirbhísí ar fáil do mhuintir na Gaeltachta agus do chainteoirí Gaeilge go forleathan.
Coláistí samhraidh
Eagraítear cúrsaí Gaeilge gach bliain sna ceantair Ghaeltachta le linn an tsamhraidh. Tumoideachas Gaeilge atá i gceist, ina gcaitheann daltaí scoile roinnt sheachtainí ag foghlaim na teanga trí chúrsaí Ghaeilge agus gníomhaíochtaí eile trí mheán na Gaeilge - cluichí Gaelacha, céilithe agus ceol traidisiúnta.
Is minic go bhfanann an dalta le clann áitiúil sa Ghaeltacht le linn an chúrsa, agus teagasc á fháil acu ó bhean an tí.
Naisc sheachtracha
thumb|Comhartha tráchta Géill slí i g[[Contae Phort Láirge in Éirinn.]]
Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 2019
Is é Craobh Shinsear Iomána na hÉireann 2019 an 132ú heagrán den Chraobh Uile-Éireann ó bunaíodh an comórtas in 1887. Thosaigh an chraobh ar an 11 Bealtaine 2019 agus chríochaigh sé ar an 18 Lúnasa 2019. Bhí an bua ag Tiobraid Árann i gcoinne Chill Chainnigh sa chluiche ceannais. B'é seo an 28ú bua ag Tiobraid Árann.
Risteárd de Hae
Luathshaol
Thosaigh sé ag obair sa Leabharlann Náisiúnta in 1926, agus in 1927 foilsíodh a leabhar Comparative Idiom: an introduction to the study of modern languages. Ba é a mhórshaothar Clár Litridheacht na Nua-Ghaedhilge 1850-1936, i dtrí imleabhar, agus Brighid Ní Dhonnchadha luaite mar chomhúdar sa chéad imleabhar (1938). Foilsíodh Imleabhar 2 in 1939 agus Imleabhar 3 in 1940. Deir sé san imleabhar deiridh úd go raibh sé chun aguisíní don dá imleabhar eile a bheith san imleabhar sin: “Ach ní dhearna mé sin óir feictear dom gur fearr imleabhar nua a chur le chéile amach anseo a mbeidh cuntas ann faoin méid a foilsíodh ó 1936 mar aon le haguisín do na trí himleabhra”. Níor foilsíodh an aguisín, áfach. In 1940 ceapadh é mar Stiúrthóir sa Leabharlann Náisiúnta, i gcomharbacht ar R. Best.
Díchódú
I rith an Dara Cogadh Domhanda rinneadh oifigeach coimisiúnaithe san Arm de i dtreo go ndéanfadh sé teachtaireachtaí rúnscríofa a léamh: “He was a brilliant cipher breaker and played a leading part in the interception and decoding of messages, which frustrated German attempts to establish an intelligence network in Ireland”. Bhog an Coirnéal Dan Bryan, ceann na Stiúrthóireachta Faisnéise in Éirinn, an scéal leis in 1940 nuair a fuarthas cód i seilbh Wilhelm Preet, an chéad spiaire Gearmánach a gabhadh in Éirinn. D’éirigh go maith le De Hae, agus i bhFeabhra 1941, ar ordú Éamoin de Valera, tugadh oifig dó in éineacht le trí chúntóir chun teachtaireachtaí a dhíchódú a bhí á seoladh ó theach i mBaile Átha Cliath thuaidh, teach ar leis an leagáideacht Ghearmánach é.
Shíl baill de MI5 go raibh sé thar a bheith éirimiúil ("his gifts amounted almost to genius"). Bhí sé ar fheabhas chun sifir chasta a bhí bunaithe ar litreacha a dhíchódú. Thug ionadaí de MI5 cuairt ar Bhaile Átha Cliath in 1943 agus lean an dá sheirbhís rúnda orthu ag roinnt faisnéise ar a chéile go deireadh an chogaidh.
Stiúrthóir
Chuaigh sé ar scor in 1967. Ceapadh é ina leabharlannaí i Leabharlann Sir Alfred Chester Beatty agus ba chathaoirleach ar na hiontaobhaithe é. Fuair sé dochtúireachtaí oinigh ó Choláiste na Tríonóide, Ollscoil na hÉireann agus Coláiste na Ríona.
Phós sé dhá uair. Ba í an chéad bhean aige Claire Keogh (a fuair bás in 1969) agus bhí beirt mhac agus beirt iníonacha acu; ansin phós sé Maura Deignan. Fuair sé bás ar an 21 Nollaig 1976.
Pickering, Yorkshire Thuaidh
Is baile suite i Yorkshire Thuaidh é Pickering.
Lúthchleasaíocht ag Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 1904 — maratón
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/1904_Olympics-_Thomas_J._Hicks%2C_Boston%2C_winner_of_the_Marathon_Race_resting_in_a_car_after_the_finish.jpg/220px-1904_Olympics-_Thomas_J._Hicks%2C_Boston%2C_winner_of_the_Marathon_Race_resting_in_a_car_after_the_finish.jpg|deas|mion|Hicks tar éis a bhua Cuireadh maratón na bhfear ag Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 1904 in St. Louis, Stáit Aontaithe Mheiriceá, ar siúl ar 30 Lúnasa na bliana sin, ar chúrsa 40km ar fad.
Eagraíodh an rás le linn an chuid is teo den lá, ar bhóithre tuaithe deannachúla, gan mórán uisce ar fáil do na hiomaitheoirí. Cé gur ghlac 32 lúthchleasaí ó chúig náisiún páirt san iomaíocht, níor éirigh ach le 14 acu an rás a chríochnú. Bhí an rás an-aisteach ar fad mar gheall ar dhrocheagrú agus easpa cúraim ó na réiteoirí. Tréaslaíodh le Fred Lorz mar bhuaiteoir an rása i dtús báire, ach dícháilíodh níos déanaí é toisc go bhfuair sé síob i ngluaisteán le linn an rása. Bhí an buaiteoir féin, Thomas Hicks, i mbéal báis agus bhí siabhrán air ag deireadh an rása, mar thoradh ar an manglam branda, uibheacha amha, agus stricnín a thug a thraenálaithe dó. Rinne Andarín Carvajal, an fear a chríochnaigh sa gceathrú háit, néal codlata le linn an rása tar éis dó úlla lofa a ithe. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/63/1904_Olympic_Marathon_participants%2C_Len_Tau_%28left%29_and_Jan_Mashiani_of_the_Tswana_tribe_of_South_Africa.jpg/161px-1904_Olympic_Marathon_participants%2C_Len_Tau_%28left%29_and_Jan_Mashiani_of_the_Tswana_tribe_of_South_Africa.jpg|alt=1904 marathon participants Tau and Mashiani stand in a stadium looking at the camera, both wearing hats|clé|mion|200x200px| Mashiani (ar chlé) agus Tau roimh an rás Ba é seo an tríú huair a cuireadh an maratón ar siúl sna Cluichí Oilimpeacha; tá an maratón ar cheann de 12 comórtas lúthchleasaíochta a reáchtáladh ag gach Cluiche Oilimpeach Samhraidh. Ba é Arthur L. Newton as na Stáit Aontaithe an t-aon reathaí a ghlac páirt sa maratón i 1900 freisin. I measc na reathaithe suntasacha Meiriceánacha eile, bhí trí bhuaiteoir Mharatón Bhostúin i láthair: Sammy Mellor, a bhuaigh sa bhliain 1902, John Lordon, an buaiteoir i 1903, agus Michael Spring i 1904.
Ghlac lúthchleasaithe ó Chúba agus ón Afraic Theas páirt sa maratón den chéad uair, agus ba é na Stáit Aontaithe an t-aon náisiún a raibh reathaithe aige i ngach ceann den chéad trí mharatón Oilimpeacha.
Ba é seo an chéad chomórtas Oilimpeach inar ghlac daoine dubha as an Afraic páirt: beirt fhear Suánach darbh ainm Len Tau agus Jan Mashiani; tharla sé go raibh siad in St Louis cheana féin mar chuid de thaispeántas na hAfraice Theas ag Aonach an Domhain 1904. D'oibrigh an bheirt acu mar reathaithe fadraoin, ag seachadadh teachtaireachtaí le linn Chogadh na mBórach. Cé gur tuairiscíodh gur rith an bheirt acu cosnochta, bhí bróga ar Mashiani i ngrianghraif a tógadh le linn an rása.
Formáid an chomórtais
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/64/1904_Olympics-_Runners_lined_up_at_start_of_Marathon_Race%2C_receiving_instructions_immediately_prior_to_start.jpg/220px-1904_Olympics-_Runners_lined_up_at_start_of_Marathon_Race%2C_receiving_instructions_immediately_prior_to_start.jpg|clé|mion| Na reathaithe ag an líne thosaithe, go díreach roimh an rás Ní raibh fad an mharatóin caighdeánaithe ag an am; i St Louis, bhí an cúrsa 40km ar fad. Thosaigh an lucht eagraithe an maratón ag 3 i.n., i mbrothall an lae; sa lá atá inniu ann, tosaítear an chuid is mó de mharatóin go luath ar maidin nuair a bhíonn sé níos fuaire.
Thosaigh an rás le cúig chuairt timpeall raon an staidiam; bhí an chuid eile den chúrsa ar bhóithre tuaithe deannachúla, le hoifigigh an rása ag marcaíocht i bhfeithiclí chun tosaigh ar agus taobh thiar de na reathaithe: chruthaigh sé seo scamaill deannaigh a rinne an aimsir the bhrothallach fiú níos measa, le teocht timpeall 32 céim Celsius ag tús an rása. Chríochnaigh an cúrsa ar ais sa staidiam.
Achoimre
Ba é Fred Lorz an chéad duine a shroich an líne chríche, tar éis trí huaire agus 13 nóiméad (níos mó ná 13 nóiméad níos moille ná an buaiteoir sa bhliain 1900). Tar éis gur tréaslaíodh leis mar bhuaiteoir, tógadh a ghrianghraf le Alice Roosevelt, iníon le hUachtarán na Stát Aontaithe Theodore Roosevelt ag an am, agus bhí na hoifigigh ar tí an bonn óir a bhronnadh air nuair a fuarthas amach nár rith sé an rás ar fad.
D'éirigh Lorz as an rás tar éis naoi míle mar gheall ar chrampaí, agus fuair sé síob i ngluaisteán ar ais go dtí an staidiam, ag beannú don lucht féachana agus do na reathaithe eile le linn an turais. Nuair a bhris an carr síos ag an 19ú míle, chuaigh sé isteach sa rás arís agus rith sé trasna na líne chríche. Tar éis gur chuir na réiteoirí ceist ar Lorz, d'admhaigh sé an chaimiléireacht láithreach, agus in ainneoin go ndúirt sé go raibh sé ag magadh, chuir an AAU cosc saoil air; laghdaíodh é sin níos déanaí go dtí bliain amháin tar éis go bhfuarthas amach nach raibh sé i gceist aige calaois a dhéanamh. Bhuaigh Lorz Maratón Bhostúin an bhliain dár gcionn.