cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ulchabhán donn
Is éan é an t-ulchabhán donn ( Strix aluco). Is baill d'fhine na Strigidae iad.
Beinn Ruaidhneis
Is sliabh in Albain í Beinn Ruaidhneis, atá suite i gComhairle Mhoireibh.
Martin Kližan
Is imreoir leadóige gairmiúla as An tSlóvaic é Martin Kližan. Rugadh é ar an 11 Iúil 1989.
Naomh Breandán
Naomh Breandán Chluain Fearta (circa 484/489 - circa 578) nó An Loingseoir mar a bhí aithne air, is duine é de naoimh luath-mhainistreacha na hÉireann a bhfuil a chuid finscéalta tar éis áit na staire a thógáil. Is ceann de na Dhá Aspal Déag na hÉireann é.thumb|Bréanainn ar stampa phoist ó [[Oileáin Fharó|na hOileáin Fharó|clé]]Tá cáil air mar gheall ar an iomramh go Tír na nAoibhneas. Is é an 16 Bealtaine a fhéile. Is naomh pátrún do mhairnéalaigh agus dóibh siúd a bhíonn ag taisteal. mion|1903; “Breandán Naoṁṫa ar an Muir” le Sarah Purser  i Baile Locha Riach |clé
Saol
Ar feadh cúig bliana, chuir Naomh Íde léann air agus lean sé a chuid léinn faoi stiúir Naomh Erc. , Rinne sé staidéar ansin i mainistir Chluain Ioraird faoi Naomh Finnian, is cosúil.
Oirníodh é mar shagart i 512. Idir 512 agus 530, thóg sé cillín mainistreach i Seanchill ag bun Chnoc Bhréanainn.
Taisteal
Ba ón áit seo a d’fhág sé ar an iomramh clúiteach a mhair seacht mbliana (ar na seanfhéilirí Éireannacha, tá féile i gcomhair “Egressio familiae S. Brendani” ar an 22 Márta).
Thug sé cuairt ar Albain agus shroich sé Inse Ghall, agus b’fhéidir áiteanna níos faide i gcéin. Níos deireanaí thaistil sé go dtí an Bhreatain Bheag agus Oileán Í, an t-oileán naofa ar chósta thiar na hAlban. D’fhág sé a rian ar Albain, go háirithe in Óban, áit a bhfuil Cill Bréanainn. Tuairiscítear gur thug Breandán cuairt ar Inse Orc, Inse Shealtainn, agus ar an mBriotáin fiú (sa Fhrainc).
Ar ais in Éirinn
Tar éis dó teacht ar ais go hÉirinn, bhunaigh sé mainistir i Eanach Dhúin i gContae na Gaillimhe.
Bhunaigh sé mainistir ag Inis dhá Dhroim i bparóiste Chill an Dísirt i gContae an Chláir thart ar an mbliain 550. Chomh maith leis sin, bhunaigh sé mainistir in Inis Mhic Uí Chuinn, Contae na Gaillimhe agus in Inis Gluaire, Contae Mhaigh Eo.
Ar ndóigh an mhainistir is cáiliúla a raibh baint aige léi ná Cluain Fearta, a bhunaigh sé circa 557/568, áit ar cheap sé Naomh Moinenn, a nia, mar phrióir agus mar phríomhoide.
D'éag sé ansin tráth éigin idir na blianta 570 agus 583, b'fhéidir. Tá Naomh Breandán curtha i gCluain Fearta.
Iomramh finscéalach
Tá cáil air mar gheall ar an iomramh finscéalach go Tír na nAoibhneas a raibh cur síos déanta air sa naoú haois sa lámhscríbhinn Iomramh de Naomh Breandán an Loingseoir.
Tá a lán leaganacha den scéal seo faoin gcaoi a ndeachaigh sé féin agus seasca oilithreach ar thóir Tír na nAoibhneas.
Tháinig sé ar ollphéist mara, eachtra a roinn sé le duine de lucht a chomhaimsire, Naomh Colm Cille. An scéal is coitianta as an gcur síos seo ná nuair a shíl siad go raibh siad tar éis teacht i dtír ar oileán ach ní oileán a bhí ann ach ollphéist mór mara, Jasconius. Faigheann siad amach é seo nuair a lasann siad tine chun an Cháisc a cheiliúradh agus dúisíonn Jasconius.
An chéad duine ón Eoraip a bhain Meiriceá amach?
Tá an-phlé déanta thar na blianta faoi Naomh Breandán agus Críostóir Colambas agus an chéad duine a bhain Meiriceá amach. thumb|Bréanainn agus an mhíol mór - Manuscriptum translationis germanicae (c.[[1460)|clé]]Sa bhliain 1976, tóg an taiscéalaí Éireannach Tim Severin curach déanta as leathar daimh agus seol sé thar dhá shamhradh go dtí Talamh an Éisc trí Inse Ghall, Na Scigirí agus an Íoslainn le "taispeáint go raibh tú in ann tabhairt faoi iomramh mar seo ag úsáid an chineáil seo curaí". Ar an iomramh, chonaic Tim Severin a lán rudaí, cnoic oighir agus míolta móra ina measc. Léiríonn na tagairtí a bhí déanta de na radhairc seo i scríbhinní Naomh Breandán gur sheol sé sa cheantar céanna inar sheol Severin.
Nuair a scaip an scéal faoin iomramh, thosaigh oilithrigh agus daltaí ag teacht go hArd Fhearta le teagasc agus treoir a fháil ó Naomh Breandán. Dá bharr seo, bhunaigh pobail mainistreacha nua in áiteanna mar Ghallarais, Chill Maoilchéadar, Chnoc Bréanainn agus na Blascaoid.
Tionchar
Tá a ainm nasctha le scata lonnaíochtaí manach i gContae Chiarraí, Contae an Chláir, Contae na Gaillimhe agus ar oileáin abhainn na Sionainne.
Bhí Cluain Fearta ar na mainistreacha ba cháiliúla acu seo, é lonnaithe in Oirthear na Gaillimhe, áit a dtosaíonn scéal Thuras Naomh Breandán, is cosúil.
Copper Face Jacks, Sráid Fhearchair
Is club oíche i mBaile Átha Cliath é Copper Face Jacks atá suite ar Shráid Fhearchair. Ainmníodh an club oíche tar éis John Scott, an chéad iarla ar Chluain Meala (1739-1798). Breitheamh a bhí ann agus bhíodh an cháil air daoine iomadúla a sheoladh chun na croiche. Bhíodh cónaí air ar Shráid Fhearchair ag uimhir 16-17 agus meastar gurb é an t-ólachán trom a thug aghaidh dhearg an chopair dó.
The Gingerman, Sráid na bhFíníní
Is teach tábhairne i mBaile Átha Cliath é The Gingerman atá suite ar Shráid na bhFíníní. Ainmníodh an pub deas seo tar éis úrscéal J. P. Donleavy. Leanann The Gingerman scéal Sebastian Dangerfield mac léinn dlí i gColáiste na Tríonóide atá ag siúl BÁC agus ag bualadh leathair agus craicinn feadh na slí. Cuireadh cosc ar an leabhar nuair a foilsíodh é san 1950í toisc go raibh sé chomh graosta sin.
Verviers
Cathair Bheilgeach sa Vallúin is ea Verviers.
Pescara
Is cathair i réigiún Abruzzo san Iodáil é Pescara.
Belém
Cathair sa Bhrasaíl is í Belém. Tá sí suite i dtuaisceart na tíre agus is í príomhchathair an Stát Pará. Tá 1,392,031 duine ina gcónaí i mBelém agus 2,249,405 ina gcónaí sa cheantar cathrach. (daonáireamh 2010).
Teramo
Is cathair i réigiún Abruzzo san Iodáil é Teramo.
Srath Spé
Is ceantar suite i gComhairle Mhoireibh é Srath Spé.
The Hairy Lemon, Sráid Stiabhna Íochtarach
Is teach tábhairne i mBaile Átha Cliath é The Hairy Lemon atá suite ar Shráid Stiabhna Íochtarach. Deirtear gur ainmníodh an pub seo as duine de shaincharachtair na cathrach. Fear ceaptha madraí a bhí sa Hairy Lemon a raibh aghaidh ghruagach air a bhí ar chruth na líomóide.
Ceathrú Bheag Fhearghasa
Is sráidbhaile í Ceathrú Bheag Fhearghasa. Tá an baile suite i mBuiríos Umhaill, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Inis Iocht
Is oileán agus contae de chuid na Ríochta Aontaithe í Inis Iocht (Isle of Wight as Béarla). Tá sí suite trí mhíle amach ó chósta theas Chontae Hampshire i Sasana, agus í scartha ón mórthír ag caolas mara a dtugtar Solent air. Tá an-ráchairt ar an oileán seo ón ré Victeoiriach i leith, mar ionad saoire. Tá cáil uirthi as áilleacht a tírdhreacha chomh maith.
Tá stair shaibhir ilghnéitheach ag Inis Iocht. Ríocht neamhspleách a bhí ann ar feadh tamaillín sa chúigiú haois déag. Bhí cónaí ar an bhfile Alfred Lord Tennyson ansin, agus chaith an Bhainríon Victeoiria féin deireadh a saoil in Osborne House, an teach saoire a bhí aici in Inis Iocht. Áit mhór tógála bád a bhí in Inis Iocht riamh, ach, de bharr na forbartha teicneolaíochta, tógadh eitleáin uisce san oileán freisin, chomh maith leis an gcéad sciorrárthach (árthach foluaineach) i stair an chine dhaonna.
Ba chuid de Chontae Hampshire í go dtí an bhliain 1890, agus tá canúint an oileáin an-chosúil le canúint tuaithe Hampshire, cé go bhfuil cuid mhaith focal dá gcuid féin ag muintir Inis Iocht. Bhí 132,731 duine ina gcónaí san oileán sa bhliain 2001, agus aon duine amháin ag déanamh feisireachta dóibh i bparlaimint Westminster - rud a chiallaíonn gur í Inis Iocht í an toghcheantar is mó sa tír.
San úrscéal ficsin eolaíochta The Day of the Triffids le John Wyndham, shocraigh iarmharáin na holltubaiste domhanda in Inis Iocht sa deireadh, le coilíneacht dá gcuid féin a bhunú ansin.
Contae Hampshire, Massachusetts
Is contae in iarthar Massachusetts é Hampshire. Is é Northampton príomhbhaile an chontae. Sa bhliain 2010 bhí cónaí ar 158,080 duine sa chontae. Ba Bhéarla an phríomhtheanga ag 88.8% de na daoine,Spáinnis ag 3.4%, Fraincis ag 1.7% agus bhí Polainnis ag 1.4%. Sa bhliain 2000 ba í Gaeilge an phríomhtheanga do 70(0.05%).
Mouscron
Cathair Bheilgeach sa Vallúin is ea Mouscron.
Johan Cruyff
Iar-imreoir agus traenálaí peile Ollannach é Hendrik Johannes Cruijff, a bhfuil aithne air go hidirnáisiúnta mar Johan Cruyff (Amstardam, 25 Aibreán 1947 – Barcelona 24 Márta 2016). Glactar leis gur é an t-imreoir Ollannach ba fhearr riamh. Scríobhtar a sloinne bunaidh Cruijff leis an nguta Ollainnise «ij», nach bhfuil ann i go leor teangacha eile ar nós an Béarla, Spáinnis agus Fraincis. Mar sin, scríobhadh an sloinne Cruijff go hidirnáisiúnta mar Cruyff.
Beathaisnéis
Chaith Cruyff a óige ag imirt le liathróid peile. Agus é 10 mbliana d'aois, tógadh isteach sa chlub Ajax Amsterdam in éineacht le 300 páiste eile. Fuair a athair bás agus é 12 bliana d'aois agus b'éigean dó éirí as an bpeil ar feadh tamaill. Dhá bhliain ina dhiaidh sin, fuair sé cara nua i gcruth choimeádaí páirce Ajax agus chabhraigh sé leis ina chuid oibre.
Michael Healy-Rae
Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála do Dheisceart Chiarraí é Michael Healy-Rae. Tá sé ina pholaiteoir neamhspleách. Is é an mac is óige atá ag an bpolaiteoir Jackie Healy-Rae. Sheas Healy-Rae in Olltoghchán 2016 agus bhain a dheartháir Danny Healy-Rae suíochán chomh maith.
Scalan
Ba cliarscoil Chaitliceach suite i gComhairle Mhoireibh í Scalan.
Paul Auster
Scríbhneoir Meiriceánach is ea Paul Benjamin Auster (rugadh 3 Feabhra, 1947). Tógadh é i South Orange i New Jersey. Chuaigh sé ar scoil i Columbia High School i Maplewood. Tá neart leabhar scríofa aige; mar shampla The New York Trilogy (1987), Moon Palace (1989) agus The Brooklyn Follies (2005). Scríobh Auster na scripteanna do na scannáin The Music of Chance (1993), Smoke (1995), Blue in the Face (1995), Lulu on the Bridge (1998) agus The Inner Life of Martin Frost (2007). Úsáideann Auster an t-ainm cleite Paul Benjamin.
Ailill mac Cathail
Ríthe na Mumhan d'Eoghanacht Ghleanndamhnach ba ea Ailill mac Cathail (bás 701 ). Cathal Cú-cen-máthair (bás 665) ba ea a athair, agus Finghin (bás 696) a dheartháir agus réamhtheachtaí.
Cé go bhfeictear é sna hannála Éireann mar rí agus sa seanscéal Seanchas Fála Chaisil, fágtar ar lár é as Sioncronachtaí Laud agus an Leabhar Laighneach. Feictear é mar shínitheoir Cháin Adhamhnáin ag Biorra sa bhliain 697, ach mar rí Mag Feimin ach amháin, agus Eidirscéal mac Maoil Umha (bás 721) mar rí na Mumhan.
Bhí triúr mac ag Ailill: Fogantach, Aonghus agus Dubhda. Ní raibh aon duine dá mhuintir ina rí, áfach.
An Cheathrú Shalach
Is sráidbhaile í an Cheathrú Shalach. Tá an baile suite i mBuiríos Umhaill, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Stocmhalartán
mion|250px|Stocmhalartán na hIodáile atá lonnaithe i [[Milano na hIodáile.]] Is éard is stocmhalartán ann ná ionad nó foirgneamh ina dtagann daoine le chéile le stoic agus scaireanna a dhíol agus a cheannach; nó cumann daoine a mbíonn an cineál gnó sin ar bun acu.
6
Ceannairí Domhanda
0er
Darkey Kelly’s, Sráid Sheamlas an Éisc
Is teach tábhairne i mBaile Átha Cliath é Darkey Kelly’s atá suite ar Shráid Sheamlas an Éisc. Deirtear go mbíonn seisiún maith ceoil ar siúl tigh Darkey Kelly’s. Deirtear gur tharla drochghníomhartha olca a tharla ann chomh maith. Ainmníodh an teach óil seo as Dorcas Ní Cheallaigh, bean a stiúraigh drúthlann nó teach striapachais san áit. Sa bhliain 1761 aimsíodh corpáin faoin urlár ann – dúradh gur fir a bhí iontu ar mharaigh Dorcas iad. Dar le roinnt ba í an chéad sraithdhúnmharfóir as Éirinn í.
Baile na hAbhann
Baile fearainn sa Ghaeltacht i gContae na Gaillimhe is ea Baile na hAbhann. Is é an cháil is mó atá air ná go bhfuil ceanncheathrú an stáisiúin teilifíse Ghaelaigh TG4, suite san áit seo.
Châtelet
Cathair Bheilgeach sa Vallúin is ea Châtelet.
Hunndaidh
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Obar Dheathain é Hunndaidh (Béarla: Huntly). Is é Srath Bhalgaidh an seanainm a bhíodh ar an áit.
Slat an Rí
thumb|[[An Bodach, le Slat an Rí]] Réaltbhuíon is ea Slat an Rí. An Fiagaí a thugtar air sa Laidin. Tá cuma gharbhchearnóige ar an mbuíon, a chuimsíonn réalta den chéad ghrád nó den dara grád solais ag gach cúinne, agus an tslat i lár baill. Tugtar crios an Fhiagaí air seo chomh maith. Líne dhíreach de thrí réalta atá ann. Má leantar treo na líne feicfear Réaltra an Mhadra (Sirius). Bíonn an réalta seo ag spréacharnach go hildaite, bán dearg, buí agus gorm. Cheaptaí go mbíodh tionchar mire ag an réaltra seo ar ghadhair.
Caisleán Windsor
Is é Caisleán Windsor an caisleán is mó ar domhan ina bhfuil daoine ina gcónaí ann go fóill. Tá sé suite sa chontae Sasanach Berkshire. Rianaítear a stair siar go dtí aimsir Liam Concar, agus is é an caisleán is faide úsáid leanúnach ar domhan mar gheall air sin. Tá sé ar cheann de na príomhárais chónaithe atá ag Banríon na Ríochta Aontaithe, Eilís II, in éineacht le Pálás Buckingham agus Pálás Hollyrood in Albain.
Cnoc Bréige
Is sráidbhaile é Cnoc Bréige. Tá sé suite i mBuiríos Umhaill, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Juneau, Alasca
right|250px|thumb|Mount Juneau, atá suite in aice leis an gcathair. Priomhchathair Alasca i Meiriceá is ea Juneau. Is é Juneau an 3ú cathair is mó sa stát (bhí 32,468 duine sa chathair sa bhliain 2016). Is ionann an chathair Juneau agus an Bhuirg Juneau, tá ceann de na cinn is mó achair ag an gcathair sna Stáit Aontaithe freisin. Bunaíodh an chathair sa bhliain 1881, agus tagann an t-ainm ón sirtheoir Ceanadach Joe Juneau.
Ladies Open Lugano
Comórtas leadóige a bhíonn ar siúl gach bliain i Lugano, An Eilvéis is ea Ladies Open Lugano. Is páirt den WTA Tour é an Ladies Open Lugano.
Stair
Imríodh an chéad chomórtas sa bhliain 2017.
Al Gore
Is polaiteoir, fear gnó agus buaiteoir an Dhuais Nobel é Albert Arnold Gore, Jr. (rugadh é ar 31 Márta 1948), ar a dtugtar Al Gore de ghnáth.
Ina bhall den Pháirtí Daonlathach, chaith Gore tréimhse idir 1977 agus 1985 i dTeach Ionadaithe na Stát Aontaithe, agus na blianta idir 1985 agus 1993 ina sheanadóir ón stát Tennessee i Seanad na Stáit Aontaithe. B'é Gore an 45ú Leas-Uachtarán na Stáit Aontaithe idir na blianta 1993 agus 2001, i rith uachtaránacht Bill Clinton.
Ba é Gore iarrthóir an Pháirtí Dhaonlathaigh i dtoghchán conspóideach na bliana 2000, ach chaill sé i ndeireadh an lae agus bhuaigh George W. Bush an t-uachtaránacht ina áit Bill Clinton.
Sa lá atá inniu ann, tá Gore gníomhach sa ghluaiseacht i gcoinne athrú aeráide. Bhuaigh a scannán An Inconvenient Truth an Duais Oscar sa bhliain 2006, agus bronnadh an Duais Nobel air sa bhliain 2007.
Contae Middlesex, Massachusetts
Is contae in oirthuaisceart Massachusetts é Middlesex. Is iad Lowell agus Cambridge príomhbhailte an chontae. Sa bhliain 2010 bhí cónaí ar 1,503,085 duine sa chontae. Ba Bhéarla an phríomhtheanga ag 79.6% de na daoine,Spáinnis ag 4.3%, Portaingéilis ag 2.7%, Iodáilis ag 1.6%, Sínis ag 1.4% agus bhí Fraincis ag 1.5%.
Peitreal
mion|clé|Stáisiún peitril i g[[Contae Dhún na nGall.]]
Is éard is peitreal (artola nó gásailín uaireanta) ann ná breosla, de ghnáth breosla leachtach le húsáid in innill dócháin inmheánaigh ina n-adhantar meascán breosla / aeir le spréach.
Focal
Tagann an focal ó 'petra-oleum' na Laidine nó ola a thagann ó charraig. Is é an bunús céanna atá aige seo agus an téarma eile Gaeilge air, artola. Is ionann art agus cloch. mion|clé|312x312px|Texaco Skychief
Táirgeadh
Is ó mheascán díorthaithe ó pheitriliam a thagann peitreal, úsáidtear go príomha é in innill dhócháin inmheánaigh. Úsáidtear mar thuaslagóir é i gcúrsaí péinte é chomh maith.
Is meascán an peitreal féin de hidreacarbóin sho-ghalaithe a fhaightear ó dhriogadh is scoilteadh peitriliam, a chuimsíonn breiseáin cosúil le comhdhúile luaidhe chun an adhaint a rialú uaireanta, agus coscaire meirge.
Saothraíodh peitreal saor ó luaidhe trí bheinséin is breiseáin eile a chur ann, agus is é seo is mó a úsáidtear anois.
Truailliú
Mar thoradh ar an truailliú comhshaoil le luaidhe ag sceithgháis gluaisteán, thosaigh aighneas sna 1980idí mar gheall air sin. clé|mion|The Texas Company, [[Galveston, Texas|Galveston c 1910-1920]]
Stair
Ar 7 Aibreán 1902, bunaíodh an comhlacht Texas Company, ar a dtugtar Texaco sa lá atá inniu ann.
Mar thoradh ar an truailliú comhshaoil le luaidhe ag sceithgháis gluaisteán, thosaigh aighneas sna 1980idí mar gheall air sin.
Féach freisin
mion|clé|Gulf Oil Corporation, Waddell Gasoline Plant, Texas, 1956
The Brazen Head, Sráid an Droichid Íochtarach
Is teach tábhairne i mBaile Átha Cliath é The Brazen Head atá suite ar Shráid an Droichid Íochtarach. I rith Ionsaí na hInse, más fíor, scaoil arm Liam Bhuí piléar ó chanóin a bhain an cloigeann de chailín rua a raibh droch-cháil uirthi. Maíonn scéalta eile gur ó chloigeann práis a thagann an t-ainm. Maíonn muintir an phub seo go bhfuil sé chomh sean leis an mbliain 1198, ach i bhfírinne tógadh an foirgneamh reatha sa bhliain 1794. Bhíodh baint ag Roibéard Eiméid, Bhulf Tón agus Breandán Ó Beacháin leis an áit.
7 (uimhir)
Is é 7 (seacht) an uimhir nádúrtha tar éis 6 agus roimh 8.
Uimhir a cheanglaítear leis an "ádh", agus a n'úsáidtear chun síoraíocht nó iliomad a chur in iúl, m.sh. "Mo sheacht mallacht ort."
An Aracáin agus an Phatagóin
Ba ríocht ghearrshaolach í Ríocht an Aracáin agus an Phatagóin (Fraincis: Royaume d'Araucanie et de Patagonie; in uaireabh tagairt dí mar An Nua-Fhrainc.) Bhunaigh an dlíodóir Francach darbh ainm Orelie-Antoine de Tounens mar stát neamhspách é, i lár na naoú gcead déag, i Meiriceá Theas. Ag an am sin, bhí na hIndigh dúchasacha, darbh ainm na Mapuche i mbun cogaíochta in aghaidh Rialtais na Sile agus na hArgaintíne, a bhí talamh saibhir na Mapuche uathu.
Ráth Fhearna
Is sráidbhaile beag é Ráth Fhearna. Tá Ráth Fhearna i gContae na hIarmhí deich mhéile ó Mhuilleann gCearr. Tá Ráth Fhearna suite ar an bóther R156. Tá Ráth Fhearna 64 cillméadar ó mBaile Átha Cliath.
An Aracáin agus an Phatagóin
Stair
left|200px|thumb|Orelie-Antoine I, Rí an Aracáin agus an Phatagóin.Agus é i mbun cúirte ar an réigiúin in 1860, chuaigh na Mapuche i gcionn ar Orelie-Antoin. Bhailigh ceannairí uile na Mapuche agus thogh siad mar dá chuid é. Chuaigh Orelie-Antoin i mbun oibre ansin, agus chruthaigh sé rialtas agus bunreacht dá thír nua, a bhaist sé an Nua-Fhrainc uirthi.
Ráth Fhearna
Daonra
I 2016, de réir an daonáirimh, tá 221 daoine ina gcónaí i Ráth Fhearna.
An daonra i 1991, bhí 254 ina gcónaí i Ráth Fhearna.De réir an daonáirimh, tá an aoisghrúpa tromlaigh idir 18-64 bliana.Tá 110 fír agus 111 mná ina gcónaí i Ráth Fhearna.
An Aracáin agus an Phatagóin
Stair
Níor éirigh leis ina gaisce chun cáil idirnásiúnta a bhaint amach do na Mapuche, áfach. Chuir rialtais an Chile agus an Argintín in aghaidh. Chuir siad i bpríosún é, agus chaitheadh ón tír é níos mó ná uair amháin. Ní cuireadh pionós níos mó air áfach, mar gur cheap na húdaráis sa Chile agus san Argintín go raibh tinneas intinne air. Cailleadh Rí Orelie Antione I sa bhFrainc, agus gan pingin rua aige, in 1878 tar éis dó blianta fada a chaiteamh ag lorg aitheantas dá thír, a bhí gabhta ag an tSile agus an Argintín.
Ráth Fhearna
Stair
Tá brí stairiúil leis an ainm Ráth Fhearna.
Tá ráth stairiúil suite ar imeall Ráth Fhearna agus is as sin a thagann ainm an bhaile. mion|250x250px|Séipéal Naomh Brigid Ráth Fhearna (Raharney Church) Séard is brí le Ráth Fhearna ná rath a bhí ann fadó le fearnóg mhór ag fás in aice leis.
Tógadh Maguire Brother as Baile Átha Buí an scoil i 1960.
Bunaíodh an Club Cumman Iomanaíocht Ráth Fhearna sa bhliain 1904.
Bunaíodh an Club Cumman Camógaíocht Ráth Fhearna sa bhliain 1978.
Tá Ráth Fhearna lán le traidisiún iománaíochta agus camógaíochta.
Séipeal Naomh Bríd
Tá séipéal Ráth Fhearna mar chuid de pharóiste Cill Liúcainne.
Thóg Fr. John Curran PP an séipéal i mí an Mhárta an bhliain sin.
Rinne Fr. Eugene O'Rourke PP é a athchóiriú ansin i 1860.
Tíreolaíocht
Is é N 60025 53028 an tagairt eangaí na hÉireann.
Tá droichead álainn ag sráidbhaile Ráth Fhearna thar Abhainn Daol.
Is fo-abhainn den Bhóinn í Abhainn Daol.
Níl Ráth Fhearna suite ach 3 cillméadar ó theorainn Contae na Mí.
Tá sean reilig nach bhfuil in úsáid, ar bharr cnoic bheag ar lúb na habhann agus í ag fágáil an tsráidbhaile.
I 2019, Bhí Ráth Fhearna ar an leibhéal is airde go háitiúil i mBailte Slachtmhara san Iarmhí.
Tionscail
Is é Shay Murtagh Precast an chuideachta suaitheanta de Ghrúpa Shay Murtagh. Tá sé suite i Ráth Fhearna.
Tá sé i dtionscal na tógála
Déanann Shay Murtagh Precast speisialtóireacht i ndéantúsaíocht coincréite réamhtheilgthe saincheaptha do mhargaí bonneagair, bóthair, iarnróid, fóntais, cónaithe agus tráchtála.
Ann (Goody) Glover
Sclábhaí goirt agus tí, de shliocht Éireannach, ab ea Ann (Goody) Glover; cuireadh asarlaíocht ina leith agus crochadh í i mBostún ar 16 Samhain 1688. Inniu i mBostún, ceiliúrtar 'Goody Glover Day' ar an 16 Samhain.
Ráth Fhearna
Taisteal
Tá Ráth Fhearna suite ar an bóthar R156.
Ann (Goody) Glover
Bhí Glover ar dhuine den dream a ciontaíodh in asarlaíocht i Massachusetts i ndeireadh an 17ú haois, nuair a cuireadh i leith a lán, idir mhná agus fhir, go raibh obair an diabhail ar siúl acu. Bhí Glover an t-asarlaí ('cailleach') deireanach a cuireadh chun báis i mBostún.
Ráth Fhearna
Taisteal
Tá Cill Liúcainne, Baile Íomhair agus Dealbhna an sráidbhaile in aice leis Ráth Fhearna.
Soláthraíonn bealach 115C Bus Éireann nasc comaitéireachta le Baile Átha Cliath trí Baile Íomhair, Ráth Fhearna, Cnoc an Línsigh agus Maigh Nuad go dtí an Muilleann gCearr le turas amháin ar maidin agus turas tráthnóna ar ais ó Luan go hAoine go huile.
Ann (Goody) Glover
An Asarlaíocht i Sasana Nua
thumb|left|255px|Léarscáil de Shasana Nua, c. 1670 Cuireadh tús le Sasana Nua sa bhliain 1620: roinnt coilíneacht aí arbh iad na Piúratánaigh a bhí chun tosaigh iontu. Sna 1660í agus sna 1670í, bhí rath ar na bailte beaga: feirmeoirí, iascairí, trádálaithe fionnaidh, lucht muilte sáibh ag maireachtáil in aice leis na Wabanaki (pobail dhúchasacha an réigiúin), a bhíodh ag feirmeoireacht, ag seilg agus ag iascaireacht sna gleannta.
Ráth Fhearna
Oideachas
mion|Ráth Fhearna, Co na hÍar Mhí. Tá bunscoile beag i Ráth Fhearna. Scoil Mhuire is ainm di. Tógadh Maguire Brothers Scoil Mhuire as Athboy i 1960.
Ann (Goody) Glover
An Asarlaíocht i Sasana Nua
Ní i mBostún (áit ar cúisíodh Ann Glover) is mó a tháinig anbhá ar dhaoine roimh an asarlaíocht ach i sráidbhaile Shálaem, áit a thug dídean do mhórán a theith ó na cogaí. Cuireadh scéin cheart ar Shálaem sna 1690í, nuair a thosaigh roinnt cailíní óga á n-iompar féin mar a bheadh an diabhal iontu.
Is beag duine nach raibh cinnte de go raibh asarlaithe ann. Mar sin féin, ní chreidfí gach duine a chuir asarlaíocht i leith duine eile i Sasana Nua, agus is minic a chuirtí an dlí ar an gcúiseoir féin. Mar sin féin, ciontaíodh agus daoradh daoine mar asarlaithe, agus crochadh iad. Bhíodh gnóthaí eile ar siúl freisin, miondraíodóireacht agus frithdhraíodóireacht, agus bhí mná feasa ann agus cneasaithe. Ní thabharfaí asarlaithe ar a leithéidí de ghnáth, ach b’fhurasta dóibh titim i mbaol a gcúisithe. mion|martraíodh í, b'fhéidir ? Ba mhinic comharsana ag éileamh ar a chéile, á rá go ndearna duine éigin díobháil dóibh – rud éigin suarach, minic go leor. Bhíodh cloch sa mhuinchille ag daoine dá chéile, agus baint ag an achrann le miontubaistí an tsaoil. Tríd is tríd, thugtaí ‘asarlaí’ ar dhaoine deacra achrannacha nó ar dhaoine nár chloígh le béasa an phobail.
Ráth Fhearna
Oideachas
Ní raibh teas lárnach acu sa Scoil Mhuire.
Ann (Goody) Glover
An Asarlaíocht i Sasana Nua
Ba mhinice asarlaíocht á cur i leith ban ná i leith fear, agus gach seans nach gciontófaí na fir, mar síleadh go raibh lé nádúrtha ag na mná le hobair an diabhail. Seans, freisin, gur mothaíodh gurbh éigean údarás na bhfear a threisiú agus é i mbaol.
Ráth Fhearna
Oideachas
Lasadh siad tinte sa sorn i ngach seomra ranga. Bhí thart ar 100 daltaí sa scoil i 1961.
Críoch Mhonadh
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Obar Dheathain í Críoch Mhonadh.
Ráth Fhearna
Oideachas
Ar an lá atá inniu, tá thart ar 120 daltaí, 5 muinteoirí agus 2múinteoirí oideachais speisialta.
Ann (Goody) Glover
Scéal Ann Glover
Dúirt dochtúir gurbh asarlaíocht amháin a d’fhéadfadh an galar sin a tharraingt orthu. Leigheasadh duine den cheathrar le paidreoireacht, ach ní bhfuair an chuid eile faoiseamh nó gur cuireadh an bhean níocháin agus a máthair Ann i bpríosún. Bhí droch-chlú cheana ar an tseanbhean, agus daoine á rá gur thug sí bás mná le hasarlaíocht. Is léir, pé scéal é, nárbh aon dóithín í. Thosaigh na taomanna arís tar éis do ghaol le Glover íde béil a thabhairt do dhuine den chlann.
Ráth Fhearna
Galf
Tá cúrsa galf i Ráth Fhearna.
Ann (Goody) Glover
Na hAiríonna
Deir scoláirí éigin gur ré shuaite a bhí ann agus go bhfágfadh sin a rian ar intinn an aosa óig. B’fhéidir, áfach, gur galar coirp ba chúis le hairíonna mhuintir Goodwin. B’fhéidir gurbh é an t-eargót (an fungas claviceps purpurea) ba chúis le hiompar aisteach na ndaoine a imríodh ‘asarlaíocht’ orthu (Lina Caporeal, Science 2/4/76). mion|Alan Titley Tá teoiric eile ag Laurie Winn Carlson, scoláire Meiriceánach: b’fhéidir gurbh é an t-ionchaifilíteas (encephalitis lethargica nó athlasadh inchinne) a bhí i gceist sa chás seo agus i gcáis eile. Mearú, fiabhras agus taomanna na hairíonna. Corrmhíolta a iompraíonn an víoras is cúis leis, agus bhí corrmhíolta le fáil ina dtáinte sa cheantar úd. Galar é a thagann agus a imíonn, agus fágann sé rian áirithe ar an gcorp: preabanna craicinn (deireadh daoine go mbíodh ‘miotóga’ á mbaint astu), baill dhearga ar cosúil le ‘greamanna’ iad agus goilliúnacht aigne.
Ais leathmhór
thumb|Ais leathmhór Má tá éilips againn, tugaimid ais mhór an éilips ar an ais a ritheann trí lárphointe an éilips ó cheann den dá phointe is faide ó chéile ar an éilips. Is í an ais mhór an trastomhas is faide atá ag an éilips, mar sin. Is ionann ais leathmhór an éilips agus leath na haise móire. Is ionann an ais leathmhór agus meánfhad na satailíte ón bpríomhach, agus an tsatailít ag timpeallú an phríomhaigh ar fhithis éilipseach. Tabhair faoi deara nach bhfuil an príomhach suite i lárphointe an éilips, ach i gceann de dhá fhócas an éilips.
Pádraic Ó Máille
Polaiteoir Éireannach ab ea Pádraic Ó Máille (23 Feabhra 1878 - 19 Eanáir 1946). Bhí sé ina bhall de Shinn Féin ar dtús agus i bhfabhar an Chonartha. D'éirigh sé ina bhall de Fhianna Fáil níos déanaí.
Deartháir ba ea é le Micheál agus Tomás Ó Máille, TD srl,.
Ráth Fhearna
Camógaíocht
Tá club camógaíochta rathúil ann i Ráth Fhearna. Bunaíodh é i 1978.
Pádraic Ó Máille
Iarracht ar dhúnmharú
Mharaigh Óglaigh frith-Chonartha Seán Hales, TD, de thaisme, ar Ché Urumhan i mBaile Átha Cliath. Bhí siad ag iarraidh Ó Máille a mharú.
Ráth Fhearna
Camógaíocht
Tá traidisiún fada bródúil as camógaíocht ag club camógaíochta Ráth Fhearna san Iarmhí.
Pádraic Ó Máille
Iarracht ar dhúnmharú
Bhain an rialtas díoltas amach go dírech. Ar 8 Nollaig 1922, cuireadh ceathrar Poblachtánach, duine ó gach cúige, chun báis. Lámhachadh Liam Ó Maoilíosa, Ruairí Ó Conchúir, Seosamh Mac Calbhaigh agus Risteard Bairéid, mar bheart díoltais. Básuithe neamhdhlíthiúla amach is amach a bhí ann. Bhain na heachtraí seo an anáil de mhuintir na hÉireann.
Ráth Fhearna
Camógaíocht
Ó shin bhuaigh siad 11 teideal contae sinsearacha breise i 2007, 2008, 2009, 2010, 2013, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, agus 2020.
Nantucket
Is oileán agus contae i ndeisceart Massachusetts é Nantucket. Sa bhliain 2010 bhí cónaí ar 10,172 duine sa chontae. Ba Bhéarla an phríomhtheanga ag 84.9% de na daoine, bhí Spáinnis ag 5.9% agus bhí Fraincis ag 3.5%.
Ráth Fhearna
Camógaíocht
I 2019, Bhuaigh Ráth Fhearna a gcéad teideal ar an chluiche Ceannais Laighean agus bhuaigh an chéad cheann fiú san Iarmhí.
Shroich siad cluiche ceannais na hÉireann ansin ach chaill siad i gcoinne Clann Maurice as Ciarraí.
Fuair triúr imreoirí (Laura Doherty, Fiona Leavy agus Pamela Greville) as Ráth Fhearna gradam réalta ag ardú as cuimse as an cumann camogíochta sa bhliain 2019.
Íomanaíocht
Is club de chuid Chumann Lúthchleas Gael é CLG Ráth Fhearna. Bunaíodh é i 1904.
Bhuaigh club iománaíochta Ráth Fhearna 13 teideal contae sinsearacha sa bhliain 1913, 1914, 1919, 1967, 1973, 1984, 1992, 1994, 2006, 2008, 2010, 2014, 2016.
Sacar
Tá Club Sacar i Ráth Fhearna. 'Raharney United' is ainm di.
Bhunaíodh é i 1994.Tá páirc nua uile-aimsire tógtha acu le déanaí (2020).
Daoine Cáiliúla
Is banna indie rock Éireannach iad an Academic, a bunaíodh i gContae na hIarmhí in 2013.
Is éard atá sa bhanna Craig Fitzgerald, Dean Gavin, agus na deartháireacha Matthew agus Stephen Murtagh.
Tá Matthew agus Stephen Murtagh as Ráth Fhearna.
In 2018. bhí siad ar an ngearrliosta do na gradaim ceoil rogha.
Carlo Ancelotti
Is iarimreoir agus traenálaí peile é Carlo Ancelotti (r.10 Meitheamh, 1959). Níl sé i bpost bainistíochta faoi láthair. Tá sé ina thraenálaí ar an bhfoireann Chelsea.
William Sears
Polaiteoir Éireannach ab ea William Sears (1868 – 23 Márta 1929). Bhí sé ina bhall de Shinn Féin.
Ochtapas coiteann
Is moileasc é an t-ochtapas coiteann. Ball d'ord na nOctopoda atá ann.
Ottignies-Louvain-la-Neuve
Cathair Bheilgeach sa Vallúin is ea Ottignies-Louvain-la-Neuve.
Bilbao
Is cathair i gcomhphobal féinrialaitheach Tír na mBascach sa Spáinn í Bilbao (Bascais: Bilbo). Tá sé suite i dtuaisceart na Spáinne, an chathair is mó i gcúige na Bioscáine, i dTír na mBascach, agus Tuaisceart na Spáinne agus ímar an 10ú chathair is mó sa tír le daonra 345,141 (2015. Leis an gceantar uirbeach san áireamh tá thart ar 1 milliún daoine ina gcónaí ann agus tá an gcontae Mórcheantar Bilbao an 5ú achar uirbeach is mó sa Spáinn.
Tá sí Lonntaithe i lár-thuaisceart na Spáinne 16 ciliméadar ó dheas Bá na Bioscáine áit a thosaíonn inbhear Bilbao. Tá an croí-lár uirbeach timpealaithe ag dhá sliabhroan beaga (400 méadar). Tá tionchar ag an mbá ar an aeráid sé sin córas aer séimh a chuireann srian ar teochta samhraidh te na Spáinne, gan mórán griain agus go leor báisteach.
I rith an naoú haois déag agus tús an fichiú haois d'fhorbair Bilbao go mór i dtaobh tionsclaíochta de an dara réigiúin is mó forbartha i ndiaidh Barcelona. Chomh maith leis sin bhí fás ollmhór ag daonra na háite. Faoi láthair tá Bilbao mar chathair bheo le béim ar leith soláthair seibhisí ag mothú athbheochan i dtaobh sochaí, geilleagar, agus aeistéitic tosaithe ag an Iarsmalann cáiliúil Guggenheim le go leor infheistiú san infreastruchtúr mar shampla an aerfort, córas iomparthe, an Alhóndiga agus tionscnamh eile athnuachan nach iad.
Tá club sacair Athletic Club de Bilbao lonnaithe ann chomh maith. Is siombail tábhachtach é an club i náisiúnachas Bascach de bharr an polasaí atá acu imreoirí Bascach amháin a fhostú agus é fós mar club rathúil i stair sacair na Spáinne agus sa lá atá inniu ann.
2017 Ladies Open Biel Bienne
Ba chomórtas WTA Tour é 2017 Ladies Open Biel Bienne a imríodh ag Swiss Tennis Center i mBiel/Bienne. Thosaigh an príomhchomórtas ar 10 Aibreán 2017 agus chríochnaigh sé ar 16 Aibreán 2017.
B'é 2017 an chéad eagrán den chomórtas. Bhuaigh Markéta Vondroušová comórtas na singlí le Hsieh Su-wei agus Monica Niculescu ag bua comórtas na mbeirteanna.
Phil Hogan
Is polaiteoir Éireannaché Phil Hogan, as Cill Chainnigh ó dhúchas. Tá sé ina bhall d'Fhine Gael.
Aire rialtas
Bhí Hogan ina Aire Comhshaoil, Pobail agus Rialtais Áitiúil ó 2011 go dtí 2014. D’fhógair an t-aire sa bhliain 2013 go gcuirfí tús le lonnú méadar uisce taobh amuigh de thithe in 2013, agus go ngearrfaí táillí ó 2014.
Theip go dona ar a phlean. Dúirt Hogan i 2014 nár thuigeadar cé chomh goilliúnach gortaithe a bhí daoine faoi chiorruithe agus táillí uisce agus maoine agus ciorruithe eile déine. clé|mion|2016
Coimisinéir Eorpach
Bhí Hogan ina Choimisinéir Eorpach um Talmhaíocht agus Forbairt Tuaithe idir 2014 agus 2019, faoi stiúir Jean-Claude Juncker.
Sa bhliain 2019, ceapadh mar Choimisinéir Trádála é faoi stiúir Ursula von der Leyen. clé|mion|2017 An bhliain dár gcionn, bhí Hogan éirithe as a phost mar Choimisinéir Trádála an Aontais Eorpaigh mar gheall ar an gconspóid faoin gcuairt a thug sé ar Éirinn i Lúnasa 2020. Dúradh gur sháraigh sé treoirlínte Covid-19 an Rialtais nuair a bhí sé in Éirinn.
Loígis
Dream na nUlad ba ea na Loígis (Nua-Ghaeilge Laois), chomh maith le hainm na gcríoch in iarthar cúige Laighean inar lonnaigh an treibh sa 3ú haois AD, agus an tuath ina raibh taoisigh na Loígise i gceannas go dtí 1608. Tá Contae Laoise ainmnithe astu, cé go bhfuil barúntachtaí i gcontae an lae inniu nach raibh sna críocha stairiúla.
Sinsearacht
Ba bhall é an Loígis ó dhúchas den Dál Araidhe, a bhí féin cuid desna Cruithne, agus dá bharr sa deireadh desna hUlaid.
Tá ainm an dreama fréamhaithe ón ainm a chéad taoisigh, Lughaidh Laoiseach (Lugaid Loígsech nó Lughaidh Ceannmhór (Lugaid Cennmár).  De réir anailís amháin ón 19ú haois, is daoine éagsúla iad beirt, agus gurbh athair Lughaidhe Laoisigh é Laoiseach Ceannmhór.  Mac laoich cháiliúil na nUlad, Conall Cearnach, ab ea Laeighsech Ceannmhór.  Tá gluais ann ón 12ú nó 13ú haois a deir gurb í brí an ainm ná lóeg secha, lao-seach.
Laigin
Cé gurbh as cúige Uladh an Loígis ó dhúchas, thóg Lugaidh Laoiseach a mhuintir leis go cúige Laighean ar achainí a athar altrama, Eochaidh Fionn Fuath Airt. Bhí Cuir Eochaid curtha ar deoraíocht ag a uncail, an t-Ard Rí, Art mac Cuinn. De réir foinse áirithe, rinneadh seo toisc gur thug sé faoi cheilt ceann daonna i dTeamhraigh isteach chun fleadh ríoga a thruailliú. Deir scéal eile gur mharaigh Eochaid beirt dheartháireacha Airt, mar atá Connla agus Crionna, ag fágaint a ndeartháir ina aonar, agus dá bharr a leasainm, Art Aonfhear.
Insítear scéal an fheachtais sa saothar Foras Feasa ar Éirinn le Seathrún Céitinn, agus fosta i nAnnála Chluain Mhic Nóis, ón 17ú haois an dís. The campaign has provisionally been dated to the third century AD.
Seacht gclanna Laoise
Bhí baint ar leith ag uimhir a seacht le dreamanna na gCruithne nó na gCruithneach, amhail is an Loígis, a roinntí i gcónaí a gcuid tuath ina seacht. Bhí uimhir a seacht nasctha leis an Loígis i ndán le Maol Muire Othain (fl. naoú haois), atá b'fhéidir ina théacs is luaite ina bhfuil tagairt ann don treibh. Thug go leor cearta Ríthe na Loígise le fios go raibh seacht Laoise Laighean ann. Shocraigh rí na Laighean um seachtar de mhuintir rí na Loígise a fhostú, agus shocraigh the latter mar chúiteamh seacht ndamh a sholáthrú agus seacht bhfichid laoch a choimeád réitithe chun troda ar son rí na Laighean. Bhíodh ríocht na Loígise roinnte ina seacht go dtí gur aistríodh go Ciarraí iad sa bhliain 1608 faoi chonradh leis na Sasanaigh.
I measc na seacht gclanna, mhaígh an chlann Uí Mhódhra comharba gan bhriseadh i gceann fine na Loígis ó ré Lugaidhe Laoisigh anuas (cé nach raibh a n-ainm sloinne acu go dtí an t-aonú haois déag). Tá sé taifeadta i n Annála na gCeithre Máistrí don bhliain 1018 gur maraíodh Cearnach Ua Mórdha. Faightear Cearnach Mac Cinnéide mhic Mhórdha i nGinealach Ríthe Laoise sa Leabhar Laighneach.
Ní fhaightear ainmneacha na gclann go dearfa ámh roimh 1607, nuair a aithníodh iad mar "Moores ..., the Kellies, Lalors, Clanmelaughlins, Clandebojes (afm Clandeboys, McEvoy ), Dorans and Dolins", — Uí Mhódhra, Uí Cheallaigh, Uí Leathlobhair, Mc Laughlin, Mic Aodha Bhuí, Uí Dheóradháin agus Uí Dhúnlaing. Feictear an liosta seo i dtuairisc le hArthur Chichester (1563-1625), Fear Ionaid na hÉireann, don Ríchomhairle gur spreagadh éirithe amach leanúnacha ar fud na tíre go príomhúil ag seacht gclanna Contae Laoise ('Queen's County'). Níor shínigh ach sé chlann an conradh 1608 leis na Sasanaigh, mar atá "the Moores, the Kellies, the Lalours, the Dorans, the Clandeboys and the Dowlins". Ní fhaightear sa chonradh fianaise dá laghad d'ionadaithe na seachtú clainne — O'Devoy nó/agus Clanmelaughlins.
Faoi dheireadh sa naoú haois déag, aithníodh na seacht gclanna Laoise le sloinnte dearfa, mar a tugadh as Béarla orthu: "O'Mores, O'Kellys, O'Lalors, O'Devoys or O'Deevys, Macavoys, O'Dorans, and O'Dowlings".
Banbh, Contae Obar Deathain
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Obar Dheathain é Banbh.
Courcelles
Cathair Bheilgeach sa Vallúin is ea Courcelles.
Women's Tennis Circuit 1971
Is liosta é seo de na heachtraí a tharla sa bhliain 1971 i leadóg ar an Women's Tennis Circuit. Ba é seo an chéad eagrán den Virginia Slims Circuit. Bhuaigh Billie Jean King na craobhacha is mó le 17.
Thingmote
Is éard a bhí i gceist leis an Thingmote ná carn de chuid na Lochlannach, a shíltear, i mBaile Átha Cliath a d'úsáidtí mar láthair parlaiminte agus deasghnátha.
Mharaítí daoine agus phléití dlíthe nua ann. Bhí an carn féin le feiceáil ann chomh déanach leis an mbliain 1682. An Thingmote nó Thingmount a thugtaí air agus i dtosach bhí sé taobh amuigh de limistéar na cathrach. Meastar go mb'fhéidir gur bhain an carn leis an tréimhse roimh theacht na Lochlannach. Bhí sé lonnaithe ar an taobh dheas den abhainn, in aice le Caisleán Bhaile Átha Cliath.
Bhí sé sách mór: thart ar 40 troigh d’airde ann agus 240 troigh sa timpeall. Bhí sé lonnaithe thart ar an áit a bhfuil bun Shráid Grafton sa lá atá inniu ann. Ciallaíonn Thingmote ‘tionól-chruinniú’, agus tá macasamhail fós ann i gcás pharliamintí na dtíortha Nordacha; Althing (‘olltionól’) san Íoslainn, Folketing (‘tionól pobail’) sa Danmhairg, Stortinget (‘an tionól mór’) san Iorua. Feictear cnocáin atá cosúil leis in áiteanna eile a raibh na Lochlannaigh iontu: Tinvaal i Manainn mar shampla.
Ar deireadh leagadh an Thingmote agus scaipeadh an smionagar ar Shráid Thobar Phádraig (Sráid Nassau), áit a mbíodh tuillte ag an am. Sin an fáth a bhfuil an bóthar sin cuid mhór níos airde ná páirc chruicéad Choláiste na Tríonóide taobh leis, sa lá atá inniu ann.
Ba theach tábhairne i mBaile Átha Cliath é The Thingmote a bhí suite ar Shráid Suffolk nach maireann a thuilleadh (O’Donoghue’s atá air anois).
Confadh
Galar tógálach dainséarach víreasach is ea an confadh a oibríonn ar an néarchóras. Zónóis atá ann, is é sin, galar ar féidir leis an duine é a tholgadh ó ainmhí.
Tá an confadh ar cheann de na galair zónóiseacha is marfaí ar domhan agus faigheann nach mór 60,000 duine bás gach bliain mar gheall air.
mion|clé|[[Micreagraf leictreonach.]]
An víreas
clé|mion|[[Louis Pasteur ag tabhairt ionaclú in aghaidh an chonfaidh d'fhear]]As greim na n-ainmhithe ionfhabhtaithe is mó a tholgtar an galar. Go bunúsach, bíonn an víreas le fáil go flúirseach i seile an ainmhí, agus is é an greim fiacla an bealach is fusa leis an tolgadh a fháil. Is minic a shíltear gur "madra mire" é gach madra a bhfuil confadh air, ach níl an scéal chomh simplí sin. Is féidir don ainmhí ionfhabhtaithe bheith marbhánta nó scanraithe freisin. An madra atá ag lí an duine go cairdiúil, is féidir dó a bheith ionfhabhtaithe chomh maith leis an madra mire, agus mar sin, tá sé ciallmhar gach teagmháil leis na madraí a sheachaint i dtíortha a bhfuil clú an chonfaidh orthu.clé|mion|[[Louis Pasteur agus coiníní:  instealladh an víreas iontu]]Is dual don víreas confaidh an néarchóras agus an inchinn a ionsaí. Déanann an víreas a ascnamh ó na néaróga imeallacha i dtreo na hinchinne, agus nuair a bhainfidh sé amach an inchinn, tiocfaidh an bás sna sálaí aige go sciobtha. Sa bhliain 2005, d'éirigh leis an dochtúir Rodney Willoughby i Wauwatosa (in aice le Milwaukee) cailín óg darb ainm Jeanna Giese a tharrtháil, cé go raibh an cailín ag éileamh leis an gconfadh cheana féin, agus airíonna an ghalair le haithint uirthi. Bhain an Dochtúir Willoughby triail as cóir leighis de chineál nua a bhí bunaithe ar thámhnéal spreagtha - is é sin, tharraing an dochtúir támhnéal, cineál tromshuan, ar an gcailín le hí a choinneáil beo a fhad a bheadh an córas imdhíonachta ag tosú ag oibriú ar an víreas. Ar an drochuair, níor éirigh le haon dochtúir eile an mhíorúilt chéanna a chur i gcrích go fóill.
Bitheolaíocht
Is iad na víris éagsúla den aicme Lyssavirus is cúis leis an gconfadh. Víris ARN is ea iad, is é sin, tá a gcuid géinte curtha i dtoll le chéile as aigéad ribeanúicléasach (ARN, nó RNA as Béarla). Tá géinte an duine comhdhéanta as aigéad dí-ocsairibeanúicléasach (ADN, nó DNA as Béarla). Is víris den aicme seo iad víreas Duvenhage, lyssavirus Astrál ach na sciathán leathair, víreas Mokola agus víreas na sciathán leathair ó Lagos.
Na siomptóim.
Míshuaimhneas, trithí, pairilis, cailliúint mothúchán, siabhráin is mearaí na siomptóim. Tá an galar marfach de ghnáth.
An tIonfhabhtú
Go teoiriciúil, is féidir le gach cineál mamach confadh a thógáil. Go praiticiúil, áfach, bíonn sé éagsúil ag ainmhithe difriúla. Is iad na cineálacha is mó priacail ná an madra, an sciathán leathair, an racún, an madra rua, an scúnc, an mac tíre, an bhó is an tarbh, an mongús (go háirithe an mongús buí) agus an cat. Is féidir leis an gcapall confadh a tholgadh chomh maith. Ón taobh eile de, is ar éigean a tholgfadh na creimirí - na francaigh, na luchóga agus a leithéidí - an galar seo. Cé gurb iomaí galar a bhíonn á scaipeadh ag na francaigh, ní bhíonn sé éasca confadh a thógáil uathu.
I ndiaidh an ionfhabhtaithe, rachaidh an víreas isteach sa néarchóras imeallach. Ansin, beidh sé ag oibriú roimhe i dtreo na hinchinne. Lena linn sin, ní bhíonn sé furasta a aithint go bhfuil an galar tolgtha, ach ón taobh eile de, tá sé indéanta i gcónaí an córas imdhíonachta a chur ag obair trí vaicsín nó glóbailin imdhíonachta a thabhairt don othar.
Nuair a bhainfidh an víreas amach an inchinn, tiocfaidh airíonna an ghalair chun solais, agus ní féidir an t-othar a tharrtháil a thuilleadh. Ansin, caithfidh an t-othar cúpla lá ag éileamh le heinceifilíteas (athlasadh inchinne) agus, uaireanta, le miailíteas (athlasadh chorda an dromlaigh) go bhfaighidh sé bás nuair a theipfidh an t-análú air. mion|Líon na ndaoine a fuair bás leis an ngalar sa bhliain 2012, in aghaidh an mhilliúin
Leitheadúlacht an Chonfaidh
Faigheann timpeall 30,000 duine bás uaidh gach bliain, san Afraic is an Áise den chuid is mó. Tá an confadh i láthair fós i measc ainmhithe allta ar mhór-ranna na hEorpa is Mheiriceá. Bíonn an confadh coitianta i measc na n-ainmhithe allta in áiteanna, ach is iad na madraí na hiompróirí is tábhachtaí san Áise, san Afraic agus ina lán réigiún i Meiriceá. Is é an racún príomhiompróir an ghalair i Meiriceá.
Is féidir leis na húdaráis sláinte feachtais vacsaínithe a eagrú lena chinntiú go mbeidh gach madra ar le duine ar leith é díonta ar an tolgadh. Ní bhíonn feachtais den chineál sin chomh héifeachtúil sin faoin tuath ná sna tíortha tearcfhorbartha. Is féidir, áfach, baoití vacsaíne a fhágáil sna coillte le súil is go slogfaidh na hainmhithe iad, agus tá an chuma ar an scéal gur féidir moill a chur ar an ngalar i measc na n-ainmhithe allta leis an gcleas seo.
Tá vacsaín nua (VRG) a rinneadh trí innealtóireacht mhóilíneach -an chéad cheann den déanamh sin a ligeadh amach sa chomhshaol - in úsáid chun an galar a chloí i measc na n-ainmhithe allta sin.
Bíonn sé daor, áfach, feachtais vacsaínithe a chur i gcrích, agus is féidir go dtaispeánfaidh anailís costais is tairbhe go bhfuil sé níos ciallmhaire, i gcás ar leith, ullmhú do shrianadh na ráige confaidh ná an ráig a chosc roimh ré.
Las Palmas de Gran Canaria
Is cathair ar oileán Gran Canaria í Las Palmas (nó Las Palmas de Gran Canaria) agus í mar comh-phríomhchathair (le Santa Cruz de Tenerife) chomhphobail fhéinrialaithe na nOileáin Chanáracha sa Spáinn.
Confadh
Leitheadúlacht an Chonfaidh
I Mí na Samhna 2006, chuir na húdaráis i mBeijing "polasaí aon mhadra amháin" i bhfeidhm le heipidéim an chonfaidh a chosc - is é sin, ní ceadmhach d'aon teaghlach ach aon mhadra amháin a bheith acu. Deirtear go bhfuil an India ar an tír is mó confaidh ar fud an domhain, ó bhíonn na madraí seachráin an-choitianta sna cathracha.
Whitehorse, Yukon
Príomhchathair Yukon, Ceanada, agus an chathair is mó sa chríoch is ea Whitehorse. Tá an chathair suite ar bhruacha na hAbhann Yukon, ar chiliméadar 1476 ar Mhórbhealach Alasca. Fuair Whitehorse a ainm ó na heasa a bhíodh san abhainn chéanna sular bádh iad i ndiaidh an abhainn a dhambadh sa bhliain 1958. Cheaptaí go raibh cuma mhoing chapaill ar na huiscí bána. Bíonn an aeráid níos séimhe i gcomparáid le pobail eile i gciantuaisceart Cheanada mar gheall ar shuíomh na cathrach i ngleann na habhann. Bíonn na laethanta gearr sa gheimhreadh agus bíonn solas ann suas le 20 uaire a chloig sa lá sa samhradh. Fuair daonáireamh na bliana 2011 23,276 duine ina gcónaí in Whitehorse. mion|Seantithe agus clárscátálaí in Whitehorse
Las Palmas de Gran Canaria
Bunaíodh an chathair sa bhliain 1478, agus í mar phríomhchathair (gan aitheantas dleathúil) na noileáin go dtí an 17ú haois. Tá an tóir ag turasóirí, go háirithe ó Éireann, Sasana agus an Ghearmáin, ar an áit de bharr an aeráid agus na tránna.
The Windjammer, Sráid Chnoc na Lobhar
Is teach tábhairne i mBaile Átha Cliath é The Windjammer atá suite ar Shráid Chnoc na Lobhar. Teach óil luath é nó ‘early house’ a osclaíonn ag leathuair tar éis a seacht ar maidin. Is cosúil gur tháinig ann dá leithéid chun cead óil a thabhairt dóibh sin a bhíonn ag obair ag amanna aisteacha, iascairí ina measc. An rud ata i gceist leis an Windjammer féin ná bád seoil mór millteach a thógfadh lastas timpeall na cruinne.
Confadh
Leitheadúlacht an Chonfaidh
I dtús báire, ní bhíodh mórán confaidh le fáil sna Stáit Aontaithe ach amháin sa Deisceart, ach thiar sna seachtóidí, buaileadh na racúin sna stáit lár-Atlantacha agus oirthuaisceartacha le heipidéim. Inniu, tá an eipidéim seo ag teacht go hOhio. Maidir le Meániarthar na Stát Aontaithe, is iad na scúinc is mó a iompraíonn an galar ansin. Má dhearctar ar na Stáit Aontaithe go léir, áfach, gheofar amach gurb iad na sciatháin leathair an dainséar is mó do na daoine mar fhoinse ionfhabhtaithe.
Ceiliúrtar an Lá Domhanda Confaidh ar 28 Meán Fómhair gach bliain.
Na hainmhithe
Faigheann ainmhithe éagsúla é - an cat, an madra, an madra rua, an scúnc is a lán eile - agus ionfhabhtaítear daoine trí ghreamanna, scríoba nó leadhbanna ar scríoba ar an gcraiceann.
Na Sciatháin Leathair
mion|Físeán ː  bhain [[sciathán leathair greim as an gcailín seo, a bhí ina codladh ag an am]] Bíonn na sciatháin leathair ag scaipeadh an chonfaidh sa chuid is mó de Mheiriceá Thuaidh agus Theas, ach ba in Oileán na Tríonóide sna hIndiacha Thiar a rinneadh an chéad dianstaidéar ar aistriú an ghalair ó na sciatháin leathair. Bhí sé de theist ar an Oileán san am go raibh an confadh an-choitianta ar na sciatháin leathair. Sna blianta 19325-1935, fuair 89 duine agus na mílte bó bás leis an gconfadh a tholg siad ó na sciatháin leathair - "an ráta mortlaíochta ab airde ba toradh riamh don chonfadh a tháinig ó na sciatháin leathair".