cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Logainmníocht na Breataine Bige
Ainmneacha Breatnaise ar áiteanna eile sa Bhreatain Mhór agus in Éirinn
Is éard atá sa tsraith dheireanach de logainmneacha Breatnaise ná na cinn do lonnaíochtaí i Sasana atá suite gar don teorainn nua-aimseartha leis an mBreatain Bheag. I gcásanna áirithe, ar nós Ross-on-Wye (Rhosan-ar-Wy) agus is dócha Leominster (Llanllieni), is cosúil gur tháinig an t-ainm Béarla ón ainm Breatnaise. I gcásanna eile, mar Llwydlo (Ludlow) agus Henffordd (Henford), tháinig an t-ainm Breatnaise ó ainm Béarla na lonnaíochta. Ciallaíonn an t-ainm Breatnaise ar Shrewsbury, Yr Amwythig, "an dún i scrobarnach", ar teoiric amháin é ar bhunús an ainm Béarla. Tá Oswestry ("crann Oswald") sa Bhreatnais Croesoswallt ("cros Oswald") - cé gur chiallaigh treow san tSean-Bhéarla i ndáiríre "cros" chomh maith le "crann".
Grímsey
Oileán beag é Grímsey, agus é suite 40 ciliméadar amach ó chósta tuaisceartach na hÍoslainne. Tá an t-oiléan suite go díreach ar an gCiorcal Artach.
Baineann an t-oileán le Grímseyjarhreppur, bardas de chuid chúige Eyjafjarðarsýsla. Tá timpeall céad duine ina gcónaí ann, agus is é Sandvík an t-aon sráidbhaile amháin.
Tíreolaíocht agus aeráid
right|200px|thumb|Oileán Grímsey Níl aon chuid áitrithe den Íoslainn níos faide ó thuaidh ná Grímsey; tá oileáinín Kolbeinsey níos faide ó thuaidh fós, ach níl aon daoine ann. Tá Flatey (Skjálfandi) 39 ciliméadar ó dheas. Tá aillte crochta ar gach taobh de Grímsey ach amháin sa deisceart. Réimse 5.3 ciliméadar atá ann, agus tá an chuid is airde de 105 méadar os cionn na farraige. thumb|left|200px|An Ciorcal Artach ar Grímsey. Tugann an Sruth Atlantach Thuaidh uisce sách te leis ó Mhurascaille Mheicsiceo, agus dá bhrí sin níl an aeráid rófhuar. Taifeadadh teocht 26 °C (79 °F) ann, teocht a mbeadh súil agat léi i Réicivíc agus í i bhfad níos faide ó dheas. Níl crainn ann ach tá riasca, féar agus caonach le fáil ann, agus gnáthaíonn mórán éan an áit, go háirithe falcóga.
Ní bhíonn aon oíche ann sa samhradh; tosaíonn an caochsholas um meán oíche i ndeireadh mhí Iúil.
Bíonn stoirmeacha móra ann, agus uaireanta tagann an t-oighear aduaidh, rud a fhágann an fharraige ina reolach timpeall an oileáin. Sa samhradh, áfach, is minic an fharraige ina léinseach.
Geilleagar agus Pobal
thumb|200px|right|Akureyri Tá neart éisc le marú fós timpeall an oileáin, agus uaireanta téann na hiascairí i bhfad níos faide ó thuaidh ina mótarbháid. Tá feirmeacha ann, agus bailítear uibheacha éin mhara. Tá tarraingt turasóirí ar an áit.
Tá eaglais ann le hocht gcéad bliain anuas, ach sa bhliain 1856 a tógadh an eaglais atá anois ann. As adhmad farraige a rinneadh é, agus baint aici le paróiste Akureyri ar an oileán mór.
Tá lárionad pobail ann agus scoil ó leibhéal na naíscoile go dtí Grád 8; caithfidh daltaí níos sine dul go Akureyri. thumb|left|200px|Eaglais Grímsey
Fichille
Tá clú na fichille ar Grímsey, agus dá bhrí sin chuir Willard Fiske, scoláire agus fear mór fichille, suim san oileán sna 1870í. Níor thug sé cuairt ar Grímsey riamh, ach chuir sé ábhar fichille chuige agus d'fhág airgead le huacht ag an oileán.
An Ciorcal Artach
Deirtear go ritheann an Ciorcal díreach trí lár leaba an tsagairt - scéal gan bhunús, mar bogann an Ciorcal cúpla méadar gach bliain.
Michael McDonald
Is amhránaí Meiriceánach é Michael McDonald a rugadh ar an 12 Feabhra, 1952 i St. Louis, Missouri.
Ríog
Crapadh tobann dian matáin mar thoradh ar spreagadh ón néaróg a riarann air.
Feis
As Gaeilge na hAlban, caithfear bheith cúramach leis an síneadh fada: feis is ea  fèis  ach caidreamh collaí is ea  feis.
Stair
I luathstair na hÉireann, ba an-tábhachtach iad na feiseanna don phobal áitiúil. Bhaileadh Gaeil le chéile chun canadh, damhsadh, agus spórt. Ba iad na haonaigh na feiseanna is mó, mar shampla, ag Teamhraigh, príomhionad na hArdritge hÉireann.
Bhíodh ann sna feiseanna baird, seanchaithe, laochra agus gineolaithe, ag insint seanscéalta agus ag canadh amhrán. De réir a chéile, bhí na feiseanna mar bhun le comórtais aclaíochta, san áireamh rásaí carbad agus capall, chomh maith le héachtaí nirt agus diongbháilteachta.
Paindéim
Aicíd atá scaipthe go forleathan is ea paindéim.
Klaus von Klitzing
Fisicí a rugadh i Środa na Polainne (Schroda na Gearmáine ag an am) ar an 28 Meitheamh 1943 is ea Klaus von Klitzing. Sa bhliain 1977 d'fhoilsigh sé páipéar ag cur síos ar iompar leictreonach déthoiseach ina raibh iarmhairt chandamach Hall léirithe, ach níor thuig sé féin ná daoine eile a thábhacht seo. I 1980 a thuig sé féin an tábhacht iomlán. Bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic as an bhfionnachtain i 1985.
Pencarreg
52.0848°N, -4.138°W
Baile i Sir Gaerfyrddin, an Bhreatain Bheag, is ea Pencarreg, 94.4 km ó Caerdydd agus 283 ó Londain. Tá daonra 1,110 ann, agus tá 673 (60.6%) in ann Breatnais a labhairt.
Camelidae
Gné mamach le 6 speiceas, ina measc na camaill a fhaightear ó thuaisceart na hAfraice go dtí an Mhongóil, agus an láma, an t-alpaca, an guanácó is an viciúine sna hAindéis. Iad uile artadachtaileach (crúbach, le ré-uimhir méar). A siúl neamhchoitianta: gluaiseann na cosa clé le chéile is ansin na cosa deasa le chéile. Cúplálann siad ina luí. An liopa uachtarach scoilte. An t-aon mhamach le cealla dearga fola atá ubhchruthach (in ionad a bheith cruinn).
Dessie Farrell
Is é Dessie Farrell bainisteoir fhoireann peile sinsear Baile Átha Cliath. D’imir sé féin ar son na foirne ar feadh beagnach 15 bliana. D’fhás sé suas i nGlasnaíon. Is as Dún na nGall a mháthair agus is col ceathrar dá chuid é Séamus Coleman.
Taobh amuigh den spórt, bhí Dessie ina CEO agus ar dhuine de bhunaitheoirí Chumann Imreoirí Gael (GPA). Anois tá a ghnó féin aige ‘Compete with compassion’.
Gairm imeartha
Thosaigh Dessie ag imirt le foireann shinsearach Baile Átha Cliath i 1992. D’imir sé in aghaidh Uíbh Fhailí agus níos déanaí sa bhliain chéanna d’imir sé i cluiche ceannais na hÉireann. Ní raibh gach rud iontach maith do Dessie nuair a thosaigh sé ag imirt leis an bhfoireann sinsearach. Bhí sé thugadh suas go dtí an fhoireann i 1990 ach fuair sé gortú uafásach i gcluiche chlub agus caill sé amach ar an cluiche iontach i 1991 idir Baile Átha Cliath agus an Mhí. Áfach, nuair a chuaigh sé ar ais ag imirt bhí gairme den chéad scoth aige. Bhuaigh sé craobh sinsearach na hÉireann, 6 Craobh Laighean, Straithe náisiúnta agus bhí sé mar captain den foireann ar feadh trí bliana. I rith a gairme craobhchomórtais scóráil sé 3-58 (67) pointí. Bhí ról ollmhór ag Dessie in san cluiche craobh Laighean nuair a bhuaigh siad i gcoinne an Mhí le 10 pointí i 1995. In san bhliain chéanna bhuaigh siad an Craobh uile hÉireann, an chéad uair ó 1983, le Dessie lárnach sa chluiche le 4 pointí.
I 1995, fuair Dessie ‘All-Star’ ar feadh a ról le Baile Átha Cliath chun an teideal a fhail ar ais. D’imir Dessie faoi seacht bainisteoir ina thréimhse mar imreoir – Gerry McCaul, Paddy Cullen, Pat O’Neill, Mickey Whelan, Tommy Carr, Tommy Lyons agus Paul 'Pillar' Caffrey. D’fhreastail Dessie ar bunscoile Naomh Uinsionn C.B.S, Glasnaíon. Chomh maith le a bheith ag imirt peile ar feadh Baile Átha Cliath ag Míonúir, faoi 21 agus Sinsearach – D’imir Dessie iománaíocht ar feadh Baile Átha Cliath faoi 21 i 1992 agus bhí sé mar captaen den foireann.
Ar an 30 Samhain 2005, d’fhoilsigh Dessie a leabhar ‘Dessie tangled up in blue’. Ba é an oíche sin an oíche céanna a d’fhógair sé go raibh sé ar scor leis an idir chontae. Thug Seán Potts, cara ó Na Fianna, cabhair leis an leabhar. Bhí sé mar comhscríbhneoir.
Na Fianna
Thosaigh Dessie ag imirt le Na Fianna nuair a bhí sé thairt ar 10 mbliana d’aois. Tháinig sé síos go dtí an gclub ar Bothair Mobhí de bharr a chuid muinteorí i Scoil Naomh Uinsionn C.B.S. Tá Dessie faoin thuairim, gan a mhúinteoirí ní mbeadh sé in ann a rá gur d’imir sé peil gaelic.
Nuair a thosaigh Dessie ag imirt le Na Fianna dúirt sé go raibh gach rud difriúil ná mar atá siad inniu. Ní raibh aon struchtúr le cluichí faoi aois agus go raibh ná daoine óga ag casadh suas gan a fhios acu cad chuige.
In san leabhar a scríobh Dessie ‘Dessie tangled up in blue’, bíonn sé ag caint faoi uair amháin nuair a bhí sé faoi 13 gur d’imigh é féin agus an bhfoireann go dtí blitz ach ní raibh a fhios ag aon duine go raibh sé blitz! Ní raibh a fhios ag an mbainisteoir fiú gur blitz a bhí ann. Míníonn é sin féin, cé chomh dona is a bhí an struchtúr faoi aois i Na Fianna.
Tháinig am nuair a bhí Dessie fós faoi aois nuair a stop sé ag imirt GAA agus thosaigh sé ag imirt sacar le Home Farm a bhí suite in aice le Na Fianna. Ach nuair a scrioch sé a déagóirí bhí a grá don GAA, iománaíocht agus peil, a fhail I bhfad níos mó. D’imight sé ar ais go dtí an chlub agus thosaigh sé ag imirt leis an bhfoireann míonúir peile agus faoi 21 I peil agus iománaíocht.
Nuair a thosaigh Dessie ag imirt leis an bhfoireann sinsearach bhí sé ach 16. Thosaigh sé a chéad chluiche don foireann an bhliain ina dhiaidh sin nuair a bhí sé 17, go mór le díomá a mhúinteoirí mar go raibh sé i lár a Ardteist! Ó an lá sin ar aghaidh bhí fonn ollmhór laistigh de Dessie chun an Craobh mBaile Átha Cliath a bhuacaint. Bhí sé ar mhisean chun ná imreoirí agus an fhoireann bainistíocht is fear a fháil don chlub chun é sin a dhéanamh.
Ar feadh dhá nó trí bhliain bhí Dessie ag dul ag lorg imreoirí a bhí ar fháil ó aon áit. Thosaigh ná ainmneacha ag teacht bliain in aghaidh bliain… Seán Forde, Tony Lanigan, Willie Evans agus Adrian Henchy ná chéad ainmneacha a tháinig isteach go dtí an chlub. Ansin bhí Mick Galvin agus Senan Connell a tháinig ó Naomh Oilibhéar Pluincéad, Eoghan Ruadh I mBaile Átha Cliath. Bhí rud éigin maith ag tharla leis an chlub anois. Tar éis chailliúint in aghaidh Cill Mochuda Na Crócaigh i 1998 – bhuail Dessie le Kieran McGeeney agus Diarmuid Marsden i Copper Face Jacks. Cúpla seachtaine ina dhiaidh sin fuair Dessie glaoch ó McGeeney a rá go raibh suim aige féin agus ag Marsden a bheith páirteach sa chlub.
I 1999, fuair Dessie agus an fhoireann ar fhad cad a bhí uathu – Craobh Sinsearach Baile Átha Cliath. Bhí sé an chéad uair ó 1979 gur bhuaigh siad an chraobh agus ní raibh siad chun fanacht chomh fada sin arís. I 2000 agus 2001, bhuaigh Na Fianna an Craobh sinsearach mBaile Átha Cliath. Rud iontach é, trí bhliain as a chéile a bhuaigh siad an chraobh agus bhí aisling Dessie críochnaithe.
Ó 2001, tá Na Fianna fós ag fanacht ar an Craobh sinsearach mBaile Átha Cliath a fháil ar áis go dtí Bothair Mobhí. Tháinig Dessie isteach mar bhainisteoir an fhoireann shinsearach, le Senan Connell in aice leis, I 2018 agus bhí an aisling céanna aige, chun an Craobh a fháil ar áis.
Bainistíocht
mion|280x280px|Dessie ag glacadh an Sam Maguire i mbliana Tar éis dó críochnú ag imirt thosaigh Dessie ag traenáil foirne éagsúla laistigh de mBaile Átha Cliath. Ghlaoigh siad Scuad Forbartha ar ná foirne seo. Thóg sé a chéad seisiún le foireann i 2007.
I 2011, fuair Dessie an post Míonúir do fhoireann peile Baile Átha Cliath. In san chéad bhliain bhuaigh siad an Craobh Laighean agus thug sé an fhoireann go dtí an cluiche ceannais uile hÉireann ach chaill siad i gcoinne Tiobraid Árann. An bhliain ina dhiaidh sin, bhainistigh sé an fhoireann míonúir go dtí an Craobh uile hÉireann nuair a bhuaigh siad in aghaidh an Mhí. Tar éis dó an chraobh a bhuachan, sheas sé síos mar bhainisteoir den foireann míonúir ach i Samhain 2012 bhí sé an bainisteoir den foireann faoi 21. Ina dhara bliain bhuaigh sé an chraobh uile hÉireann in aghaidh Ros Comáin agus arís i 2017 bhuaigh sé an chraobh in aghaidh Gaillimh.
I 2018, thóg Dessie an job mar bhainisteoir den foireann shinsearach Na Fianna. Bhí gach duine páirteach sa chlub ar bís. Bhí bhliain maith ag an chlub ach caill siad an cluiche ceathrú ceannais in aghaidh Baile Buadáin Naomh Éanna tar éis am breise.
Ar an 30 Samhain 2019, sheas Jim Gavin síos mar bhainisteoir den foireann shinsearach Baile Átha Cliath. Tháinig an fógra o Jim Gavin amach gan fhios ag aon duine agus bhí an doras ar oscailt do bainisteoir nua. I Nollaig 2019, bhí Dessie Farrell dearbhaithe mar an bainisteoir nua de foireann shinsearach Baile Átha Cliath. Bhí an chéad bhliain sa post an chrua ar Dessie agus a foireann bainistíochta de réir COVID-19. Ach nuair a chuaigh siad ar áis ag imirt níos déanaí sa bhliain bhuaigh siad an Craobh uile hÉireann don séú bliain as a chéile agus an chéad bhliain faoi bhainistíocht Dessie.
Tá sé tar éis an chraobh uile hÉireann a bhuachaint anois ag míonúir, faoi 21 agus sinsearach mar bhainisteoir. Éacht iontach gan dabht!
GPA
Ó 2003 go dtí 2016 bhí Dessie Farrell mar CEO den GPA. I 1999, bhí Dessie mar Ball Fondúireachta agus tá sé taobh thiar de píosa mór de forbairt an eagraíocht. Anois, tá níos mon á 2,300 mball a bhfuil fós g imirt agus daoine a bhfuil tar éis stop imirt.
I Samhain 2000, bhí an chéad chruinniú ginearálta bliantúil don GPA i gCill Airne, contae Ciarraí agus ag an gcruinniú bhí Dessie tofa mar an cathaoirleach. Ag an gcruinniú céanna, bhí iar-réalta Chiarraí Séamus Moynihan tofa mar rúnaí, iariománaí de chuid Contae an Chláir Jamesie O’Connor tofa mar uachtarán agus Ciarán McArdle tofa mar chisteoir.
Malala Yousafzai
Sa bhliain 2014 bronnadh Duais Nobel na Síochána ar Malala Yousafzai (Malālah Yūsafzay: Urdúis : ملالہ یوسفزئی‎; Pashto: ملاله یوسفزۍ‎ ) a rugadh ar 12 Iúil 1997. Tá sí ag iarraidh go mbeadh sé de cheart ag gach páiste freastal ar scoil. Bhí Malala 17 mbliana d’aois nuair a bhronnadh an Duais Nobel uirthi. 'Sí an duine is óige dá bhfuair Duais Nobel riamh. Tá aithne uirthi as abhcóideacht do chearta daonna, go háirithe an ceart oideachais do mhná agus leanaíclé|mion|203x203px|2017
Dessie Farrell
GPA
Toghadh Dessie mar CEO ar an eagraíocht in 2003 agus bhí sé ann ar feadh an fháis a bhí ag tarlúint go gasta. Bhí Dessie ina ionadaí imreoirí ar feadh cúig bliana, agus chomh maith leis sin, bhí se ina príomh-idirbheartaí i bhfoireann an GPA a tháinig ar chomhaontú foirmiúil le CLG in 2009. Ní fada ina dhiaidh sin, nuair a bhí an GPA daingnithe mar an comhlacht ionadaíoch oifigiúil d’imreoirí contae ag Comhdháil CLG 2010. Bhí comhaontú idir an dá chomhlacht ó Shamhain 2010 ar aghaidh, agus tá sé fós ann anois chun cabhrú le himreoirí contae amaitéaracha lena ngairmeacha lasmuigh den pháirc. Sheas Dessie síos mar CEO i mí na Nollag 2016.
Malala Yousafzai
Saol
Rugadh Yousafzai i Mingora, sa ghleann Swat i Khyber Pakhtunkhwa, in iarthuaisceart na Pacastáine. Cuireann an Taliban cosc ar chailíní dul ar scoil sa cheantar sin.
Rúraíocht
I Miotaseolaíocht na nGael, is cnuasach scéalta laochais na meánaoise é An Rúraíocht, aitheanta tráth mar Scéalaíocht na Craoibhe Deirge/Rua. Ar cheann de na ceithre mórscéalaíochta sa tseanlitríocht na Gaeilge, insítear inti faoi laochra traidisiúnta na nUladh, as oirthir chúige Uladh agus tuaisceart chúige Laighean mar atá anois, go háirithe na contaethe Ard Mhacha, an Dúin agus Lú. De bharr sin, tugtar the Ulster Cycle ar na scéalta as Béarla. Timpeall nó roimh an gcéad aois AD atá na scéalta suite.
Malala Yousafzai
Saol
Bhíodh roinnt scoileanna á mbainistiú ag a hathair, Ziauddin Yousafzai.
Dessie Farrell
Compete With Compassion
Thosaigh Dessie a comhluadar nua i Feabhra 2017. Ba é Compete with Compassion ainm an chomhluadair nua agus tá sé bunaithe i mBaile Átha Cliath.
Rúraíocht
Scéalta na Rúraíochta
Le linn réim an rí, Conchúr mac Neasa, ina rí thigh ag Eamhain Mhacha, atá na scéalta suite. Bhí buíon laochra aige darbh ainm an Chraobh Rua. Is é nia Chonchúir, Cú Chulainn, an laoch is suntasaí. Ba mhinic a mbíonn coimhlint idir na hUlaidh agus na Connachta, i gceannas na banríona Méabh, i dteannta lena fear céile, Ailill, agus a gcomhghuaillí, Fergus mac Róich, iar-rí na nUladh arc deoraíocht. Insíonn scéalta eile faoin bhreitheanna, suirithe agus básanna na gcarachtar, agus an choimhlint eatarthu.
Dessie Farrell
Compete With Compassion
Cuireann an comhluadar go leor seirbhísí ar fáil do dhaoine éagsúla agus cabhraíonn sé leo ar bhealaí difriúla. Tá rudaí cosúil le a ngnóthaí a athrú ina n-aonáin ardfheidhmíochta, chun déileáil le dúshláin ghnó ar leith agus chun cabhrú le gnóthais oidhreacht chumhachtach a chruthú ar domhan. Is é ‘Championship Winning Culture’ agus ‘Creating Shared Value’ an dhá phíosa a bhfuil an fhoireann ag compete with compassion ag iarradh fháil uait agus do ghnó. Tá píosaí beaga laistigh de na ceannteidil níos mó; eagraíocht, daoine agus sóisialta. Seo iad thíos.
Eagraíocht: -	Ag forbairt an ‘ Championship Winning Culture’ -	Forbairt ceannaireachta -	Forbairt foirne -	Forbairt ghnó
Daoine: -	Oiliúint ar fhorbairt phearsanta -	Faisnéis mhothúchánach a fhorbairt -	Sláinte agus folláine -	Folláine airgeadais
Sóisialta: -	Ag cruthú luach roinnte -	Freagracht Shóisialta Chorpráideach -	Cláir phobail
Rúraíocht
Scéalta na Rúraíochta
Murab ionann an chuid is mó de nós seanscéalach na nGael, ina léitear Éire ársa aontaithe a bheag nó a mhór faoi tsraith Ard-Ríthe, léitear sa Rúraíocht tír gan teann lárnach, roinnte ina ríochtaí áitiúla go minic ag troid lena chéile. Léitear sibhialtacht phágánach, thréadach, faoi cheannas uaslathas laochais. Buanaítear chairdeas idir teaghlaigh de chuid na huasaicme trí altramas a gcuid páistí. Áirítear maoin le bólacht. Téitear i mbun catha trí ruathair bó, nó comhraic aonair ag áthanna idir laochra. Cuirtear scaití srianta ar ghníomhartha na gcarachtar le coiscithe darb ainm geasa.
Is é an Táin Bó Cúailnge an scéal is faide agus is tábhachtaí den tsraith. Bailíonn Méabh arm ollmhór chun Cuaille a ionsú agus tarbh luachmhar na nUladh, Donn Cuailnge a ghoid. Mar gheall ar gheis a bhí ar laochra na Craoibhe Rua, ní raibh ar a gcumas troid in aghaidh a namhaide, níor sheas Cú Chulainn seacht mbliana déag d'aois an fód. Sa Táin Bó Flidais, nó an Táin Maigh Eo, bó bhán darb ainm 'Maol' is ea mian an chroí, óir is féidir léi a leor bainne a tabhairt ag aon chrú amháin chun arm iomlán a bheathú.
Scéal cáiliúil eile is ea straitéise Dheirdre, bunús de dhrámaí le W. B. Yeats agus J. M. Synge, a bhí roghnaithe mar chéile ag Conchúr mac Neasa, ach a d'éalaigh le Naoise go hAlbain. Tar éis tamaill, d'iarr Conchúr ar Naoise agus a dheartháireacha, an Chlann Uisnigh, teacht ar ais go hÉirinn agus iad maite aige. Maraíodh na deartháireacha go fealltach ámh chomh luath agus a shroich siad príomhchathair an rí, Eamhain Mhacha. Léim Deirdre as carbad an rí agus rinneadh smidiríní dá ceann in aghaidh carraige.
Tréimhse
Creidtear go traidisiúnta go dtarlaíonn eachtraí na scéalaíochta timpeall ré Chríost. Tá breith agus bás Conchúir comhthrátha le breith agus bás Chríost, agus cuireann Leabhar Gabhála na hÉireann dáta don Táin Bó Cúailnge, agus breith agus bás Chú Chulainn, le réim an Ard-Rí, Conaire Mór, a bhí a deir sé chomhaoiseach le hImpireacht na Róimhe, Augustus (27 RC — AD 14). Luann roinnt scéalta, ina measc an Táin, do Chairpre Nia Fer mar rí na Teamhrach, ag cur in iúl nach raibh Ard-Rí i réim ag an am.
Is amhlaidh gur iomrall aimsire é na Connachta mar naimhde na nUladh. Dúradh de ghnáth gur de shliocht Choinn Chéadchathaigh iad na Connachta, a mhair a deirtear roinnt céadta níos déanaí. I scéalta ina dhiaidh sin, úsáidtear an t-ainm Cóiced Ol nEchmacht chun an fhadhb seo a réiteach. Iarracht tacair le manaigh Chríostaí ab ea é ámh chun cróineolaíocht na seanscéalta Gaelacha a chur le chéile le stair chlasaiceach agus leis an mbíobla, agus d'fhéadfadh é gur cuireadh cogaidh stairiúla idir na hUlaidh agus na Connachta as ionad ó thaobh ama de.
Stair
I dteannta le Leabhar Gabhála na hÉireann, measadh in Éirinn leis na céadta anuas gur stairiúil iad na hábhair sa Rúraíocht. Tá seasamh níos cáintí glacadh ag scoláirí an lae inniu ar an mórchóir.
De réir roinnt scoláirí den 19ú agus luath-20ú aoiseanna, ansin is Eugene O'Curry agus Kuno Meyer, stairiúil iad ab ea scéalta agus pearsan na Rúraíochta. Chreid T. F. O'Rahilly gur miotasach go iomlán iad na scéalta agus gur déithe eoihéimirthe iad na carachtair. Mhol Ernst Windisch nach raibh ach fíorbheagán miotais iontu, cé cumtha go formhór.
Tá roinnt ábhar an sa scéalaíocht a chuireann i gcuimhne cuir síos clasaiceacha de shochaí Ceilteacha sa Ghaill, sa Ghaláit agus sa Bhreatain. Troideann gaiscígh le claimhte, sleánna agus sciatha, agus téann i gcarbaid dhá chapall, tiomáinte ag carbadóirí oilte ó na híseal-aicmí. Baineann agus chaomhnaíonn siad cinn a naimhde, agus déanann siad gaiscí as a gcuid eachtraí agus crógachta ag fleánna, agus bronntar an curadhmhír don tré is cróga. Tugann draoithe, agus tá agus olchumhacht ag na filí.
De bharr na hábhar seo, tá scoláirí amhail is Kenneth H. Jackson den tuairim go gcaomhnaíonn an Rúraíocht fíorthraidisiúin Ceilteacha ón iarannaois. De réir scoláirí eile ámh, tá tionchar na litríochta clasaicí le feiceáil ann,, cé nach séantar go raibh ábhar fíorársa an bhéaloidis le fáil ann. Mar shampla, scríobh J. P. Mallory nach dtugann an taifead seandálaíochta nó fianaise teangan araon tacaíocht d'iarsmaí na hiarnaoise sa Rúraíocht, ach thug sé trácht ar an mBóthar Chorr Liath sa scéal sean Tochmharc Éadaoine mar eisceacht tsuntasach.
Is dóchúil é gurbh iad na strata is sine sa scéalaíocht ná iad a insíonn faoin ngaol gasta idir na Ulaidh agus na Éarainn. Thug Eoin Mac Néill faoi ndeara céad bliain ó shin gurb amhlaidh go raibh i ndáiríre gaol chlainne ag na Ulaid (léirithe leis an Dál Fiatach, Cú Raoi srl.) agus na hÉarainn (léirithe leis na Clanna Dedad agus níos déanaí Conaire Mór) le chéile. Bhí T. F. O'Rahilly den tuairim gur shliocht de na hÉrainn ab ea na hUlaidh, déanta na fírinne.
Is amhlaidh go raibh roinnt de na hÉrainn ina ríthe cumhachta na Teamhair, le bunáit thánaiste ag Teamhair Luachra in Iarthar na Mhumhan. Tarlaíonn roinnt eachtraí na Rúraíochta anois, nó b'fhéidir aistríodh iad ó Teamhraigh lár tíre. Lena cois sin, is díol suntais é go bhfuil roinnt scéalta ann, a bhaineann le luathcheannas na nÉarann, atá níos sine ná cuid mhór de scéalta na Rúraíochta, i n-ábhar murab i leagan, agus meastar réamh-Chríostaí go mór ó thaobh tréithe de. Tá roinnt scéalta ann nach ndéanann lua ar bith do Chú Chulainn nó do phearsana cáiliúla eile na Rúraíochta, agus is amhlaidh gur athraíodh beagán iad a dhéanann lua, tar éis di a mhéadú leis an Táin agus méadú tóra.
Téacsanna
Seo a leanas liosta de scéalta na Rúraíochta, cé nára iomlán é. Ní hé an rangúchán seo de réir 'genre' an t-aon cheann a fheictear, agus ní gá gurbh ionann é agus leaganacha scoláireachta.
Aistriúcháin
Faightear scéalta is tábhachtaí na Rúraíochta sna haistriúcháin Bhéarla seo:
<!--===Online translations===
-->
Meán an Bhéarla
Thug an Rúraíocht spreagadh agus ábhar do scríbhneoirí na hathbheochana Gaelaí ag tús na 20ú haoise. Tá an chuid is mó de na scéalta le léamh i Cuchulain of Muirthemne (1902) le Lady Gregory, díreach mar a rinne Eleanor Hull do léitheoirí óga in The Boys' Cuchulain (1904). Scríobh William Butler Yeats sraith drámaí – On Baile's Strand (1904), Deirdre (1907), The Green Helmet (1910), At the Hawk's Well (1917), The Only Jealousy of Emer (1919) agus The Death of Cuchulain (1939) – agus dán, Cuchulain's Fight with the Sea (1892), bunaithe ar na seanscéalta úd. Chuir sé i gcrích an dráma le John Millington Synge mar mhair, Deirdre of the Sorrows (1910), ag obair le baintreach Synge, Molly Allgood.
I measc cóirithe liteartha ar na mallaibh tá: úrscéal na bpáistí The Hound of Ulster (1963) le Rosemary Sutcliff; an t-úrscéal A Shadow of Gulls (1977) le Patricia Finney; agus an dráma A Cry from Heaven (2005) le Vincent Woods. Tá sraith sé aistriúchán scríofa ag Randy Lee Eickhoff, ag tosú le The Raid (2000).
Faightear cuid den scéalaíocht cóirithe mar ghreannán gréasáin, ina measc: The Cattle Raid of Cooley le Patrick Brown, dírithe ar Chú Chulainn; agus About a Bull le M.K. Reed, ar Mhéabh.
Dúiche deannaigh
Réigiún ollmhór den fhéarthalamh leathloiscneach sna Stáit Aontaithe, ó Kansas ó dheas go Texas, mar a dtarlaíonn stoirmeacha deannaigh. Sna 1930idí, tar éis roinnt blianta de bharra an-mhaithe róshaothraithe, tharla triomach, stoirmeacha láidre is creimeadh uafásach, le stoirmeacha ollmhóra deannaigh a mhill an réigiún is na feirmeoirí a mhair ann.
Rúraíocht
Meán an Bhéarla
Mar chuid den sraith Radio Tales ar National Public Radio, craoladh an ceoldráma "Celtic Hero", a bhí bunaithe ar Tochmharc Eimhire.
Liam Hamilton
clé|mion|bhí Hamilton ina Phríomh-Bhreitheamh Ard-Chúirte ó 1994 go 1999 Breitheamh Éireannach ba ea Liam Hamilton (8 Meán Fómhair 1928 – 29 Samhain 2000).
Saol
Fuair Liam Hamilton a chuid oideachais ag Scoil na mBráithre Baile Mhistéala, Coláiste na hOllscoile Bhaile Átha Cliath agus Óstaí an Rí. Glaodh chun an Bharra é i 1956 agus bhuaigh sé Scoláireacht John Brooke don mhac léinn is fearr sa bhliain dheireanach. Glaodh chun Bharra na Sinsear é i 1968.
Ceapadh Hamilton ina Bhreitheamh Ard-Chúirte i 1974, rinneadh Uachtarán na hArd-Chúirte de i 1985, agus bhí sé ina Phríomh-Bhreitheamh ó 1994 go 1999.
Nuair a chuaigh Hamilton ar scor óna phost mar Phríomh-Bhreitheamh sa bhliain 1999, ceapadh é don fhiosrúchán ar bhuamaí Bhaile Átha Cliath, Mhuineacháin agus Dhún Dealgan i 1976, ach d'éirigh sé as ar chúiseanna sláinte. Fuair sé bás ar 29 Samhain, 2000.
Cásanna
Ba é Hamilton an t-aon bhall de bhinse fiosrúcháin a bhunaigh an Rialtas i 1991, agus a shuigh ó 1994 go 1994, le líomhaintí gníomhaíochta mídhleathaí, calaoise agus míchleachtais sa tionscal próiseála bia, a fhiosrú.
Bhí Hamilton ina Bhreitheamh ainmniúil sa Chúirt Choiriúil Speisialta, agus bhí sé i gceannas ar roinnt cásanna ardphróifíl, lena n-áiríodh cás robála traenach Salins, trialacha iad siúd a luadh a n-ainmneacha le dúnmharú Mountbatten amach ó chósta Shligigh i 1979 agus smuigléirí gunna Eskund.
Corn Uí Rinn 2006
B'é Corn Uí Rinn 2006 an dara heagrán den Corn Uí Rinn ó bunaíodh an comórtas in 2005. Thosaigh an corn ar an 3 Meitheamh 2006 agus chríochnaigh sé ar an 6 Lúnasa 2006.
Liam Hamilton
Cásanna
Mar Phríomh-Bhreitheamh, d'áirigh a chuid cinntí ba thábhachtaí: I maidir leis an mBille um Rialú Eolais (Seirbhísí taobh amuigh den Stát le Deireadh a chur le Toircheas), 1995 (1995) inar sheas an Chúirt Uachtarach le bailíocht an bhearta a lig rochtain ar eolas ar sheirbhísí comhairleachta agus clinicí ginnmhillte agus T.F. v. Éire (1995), a d'aithnigh cliseadh doleigheasta pósta mar bhunús d'idirscaradh breithiúnach.
Pencraig
Baile i Powys, an Bhreatain Bheag, is ea Pencraig, 82.8 km ó Caerdydd agus 219 ó Londain. Tá daonra 735 ann, agus tá 52 (7.1%) in ann Breatnais a labhairt.
Chuy García
Is polaiteoir Meiriceánach é Jesús G. "Chuy" García a rugadh ar 12 Aibreán 1956 in Durango, Meicsiceo. Tá sé ina bhall de Theach Ionadaithe na Stát Aontaithe, ón 4ú toghcheantar in Illinois.
Króna
mion|Nóta 500 Króna ón mbliain 1928. Níl sé in úsáid a thuilleadh. Airgeadra na hÍoslainne is ea an króna (iolra: krónur), nó an króna Íoslannach. Ciallaíonn an t-ainm "coróin", agus is é ISK an cód ISO. Céad aurar (aonarach: eyrir) is ea króna amháin. Scaradh an króna Íoslannach ón krone Danmhairgeach ag tús An Chéad Chogadh Domhanda, agus neamhspleáchas níos déanaí sa bhliain 1918.
Airgead tirim
Airgeadra i gcúrsaíocht -
As feidhm -
Conchúr Ó Mathúna
Saol
Chuaigh an Mathúnach isteach i gColáiste na nGael in Sevilla tuairim 1614 agus oirníodh é 21 Nollaig 1619. Ansin Lá ‘le Pádraig 1621, chuaigh sé isteach i nóibhíseacht na nÍosánach i Liospóin. Cuireadh é i 1626 go dtí Angra sna hAsóir mar ollamh le fealsúnacht mhorálta ar feadh seacht mbliana.
Tugadh cathaoir na fealsúnachta morálta in Evora dó i 1633. Thug sé a phroifisiún deiridh mar Íosánach i 1636 agus d’aistrigh go Liospóin mar a raibh cathaoir na diagachta dogmaí aige ar feadh cúig bliana.
Fuair an Mathúnach bás tobann i Liospóin ar 28 Feabhra 1656 agus in aois 62 dó. Níl an tsiocair bháis a bhí aige ar eolas againn ach bhí sé i mbarr a shláinte ag an am, nó sin a dúradh. mion|Portadown Massacre (1641) le Wenceslaus Hollar, in James Cranford, Teares of Ireland (Londain, 1642).
Saothar agus gríosú chun fuatha
Sa bhliain 1645, d'fhoilsigh an Mathúnach leabhar 'Disputatio apologetica...', nó 'An argument defending the right of the kingdom of Ireland'. a tharraing conspóid agus aird na hÉireann air. ‘Ina leabhar tharraing sé gan bac as teagasc Bellarmine is Suárez agus chosain sé go láidir an teoiric gur tríd an bpobal ('sed mediante humana voluntare') a fuair na ríthe a gcumhacht agus, mar sin, go raibh sé de cheart ag pobal tíoránach nó eiriceach de rí a athrí’.
Bhí an ceart ar fad, dar leis, ag na Gaeil éirí amach i gcoinne na n-eiriceach sa bhliain 1641; mharaíodar 150,000 acu idir 1641 agus 1645.ǃ As síolteagasc Shasana ar an mór-roinn a thóg sé an figiúr sin na marbh, is cosúil, figiúr thar cailc ar fad. Ba é a bhí le déanamh anois, dar leis an chuid eile a mharú nó a ruaigeadh as an tír. agus ba cheart dóibh leanúint orthu go dtí go mbeadh Éire glan díobh ('sicut Hebrei fecerunt & Deus praecepit̠').
Ba cheart do na Gaeil sampla na nIosraeilíteach fad ó shin is sampla na Portaingéile ó chianaibh a leanúint, forlámhas na n-eiriceach a bhriseadh go deo agus rí Caitliceach dúchais dá gcuid féin ('regem Catholicum, & vernaculum seu naturalem Hibernum') - a thoghadh; ó b'eiriceach is ó b'eachtrannach é Séarlas, ní raibh aon teideal aige chun coróin na hÉireann agus níor ghá do Chaitlicigh aon ghéillsine a thabhairt dó; níorbh aon pheaca é rí eiriciúil a mharú.
Gríosú chun fuatha
Is cinnte gur tugadh aird ar an leabhar, ní hamháin nuair a foilsíodh é ach go cionn tamaill fhada ina dhiaidh sin agus is cinnte gur mhúscail an leabhar díospóireacht athuair ar cheist bhunúsach na dílseachta don choróin. Is beag bá a nocht an t-uaslathas Caitliceach leis: tugadh seanmóirí ina choinne ar fud na tíre agus d'ordaigh Comhchomhairle Chill Chainnigh go ndóifí go poiblí é.
Ach de réir na fianaise a tógadh síos ó na plandóirí bhí go leor de na ceannaircigh, i measc an daoscair go háirithe, a bhí ag cuimhneamh mar a bhí Ó Mathúna; ar rí dúchais dá gcuid féin a bheith orthu athuair; rí dúchais mar mhalairt ar rí iasachta, an uaisle dhúchais i réim in ionad eachtrann.
Guerrillero Heroico
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a1/Heroico1.jpg/300px-Heroico1.jpg|mion|300x300px| An íomhá bunaidh, as a bhfuarthas an phortráid cháiliúil. Trí chrann pailme agus próifíl Jorge Masetti a ghearradh amach, agus coigeartuithe beaga eile a dhéanamh, thug Korda íomhá Guevara "caighdeán gan aois, scartha amach ó shaintréithe an ama agus na háite." Grianghraf íocónach den réabhlóidí Marxach Che Guevara, a ghlac Alberto Korda, is ea Guerrillero Heroico. (Gaeilge:Treallchogaí Gaisciúil). Tógadh é ar an 5 Márta, 1960, i La Havana, Cúba, ag seirbhís cuimhneacháin d'íospartaigh na pléascadh La Coubre. Faoi dheireadh na 1960idí, chabhraigh an íomhá, i gcomhar le gníomhartha Guevara ina dhiaidh sin agus a fhorghníomhú sa deireadh, leis an gceannaire a dhaingniú mar íocón cultúrtha. Tá sé ráite ag Korda go raibh sé tarraingthe chuig gotha gnúise Guevara, rud a léirigh "diongbháilte iomlán" chomh maith le fearg agus pian. Blianta ina dhiaidh sin, déarfadh Korda gur léirigh an grianghraf carachtar daingean agus stóchúil Che. Bhí Guevara 31 bliain d'aois nuair a tógadh an grianghraf.
Patrick Hausding
Is tumadóir Gearmánach é Patrick Hausding a rugadh ar 9 Márta 1989 i mBeirlín, An Ghearmáin. Tá bonn airgid agus cré-umha Oilimpeach buaite aige.
Asparagales
Ord de phlandaí is ea Asparagales, sna chórais aicmithe nua-aimseartha ar nós an Ghrúpa Fhíligineacht Angiospermae (Béarla: Angiosperm Phylogeny Group) agus an Láithreáin Gréasáin Fhíligineacht Angiospermae (Béarla:Angiosperm Phylogeny Website).
Pendeulwyn
51.4804°N, -3.3542°W
Baile i Bro Morgannwg, an Bhreatain Bheag, is ea Pendeulwyn, 12.4 km ó Caerdydd agus 223 ó Londain. Tá daonra 444 ann, agus tá 50 (11.3%) in ann Breatnais a labhairt.
Sawyer Barth
Is aisteoir Meiriceánach é Sawyer Barth (7 Samhain, 2001 a rugadh é).
Fazeley
Is baile suite i Staffordshire é Fazeley.
Anna Rita Del Piano
Is ban-aisteoir Iodálach í Anna Rita Del Piano, a rugadh ar an 26 Iúil 1966.
Eisleben
Cathair in aice le sliabhraon Harz i Sachsen-Anhalt sa Ghearmáin is ea Eisleben. Is gnách Lutherstadt Eisleben a thabhairt ar an áit - is é sin, "Eisleben - cathair Liútair", ó d'fhág an leasaitheoir creidimh Máirtín Liútar a shliocht ar an gcathair lá a shaoil. Sa bhliain 1996, d'aicmigh Eagraíocht Oideachais, Eolaíochta agus Chultúir na Náisiún Aontaithe (UNESCO) iomlán na cathrach mar chuid d'oidhreacht chultúrtha an domhain, de bharr na bainte atá aici le Liútar. Bhí 24,100 duine ina gcónaí in Eisleben i ndeireadh na bliana 2006.
Ríomhaire analógach
Ríomhaire a ghlacann isteach mar ionchur athróga leanúnacha leictreacha nó meicniúla (mar shampla, voltas, sruth, rothlú nó ráta rothlaithe seafta) agus a fhreagraíonn láithreach chun comharthaí cuí aschuir a ríomh. Déanann sé an phróiseáil de ghnáth le ciorcaid leictreacha le haimplitheoirí oibríocha, nó eagair chasta mheicniúla giaranna, fiacla is eile. Is córais fíor-ama ríomhairí analógacha de réir dúchais, agus bíodh is go bhfuil cuid mhaith de na tascanna a bhíodh acu á ndéanamh anois ag ríomhairí digiteacha, bíonn úsáidí cuí speisialta acu i gcórais rialaithe fós.
Malcolm Lowry
Scríbhneoir Sasanach ab ea Clarence Malcolm Lowry (28 Iúil 1909 – 26 Meitheamh 1957) a bhfuil aithne air mar údar ar an t-úrscéal Under the Volcano ó 1947, a mheastar go minic mar ceann do na húrscéalta is fearr don 20ú céad.
Saol
Rugadh Lowry i New Brighton, Cheshire, mac le bróicéir cadáis i Learpholl. Cuireadh oideachas air i St Catharine's College, Cambridge, ach ní raibh suim ar bith aige a bheith ag dul i mbun gnó mar a rinne a athair. Chaith sé treimhse ag obair mar mhairnéalach ar galtán agus, spreagtha ag a spéis mhór sa snagcheol, thug sé iarraidh ar ghairm mar chumadóir amhrán. Níor eirigh leis, afach, agus i dtús na dtríochaidí scríobh sé a chéad úrscéal, Ultramarine (1933). Saothar dírbheathaisnéiseach a bhí ann, faoi fhear óg ar lastlong atá ag iarraidh é féin a chruthú i measc seanmhairnéalaigh. Bhí sé an-turgnamhach ó thaobh teicníochta agus tá tionchar Joyce soiléir. Ní raibh rath ar an leabhar, agus sna blianta ina dhiaidh sin, chaith Lowry saol fánaíochta sa Spáinn, i bPáras, i Nua-Eabhrac, agus i gCalifornia, áit inar bhuail sé lena dhara bhean chéile, Margerie Bonner. Chuaigh fadhbanna Lowry le halcól in olcas sna blianta seo agus lonnaigh sé agus a bhean chéile ar Dollarton Beach, Vancouver i bpobal suiteoirí i 1940, chun an tsíocháin agus an t-am a aimsiú chun díriú ar an scríbhneoireacht go dáiríre. Is ansin a scríobh Lowry an saothar is cáiliúla óna bheadh aithne air.
Moladh go hard na spéire Under the Volcano agus díoladh go maith é, ag caitheamh míonna ar liostaí na leabhair sárdhíola. Níor mhaolaigh rath fadhbanna pearsanta Lowry, áfach; a mhalairt ar fad, géaraigh sé iad. Duin fíorchúthail é Lowry, agus míchompordach i measc a lucht léitheoireachta agus foilsitheoirí. Chuir sé síos ar rath i ndán mar “tubaiste uafásach éigin”.
Is cosúil go bhfuil a tobar inspioráide ídithe ag Lowry, agus chaith sé na deich mbliana deiridh dá shaol ag cuardach inspioráide in aisce. Thaistil sé féin agus a bhean chéile beagnach i gcónaí, ag tabhairt cuairte ar an Eoraip, ar an réigiún Mhuir Chairib, ar Deisceart na Stáit Aontaithe, agus ar Nua-Eabhrac. D'fhill siad ar Cheanada i 1949. Rinne sé iarracht script scannáin a scríobh de Tender Is the Night le F. Scott Fitzgerald, agus cé go raibh sé sásta leis an toradh, níor léiríodh riamh é mar scannán.
I 1956 d'aistrigh Lowry agus a bhean go cósta theas Shasana. Chuaigh a gcaidreamh agus a alcólachas in olcas agus ar 27 Meitheamh 1957, tar éis troid eatarthu, fuair Lowry bás de bharr ródháileog piollaí codlata measctha le halcól. Rialaigh cróinéir a bhás mar bhás de bharr míthapa, cé go raibh ráflaí ó shin i leith go mb'fhéidir gur féinmharú, nó fiú dúnmharú, a bhí ann.
Under the Volcano
Socraíonn siad turas chuig sráidbhaile in aice láimhe, áit a bhfuil carnabhail ar siúl. Scartar an consal ó Hugh agus Yvonne agus thugann sé faoin ól go dian, a thugann sé ó cantina gránna amháin go dtí an chéad cheann eile i bhfáinne fí de meisceoireachta a chríochnaíonn leis dúnmharú an chonsail ó na póilíní rúnda, a ar amhras go spiaire é. Idir an dá linn tá Yvonne agus Hugh imithe amú san fhoraois ar na gaobhair. Le linn stoirme toirneach, maraítear Yvonne trí thimpiste ag capall gan marcaigh a bhí scanraithe.
Tá go leor siombalachas ag baint leis an t-úrscéal, agus le tagairtí do dhrámaíocht Ghréagach, tragóid Seacaibíteach, agus filíocht Baudelaire agus Swinburne, chomh maith le snagcheol agus scannánaíocht. Treisítear atmaisféar na bagartha agus míchinniúna ag cur síos cumhachtach  ar thírdhreach Mheicsiceo, arb iad na gnéithe is suntasaí díobh na bolcáin Popocatepetl agus Ixtaccihuatl, a thugann an t-ainm don úrscéal.
Oighearshruth
Abhainn mhór reoite, atá ag bogadh go mall trasna na talún is ea oighearshruth. Déantar iad as sneachta agus leac oighear, a bhailíonn le chéile tríd na mílte bliain. Tá oighearshruthanna le fáil ar gach ilchríoch, ach amháin san Astráil.
Tairiseach von Klitzing
Tairiseach a bhfuil an modh caighdeánach idirnáisiúnta chun friotaíocht leictreach a thomhas bunaithe air. Is í a shiombail ná RK, agus is é an sainmhíniu air ná mar arb é h tairiseach Planck agus e lucht an leictreoin. Dhíorthaigh Klaus von Klitzing é seo ó iarmhairt chandamach Hall. Tomhaistear RK go turgnamhach. Socraíodh ar luach RK-90 = 25,812.807 Ω i 1990 mar bhunús leis an gcaighdeán idirnáisiúnta i dtomhas na friotaíochta.
Rudolf Jakob Camerarius
Luibheolaí a rugadh i dTübingen na Gearmáine ab ea Rudolf Jakob Camerarius (12 Feabhra 1665 - 11 Meán Fómhair 1721). Léirigh sé le turgnaimh i 1694 gur féidir le plandaí atáirgeadh go gnéasach, d'aithin na staimíní mar ghaireas gnéasach fireann is na cairpéil mar ghaireas gnéasach baineann, agus thuairiscigh ar phailniú.
Cill Ghoin
Is sráidbhaile agus baile fearainn í Cill Ghoin. Tá an baile suite in Iorras, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Camhraitheacht
deas|225px|thumb|Camhraitheacht An t-imoibriú idir ocsaigin an atmaisféir le saill a tháirgeann bolaithe is blasanna gránna agus a laghdaíonn leibhéil vitimín A is E i mbianna. De ghnáth cuirtear frithocsaídeoirí le bianna chun cosc a chur le teacht chun cinn an chamhraithe. Is frithocsaídeoir nádúrtha vitimín E.
Aoife Valley
Scríbhneoir agus ealaíontóir as Tuaisceart Éireann is ea Aoife Valley.
Saol
Saolaíodh sa bhliain 1976 i dTuaisceart Éireann í. Chaith sí a h-óige idir na tailte portaigh cois Loch nEathach i dTír Eoghain agus limistéar uirbeach Craigavon i gContae Ard Mhacha. Rinne sí staidéar sa Mhínealaín sa Bhreatain agus i mBaile Átha Cliath agus chaith roinnt blianta ag obair i mbun na n-ealaíon pobail i dTuaisceart Éireann agus i mBÁC.
Chuaigh sí ag taistil timpeall an domhain sa bhliain 2004 agus scríobh sí Teach an Oighir, a céad scéal do leanaí, sa Téalainn. Go dtí le déanaí bhí sí i dTír Chonaill i mbun grianghrafadóireachta agus priontaí a chur ar taispeáint ar bhonn lánaimseartha agus ag obair mar gharraíodóir agus mar dhearthóir gréasáin.
D'aistrigh sí go Sasana mar a bhfuil sí fós ag scríobh agus ag taispeáint a cuid oibre.
Pendyrys
51.65°N, -3.4297°W
Baile i Rhondda Cynon Taf, an Bhreatain Bheag, is ea Pendyrys, 25.8 km ó Caerdydd agus 229 ó Londain. Tá daonra 4,368 ann, agus tá 443 (10.1%) in ann Breatnais a labhairt.
Staitistic
thumb|An dáileadh normalach
Cé nár dhóigh leat gur féidir aon rud deimhneach a rá faoina leithéidí, is féidir a rá de réir theoiric na dóchúlachta cén seans atá ann go dtarlóidh imeacht fánach agus cur síos a dhéanamh ar an gcóras dá réir.
Baintear leas as an staidreamh i gcúrsaí airgead ais, sa stocmhargadh, i dtrialacha leighis, sa bhfisic chandamach, agus i dtrialacha ina mbíonn earráid ag baint leis na tomhais a dhéantar. Mar shampla, maidir le tacar sonraí, ríomhtar an meán, an t-airmheán is an mód, agus mar thomhais ar inathraitheacht na sonraí is a leathadh, an raon is an diall caighdeánach.
Corn Uí Rinn 2007
B'é Corn Uí Rinn 2007 an tríú eagrán den Corn Uí Rinn ó bunaíodh an comórtas in 2005. Thosaigh an corn ar an 9 Meitheamh 2007 agus chríochnaigh sé ar an 5 Lúnasa 2007.
Staitistic
Staitistic mhatamaiticiúil
Is é atá i gceist le staitistic mhatamaiticiúil ná an mhatamaitic a chur i bhfeidhm ar staitisticí. I measc na dteicnící matamaitice a úsáidtear chuige seo tá an anailís mhatamaiticiúil, an t-ailgéabar líneach, an anailís stocastach, cothromóidí difreálacha, agus teoiric na dóchúlachta um tomhas-teoiriciúil.
Stair
Téann na scríbhinní luatha ar thátal staitistiúil siar go matamaiticeoirí Arabacha agus cripteagrafaithe, le linn an Ré Órga Ioslamaí idir an 8ú agus an 13ú haois. Scríobh Al-Khalil (717–786) "Leabhar Teachtaireachtaí Cripteagrafacha", ina bhfuil iomalartuithe agus teaglamaí in úsáid don chéad uair chun focal Araibis a liostáil le gutaí agus gan iad. Ina leabhar "Lamhscríbhinn ar Theachtaireachtaí Cripteagrafacha a Scaoileadha", thug Al-Kindi cur síos mionsonraithe ar conas leas a bhaint as anailís minicíochta chun teachtaireachtaí criptithe a scaoileadh. Freisin, ba e Al-Kindi a chéad bhain leas Freisin, ba e Al-Kindi a chéad bhain leas as infeireas staitistiúil, nuair d’fhorbair seisean agus cripteagrafaithe Arabacha eile ina dhiaidh sin na modhanna staidrimh luatha chun teachtaireachtaí criptithe a scaoileadh. Rinne Ibn Adlan (1187–1268) cion tábhachtach ina dhiaidh sin, maidir le méid an tsampla a úsáid in anailís minicíochta.
Cnoc an tSeanchaisleáin
Is baile fearainn i gContae Luimnigh é Cnoc an tSeanchaisleáin.
Maximilian von Spee
Tar éis thús an Chéad Chogaidh Dhomhanda i mí Iúil 1914, threoraigh Spee a scuadrún trasna an Aigéin Chiúin go cósta Mheiriceá Theas. Anseo an 1 Samhain, bhuaigh sé ar 4ú Scuadrún Cruiser na Breataine faoin Chúl-Aimiréil Christopher Cradock i gCath Choronel, ag ag cur dhá cheann de chúrsóirí Cradock go tóin poill, agus ag cur iallach ar a dhá long eile cúlú. Mí ina dhiaidh sin, shocraigh Spee ionsaí a dhéanamh ar bhunáit chabhlaigh na Breataine in Oileáin Fháclainne, ach d'ionsaí fórsa níos láidre Briotanach é gan choinn. I gCath Oileáin Fháclainne ina dhiaidh sin, scrios scuadrún an Leas-Aimiréil Doveton Sturdee, a chuimsigh dhá cúrsóir cogaidh cumhachtach, Scuadrún Oirthear na hÁise. Maraíodh Spee agus a bheirt mhac, agus iad ag fónamh ar dhá cheann dá longa, in éineacht le thart ar 2,200 fear eile. Glacadh Spee mar laoch sa Ghearmáin, agus ainmníodh roinnt long ina onóir, lena n-áirítear an cúrsóir trom Admiral Graf Spee, a tógadh sna 1930idí agus a ruaigeadh i gCath Río de la Plata le linn an Dara Cogadh Domhanda.
Gairmréim luath
Rugadh Spee i gCóbanhávan, an Danmhairg, ar 22 Meitheamh 1861, cé gur tógadh é i nDúiche na Réine sa Ghearmáin, áit a raibh eastát ag a mhuintir. Chuaigh sé isteach sa Kaiserliche Marine (Cabhlach Impiriúil) i 1878 agus d’fhóin sé ar dtús i bpríomhbhunáit chabhlaigh na Gearmáine ag Kiel. Coimisiúnaíodh é mar oifigeach ag céim Leutnant zur See (Leifteanant ar Muir), agus cuireadh chuig an bháid gunna  SMS Möwe, a seoladh chuig iarthar na hAfraice. Le linn an turais seo, shínigh na Gearmánaigh conarthaí le rialtóirí áitiúla i dTóga agus i Camarún, ag cruthú coilíneachtaí Deutsche Kolonie Togo agus Deutsche Kolonie Kamerun faoi seach. Sa bhliain 1887, aistríodh Spee go Kamerun áit a raibh sé i gceannas ar an gcalafort ag Duala. Fuair sé fiabhras reumatach agus é ann, agus b’éigean é a sheoladh ar ais chun na Gearmáine chun téarnamh, cé go raibh an scoilteacha air an chuid eile dá shaol.
Comhartha tráchta
mion|Treochomharthaí i dTullóg, Contae na Mí Comharthaí a chuirtear suas le taobh an bhóthair nó os cionn an bhóthair chun eolas a thabhairt d'úsáideoirí bóithre is iad comharthaí tráchta nó comharthaí bóthair.
Catagóirí
Tá difríocht idir catagóiriú comharthaí idir tíortha. De ghnáth, is féidir comharthaí a ghrúpáil isteach mar seo a leanas:
James Heffernan
Is Seanadóir Éireannach le Na Daonlathaigh Shóisialta é James Heffernan (rugadh 3 Deireadh Fómhair 1979). Bhíodh sé ina bhall Páirtí an Lucht Oibre. Tá Heffernan ag seasamh san Olltoghchán 2016 i gContae Luimnigh.
Adoxaceae
Tá an fhine Adoxaceae comhdhéanta de phlandaí bláthanna déchotailéadónacha san ord Dipsacales, agus cuimsíonn sí 5 géineas agus thart ar 150-200 speiceas.
Is toir nó plandaí beaga luibheacha riosómacha iad ó chasarnach réigiúin theomheasartha.
Duilleoga fiaclacha urchomhaireacha, cúig nó níos mó bláthanna beaga peitealta, níos annamh le ceithre pheitil, i bláthraí cymose, agus na torthaí ina ndrúp atá mar chomhartha sóirt acu. Mar sin tá siad cosúil le go leor Cornaceae.
Saoirse Noonan
Is imreoir sacair í Saoirse Noonan (a rugadh ar 12 Iúil 1999). Is as Contae Chorcaí í. Imríonn sí don chlub Durham agus tá sí ina ball d'fhoireann sacair na mban. Is tosaí/imreoir lár na páirce í.
Adoxaceae
I rangú níos sine, bhí an fhine ar fad seo mar chuid de na Chaprifoliaceae, nó na féithlinn. Ba é Adoxa moschatellina an chéad phlanda a bogadh chuig an ngrúpa nua seo. I bhfad níos déanaí, chuir an Angiosperm Phylogeny Group na géinis Sambucus (féithlinn) agus Viburnum leis tar éis anailís chúramach moirfeolaíoch agus tástálacha bithcheimiceacha. Tá géineas monathíopa breise Sinadoxa curtha leis bunaithe ar chomparáid mhóilíneach le Adoxa.
Déileálann foinsí le déanaí, lena n-áirítear Láithreán Gréasáin Angiosperm Phylogeny, leis an fhine seo mar Viburnaceae Raf.,nom. cons.
Saoirse Noonan
Saol Luath
Nuair a bhí sí níos óige, d'imir Saoirse do Cork City WFC, agus bhí sí mar Captaen d'fhoireann na hÉireann faoi 17. Ba ghnách léi peil ghaelach a imirt do chontae s'aici, ach d'athraigh sí go sacar go lánaimseartha nuair a chuaigh sí le Shelbourne ó Cork City. Bhí sí mar bhaill de Shelbourne FC i ndiadh fáil chuig an FAI Women's Cup Final i 2020 le Cork City. Ainmníodh í an WNL Imreoir Óg na Bliaina i 2017 agus is í Cork City's all-time record goal scorer.
Adoxaceae
Is planda luibheach beag ilbhliantúil é Adoxa, ag bláthú go luath san earrach agus ag dul i léig síos go leibhéal na talún sa samhradh, díreach tar éis na a bheith caora aibí; tá na duilleoga comhdhuilleach.
Ráig foréigin i dTuaisceart Éireann, Samhain 1991
Ar 13 Samhain 1991, lámhaigh an tIRA William Kingsberry (ball den UDA) agus Samuel Mehaffey (de chuid an Red Hand Commando) ag teach i Sráid Lecale, Béal Feirste.
Níos déanaí, lámhaigh an t-IRA Kenneth Lynn (28) agus Stephen Lynn  (30) ar an Crumlin Road i mBéal Feirste. Ach botún a bhí ann, cás bréagaitheanta. Bhí an bheirt san áit mhícheart ag an am mhícheart agus bhí mar aidhm ag an IRA duine eile a mharú.
Ar 14 Samhain 1991, lámhaigh Óglaigh Uladh (UVF nó an "Protestant Action Force") beirt i gCreag Abhainn, Fergus Magee (28) agus Desmond Rogers (54), Caitlicigh. Mharaigh siad fear eile, John Lavery (27), Protastúnach. Ach botún a bhí ann agus b'éigean don UVF leithscéal a dhéanamh