cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
An Tamais
Abhainn mhór i ndeisceart Shasana í an Tamais (Béarla: The Thames). Tá cathair Londan suite cois na Tamaise. Tá an Tamais 346 km (215 míle) ar fhad. Is i nGloucestershire atá foinse na habhann le fáil.
Coit a' Ghartain
Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Coit a' Ghartain.
Boyzone
Ba bhanna buachaillí as Baile Átha Cliath é Boyzone. Bhí cúigear sa ghrúpa - Ronan Keating, Stephen Gately, Mikey Graham, Keith Duffy agus Shane Lynch - ach d'éag Stephen Gately sa bhliain 2009.
Bhunaigh Loius Walsh an grúpa sa bhliain 1993. D'fhógair na baill go raibh siad ag briseadh suas sa bhliain 2000 ach tháinig siad ar ais le chéile sa bhliain 2007.
Gradaim
Tá 10 ngradam buaite ag Boyzone.
Sligeachan
Is sráidbhaile san Eilean Sgitheanach, Comhairle na Gàidhealtachd, é Sligeachan.
Acht um Dhliteanas Sibhialta, 1961
mion|clé Achtaíodh an tAcht um Dhliteanas Sibhialta, 1961, in Éirinn ar an 17 Lúnasa 1961. Tá an reachtaíocht an-tábhachtach fós maidir le nós imeachta sibhialta.
D'ullmhaigh an Coimisiún um Athchóiriú an Dlí Acht Athbhreithnithe, sa bhliain 2017.
Caolas Bass
Caolas a scarann an Tasmáin agus mór-roinn na hAstráile is ea Caolas Bass (fuaimniú: /ˈbæs/). Is í Victoria an stát ar an taobh thuaidh den chaolas.
Stair
Tháinig an chéad Eorpach ar an Chaolas nuair a sheol George Bass agus Matthew Flinders tríd sa bhád Norfolk sna blianta 1798-99. Mhol Flinders don ghobharnóir John Hunter gur cheart dó ‘Basses Strait’ a thabhairt ar an chaolas. Aistríodh an t-ainm go ‘Bass Strait’ níos déanaí.
An Caolas
Tá an caolas thart ar 240 km ar leithead ag an bpointe is caoile. Cuimsíonn sé a lán oileán, agus tá daoine ina gcónaí ar Oileáin King agus Flinders. Cailleadh mórán long sa chaolas le linn na naoú haoise déag, mar gheall ar an mhuir gharbh. Tógadh teach solais ar Oileán Dean sa bhliain 1848 san oirthear, ag Rinn Otway sa bhliain chéanna san iarthar, agus ar Oileán King sa bhliain 1861.
Oileáin
Tá níos mó ná 50 oileán i gCaolas Bass, a chuimsíonn:
An t-Iarthar:
An t-Oirthear:
Dara Comhairle Vatacánach
deas|250px|thumb|An Dara Comhairle Vatacánach Chuir an Dara Comhairle Vatacánach (Laidin: Concilium Oecumenicum Vaticanum Secundum), fóram faoi chaidreamh idir an Eaglais Chaitliceach Rómhánach agus an saol comhaimseartha. Ba í an t-aonú comhairle agus fiche agus comhairle éacúiméineach is déanaí an Eaglais Chaitliceach Rómhánach agus an dara ceann i mBaisleac Pheadair sa an Vatacáin.
Eagraíocht
Chuir an Pápa Eoin XXIII tús leis an an Dara Comhairle Vatacánach i 1962. Ach fuair sé bás sular tháinig aon cháipéis amach as. clé|mion|[[Grianghraf: Lothar Wolleh]] Bhí an Dara Comhairle Vatacánach ar siúl nuair a ceapadh an Pápa Pól VI. Thug Pól VI isteach athraithe liotúirgeacha tar éis na Comhairle. Cuireadh deireadh leis an tAifreann Laidineach ar feadh seal agus tógadh isteach Aifreann Phóil VI i dteangacha na ndaoine.
Sa bhliain 1968, sheol an Pápa Pól VI an imlitir Humanae Vitae. Foilsíodh an imlitir seo de thoradh Dara Comhairle na Vatacáine. Chuir an eaglais cosc ar Chaitlicigh an fhrithghiniúint a úsáid. Bhí mór-chuid de Chaitlicigh liobrálach a ina choinne. Níor ghlac sé ina iomláine le himlitir Humanae Vitae.
Francesco Cossiga
Bhí Francesco Cossiga (26 Iúil 1928 - 17 Lúnasa 2010) ina ochtú Uachtarán ar an Iodáil (1985-1992), ar an eite dheas.
Saol
Bhí sé ina Dhaonlathaí Críostaí gníomhach ó bhí sé sna déaga. Toghadh chun Theach na dTeachtaí é sa bhliain 1958. Bhí sé ina bhall de ar feadh na ceathrún céid ina dhiaidh sin.
Bhí sé ina Aire an Riaracháin Phoiblí agus na Réigiún (1974-76) agus ina Aire Gnóthaí Baile (1976-78.) D'éirigh sé as an dara post mar gheall ar an gconspóid maidir le dóthanacht na mbearta ar thug sé faoi ionas go seachnófaí go marófaí a chomhghleacaí Aldo Moro ag a chuid fuadaitheoirí. clé|mion Bhí Cossiga ina Phríomh-Aire ó Lúnasa 1979 go Deireadh Fómhair 1980.
Tugadh tacaíocht mhór dó, mar iarrthóir don uachtaránacht, cúig bliana dár gcionn, agus é an chéad duine a toghadh ar an gcéad bhallóid riamh.
Sa dá bhliain dheireanacha a bhí sé ina Uachtarán, d'éirigh sé ní ba cháintí maidir le córas na bpáirtithe polaitíochta san Iodáil (ní i bhfad ina dhiaidh sin a thit an tóin as) agus maidir le gnéithe eile de shaol poiblí na tíre, ar nós polaitiú iomarcach na mbreithiúna.
Mar Sheanadóir saoil, bhí páirt thábhachtach i bpolaitíocht na hIodáile aige go dtí go bhfuair sé bás beagnach, cé gur mhinic nach raibh sé ach ag iarraidh corraí a chur ar dhaoine d'aon ghnó.
D'éag Francesco Cossiga ar 17 Lúnasa 2010.
Dióicléitiánas
Impire Rómhánach ab ea Dióicléitiánas (Laidin: Gaius Aurelius Valerius Diocletianus Augustus; c 22 Nollaig 244 - 3 Nollaig 311.) ón bhliain 284 go dtí 305.
Bhí stádas íseal-aicmeach ag a theaghlach, ab as chúige Rómhánach na Dalmáite é. Ach d'ardaigh Dióicléitiánas trí na céimeanna de chuid an airm gur cheapadh é ina cheannasaí marcshlua de chuid na hImpire Carus.
Tar éis bhásanna na himpire Caru agus mac s'aigesan Numerian i bhfeachtas sa Pheirs, fógraíodh Dióicléitiánas ina Impire. Bhí frithéileamh ag mac marthanach Charuis ar an dteideal freisin, ach fuair Dióicléitiánas an lámh in uachtar air i gCath Margus.
Chobhsaigh réimeas Dióicléitiánas an Impireacht. Cheap sé a chomh-oifigeach Maximianus Augustus ina chomh-Impire sinsearach sa bhliain 285.
Sagart ba ea Vailintín, a
Cuireadh Críostaithe go leor chun bháis i ngéarleanúint an Impire i ndeireadh na tríú haoise, naomh Vailintín ina measc.
Fionnghuala, Iníon Dhomhnaill Uí Bhriain
Iníon leis an tiarna Domhnall Ó Briain ba ea Fionnghuala Ní Bhriain (fl. 1557-1617) agus bua na filíochta aici. Bhí a hathair ag déanamh aighnis lena nia Conchubhar ó lár an 16ú haois amach faoi cheannas mhuintir Bhriain. Tháinig sé chun réitigh le Tiarnacht Thuamhan (tiarnacht Uí Bhriain), a raibh tionchar rialtas Shasana uirthi, agus ceapadh é mar Shirriam an Chláir in 1576.
Phós Fionnghuala Tomás Mac Muiris, tiarna Leic Snámha i gContae Chiarraí, ach scar sé léi in 1579 chun a leasdeirfiúr a phósadh. Is dócha gurbh é a colcheathar Conchubhar, tríú hIarla Thuamhan, a chuidigh léi Uaithne Mór Ó Lochlainn, tiarna Bhoirne i gContae an Chláir, a phósadh in 1580. Fuair Ó Lochlainn bás in 1581 ach níor fágadh aon chuid dá mhaoin aici le huacht (cé go mbeadh ceart aici, de réir dlí, ar a spré) agus b’éigean di imeacht óna chaisleán ag Muicinis.
Mar sin féin, d’fhág sí caoineadh ar Uaithne ina diaidh i méadar greanta aiceanta. Dealraíonn sé ó thagairtí sa dán go raibh eolas aici ar chúrsaí ginealaigh, rud a thabharfadh le fios go raibh cuid de shaothar mhuintir Bhruaideadha, filí agus staraithe na mBrianach, léite aici.
Tagairtí
Ainm.ie: Ní Bhriain, Fionnghuala (fl. 1557-1617): https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=2148
Jane Stevenson & Peter Davidson (2001). Early Modern Women Poets (1520-1700): An Anthology. Oxford University Press, lgh 175-7
Béal Átha Gabhann
Is baile suite i gContae Thiobraid Árann é Béal Átha Gabhann.
Stair Luimnigh
Cé go dtéann Stair Luimnigh siar go dtí tús an naoú haois nuair a bhunaigh na Lochlannaigh an chathair, bhí lonnaíocht san áit ó thús stair na hÉireann. Bunaíodh cathair Luimnigh mar bhaile seasta taobh thiar d’bhallaí cosanta agus bhronn na Normannaigh cairt chathrach oifigiúil uirthi sa bhliain 1197.
Roimh Theacht na Lochlannach, - 812
Ós rud é gurb é an t-áth deireanach trasna na Sionainne, bhí tábhacht straitéiseach ar leith i gcónaí ag Luimneach chomh fada is a raibh daoine ag cur fúthu in Éirinn. Agus cé ná fuil fiannais díreach fágtha anois sa chathair féin faoi mhuintir na háite roimh theacht na Lochlannach sa naoú aois, tá an-chuid iarsmaí le feiscint fós sa cheantar máguaird a bhfuil baint acu leis an réim réamh-Chríostiúil. Ina measc siúd, tá ráthanna, tobair naofa, liosanna, díoganna, fulachtaí fia agus carraigeacha seasta. I dtimpeallacht Loch Gair, 15km ó dheas ó lár na cathrach, tá Ciorcal Liag na Gráinsí, croimleaca, crannóga agus cairn adhlactha.
280px|thumb|| Ciorcal Liag na Gráinsí ón mbliain 2100 RCh, 15km ó dheas ó Chathair Luimnigh Deineadh tagairt sna h-annálacha do chath mhór idir Cormac Mac Airt, Ard Rí na h Éireann, agus taoisigh na Mumhan i Luimneach sa bhliain 221 agus go bhfuair Ard Rí eile, Crimthann Mór Mac Fidaig bás san áit sa bhliain 368. Is ann freisin a bháistigh Naomh Pádraig an taoiseach Eoghanachtach Cárthann Fionn sa bhliain 434. Deirtear gur bhunaigh Mainchín, éarlamh na cathrach, mainistir in aice trasnú na Sionainne i Sparr Thumhan ag tús na 7ú aoise ach, i ndiaidh argóin le taoiseach na háite, d'imigh sé chun áit nua a thógáil i Mungairit, 5km siar ón gcathair.
Na Lochlannaigh, 812 - 1169
280px|thumb|right|Oileán an Rí thar Abhann na Mainistreach sa bhliain 1982 Thóg an rí Lochlannach Þormodr Helgason falla cosanta timpeall an bhaile sa bhliain 922, rud a chabhraigh lena fhás mar ionad trádála. Ach thit an mí-ádh ar ríocht Lochlannach Luimnigh nuair a bhuaigh Lochlannaigh Bhaile Átha Cliath orthu i gCath Loch Riabhaigh sa bhliain 937 agus, nuair a ghéilleadar sé bliana ina dhiaidh sin tar éis cath a chailliúint i gcoinne sliocht Dal gCais agus fórsaí Cheallacháin, Rí na Mumhan, b’éigean dóibh cíos a íoc do chlanna Ghaelacha na háite
Tháinig deireadh le cumhacht na Lochlannaigh in Éirinn tar éis Cath Chluain Tarbh sa bhliain 1014 nuair a bhuaigh Brian Bóirmhe, Taoiseach na Dal gCais agus Ard Rí na hÉireann, ar ríocht Bhaile Átha Cliath agus, ina dhiaidh sin, tháinig an chathair faoi thionchar na gclanna Gaelacha arís. B'iad na Brianaigh, sliocht Bhriain Bóirmhe, an chlann ba láidre sa limistéar máguaird.
Cinn Seanad Ráth Bhreasail ar dheoise Luimnigh a chruthú sa bhliain 1111 agus go mbeadh Eaglais Mhuire ar Oileán an Rí mar shuíomh an easpaig. Ba i réimeas Dhomhnall Mhóir Uí Bhriain a bhunaíodh Ard-eaglais Mhuire sa bhliain 1168 agus ceaptar gurbh ar shuíomh dún an taoisigh féin a thógadh í.
Na Normannaigh, 1169 - 1310
Tar éis cuireadh d'fháil ó Dhiarmuid Mac Murchadha Caomhánach, Rí Laighin, agus le cead ón mBulla ar bhronn an Pápa Adrian IV ar Rí Anraí II Shasana, tháinig na Normannaigh go hÉirinn sa bhliain 1169 faoi cheannas Risteárd de Cléire (Richard de Clare nó Strongbow as Béarla). I ndiaidh teacht i dtír acu i gCuan na mBanbh i gContae Loch Garman, ghabhadar Baile Átha Cliath sa bhliain dár gcionn agus leanadar ar aghaidh chun smacht a ghabháil ar an gcuid eile den tír.
Bhuadar go tapaidh ar chlanna lár-Chontae Luimnigh agus mháirsealadar ar an gcathair féin sa bhliain 1173. Dhóigh Domhnall Mór Ó Briain go talamh í chun na h-ionraitheoiri a choimeád as an gceantar ach ghabh na Normannaigh faoi dheireadh í sa bhliain 1195 nuair a tháinig an Prionsa Eoin Shasana (Rí Eoin i ndiaidh bháis a dhearthár Risteárd I sa bhliain 1199) go hÉirinn. D'ordaigh sé dún nua a thógáil laistigh d'bhallaí na sean-chathrach Lochlannach agus chríochnaíodh Caisleán an Rí Eoin sa bhliain 1200.
Bhronn Eoin cairt chathrach ar Luimneach sa bhliain 1197 chomh maith le 2,000 ha talún lasmuigh dá fhallaí ar ar thugadh Saor Theas (en: South Liberties) agus Saor Thuaidh (en: North Liberties). Sa bhliain chéanna, roghnaíodh Adam Sarvant ní amháin mar chéad mhéara na cathrach ach mar an chéad mhéara in Éirinn uile agus ceapadh Seán Bambaire agus Uaitéar de Faoite mar bháillí aige. Le linn na mblianta dár gcionn, tógadh an chéad droichead thar an Sionainn idir an caisleán agus Sparr Thumhan (Droichead Thumhan), halla an bhaile (An Tholsel) agus mainistreacha na n-ord rialta ar nós na Proinsiasaigh agus na hAbhaistínigh. Le riail seasta na Normannach, d'fhás an chathair laistigh des na fallaí mar chalafort agus mar ionad trádála agus, le linn na Meánaoiseanna, ba é an chathair is mó in Éirinn seachas Bhaile Átha Cliath.
Leathnaíodh an chathair ó Oileán an Rí (ar a ghlaodh Baile na nGall) go dtí bruach theas Abhann na Mainistreach agus tógadh baile cosanta eile (Baile na nGael) timpeall Geata Eoin idir na blianta 1310 agus 1495. Tógadh Droichead de Bhál idir an dá bhaile.
Na Meánaoiseanna, 1310 - 1485
280px|thumb||Ardeaglais Mhuire (Eaglais na hÉireann) a bunaíodh sa 11ú aois Cé gur chuid de Ríocht na hÉireann a bhí faoi smacht Rí Shasana é ag an am, ba bheag nár stát neamhspleách é Luimneach le linn na Meánaoiseanna tar éis meath chumhacht na Corónach in Éirinn. D'fhás an tráchtáil tríd an gcalafort ó iarthar agus lár na hÉireann go dtí Sasana agus Mór-Roinn na hEorpa.
Ba í an Fhraincis an teanga riaracháin ó theacht na Normannach go dtí lár an 14ú aois ach leathnaigh tionchar an Bhéarla ina dhiaidh sin i measc uaisle na cathrach. Ach ba í an Ghaeilge gnáth-theanga na n-áitribheach agus b'éigean do Pharlaimint na hÉireann dlíthe a reáchtáil chun stádas an Bhéarla agus an chultúir Angla-Normannach a chosaint (Reachtanna Chill Chainnigh).
Ba iad na Brianaigh agus na Conmaraigh Tumhan (Contae an Chláir), na Gearaltaigh Deasún (Contae Luimnigh) agus na Cearrbhallaigh agus na Cinnéidigh Éile (Contae Uíbh Fhailí theas agus Contae Thiobraid Árann thuaidh) na clainne ba chumhachtaí sa limistéar mórthimpeall Luimnigh ag an am.
Ba chathair saibhir trádála fós í Luimneach le teacht an 16ú aois. De réir cuntais a ullmhaíodh d'ambasadóir na Spáinne sa bhliain 1574: "Tá Luimneach níos láidre agus níos áille ná aon chathair eile in Éirinn ... le fallaí tiubha snoite as marmar mórthimpeall ... ná fuil aon slí isteach ann ach trasna droichid tógtha as clocha, ceann amháin den bheirt tógtha ar 14 stua agus an cheann eile ar 8 ... tá na tithe tógtha den chuid is mó as clocha ceárnatihe marmair duibh agus iad cruthaithe ar nós túir nó ar nós dúnta ..."
Na Tiúdair agus an tAthrú Creidimh, 1485 - 1601
Le linn réim an Rí Anraí VIII sa bhliain 1534, bhris Eaglais Shasana le údarás an Phápa agus ceapadh an creideamh Protastúnach nua le Rí Shasana ag a cheann mar reiligiún oifigiúil na ríochta. Ghabh an Choróin seilbh ar thailte, foirgnimh agus airgead na hEaglaise Caitlicigh, dúnadh na mainistreacha agus na clochair, cuireadh cosc ar na h-óird rialta agus díbríodh sagairt ná raibh sásta a gcreideamh a athrú as a gcuid paróistí.
Tháinig reachtaíocht céanna an Athrú Creidimh i bhfeidhm in Éirinn ach d'fhan an coismhuíntir dílis d'údarás na Róimhe. Ar dtús, níorbh ach sna cathracha a bhfuair Eaglais Protastúnach na hÉireann aon tacaíocht ó aon chuid den phobal.
280px|thumb|right|Leathnú chathair Luimnigh ó aimsir na Lochlannach go dtí an lá atá inniu ann. Ós rud é ná raibh tionchar Sasana chomh láidir sin in iarthar na hÉireann, ba bheag daoine ar athraigh a gcreideamh i Luimneach le linn an 16ú haois. Ach mar sin féin, dúnadh mainistir Mhungairit, na mainistreacha in Áth Dara agus tithe na bProinnsiasach, na nAibhistíneach agus na nDoiminiceach sa chathair féin. Chomh mhaith le sin, thug Eaglais na hÉireann seilbh ar Ardeaglais Mhuire agus séipéil na paróistí cathracha Eoin, Mhainchín agus Niocláis.
Cé go raibh bá éigin ag uaislí Angla-Normannacha Luimnigh le Coróin Shasana as ucht cart ríoga na cathrach, chuir an tAthrú Creidimh deighilt mór idir a ndílseacht dá Rí bProtastúnach agus dá gcreideamh gCaitliceach. De bharr an scoilt sin agus de bharr neartú údarás an Rí tar éis cumhacht neamhspleách na hEaglaise a bhriseadh, d'fhás tionchar Sasana arís san 16ú aois, go mór mór tar éis teacht na Ríona Éilís I ar an gCoróin sa bhliain 1558.
Roimhe sin, cuireadh bunús dlíthiúil faoi riail Shasana in Éirinn nuair a ghlac na taoisigh Gaelacha agus Normannacha le stádas Rí Anraí VIII tríd an gcóras géilleadh agus ath-bhronnadh. Ghéilleadar a gcríocha stairiúla don Choróin agus bhronn an Rí iad ar ais orthu chomh maith le teideal uasal Sasanach (m.sh. deineadh Iarla Thumhan as an mBrianach, Iarla Deasún as an nGearaltach, Iarla Éile as an gCearrbhallach srl.). Ach i ndiaidh an Athrú Creidimh, baineadh na teidil agus seilbh na dtailte ó na hiarlaí nua nár thóg leis an bProtastúnachas agus, dá bharr sin, d'éirigh cuid des na taoisigh díshealbhtha amach i gcoinne riail na Corónach le linn réimis Éilise I.
Ina measc siúd, bhí an Éirí Amach Dheasúnach i gContae Luimnigh agus i gContae Chiarraí idir na blianta 1579 agus 1583 faoi cheannas Shéamuis Mhic Mhuiris Mhic Ghearailt, Iarla díshealbhtha Deasún. Bánaíodh an-chuid de Chontae Luimnigh le linn na cogaíochta agus plandáladh é le coilínigh Protastúnacha Sasanacha ach bhí scrios na tuaithe chomh dona sin gur theip go tapaidh ar an bplandáil. Toradh eile a bhí ar an gceannairc ná gur theith an-chuid daoine ón dtuath go dtí an chathair.
Na Stíobhardaigh agus Cromail, 1601 - 1660
280px|thumb|| Iarsmaí d’Fhallaí Luimnigh i nGeata Eoin sa bhliain 2007 Bhris na Sasanaigh cumhacht na dtaoiseach Gaelacha nuair a chríochnaigh Cogadh na Naoi mBliain i ndiaidh Chath Chionn tSáile sa bhliain 1601 agus nuair a theith na hIarlaí sa bhliain 1607. Scaip cuid mhaith de lucht leanúna na gclanna Ultacha ar fud Chontae Luimnigh, áit a bhfuil sloinntí mar Ó Dochartaigh, Ó Domhnaill, Ó Néill agus Ó Ruairc le fáil go coitianta fós, agus chuir roinnt díobh fúthu sa chathair agus ins na paróistí tuathúil díreach lasmuigh dá fallaí.
Sa bhliain 1609, cruthaíodh contae riarthach faoi leith as Cathair Luimnigh agus leathnaíodh na saoirse (Saor Thuaidh i gContae an Chláir agus Saor Theas i gContae Luimnigh) go dtí go raibh seilbh ag an gcathair ar achar 10,000 ha talún lasmuigh dá fallaí. Ní raibh ach achar 23 ha laistigh de na fallaí ag an am.
Ós nár sealbhóirí talún iad, choimeád na clanna uaisle Caitleacacha Anglo-Nomannacha a gcuid saibhreas agus leanadar i gceannais ar shaol ghnó na cathrach. Ghlacadar páirt i gComhnaidhm Chill Chainnigh, parlaimint Éireannach a bhunaíodh i ndiaidh Éirí Amach 1641 chun stádas na gCaitliceach a chosaint i gcoinne ionsaithe airm Sasanacha agus Albanacha a bhí gníomhach sa tír ag an am. Le cabhair ó phobal na cathrach, ghabh Arm an Chomhnaidhm faoi cheannas an Ghinearáil Ghearóid de Barra Caisleán an Rí Eoin ón ngarastún Protastúnach tar éis léigir ghearra sa bhliain 1642.
Ón mbliain 1643 suas go dtí bua na bParlaiminteach sé bliana ina dhiaidh sin, thacaigh an Chomhnaidhm le fórsaí an Rí Shéarlais I le linn Cogadh Cathartha Shasana. Bhain Oilibhéar Cromail, dheachtóir míleata na Breataine, díoltas amach tar éis teacht go hÉirinn dó sa bhliain 1649 nuair a shlad sé Droichead Átha agus Loch Garman agus mharaigh sé beagnach gach éinne a raibh sna bailte sin ag an am. Dhírigh sé a fhórsaí ar Luimneach ina dhiaidh sin ach sheas fórsaí na cathrach faoi cheannas Aodha Dhuibh Uí Néill ina choinne ó mhí Bealtaine na bliana 1650 suas go mí Deireadh Fómhair na bliana 1651. Fuair timpeall is 7,500 duine, idir saighdiúirí agus sibhialtaigh, bás le linn an léigir ach lig an Ginearál Sasanach Henry Ireton do na cosantóirí imeacht saor ón gcathair tar éis dóibh géilleadh dó.
Cogadh an Dá Rí, 1660 - 1691
280px|thumb||Carraig an Chonartha - 1691 Dhíbrigh Cromail na h-uaisle Caitliceacha Gaelacha agus Anglo-Normannacha go Connacht agus bhronn sé a gcuid tailte ar shaighdiúirí a arm ach, nuair a d’fhill an Rí Séarlas II ar Shasana sa bhliain 1660 i ndiaidh bháis Chromail, bhí súil acu go bhfaigheadar ar ais iad. Níor tharla a leithéid agus, nuair a lean an Caitliceach Séamus II a dheartháir mar Rí, d’éirigh Parlaimint Sasana amach ina choinne agus ceapadh an Prionsa Oráisteach na hOllainne, cliamhan Shéamuis, mar an Rí Liam III ina áit sa bhliain [1688].
Throid Caitlicigh na hÉireann ar thaobh Shéamuis agus i gcoinne Liam le linn an chogaidh idir an dá Rí. Nuair a bhuadh orthu i gCath na Bóinne ar an 1 Iúil 1690, thiteadar siar ar Luimneach agus thosaigh léigear na cathrach ar an 7 Lúnasa. Chosain na hÉireannaigh faoi cheannas Risteárd Talbóid, Iarla Thír Chonaill, agus Pádraig Sáirséal, Iarla Leamhchan, an chathair go fíochmhar agus, tar éis 3,000 dá shaighdiúirí a chailliúint, d’éirigh Liam as an ionsaí i mí Meán Fómhair.
Tar éis bua na Liamach i gCath Eachroim ar 12 Iúil 1691, níor fhágadh ach Luimneach fós i seilbh fórsaí Shéamuis. Cuireadh tús leis an dara léigear sa mhí dár gcionn. Cé gur neartaíodh na fallaí cosanta le linn an gheimhridh, b'éigean dos na cosantóirí géilleadh ar an 23 Meán Fómhair de bharr an phlá agus an ocrais i measc sibhialtaigh na cathrach. Síníodh Conradh Luimnigh idir An Sairséalach agus an Ginearál Ginkell ar an 3 Deireadh Fómhair inar thugadh cearta creidimh do Chaitlicigh na hÉireann agus sheol An Sairséalach agus formhór dá shaighdiúirí (Na Géanna Fiáin) ón gcalafort ar an 22 Nollaig 1691.
Na Péindlithe, 1691 - 1798
280px|thumb||Tithe Seoirseacha a thógadh ag deireadh an 18ú haois i Sráid Mháigh Eala, Luimneach Níor chlóigh na buaiteoirí le Conradh Luimnigh. Reachtaíodh na Péindlithe sna blianta díreach ina dhiaidh a bhain cearta seilbhe, vótála, oideachais, oibre agus comharbachta ó Chaitlicigh na hÉireann. D’imigh formhór uaisle Caitliceacha Luimnigh in éineacht leis an Sáirséalach chun freastal in airm na hEorpa agus, ina n-áit, ghlac aicme nua Protastúnach, agus coilínigh Sasanacha, Albanacha, Francacha (Huguenots) agus Ollanacha ina measc, seilbh ar chúrsaí gnó na cathrach.
Ba í an Bhéarla amháin teanga an uasaicme i ndiaidh an léigir agus, cé gur labharadh an Ghaeilge go forleathan suas go dtí deireadh an 19ú haois i gceantair mar Sparr Thumhan, Geata Eoin agus Réabóg, thosnaigh meath ar a stádas le linn na bPéindlithe. Ach cé gur tháinig brú ar an dteanga sa chathair, ba ré órga na filíochta as Gaeilge é ó dheireadh an 17ú haois go dtí deireadh an 18ú haois i gContae Luimnigh agus i gContae an Chláir. I measc na bhfilí cáiliúla a raibh baint acu leis an gcathair agus leis an gcontae, bhí Brian Mac Giolla Meidhre, Seán Ó Tuama, Aindrias Mac Craith, Seán Clárach Ó Dómnhaill agus Dáibhí Ó Bruadair.
Le teacht na síochána san 18ú haois, d'fhás eacnamaíocht na hÉireann. Chuaigh daonra na tuaithe i méid tar éis leagadh foraíseacha na Mumhan agus Connachta agus breis talamh curaíochta a chruthú. Ní amháin gur mhéadaigh na naisc trádála idir an chathair agus Sasana agus Mor-Roinn na hEorpa ach, ag an am gcéanna, tháinig fás mór ar an dtrácht idir Ríocht na Breataine agus coilíneachta Meiriceá Thuaidh agus b'é Luimneach an calafort mór is faide siar na hEorpa.
B’éigean don chathair a atógáil i in diaidh scrios na léigear agus leathnaíodh í lasmuigh dá sean-fhallaí. Ach ós rud é go raibh an Chomhairle Cathrach chomh truaillithe sin ag an am, eagraíodh an obair faoi stiúir Coimisinéirí Pharóiste Mhichíl. Go mór mór faoi thionchar clainne Artúir, Uí Sheasnáin, Ruiséil, Uí Phoirigh agus Harstonge, pleanáladh baile nua-aimsearach, Baile Nua an Phoirigh, ar struchtúr gréille faoi stiúradh an ailtire Iodálach Advise Ducat ar riasc bruach theas na Sionainne. Baineadh an-úsáid as brice dearg (a tháinig chuig Luimneach mar ballasta i mbáid ag filleadh ar an gcalafort ó Shasana) chun na tithe Seoirseacha a thógáil agus is iad fós an gné ailtireachta is sainiúla na cathrach.
Le linn an tréimhse seo, ghabh clainne cumhachtacha smacht daingean ar riarachán na cathrach. In a measc siúd bhí na Róistigh (en: Corporation Roches) a bhí i gceannas idir 1714 agus 1762 agus clann Smyth/Vereker idir 1776 agus 1841.
Acht an Aontais, 1798 - 1845
280px|thumb|right|Seantithe ar Sráid na Danmhairge a thógadh ag deireadh an 18ú haois. Leagadh iad timpeall na bliana 1991 chun tábhairne, caifé agus brú nua (The Old Quarter) a thógáil in a n-áit. Tógadh an grianghraf sa bhliain 1982. Bhí Luimneach ag barr a réime le linn blianta deiridh an 18ú haois nuair a bhí smacht ag Parlaimint na hÉireann ar mhál, dhleachtanna, chustaim agus airgead reatha na tíre. Baineadh úsáid as cumhacht uisce chun muilinn nua a thógáil ar bhruach na Sionainne agus a fho-aibhne sa chathair féin agus in Áth na Coite, Caladh Uí Threoigh, Áth Longphoirt, Baile na Clocha agus Saingil sa cheantar máguaird. Easpórtáileadh leathar, feoil, ím, plúr, olann, éadach, lása agus uisce beatha go dtí Sasana, Mor-Roinn na hEorpa agus Meiriceá agus iompórtáladh adhmad, gual, tarra agus iarann. Caitheadh dleachtanna an chalafoirt ar oibreacha poiblí ar nós Tigh an Chustaim (anois Iarsmalann Hunt), tigh an bhochtanais (anois Ospidéal Chamillus), tigh na ngealt (anois Ospidéal Iósaimh), córas bunúsach séarachas i mBaile Nua an Phoirigh, leathnú na nduganna agus an dara droichead thar abhann na Mainistreach (Droichead Mhaitiú).
Chaill Éire a neamhspleáchas eacnamaíoch de réir Acht an Aontais sa bhliain 1801 agus, ós rud é go raibh Luimneach suite i bhfad ó chathracha nua na Ríochta Aontaithe agus ná raibh aon mianraigh guail i ngar dó chun cumhacht gaile a ghinneadh, ní raibh a thionscail in ann dul san iomaíocht le olltháirgíocht Sasana cheal cosaint cánacha. Tháinig meath tobann ar eacnamaíocht na cathrach dá bharr agus lean na deacrachtaí trín lagar ar thit ar fud na hEorpa sna blianta ó 1815 amach i ndiaidh Chath Waterloo.
Tháinig Acht an Aontais i bhfeidhm nuair a baineadh mór-gheit as Rialtas na Breataine de bharr cad a tharla le linn Éirí Amach na nÉireannach Aontaithe sa bhliain 1798 ach, lasmuigh d'éachtaí Pádraig de Bhailís (An Stáicéar) agus a lucht leanúna i mbarúnae Cois Sléibhe in oirdheisceart Chontae Luimnigh, ba bheag a tharla lena linn i dtuaisceart na Mumhan. Ag an am gcéanna, áfach, bhí an-chuid foréigin sna ceantracha tuaithe mórthimpeall na cathrach le linn an dara leath den 18ú haois, go mór mór ó na Buachaillí Bána, cumann rúnda a eagraíodh chun cearta na dtionóintí Caitliceacha a chosaint ó na tiarnaí talún Protastúnacha.
D’fhás na buíonta troda as na cumainn rúnda agus thugadar ar a chéile le bataí agus le doirne ag tús an 19ú haois i gcathanna réamh-phleanálta ag aonaigh, laethanta phatrúin, tórraimh agus ócáidí eile poiblí. Ba iad na Seanveist agus na Carbhait na buíonta is mó agus is cáiliúla (tugadh ainmneacha a gcuid éadaigh orthu) agus ba in oirthear Chontae Luimnigh, iarthar Chontae Thiobraid Árann agus uaireanta sa chathair féin ceartlár na cogaíochta eathartha.
280px|thumb||Cuid den sean-bheairic i gclós Chaisleáin an Rí Eoin sa bhliain 1982. Le linn an 19ú haois, bhí trí bheairic ag Arm na Breataine I Luimneach. Le maolú na bPéindlthe ag deireadh an 18ú haois (agus tháinig deireadh éifeachtach ar an reachtaíocht i ndiaidh Fuascailt na gCaitliceach sa bhliain 1829), thosnaigh Arm na Breataine ag earcach saighdiúirí Éireannacha agus d’fhás garastún na cathrach go tapaidh ina dhiaidh. Bhí trí bheairic i Luimneach sa 19ú haois agus bhí tábhacht ar leith ag an am ag Fórsaí an Choróin in eacnamaíocht na cathrach.
Abhainn Derwent
Abhainn san Tasmáine is ea Abhainn Derwent. Tá príomhchathair an stáit, Hobart, suite in inbhear na habhann.
Stair Luimnigh
Acht an Aontais, 1798 - 1845
Cruthaíodh naisc iompar le cathracha eile na tíre le teacht na gcanálacha chuig Luimneach ag tús an 19ú haois, le tógáil Droichid Wellesley (anois Droichead an tSairséalaigh) idir Baile Nua an Phoirigh agus bruach thuaidh na Sionainne agus le teacht an iarnróid tuairim na bliana 1845. Ach chuir chomhlachtaí iompar capall na cathrach go láidir i gcoinne leathnú an iarnróid go dtí na duganna agus, cheal nasc díreach idir na báid agus na traein, chaill an calafort an-chuid dá ghnó ó iarthar agus deisceart na hÉireann do Chorcaigh, Gaillimh agus Port Láirge.
Abhainn Derwent
Bhí an treibh bhundúchasach Mouheneener ina cónaí i ngleann Abhainn Derwent le 8,000 bliain anuas roimh thíocht na nEorpach. Tosaíonn an abhainn ag Loch St Clair agus sruthaíonn ó dheas 187 kms go dtí New Norfolk; leanann an t-inbhear 52 km eile go dtí an mhuir.
Stair Luimnigh
Acht an Aontais, 1798 - 1845
Sa bhliain 1845, chinn Parlaimint na Breataine ar cheithre ollscoil nua a bhunú in Éirinn, ceann amháin i ngach cúige, chun freastal ar na pobail Caitliceacha agus Preispitéaracha na tíre ná raibh in ann iontráil go h-éasca i gColáiste na Tríonóide i mBaile Átha Cliath. Thacaigh muintir gnó na Gaillimhe agus Chorcaí iarratais a gcathracha féin ach, ós rud é ná raibh meánaicme láidir Caitliceacha i Luimneach agus go raibh muintir an rachmais ag cúlú ón gcathair, chinneadh ar Chorcaigh mar shuíomh ollscoil na Mumhan d'ainneoin gurbh chathair níos mó í Luimneach ag an am. Cé ná raibh éifeacht láithreach ag an gcinniúint seo ar stádas na cathrach, chaill Luimneach go mór as leathnú riarachán an stáit, an leighis, an ghnó, an dlí agus na heolaíochta le linn deireadh an 19ú haois agus tús an 20ú haois nuair nár fhreastail aon céimí na ngairmeacha nua staidéir sa chathair.
An Gorta Mór, 1845 - 1867
280px|thumb||Clochar Mhuire, Sráid an Easpaig, sa bhliain 1982. Leagadh é timpeall na bliana 1990. Tógadh an-chuid clochair agus séipéil i ndiaidh [[Fuascailt na gCaitliceach sa 19ú haois.]] Cé go raibh an talamh na gceantair mórthimpeall Luimnigh torthúil, bhí sí roinnte in an-chuid tionóintachtaí bídeacha agus bhí cónaí ar líon mór spailpíní faoin dtuath chomh maith. Dá bharr sin, nuair a theip ar na prátaí sna blianta idir 1845 agus 1848, thit An Gorta Mór go dian ar Chontae Luimnigh, Contae Thiobraid Árann agus oirthear Contae an Chláir. Ní amháin gur cailleadh na mílte ón ocras agus ón bhfiabhras ach theith na mílte eile go dtí an chathair ag lorg bia agus dídean ná raibh ar fáil. D'fhás daonra Luimnigh go tobann ar dtús ach thit sé arís nuair a thosnaigh an imirce chuig Sasana agus Meiriceá i ndáiríre.
Abhainn Derwent
lár|1200px|thumb| Abhainn Derwent
Stair Luimnigh
An Gorta Mór, 1845 - 1867
Ós rud é ná raibh a bhunús tionsclaíochta chomh láidir sin, go raibh a chalafort ag dul i léig agus go raibh aicme an tsealúchais ag tréigeadh na cathrach chun cur fúthu i Londain, níor tháinig Luimneach as an dtubaiste chomh tapaidh agus a tháinig áiteanna eile sa tír as agus chaill sé a stádas mar dara cathair na hÉireann do Bhéal Feirste i mblianta na 1850í agus mar an chathair is mó i gCúige Mumhan do Chorcaigh scór bliain ina dhiaidh sin. Agus cé gur fhás tionscal an tobac agus tionscal an éadaigh as táirgeacht culaithe saighdiúirí i gcomhair Cogadh na Crímé agus Cogadh Cathartha Meiriceá, thóg muintir an rachmais níos mó as eacnamaíocht Luimnigh ná mar a infheistíodar ar ais sa chathair le linn an 19ú haois.
Ialtóg mheasa ceannlachna
Is ainmhí í an ialtóg mheasa ceannlachna. Mamach atá ann.
Con Meaney
Polaiteoir Éireannach ab ea Con Meaney ( - 11 Meán Fómhair 1970). Bhí sé ina bhall d'Fhianna Fáil.
Tobhta
Is sráidbhaile san Eilean Sgitheanach, Comhairle na Gàidhealtachd, é Tobhta nó Tota.
Christine Appleby
Is carachtar ficseanúil í Christine Appleby (née Hardman) sa chlár teilifíse Coronation Street. Ghlac Christine Hargreaves an pháirt mar Christine idir 14 Nollaig 1960 agus 3 Iúil 1963.
Lily Allen
Is aisteoir Sasanach í Lily Rose Beatrice Cooper (née Allen, a rugadh ar 2 Bealtaine 1985) nó Lily Allen. Is iníon le Keith Allen agus léiritheoir scannán Alison Owen í. D'fhág Allen scoil nuair a bhí sí 15 chun díriú ar fheabhsú a cuid scileanna ceoil agus cumadóireachta. In 2005, chuir sí taifeadtaí dá cuid suas go poiblí ar MySpace agus mar gheall ar an bpoiblíocht a tháinig as sin, craoladh a hamhráin ar BBC Radio 1 agus fuair sí conradh le Regal Recordings.
Fithiseán
Tá áit ar gach fithiseán do dhá leictreon, ar acht is go sáraíonn siad guairne a chéile. Toradh é seo do phrionsabal an eisiaimh, nó prionsabal Pauli, a deir nach féidir le dhá leictreon an staid chandamach chéanna a bheith acu i néal leictreon aon adamh amháin.
Ba í an tuiscint a bhí ag an bhfisic chlasaiceach ar an adamh ná go raibh na leictreoin ag timpeallú núicléas an adaimh cosúil leis an dóigh a mbíonn na pláinéid ag dul timpeall na Gréine. D'fhorbair an mheicnic chandamach toisc gur theastaigh ó na fisiceoirí iompraíocht na leictreon a mhíniú, agus iad ag timpeallú an núicléis.
Níl an tuiscint chlasaiceach ag teacht go rómhaith leis an réaltacht ar leibhéal na gcáithníní fo-adamhacha, agus mar sin, is fearr "fithiseáin" ná "fithisí" a thabhairt ar na réigiúin ina bhfuil na leictreoin le fáil. San adamh, is féidir áit an leictreoin a shainiú trí luachanna an cheithre uimhir chandamacha a thabhairt:
Má théann dhá fhithiseán as dhá adamh éagsúla le chéile, cruthófar dhá fhithiseán nua: an fithiseán nascach agus an fithiseán frithnascach. Má tá leictreon amháin ar cheachtar den dá fhithiseán, rachaidh siad ar an bhfithiseán nascach, agus ceanglófar nasc comhfhiúsach idir an dá adamh, ó tá an fithiseán nascach ar leibhéal níos laige fuinnimh ná an dá fhithiseán a bhí ann ar dtús. Na leictreoin bhreise áfach, rachaidh siad ar an bhfithiseán frithnascach atá ar leibhéal níos airde ná an dá fhithiseán a bhí ann ar dtús, agus cuirfidh siad an nasc ó mhaith.
Na Fithiseáin Adamhacha
right|thumb|442px|upright|Taispeánann an pictiúr seo na chéad chúig fhithiseán adamhacha: 1s, 2s, 2px, 2py, agus 2pz. Léiríonn na dathanna pasanna na tonnfheidhme. Seo iad graif na bhfeidhmeanna ψ(x,y,z) agus iad ag brath ar chomhordanáidí aon leictreon amháin. Le cosúlacht fhadaithe na bhfeidhmeanna ψ(x,y,z)2 a thaispeánann an dlús dóchúlachta ar dhóigh níos dírí, féach graif na d-fhithiseán thíos.
Feidhmeanna matamaiticiúla iad na fithiseáin adamhacha nach bhfuil ag brath ach ar chomhordanáidí aon leictreon amháin. Tugann siad cur síos ar iompraíocht an leictreoin seo mar thonn (de réir thuiscint dhéachúil na candamfhisice, ní féidir cuid de shaintréithe an leictreoin a thuiscint ach dearcadh ar an leictreon mar thonn, mar chandam radaíochta seachas mar choirpín), agus sin é an tuige go dtugtar tonnfheidhmeanna ar na fithiseáin mhatamaiticiúla freisin.
Is minic a úsáidtear an litir Ghréagach psi (ψ) le tagairt d'fhithiseáin éagsúla. Is iad na fithiseáin réitigh chruinne na cothromóide difreálaí ar a dtugtar tonnchothromóid Schrödinger, ach ní mór cuimhne a choinneáil air go bhfuil an chothromóid sin bunaithe ar adamh na hidrigine, nach bhfuil ach aon leictreon amháin ann – rachadh an chothromóid sin thar acmhainn na matamaiticeoirí féin dá bhfairsingeofaí í le freastal ar adamh a bhfuil níos mó leictreon ann. Mar sin féin, baintear úsáid as samhail hidriginbhunaithe an adaimh le struchtúr na n-adamh eile a thuiscint.
I gcomhthéacs an amharcléirithe is iad na fithiseáin na bunbhloic thógála sa tsamhail ”leictreon-néil” a úsáidtear le huraiceacht na ceimice a mhúineadh. Tá an tsamhail seo den adamh bunaithe ar an tsamhail tonnmheicnice, ach san am chéanna tá sí i dtuilleamaí na gcáithníní mar choincheap leis na modhanna oibre matamaitice a léiriú a úsáidtear le ballaíocht tuairime a thabhairt ar na tonnfheidhmeanna sna hadaimh il-leictreonacha. Is é sin, taispeánann an tsamhail seo cén áit a mbíonn na leictreoin san adamh (agus sinn ag dearcadh ar na leictreoin mar cháithníní).
Go coitianta roinntear na fithiseáin adamhacha ina gcatagóirí de réir na gcandamuimhreacha n, l, agus m, a fhreagraíonn d'fhuinneamh an leictreoin, dá mhóiminteam uilleach agus do chuidí veicteorach an mhóimintim uilligh sin. Tá a thrí chandamuimhir féin ag gach fithiseán, agus áit ann do leictreon amháin nó dhó. An fithiseán a bhfuil an chandamuimhir uilleach l 0 aige, is é an s-fhithiseán é, más ionann l agus 1, is éard atá againn ná p-fhithiseán, má ardaítear an chandamuimhir go 3, gheofar d-fhithiseán, agus is é an f-fhithiseán an chéad cheann eile. Tá na litreacha sin bunaithe ar shaintréithe na línte speictreascópacha a fhreagraíonn dóibh; sharp (géar), principal (príomh-), diffuse (scaipthe) agus fundamental (bunúsach). Fithiseáin is airde l-uimhir ná na cinn seo, ainmnítear de réir ordú na haibítre iad, cé go bhfágtar an litir j ar lár: s, p, d, f, g, h, i, l...
Lily Allen
In 2009, d'fhógair Allen go mbeadh sí ag tógáil briseadh ó ghníomhaíochtaí ceoil. D'oscail sí siopa faisin in 2010 lena deirfiúr, Sarah, darb ainm Lucy in Disguise, agus in 2011 thosaigh sí a lipéad ceoil féin darb ainm In the Name Of.
Fithiseán
Na Fithiseáin Adamhacha
ΨHe(x1,y1,z1,x2,y2,z2) ≈ 1s(x1,y1,z1) • 1s(x2,y2,z2) = 1s2.
Lily Allen
Luathshaol
Rugadh Allen i Hammersmith, Iarthar Londan. Tá deirfiúr níos sine aici, Sarah; deartháir níos óige, Alfie Allen, (ábhar a hamhráin Alfie) agus deirfiúr níos óige, Rebecca. Tá cúpla leathshiblíní aici chomh maith. Is iníon bhaistí Angela McCluskey, amhránaí na Wild Colonials, í.
Fithiseán
Na Fithiseáin Adamhacha
Seo mar a léitear an fhoirmle thuas: ”An tonnfheidhm chruinn atá ag brath ar chomhordanáidí comhuaineacha an dá leictreon in adamh an héiliam, is féidir é a neasú mar thoradh dhá fhithiseán den chineal s agus gach ceann acu ag brath ar chomhordanáidí aon leictreon amháin.” (Is é is brí leis an téarma "neasú" ná ballaíocht tuairime a thabhairt atá réasúnta cruinn ó thaobh na matamaitice de.)
I gcumraíocht den chineál sin roinntear na leictreondíseanna de réir patrún simplí atá bunaithe ar uimhreacha corra agus iad ag dul i méadaíocht (1,3,5,7...). Tagraíonn gach uimhir acu d'fhoireann áirithe de leictreondíseanna a bhfuil fuinneamh agus móiminteam uilleach ar leith acu. An dóigh a dtagann dúile cosúla go ”peiriadach” i ndiaidh a chéile i dTábla Peiriadach na nDúl, is toradh nádúrtha é don dóigh a líontar uimhir iomlán na leictreon ar fhoireann iomlán fithiseán de chineál áirithe.
Gineann fachtóirí uilleacha na bhfithiseán adamhacha Θ(θ) Φ(φ) na feidhmeanna s, p, d agus araile mar fhíortheaglamaí d'armónaigh sféarúla Ylm(θ, φ) (is candamuimhreacha iad l agus m anseo). Go tipiciúil tá trí fhoirm mhatamaiticiúil ann do na feidhmeanna gathacha R(r) is féidir a thoghadh mar thúsphointe le saintréithe na n-adamh il-leictreon agus na móilíní a oibriú amach.
Cé go mbaintear leas as na fithiseáin hidriginchosúla i gcónaí sa teagasc, ón lá ar tháinig na ríomhairí chun tarrthála do na ceimiceoirí candamacha, is fearr na fithiseáin de chineál Slater a úsáid le taighde a dhéanamh ar na hadaimh agus ar na móilíní dé-adamhacha. Is iad na fithiseáin de chineál Gauss a úsáidtear le tuiscint a fháil ar na móilíní trí-adamhacha agus iladamhacha.
Saintréithe Déacha na Leictreon
Nuair a tháinig meicnic an chandaim ar an bhfód mar theoiric san fhisic, tuigeadh do na ceimiceoirí féin nach raibh sé indéanta cur síos a thabhairt ar na leictreoin, agus iad ag timpeallú núicléas an adaimh, mar cháithníní amháin. Cuireann saintréithe áirithe na leictreon tonnta radaíochta i gcuimhne duit, seachas cáithníní damhna. Deirtear go bhfuil déachas toinne agus cáithnín ag baint leis na leictreoin. Sa chiall seo, tá na saintréithe seo leanas ag na leictreoin:
Cill Mhoire
Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd í Cill Mhoire.
Camas Luinge
Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Camas Luinge.
Matthew Davis
Polaiteoir Éireannach ab ea Matthew Davis. Bhí sé ina bhall d'Fhianna Fáil.
Joe DiMaggio
Imreoir daorchluiche lár páirce, agus duine de mhórlaochra na Stát Aontaithe sa 20ú haois, ab ea Joseph Paul DiMaggio, nó Joe DiMaggio, leis an leasainm "Joltin 'Joe" agus "The Yankee Clipper" (25 Samhain 1914 - 8 Márta 1999). Áirítear go forleathan DiMaggio ar dhuine de na himreoirí ab fhearr riamh. D'imir sé 13 bliana ar fad sa tSraith Mhór (Major League Baseball (MBL) ) do Yankees Nua-Eabhrac. Ach b’fhéidir go bhfuil aithne níos fearr air mar gur éirigh leis 56 cluiche a bhuachan as a chéile (15 Bealtaine - 16 Iúil 1941).
Saol
I San Francisco a saolaíodh é, duine de theaghlach iascairí de bhunadh na hIodáile. clé|mion|Plaic Yankees clé|mion|San Francisco Seals. 1933 clé|mion|1954 le Marilyn Monroe
Spórt
Le linn an achair sin, bhuaigh Na Yankees an World Series naoi n-uaire, fuair DiMaggio gradam All Star as na trí shéasúr déag a d’imir sé (chaith sé dhá bhliain san arm le linn an Dara Cogadh Domhanda), gan trácht ar ghaisce eile atá fós gan sárú. Sa mbliain 1941, d’éirigh Joe dul chomh fada le ‘first base’ ar a laghad, i 56 daorchluiche as a chéile.
Ba laoch é DiMaggio i súile an phobail, idir íseal agus uasal. I Márta na bliana 1998, thug Time le chéile a raibh beo de na daoine a bhí ar chlúdach na hirise sin le 75 bliain, Joe san áireamh.
Pósadh
i 1954, agus é éirithe as an imirt, phós sé Marilyn Monroe, an réalt scannán ba chlúití i Hollywood ag an am. Ní raibh mórán barúile ag Monroe cérbh é féin nuair a chasadar ar a chéile den chéad uair – bhí a laghad sin suime i gcúrsaí spóirt aicise gur cheap sí gur peileadóir a bhí ann! clé|mion|1954 agus Marilyn Monroe Ar 27 Deireadh Fómhair 1954, fuair Monroe colscaradh uaidh. Rinne sí gearán faoin ‘spídiúlacht’, nó sin a mhaígh an t-aisteoir.
Bhí DiMaggio splanctha ina diaidh, ach d’fhág an bhearna aoise eatarthu (eisean 40, ise 28), a chuid stuacánachta agus a mheon éadmhar, nár mhair a bpósadh ach 274 lá. Tá sé ráite gur ceann de na pictiúir ba cháiliúla a glacadh an céad seo caite ba chúis leis an argóint a d’fhág scartha óna chéile iad -Monroe agus a gúna bán ardaithe ag leoithne gaoithe i scannán Billy Wilder, The Seven Year Itch.
Go fiú agus ise ar shlí na fírinne le beagnach dhá scór bliain, ba í grá geal a chroí i gcónaí. Nuair a fritheadh Marilyn básaithe sa mbliain 1952, ba é DiMaggio a thrasnaigh an tír agus a d’eagraigh an tsochraid. As sin gur éag sé féin, d’íoc sé as pósae rósanna dearga a leagan ar a huaigh faoi dhó sa tseachtain. clé|mion|Clúdach 1954, scannal ollmhór nuair a fuair fuair Joe agus Marilyn colscaradh Bhí an dearg ghráin aige ar aon duine a raibh baint aige nó aici leis an bpáirtí Daonlathach – go háirithe ós rud é go raibh sé ráite go raibh John F. Kennedy agus a dheartháir Bobby ag smúrthacht thart ar Marilyn Monroe tráth.
Sprionlóir
Cé go raibh sé ag tuilleamh níos mó airgid ná a bhí aon lúthchleasaí eile sna Státaí lena linn ($100,000 sa mbliain sna 1940í), sprionlóir den chéad scoth ab ea Joe.
Bhí sé ar dhuine de na pearsain spóirt ba thúisce a thosaigh ag déanamh fógraíochta do chomhlachtaí beatha, do bhancanna, do dhíoltóirí gluaisteán agus dá leithéid. Bhí tóir ar DiMaggio dá leithéid go raibh sé beagnach 80 bliain d’aois.
Choinnigh sé greim daingean ar an méid a shaothraigh sé. Cé go lorgódh sé airgead tirim dó féin, bhíodh faisean aige seic a scríobh fiú do na rudaí ab fhánaí a cheannaíodh sé – barúil mhaith aige gur i bhfráma, ar an mballa, a chuirfí seic a bheadh sínithe ag Joe DiMaggio, seachas chuig an mbanc le sóinseáil. clé|mion|1962 Deirtear gur bhabhtáil sé na fáinní óir a fuair sé as na World Series a bhuachaint ar ghluaisteáin, lóistín agus a leithéid. Bhí an-tóir ar an ngalf aige agus, dá réir sin, cuirí ag teacht le cúl a chéile chuig na ‘pro-ams’ a bhfáil aige ag na comórtais mhóra.
Anailís íogaireachta
mion|samhail ionsamhlúcháin Teicníc chun neamhchinnteacht a mheas is ea anailís íogaireachta; is amhlaidh a ionchuirtear féidearthachtaí éagsúla chun torthaí féideartha a chinntiú.
Joe DiMaggio
Sprionlóir
Gan teip, ghlaofadh Joe ar an lucht eagair á rá go raibh a chuid maidí féin i Stát eicínt eile agus mála a bheith faoi réir acusan dó nuair a leaindeálfadh sé. Bhí oiread málaí ina gharáiste faoi dheireadh nach raibh áit ag an ngluaisteán ann! clé|mion|másailéam I 1989, bhuail crith talún San Francisco, áit a raibh cónaí anois arís ar DiMaggio. Bhí foláireamh tugtha ag na póilíní nach raibh ceadaithe ar na bóithre ach lucht tarrthála – fós facthas Joe ag iompar mála dubh dramhaíle gar do theach a bhí aige i gceantar Marina sa gcathair. Ní taobh le duine amháin a thairg cúnamh dó an mála trom a iompar, ach ní raibh fonn dá laghad ar scaradh leis. Tuairiscítear go raibh $600,000 airgead tirim istigh ann !
Cúig mhí sular bhásaigh sé, nuair a reáchtáileadh Joe DiMaggio Day i Yankee Stadium sa Bronx, bhí an cloigín ag bualadh go láidir sa scipéad airgid i gcloigeann DiMaggio. Bhí an comhlacht déanta liathróidí baseball, Rawlings, ag iarradh ceann speisialta cuimhneacháin a chur ar an margadh. A chead sin acu, a deir Joe, faid agus a thabharfadh siad 15,000 eile acu dó féin saor in aisce. In imeacht cúpla mí, bheadh siad ar fad sínithe aige agus iad ar díol ar $400 an ceann – teacht isteach $6 mhilliún. Ar leaba a bháis, in ospidéal i Florida i dtús na bliana 1999, agus oiread de chroitheadh ina láimh nach raibh sé in ann greim a choinneáil ar an bpeann, bhí Joe DiMaggio fós ag iarradh a ainm a scriobláil ar liathróidí baseball agus ag súil go dtiocfadh siad $400 an ceann.
An Suipéar Déanach
Ba an deireanach béile a caite Íosa Críost leis An Dá Aspal Déag é an Suipéar Déanach.
Alois Alzheimer
Síciatraí, paiteolaí na hinchinne agus Gearmánach ab ea Alois Alzheimer (a rugadh ar 14 de mhí an Mheithimh 1864 agus a fuair bás 19 de mhí na Nollag 1915). Comhghleacaí agus dlúthchara le Emil Kraepelin ab ea é. Rinne sé an céad chur síos cruinn ar an galar intinne ar a thug Kraepelin Galar Alzheimer air. clé|mion|267x267px|1915
Liosta de na eipeasóid Suits
Is é Suits an tsraith drámaíocht dlíthiúil Mheiriceánach is fadsaolaí riamh. Tá 118 eipeasóid de chuid Suits tagtha ar an saol faoi láthair.
Alois Alzheimer
Taighde
Sa bhliain 1901 is ea a chasadh othar den ainm Frau Auguste D. ar Alzheimer. Bhí caoga haon blianta slánaithe aici ach bhí a cuimhne do rudaí a tharla le déanaí loite. Rinne Alzheimer dianstaidéir is faire uirthi. Tar éis bás di sa bhliain 1906, rinne sé staidéar chruinn paiteolaíochta ar a hinchinn.
Ar an tríú lá de mhí na Samhna sa bhliain 1906, thug Alzheimer an chéad chur síos cruinn ar an tinneas agus an paiteolaíocht bainteach leis i léacht. Níorbh fhada gur scaip a chlú agus gur thuig síciatraithe i gcoitinne foirfeacht a éacht. clé|mion|236x236px|Tübingen: Hier wohnte Alois Alzheimer in den Jahren 1886/1887 als Student.
Uilfhinis
Is sráidbhaile san Eilean Sgitheanach, Comhairle na Gàidhealtachd, é Uilfhinis.
Lewis Archer
Is carachtar ficseanúil é Lewis Archer ar an gclár teilifíse Coronation Street. Glacann Nigel Havers an pháirt mar Lewis. Chonacthas Lewis ar an gclár den chéad uair ar an 18 December 2009 agus d'fhág sé ar an 13 Lúnasa 2010. D'fhill sé ar an 12 Feabhra 2012 agus d'fhág sé arís ar an 1 Feabhra 2013. D'fhill sé arís ar an 1 Meitheamh 2018 agus d'fhág sé ar an 1 Eanáir 2019.
Imleach, Contae Thiobraid Árann
Is baile suite i gContae Thiobraid Árann é Imleach (nó Imleach Iubhair).