cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tonn teasa san Eoraip, Iúil 2022
Éire
Agus an aimsir níos teo agus níos tirime ná mar is iondúil in Éirinn, d'eisigh Met Éireann rabhadh buí ar 15 Iúil 2022 maidir le gach áit sa tír agus tugadh le fios go bhféadfadh daoine leochaileacha a bheith i mbaol. Bhí an teocht idir 25C agus 33C i rith an lae ar 18-19 Iúil, a bhuíochas do chrios ardbhrú ón iardheisceart. Bhí sé thar a bheith té thar oíche chomh maith (idir 15 agus 20 céim san oíche). mionI bPáirc an Fhionnuisce, cláraíodh an teocht is airde i mBaile Átha Cliath riamh, 33.0 céim Celsius, ar 18 Iúil 2022 ( 20.1°C ar an meán 1981-2010). Taifeadadh 33.3 céim C i gCill Chainnigh ar 26 Meitheamh 1887,an leibhéal is airde riamh in Éirinn agus seasann an churiarracht i gcónaí.
In Ail Finn i gcontae Ros Comáin ar an 19 Iúil 2006 a cláraíodh an teocht is airde in Éirinn idir 1887-2022, 32.3 céim Celsius. mion|loisceadh réimse leathan foraoise san Eoraip
Sasana
Chuir oifig na haimsire i Sasana rabhadh dearg teasa amach do Londain, Manchain agus York don 18-19 Iúil. Den chéad uair riamh fógraíodh éigeandáil náisiúnta brothaill, agus teocht chomh hard le 40 céim Celsius á tuar.
Dúirt oifig meitéareolaíochta na Breataine ar 19 Iúil go raibh an teocht ag 40.3 i gConingsby (agus 40.2C ag Heathrow i Londain ag 11.50 ar maidin), an leibhéal is airde riamh i Sasana.
Tugtar rabhadh go bhféadfadh an brothall millteanach seo daoine atá “slán agus folláin” a chur as a sláinte nó a mharú.
Mór-roinn
Fuair os cionn 500 duine bás sa Spáinn sa tonn teasa a mhair 10 lá (farasbarr básanna 2022 v. 2021 de réir an Carlos III Health Institute ), Bhí an teocht 45.6 céim Celsius in Andalúis na Spáinne agus 40 céım i Maidrid. Bhí an Spáinn spalptha cheal báistí i mbliana agus níos lú ná leath an ghnáthleibhéil acu. D’iarr na húdaráis ar dhaoine i ndeisceart na tíre gan tabhairt faoi aon turas sa teas. Bhí ionaid phoiblí a raibh fuarú agus uisce ar fáil iontu oscailte do dhaoine nach bhfuil aerchóiriú ina dtithe.
Sa bhFrainc, sa nGréig, sa Chróit, sa Spáinn agus sa Phortaingéil, tá lucht dóiteáin gnóthach ag iarraidh tinte foraoise a cheansú agus daoine a choinneáil slán. B’éigean daoine a aslonnú as iardheisceart na Tuirce agus as iarthar na Spáinne de bharr falscaithe.
Sciorrárthach
Is feithicil mara a ardaítear ar adhartán aeir é Sciorrárthach. Molta ag Christopher Cockerell i 1950, ach níor tógadh an chéad cheann go dtí na 1960idí. Tiomáinte ag liáin a shuítear go hingearach agus ardaithe os cionn na farraige ar adhartán aeir a sháinnítear idir dromchla an uisce is cabhail na soithí ag sciorta solúbtha neoipréine. Thosaigh an chéad seirbhís rialta sciorrárthaigh i 1962 idir Y Rhyl is Wallasey ar inbhear abhainn Dyfrdwy sa Bhreatain. In úsáid ar fud an Domhain anois i bhfoirmeacha éagsúla.
Aiguabarreig (Mequinenza)
Is spás nádúrtha é an Aiguabarreig atá lonnaithe i Mequinenza (Aragon) sa Spáinn.
Sciuirdrásaíocht
Rásaíocht mótar de shaghas ar leith, triail luasghéaraithe thar aon rud eile. Rásaíonn dhá fheithicil le hinnill mhóra, rotha móra cúil is rotha beaga tosaigh thar chúrsa 400 m. Baintear luasanna timpeall 400 km u -1 amach go minic. Bíonn paraisiút feistithe ar gach feithicil chun cabhrú sa choscadh ag deireadh an ráis. Thosaigh sí i gCalifornia sna 1930idí agus is coitianta í sna Stáit Aontaithe.
Saoil
Is oileán suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, é Saoil.
Judith Kaye
Breitheamh Meiriceánach ab ea Judith Ann Kaye (Smith roimh phósadh di; 4 Lúnasa 1938 i Monticello, NY– 7 Eanáir 2016) agus duine de na breithiúna is mó le rá i Stát Nua-Eabhrac agus i Stáit Aontaithe Mheiriceá ar fad. clé|mion|Cúirt Achomharc Stát Nua-Eabhrac
Saol
Bhí sí ag dlíodóireacht i Nua-Eabhrac ó 1962 go 1983. Ghnóthaigh sí cáil mar dhlítheoir tráchtála oilte.
Sa bhliain 1983 ceapadh ina breitheamh de Chúirt Achomharc Stát Nua-Eabhrac í, an chéad bhean le bheith ina ball den chúirt sin. Bhí sí ina Príomh-Bhreitheamh ar Stát Nua-Eabhrac ó 1993 go dtí gur éirigh sí as i 2008.
Naisc sheachtracha
Chuir An Cumann Stair iúil de chuid Chúirteanna Nua-Eabhrac an gearrchuntas beathaisnéise seo amach sa bhliain 2007.
Leictridhiúltacht
Tomhas cáilíochtúil ar an gclaonadh chun leictreoin a ghabháil, nó taobh diúltach déphoil a chruthú i nasc le hadaimh eile. Bíonn sí i gcomhréir, a bheag nó a mhór, le suim fhuinneamh gníomhachtúcháin is fhuinneamh leictreonfhiníochta an adaimh. Thairg Linus Pauling scála garbh luachanna mar seo: F (4.0), O (3.5), Cl (3.2), N, Br (3.0), S, I (2.7), C (2.5), neamh-mhiotail eile (2.2-2.0), miotail (1.8-1.0).
Ealaín Phailéiliteach
Ealaín na seanchlochaoise a cruthaíodh timpeall 30,000 bliain ó shin. Caomhnaithe i bpluaiseanna aolchloiche sa bhFrainc is sa Spáinn tá múrmhaisithe mórthaibhseacha ag léiriú radhairc seilge ina bhfuil líníochtaí réalaíocha capall, tarbh is a lán ainmhithe eile atá imithe in éag nó nach bhfuil le fáil san Eoraip anois. Tá dealbhóireacht i gceist freisin: is é Véineas Willendorf an sampla is cáiliúla, píosa 11.5 cm ar airde de bhean thorrach. Thángthas ar na saothair seo i seomraí a bhí beagnach doshroichte, go domhain faoin talamh. Mar sin, meastar gur le haghaidh searmanas reiligiúnda nó draíochtúla iad seo.
Damhliag
Sráidbhaile atá suite i gContae na Mí, Poblacht na hÉireann é Damhliag, nó Duleek as Béarla.
Siuna
Is oileán suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, é Siuna.
Ciaróg fholaigh
Ciaróg mheánach nó mhór is ea an chiaróg fholaigh. Adhlacann na ciaróga fásta coirp ainmhithe beaga tríd an ithir fúthu a thochailt. Beireann sí uibheacha i dtolláin amach ón seomra adhlactha. Itheann na larbhaí splíonach de ghnáth.
Leictridinimic
mion|leictreamaighnéad Is éard is leictridinimic nó leictreamaighnéadas ann ná brainse den bhfisic theoiriciúil a dhéanann  staidéar ar ghluaisní luchtanna leictreacha a chuirtear ar siúl ag réimsí leictreacha is maighnéadacha.
Ealaín nua-aoiseach
Faoina dtionchar siúd tháinig glúin nua péintéirí chun cinn timpeall 1904-1905 i bPáras (Rouault, Matisse is Picasso) agus Dresden (Kirchner, Heckel is Schmitt-Rotluff). Shaothraigh Picasso is Braque an Ciúbachas (1906-1908), gluaiseacht a d'fhág lorg an-tábhachtach ar fud an Domhain.
Dhruid grúpa an Blaue Reiter i München amach a thuilleadh fós ón aithris, agus tháinig ealaín iomlán teibí chun cinn i saothar Kandinsky is Klee. Mar shampla, i Moscó i 1917 shaothraigh Malevich ealaín theibí ar thug sé Uachtarachas uirthi. Faoi 1916 bhí gluaiseacht nihileach eile ag teacht chun cinn i Zürich, an Dadachas.
Rinne an ghluaiseacht seo ionsaí ar luachanna uile na healaíne, ach chuir go suntasach go luath le smaointe na nOsréalaithe, a lainseáil a bhforógra ar na healaíona i 1924.
Sclamhaire
Is iasc é an sclamhaire le colainn ramhar atá forleathan go háitiúil i bhfarraigí trópaiceacha. Tagann an t-ainm ó na fiacla fada cónacha tosaigh is na gialla fíoringhluaiste. Tá cineálacha de tábhachtach mar éisc bhia, ina measc an sclamhaire liath ón Aigéan Atlantach trópaiceach.
Barbora Krejčíková
mion|250p|Barbora Krejčíková Is imreoir leadóige gairmiúla as Poblacht na Seice í Barbora Krejčíková. Rugadh í ar an 18 Nollaig 1995. Tá aon chomórtas Grand Slam amháin buaite aici - 1 French Open.
Conradh na bhFórsaí Núicléacha le Meánraon
Shínigh an An tAontas Sóivéadach agus na Stáit Aontaithe an comhaontú Conradh na bhFórsaí Núicléacha le Meánraon' ar 8 Nollaig 1987. Cuireadh as feidhm na mílte arm núicléach. Chuir an conradh seo stop leis an Tionscnamh Straitéiseach Cosanta (an clár Star Wars ' nó  'Cogadh na Réaltaí) chomh maith.
Cúlra
mion|clé|11 Bealtaine 1990 in Saryozek sa Rúis  scriosadh na diúracáin dheireanacha agus an t-ambasadóir Eileen Malloy (SAM)  i láthair
Chuir an tUachtarán Reagan tús leis an Tionscnamh Straitéiseach Cosanta sa bhliain 1983, plean go saothródh na Stáit Aontaithe teicneolaíochtaí chun sciath arm cosanta a leagan amach i sraitheanna, amuigh sa spás den chuid is mó, ábalta diúracáin bhailistíocha ionsaitheacha a mhilleadh is a chur anuas.
Faoi dheireadh, drogall polaitíochta an fáth nár tháinig an Tionscnaimh chun críche riamh. Bhí an taighde ina chomhair fíorchostasach; chosain Star Wars na billiúin dollar agus roimh i bhfad bhí deacrachtaí ag geilleagar SAM. Bhí an cás níos measa fiú sa Rúis.
An Portán
I gcúrsaí réalteolaíochta agus astralaíochta, tá an Portán ar cheann de réaltbhuíonta an stoidiaca. Is é Cancer, a chiallaíonn portán, an t-ainm Laidine a thugtar air. Is réaltbhuíon bheag dhoiléir é an Portán, agus is beag duine a aithníonn é as an ainmhí ar baisteadh é as. Tá sé suite i measc an Chúpla, atá ar an taobh thiar de, an Leoin ar an taobh thoir de, na Lincse ar an taobh thuaidh de, agus an Mhadra Bhig is na Péiste Uisce ar an taobh theas de.
Miotaseolaíocht
Sa mhéid go bhfuil scothchosúlacht portáin ar an réaltbhuíon seo, b'fhéidir go bhfuil baint éigin aici, i dteannta réaltbhuíon na Péiste Uisce, le bunús mhiotas Hiodra Leirné, atá ar ceann de Dhá Shaothar Déag Earcail agus a bhfuil an Portán ceangailte leis.
Astralaíocht
Baineann comhartha astralaíoch an Phortáin (Meitheamh 21 - Iúil 22) leis an réaltbhuíon atá ar aon ainm leis. De réir cosmeolaíochtaí áirithe, ceanglaítear an Portán le dúil chlasaiceach an Uisce, agus mar sin de aithnítear mar chomhartha an uisce é (i dteannta na Scairpe agus na nIasc). Tá sé freisin ar ceann de na ceithre chomhartha Chairdineálta (i dteannta na Meá, an Ghabhair, agus an Reithe). Rialaítear ag an nGealach é. Is é an Gabhar is frithchomhartha polach leis.
Baineann gach comhartha astralaíoch le roinn éigin an choirp, agus tuigtear an roinn seo mar ionad a chumhachta. Rialaíonn an Portán na cíocha agus an bolg. Ar ndóigh, is é an tsiombail atá ar an gcomhartha seo ná an portán é féin. I measc tréithe an Phortáin áirítear righneas, tocht láidir anfach, taghdanna tréana, cosantacht fhíochmhar muintire is tíre, cumas láidir ar dhaoine eile a chothú, agus cur in aghaidh athraithe sheachtraigh; ach cuirtear cúpla drochthréith san áireamh freisin, ina measc an-luí le bheith ceangailte go ró-thochtmhar, rachtanna, agus paranóia éadrom.
Daoine cáiliúla ar rugadh faoin gcomhartha seo iad, nó "Clann na Gealaí" mar a thugtar orthu: George W. Bush, Franka Potente, Liv Tyler, Pamela Anderson agus Tom Cruise.
Sna seachtóidí moladh an comhartha astralaíoch seo a athainmniú, ó tharla gur cheap astralaithe éigin gurbh ruaigtheach é an comhcheangal samhlaithe leis an ngalar Ailse, nó "cancer" mar a thugtar as Béarla uirthi. Daoine éigin ar rugadh faoi chomhartha na gréine den Phortáin iad, gaireann siad Clann na Gealaí díobh féin ina ionad, mar baineann an comhartha leis an nGealach de réir astralaíochta.
Alan Kurdi
Báthadh Aylan Kurdi (nó Alan Kurdi), 3 bliain d'aois, i mBodrum, in iardheisceart na Tuirce ar an 2 Meán Fómhair 2015. Thug a theaghlach aghaidh ar an nGréig chun éalú ón bhforéigean sa tSiria; turas farraige dainséarach. Tharraing íomhánna chorp an linbh óig i mBodrum aird go hidirnáisiúnta ar ghéarchéim na dteifeach ag an am sin. mion|leagan eile i Frankfurt am Main
Imeachtaí
Báthadh Aylan Kurdi, a máthair Rehan (35 bliain d'aois) agus a dheartháir Galip (5) sa tubaiste.
Fritheadh athair na leanaí, Abdullah Kurdi gan aithne, gan urlabhra ar an trá. Tugadh ag an ospidéal in Bodrum é. mion|Cuimhneachán ar an toirt sa [[Ghearmáin ]] mion|Cuimhneachán, Defend International, M.F. 2015. Bhí na tuismitheoirí ag iarraidh Ceanada a bhaint amach i ndiaidh dóibh cathair Kobani i Siria a fhágaint de bharr na cogaíocht a ann. Bhí gaol an teaghlaigh lonnaithe i gCeanada. Ach bhí iarrachtaí thréanna déanta ag na tuismitheoirí an Tuirc a bhaint amach ar dtús.
Adhlacadh
Tugadh corp Aylan, corp Galip agus corp mháthair na beirte, abhaile chomh fada leis an tSiria. Cuireadh na buachaillí agus an mháthair ina mbaile dúchais Kobane ar an 4 Meán Fómhair.
Dúirt athair na leanaí go raibh súil aige go gcabhródh na Stáit Arabacha le teifigh agus le himircigh anois i bhfianaise na géarchéime seo. Choinnigh sé guaim air féin d'ainneoin na tubaiste.
Gabháil
Ghabh póilíní na Tuirce ceathrar as an tSiria, agus iad faoi amhras gur smuigleáil siad teifigh ón Tuirc go hoileán Dogan na Gréige ar bhád a chuaigh go grinneall agus as ar báthadh 12, Aylan Kurdi ina measc.
Ar an 4 Márta 2016, bhí ceithre bliana príosúin gearrtha ar bheirt ón tSiria maidir le smuigléireacht ar an 2 Meán Fómhair 2015. Fuarthas neamhchiontach iad, áfach, i gcúiseanna a bhain le neamart go raibh bás mar thoradh air.
Iarmhairtí
mion|[[Frances Fitzgerald - ní dhearna an rialtas beart de réir a briathair]] Choinnigh an grianghrafadóir nuacht a, Nilüfer Demir, taifead d'iarmhairt na tubaiste (le cabhair ó Peter Bouckaert, ó Human Rights Watch ). Bhí íomhá nna a choirp marbh ar an dtrá i mBodrum feicthe morthimpeall an domhain; tharraing siad aird ar ghéarchéim na dteifeach.
Bíonn go leor turasóirí ag tarraingt ar an gceantar Bodrum, ionad saoire do dhaoine ón Iarthar. Is mór mar sin idir an craic agus an crá.
Ar dtús, tarraingíodh aird an domhain ar riocht na n-inimirceach nuair a taispeánadh grianghrafanna sna meáin de chorp Aylan Kurdi ar an trá. Úsáideadh grianghraf den leanbh básaithe i bhfeachtas ar son na dTeifeach. Léiríodh comhbhá ar fud an domhain leis na teifigh.
Mar shampla, ocht lá níos déanaí, ar an 10 Meán Fómhair 2015, dúirt an tAire Dlí is Cirt in Éirinn, Frances Fitzgerald go gcuirfeadh Éire fáilte roimh 4,000 teifeach faoi "Chlár Chosanta Teifeach na hÉireann". Ach níor rinne sí beart de réir a briathair; níor tháinig ach líon beag in Éirinn sa bhliain 2015. mion|Viktor Orbán; ní raibh sé sásta cabhair a thabhairt Ar an 15 Meán Fómhair 2015, bhí "staid éigeandála" fógraithe ag an Ungáir (an príomh-aire Viktor Orbán agus a rialtas a bhí go mór ar an eite dheas), toisc go raibh os cionn 200,000 teifeach agus imirceach tar éis a mbealach a dhéanamh isteach sa tír i mbliana.
Cúpla mí ina dhiaidh an tuabaiste Aylan Kurdi, chuaigh géarchéim na n-inimirceach san Aontas Eorpach chun donais. Sa bhliain 2016, bhí an AE ag áitiú ar bhallstáit agus ar an Tuirc tuilleadh comhoibriú a dhéanamh lena chéile féachaint le dul i ngleic leis an ngéarchéim.
Bachall
link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Notes_on_the_Cross_of_Cong,_detail.png|mion|Tá an Chros Conga ina sheoda chomh hiontach sin go raibh [[Toirdhealbhach Ua Conchobhair, ard-rí ar Éirinn, ag léiriú a shaibhreas agus a chumhacht trína hordú.]] clé|mion|[[Lios Mór]] Sa Chríostaíocht, tugann bachall le fios gurb é an t-easpag aoire na deoise. I ndiaidh aiséirí dó, dúirt Íosa le Peadar Naofa "Déan m’uain a chothú agus Déan mo chaoirigh a aoireacht" (Eoin 21: 15-18).
Oidheadh Chlainne Lir
Scéal béaloidis de chuid Scéalta Miotaseolaíochta na hÉireann is ea é Oidheadh Chlainne Lir. Is iad Lear Shí Fionnachaidh, Badhbh Dearg mac an Daghdha, Aobh agus Aoife na príomhcharachtair atá ann.
thumb|"Lir agus na healaí" le H.R. Millar (Ler and the swans - 1905)
An Scéal
Toghadh Badhbh Dearg mar rí ar na Tuatha Dé Danann. Ní raibh Lear sásta leis sin, ámh, agus chun é a shásamh, thug Badhbh ceann dá chuid iníonacha do Lear mar bhean chéile. Roghnaigh Lear an ceann is sine dóibh, Aobh. Rugadh ceathrar páistí d'Aobh: cúpla, Fiachra agus Conn, agus Aodh agus Fionnuala.
Fuair Aobh bás tar éis tamaill agus goilleadh go mór ar Lear agus ar a chlann. Chun iad a leigheas, thug Badhbh iníon eile do Lear mar bhean chéile, an uair seo, Aoife.
Bhí éad mór ar Aoife mar gheall ar an ngrá a bhí ag Lear agus a pháistí dá chéile. Shocraigh sí na páistí a mharú. I rith turais chuig teach Bhodhbh Dheirg, d'ordaigh sí a seirbhísigh na páistí a mharú ach dhiúltaigh siad. I dtreall, rinne sí féin iarracht iad a mharú ach ní raibh an misneach aici. Mar sin, d'athraigh sí ina n-ealaí iad. Ní foláir do na páistí trí chéad bliain a chaitheamh sa loch in aice le teach a n-athar, trí chéad bliain eile i Sruth na Maoile agus trí chéad bliain eile arís in Inis Gluaire. Nuair a chuala Bodhbh sin, chas sé Aoife ina deamhain aeir go síor mar phionós di.
Tar éis naoi gcéad bliain, thug Mochaomhóg dídean dóibh. D'ordaigh sé gabha oilte slabhraí airgid a dhéanamh, chun na healaí a choinneáil le chéile go deo. Ach ba mhian le Deoch, iníon rí na Mumhan agus bean chéile rí Chonnacht, na healaí a bheith aici féin. D'iarr sí ar a fear céile an mhainistir a ionsaí, agus san ionsaí briseadh na slabhraí airgid. Ansin, athraíodh na healaí go seandaoine caite. Baisteadh iad roimh a mbás agus cuireadh iad le Fionnuala sa lár, Fiachra agus Conn ar a dá thaobh agus Aodh os a comhair.
Veaspáisian
Impire Rómhánach ó AD 69 go AD 79 ab ea Veaspáisian (Laidin: Titus Flavius ​​Caesar Vespasianus Augustus; 17 Samhain 9- 23 Meitheamh 79). B'eisean a bhunaigh an ríshliocht Flaiviach a rialaigh an Impireacht le cúig bliana fichead. clé|mion|294x294px Is fearr aithne ar réimeas Veaspáisian mar gheall ar thionscadail tógála éagsúla uaillmhianacha, mar shampla an Colasaem. Chuir sé i bhfeidhm chomh maith leasúchán airgeadais tar éis meath an ríshleachta Iúil-Claudiach. Agus ba é siúd ba mhó a bhí taobh thiar de shocrú na síochána sa Phalaistín agus Iúdáia. clé|mion|17ú haois
Muintir
clé|mion|Scriosadh [[Iarúsailéim, faoi stiúir Vespasianus AD 70]] Rugadh Veaspáisian i bhFalacrina (Latin: Falacrīnum nó vīcus Phalacrīnae), sa tír Saibíneach in aice le Reate. Ní raibh a theaghlach oirirce den chuid is mó agus bhí easpa ginealaigh acu. B'é a sheanathair athartha, Titus Flavius ​​Petro, an chéad duine acu chun clú a tharraing air féin, ag ardú go dtí céim an taoisigh chéid (Laidin: centurio) agus throid sé ag Pharsalus (Greigis Ársa: Φάρσαλος) do Phoimpéas (Laidin:Gnaeus Pompeius Magnus) sa bhliain 48 BC. Ina dhiaidh, sin ba bhailitheoir fiachais é.
Ba ó shliocht theaghlach eachaíochta (Laidin:ordo equeste) é Veaspáisian, a bhfuair ardú céime isteach i gcéimíocht na seanadóirí, faoi na hImpirí de chuid an ríshliocht Iúil-Claudiach. clé|mion|Augur Vespasianus
Saighdiúireacht
clé|mion|Vespasianus Cé gur shroich sé an gnáth comharbas mar oifigeach poiblí, ceapadh ina chonsul é sa bhliain 51 AD. ​​Bhí ainm in airde aige mar cheannasaí rathúil míleata. Ghlac sé páirt in ionradh na Rómhánach ar an Bhreatain sa bhliain 43.
Bhí sé ina cheannasaí sa tSiria agus sa Phalaistín. Chuir sé an Iúdáia faoi smacht le linn éirí amach na nGiúdach, sa bhliain 66. Ba é siúd ba mhó a bhí taobh thiar de shocrú na síochána sa Phalaistín agus Iúdáia.
Seilbh ar an gcumhacht
clé|mion|[[An Colasaem|Colasaem]] Nuair a bhí Veaspáisian ag ullmhú chun chathair Iarúsailéim a chur faoi léigeár, chuir an t-impire Nearó lámh ina bhás féin, rud a thum an Impireacht i gcogadh cathartha ar feadh bliana, a dtugtar Bliain na gCeithre Impirí air.
Tar éis bás tapa na n-impirí Galba (Laidin: Servius Sulpicius Galba Caesar Augustus), Otho (Laidin: Marcus Salvius Otho Caesar Augustus), a bhí i gcomharbas ar a chéile, ceapadh Vitellius (laidin: Aulus Vitellius Germanicus Augustus) ina Impire in Aibreán na bliana 69.
Thacaigh Veaspáisian le Vitellius ar dtús. Ach níos déanaí, d'fhógair na hairm san Éigipt agus Iúdáia Veaspáisian mar impire ar an 1 Iúil.
Ina iarracht chun chumhacht a bhaint amach, nasc Veaspáisian a fhórsaí le Mucianus, gobharnóir na Siria, agus le Primus, ginearál i bPannonia, agus mháirseáil sé ar an Róimh. clé|mion|Vespasian' agus an Columna Rostrata Treoraigh Primus agus Mucianus fórsaí na bhFlaiviach i gcoinne Vitellius. Ar an 20 Nollaig 69, briseadh ar Vitellius, agus an lá dár gcionn dhearbhaigh an Seanad Veaspáisian ina Impire Rómhánach.
Leasaitheoir
D’athchóirigh Veaspáisian cúrsaí airgeadais an stáit. Ghearr sé siar ar nithe rabairneacha. Bhunaigh sé scoil eanna agus thóg sé folcadáin. Thosaigh sé ag obair ar an gColasaem.
Natalia Vikhlyantseva
Is imreoir leadóige gairmiúla as An Rúis í Natalia Vikhlyantseva. Rugadh í ar an 16 Feabhra 1997.
mion|clé|250p|Natalia Vikhlyantseva
Caisleán Mequinenza
mion|391x391px| Caisleán Mequinenza.Is caisleán sa Spáinn é caisleán Mequinenza ar bharr cnoic, suite i mbaile Mequinenza (Aragon, ).
clé|mion|231x231px| Amharcar na n-aibhneacha Ebro, Segre agus Cinca ó Chaisleán Mequinenza.
Lunga
Is oileán suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, é Lunga.
1918 sa scannán
Is liosta é seo d'eachtraí scannánaíochta sa bhliain 1918.
Julia Görges
Is imreoir leadóige gairmiúla as An Ghearmáin í Julia Görges. Rugadh í ar an 2 Samhain 1988).
Cill an Chairn
Bruachbhaile atá suite 2km ó lár bhaile na hUaimhe i gContae na Mí, Poblacht na hÉireann í Cill an Chairn (Kilcarn as Béarla).
Coco Vandeweghe
Is imreoir leadóige gairmiúla as na Stáit Aontaithe í Coco Vandeweghe. Rugadh í ar an 6 Nollaig, 1991.
Ciaróg Ghóiliat
Ciaróg an-mhór ghealdaite, suas le 15 cm ar fhad is ea ciaróg Ghóiliat. Na cinn fhásta gníomhach i rith an lae. Itheann sí torthaí is bláthanna den chuid is mó. Faightear na larbhaí i bplandaí lofa.
Scléirideirm
Scléirideirm a thugtar ar ghalar neamhchoitianta ginearálaithe na bhfíochán tacaíochta ar fud na colainne. Meastar gur galar uath-imdhíonachta é. Éiríonn an craiceann ramhraithe lonrach de réir a chéile, agus greamaíonn leis na fíocháin faoina bhun. Éiríonn na hailt pianmhar docht. Bíonn baint ag an ngalar le conair an díleá, na scamhóga, an croí is fíocháin eile freisin.
An Fhionlainnis
Is í an Fhionlainnis an teanga a labhraíonn an chuid is mó de mhuintir na Fionlainne (92%) ó dhúchas. Ceann de na teangacha oifigiúla is ea í san Fhionlainn. Tá Fionlannaigh eitneacha ina gcónaí taobh amuigh den Fhionlainn freisin, agus cuid mhaith acu ag labhairt na teanga: tá Fionlannaigh le fáil sa tSualainn, i gCeanada, san Astráil agus sna Stáit Aontaithe. I Minnesota is mó is féidir teacht ar dhaoine de phór na Fionlainne, sna Stáit Aontaithe.
Labhraítear canúint bhundúchasach sheanfhaisiúnta den Fhionlainnis i dTuaisceart na Sualainne freisin, agus í éirithe an-difriúil leis an bhFionlainnis chaighdeánaithe faoi bhrú na Sualainnise. Tá lucht a labhartha ag iarraidh an chanúint seo a chaighdeánú anois, mar theanga ar leith. Meänkieli nó "ár dteanga féin" a thugann siad uirthi - "meidän kielemme" an leagan caighdeánaithe.
Níl an Fhionlainnis róchosúil le formhór na dteangacha Eorpacha, cé nach bhfuil cultúr na Fionlainne difriúil le cultúr na dtíortha Lochlannacha ar aon nós. Ceann de na teangacha Fionn-Úgracha is ea í, agus is iad na teangacha gaolmhara atá aici ná an Eastóinis agus an Ungáiris, chomh maith le roinnt mhaith teangacha neamhfhorleathana ar fud na Rúise. Tá gaol an-dlúth ag an bhFionlainnis leis an Eastóinis, agus an teanga sin réasúnta intuigthe ag an bhFionlannach. Ón taobh eile de, ní féidir leis an Ungárach bun ná barr a dhéanamh den Fhionlainnis. Baineann an dá theanga sin le craobhacha difriúla an chrann ginealais: is teanga Fhinneach í an Fhionlainnis, ach is teanga Úgrach í an Ungáiris.
Gramadach na Fionlainnise
Tá gramadach na Fionlainnise bunaithe ar an táthú. Is é sin, is gnách iarmhíreanna éagsúla a úsáid in áit na bhfocal scoite. Is féidir an prionsabal seo a ghléiniú le cúpla sampla:
Gaeilge: "Tá mé ar tí alt a scríobh ar an Vicipéid"
Tá saibhreas ar leith ag baint leis an mbriathar, a bhfuil an dúrud foirmeacha infinideacha aige:
agus leis an ainmfhocal, agus an oiread tuiseal atá aige:
Cé go bhfuil sé deacair ag an bhfoghlaimeoir na míreanna seo uile a úsáid, is gá cuimhne a choinneáil air gur imir na teangacha Ind-Eorpacha, go háirithe na teangacha Gearmáinice ina timpeallacht an-tionchar ar úsáid na Fionlainnise, agus, ainneoin shaibhreas na bhfoirmeacha, níl sé dodhéanta cuid mhór de ghramadach na Fionlainnise a mhíniú i dtéarmaí na gramadaí traidisiúnta atá bunaithe ar ghramadach na Laidine.
Stór Focal na Fionlainnise
Úsáideann an Fhionlainnis iarmhíreanna chun focail nua a fhréamhú, agus sin go flúirseach:
Is féidir leis na Fionlannaigh déanamh in uireasa go leor focal idirnáisiúnta, ós rud é go bhfuil an-loighic ag roinnt le húsáid na n-iarmhíreanna seo. Mar sin féin, tá roinnt mhaith focail iasachta san Fhionlainnis féin.
An chuid is sine acu is féidir a aithint mar fhocail iasachta ar aon nós, tagann siad as an tsean-Ghearmáinic nó as an tsean-Lochlainnis, as na teangacha Bailteacha - as seanchanúintí ar fhorbair an Laitvis agus an Liotuáinis astu - agus as an tsean-Slaivis nó as an tsean-Rúisis. I measc na n-iasachtaí Gearmáinice, tá focail ar nós kuningas = rí (cf. king an Bhéarla, König na Gearmáinise, konungur na hÍoslainnise), kauppa = trádáil, tráchtáil, siopa (cf. kaufen = "ceannacht" sa Ghearmáinis), kaunis = álainn (gaolmhar le schön na Gearmáinise; glactar leis gur "skauniz" an fhoirm den fhocal seo a bhí le fáil sa Phróta-Ghearmáinic).
Tháinig na céadta focal isteach ón tSualainnis, go háirithe nuair a bhí an Fhionlainn ina cuid den tSualainn. Focail chultúrtha Eorpacha a bhí iontu go minic a raibh a bhfréamha san Fhraincis, sa Laidin nó sa Ghréigis. Cuireadh córas fuaimeanna na Fionlainnise i bhfeidhm ar na focail seo, cosúil le sohva ó soffa na Sualainnise (tolg, cúiste). Tháinig cuid mhór focal Rúisise isteach ó na canúintí Oirthearacha, nuair a cuireadh Kalevala i gcló an chéad uair. Bhí teanga na heipice náisiúnta seo sách breac le hiasachtaí Rúiseacha nó Slavacha, ach níor aithin muintir Iarthar na Fionlainne mar fhocail iasachta iad, agus mar sin, chuaigh cuid mhaith acu in úsáid sa teanga oifigiúil féin. Téarmaí den chineál seo iad leima "stampa", rotu "cine" agus viesti "teachtaireacht".
Mar a dúradh, cumadh cuid mhaith focal nua as fréamha Fionlannacha le freastal ar riachtanaisí na sochaí nua-aimseartha, cosúil le yliopisto "ollscoil" (yli- "ard, os cionn", oppia "foghlaim"), puhelin "teileafón, guthán" (puhua "caint, labhairt", puhella "cadráil, bheith ag cabaireacht"), muovi "plaisteach, pleaistic" (muovata "múnlú"). Chuaigh na focail universiteetti, telefooni agus plastiikka in éag i gcaint na ndaoine féin le fada, agus ní chloisfeá iad ach i gcaint mhagúil inniu.
Is léir go mbíonn cuid mhaith focal Béarla in úsáid i gcaint na ndaoine inniu, cosúil le meili ("ríomhphost"), netti ("an tIdirlíon"), veppi/weppi/webbi ("an Gréasán Domhanda") agus araile. Mar is léir, baineann an chuid is mó de na hiasachtaí Béarla le saol na ríomhairí. Is é an claonadh fadtéarmach sa teanga, áfach, focail nuachumtha Fionlainnise a chur in áit na n-iasachtaí Béarla. Tá blas an bhéarlagair ar printteri ("printéir, clóire") inniu, ó tháinig kirjoitin agus tulostin ina áit. Ní úsáidtear kompuutteri ("ríomhaire") ach i leathchaint mhagúil, nó is fearr le lucht an bhéarlagair féin leas a bhaint as an bhfocal dúchasach tietokone nó as an truailliú tietsikka. An duine a labhródh faoi sähköposti in áit meili, ní bheadh aon duine ag gáire faoi, cé go bhfuil blas na foirmeáltachta ar an téarma dúchasach i gcónaí. (Tá an focal dúchasach béarlagair sähkäri ag teacht ar an bhfód, agus níl sé as cosán a rá go bhfuil an-seansanna aige meili agus iimeili a ruaigeadh as an teanga sa deireadh.)
Fionlannis taobh amuigh den Fhionlainn
Seachas san Fhionlainn féin, labhraítear Fhionlainnis sa tSualainn, sa Rúis agus ag imircí ón Fhionlainn i S.A.M. agus ina lán tíortha eile.
Is í an Fhionlainnis an mháthairtheanga do 24,542 duine i S.A.M. (2010). Bhí an chuid is mó de na cainteoirí dúchais ag maireachtaint i Michigan agus i Minnesota. Sa bhliain 2011 bhí Fionnlainnis mar mháthairtheanga ag 17,415 duine i gCeanada, thíos ó 21,030 sa bhliain 2006.
Stair na Fionlainnise
Creidtear gur eascair na teangacha Finneacha agus na canúintí Laplainnise ón bPróta-Fhinnic nó an Réamh-Fhionlainnis, agus gur tháinig scoilt idir an dá chraobh sin cúig chéad déag de bhlianta roimh bhreith Chríost. Scar an Fhionlainnis agus an Eastóinis (chomh maith le dlúthghaolta eile na Fionlainnise) ó chéile timpeall ar bhreith Chríost, agus bhí siad ag imirt a dtionchair ar a chéile ina dhiaidh sin féin. Mar shampla, tá tionchar na hEastóinise le haithint ar chanúintí an Iar-Dheiscirt.
Scríbhneoireacht an Reifirméisin
B'é an Reifirméisean a chuir an fíor-thús leis an scríbhneoireacht Fionlainnise. Sa tséú haois déag, chum daoine ar nós Paavali Juusten, Erik Sorolainen agus Iacób Finno scríbhinní tábhachtacha Fionlainnise, chomh maith leis an Easpag Agricola féin. Sa tseachtú haois déag, bhí leabhair á scríobh san Fhionlainn i dteangacha ar nós na Fionlainnise, na Danmhairgise, na hEastóinise, na Gearmáinise agus na Sualainnise, ach ní raibh mórán tábhachta san am sin leis an tSualainnis féin mar theanga chultúrtha, gan aon trácht ar an bhFionlainnis. B'í an Laidin príomhtheanga na gcúrsaí cultúrtha.
Cuid thábhachtach d'fhorbairt liteartha na Fionlainnise ab ea na haistriúcháin a rinneadh ar na leabhartha dlí. B'é Martinus Olai, nó "Herra Martti" ("An tUasal Máirtín"), séiplíneach na bhFionlannach i Stócólm, a rinne an chéad aistriúchán den chineál seo sa bhliain 1548. Rinne Ljungo Thomae (Fionlainnis: "Ljungo Tuomaanpoika", nó "Ljungo, mac Thomáis") tuilleadh aistriúchán ar dhlíthe i dtús na seachtú haoise déag.
Hemminki Maskulainen
Cé gurbh é Iacób Finno a scríobh an chéad leabhar d'iomainn eaglasta as Fionlainnis, is mó a choinnítear cuimhne ar Hemmingius Henrici (nó Hemminki Hollo - is minic a thugtar "Maskun Hemminki" nó "Hemminki Maskulainen" air freisin, is é sin, Hemminki ó Masku, ó b'as Masku in iardheisceart na Fionlainne dó) mar fhile eaglasta. I dtús na seachtú haoise déag, d'fhoilsigh sé an bailiúchán d'iomainn Yxi Wähä Suomenkielinen Wirsi-kirja ("Leabhar beag amháin d'amhráin eaglasta Fionlainnise"). Cantar cuid mhaith de na hamhráin i dteampaill na Fionlainne inniu féin.
Erik Sorolainen
Sna 1620idí, chuir an tEaspag Erik Sorolainen (nó Ericus Erici) in eagar díolaim seanmóireachta. Scríobh sé caiticiosma Fionlainnise freisin. Maidir le Paavali Juusten, b'as Laidin ba mhó a bhí sé ag scríobh, ach scríobh seisean caiticiosma sa teanga dhúchais freisin.
An Chéad Chlólann san Fhionlainn
Bunaíodh an chéad chlólann san Fhionlainn sa bhliain 1642, rud a chuir borradh faoin saol liteartha. B'é an chéad leabhar Fionlainnise a cuireadh i gcló sa tír féin ná Ylimmäisen keisari Jesuxen Christuxen mandati eli käsky ("Ordú Íosa Críost, an tImpire is Airde") le Johannes Matthiae Collinus.
Críochnú an Aistriúcháin ar an mBíobla
Sa bhliain 1642 freisin a críochnaíodh an chéad aistriúchán iomlán den Bhíobla (Biblia, se on Coco Pyhä Ramatu - "An Bíobla, is é sin, an Scrioptúr Naofa go léir"). Bhí an-tionchar ag an mBíobla seo ar fhorbairt theanga scríofa na Fionlainnise, ní nach ionadh.
Juhana Cajanus
An chuid is mó den litríocht a scríobhadh as Fionlainnis san am seo, litríocht chráifeach a bhí ann. Ceann de na saothair ab fhadsaolaí ab ea an t-iomann mór faoi ghiorra an tsaoil le Juhana Cajanus, Yxi Hengellinen Weisu ("Amhrán Spioradálta Amháin"), a aithnítear freisin mar Katoovaisuudesta ("Faoi Neamhbhuaine an tSaoil") nó ar na chéad fhocail, Etkös ole ihmisparka aivan arka ("Nach bhfuil tú scanraithe amach, a dhuine bhoicht"):
"Nach bhfuil tú scanraithe amach, a dhuine bhoicht, agus tú ag gol de ló istoíche, agus tú ag caoineadh gan fearg gan fiántas faoin oiread daoine a sciobann an bás dubh leis."
Mattias Salamnius agus Ilo-Laulu Jesuxesta
Sa bhliain 1690, chríochnaigh Mattias Salamnius a dhán fada eipiciúil faoi bheatha Íosa Críost, Ilo-laulu Jesuxesta ("An tAmhrán Suairc faoi Íosa").
"Ó bhí an t-am istigh, agus lá an chaighdeáin ann, tháinig Gabriel, aingeal álainn Dé, le teachtaireacht a iompar chuig Muire, maighdean ó Nazarat, go saolófaí an Cruthaitheoir di, agus go mbeadh sí ina máthair ag Dia Mór féin, ar dhóigh nua ar fad: gan dul i dteagmháil le fear ar bith, gan chabhair a fháil ó Iósaf."
Suomalaisen Sana-Lugun Coetus - an Chéad Fhoclóir Fionlannise
San am sin, ní raibh ach litríocht reiligiúnda á saothrú as Fionlainnis. Tháinig an chéad fhoclóir Fionlainnise, Suomalaisen sana-lugun coetus, amach sa bhliain 1745. B'é Daniel Juslenius a bhreac síos é. Bhí Juslenius an-díograiseach faoin teanga, ach is dócha go ndeachaigh sé thar fóir ó am go ham. Mar shampla, sa bhliain 1700, scríobh sé Aboa vetus et nova, tráchtas Laidine faoi chultúr na Fionlainne, agus is é an rud a d'áitigh sé sa saothar seo ná gurbh as an bhFionlainn do na Gréagaigh agus do na Rómhánaigh ar dtús!
Cúige Concepción, an tSile
Cúige an Réigiún Biobío is ea Cúige Concepción. Is é Concepción an chathair is mó agus an phríomhchathair. Tá 912.889 duine ina gcónaí ann (2002).
An Fhionlainnis
Porthan
Ba é Henrik Gabriel Porthan an t-ainm ba thábhachtaí i saol cultúrtha na Fionlainne san ochtú haois déag, áfach. Bhí sé ina Ollamh in Acadamh Thúrcú, arbh é an chéad síol le hOllscoil Heilsincí. Thug sé isteach modh oibre na heolaíochta i léann na Fionlainne, agus chaith sé i dtraipisí na hipitéisí fánacha faoi bhunús na Fionlainnise a bhí coitianta go dtí sin - roimh lá Phorthan, bhí lucht an léinn san Fhionlainn ag áitiú go raibh gaol ag an bhFionlainnis leis an Eabhrais, cuir i gcás. Sna blianta 1766-1778, d'fhoilsigh Porthan a thráchtas faoi fhilíocht tíre na bhFionlannach, De poesi Fennica. Ní raibh Porthan féin ag saothrú na Fionlainnise, áfach - scríobh sé a chuid saothar i Sualainnis agus i Laidin. Bhí sé den tuairim, fiú, go raibh an Fhionlainnis ag dul in éag agus nach mbeadh le déanamh ach filíocht na bhFionlannach a bhreacadh síos agus a aistriú go Laidin le haghaidh na nglúinte a bhí le teacht.
Mar sin féin, ba mhór an spreagadh í obair Phorthan do lucht saothraithe na Fionlainnise. Nuair a bhunaigh Porthan iris Sualainnise dá chuid féin, Tidningar utgifne i Åbo, rith le Antti Lizelius, sa bhliain 1775, an chéad iris Fionlainnise - Suomenkieliset Tieto-Sanomat ("Teachtaireachtaí Eolais as Fionlainnis") - a fhoilsiú. Bhí Lizelius ábalta an leathmhíosachán seo a choinneáil ag imeacht ar feadh aon bhliain amháin. Ina dhiaidh sin féin, éacht mór ceannródaíochta a bhí ann.
An Naoú hAois Déag
Sa bhliain 1809, d'éirigh le hImpireacht na Rúise an Fhionlainn a dhealú ón tSualainn agus a nascghabháil. Bhí féinrialtas fairsing ag an bhFionlainn, áfach, mar Ard-Diúcacht nach raibh ina gnáthchúige sa Rúis, agus mar sin, bhí na Fionlannaigh ábalta an teanga agus an cultúr dúchasach a fhorbairt réasúnta neamhthuilleamaíoch.
Bhí cúpla file ócáidiúla - Jacob Judén, nó Jaakko Juteini, agus Samuel Gustaf Bergh (Samuli Kustaa Kallio) - ann i dtús na naoú haoise déag, agus iad ag iarraidh stíl chomhaimseartha na filíochta Eorpaí agus stíl filíochta pobail na Fionlainne a phósadh ina gcuid iarrachtaí. Ní raibh Bergh róbhisiúil, nó níor fhág sé ach dornán dánta ina dhiaidh. Maidir le Juteini, soilsitheoir a bhí ann agus é ag iarraidh eolas agus faisnéis a spreagadh trí mheán na Fionlainnise i measc na cosmhuintire. Scríobh sé dánta, drámaí agus stumpaí próis sa teanga, ach b'as Sualainnis a chum sé an chuid ba mhó dá scríbhneoireacht, mar ba dual do scríbhneoirí Fionlannacha a ré. D'fhoilsigh sé leabhar aistí as Sualainnis sa bhliain 1827, Anteckningar af Tankar uti Varianta Ämnen ("Smaointí a bhreac mé síos faoi éagsúlacht ábhair") a tharraing na cinsirí anuas air, toisc go rabhthas ag síleadh go raibh sé ag ionsaí an reiligiúin, agus i ndiaidh an scannail sin, d'éirigh sé as an scríbhneoireacht.
Tháinig an chéad bhorradh mór ar an litríocht Fionlainnise sna 1840idí, nuair a d'fhoilsigh Elias Lönnrot an dá bhailiúchán móra béaloidis - Kanteletar, nó dánta liriciúla na Fionlainne, sa bhliain 1840, agus an leagan críochnaithe de Kalevala, an eipic náisiúnta, sa bhliain 1849. Faoin am seo, bhí sé ina chúis conspóide ag lucht athbheochana na Fionlainnise, cé acu ba chóir dóibh na canúintí Iartharacha nó na cinn Oirthearacha a roghnú mar dhúshraith don chaighdeán liteartha. Bhí an chuid ba mhó den litríocht a bhí ann go dtí sin scríofa i dteanga a bhí níos cóngaraí do chanúintí an Iarthair, ach san am céanna, bhí cuid mhór de na hintleachtóirí óga tar éis a gcuid Fionlainnise a fhoghlaim san Oirthear, agus iad den tuairim gur chóir canúint an taoibh sin den tír a shaothrú sa litríocht chomh maith. Ba é Kalevala a shocraigh an scéal seo, nó thug lucht an dá thaobh an oiread sin taitnimh dó is gur fhoghlaim lucht an Iarthair féin cuid mhaith focal Oirthearach as. Sa deireadh, chuaigh focail Oirthearacha in úsáid sa teanga scríofa go forleathan i scríbhneoireacht an Iarthair féin, ionas gur cruthaíodh stíl nua measctha ar dhóigh nádúrtha. Is í an stíl seo is bunús d'Fhionlainnis chaighdeánaithe an lae inniu.
Ba é Aleksis Kivi fíorbhunaitheoir na litríochta nua-aimseartha san Fhionlainn, áfach. Ina chuid scríbhneoireachta a tháinig an réalachas in áit an rómánsachais. Scríobh sé cuid mhaith dánta agus sraith drámaí, ach is é an t-úrscéal a scríobh sé an chuid is tábhachtaí dá shaothar - Seitsemän veljestä, nó Seachtar deartháireacha. Cineál bildungsroman é an t-úrscéal seo, nó tugann sé cur síos idir ghreannmhar agus réalaíoch ar shaol seachtar fear faoin tuath: ar dtús, is áibhirseoirí ainrianta iad, ach ansin, agus iad ina gcónaí in áitreabh uaigneach sa choill leis na tailte timpeall a mhíntíriú, tagann siad i gcrann mar fhir agus foghlaimíonn siad an dóigh cheart le freagracht a saoil a ghlacadh orthu.
Ba í Minna Canth an scríbhneoir mná ba thábhachtaí sa naoú haois déag. Scríbhneoir réalaíoch a bhí inti agus í faoi thionchar an liobrálachais agus an tSóisialachais féin. Thug sí cur síos ar shaol na ndaoine bochta san úrscéal Köyhää kansaa ("Daoine Bochta" is ciall le teideal an úrscéil féin) agus ar chruachás na mban sa dráma Työmiehen vaimo ("Bean Chéile an Fhir Oibre"). Tá Työmiehen vaimo ar ceann de na drámaí is mó a stáitsítear san Fhionlainn inniu féin.
Ba é Arvid Järnefelt an scríbhneoir ba mhó idé-eolaíochta i ndeireadh na naoú haoise déag. Fear de phór uasal a bhí ann a cuireadh i scoil Fionlainnise, le súil is go bhfoghlaimeodh sé teanga na cosmhuintire go paiteanta. Ar dtús shaothraigh sé a chuid ina dhlíodóir, ach ansin, chuir sé suim i saothar Tolstoy, agus chuaigh sé leis an idé-eolaíocht a bhí á craobhscaoileadh i leabhair dheireanacha an Rúisigh mhóir. D'éirigh sé as an dlí mar shlí bheatha, agus é ag rá nach raibh sé in ann breith ná breithiúnas a thabhairt ar aon duine. Chuaigh sé fiú ar cuairt chuig Tolstoy i Yasnaya Polyana, teach mór an scríbhneora in aice le Tula sa Rúis. Scríobh sé a lán faoi idé-eolaíocht Tolstoy agus faoi idéal an tsaoil shimplí fhónta fholláin. Is dócha gurb é an leabhar a scríobh sé faoina thuismitheoirí, Vanhempieni romaani ("Úrscéal mo thuismitheoirí"), is mó a léitear inniu.
John Forbes Nash Jr.
deas|250px|thumb|John Forbes Nash Jr. Ba matamaiticeoir Meiriceánach é John Forbes Nash Jr., a rugadh ar an 13 Meitheamh, 1928 i mBluefield, Virginia Thiar agus a fuair bás ar an 23 Bealtaine, 2015.
Lungaigh
Is oileán suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, é Lungaigh.
Cill Mheasáin
Sráidbhaile atá suite i gContae na Mí, Poblacht na hÉireann í Cill Mheasáin (Kilmessan as Béarla).
Petra Martić
Is imreoir leadóige gairmiúla as An Chróit í Petra Martić. Rugadh í ar an 19 Eanáir 1991.
Talisman (sraith leabhar)
Cé nach bhfuil ach ceithre leabhar sa tsraith faoi láthair, tá níos mó ná ceithre cinn de 'Talismans an Ghealach' ann.
Na Deora d’Isis
Tá Olly agus Josh san Éigipt, ag cuardaigh le haghaidh na 'Deora na Isis', an chéad cheann de na talismanaí na gealaí. Is iad na deora d’Isis saifirí, curthar i bhfolach i bpirimid ársa na hÉigipte. Ach an bhfuil duine éigin eile ar rian na Deora? Cé a bhaint amach dóibh ar dtús?
Leictridinimic chandamach
Teoiric ar idirghníomhuithe leictreamaighnéadacha a shaothraigh na fisiceoirí Meiriceánacha Richard Feynman is Julian Schwinger (1918-1994), an fisicí Seapánach Sinichiro Tomonaga (1906-1979), agus daoine eile sna 1940idí. Tugtar QED uirthi freisin. Idirghníomhaíonn cáithníní fo-adamhacha luchtaithe trí fhótóin, candaim na radaíochta leictreamaighnéadaí. Réamhinsíonn an teoiric g-fhachtóir an leictreoin agus na leibhéil fuinnimh adamhaigh go han-chruinn. Is tomhasteoiric fréamhshamhla í seo, agus bunaíodh teoiricí na bhfórsaí núicléacha ar an tsamhail seo.
Talisman (sraith leabhar)
Na Deora d’Isis
202 leathanach
Císte Ghealach na Chango
An uair seo, tá Olly agus Josh sa tSín, ar fiach le haghaidh an dara talisman na gealaí, an císte Ghealach na Chango. Tá siad ann ag an am ceart chomh maith! Is Bhliain Nua na Síne é! Ach beidh an ceiliúradh ag cabhrú nó cuireadg cosc ar na cairde maidir leis an misean?
Briocht na Quilla
Tá Olly agus Josh á lorg a dtríú talisman na gealaí, 'Briocht na Quilla' san fhothracha Mheiriceá Theas. Tá Comharthaí le feiceáil timpeall orthu go léir, ach cad iad na comharthaí a leanúint?
200 leathanach
Eilifint na Parvati
Tá Olly agus Josh ar rian talisman eile na gealaí-An Eilifint na Parvati san India. Mar sin féin, is cosúil go bhfuil duine éigin eile a bheith i gcónaí céim amháin chun tosaigh acu ar a lorg...
202 leathanach
Leictrifíl
Aon rud le heasnamh leictreon a mbíonn claonadh aige imoibriú le hionad atá luchtaithe go diúltach. Is caitiain an chuid is mó díobh.
Craobh-Innis
Is oileán suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, í Craobh-Innis.
Buaile na Bréachmhaí
Sráidbhaile atá suite i gContae na Mí, Poblacht na hÉireann é Buaile na Bréachmhaí, nó Ballinabrackey as Béarla.
Crann
thumb|Crann aosta Is planda mór adhmadach é an crann. Fásann sé go hard agus bíonn sé fréamhach, craobhach agus bíonn géaga air. Fásann duilleoga ar na géaga. Is é an tamhan croíleacán an chrainn. Is as an tamhan a fhásann na craobhacha. Bíonn an tamhan clúdaithe le coirt. Gach bliain, méadaíonn an tamhan. Fásann coirt nua air agus bíonn gach coirt níos leithne ná an ceann roimhe. Bíonn na coirteacha seo ar nós fáinní sa tamhan.
thumb|Duilleoga bhuaircíneacha thumb|Duilleoga ar chrann duillsilteach
Baintear feidhm as chrainn mar ábhar tógála. Déanann éanlaithe a neadacha le duilleoga agus géaga bídeacha. Leagann agus gearrann daoine crainn chun troscáin a dhéanamh. Gearrtar na crainn agus glaoitear adhmad ar an ábhar crua a fhaightear ón gcrann. Níl teorainn leis na mbealaí ar féidir feidhm a bhaint as adhmad.
Aicmí
Is féidir crainn a aicmiú in dhá aicme - duillsilteach agus buaircíneach. Titeann na duilleoga ó na crainn duillsilteacha san fhómhair de ghnáth. Fanann na duilleoga ar na gcrainn buaircíneacha (crann síorghlas). Bíonn duilleoga leathan le dath murtallach orthu ar na gcrainn duillsilteacha. Bíonn duilleoga caol ar nós dealga le dath galbánach ar na gcrainn buaircíneacha.
Cnuasacha Crainn
Glaoitear garrán nó coilleog ar áit in a bhfuil líon beag crainn ag fás ann. Má tá áit clúdaithe leis na mílte crainn glaoitear coill air. Má tá an coill ollmhór, glaoitear foraois ar na gcrainn sin. Glaoitear buinneán, failleagán nó fásán ar chrann óg.
An Linne Latharnach
Is loch suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, é an Linne Latharnach.
Ciaróg oíche
Is ciaróg bheag scothdhonn, 5-9 mm ar fhad, í an chiaróg oíche (Xestobium rufovillosum). Áitríonn sí crainn atá ag lobhadh, ach anois faightear níos minice in adhmad saoirseachta i dtithe í. Tochlaíonn na larbhaí, atá méith le cosa bídeacha, isteach san adhmad. Cnagann na ciaróga fásta ar an adhmad le linn an tréimhse cúplála (Aibreán-Bealtaine). Fágann na larbhaí poill mhóra san adhmad nuair a thagann siad amach as.
Leaba
Is féidir leapacha a fháil do dhuine aonair nó do bheirt nó níos mó. Cliabhán a ghlaoitear ar leaba do leanbh. Is féidir dhá leaba a nascadh le chéile chun leaba mór amháin a dhéanamh. Tá leapacha ann ina bhfuil inneall iontu chun ceann agus bun an leaba a ardú, ionas gur féidir le daoine léamh nó ithe sa leaba.
Is sa leaba a tharlaíonn comhriachtain de ghnáth.
Ealaín réamh-Cholómach
Ealaín na mbundúchasach i Meiriceá Thuaidh, Láir is Theas roimh ghabhálacha na nEorpach sa 16ú céad. Bhí na cultúir is forbartha i bPeiriú, Meiriceá Láir is Meicsiceo. I bPeiriú sa 15ú céad thóg na hIncigh le bloic ollmhóra cloiche a oibríodh go raibh siad mín is oiriúnaithe dá chéile. I Meiriceá Láir tógadh pirimidí barrscoite mar bhoinn lena dteampaill. I Meiriceá Láir is Meicsiceo, thóg na Máigigh foirgnimh mhaorga agus rinne dealbhóireacht chruthaitheach i gcloch, potaireacht is séad. Rinne na hAstacaigh mar an gcéanna i Meicsiceo. Tháirg siad uile teicstílí is earraí miotalóireachta freisin.
Uimhreacha Laidine
Is iad na huimhreacha Laidine na focail a úsáidtear chun uimhreacha laistigh den teanga Laidineach a chur in iúl. Tá siad bunaithe go bunúsach ar a sinsir Próta-Ind-Eorpais, agus na bunuimhreacha Laidineach a atá le fáil den chuid is mó sna teangacha Rómánsacha. San Seandacht agus le linn na Meánaoise ba ghnách leo uimhreacha Rómhánacha a léiriú i scríbhinn.
Úsáidtear fréamhacha uimhriúla Laidine go minic sa Bhéarla an lae inniu, go háirithe in ainmneacha uimhreacha móra..
Forbhreathnú
Bhí roinnt tacar focal sa Laidin a úsáideadh chun críocha éagsúla. Taispeántar cuid de na tacair sin sna táblaí thíos..
Bunuimhreacha
Is iad na bunuimhreacha na gnáthuimhreacha a úsáidtear chun gnáth-ainmfhocail a chomhaireamh(' a haon ', 'dó ',' trí 'agus mar sin de)::Is féidir an cónasc et idir uimhreacha a fhágáil ar lár: vīgintī ūnus, centum ūnus. Ní úsáidtear et nuair atá níos mó ná dhá fhocal in uimhir chomhshuite: centum trīgintā quattuor. Is féidir ord na bhfocal sna huimhreacha ó 21 go 99 a inbhéartú: ūnus et vīgintī. Ainmnítear uimhreacha dar críoch 8 nó 9 ar mhodh dealaithe de ghnáth: duodētrīgintā, ūndēquadrāgintā. Féadfaidh uimhreacha teacht roimh nó i ndiaidh a n-ainmfhocail
Tá formhór na n-uimhreacha do-athraitheach agus ní athraíonn siad a gcuid deirí:
Mar sin féin, athraíonn na huimhreacha 1, 2, 3, agus 200, 300, srl. a deirí le haghaidh inscne agus tuiseal gramadaí. Díochlaontar Ūnus ‘a haon’ cosúil le forainm agus tá ginideach ūnīus aige (nó ūnius ) agus tabharthach ūnī :
Tá foirmeacha firinscneacha, baininscneacha agus neodracha ag na chéad trí uimhir agus díochlaontar iad go hiomlán mar seo a leanas (cliceáil ar GL nó Wh chun an tábla a athrú go dtí an t-ord Meiriceánach mar a fhaightear in Gildersleeve agus Lodge, nó Wheelock):
Mīlle '1000' dodhíochlaonta san uimhir uatha ach athraitheach san uimhir iolra::
Nuair is ainmfhocal iolra atá ann, cuirtear an t-ainmfhocal a ndéanann sé sa tuiseal ginideach:
Mīlle passūs '1000 paces' (iolra mīlia passuum); sé an Laidin do mhíle
Elon Musk
Airgeadas
D'éirigh Musk ina ilbhilliúnaí i dtús na 2000idí nuair a bhunaigh sé PayPal, an gcóras íoctha ar líne is mó ar domhan,