cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Litríocht na Gaeilge
Ón ré is luaithe anuas go dtí an Mheánaois: 500–1500
Sna seanmhainistreacha dúchais a scríobhadh tromlach na lámhscríbhinní ón tréimhse ón 9ú go dtí an 12ú haois. Ón 13ú haois anuas go dtí an 17ú haois, áfach, bhí na lámhscríbhinní á scríobh ag dream eile, baill de theaghlaigh mhóra liteartha, Clann Mhic Aodhagáin, Clann Mhic Fhir Bhisigh, Muintir Chléirigh, Muintir Dhálaigh, Muintir Dhuinnín, Clann Uí Mhaolchonaire agus eile. Ba faoi choimirce clann uaisle áirithe a shaothraigh formhór mór na dteaghlach seo.
Tá an t-uafás filíochta ann a cumadh le linn na Meánaoise agus ina dhiaidh sin. Faoin 12ú haois bhí ceisteanna stíle, friotal agus foclóra socraithe, agus is beag athrú a tháinig ar an scéal idir é sin agus an 17ú haois. Ba thábhachtaí an fhilíocht ná an prós mar mheán litríochta. Ba chanúint ghreanta fheidhmiúil í Gaeilge na scol agus meadarachtaí casta ag baint léi, agus múineadh í sna scoileanna léinn in Éirinn agus in Albain araon. Staraithe, dlíodóirí agus filí a fáisceadh as na scoileanna, dream a bhíodh ag brath ar na huaisle mar phátrúin. Cumadh roinnt mhór véarsaíochta comhghnásaí a mhol nó a chaoin na pátrúin úd, ach cumadh roinnt filíochta den scoth freisin agus dánta pearsanta san áireamh. Bhí iomrá ar leith le Gofraidh Fionn Ó Dálaigh (sa 14ú haois), le Tadhg Óg Ó hUiginn (sa 15ú haois) agus le hEochaidh Ó hEoghusa (sa 16ú haois) agus bhaintí tairbhe as an bhfilíocht is fearr mar áis foghlama sna scoileanna. Bhí “leabhar” (bailiúchán mór lámhscríbhinní lán d’ábhar ginealach agus eile) ag gach teaghlach uasal. Bhain na filí ba léannta leis an gcuid ab airde céim den phobal: b’fheidhmeannaigh chúirte iad ach síleadh go raibh cumhacht dhraíochtúil acu freisin.
Bhí tábhacht leis an Dinnseanchas (Dindsenchas), dánta a thug cuntas ar logainmeacha na hÉireann agus a luaigh imeachtaí agus pearsana a bhain leis na háiteanna sin. Eolas é a bhí fite fuaite in oiliúint agus i saothar na bhfilí.
Ní raibh mná le fáil i measc na bhfilí ba léannta, ach bhí léamh agus scríobh ag roinnt ban uasal ar a laghad, agus tá dánta againn a scríobh cuid acu sa 16ú agus sa 17ú haois. Ar na filí sin tá Isibeul Ní Mhic Chailín (1499-?), Brighid, iníon Éinrí Mhic Ghearailt (c. 1589-1682),, Fionnghuala, iníon Dhomhaill Uí Bhriain (c. 1577?), agus Caitilín Dubh (fl. 1624-9). D’fhéadfadh mná a bheith ina bpátrúin mhóra freisin, mar a bhí Mairgréag Ní Chearbhaill sa 15ú haois agus í molta ag na filí as a féile.
Bhí an prós á shaothrú i gcónaí sa Meánaois. Tháinig scéalta nua isteach leis na Normannaigh sa 12ú haois agus d’fhág siad a rian ar an traidísiún dúchasach. Tamall ina dhiaidh sin bhí scéalta á n-aistriú ón mBéarla.
Sraitheanna miotaseolaíochta
Tá ceithre phríomhshraith miotaseolaíochta sa chuid is luaithe de litríocht na Gaeilge: na Scéalta Miotaseolaíochta, an Rúraíocht, an Fhiannaíocht agus Scéalaíocht na Ríthe. Tá baint ag an gcéad cheann leis na Tuatha Dé Danann. Is í an Rúraíocht an dara ceann agus cuntas inti ar eachtraí a bhaineann le Conchobar mac Nessa. Inti freisin atá Táin Bó Cúailnge. Baineann an tríú ceann le Fionn Mac Cumhaill, lena mhac Oisín agus lena gharmhac Oscar. Baineann an ceathrú ceann le ríthe na hÉireann, ó Labraid Loingsech (a deirtí go ndearnadh Ard-Rí na hÉireann de timpeall 431 BC) go dtí Brian Bóramha sa 11ú haois. Tá na scéalta seo breac le sleachta filíochta a shoiléiríonn buaicphointí na hinsinte. I leaganacha den chuid dhéanach den ré mheánaoiseach is mó atá na scéalta seo le fáil, ach is minic a scríobhadh sa Ghaeilge is ársa iad ar dtús agus a rian sin orthu fós, rud a shoiléiríonn saol na hÉireann roimh theacht na Críostaíochta.
Litríocht Iar-Chlasaiceach
Nuair a briseadh ar na Gaeil i gCath Chionn tSáile, tháinig meath ar sheansaol agus sheanlitríocht na nGael. Tá cuid thábhachtach d'oidhreacht na nGael ar fáil dúinn fós mar gheall ar shaothair a cumadh sa 16ú céad, mar shampla "Annála Ríoghachta Éireann" a cumadh faoi stiúir Mhíchíl Uí Chléirigh (1575-1645) agus "Forus Feasa ar Éirinn" le Seathrúin Chéitinn.
An 18ú céad agus an 19ú céad
Cé go raibh deireadh tagtha le ré na bpátrún, lean go leor daoine ar aghaidh ag cumadh saothar i nGaeilge, mar shampla Peadar Ó Doirnín (1704-68), Aindrias Mac Craith (1708-95), Donnchadh Ruadh Mac Con Mara (1715-1810), Eoghan Ruadh Ó Súilleabháin (1748-84), Eibhlín Dhubh Ní Chónaill (1748-1800), a chum Caoineadh Airt Uí Laoghaire, nuair a maraíodh Art, a fear céile, sa bhliain 1773, Brian Merriman (1747-1805), an file a chum Cúirt an Mheán Oíche, Antaine Ó Reachtabhra (1784-1835).
Litríocht na Nua-Ghaeilge
Is mar réabhlóidí ba mhó a bhain Pádraig Mac Piarais amach a chlú iarbháis, ach is gá aird a tharraingt air gur scríbhneoir Gaeilge a bhí ann, leis. Scríobh sé roinnt gearrscéalta rómansúla, traigéideacha fiú, agus iad suite i saol na Gaeltachta. Is é "Eoghainín na nÉan" an ceann is mó a théann i bhfeidhm ar an léitheoir, go háirithe ar an léitheoir atá eolach ar chinniúint an scríbhneora.
Bhí Pádraic Ó Conaire ina státseirbhíseach sóisearach i Londain nuair a chuala sé iomrá ar athbheochan liteartha na Gaeilge. B'as Gaillimh dó, agus canúint an cheantair timpeall aige, siúd is gur féidir lorg Ghaeilge Chontae an Chláir a aithint ar a stíl fosta, canúint a chuaigh i léig idir an dá linn. Scríobh sé scéalta faoi imirce na nÉireannach go Sasana, faoin saol crua a bhí acu thall ansin, faoin bhfánaíocht agus faoi athbheochan an spioraid náisiúnta. B'é an t-úrscéal greanntragóideach úd "Deoraíocht" a mhórshaothar. Thairis sin, scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus altanna iriseoireachta. deas|200px|thumb|Comhartha bóthair. Is iad na dírbheathaisnéisí Gaeltachta a cuireadh i gcló idir an dá chogadh domhanda, áfach, na clasaicigh mhóra chomhaimseartha. An triúr is clúití acu, is iad An tOileánach le Tomás Ó Criomhthain, Peig - tuairisc a thug Peig Sayers ar imeachtaí a beatha féin, agus "Fiche Bliain ag Fás" le Muiris Ó Súilleabháin. B'as an mBlascaod Mór do na dírbheathaisnéisithe seo: seandaoine a bhí sa chéad dís acu, agus iad ag tabhairt cur síos ar a saol féin i nGaeilge ghlan an oileáin; ach fear óg a bhí i Muiris, agus súil eile ar fad aige ar na cineálacha imeachtaí a bhí ar siúl san áit. Thar aon rud eile, bhí na leabhair seo ceaptha le Gaeilge mhaith dhúchasach de chuid na sean-Ghaeltachta aonteangaí a scaipeadh i measc na scoláirí, ach is é an gnáthghearán inniu ná gur baineadh mí-úsáid pholaitiúil as na leabhair seo - Peig go háirithe - le coimeádachas cultúrtha agus reiligiúnda a chur chun cinn i measc na bpáistí, dála shíolteagasc na dtíortha ollsmachtúla.
Is deacair gan an cheist a chur, nárbh fhearr do na máistrí scoile an dírbheathaisnéis ó Ghaeltacht Chúige Uladh, Rotha Mór an tSaoil le Micí Mac Gabhann, a chur os comhair na ndaltaí in áit an triúr Blascaodach. Scéal is ea é gur beag duine nach gcuirfeadh sé spéis ann, nó bhí saol suimiúil ag Micí: chuaigh sé go Meiriceá le hór a bhaint as talamh sioctha Alasca in Klondyke, agus é ag saothrú luach a phasáiste ag rúpáil oibre anseo is ansiúd, aon áit a raibh na fostóirí sásta post a thabhairt d'Éireannach a bhí - mar a fheictear don léitheoir - dall go leor ar an mBéarla an chuid ba mhó den am.
Bhí muintir na gcúigí eile ag fáil deacair ciall a bhaint as an litríocht Mhuimhneach. Mar sin, bhí siad den tuairim gur chóir a gceart a bhaint amach do na canúintí eile sa litríocht. B'iad an bheirt deartháireacha ó na Rosa, Séamus Ó Grianna agus Seosamh Mac Grianna, na scríbhneoirí ba mhó ó Chúige Uladh. Bhí siad páirteach i gCogadh Saoirse na hÉireann agus i gCogadh Cathartha na hÉireann, agus chaith siad tamall i mbraighdeanas i ndiaidh an dá chogadh, ach bhain gach duine acu deireadh súile den náisiúnachas a fhad agus a bhí leas mhuintir na Gaeltachta i gceist. Tá an frustrachas le haithint ar go leor dár scríobh siad. Mar sin féin, bhí siad sách difriúil le chéile mar scríbhneoirí. Scríobhadh Seosamh, an duine ab óige acu, leabhair uaillmhianacha ardealaíonta, leithéidí an úrscéil An Druma Mór agus na dírbheathaisnéise Mo Bhealach Féin; ach sháraigh air mórán ratha a bhaint amach dó mar scríbhneoir. Tháinig críoch dheifnideach lena chuid scríbhneoireachta nuair a cuireadh i dteach na ngealt é agus síocóis dhúlagrach ag luí ar a intinn. Maidir le Séamus, áfach, chaith sé a shaol ag scríobh leabhar i ndiaidh a chéile i stíl sheanaimseartha rómánsúil, go dtí gur éirigh sé as an nGaeilge ar fad roimh dheireadh a bheatha sna seascaidí. Le teann éadóchais i dtaobh thodhchaí na teanga, chuaigh sé leis an ngluaiseacht Language Freedom Movement, a bhí in aghaidh mhúineadh éigeantach na Gaeilge. thumb|260px|Fógra dátheangach i mBéarla agus Gaeilge Is é Máirtín Ó Cadhain an scríbhneoir Gaeilge ba thábhachtaí san fhíchiú haois, áfach. Duine nua-aimseartha ar fad a bhí ann, fear a chuir spéis bheo bhíogúil i gcúrsaí a chomhaimsire sa bhaile is i gcéin, agus é ag baint úsáide as gach cineál cleasa nua ina chuid scríbhneoireachta leis an teanga agus an litríocht a thabhairt i gcrann. Scríobh sé roinnt mhaith gearrscéalta agus trí úrscéal nár tháinig ach an chéad cheann acu, Cré na Cille, amach lena shaol féin. Úrscéal atá ann a thugann cur síos criticiúil ar shaol na Gaeltachta ó bhéal na marbhán atá ag déanamh créafóige sa reilig - rud ba mhó a shamhlófaí le litríocht Mheiriceá Theas. Connachtach a bhí i Máirtín, agus é ag cloí le gramadach a chanúna féin, fiú i gcomhthéacsanna ar ghá, dar leat, caighdeánú níos déine ná sin a chur i bhfeidhm ar an teanga. Ní raibh drogall ar bith air roimh fhocail de chuid canúintí eile, ó Ghaeilge na hAlban, ón Nua-Ghaeilge Chlasaiceach agus ó bhéarlagair na dtéarmadóirí i mBaile Átha Cliath a ghlacadh isteach ina chuid Gaeilge de réir mar a theastódh uaidh.
Go háirithe i ndiaidh an dara cogadh domhanda, chuaigh scríbhneoirí neamh-Ghaeltachta i mbun pinn, daoine nár fhoghlaim an teanga ach ar scoil. Rinne cuid acu léirscrios ar an teanga leis na struchtúir amscaí Béarlachais a d'úsáididis ina gcuid scríbhneoireachta, ach ón taobh eile de, d'éirigh le cuid acu téamaí nua a thabhairt isteach i litríocht na teanga. Áirítear Diarmaid Ó Súilleabháin agus Eoghan Ó Tuairisc ar dhaoine de na scríbhneoirí is tábhachtaí acu siúd. Bhí Eoghan Ó Tuairisc ina dhealbhadóir agus ina ealaíontóir sula ndeachaigh sé leis an scríbhneoireacht. Scríobh sé na húrscéalta tábhachtacha stairiúla L'Attaque, faoi imeachtaí Bhliain na bhFrancach i gContae Mhaigh Eo, agus Dé Luain, faoi Éirí Amach na Cásca. Tá an leabhar seo scríofa de réir mar a chomhcheanglaítear na smaointí, seachas de réir mar a thiteann na himeachtaí amach. Scríobh Breandán Ó Doibhlin aistí agus úrscéalta uaillmhianacha nua-aimseartha, agus bhí Seán Ó Riordáin ar fhilí móra na tíre de réir gach caighdeán.
Scríbhneoirí Gaeilge lasmuigh d'Éirinn
Tá roinnt scríbhneoirí Gaeilge le fáil i dtíortha lasmuigh d’Éirinn. In Éirinn a rugadh a bhformhór ach tá údair ann a rugadh san Ísiltír (Alex Hijmans), i Meiriceá (Séamas Ó Neachtain), san Fhionnlainn (Panu Petteri Höglund) agus san Astráil (Colin Ryan). Tá úrscéalta, gearrscéalta agus filíocht foilsithe acu agus an Ghaeilge á húsáid acu mar theanga oibre, chruthaíochta agus chaidrimh seachas mar chomhartha féiniúlachta.
Zlatan Ibrahimovic
Imríonn sé go rialta le foireann idirnáisiúnta na Sualainne chomh maith.
Stephanie Beatriz
Is ban-aisteoir Meiriceánach í Stephanie Beatriz Bischoff Alvizuri (a rugadh ar an 10 Feabhra, 1981 in Neuquén, Cúige Neuquén, An Airgintín). Tá cáil bainte amach aici mar an gcarachtar Rosa Diaz ar an gclár teilifíse Brooklyn Nine-Nine agus mar guth Aladdin sa scannán 2016 Ice Age: Collision Course.
Athall
clé|250px|thumb|Athall Is ceantar suite i gComhairle Pheairt is Cheann Rois é Athall.
Contae Williamson, Tennessee
Is contae i Tennessee é Williamson. Is é Franklin príomhbhaile an chontae agus an chathair is mó sa chontae. Bhí 219,107 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2016.
Edward Plunkett, 18ú Barún Dhún Samhnaí
Scríbhneoir scéalta fantaisíochta a bhí in Edward John Moreton Drax Plunkett, ochtú barún déag Dhún Samhnaí, nó, Lord Dunsany, mar is aithin do lucht léite a chuid leabhar é. Is féidir a ainm a aistriú go Gaeilge mar Éamann Pluincéid. Saolaíodh ar an 24 Iúil 1878 i Londain é, agus fuair sé bás le haipindicíteas i mBaile Átha Cliath ar an 25 Deireadh Fómhair 1957. D'fhoilsigh sé breis agus ceithre scór leabhar, idir ghearrscéalta (na céadta acu), dhrámaí, úrscéalta agus aistí.
Bhí cónaí air i gCaisleán Dhún Samhnaí i gContae na Mí, agus bhí aithne aige ar mhaithe agus ar mhóruaisle an chultúir Éireannaigh, ar nós Augusta Gregory agus Liam Buitléarach de Gheata. Bhronn Coláiste na Tríonóide dochtúireacht oinigh air. Fear mór taistil agus sealgaireachta a bhí ann, agus rug sé craobh na hÉireann leis sa lámhach piostail agus san fhicheall araon. Bhí suim mhór aige ina lán cineálacha lúthchleasaíochta eile.
Arauca (Roinn)
Ceann amháin de 32 Roinn (Spáinnis: Departamentos) de chuid na Colóime is ea Arauca. Tá sé suite i bhfad ó thuaidh ón réigiún Orinoco sa Cholóim. Tá a hainm díorthaithe ó ainm an éin ar a dtugtar Arauco, agus tugtar an t-ainm céanna ar phríomhbhaile na Ranna freisin.
Edward Plunkett, 18ú Barún Dhún Samhnaí
Fear míleata a bhí ann chomh maith, agus é dílis do Shasana. Ar dtús, chuaigh sé sna saighdiúirí le páirt a ghlacadh i gCogadh na mBórach, agus sa Chéad Chogadh Domhanda, chuidigh sé le hOifig Chogaidh na Ríochta Aontaithe ag tabhairt oiliúna do na hearcaigh agus ag scríbhneoireacht thar cionn na hOifige Cogaidh. Sa Dara Cogadh Domhanda, liostáil sé sna fórsaí cosanta áitiúla in Éirinn agus sa Ríocht Aontaithe araon, agus bhí sé gníomhach i Shoreham, Kent, ach go háirithe.
Melissa Fumero
Is ban-aisteoir Meiriceánach í Melissa Fumero (a rugadh ar an 19 Lúnasa, 1982 in Lyndhurst, New Jersey). Tá cáil bainte amach aici mar an gcarachtar Zoe ar an gclár teilifíse Gossip Girl agus mar Amy Santiago ar an gclár teilifíse Brooklyn Nine-Nine.
Arauca (Roinn)
Is é 23,818 km ² achar an limistéir agus tá teorainn aici sa tuaisceart agus san oirthear le Veiniséala, sa deisceart scoilteann na haibhneacha Río Casanare agus Río Meta í ó na ranna Vichada agus Casanare. San iarthar tá teorainn aici le Boyacá. Tá Arauca roinnte ina seacht mbardas: Arauca (an phríomhchathair), Arauquita, Cravo Norte, Fortul, Puerto Rondón, Saravena agus Tamea.
Edward Plunkett, 18ú Barún Dhún Samhnaí
Bhí sé mór leis na scríbhneoirí móra Éireannacha agus Sasanacha araon: idir Phádraic Colum agus Rudyard Kipling. D'fhág sé a chaisleán ag a mhac le socrú síos i Shoreham, cóngarach dá sheanchara Kipling. Is léir go raibh suim aige i ngach sórt dea-litríochta, beag beann ar an bpolaitíocht.
Arauca (Roinn)
Stair
Tháinig an chéad conquistador Nicholas de Federman go dtí an dúiche seo sa bhliain 1539, in éineacht le Jorge de Espira, agus iad ag dul trí sléibhte an oirthir (la cordillera oriental). Sa bhliain, bhog misean na nÍosánachna isteach san bhforaois i tailte treibhe na mbundúchasach, sé sin, na Guahibos, Tunebos, Aericos agus Chiricoas, agus bhunaigh siad bailte nua.
Edward Plunkett, 18ú Barún Dhún Samhnaí
Is é an cineál scéalta a scríobhadh sé féin ná fantaisíocht, agus bhí an-tionchar aige ar scríbhneoirí an tseánra seo ó Lovecraft go hUrsula Le Guin. Mar sin féin, is iomaí craiceann a chuir sé de i rith a ghairmréime liteartha ó thaobh na stíle de. Ba é The Gods of Pegana an chéad leabhar fantaisíochta a d'fhoilsigh sé, thiar sa bhliain 1905.
Arauca (Roinn)
Stair
San ochtú haois déag, dhíbir Fear Ionad an Rí, Pedro Mesía de la Zerdat, na hÍosánaigh as an réigiún agus chuir sé misinéirí Agaistíneacha ina n-áit agus bhunaigh siad cúig ionad caiticeasma: Soledad del Cravo, San Javier de Cuiloto, San José del Ele, San Joaquín de Lipa agus San Fernando de Arauca.
Baile Adaim, Contae Laoise
Is barúntacht suite i gContae Laoise é Baile Adaim.
Apraicse
Deacracht i rialú ghluaisne dheonach na ngéag nó na n-orgán guthach, ionas nach féidir leis an othar sraith fuaimeanna nó gothaí a rialú i gceart. Bíonn sé soiléir gur mhaith leis feidhmiú nó labhairt, ach ní féidir leis.
The Voice UK (sraith 4)
Is comórtas amhránaíochta teilifíse cruthaithe ag John de Mol é The Voice UK. Thosaigh an ceathrú sraith de The Voice UK ar 10 Eanáir 2015 agus chríochnaigh sé ar 4 Aibreán 2015.
B'iad will.i.am, Tom Jones, Rita Ora agus Ricky Wilson na breithiúna don tsraith seo. Bhuaigh Stevie McCrorie an tsraith agus tháinig Lucy O'Byrne sa dara háit.
D'fhág Tom Jones agus Rita Ora tar éis an tsraith seo.
Loscadh Kings Cross, Londain (1987)
Ar an 18 Samhain 1987, timpeall 19:30, chuaigh an stáisiún King's Cross (ar an Piccadilly line) trí thine. Fuair 31 duine bás.
Síleadh gur chaith duine éigin cipín solais síos, cé go raibh cosc ar thobac san iarnród faoi thalamh mar gheall ar an tine ag Oxford Circus i 1985. Bhí seanstaighrí beo déanta as adhmad ann. Ní raibh aon chóras éigeandála i bhfeidhm. clé|mion mion|clé|Seanstaighrí beo déanta as adhmad (Greenford anseo)
An tAra
Tá an tAra ar cheann de na 88 réaltbhuíon nua-aimseartha a nglacann an tAontas Réalteolaíoch Idirnáisiúnta leo; tá sé ar cheann chomh maith de na 48 réaltbhuíon a d'aithin Tolamaes sa dara haois. Is é Auriga an t-ainm Laidine a thugtar air, a chiallaíonn ara.
Loscadh Kings Cross, Londain (1987)
Fiosrúchán
Reachtáladh fiosrúchán oifigiúil, The Fennell Inquiry, ach shéan an rialtas go raibh an locht ar an tseirbhís phríobháideach glantóireachta, cé gur thosaigh an tine i measc smúite, snáithíní agus salachair a bhí meascaithe le gréisc faoin staighre beo. Bhí cuid den locht ar pholasaithe an rialtais — príobháidiú agus mírialú agus easpa suime i sláinte agus sábháilteacht. mion|clé|Macasamhail sa London Transport Museum Dúirt Stiúrthóir na nIonchúiseamh Poiblí nach raibh cúis dlí ann. Níor tugadh duine ar bith riamh os comhair na cúirte de thairbhe na tubaiste. clé|mion Lean an rialtas ar aghaidh leis an pholasaí príobháidithe agus i 1991 fuarthas amach nach raibh ach ocht gcinn de na 26 mholadh sábháilteachta a rinne Fiosrúchán Fennell curtha i bhfeidhm.
Íospartaigh
Sa bhliain 2004, aithníodh an t-íospartach deireanach, níos mó ná 16 bliana tar éis an bhladhmainn. Alexander Fallon, dhá bhliain is seachtó d’aois, ón Eaglais Bhreac in Albain ab ea é. Tugadh “Corp 115” ar Fallon (ón lipéad a bhí air sa mharbhlann) agus tá sé curtha i Reilig St Pancras and Islington in éindí le bodach bóthair eile a fuair bás leis sa tragóid, Ralph Humberstone.
Tubaistí eile
Tharla tine ag Oxford Circus i 1985 agus bhí tubaiste traenach i Southall i Meán Fómhair 1997, Paddington 1999, Hatfield 2000, Selby 2001 agus Potters Bar in 2002 agus fuair a lán daoine bás iontu.
Sliabh Shasta
Is bolcán in iarthar na Stát Aontaithe é Mount Shasta. Tá sé suite i gContae Siskiyou, i dtuaisceart Chalifornia. Tá Mount Shasta 4,322 méadar ar airde, an dara sliabh is airde i Sliabhraon na Cascáide agus an cúigiú ceann is airde i gCalifornia.
Creidtear go dtagann an t-ainm "Shasta" ó fhocal Rúisise ar "bán"--tchastal ("bán, geal, glan"). Ba iad na Rúisigh na chéad Eorpaigh a rinne iarracht an chuid sin de Mheiriceá Thuaidh a choilíniú. Is é "Úytaahkoo" an t-ainm a thugtar ar an sliabh i dteanga an phobail bhundúchasaigh sa cheantar, is é sin an pobal 'Carúc' (Karuk nó Karok i mBéarla).
Tá Sliabh Shasta comhdhéanta de cheithre chón bolcánach. Le 10,000 bliain anuas phléasc Shasta uair amháin gach 800 bliain ar an meán. Le linn na 4,500 bliain is déanaí, phléasc sé uair amháin gach 600 bliain ar an meán. An bhliain 1786 an uair dheireanach ar phléasc sé. Tá fúmaróil, scoilteanna as a n-éalaíonn deatach, ar an sliabh, rud a léiríonn go bhfuil Shasta beo mar bholcán i gcónaí.
Srath Éireann
Is srath suite i gComhairle Pheairt is Cheann Rois é Srath Éireann.
Abhainn Árdail
deas|250px|thumb|Abhainn Árdail Is abhainn suite i gComhairle Pheairt is Cheann Rois í Abhainn Árdail.
Taibhdhearc na Gaillimhe
Amharclann náisiúnta na Gaeilge í Taibhdhearc na Gaillimhe (nó 'an Taibhdhearc' mar is fearr aithne uirthi). Mar aon le nuadhrámaíocht Ghaeilge, léirítear sa Taibhdhearc drámaí a aistrítear go Gaeilge ó go leor leor teangacha, chomh maith le ceoldrámaí agus geamaireacht.
Seanfhocal Ghaeilge is ea an 'Taibhdhearc', atá comhdhéanta de 'taibhsiúil' agus 'dearc'; 'radharc' nó 'áit dhraochtúil' is ciall leis dar le suíomh gréasáin na hamharclainne féin. Maítear freisin gur úsáideadh an focal i ngluais i seancháipéis Laidine a scríobhadh in Éirinn, ag déanamh tagartha do 'teatram' ('amharclann').
Stair
Bunaíodh i nGaillimh sa bhliain 1929 í, agus tá sí suite ar an tSráid Láir i gcathair na Gaillimh e ó shin i leith. Is é Earnán de Blaghd, an tAire Airgeadais in 1927 a thoil deontas a thabhairt chun go mbunófaí an amharclann an chéad lá riamh.
Liudolf, Diúc na Sacsaine
Ba chunt Sacsanach é Liudolf (rugadh thart ar 805, fuair bás 12 Márta 864 nó 866), mac an chunta (Gearmáinis: Graf) Brún (Brunhart) agus a bhean chéile Gisla von Verla; thug údair diúc Oirthir na Sacsaine (Laidin: Dux orientalis Saxonum) agus cunta Ostfalen air níos déanaí ar aghaidh. Mhéadaigh Liudolf ar a shealúchais i oirthear na Sacsaine, agus bhí sé ina cheannaire (Dux) sa chogadh idir Rí Ludwig der Deutsche i gcoinne na Normannach agus na Slavach. Ghabh an 'Teaghlach Liudolfinger' uaidh, ar a dtugtar freisin 'Ríshliocht Otto'; is é an ball is sine atá fíoraithe.
Taibhdhearc na Gaillimhe
Stair
Ar an 27 Lúnasa 1928, osclaíodh an "Galway Gaelic Theatre", agus “An Taibhdhearc” níos déanaí, le "Diarmuid agus Gráinne", á léiriú ag Micheál Mac Liammóir. clé|mion|[[Siobhán McKenna]] Ba é Micheál Mac Liammóir céad stiúrthóir na hamharclainne agus is iomaí sin léirthóir agus aisteoir mór le rá a thosaigh ar a bheith ag obair sa drámaíocht sa Taibhdhearc, leithéidí Siobhán McKenna, Michael Lally, Frank Dermody, Walter Macken, Caitlín Maude. Ar áireamh sna drámadóirí ar léiríodh a chuid drámaí san amharclann tá Eoghan Ó Tuairisc, Mairéad Ní Ghráda, Criostóir O'Flynn, Breandán Ó Beacháin, agus Antaine Ó Flathartha.
Ó bhí na 1960í ann, tá dlúthbhaint ag Seán agus Máire Stafford leis an Taibhdhearc.
Edward Victor Appleton
Fisicí a rugadh i mBradford Shasana ab ea Sir Edward Victor Appleton (6 Meán Fómhair 1892 – 21 Aibreán 1965). Rinne sé taighde ar cháithníní luchtaithe (iain) san atmaisféar, agus i 1925 d'aimsigh ciseal díobh san atmaisféar uachtarach ina raibh na hiain tiubh. 200-400 km in airde atá ciseal seo Appleton, a dtugtar an F-chiseal air freisin. Trí thionóisc, frithchaitheann an ciseal luchtaithe seo gearrthonnta raidió ar ais go dtí dromchla an Domhain i bhfad óna bhfoinse. Leis seo is féidir teileachumarsáid thar fhaid an-mhóra idir stáisiúin trí ghearrthonnta raidió a dhéanamh. Bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic i 1947 as a shaothar ar fhisic an atmaisféir uachtaraigh.
Paignton
Is baile suite i nDevon é Paignton.
Tagairtí
clé|250px|mion|Paignton
Bilearúibin
Is táirge buí dianscaoilte de ghnáth catabalachta haem é bilearúibin. Tá haem cumtha as haemaglóibin, príomh-chomhchuid d'fhuilchoirpíní dearga.
Sliabhraon na Cascáide
Sliabhraon in Iarthar Mheiriceá Thuaidh é Sliabhraon na Cascáide a ritheann ó dheisceart na Colóime Briotanaí aduaidh trí Stát Washington agus Stát Oregon a fhad le tuaisceart California. Sliabhraon bolcánach é Sliabhraon na Cascáide, agus an chuma ar an scéal go bhfuil cuid mhaith de na bolcáin ansin gníomhach i gcónaí. Na brúchtanna bolcánacha a tharla i Meiriceá Thuaidh ó thosaigh an cuntas staire, is i Sliabhraon na Cascáide a tharla siad go léir.
Clár Apollo
Clár spástaiscéalaíochta a d'eagraigh NASA idir na blianta 1961-1972 ba ea Apollo, le aistir don ghealach le foireann ar bord (1968-1972).
Eagraíocht
An fheithicil lainseála Saturn V a úsáideach do chlár Apollo, an roicéad ba chumasaí riamh ag an am sin.
Triúr foirne a bhí ar gach aistear, is iad lonnaithe sa mhodúl stiúrtha a d'fhanadh i bhfithis timpeall na gealaí nuair a scaradh an modúl gealaí leis chun tuirlingthe.
Ansin nuair a d'éiríodh an modúl gealaí ón dromchla, nascadh sé leis an modúl stiúrtha roimh imeacht le chéile ón bhfithis timpeall na gealaí le filleadh ar an domhan.
Tar éis teacht tríd an atmaisféar, thuirlingíodh an modúl gealaí le paraisiút sa bhfarraige, agus thógtaí ar bord loinge é.
Stair
mion|Apollo 11Roimh an gclár Apollo, d'eagraigh NASA cláracha saothraithe eile: Mercury, Gemini, Ranger, Surveyor is Lunar Orbiter.
1967
Maraíodh triúr spásairí in Apollo 1 le linn tástála.
1969.
Rinne Apollo 11 (le Neil Armstrong is Edwin Aldrin ar bord) an chéad tuirlingt ar an ngealach i 1969.
Ba é Apollo 12 an séú eitilt le foireann sa chlár Apollo agus an dara ceann a bhain talamh na Gealaí amach. Seoladh é ar an 14 Samhain 1969, ceithre mhí i ndiaidh Apollo 11. clé|mion|lorg coise sa ghaineamh, Apollo 11
1972.
Tharla an t-aistear deireanach, Apollo 17, i 1972: chaith an fhoireann 75 uair, agus thaistil 34 km, ar dhromchla na gealaí leis an bhfeithicil ar thugadar ‘fánaí gealaí’ uirthi.
Princetown
Is baile suite i nDevon é Princetown.
Contae Wilson, Tennessee
Is contae i Tennessee é Wilson. Is é Lebanon príomhbhaile an chontae. Is é Mt. Juliet an chathair is mó sa chontae. Bhí 132,781 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2016.
Vallisneria
Is planda tumtha é Vallisneria a leathann amach trí reathairí agus uaireanta cruthaíonn an planda móinéir arda faoin uisce. Tagann duilleoga chun cinn i mhogaill as a gcuid fréamhacha. Bíonn barra cruinne ar na duilleoga, agus féitheacha ardaithe ae leith acu. Fásann bláthanna bána baineannaigh go dtí dromchla an uisce - ar ghais fhada. Fásann bláthanna fireannaigh ar ghais ghairide, scarann siad, agus snámhann siad go dtí an dromchla. Bíonn an toradh ina chapsúl, cosúil le banana le go leor síolta beag bídeach aige.
Uaireanta bíonn daoine idir dhá chomhairle faoi cé acu atá ann Vallisneria nó Sagittaria mar bíonn siad cosúil lena chéile ar an taobh amuigh nuair a fhástar iad faoi uisce.
Speicis
• 2
An Leabhar Breac
Lámhscríbhinn de phár mín is ea An Leabhar Breac (Meán-Ghaeilge: An Lebar Brec ) agus ábhar Meán-Ghaeilge agus Laidine ann. Uaireanta tugtar Leabhar Mór Dúna Doighre air nó Leabhar Breac Mic Aodhagáin. Tá an lámhscríbhinn i leabharlann Acadamh Ríoga na hÉireann agus luaitear sa chatalóg í mar MS 23 P 16 nó 1230.
Contae Adams, Pennsylvania
Is contae i ndeisceart Pennsylvania é Adams. Sa bhliain 2010 bhí cónaí ar 101,407 duine i gcontae Adams suas ó 91,292 duine sa bhliain 2000. Is é Gettysburg príomhbhaile an chontae. Is í contae Adams ceann den dá contaetha i bPennsylvania ina bhfuil 1% nó níos mó don daonra ina bhaill don Eaglais Naoimh na Laethanta Deireanacha.
An Leabhar Breac
Stair
Sa 16ú haois bhí an lámhscríbhinn i seilbh Chlann Mhic Aogáin, dream a raibh géag díobh ina gcónaí i nDún Oighre mar bhreithimh ag muintir Chonchúir. In 1629 bhí an leabhar le fáil i Mainistir Chineál Fhéichín i gContae na Gaillimhe.
Contae Adams, Pennsylvania
Teangacha
De réir daonáireamh S.A.M. 2000 is í Béarla an teanga is comónta i gcontae Adams agus í an phríomhtheanga do 81,235 (95.00%) duine sa chontae. Bhí Spáinnis an dara teanga is comónta sa chontae agus í an phríomhtheanga do 3,074 (3.59%) duine, bhí Gearmáinis an tríú teanga is comónta sa chontae agus í an phríomhtheanga do 289 (0.34%) duine sa chontae.
An Leabhar Breac
Stair
Rinne Mícheál Ó Cléirigh cóip de leathanaigh 272-7. Fuair Éamon Ó Ceallaigh seilbh ar an lámhscríbhinn i gContae Ros Comáin in 1732, fuair an Dochtúir Seán Ó Briain í in 1768 agus ansin fuair Cornelius Ó Dálaigh i mBaile Mhistéala i gContae Chorcaí í. Cheannaigh an Ginearál Charles Vallancey an chéad imleabhar ón Dálach ar son Acadamh Ríoga na hÉireann ar thrí ghine in 1789. Bhí an dara himleabhar ag an Dálach freisin ach ní raibh a fhios aige gur chuid den lámhscríbhinn chéanna é. Cheannaigh Tomás Ó Gormáin an t-imleabhar sin in 1789, fuair George Smith ó Fhaiche an Choláiste i mBaile Átha Cliath é sa 19ú haois agus fuair an tAcadamh tar éis 1844 é.
Cur síos
Lámhscríbhinn mhór í agus í 40.5 cm ar 28 cm, rud a fhágann gurb í an lámhscríbhinn pháir is leithne a bhreac scríobhaí amháin í.
Tá daichead leathanach inti agus iad leagtha amach in dhá cholún. Tá na ceannlitreacha maisithe go simplí, cuid de na litreacha comhshnaidhmithe le patrúin mhíolchruthacha agus dath flanndearg, dearg, buí agus gorm orthu. Tá dhá dhearadh ann, léaráid ar dhéanamh blátha ar leathanach 121 agus dearadh den Chroch Chéasta ar leathanach 166.
Ábhar
Téacsanna reiligiúnda i Laidin agus i Meán-Ghaeilge is mó atá sa lámhscríbhinn. Orthu sin tá cuntas seanmóireachta ar Naomh Pádraig, Colm Cille, Naomh Bríd, Naomh Ceallach agus Naomh Máirtín ó Tours.
Ina theannta sin tá leagan luath de Félire Óengusso, Riail na gCéilí Dé, Aislinge Meic Con Glinne, leagan de Fís Adamnáin, Saltair na Rann, Stair Nicomeid, Amra Choluim Chille, liodán a bhaineann le Muire, finscéalta, iomainn, teagasc Críostaí agus aithisc. Ábhar de chineál eile Sanas Cormaic agus stair de Philib na Macadóine agus d’Alasdair Mór.
Gluaiseanna agus nótaí
D’fhág Murchadh Riabhach a lán nótaí ar imeall na lámhscríbhinne agus tagairt déanta aige, mar shampla, d’fhánaí de chat. Luaigh Murchadh Ó Madagáin áirithe guth binn spideoige i sráidbhaile Lothra. Is minic an scríobhaí ag gearán faoin aimsir, go háirithe faoin bhfuacht.
Bhain an scoláire Tomás Ó Con Cheanainn úsáid as na nótaí chun go dtomhaisfeadh sé an t-am a tógadh chun míreanna a scríobh. Thóg sé timpeall sé seachtaine ar an scríobhaí 35 leathanach a scríobh (lgh 141–75), ach chaith sé lá ag cóipeáil dáin le gluaiseanna idir na línte.
Kouvola
Cathair in Oirdheisceart na Fionlainne í Kouvola, agus 88,193 duine ina gcónaí ansin i ndeireadh Mhí Eanáir na bliana 2010. Cuireadh cúig cheantar eile leis an gcathair i ndeireadh na bliana 2009, mar atá, Kuusankoski, Valkeala, Anjalankoski, Jaala, agus Elimäki.
Bunaíodh Kouvola mar cheantar tuaithe ar leith sa bhliain 1922, agus bronnadh ainm na cathrach uirthi sa bhliain 1960. Roimh an mbliain 1922, ní raibh ann ach ceann de na sráidbhailte i gceantar Valkeala. Dealraíonn sé go raibh áitreabh éigin i sráidbhaile Kouvola ón meánaois i leith, ach níor thosaigh an áit ag forbairt i gceart sular tógadh an bóthar iarainn ó Riihimäki go Cathair Pheadair sna 1870idí, nó bhí stáisiún traenach Valkeala suite i Kouvola. Sna 1880idí, tógadh tuilleadh línte iarnróid in oirthear na Fionlainne, agus rinneadh acomhal tábhachtach de stáisiún Kouvola.
Sa bhliain 1918, nuair a bhí cogadh cathartha na Fionlainne á chur, maraíodh a lán daoine sa Sceimhle Dhearg agus sa Sceimhle Bhán araon i Kouvola agus sna ceantair timpeall.
Cnoc Mhuirfean
Is ceantar i ndeisceart Bhaile Átha Cliath é Cnoc Mhuirfean (Béarla: Mount Merrion). Is ceantar meánaicmeach atá ann go príomha. Is é an bóthar N11 an príomhbhóthar a théann tríd an gceantar.
Salcombe
Is baile suite i nDevon é Salcombe.
Tighearnán Ua Ruairc
Ba rí Bréifne é Tighearnán Ua Ruairc, (Sa Bhéarla Tiernan O'Rourke). Chuimsigh Bréifne a linne Deoise na Cille Móire an lá atá inniu ann agus achar eile 'Iarthar Bréifne' nó 'Bréifne Uí Ruairc' i gContae Liatroma.
Ollscoil Eabhrach Iarúsailéim
Is é Ollscoil Eabhrach Iarúsailéim (Eabhrais: האוניברסיטה העברית בירושלים, ha-Universita ha-Ivrit B'irushalayim; giorraithe HUJI) ollscoil náisiúnta Iosrael. Tá sé suite in Iarúsailéim. Ba é an chéad ollscoil a oscailt in Iosrael le trí champas.
Chelsea Peretti
Is ban-aisteoir Meiriceánach í Chelsea Vanessa Peretti (a rugadh ar an 20 Feabhra 1978 in Contae Contra Costa, California). Tá cáil bainte amach aici mar an gcarachtar Gina Linetti ar an gclár teilifíse Brooklyn Nine-Nine.
Joe Lo Truglio
Luathshaol
Rugadh Joseph Lo Truglio in Queens, i gCathair Nua-Eabhrac. Is de shliocht Iodálach agus Éireannach é. D'fhás sé aníos in Margate, Florida. Rinne sé staidéar in Coconut Creek High School. Thug sé aithne ar roinnt dá chomhghleacaithe ar an gclár teilifíse The State (1993) in Ollscoil Nua-Eabhrac mar a raibh sé páirteach i ngrúpa fuirseoireachta de chuid na scoile úd.
Suojeluskunta
Is éard a bhí i gceist le Suojeluskunta ("Cór Cosanta") ná eagraíocht chosanta tíre a bhí ag obair san Fhionlainn sna blianta 1918-1944. Cineál garda náisiúnta a bhí ann. Bunaíodh na chéad "chóir chosanta" sa bhliain 1917, ach bhí siad an-difriúil le cóir chosanta na heagraíochta náisiúnta a tháinig ar an bhfód sa bhliain 1918.
I rith na mblianta, bhí 120,000 duine sna cóir chosanta, agus ar meán bhí 90,000 duine ann. Mar sin, bhí eagraíocht náisiúnta na gcór cosanta ar an eagraíocht shaorthoilteanach ba mhó a bhí ag obair i sochaí na Fionlainne san am. Shroich an eagraíocht uasmhéid a ballra sa bhliain 1941, nuair a bhí 127,000 duine ann. I mbliain a bunaithe ní raibh ach 39,000 duine ann. Tháinig deireadh leis an eagraíocht nuair a shocraigh an Fhionlainn agus an tAontas Sóivéadach síocháin shealadach sa bhliain 1944, nó ceann de choinníollacha na síochána a bhí ann go ndíshlógfaí na Cóir Chosanta, rud a rinneadh.
Ba iad Gardaí Bána an chogaidh chathartha síol na gCór Cosanta, rud a d'fhág go raibh blas láidir polaitiúil - blas na heite deise - orthu i rith an chéad chúpla bliain i ndiaidh an chogaidh sin. Sa bhliain 1921, áfach, tháinig an Leifteanant-Choirneal Lauri Malmberg i gceannas ar Eagraíocht na gCór Cosanta, agus rinne sé a dhícheall an eagraíocht a thabhairt chun proifisiúntachta agus chun neamhpholaitiúlachta. D'éirigh leis a lán a dhéanamh lena chuid cuspóirí a bhaint amach, agus cuireadh oifigigh phroifisiúnta in áit na radacach eite deise sna heagrachtaí réigiúnacha.
Clár Maí Locha
Is barúntacht suite i gContae Laoise é Clár Maí Locha.
Sherford
Is baile atá á thógáil i ngleann Sherford i nDevon é Sherford. Tá 5,500 teach ceaptha don suíomh, míle díobh ar chostas íseal. Tá an baile ar fad le bheith carbón-neodrach.
Sidmouth
Is baile suite i nDevon é Sidmouth.
Cúirt Choirnéil
Is ceantar beag i ndeisceart Bhaile Átha Cliath í Cúirt Choirnéil (Béarla: Cornelscourt). Tá sé lonnaithe idir Cábán tSíle agus Carraig an tSionnaigh. Is é an bóthar N11 an príomhbhóthar a théann tríd an gceantar.
Contae Armstrong, Pennsylvania
Is contae i iarthar Pennsylvania é Armstrong. Sa bhliain 2010 bhí cónaí ar 68,941 duine i gcontae Armstrong síos ó 72,392 duine sa bhliain 2000.
Teangacha
De réir daonáireamh SAM 2000 is í Béarla an teanga is comónta i gcontae Armstrong agus í an phríomhtheanga do 66,805 (97.80%) duine sa chontae. Bhí Spáinnis an dara teanga is comónta sa chontae agus í an phríomhtheanga do 540 (0.79%) duine, bhí Gearmáinis an tríú teanga is comónta agus í an phríomhtheanga do 228 (0.33%) duine sa chontae.
Henry Fonda
B’aisteoir Meiriceánach é Henry Jaynes Fonda  (16 Bealtaine 1905-12 Lúnasa 1982).
Beinn Ghlas
Is sliabh in Albain í Beinn Ghlas, atá suite i gComhairle Pheairt is Cheann Rois.
Contae Beaver, Pennsylvania
Is contae in iarthar Pennsylvania é Beaver. Sa bhliain 2010 bhí cónaí ar 170,539 duine sa chontae síos ó 181,412 duine sa bhliain 2000. Tá an contae 1,150 km2 san iomlán.
Teangacha
De réir daonáireamh SAM 2000 is í Béarla an teanga is comónta i gcontae Beaver agus í an phríomhtheanga do 164,185 (95.94%) duine sa chontae. Bhí Spáinnis an dara teanga is comónta sa chontae agus í an phríomhtheanga do 1,860 (1.09%) duine, bhí Iodáilis an tríú teanga is comónta agus í an phríomhtheanga do 1,654 (0.97%) duine sa chontae.
Contae Allegheny, Pennsylvania
Is contae in iarthar Pennsylvania é Allegheny. Is é Pittsburgh príomhbhaile an chontae. Sa bhliain 2010, bhí cónaí ar 1,223,348 duine i gcontae Allegheny, síos ó 1,281,666 duine i 2006. Is é an contae leis an dara daonra is airde i Pennsylvania é. Tá an contae 1,930 km2 ar achar. Tá an contae ainmnithe as an abhainn Allegheny; bhí Allegheny an chéad chontae i bPennsylvania chun ainm bundúchasach a fháil.
Slavaigh
thumb|Tíortha le tromlach na ndaoine ina Slavaigh de réir eitneachaise agus ina mbíonn ar a laghad teanga náisiúnta Slavach amháin ann. {{legend|#7cdc87|[[Slavais an Iarthair}} {{legend|#008000|Slavais an Oirthir}} {{legend|#004040|Slavais an Deiscirt}}]]
Is grúpa eitneach iad na Slavaigh agus is daoine Ind-Eorpacha iad. Cónaíonn siad, go príomha, i lár agus in oirthear na hEorpa. Ó thús an 6ú haois spréigh siad amach agus lonnaigh siad san chuid is mo de Lár agus Oirthear na hEorpa agus na Balcáin. Shocraigh go leor acu níos déanaí sa tSibéir agus i Lár na hÁise nó chuaigh siad ar imirce chuig chodanna eile den domhan. Bíonn cónaí ar phobail na Slavaise i níos mó ná leath de chríoch na hEorpa.
2013 sa teilifís
Is liosta é seo d'eachtraí teilifíse sa bhliain 2013.
Bráigh Raithneach
Is cnoc in Albain í Bráigh Raithneach, atá suite i gComhairle Pheairt is Cheann Rois.
Liber Flavus Fergusiorum
Lámhscríbhinn Ghaelach na meánaoise is ea Liber Flavus Fergusiorum (Leabhar Buí Uí Fhearghais), freisin ARÉ 23 O 48 a-b, scríofa c. 1437-40.
Uí Fhearghais
Sa 7ú haois, bhaist agus athainmnigh Naomh Aodhán (Maodhóg) mic Ailiealla, sa 9ú glúin amach ó Niall, Ardrí na hÉireann, mar a deirtear sa Lives of Irish Saints: Fearghas agus Faircheallach ba ea na hainmneacha baiste. Rinne oidhrí Naomh Aodháin ag Mainistir Ros Inbher agus Mainistir Dhroma Leithne. Rítheaghlach ba ea Uí Fearghais féin, suite ó dhúchas Ros Cam i gClann Fhearghaile. Sa 13ú haois, bhog siad i gContae Mhaigh Eo isteach.
Sa 14ú haois, scríobh baill den chlann an lámhscríbhinn darb ainm anois Liber Flavus Fergusiorum.
Údair
Scríobhadh Liber Flavus Fergusiorum ag amanna agus scríobhaithe éagsúla Uí Fhearghais, an príomhscríobhaí ná Aedh. Ainmnítear beirt aistreoirí, Seaán Ó Conchubair agus Uidhisdín Mag Raighin, sna colafain. D'aistrigh Ó Conchubair alt ar Oifig na Marbh, agus Mag Raighin, Beatha Sheáin soiscéalaí.
Thóg shliochtach Uí Fearghais, Dr. John Fergus an lámhscríbhinn ó Mhaigh Eo go dtí Baile Átha Cliath san 18ú haois. Tar éis a bháis sa bhliain 1761, bhí sí i seilbh a iníne, Frances Arabella Kennedy. Bhronn a garmhac an lámhscríbhinn don Acadamh Ríoga na hÉireann sa bhliain 1875.
Leabhar an Iarla Bháin
Meascra Gaelach liteartha agus reiligiúnach is ea Leabhar an Iarla Bháin, nó The Laud Genealogies and Tribal Histories scríofa c. 1404–1452. Anois Laud 610 sa Bodleian Library, tá dhá fhóilió déag inti, curtha isteach i Leabhar na Rátha. Chruthaigh scríobhaithe Gaelacha an lámhscríbhinn faoi phátrúnacht Séamas de Buitléir, 4ú hIarla Thuamhan (1392–1452). Scríobhadh í as Meán- agus Luath-Nua-Ghaeilge, i Ráth an Photaire agus áiteanna eile.
Bhí clú ar de Buitléir gurbh é Níos Gaelaí ná na Gaeil féin. Ba Ghaeilgeoir é, agus is amhlaidh gurbh eisean an chéad thiarna Angla-Éireannach riamh a cheap breitheamh, Domhnall Mac Flannachadha, ar a bhronn sé tailte i gContae Thiobraid Árann as a chuid seirbhíse.
Déanann Henry agus Marsh-Michel cur síos air mar a leanas:
Cuileannach
Is barúntacht suite i gContae Laoise é Cuileannach.
Séamas Dall Mac Cuarta
Ba mhórfhile é Séamas Dall Mac Cuarta (t. 1647 – 1733) sa 17 agus sa 18 haois déag a bhain le lucht Oirialla. Mar aon lena chomharsana Peadar Ó Doirnín, Art Mac Cumhaigh agus Cathal Buí Mac Giolla Ghunna, ba dhlúthchuid é Mac Cuarta de thraidisiún Oirialla na filíochta is na n-amhrán.
Jane Seymour
An tríú bean chéile Anraí VIII Shasana ab ea Jane Seymour a rugadh ar an 1508 agus a fuair bás ar an 24 Deireadh Fómhair 1537.
Crónas
Is pearsa bainte le miotaseolaíocht na Gréige é Crónas.
Ba Tíotán é Crónas.
Ba í Ria a dheirfiúr agus a bhean chéile.
Ba iad Séas, Poiséadón, agus Háidéas a mhic. Ba iad Héire, Déiméitéir, agus Heistia a iníonacha.
Cadaverine
mion|clé| Is móilín le boladh gráiniúil é Cadaverine, táirgthe trí hidrealú próitéine le linn morgadh fíocháin ainmhithe. Is dé-amín tocsaineach leis an fhoirmle NH2(CH2)5NH2 é Cadaverine, atá cosúil le Puitrescine (sa Bhéarla; Putrescine). Glaoitear peantán- 1,5--dé-amín agus peinteameitiléin-dé-amín air freisin.
Teignmouth
Is baile suite i nDevon é Teignmouth.
Amharclann an Olympia
Is iomaí ealaíontóir agus ceoltóir idirnáisiúnta a bhí ar stáitse an Olympia i rith na mblianta ar nós David Bowie, Foo Fighters, The Killers, Billy Connolly agus Charlie Chaplin in aonacht le neart realtaí Éireannach.
Bunús
Thosaigh Amharclann an Olympia i mBaile Átha Cliath leis an ainm 'The Star of Erin Music Hall' in 1879. Tógadh an amharclann ar láthair seantheach tábhairne agus ceoláras darbh ainm 'Connell's Monster Saloon' in 1855. Athainmníodh é 'Dan Lowrey's Music Hall' sa bhliain 1881. Sa bhliain 1889 athainmníodh arís é, an uair seo tugadh 'Dan Lowrey's Palace of Varieties'. Tugadh Amharclann an Olympia uirthi i 1923.
Stair
Tá ealaíontóirí idirnáisiúnta agus Éireannach tar éis dul ar stáitse san ionad, san áireamh tá Adele, David Bowie, Foo Fighters, The Killers, Radiohead, Florence and the Machine, Aslan, The Script, The Coronas, Billy Connolly, Laurel and Hardy, Charlie Chaplin agus Chris Cornell. Thaifead Tom Waits a leagan beo de "The Piano Has Been Drinking" ansin, eisithe i 1981 ar an albam díolama Bounced Cheeks. Thaifead an fuirseoir agus aisteoir Dermot Morgan.
Ria (miotaseolaíocht)
Is pearsa ó mhiotaseolaíocht na Gréige í Ria.
Ba Tíotán í.
Ba Úránas agus Gáia a tuismitheoirí.
Ba é Crónas a deartháir agus a fear céile.
Contae Bedford, Pennsylvania
Is contae in iardheisceart Pennsylvania é Bedford. Sa bhliain 2010 bhí cónaí ar 49,762 duine i gcontae Bedford síos ó 49,984 duine sa bhliain 2000. Tá an chontae 2,630 km2 san iomlán.
Teangacha
De réir daonáireamh SAM 2000 is í Béarla an teanga is comónta i gcontae Bedford agus í an phríomhtheanga do 45,785 (97.81%) duine sa chontae. Bhí Spáinnis an dara teanga is comónta sa chontae agus í an phríomhtheanga do 360 (0.77%) duine, bhí Gearmáinis Amanaigh an tríú teanga is comónta agus í an phríomhtheanga do 314 (0.67%) duine sa chontae.
An Càrn Bhalg
Is sliabh in Albain í an Càrn Bhalg, atá suite i gComhairle Pheairt is Cheann Rois.
Naomh Abran
Naomh Éireannach is ea Abran. Ba dhíthreabhach ina chónaí sa Bhriotáin é.
Tiverton, Devon
Is baile suite i nDevon é Tiverton.
Port Laoise Thiar
Is barúntacht suite i gContae Laoise é Port Laoise Thiar.
Cárn a' Chlamhain
Is sliabh in Albain í Cárn a' Chlamhain, atá suite i gComhairle Pheairt is Cheann Rois.
Robert Green
Is imreoir sacair é Robert Paul Green (r. 18 Eanáir 1980 i Chertsey, Sasana). Imríonn sé faoi láthair le Queens Park Ranger. D'imir sé le West Ham United ó 2006 go 2012, agus le Norwich City ó 1999 go 2006. Is coimeádaí é.
Thomas Cromwell
Príomh-aire Anraí VIII Shasana ab ea Thomas Cromwell, 1st Earl of Essex a rugadh thart ar an mbliain 1485 agus a fuair bás ar an 28 Iúil 1540.
Oileáin Pribilof
Grúpa ceithre oileán bolcánach amuigh ó chósta mhór-roinn Alasca is ea na hOileáin Pribilof (roimhe na hOileáin Fionnaidh Rónta Thauidh). Tá siad suite i Muir Bheiring thart ar 200 míle (320 km) taobh ó thuaidh ó Unalaska agus 200 miles (320 km) siar ó dheas den Roinn Newenham.
Tá cósta na Sibéire timpeall is 500 míle siar ó thuaidh ó na hoileáin. Tá beagnach 200 km2 (77 sq mi) d'achar sna hoileáin, agus táid carraigeach faoi bhrat tundra. Bhí 572 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2010.
Na hoileáin is mó
Is iad San Pól agus San Seoirse an dá oileán is mó. Ainmníodh an chéad cheann i ndiaidh Féasta Peadar agus Pól, an lá ar ar tháinig na chéad Eorpaigh orthu; is dócha go dtagann an dara ceann as ainm long na dtaiscéalaithe, iad seo faoi cheannas Gavriil Pribilof as a dtugadh ainm an oileánra ar fad. In aice le San Pól, tá na mionoileáin úd, Oileán na Dobharchú agus Oileán an Rosualt. Tá 75.072 míle cearnógacha sna hoileáin. Is cuid de aonad an Mhuir Bheiring den Tearmann Mara Dúlra Náisiúnta Alasca iad na hoileáin.
Mike Tyson
Is iardhornálaí Meiriceánach é Mike Tyson. Saolaíodh ar an 30 Meitheamh 1966 i mBrooklyn i Nua-Eabhrac é. Dornálaí trom-mheáchain a bhí ann agus bhí sé ina churadh domhanda trom-mheáchain.
Torquay
Is baile suite i nDevon é Torquay.
Atlántico (Roinn)
Ceann amháin de 32 Roinn (Spáinnis: Departamentos) atá roinnte go pholaitiúil i bPoblacht na Colóime, is ea an Roinn Atlántico. Tá sí suite ar chósta an Mhuir Chairib sa Cholóim, ar an bhruach thiar d'Abhainn Mhagdalena (Río Magdalena). Tá teorainneacha aici sa tuaisceart leis an Mhuir Chairib, sa deisceart agus san iarthar leis an Roinn Bolivar. Tá achar de 3,319 km ² agus daonra de 2,166,156 aici. Is í Barranquilla príomhchathair na Rinne.
Logainmníocht
Tugadh an t-ainm 'Roinn an Atlantaigh' uirthi toisc go bhfuil Muir Chairib ina theorainn thuaidh di.
Stair
Shíolraigh an daonra bundúchasach réamh-Easpáinneach ó dhá mór-theaghlach: na Cairibigh agus na hAruacaigh. Ba iad na Mocaná an treabh is suntasaí acu, agus bhí bhí siad scaipthe i réimsí áirithe agus, de réir na n-áiteanna ina raibh siad lonnaithe, iadsan a thug na logainmneacha do na réigiúin áirithe ar dtús báire, agus tá cuid mhaith díobh in úsáid fós, mar shampla Tubará, Usiacurí, Piojó, Galapa, Malambo agus Baranoa, idir eile.
Fíoch Rua
Is baile suite i gContae an Chláir é Fíoch Rua.
Port Laoise Thoir
Is barúntacht suite i gContae Laoise é Port Laoise Thoir.
Maltós
Is é an darna aonad nó bhall de sraitheanna bithcheimiceacha tábhachtacha de slabhraí ghlúcóis.
An Cúigiú Crosáid
Iarracht a rinne Iarthar na hEorpa chun Iarúsailéim a ghabháil as smacht stát Ayyubid cumhachtach san Éigipt ab ea an Cúigiú Crosáid (1217–1221).
Càrn Mairg
Is sliabh in Albain é Càrn Mairg, atá suite i gComhairle Pheairt is Cheann Rois.
Cogadh Meicsiceach-Meiriceánach
deas|250px|thumb|Cogadh Meicsiceach-Meiriceánach Bhí an Cogadh Meicsiceach-Meiriceánach coinbhleacht armtha idir Stáit Aontaithe Mheiriceá agus Meicsiceo as 1846 go dtí 1848.
Totnes
Is baile suite i nDevon é Totnes.
Creag Odhar
Is sliabh in Albain í Creag Odhar, atá suite i gComhairle Pheairt is Cheann Rois.
Jefferson Davis
Bhí Jefferson Finis Davis (3 Meitheamh, 1808 – 6 Nollaig, 1889) polaiteoir Meiriceánach a thug seirbhís mar Uachtarán an Stáit Chónaidhmthe as 1861 go 1865. Bhí sé ina bhall an Pháirtí Daonlathach.
Syllan
mion|clé|Scilly Isles; John Bartholomew; 1874 Oileánra san Aigéan Atlantach is ea Syllan (Gaeilge: Na Scillí, Béarla:Isles of Scilly), amach ó chósta thiar theas Chorn na Breataine. Cónaítear ar chúig cinn de na hOileáin Scillí; tá isteach is amach le 2,000 duine ar fad ina gcónaí ann. Is cuid den Ríocht Aontaithe iad na hoileáin.
Ar an 22ú Deireadh Fómhair sa bhliain 1707, thit ceann de na tubáistí ba mhó i stair Chabhlach na Breataine Móire amach sna hoileáin. Briseadh ceithre long de chuid an chabhlaigh ar chladaigh na Scillí agus iad ar strae sa cheo. Cailleadh idir 1,400 agus 2,000 fear, an tAimiréal Sir Cloudesley Shovell, stiúrthóir na long, ina measc.
Cnoc Uarchoille
Is baile suite i gContae an Chláir é Cnoc Uarchoille (Spancel, Spancil nó Spancill Hill, srl).
Ar 23/24 Meitheamh gach bliain (Oíche Fhéile San Seáin), reáchtáltar Aonach Capall ann, an t-aonach capall is sine sa tír, Timpeall 1800 a reachtáladh an t-aonach ar Chrosaire Chnoc Uarchoille don chéad uair. Tá sé ag tarraingt na sluaite riamh ó shin.
Béaloideas
Uair amháin ní raibh deoir uisce le fáil i dtobar ná i sruthán. Ach nuair a tháinig muintir iarthar an Chláir ar an aonach, bhain muintir an bhaile sin cual airgid díobh ar dheoch uisce do na capaill agus chuir siad a mallacht ar an lá. Riamh ó shin, deirtear go mbíonn sé ina bháisteach ar Aonach Spancel Hill Lá Fhéile Naomh Eoin.