cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Václav Havel
Iar-Uachtarán
Václav Klaus a tháinig i gcomharbacht ar Václav Havel mar uachtarán sa bhliain 2003. Níorbh fhéidir le Havel seasamh le haghaidh uachtaránachta a thuilleadh tar éis dhá théarma a bheith caite san oifig aige. Ó shin i leith, tá sé tar éis filleadh ar an scríbhneoireacht. Chaith sé tréimhse mar scríbhneoir cónaitheach ag Ollscoil Columbia sa bhliain 2006. I measc saothair eile, scríobh sé dráma dírbheathaisnéiseach dar teideal Odcházení (“an t-imeacht”) agus leabhar cuimhní cinn dar teideal Prosím stručně (“go hachomair, le bhur dtoil” – foilsithe i mBéarla faoin teideal To the Castle and Back).
Fuair sé bás ar 18 Nollaig 2011.
Easóg shléibhe
Is ainmhí beag é an easóg shléibhe. Mamach atá ann.
An Mhacadóin Thuaidh i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
Ghlac An Mhacadóin Thuaidh (roimhe sin an Iar-Phoblacht Iúgslavach na Macadóine) páirt i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse don chéad uair sa bhliain 1998.
Iomaitheoirí
alt=|mion|287x287px|Tamara Todeska ag cur i láthair i [[Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2019|2019 (7ú).]]
Fernando Alonso
Is tiománaí Foirmle a hAon Spáinneach é Fernando Alonso Díaz. Rugadh é in Oviedo, an Spáinn ar an 29 Iúil, 1981. Tá craobh an domhain F1 buaite faoi dhó aige (2005 agus 2006). I 2023, ghlac sé páirt i gCraobh Dhomhanda Foirmle a hAon leis an bhfoireann Aston Martin. Thiomáin sé le Minardi, Renault, McLaren, Ferrari agus Alpint roimhe sin.
Saol Pearsanta
Bhí sé pósta le Raquel del Rosario ó 2006 go 2011. Tá Spáinnis, Fraincise, Iodáilise agus Béarla aige.
Bungaree, Victoria
Baile beag de chuid Victoria san Astráil is ea Bungaree agus é suite 103 ciliméadar soir ó Mhelbourne, príomhchathair an Stáit. De réir dhaonáireamh Astrálach na bliana 2006 bhí 559 duine ina gcónaí ann, agus ba Bhundúchasaigh 0.5% díobh. Ó ainm ceann fine Bundúchasach a tháinig an t-ainm, b'fhéidir.
Roimh theacht na nEorpach bhí na Wathaurong, pobal Bundúchasach, ina gcónaí sa cheantar. Fuarthas ór in aice le Ballarat sa bhliain 1851, agus ba é sin ba mhó a tharraing daoine chun an réigiúin.
Ar dtús bhain cuid de bhaile Bungaree le Sír Bungaree agus cuid eile le Sír Buninyong. Roimhe sin thugtaí Badger Hill nó Clarktown ar an gceantar. Fógraíodh Sír Bungaree ar 17 Eanáir 1871, agus sa bhliain 1994 nascadh cuid den tSír le Comhairle Chathrach Ballarat agus cuid eile le Sír Moorabool.
Na hÉireannaigh
Lonnaigh a lán Éireannach sa cheantar, cuid acu ina bhfeirmeoirí agus cuid eile i mbun lománaíochta. Ní fhanadh an dara dream i bhfad san áit chéanna ach iad ar lorg oibre de réir mar a scriosadh na foraoisí. B’Éireannaigh iad 90% de na trí fheirmeoir is daichead a bhí le fáil sa cheantar sa bhliain 1891.
Oifig an Phoist
D’oscail Oifig an Phoist ar 1 Lúnasa 1863.
Scolaíocht phoiblí
Na nAnglacánaigh ba thúisce a thóg scoil ann sa 19ú haois agus an oiread sin páistí ann nach raibh deis scolaíochta acu. Osclaíodh scoil sa bhliain 1867 (Common School No. 944) agus cúig dhalta is tríocha ag dul ann. Faoin mbliain 1877 b’éigean scoil nua chloiche a thógáil, ach bhíodh uimhir na ndaltaí síos agus suas toisc go raibh scoil Chaitliceach ann faoin am sin. Dúnadh an tseanscoil phoiblí sa bhliain 1924 agus scoil bhrící tógtha ina háit, agus bhí prátaí á gcur ar stór ann nó gur tháinig an Bungaree & District Historical Society ina seilbh.
Féach freisin
Houghton, Norm, Timber and Gold : a history of the sawmills and tramways of the Wombat Forest 1855-1940. Melbourne: Light Railway Research Society of Australia, 1980.
Clark, Ian D. agus Heydon, Toby, Dictionary of Aboriginal Placenames in Victoria. Victorian Aboriginal Corporation for Languages, 2002.
Toohey, Jack: On the Eastern Fringe: Recollections and Stories on the Settlement and Farming Histories in the Bungaree, Wallace, Bolwarrah and Gordon Districts. Ballarat 2005.
Abdusamet Yigit
Scríbhneoir Coirdíneach is ea Abdusamet Yigit a rugadh i Cizre na Tuirce sa bhliain 1978. Tá cónaí air san Iorua anois.
Rugadh Yigit i sráidbhaile darbh ainm Xirabê Sosina sa chúige Nisebin i dtuaisceart na Cordastáine. Rinne sé staidéar ar stair agus fealsúnacht, agus scríobh sé roinnt leabhar eipiciúil staire i gCoirdis. Scríobhann sé i gCurmainsis, an Ghaeilge ar Kurmanji, príomhchanúint thuaidh na Coirdise. I measc a chuid leabhar tá Feqiye Teyran agus Shah Maran. Is é atá in Feqiye Teyran ná úrscéal faoi fhealsamh Coirdíneach darbh ainm céanna. Cuireann sé síos ina chuid saothar ar chultúr, stair, reiligiún, thraidisiúin agus mhiotaseolaíocht na gCoirdíneach.
Páirc Uí Chorragáin
Is staid CLG suite i mBéal Feirste í Páirc Uí Chorragáin.
Fia buí Peirseach
Ainmhí is ea an fia buí Peirseach.
Frank MacDermot
Polaiteoir Éireannach ab ea Frank MacDermot (25 Samhain 1886 – 24 Meitheamh 1975). Bhí sé ina bhall den Lár-Pháirtí Náisiúnta ar dtús agus ansin d'Fhine Gael.
Bochotnica
Is sráidbhaile in oirdheisceart na Polainne é Bochotnica, atá suite idir Puławy agus Lublin. Bhí 1,500 duine ina gcónaí i Bochotnica de réir dhaonáireamh na bliana 2010.
An Leapóintis
Is éard is Leapóintis ann ná teanga nó canúint Cheilteach a bhí á labhairt sa cheantar ar thug na Rómhánaigh Gallia Cisalpina (an Ghaill Chios-Alpach, nó an Ghaill ar an taobh seo de na hAlpa) air idir 700 RC agus 400 RC. Is ionann Gallia Cisalpina agus tuaisceart nó iarthuaisceart na hIodáile sa lá atá inniu ann. Glactar leis gur canúint nó dlúthghaol de chuid na Gaillise a bhí sa Leapóintis, agus mar sin, is ceann de theangacha Ceilteacha na Mór-roinne í.
Níl mórán ar eolas faoin Leapóintis. D'fhág lucht a labhartha ina ndiaidh dornán d'inscríbhinní in aibítir Lugano. Aibítir is ea í atá bunaithe ar chóras litrithe na hÉatrúscaise - seanteanga a bhí á labhairt i Leithinis na hIodáile go forleathan sular tháinig an Laidin i réim go forleathan. Thángthas ar na hinscríbhinní Leapóintise timpeall ar Lugano, in aice leis an dá loch úd Lago di Como agus Lago Maggiore. Sa cheantar céanna, baineadh úsáid as córais chosúla scríbhneoireachta le teangacha eile, ar nós na Raetaise agus na Veinéitise, a scríobh, agus is dócha go bhfuil gaol ag aibítir Rúnach na dtreibheanna Gearmáinice leis an aibítir seo freisin.
Ar dtús, b'í an Ghaillis a d'fhág an Leapóintis in áit na leathpingine ina fód dúchais féin, nó tháinig treibheanna Gailleacha anall ó bhruach eile na habhann úd Po le socrú síos sa cheantar. Ansin, sa dá aois dheireanacha roimh bhreith Chríost, b'iad na Rómhánaigh a shealbhaigh Gallia Cisalpina, agus an teanga Laidine ag teacht sna sálaí acu, ní nárbh ionadh.
Níl na saineolaithe go léir ar aon tuairim faoi na hinscríbhinní Leapóntacha. Tá cuid acu barúlach go bhfuil na cinn is sine de na hinscríbhinní scríofa i dteanga nach bhfuil baint dá laghad aici leis na Ceiltigh, teanga atá gaolmhar leis an tsean-Liogúiris. De réir na tuisceana seo, ba chóir an t-ainm úd "Leapóintis" a chur in áirithe don teanga seo, agus "Gaillis Chios-Alpach" a thabhairt ar theanga Cheilteach na n-inscríbhinní eile. B'é seo an dearcadh coitianta go dtí tús na seachtóidí, nuair a d'fhoilsigh an saineolaí Michel Lejeune a shaothar faoi na hinscríbhinní Leapóntacha. Ina dhiaidh sin, glacadh leis go fairsing gur teanga Cheilteach a bhí sa Leapóintis - teanga chomh heisceachtúil leis an gCeiltibéiris, b'fhéidir, ach teanga Cheilteach mar sin féin. Tuiscint réasúnta nua is ea gurb aon teanga amháin iad an Leapóintis agus an Ghaillis Chios-Alpach.
Fuair an teanga a hainm ó na Leapóntaigh (Lepontii), treibh sheanársa a raibh cónaí orthu sa phroibhinse Rómhánach a dtugtaí Rhaetia uirthi - is ionann í Rhaetia agus codanna de thuaisceart na hIodáile, den Eilvéis agus de dheisceart na Gearmáine inniu. Is iomaí saineolaí léinn Cheiltigh a thugann "Leapóintis" ar chanúintí Ceilteacha Thuaisceart na hIodáile réamh-Rómhánaí go léir, ach tá cuid de lucht an léinn Cheiltigh den bharúil gurbh fhearr difríocht a aithint idir na Leapóntaigh, treibheanna bundúchasacha Ceilteacha eile na hIodáile agus na treibheanna ón nGaill a shealbhaigh Tuaisceart na hIodáile nuair a bhí annálacha na staire á scríobh cheana féin.
Tá na hinscríbhinní Leapóintise is sine ag dul níos faide siar ná an cúigiú haois RC. An ceann a fuarthas i gCastelletto Ticino, tháinig sé chun saoil sa séú haois RC, agus is dócha gur breacadh an ceann ó Sesto Calende síos sa seachtú haois RC. An cultúr a mbaineann na hinscríbhinní leis, tugann lucht na seandálaíochta Cultúr Golasecca air, agus iad inbharúla gur cultúr Ceilteach a bhí ann. Maidir leis an dáta a luaitear le héag na Leapóintise, níl ann ach tuairimíocht atá bunaithe air nach bhfuil aon inscríbhinn níos deireanaí ar fáil sa teanga.
Britney Spears
Is amhránaí popcheol í Britney Jean Spears, a rugadh ar 2 Nollaig 1977 in McComb, Mississippi, agus a tógadh in Kentwood, Louisiana, sna Stáit Aontaithe. Ba bhreitheamh í ar an The X Factor sa bhliain 2012.
Dhíol sí thar 100 milliún albaim agus 90 milliún singli, 9 gcinn a bhain stádas cnagshingil amach.
Gradaim agus ainmniúcháin
Tá 103 gradam buaite ag Spears. Tá 260 ainmniúchán faighte aici.
Geri Halliwell
Is amhránaí Sasanach í Geraldine Estelle Horner (née Halliwell), a rugadh ar 6 Lúnasa 1972 i Watford, Hertfordshire. Bhí sí ina ball den ghrúpa Spice Girls agus tugtar Ginger Spice uirthi mar leasainm.
Saol pearsanta
Phós sí Christian Horner i 2015. Tá beirt pháistí agus leasiníon amháin aici.
Lománaí
Is duine i mbun crainn a leagan é lománaí.
An Díseart
Is paróiste suite i gContae Chorcaí é an Díseart.
Columbán
mion|uaimh in San Colombano di Bobbio, Emilia-Romagna, Italia Ba mhisinéir Éireannach é Naomh Columbán (540 – 23 Samhain 615; Laidin: Columbanus Bobiensis) a bhain clú agus cáil amach, ní hamháin dó féin ach do na nósanna Gaelacha a rug sé leis.
Luaitear é ar an manaigh mhiseanta ba thábhachtaí de chuid na hÉireann. Is ceann de na Dhá Aspal Déag na hÉireann é. Ceiliúrtar a lá féile ar an 23 Samhain.
Bhunaigh sé roinnt mainistreacha ar mhór-roinn na hEorpa, i ríochtaí na bhFranc agus na Lombairde, ach go háirithe Luxeuil (sa Fhrainc an lae inniu) agus Bobbio (san Iodáil). Seasann Columbán mar eiseamláir de ghníomhaíocht na misinéirí Éireannacha san Eoraip le linn an Mheánaois-Luath.
Tá Columbán Naofa ina naomh-phatrún ar an Aontas Eorpach.
Luathshaol
Is i gCúige Laighean a rugadh Columbán. Chuaigh sé isteach mar mhanach i mainistir Bheannchair. I gceann tamaill bhí sé ina phríomhoide ansin.
Misinéireacht
Sa bhliain 591, ar an ábhar gur theastaigh uaidh dul ar “oilithreacht ar son Chríost”, d’fhág Columbán Beannchar in éineacht le beirt chompánach déag agus tháinig sé fhad leis an Bhurguin.
Bhunaigh Columbán mainistreacha in Annegray, Luxeuil agus Fontaine. Bhí an riail dhian Éireannach i bhfeidhm iontu go léir. Toisc gur cháin sé go mór caighdeán morálta chúirt an rí, díbríodh ón dúiche sin é.
D’éirigh le Columbán a bhealach a dhéanamh tríd an Eilvéis agus bhunaigh sé mainistir i mBregenz. clé|mion|Luxeuil Thrasnaigh Columbán Sliabh Alpa. Bhunaigh Columbán a mhainistir dheireanach agus an ceann ba mhó clú i mBobbio, áit ar éag sé sa bhliain 615.
Scríbhneoireacht
Tá cáil ar a scríbhinní luachmhara diaga.
Fuascailt Dheiridh
B'í an Fhuascailt Dheiridh - nó Fuascailt Dheiridh na Ceiste Giúdaí (Gearmáinis: Endlösung der Judenfrage) an t-ainm a bhí ag Adolf Hitler agus ag an rialtas Naitsíoch ar an bplean a bhí acu Giúdaigh na hEorpa a mharú. Ba chuid lárnach é de pholasaí na Naitsithe i rith an Dara Cogadh Domhanda ón mbliain 1939 go dtí bás Hitler sa bhliain 1945. B'é Adolf Eichmann a chum is a cheap an téarma úd Endlösung. B'í Oibríocht Reinhard, nó marú na nGiúdach i nGobharnóireacht Ghinearálta na Polainne, sa bhliain 1942 an chéad mhóroibríocht a raibh baint aici leis an bhFuascailt Dheiridh. B'é an tUileloscadh, ina bhfuair ocht milliún Giúdach bás, príomhthoradh na scéime seo.
Rí Artúr
Bhí cáil ar Rí Artúr mar rí i miotaseolaíocht na Breataine Móire. Chónaigh sé i gCamelot agus bhí claíomh draoíchtúil aige darbh ainm  excalibur. Is ceannaire as finscéalta na Breataine iar-Rómhánaí atá ann a chosain a ríocht ó na hAngla-Shacsanaigh, agus is carachtar ficseanúil atá ann a bhfuil an-tóir air sa litríocht nua-aimseartha agus i scannáin. Bhuaigh sé roinnt cathanna, agus bhí go leor áras aige. Mar sin féin, ba é Camelot an baile ab fhearr leis. Rinneadh Artúr rí na Breataine de i ndiaidh dó Excalibur a tharraingt as cloch.
Nuair a bhí sé óg
Rí darbh ainm Uther Pendragon, a thit i ngrá le Lady Igraine, a bhí ina athair. Bhí Igraine pósta le fear eile, agus chabhraigh Merlin le hUther a theacht go dtí Igraine ar dheilbh a fear céile. Nuair a rugadh Arthur, fuair a mháthair bás agus a athair ina diaidh sin go gairid. Tar éis an tragóid, cuireadh Artúr óg chun cónaí le ridire darbh ainm Ector nuair a bhí sé fós ina naíonán. Tar éis dó fás aníos, fuair sé claíomh gléigeal i ndaingean i gcloch, ceann a chuala sé i scéalta go leor faoi. Dúradh go raibh an fear a d'fhéadfadh a tharraingt amach ina fhíor-rí agus nuair a d'éirigh sé lena claíomh a tharraingt amach, bhí sé a fiúntais mar Rí agus a cheart chun an ríchathaoir. Dá bhrí sin, d'éiligh sé an teideal agus tháinig an Rí na Breataine. clé|200px|thumb|Rí Artúr
Bás
Tar éis go leor eachtraí an Rí Artúr, ar goideadh a chlaíomh Excalibur ag a mhac, Mordred. D'fhorghabh Mordred a ríocht agus a bhanríon. B'éigean d'Artúr troid ar a shon féin. Throid siad ar feadh i bhfad agus bhuail Mordred King Arthur i go leor áiteanna, ach faoi dheireadh ba é Arthur a mharaigh Mordred. Tar éis an bua, bhí Rí Arthur lag agus fuair sé bás ó chailliúint fola ó na gcréachtaí a fuair sé sa chath. Mar chuaighe chuid ridirí ar ais go dtí Camelot, chaith siad Excalibur isteach sa loch ionas go bhféadfadh sé filleadh ar an áit a tháinig sé as. Tá finscéal amháin go bhfuil sé riamh a fuair bás ach be
Lios na gCearrbhach
Is cathair í Lios na gCearrbhach ar an taobh thiar-theas de Bhéal Feirste i dTuaisceart Éireann. Tugtar Lisburn ar i mBéarla de ghnáth, ach úsáidtear an t-ainm Lisnagarvey uaireanta freisin in ainmneacha scoileanna, clubanna spóirt agus do phearsaí poiblí mór le rá.
Tá sé suite ar dhá thaobh abhainn an Lagáin agus mar sin roinnte idir dhá chontae, An Dún agus Aontrom. Dar le daonáireamh 2001 bhí 71,465 duine i Lios na gCearrbhach.
Rinneadh cathair de go hoifigiúil i 2002 mar chuid de cheiliúradh órga Bhanríon na Ríochta Aontaithe. Cé gur tugadh stádas cathrach dó níl ann dáiríre ach baile mór tuaithe.
Stair
Bunaigh Louis Crommelin agus inimircigh eile Huguenot an tionscal lín i Lios na gCearrbhach sa bhliain 1698 Tá iarsmalann lín ar fáil i seanteach an Mhargaidh i gcearnóg an Mhargaidh.
Phléasc na sufraigéidí buama i Lios na gCearrbhach sa bhliain 1914,
Tagairtí
mionsamhail|left|Irish Linen Museum
CLG Chontae an Dúin
Eagraíocht spóirt é Cumann Lúthchleas Gael Chontae an Dúin, atá i gceannas ar na cluichí Gaelacha a imrítear i gContae an Dúin, faoi cheannas Chumann Lúthchleas Gael.
Pat O'Brien
Ba aisteoir Gael-Mheiriceánach é William Joseph Patrick O’Brien (a rugadh ar an 11 Samhain 1899 agus a fuair bás i 15 Deireadh Fómhair 1983).
7/27
Is é 7/27 an dara halbam ó Fifth Harmony. Scaoileadh é ar an 27 Bealtaine 2016.
Camchuairt
Thosaigh an chamchuairt The 7/27 Tour ar an 22 Meitheamh 2016.
Ailill mac Fáeláin
Rí na nOsraí de rítheaghlach Dhál Bhirn ba ea Ailill mac Faoláin (Sean-Ghaeilge Ailill mac Fáeláin).
7/27
Cairteacha
{|
Ailill mac Fáeláin
Ní fios cathain a tháinig Ailill i gcoróin, ach tharla sé tar éis réimeas idir Cú Cearca mac Faoláin, a fuair bás sa bhliain 712, agus Flann mac Conghaile, nach bhfuil dáta aige. Ní fios fosta deireadh a réimis, ach faoin mbliain 728, feictear Ceallach mac Faolchair mar rí.
Tá taifead ann ar Ailill sna ríliostaí sa Leabhar Laighneach's king lists, maraon leis na sioncronachtaí le Thurneysen, Annála Mhainistir na Búille agus Annála Chluain Mhic Nóis.
Phil Jones
Is peileadóir ó Shasana é Philip Anthony "Phil" Jones (a rugadh ar an 21 Feabhra 1992). D'imir Jones a chéad chluiche mar chosantóir le Manchester United agus níos déanaí le Sasana (faoi 21). D'imir sé le Blackburn Rovers ag an dá leibhéal sinsearach óige sular thosaigh sé le Manchester United. Imríonn Jones i lár na cosanta de ghnáth, ach is féidir leis imirt freisin i lár na páirce mar chosantóir.
Ar an 13 Meitheamh 2011, dúirt Manchain Aontaithe go raibh Jones ceannaithe acu ar phraghas faoi cheilt. Bhí sé ar tí imirt le Sasana nuair a thosaigh na círéíbeacha Londain agus cuireadh an cluiche ar athlá. D'imir sé a chéad chluiche don chlub ar an turas réamhshéasúir 2011 i Stáit Aontaithe Mheiriceá, bhuaigh siad ar scór 3-1 in aghaidh Chicago Fire. D'imir Jones mar ionadaí sa dara leath, in áit Rio Ferdinand. Bhuaigh siad ar scór 3-2 thar Manchester City i gcorn an phobail. Thosaigh sé a chéad chluiche le Man U sa phríomhroinn seachtain tar éis chorn an phobail. Cuireadh isteach é arís mar ionadaí do Fherdinand. Bhuail siad West Bromwich Albion ar scór 2-1 ar an gcéad Satharn den séasúr nua.
S. Scott Bullock
Is aisteoir Meiriceánach é Stuart Scott Bullock, a rugadh sa bhliain 1956.
Fia odhar
Ainmhí is ea an fia odhar.
Baile Bín
Is ionad daonra agus baile fearainn suite i gContae an Dúin é Baile Bín.
Snúcar
Is é an Embassy World Championship an príomhchomórtas snúcair dá bhfuil ann agus reáchtáiltear an comórtas seo ar bhonn bliantúil, i gcónaí san Amharclann Crucible, i Sheffield, Sasana.
Rialacha Snúcair
Is é aidhm an chluiche níos mó pointe a fháil ó chur na liathróidí sna pócaí san ord ceart. Ach is féidir pointe a fháil freisin má bhrisinn an freasúra na rialacha. Gheobhainn tú pointe amháin má chuireann tú liathróid dearg i bpóca go dleathach. Is iad luach na liathróidí eile ná buí(2), glas(3), donn(4), gorm(5), bán-dearg(6) agus seacht don dubh. Tosaíonn an cluiche mar a fheiceann tú san pictiúr thuas. Bíonn an triantán de liathróidí dearga chomh cóngarach don bán-dearg is féidir, gan iad a buaileadh.
mion|250px|Bord snúcair (tús) Tá seans ag an imreoir an liathróid bán a díriú ar na dearg, agus é mar aidhm ceann a chur sa póca. Má éiríonn leis, roghnaíonn sé dath (eile) agus arís thriallainn sé é a chur san póca. Leanann sé seo go dtí go theipeann air, ansin athríonn siad, agus tá seans ag an imreoir eile. Tar éis a téann 'dath'(Liathróid nach bhfuil dearg) i póca, cuirtear é ar ais ar an tábla san áit as a tháinig sé. Leanainn siad go dtí go bhfuil na dearga go léir imithe, ansin tá orthu na dathanna a chur sna pócaí san ord ceart (mar atá luaite thuas).
Má bhristear na rialacha, faigheann an t-imreoir eile (do fhreasúra) pointí. Má buailtear an liathróid mí-ceart, faigheann an t-imreoir luach na liathróide, ar a laghad ceithre phointe.
Imreoirí cáiliúla
Tá go leor imreoirí cáiliúla thar na blianta. Tá aithne ar Ray Reardon mar príomhimreoir na 70idí, Steve Davis sna 80idí agus Stephen Hendry sna 90idí. Bhuadar 6, 6 agus 7 craobh an domhain. Is é Ronnie O'Sullivan an buaiteoir i 2008, agus é sin a ceathrú craobh an domhain. Tá cáil ar áfach tar éis 147 pointí a fháil i cúig nóiméid. Ba é Joe Davis an chéad imreoir cáiliúil, agus bhuaigh sé craobh an domhain na snúcar trí na 20idí.
Is é Ken Doherty príomhimreoir snúcair na hÉireann.
Coinicéar
deas|250px|thumb|Coinicéar Is gréasán poll coinín ceangailte le chéile é coinicéar.
Stair
Ar dtús, spás atá in áirithe do speicis áirithe ghéimeanna agus áit ar féidir leis na hainmhithe bia a aimsiú ise ea coinicéar. Réamhtheachtaí ab ea 'leporaria' de chuid na Róimhe (pionan géimeanna) agus foraoisí Ré na bhFranc (coillte ríoga ina raibh an ceart ag an rí amháin dul ag seilg). Neamhfhálaithe ar dtús (“coinicéar saor nó oscailt" ar a dtugtar « "garenne justicière" déanta as adhmad, roschoill nó fraoch) agus ansin fálaithe (“dúnta nó srianta” ag imfhálú cloiche nó díoga uisce), agus thatla iomadú ainmhithe, lena n-áirítear giorriacha agus coiníní sna páirceanna seo.
Armadal, An t-Eilean Sgitheanach
Is sráidbhaile san Eilean Sgitheanach, Comhairle na Gàidhealtachd, é Armadail .
An Lùib
Is sráidbhaile san Eilean Sgitheanach, Comhairle na Gàidhealtachd, é An Lùib.
Baile Mhic Gearóid
Is baile fearainn suite i gContae an Dúin é Baile Mhic Gearóid.
Gleann Bearcháin
Is paróiste suite i gContae Chorcaí é Gleann Bearcháin.
Baotán mac Muircheartaigh
Ard-Rí na hÉireann de réir foinsí éagsúla ba ea Baotán mac Muircheartaigh (Sean-Ghaeilge Báetán mac Muirchertaig) (bás 572), aitheanta mar Baotán Brí (Baetán Bríge). Muircheartach mac Muireadaigh (bás 534), a mheastar fosta gurbh Ard-Rí é, ba ea a athair. Ba bhall de Chineál Eoghain é. Bhí sé i gcoróin i nAileach ón mbliain 566 go dtí 572.
Sa bhliain 572, maraíodh an bheirt ríthe ag Crónán mac Tiarnaigh, rí Chiannachta Ghleann Gheimhin (Contae Dhoire an lae inniu).
Feictear mac Bhaotáin, Colmán Ríomhaí, mar ard-rí i roinnt liostaí. Bhí ceathrar mac eile aige, Maol Uma, Forannán, Fearghas agus Ailill. Sna Ginealaigh Laud feictear a cúigear mac mar a leanas: I nAnnála na gCeithre Máistrí, deirtear Dúin faoin iontráil 615.2:
Siorrachd Bhanbh
Contae de chuid na hAlban is ea Banbh.
Carghas
clé|250px|mion|Cros mhórshiúil na Carghas Tréimhse liotúrgach troscadh agus tréanais is ea an Carghas sna heaglaisí Críostaí. Maireann sé ó Céadaoin an Luaithrigh go dtí an Cháisc, agus tá a mbealaí féin ag na haicmí éagsúla creidimh chun na dátaí a ríomh. De réir an Nuathiomna chaith Íosa Críost daichead lá sa bhfásach agus an Diabhal ag cur cathú air, agus is i gcuimhne air seo a bhíonn lucht creidimh ar troscadh agus ar tréanas sa tréimhse seo, mar íobairt agus mar phionós sula ndéantar aiséirí Chríost a cheiliúradh Domhnach Cásca.
Stair
Tháinig an focal Carghas as an Laidin Quadragesima a bhríonn 'Daicheadú'. Is é an focal Fraincise den Carghas ná Carême.
Áiríonn na Eaglaisí san traidisiún Biosántach (m.sh.Ceartchreidmheachas) na laethana Carghas go difriúil. Tá traidisiúin áitiúil difriúil freisin san Eaglais Ortadocsacht an Oirthir.
Troscadh
Is é Carghas seal go traidisiúnta i mbun troscadh. Ba an traidisiún úsáideach toisc go raibh sé seal nuair ba riachtanach bia cé ata coinnithe den geimhreadh a bheith ite roimh d'éirigh sé lofa. San am a chuaigh thart, níor ith a lán Caitlicigh feoil cé is moite den iasc ar na hAointe i rith Carghas. Inniu éiríonn a lán daoine as milseáin srl a ithe le linn an Charghais.
James Hickey
Polaiteoir Éireannach ab ea James Hickey ( - 7 Meitheamh 1966). Bhí sé ina bhall de Pháirtí an Lucht Oibre.
Inis Cara
Is paróiste suite i gContae Chorcaí í Inis Cara.
Billy Joe Saunders
Dornálaí Sasanach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea Billy Joe Saunders a rugadh ar an 30 Lúnasa 1989 i Welwyn Garden City, Hertfordshire.
Beinn Rothaich
thumb|220px|Breac-chuntas ar na Limistéir i dTáblaí an Rothaich sa bhliain 1891. Léarscáil bunaithe ar eolas san eagrán 2006 de 'The Munros' - Treoir SMC Hillwalkers 'ISBN 0-907521-94-0right|thumb|[[Beinn Nibheis an Bhinn Rothach is airde sa Bhreatain Mhór]]
Is éard is Beinn Rothaich ann ná sliabh atá os cionn 3,000 troigh (914.4 m). Ba é an Tiarna Eóghain Mac an Rothaich (Béarla: Sir Hugh Munro,(1856-1919), an 4ú Bairnéad Lindertis a chuir an chéad liosta de na cnoic den sórt sin le chéile, ar a dtugtar 'Táblaí an Rothaich' nó 'Munro's Tables', sa bhliain 1891.
Is éard is Barr Rothach ann ná sliabh atá os cionn 3,000 troigh, nach bhfuil aitheanta mar shliabh ar leith. De réir an leasaithe ar na táblaí a bhí déanta sa bhliain 2009, agus a d'fhoilsigh 'Club Sléibhteoireachta na hAlban' (Béarla:  Scottish Mountaineering Club) tá 283 Binn Rothach agus 227 Barr Rothach ann. Is í Beinn Nibheis an bhinn Rothach is iomráití, agus an sliabh is airde sna hOileáin Bhriotanacha, le 1,344 méadar (4,409 tr.) in airde
Aithníonn dreapadóirí Beanna Rothacha mar shléibhte dúshlánacha, go háirithe sa Gheimhreadh, nuair a bhíonn líon mór básanna a dtuairisciú gach bliain. Mar sin féin, tá cleachtas coitianta i measc dreapadóirí agus siúlóirí na sléibhte, sé sin "Munro bagging", agus an aidhm a bhíonn leis ná gach ceann de na Beanna Rothacha atá liostaithe a dhreapadh. Sa bhliain 2009, tuairiscíodh go raibh níos mó ná 4,000 duine a d'éirigh leo an éacht sin a bhaint amach. Ba é Hamish Brown an chéad duine a dhreap na beanna uilig i mbabhta leanúnach amháin sa bhliain 1974. Is é Stephen Pyke a shealbhaíonn an churiarracht don bhabhta is tapúla leanúnach, sa bhliain 2010, faoi bhun 40 lá.
Demetrius Andrade
Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, is ea Demetrius Cesar Andrade a rugadh ar an 26 Feabhra, 1988 i bProvidence, Oileán Rhode.
Strictly Come Dancing (sraith 7)
Is comórtas damhsa teilifíse é Strictly Come Dancing, a tosaíodh sa Ríocht Aontaithe sa bhliain 2004. Tá sé ar BBC One. Thosaigh an seachtú sraith ar an 18 Meán Fómhair 2009 agus chríochnaigh sé ar an 19 Nollaig 2009.
B'iad Len Goodman, Bruno Tonioli, Craig Revel Horwood agus Alesha Dixon na breithiúna don sraith seo.
Fáelán mac Forbasaig
Rí na nOsraí de rítheaghlach Dhál Bhirn ba ea Faolán mac Forbasaigh (Sean-Ghaeilge Fáelán mac Forbasaig) (bás 786). Forbasach mac Ailealla (bás 740), iar-rí, ba ea a athair. Tháinig sé i gcoróin i gcomharbacht ar Dhúnghal mac Ceallaigh, agus bhí sé i réim ón mbliain 772 go dtí 786.
Tharla cath cathartha i nOsraí tar éis bhás Anmchadha mhic Con Chearca c. 761. Sa bhliain 786, tuairiscítear sna hannála gur maraíodh Faolán de bharr an achrainn seo. . Tháinig Maol Dúin mac Cumasaigh agus Fearghal mac Anmchadha i gcomharbacht air.
Sailtír Naomh Pádraig
thumb|250px|Bratach Naomh Pádraig Is bratach í Sailtír Naomh Pádraig (nó Cros Naomh Pádraig nó Bratach Naomh Pádraig; Saint Patrick’s Saltire i mBéarla) a sheasann do Éireannaigh sa Bhreatain. Tá an bhratach á úsáid ón mbliain 1801 i leith sa Union Jack.
Úsáid
Is siombail í cros Naomh Pádraig ag Eaglais na hÉireann (Anglacánach). Cuireann roinnt eaglaisí ar foluain í ar Lá Fhéile Pádraig, ar fhéilte eile agus ar ócáidí speisialta. Is í seo an t-aon bhratach amháin (diomaite de shiombail rós an chompáis a bhaineann leis an Chomaoin Anglacánach) atá ceadaithe go hoifigiúil ar fhoirgnimh de chuid Eaglais na hÉireann nó ar thailte na heaglaise. clé|mion|[[Inis Eonáin, Eaglais na hÉireann]]
Conspóidí
Creideann roinnt daoine nár chóir go mbeadh cros ag Naomh Pádraig cionn is, murab ionann is naoimh eile a bhfuil crosa luaite leo, nach ndearnadh mairtíreach de. Ach rinneadh mairtírigh den bheirt acu Naomh Seoirse agus Naomh Aindriú.
Creideann daoine eile, áfach, go bhfuil sé de cheart ag Naomh Pádraig a chros agus a bhratach féin a bheith aige agus iad a bheith mar chuid de bhratach na Ríochta Aontaithe cionn is gurb é Pádraig an t-aon naomh acu a raibh baint aige leis an tír a bhfuil sé luaite léi: Éire. i gcodarsnacht, is lú an fhianaise go raibh baint ag Naomh Seoirse le Sasana ná ag Naomh Aindriú le hAlbain.
Fìobha
Contae de chuid na hAlban is ea Fìobha, atá suite in oirdheisceart na hAlban. Tá beagnach 360,000 duine ina gcónaí i bhFìobha. Cónaíonn an tríú cuid den daonra i dtrí bhaile móra, mar atá Cair Chaladain (49,709 de dhaonra sa bhliain 2011), Dún Phárlain (49,706) agus Gleann Ráthais (39,277). Tá Cill Rímhinn lonnaithe ar an gcósta in oirthuaisceart Fhìobha. Tá Ollscoil Chill Rímhinn suite ar an mbaile sin agus í ar na hollscoileanna is sine san Eoraip. Ceapadh an cluiche galf ansin freisin.
Tá Gordon Brown, Iar-Phríomh Aire na Breataine Móire ina chónaí anseo lena bhean chéile Sarah agus a gclann óg.
Hermetia illucens
mion| Hermetia illucens mion Is feithid í Hermetia illucens (Linnaeus, 1758), ar a dtugtar an saighdiúir cuile dubh, a bhaineann le hord Diptera, na fine Stratiomydae, agus fo-fhine Hermetiinae.
Le blianta beaga anuas, tá an-tóir ar an chuil seo ar fud an domhain, mar go bhfuil a larbhaí in ann foshraitheanna orgánacha éagsúla a athchúrsáil, amhail aoileach, dramhaíl bhia agus bhairr. Is féidir an bhithmhais a tháirgeann gníomhaíocht na larbhaí a úsáid i mbeathú ainmhithe talmhaíochta mar mhuca, sicíní agus iasc.
Dáileadh
Dúchasach do na réigiúin trópaiceacha, fo-thrópaiceacha agus mheasartha i Meiriceá, tá an chuil forleathan anois ar fud an domhain, idir domhanleithead 40 ° ó dheas agus domhanleithead 45 ° ó thuaidh, le fáil i go leor tíortha san Eoraip, san Afraic, san Aigéine (An Astráil agus an Nua-Shéalainn) agus an Áise (an Indinéis, na hOileáin Fhilipíneacha, an tSeapáin agus Srí Lanca).
Uibheacha
Cuireann an saighdiúra cuile dubh thart ar 500 ubh síos i scoilteanna in aice le hábhar orgánach atá ag dianscaoileadh, amhail aoileach, cairéad, truflais agus dramhaíl orgánach. Tagann larbhaí as na huibheacha i gceann ceithre lá. Bíonn cruth ubhchruthach ag gach ubh le fad thart ar 1 mm agus dath bán buí nó gealbhán.
Larbhaí
Is féidir leis na larbhaí a bheith 27 mm ar fhad agus 6 mm ar leithead. Tá dath teimhneach geal orthu le ceann beag a ghobann amach, ina mbíonn baill an bhéil inchoganta. Téann na larbhaí trí sé chéim larbhacha agus teastaíonn 14 lá uathu chun an fhorbairt a chríochnú. Le linn forbartha na larbhaí, ní stopann siad ag ithe na n-ábhar orgánach, bíonn goile doshásaithe acu!
PupaÍ
Sula mbaintear amach chéim an phupa, bíonn larbhaí an séú céim scaipthe ón suíomh beathaithe go limistéir thirim agus fhoscúla, a leithéid agus fásra ithreach, chun tús a chur leis an bpórú. Dorchaíonn an eisichreatlach (craiceann) agus forbraíonn pupa sa taobh istigh. Éilíonn an chéim seo thart ar dhá sheachtain. Éilíonn an chéim seo thart ar dhá sheachtain.
Aosaigh (Cuileoga)
Tá dhá "sciathán" tréshoilseach ag na cuileoga seo sa chéad deighleog bhoilg. Fásann siad go dtí idir 15 agus 20 mm ar fhad. Bíonn aintéiní na n-aosach fadaithe le trí dheighleog, agus bíonn dathú bán ar na cosa in aice le deireadh na gcos.
Dhá lá tar éis don phupa fásta teacht amach, d'fhéadfadh cúpláil tarlú. Tagann cuil fhireann roimh cuil bhaineann san aer agus agus snaidhm siad ina chéile roimh a thiteann an cuil fhireann síos go talamh. Baineann cuileoga fireanna úsáid as suíomhanna chun cóipeáil a dhéanamh orthu, áit a mbíonn siad ag fanacht le cuileoga baineannaigh. Déantar na suíomhanna seo a chosaint ar shaighdiúirí chuile fhireanna eile, le neart mór colainne.
Féach freisin
* Pórú agus úsáid inveirteabracha
* Peisteoireacht * Múiríniú
An Chúlóg
An Chúlóg  ( le ciall "The Little Corner" as Béarla) Is limistéar fo-uirbeach mór é, dírithe ar sráidbhaile, Is bruachbhaile mór i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath í An Chúlóg (Béarla: Coolock). Bunaíodh séipéal ann sa luath-Chríostaíocht agus forbraíodh an sráidbhaile timpeall an tséipéil sin. Ba shráidbhaile í an Chúlóg go dtí na 1950í nuair a tosaíodh le tógáil tithíochta sa cheantar mar chuid de leathnú bhruachbhailte Bhaile Átha Cliath. Tá tionscalaíocht na háite faoi bhrú faoi láthair le dúnadh mhonarcha Tayto sa bhliain 2005. Tá clubtheach an club CLG Parnells lonnaithe i sráidbhaile na Cúlóige.
Bíonn an paróiste dlí na Cúlóige suite idir Bóthar Tóin le Gaoith (chomh fada le Domhnach Míde) agus Bóthar Mhullach Íde, mar aon leis na tailte ar an dá thaobh den Bhóthar Mhullach Íde idir Darndál agus Ard Aidhin, agus na tailte ar an dá thaobh de Bhóthar Oscair Mhic Thréinfhir ar an mbealach chun Seantrabh.
Is é An Chúlóg freisin, ainm an bharúntachta atá freagrach as an chuid is mó de chathair Bhaile Átha Cliath ó thuaidh, ó chósta isteach go dtí Páirc an Fhionnuisce, agus ag síneadh ó thuaidh chomh fada le Sord.
Stair
Tá stair na Cúlóige ag dul siar níos mó ná 3,500 blianta. Tá suíomh adhlactha cré-umhaois sa cheantar atá chomh sean le 1500 RC. D’fhás an lonnaíocht suas, thart timpeall ar shéipéal beag luath-Chríostaí. Tógadh Eaglais Chaitliceach, Naomh Eoin, níos déanaí sa chanter. (Féach ar Paróiste An Chúlóg (Chaitliceach Rómhánach) agus Paróiste An Chúlóg (Eaglais na hÉireann) ar feadh níos mó). Deonaíodh an bharúntacht feodach na Cúlóige i 1199 ag Henry II don Ardeaspag Bhaile Átha Cliath.
Bhí An Chúlóg ina sráidbhaile beag go dtí na 1950í. Le himeacht ama forbraíodh na tailte thart ar an tsráidbhaile, go háirithe An Sruthán Aoibhinn agus An Choill Mhór Thiar. Tá ceantar nua déanta idir an dá ionad anois. Ag am amháin bhí an sean sráidbhaile ar Bhóthar Mhullach Íde ach gabhann an bóthar ar mhalairt slí anois, beagán lastoir den tsráidbhaile; idir an dá linn, bhí clochán tánaisteach, le hainm “An Baile Nua agus an Chúlóg”, forbartha níos faide ó thuaidh.
Níos déanaí arís, forbraíodh tailte i dtuaisceart An Chúlóg chun ceantair nua Darndál agus Cill an Phrióra, a chur ar fáil i mBaile Átha Cliath.
Is siad Henry Grattan, na Páirc Belcamp agus an t-úrscéalaí Charles Lever mar figiúirí cáiliúla ón stair nasctha leis an líomatáiste.
Nádúr
Líonn An Chúlóg ar an dá thaobh den ghleann Abhainn Sheantraibh, agus folaíonn sé atreorú ó hAbhainn An Nainicín. Is ceantar réasúnta cothrom é, le páirc líneach ar fud an Sheantraibh, agus tá limistéir bheaga ghlasa ann chomh maith.
Suíomh / Carachtar
Tá An Chúlóg suite i lár lucht oibre mór sna bruachbhailte Taobh Thuaidh ar nós Cill Bharróg, Domhnach Míde agus an chuid Éadan Mór na Ráth Eanaigh, Cuimsíonn sé gnéithe ar nós Bán an Aeir, Sruthán Aoibhinn, Darndál, Coill an Phrióra, “Greencastle” agus An Choill Mhór Thiar. Mar is amhlaidh le réimsí móra eile fo-uirbeach, ar nós Tamhlacht nó Sord, níl aon sainmhíniú dlíthiúil do Chúlóg. Dá bhrí sin, níl aon fhigiúirí daonra, ach tá sé ar cheann de na limistéir chónaithe is mó i mBaile Átha Cliath.
Is sé an chuid is mó d’An Chúlóg, seachas Bán an Aeir, a bhí tógatha, ag Bardas Bhaile Átha Cliath (circa 1952-1987). Bhí sé seo mar chuid de chlár imréitigh, maidir le cúlsráideanna shuaracha ionchathair céimnithe (idir 1952 agus 1987)<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2007)">citation needed ]. Ríomhann Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2007)">citation needed ] go bhfuil seoltaí le "An Chúlóg" comhdhéanta, a bheith an stoc is mó de thithe údaráis áitiúil faoina dhlínse agus is é an limistéar lárnach maidir leis an raon líneach tógála a bheadh le déanamh ag an údaráis áitiúil a bhí ar siúl le linn na 1960í agus na 1980í ar fud Bhaile Átha Cliath ó Thuaidh - i.e. Baile Munna, Crann Phapáin, An Chill Mhór, An Chúlóg, Éadan Mór, Cill Bharróg agus Domhnach Míde.
Ceantair
Tá Halla an Chláir suite idir Domhnach Míde agus An Chúlóg. Is eastát tithíochta níos déanaí, lena n-áirítear líomatáiste siopadóireachta beag. Is é Halla an Chláir Ionad Siopadóireachta mór atá ancaire ag Tesco Extra.
Reiligiúin
thumb|right|280px|Eaglais Naomh Breandáin, atá suite i lár an tsráidbhaile Cúlóige
Tá rannáin reiligiúnacha a bhaineann leis An Chúlóg thar thréimhse fhada, agus is iad na cinn stairiúla príomhúla a phlé ag Paróiste of Coolock (Caitliceach Rómhánach), agus (ón Acht an Ardcheannas), Paróiste of Coolock (Eaglais na hÉireann). Tá Eaglais Chaitliceach agus Eaglais na hÉireann sa limistéar inniu. Sna rannáin Caitliceach, tá paróistí breise sa lá atá inniu ann, An Sruthán Aoibhinn agus Bán an Aeir (ag cuimsiú an t-eastát An Choill Ghlas).
Áiseanna
Páirceanna poiblí sa cheantar: Páirc Líneach na hAbhainn Seantrabh;  An Sruthán Aoibhinn ina bhfuil an Gairdín cuimhneacháin Stardust, atá tiomanta do na 48 duine a fuair bás ann sa Stardust nightclub. Tá Club Parnell CLG bunaithe i sráidbhaile na Cúlóige.
Is é An Chúlóg freisin atá mar ionad gníomhaíochta rialtais áitiúil agus ionad tábhachtach ag Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath, stáisiún raidió an phobail Near FM agus Ionad Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte.
Gnólachtaí agus áiseanna miondíola
thumb|right|280px|Cadbury bloc oifige mhonarcha ar Bhóthar Oscair Mhic Thréinir Tá roinnt monarchana agus eastáit thionsclaíocha ar imeall An Chúlóg. Tháirgtear Cadbury Ireland táirgí seacláide i Coolock sna blianta 1964-2015. Chuir an mhonarcha Tayto Crisps “bianna snack” ar fáil go dtí a dhúnadh sa bhliain 2005.
Ar na háiseanna miondíola suntasacha atá Ionad Siopadóireachta Thuaidh, ionad siopadóireachta clúdaithe den chéad uair in Éirinn, suite in aice rochtain don M1 agus M50, le níos mó ná 70 siopaí agus linn snámha comhairle cathrach.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2015)">citation needed ]
Scannáin agus teilifíse
Sa bhliain 1991 baineadh úsáid as ceantar An Cúlóg chun scannán "The Commitments" a dhéanadh, faoi stiúrthóireacht Alan Parker agus le teilgthe anaithnid den chuid is mó ag an am.
Iompar
Níl aon nasc iarnróid don Chúlóg. Tá sé seirbhísithe ag príomhbhóithre, lena n-áirítear an N32 agus an Bóthar Oscair Mhic Thréinir a nascadh leis an M1, agus ag na bealaí Bhus Átha Cliath a leanas:
Ré na Fionnachtana
Cúlra
Nuair a tháinig an chéad charrac agus an chéad charabhal in úsáid, thosaigh na hEorpaigh ag caint ar iontais an Chian-Oirthir arís. Níl na saineolaithe féin ar aon fhocal, áfach, cén fáth, i ndiaidh an iomláin, ar thosaigh an taiscéalaíocht, dháiríre. Creideann na monataraithe, thar aon dream eile, gurbh é an géar-easnamh óir agus airgid ghil a shocraigh an scéal. Bhí córas eacnamaíoch na hEorpa ag brath ar an ór agus ar an airgead geal. Ach nuair nach raibh an buillean ar fáil sách flúirseach, d'fhan cuid mhór de na tíortha Eorpacha in abar leis an ngéarchéim eacnamaíoch.
Cúis eile ab ea go raibh Críostaithe Leithinis na hIbéire sáite i síorchogaíocht leis na Moslamaigh leis na céadta bliain. Bhí Críostaithe na hIbéire géarbharúlach nach dtiocfaidís slán as sin ach a bheith ábalta cliathán na stát Moslamach i dTuaisceart na hAfraice a scoitheadh. San am céanna, bhí go leor foghlamtha ag na hIbéaraigh óna gcuid comharsana Arabacha. Bhí an carrac agus an carbhal feistithe leis an seol laidineach, aireagán Arabach a rinne na longa ní b'fhusa le stiúradh. Rud eile fós, b'ó na hArabaigh a fuair na hEorpaigh an chéad radharc ar thorthaí na sean-tíreolaithe Gréagacha le fada, agus ansin, tháinig tuiscint nua acu ar chosúlacht na hAfraice agus na hÁise.
Taiscéalaíocht ar Tír
Bhí Giovanni de Plano Carpini ar an chéad taistealaí den chineál seo. Thug sé turas ar an Mongóil sna blianta 1244-1247. Chuala an saol ar fad iomrá ar thuras Marco Polo, áfach. Thaistil seisean an Cian-Oirthear sna blianta 1271-1295. Chuir sé a chuid eachtraí i míotar, agus chuaigh an scéal ar fud na hEorpa.
Thóg sé tamall ama sular thosaigh torthaí na turas seo ag imirt a dtionchair ar shaol na hEorpa. Thit an tóin as Impireacht na Mongólach go gairid i ndiaidh di teacht ar an bhfód, agus d'éirigh bealach mór an Oirthir ní ba dainséaraí arís. Sa cheathrú haois déag, rinne an Phlá Mhór praiseach den trádáil agus den chaidreamh idirnáisiúnta go léir. Bhí an bealach tíre rófhada agus ró-aistreánach le tráchtáil éadálach a cheadú, agus bhí sé faoi shúil na Moslamach, a raibh cogaí móra curtha acu ar na hEorpaigh, ionas nach raibh mórán muiníne acu siúd astu, ná a mhalairt. Ansin, tháinig Impireacht nua Ioslamach ar an bhfód, is é sin, an Impireacht Otamánach, agus í meáite ar ghabháltais a dhéanamh, rud a bhain tuilleadh de sheansanna trádála na nEorpach san Oirthear.
Bhí iarrachtaí den chineál chéanna ar siúl sa tSín freisin. Sna blianta 1405-1433, thug loingeas an aimiréil mhóir Shínigh, Zheng He, seacht dturas ar fud an Aigéin Indiaigh. Níor thosaigh an tSín ag bunú coilíneachtaí impiriúla sna tíortha cúil, áfach, agus mar sin, ní raibh impireacht dhomhanda ag na Sínigh riamh.
An Phortaingéil ag cromadh ar an taiscéalaíocht
B'é an Prionsa Annraoi Loingseoir a chuir tús leis an chéad mhórbhabhta taiscéalaíochta sa Phortaingéil.
Tháinig na mairnéalaigh Phortaingéalacha ar Oileáin Madeira sa bhliain 1419, agus sa bhliain 1427, casadh Oileáin Azores orthu. Iompaíodh an dá oileánra seo ina gcoilíneachtaí Portaingéalacha.
B'é cósta thiar na hAfraice an chloch ba mhó ar phaidrín Annraoi, áfach. Leis na cianta cairbreacha, ní fhéadfá trádáil a dhéanamh le hIarthar na hAfraice ach turas a dhéanamh trasna na Sahára. B'é oighear an scéil sin go raibh na bealaí tríd an tSahára faoi smacht na stát Moslamacha i dTuaisceart na hAfraice, arbh iad seanchéilí iomaíochta na Portaingéile iad. Bhí na Portaingéalaigh ag iarraidh teacht timpeall na Moslamach agus a gcuid trádála a dhéanamh bealach na farraige. Bhí siad dóchasach, freisin, go bhfaigheadh siad stáit Chríostaí taobh theas den tSahára, stáit a bheadh ina gcomhghuaillithe acu in éadan na Moslamach. Bhí na loingseoirí Portaingéalacha in ann teacht ar aghaidh beag ar bheag, agus iad ag ascnamh cúpla míle ó dheas in aghaidh na bliana.
Sa bhliain 1434, tháinig siad thart le Rinn Bojador. Roimh imeacht an chéad scór bliain eile, bhí trádáil bheoga óir agus sclábhaithe ar obair ag na Portaingéalaigh leis na críocha san áit a bhfuil an tSeineagáil inniu. Bhí na cúrsaí ag dul ar aghaidh go sciobtha, nó tógadh daingin trádála in Elmina, agus thosaigh São Tomé e Príncipe ag táirgiú siúcra roimh aon choilíneacht eile. Sa bhliain 1482, chuaigh fórsa sluaíochta faoi cheannas Diogo Cão i dteagmháil le Ríocht an Chongó. Tháinig an briseadh mór sa bhliain 1487, nuair a sheol Bartolomeu Dias timpeall Cheann an Dóchais, ar ar bhaist sé an t-ainm sin, freisin. Ansin, thaispeáin sé go raibh sé indéanta an tAigéan Indiach a bhaint amach an bealach seo. Sa bhliain 1498, chuir Vasco da Gama beart leis an mbriathar, nuair a shroich sé an India.
Gabháltas Eorpach ar Mheiriceá
Bhí an Chaistíl, céile iomaíochta na Portaingéile, sách mall ag cromadh ar an taiscéalaíocht, agus níor thosaigh na mairnéalaigh Chaistíleacha ag éirí inchomórtais leis na Portaingéalaigh roimh an leath dheiridh den chúigiú haois déag. B'iad na hOileáin Chanáracha an chéad chnámh spairne idir an dá thír, agus b'iad na Caistíligh a ghabh iad sa deireadh. Níor dhírigh an Chaistíl, nó an Spáinn, i gceart ar chúrsaí an choilíneachais agus na taiscéalaíochta sula raibh Leithinis na hIbéire athghafa ó na Moslamaigh ina hiomláine, agus an Chaistíl agus an Aragóin nasctha le chéile. Sa bhliain 1492 fuair an dá thír an ceann ab fhearr ar ríocht Moslamach Ghranada, agus ansin, chinn an lánúin ríoga sluaíocht Chríostóir Colambas a mhaoiniú, le súil is go n-éireodh le Colambas an Áise a shroicheadh beag beann ar na Portaingéalaigh. B'amhlaidh go raibh smacht ag na Portaingéalaigh anois ar an mbealach go dtí an Áise timpeall na hAfraice, agus ní ligfidís siúd d'aon duine an bealach sin a úsáid gan deachú éigin a ghearradh air.
Níor bhain Colambas an Áise amach. Tháinig sé trasna ar rud ab fhearr ná sin, is é sin, an tOileán Úr, Meiriceá. Sa bhliain 1500, chuaigh an loingseoir Portaingéalach i dtír in áit eile san Oileán Úr, an Bhrasaíl. Anois, bhí sé tábhachtach limistéir chumhachta an dá ríocht Ibéaracha a shainiú agus críochadóireacht a dhéanamh eatarthu. B'é an Pápa a shocraigh an scéal sin, nó rinne sé idirghabháil idir an Spáinn agus an Phortaingéil, agus dá thoradh sin, shínigh na Spáinnigh agus na Portaingéalaigh conradh le chéile, Conradh Tordesillas. D'fhág an Conradh an Afraic, an Áise agus cuid bheag de Mheiriceá Theas - an chuid ab fhaide soir de Bhrasaíl an lae inniu - ag na Portaingéalaigh, agus bronnadh an chuid ba mhó de Mheiriceá ar na Spáinnigh. Ar ndóigh, ní raibh a fhios ag aon duine go fóill an chuid ba mhó de na críocha seo a bheith ann ar aon nós. Go bunúsach, rith líne Tordesillas aduaidh ó theas, 370 léig (1550 ciliméadar) siar ó Oileáin Cabo Verde.
I dtús báire, bhí Colóim agus na taiscéalaithe Spáinneacha sách míshásta leis na gabháltais a rinne siad. Murab ionann agus an Afraic agus an Áise, ní raibh mórán tráchtearraí le fáil sna hoileáin Chairibeacha. Mar sin, b'fhearr leo na hoileáin a thabhairt chun míntíreachais agus a choilíniú. Ina dhiaidh sin, áfach, chuaigh na Spáinnigh ag taiscéaladh na hilchríche Meiriceánaí féin, agus b'ansin a fuair siad luach a saothair, flúirse mhillteanach óir. I Meiriceá, thuaidh agus theas, casadh ar na Spáinnigh impireachtaí a bhí chomh mór, chomh saibhir i ndaonra agus na himpireachtaí san Eoraip féin. Mar sin féin, bhí baiclí beaga de chonquistadores Spáinneacha ábalta na himpireachtaí seo a chloí. Is minic, áfach, a fuair siad cuidiú agus cabhair ó shluaite móra de chomhghuaillithe bundúchasacha, go háirithe ó threibheacha a bhí á dtroid nó á gcoinneáil faoi dhaorsmacht ag na himpireachtaí. B'iad na himpireachtaí ba nótáilte den chineál seo ná Impireacht na nAstacach san áit a bhfuil Meicsiceo inniu, agus Impireacht na nInceach, nó Tawantinsuyu, Tír na gCeithre gCeathrún, san áit a bhfuil Peiriú agus Eacuadór inniu. B'é Hernán Cortés a d'fhorghabh Ríocht na nAstacach sa bhliain 1521, agus b'é Francisco Pizarro a bhí i gceannas ar na Spáinnigh a rinne gabháltas ar Tawantinsuyu. I ndiaidh an ghabháltais, rinne galair na hEorpa sléacht mór ar an daonra áitiúil. I gcás amháin ar a laghad, chuidigh galar den chineál sin leis na hEorpaigh sular bhain siad an áit amach iad féin. Nó dealraíonn sé gur mharaigh an bholgach Huayna Capac, impire na nInceach, go gairid roimh theacht Pizarro. Nuair a shroich na Spáinnigh an impireacht, bhí beirt mhac Huayna Capac, Atahualpa agus Huascar, sáite i gcogadh cathartha in aghaidh a chéile, rud a d'fhág an stát chomh lag is nach raibh seasamh ann in aghaidh scéimeanna na Spáinneach. Dá mb'é Huayna Capac agus an impireacht aontaithe a chasfaí ar Pizarro, bheadh cuma eile ar fad ar stair Mheiriceá Theas, is féidir.
Nuair a bhí forlámhas na Spáinne curtha i bhfeidhm ar na himpireachtaí seo, b'iad an t-ór agus an t-airgead geal na clocha ba mhó ar phaidrín na Spáinneach, idir mhianadóireacht agus easpórtáil. Na deilbhíní iontacha óir nó airgid a bhí saoirsithe ag na healaíontóirí bundúchasacha, chuaigh siad ar fad sa slige, agus rinneadh barraí miotail díobh.
Sa bhliain 1519, an bhliain chéanna a ndeachaigh arm Cortez i dtír i Meicsiceo, bhronn coróin na Spáinne luach a thurais ar Fernão de Magalhães ón bPortaingéil. B'é an cuspóir a bhí leis an turas seo ná seoladh siar le bealach nua farraige go dtí Oileáin na Spíosraí a aimsiú agus cuid na Spáinne a dhéanamh díobh. Bhí rath as cuimse ar an turas áirithe seo, nó b'é an chéad turas timpeall an Domhain é.
Imeacht na monaplachta Portaingéalaí
B'iadsan an chéad dream Iartharach a tháinig a fhad leis an tSeapáin agus a bhí ábalta trádáil a dhéanamh leis an tír sin. Nuair a bhí an Rí Manuel a hAon ag rialú na Portaingéile, chrom na Portaingéalaigh ar mhodh nua oibre lena ngreim a choinneáil ar na tíortha a raibh éileamh acu orthu.
Thóg siad sraith de dhúnta daingne a cheadaigh dóibh smacht a choinneáil ar bhealaí tábhachtacha trádála an Oirthir ar fad. Mar sin, bhunaigh siad dúnta agus coilíneachtaí ar Chósta an Óir, i Luanda, Mósaimbíc, Zanzibar, Mombasa, Socotra, Ormuz, Calcúta, Goa, Bombay, Malaca, Macau, agus Timor. Bhí na Portaingéalaigh ag rialú na Brasaíle chomh maith, a bhí aimsithe ag Pedro Álvares Cabral sa bhliain 1500. De réir Chonradh Tordesillas, bhí na Portaingéalaigh i dteideal na Brasaíle ar fad, dar leis an bPápa ar a laghad.