cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Scéal Muc Mhic Dhathó
Téama ársa
Áitíonn Chadwick go bhfuil téama an scéil – an fleadh – an ceann is ársa dearfa thar aon nós Gaelach eile. Tugann eitneagrafaithe clasaiceach de nós Posidonius, go háirithe Athenaeus na 2a haoise, cur síos ar na fleadha Gallacha a bhí an-chosúil lena ngaolta na n-oileán. Aer an gcuma chéanna, déanann eitneagrafaí na céad aoise Diodorus Siculus cur síos mionsonraithe conas a bhronnadh na Gallaigh "na míreanna is fearr feola ar fhir chéimiúla", agus conas, mar thoradh achrainn, a tháinig dúshláin astu, ina thugann siad faoi ag móradh crógacht a sinsear agus ag maíomh as a ngaiscí féin; agus ag an am gcéanna, ag déanamh ceap magaidh agus a bheag as a gcéile comhraic, agus ag iarraidh lena gcuid cainte  misneach a gcroíthe a ghoid".
Is é téama tánaisteach chomórtas na curadhmhíre ná an iomaíocht idir cúigí ríoga na gConnacht agus na nUladh, réitithe i gcomórtas na beirte laochra, Cead Mac Mágach and Conall Cearnach. Claontar scéal na hiomaíochta le dearcadh Laighneach an údair. Déanann sé ceap magaidh den dá chúige le gliceas Mhic Dhathó, Rí na Laighean. Go háirithe, is fearr leis an údar na Connachta ó thaobh polaitíochta de agus bíonn sé doicheallach leis na hUlaidh go dtí críoch an scéil. Maíonn Mac Dathó do chách ann nach bhfuil do na Laighin ach mionrud é an bia go léir curtha ar fáil ag an fleadh. D'fhéadfaí a shocrú gurb é spreagadh an scéil ná éileamh na Laighean, idir na hUlaidh agus na Connachta a chloí. Is amhlaidh, ámh, nach bhfuil na hábhair polaitiúla i ndáiríre tábhachtach don údar agus é ag scríobh. Níl sa téama dó ach dóigh fóirsteanach chun scéal maith a insint.
Is suntasach é nach bhfuil trácht ar Chú Chulainn ar chor ar bith sa scéal seo, cé go mbuaileamar le slua mór laochra ón mbuíon chéanna mar a fhaightear sa Táin Bó Cuailnge, ar a laghad deichniúr is fiche. Molann Chadwick go gcuireann seo ársaíocht an scéil le fios dúinn, níos sine fós ná forbairt scéal Chú Chulainn sa Rúraíocht. Is sean agus doiléir iad cuid de na rannta ann, ach is amhlaidh gur scríobhadh níos deireanaí roinnt ábhair scigaithrise.
Ábhair aoracha
Cé gurb amhlaidh é gur scéal clasaiceach na Rúraíochta é Scéal Mhuc Mhic Dhathó ó thaobh téama agus scéalaíochta de, tá roinnt eilimintí neamhghnácha le fáil ann a thugann le fios go bhfuil gné aorach ann, ag déanamh scigaithrise ar sheánra laochais na Rúraíochta. Is léir go bhfuil bunús miotasach ag an mhuc eapaimneach, ach is amhlaidh gurb aorach é a méid áibhéalach. Agus cé sa Táin Bó Cuailnge go dtéann na hUlaidh agus na Connachta i mbun cogaidh ar son an tarbh is luachmhaire na hÉireann, sa scéal seo, níl ach cú i gceist.
Le linn "sainsraithe de ghreann coimrithe", geallann Mac Dathó an cú don dá bhuíon, agus ansin cuireann cuma bréige ar nuair a thagann siad ar an lá céanna. I rith comórtas an ghaisce, ní amháin go gcuirtear a sáith náire ar laochra na nUladh, ach i dteannta sin cuma amaideach. Baintear úsáid ghreannmhar as an áibhéil nuair a chaitheann Conall ceann Anluain ag a chéile comhraic, Cead. Tugann Thurneysen faoi ndeara go dtugtar "an-bhabhta dí" (so-imól), ar chomh-mharú na n-aíonna sa lámhscríbhinn Harley 5280, "greann sách garbh" a athraíodh nó a fágadh ar lár i lámhscríbhinní níos déanaí, is amhlaidh toisc nár thuig na cóipeálaithe é. Tugann Gantz faoi ndeara go bhfuil éileamh Fer Loga, go gcanfadh mná mealltacha na nUladh 'Is mó mhuirnín é Fer Loga' dó gach oíche, chomh bharrúil sin nach féidir leis bheith ann de thaisme. De réir Chadwick, is ea an scéal "saobhadh iomráiteach an tSaoil Ársa le té a thug urraim do agus a bhí ag gáire faoina nósanna".
Tradisiúin ghaolmhara
Is léir go raibh an-aithne ar an scéal i measc luchta liteartha. Luadh an scéal i ndán de chuid Flannagáin Mhic Ceallaigh sa Leabhar Buí Leacáin. Deirtear gur mharaigh na Lochlannaigh Flannagán in 896. I measc liosta na bpríomhscéalta (iad a insíodh na filí di na ríthe) ón 10ú haois, tá tagairt eile do scéal darb ainm Orguin Mic Da Thó. Luaitear Brú Mhic Dhathó i dteannta roinnt eile i ndán faoi bruidhne ndá hÉireann ársa. Is léir gur sean nós é, cumtha roimh an cóip is sine atá caomhnaithe againn, am Leabhar Laighneach.
Bhí clú agus cáil ag an scéal níos deireanaí, agus ceapadh roinnt dánta neamhspleácha agus é mar ábhair; ach is amhlaidh nach bhfuil ceann ar bhith acu bunaithe ar an téacs atá fós ann, rud a chuireann le fios gur spreag leaganacha eile den scéal é. Tá dán amháin ann mar chuid den Leabhar Laighneach, de Harley 5280 agus de H.3.18. Taispeánann an t-údar a chuid eolais faoi ainmneacha laochra Gaelacha i gcoitinne, ina measc carachtair ó scéalta eile. Tá dara dán ann a leanann an chéad cheann i Harley 5280, agus caomhnaítear é i dtrí lámhscríbhinn eile: an Leabhar Mór Leacáin, Laud 610 sa Bodelian Library agus sa Lámhscríbhinní Stowe.
Sa dá dhán seo, ní hé an cú Ailbe an laoch, ach an mhuc, mar a chuireann teideal an scéil le fios go bunúsach. Leis an rogha neamhghnách de mhuc mar príomhcharachtar, ceanglaítear an scéal le traidisiúin níos leithne Ceilteacha, agus móitíf thorc allta móitíf na seanscéalta Artúraigh san áireamh. Mar shampla, is cúis anró é an torc allta Twrch Trwyth d'fhir chúirt Artúir i scéal den 11ú haois Culhwch agus Olwen; agus tá cosúlachtaí ann ó thaobh sonraí tíreolaíocha a thurais agus na Connachta á chloí ag Ailbe le turas Twrch Trwyth féin. Go deimhin, tugann Thurneysen faoi ndeara go scríobhann an file torc agus muc go hinmhalartaithe agus é ag trácht ar mhuc Mhic Dathó.
Sna dánta seo, luaitear sonraí breise den scéal, ina measc, bean chéile Mhic Dhathó, Maine Athrai, a dhá mhac, agus a gharmhac Léana. De réir na leaganacha seo, aimsíonn Léana an mhuc don chéad uair ar tSliabh Bladhma, agus déanann chúram dó go dtí go bhfuil seacht n-orlaí saille ar a chaincín. Tá an mhuc ag teastáil ó Mhaine Athrai d'fhleadh a fear céile, ach diúltaíonn Léana. Maraítear é agus an mhuc ag tochailt cré, á chlúdach beo ina chodladh. Sa leagan seo den scéal, a thugann le fios cé mhéad a fágadh ar lár sa tsága, tugann muicí Mhic Dhathó Follscaide an mhuc leis chuig fleadh a mháistir.
''Sna lámhscríbhinní Laud 610 agus Stowe, caomhnaítear an dán ag moladh mhuc Mhic Dhatho mar aguisín den Dinnseanchas faoi Mhagh Léana, Contae Uíbh Failí. Ní bheifí ag súil lena mhalairt mar mhíniú ar an logainm i sanasaíochtaí na meánaoise. Le fírinne, níl sa bhrí le magh léana ach "machaire/má cluana". Ar an mbealach céanna, tá sanasaíocht dúchais ach bhíodh amhrasach i sága eile, sách níos deireanaí ná an bunscéal, a mholann gurb ionann an t-ainm Mac Da Thó agus Mac Dá Túa, "mac na beirte tostaí", toisc gur bodhar balbh a thuistí. Cé go bhfuil sé bréagach sa chuid is fearr de, ghlac roinnt filí agus eagarthóirí leis an míniú seo, amhail scríobhaithe na lámhscríbhinne Rawlinson B 512 (a scríobhann Dá (le a fada), agus a dhéanann uaim le Thó agus t.
Príomhfhoinsí
''Leabharliosta le Thurneysen ll. i-ii''
Tuilleadh le léamh
English translation.
Mósáic
mion|Mósáic ón 14ú aois Teicníocht chun patrúin ornáideacha is pictiúir a dhéanamh trí mhionphíosaí (tesserae) gloine daite, marmair nó ceirmeachta a chur in eagar cuí ar leaba stroighne. In úsáid ag na Rómhánaigh chun pábháil a dhéanamh, ag na Críostaithe luatha is na Biosántaigh i gcomhair múrmhaisithe in eaglaisí, agus na healaíontóirí Ioslamacha freisin. Athmhúsclaíodh suim sa mhósáic san Iodáil go déanach sa 19ú céad.
Pápa Gréagóir XV
Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é an Pápa Gréagóir XV.
An Léig Naofa (1571)
deas|250px|thumb|Bratach an Léig Naofa Shocraigh Pápa Pius V an Léig Naofa 1571 (Laidin: Liga Sancta, an Spáinnis: Liga Santa, an Iodáilis) agus bhí na príomhstáit muirí Caitliceach sa Mheánmhuir san áireamh cé is moite den Impireacht Naofa Rómhánach agus an Fhrainc. Bhí sé ar intinn acu smacht an Mheánmhuir Thoir ag an Turcaigh Otamánach a bhriseadh agus bhí sé críochnaithe go foirmiúil ar an 25 Bealtaine 1571.
An Corn Thoir Theas (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é an Corn Thoir Theas. Cruthaíodh sa bhliain 1983 é. Is í Sheryll Murray (C) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Cuitéar
clé|200px|mion|Cuitéar Long seoil le crann amháin, rigeáil ó thosach go deireadh, agus níos mó ná seol amháin ar an gcrann. Crann spreoide ag gobadh amach chun tosaigh de ghnáth, agus rópaí ó na seolta ceangailte leis. Neamhchoitianta na laethanta seo.
Mianach Guail Turów
Is mianach mór guail oscailte in iardheisceart na Polainn é Mianach Guail Turów, (Polainnis; Kopalnia Węgla Brunatnego Turów S.A.) nó KWB Turów, atá suite lasmuigh de Bogatynia, an tSiléis Íochtarach.
Gás baile
Gás atá díorthaithe ó bhreosla soladach (gual, mar shampla) nó leachtach (ola, mar shampla). San iarthar rinneadh gás baile as gual trí dhriogadh ón 19ú céad. Sa 20ú céad rinneadh an gás seo as farasbarr nafta ó thionscal an pheitriliam. Hidrigin is mó atá i ngás baile. Níl ach leath d'fhuinneamh an gháis nádúrtha i ngás baile.
Contae Broome, Nua-Eabhrac
Is contae Meiriceánach é Contae Broome atá suite i stát Nua-Eabhrac. Sa bhliain 2010, bhí daonra 200,600 duine ann. Is é Binghamton a phríomhbhaile contae.
St Ives (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é St Ives. Cruthaíodh sa bhliain 1885 é. Is é Derek Thomas (C) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Móilín dé-adamhach
mion| Íomha líonadh spáis den mhóilín dé-adamhach dénítrigin N 2 Is móilíní iad móilíní dé-adamhacha nach bhfuil iontu ach dhá adamh, den dúil cheimiceach chéanna nó éagsúil. Is de bhunadh na Gréige an réimír dé-, rud a chiallaíonn "dhá". Má tá dhá adamh den dúil chéanna i móilín dé-adamhach, mar shampla hidrigin (H 2 ) nó ocsaigin (O 2 ), deirtear go bhfuil sé homanúicléach. Seachas sin, má tá dhá adamh difriúil i móilín dé-adamhach, mar aonocsaíde carbóin (CO) nó ocsaíd nítreach (NO), deirtear go bhfuil an móilín heitreanúicléach. Tá an nasc i móilín homanúicléach dé-adamhach neamhpholach. mion| [[Tábla peiriadach|Tábla peiriadach a thaispeánann na dúile atá ann mar mhóilíní homanúicléacha dé-adamhacha faoi ghnáthchoinníollacha saotharlainne.]]
Moscadal
Planda ilbhliantúil atá dúchasach don leathsféar thuaidh, a fhásann 5-10 cm ar airde is ea moscadal. Ríosómach, na duilleoga roinnte i 3 dhuilleoigín fiaclach, na bláthanna scothghlas/buí ag déanamh cinn atá beagnach cearnach, bláth cúigpheitealach ag foirmiú gach taobh (tugtar clog halla an bhaile air freisin ar an ábhar seo), agus bláth ceathairpheitealach ar barr.
Gás CS
Ainm a úsáideann arm na Stát Aontaithe do chomhdhúil ghásach chlóirínithe, Cl-C6H4-CH=C(C≡N)2. Cuireann sé tús le greannú is uisciú na súl, agus úsáidtear go forleathan é chun ciréibeacha a smachtú.
Arcadia (eipeasóid The X-Files)
Craoladh an cúigiú heipeasóid déag, "Arcadia" den séú sraith The X-Files ar an 7 Márta 1999. Scríobh Daniel Arkin an eipeasóid seo. D'fhéach 17.91 milliún duine ar an eipeasóid.
Eiliosaibeit
Máthair Eoin Baiste, bean chéile Zacairiá, ab ea Eiliosaibeit nó Eilís. Ba chol ceathracha iad Muire agus Eiliosaibeit. Ba dheirfiúracha iad Anna, máthair Mhuire, agus Seismeiria, máthair Eiliosaibeit.
St Austell agus Newquay (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é St Austell agus Newquay. Cruthaíodh sa bhliain 2010 é. Is é Steve Double (C) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Flóndras
Is é Flóndras (Ísiltíris: Vlaanderen, Fraincis: Flandres, Gearmáinis: Flandern) a ghlaoitear ar leath thuaidh na Beilge. Labhraítear Pléimeannais, canúint Ísiltírise sa réigiún in áit na Fraincise. Labhraítear an Fhraincis, an dara teanga oifigiúil, agus an Ghearmáinis, an tríú teanga oifigiúil na Beilge sa Vallóin, áit atá mar leath theas na tíre.
Sonraí
200px|clé|thumb|Achar Fhlóndrais (dath glas) mar réigiún den Bheilg
Contae Cattaraugus, Nua-Eabhrac
Is contae Meiriceánach é Contae Cattaraugus atá suite i stát Nua-Eabhrac. Sa bhliain 2010, bhí daonra 80,317 duine ann. Is é Little Valley a phríomhbhaile contae.
Anailís ar chnámha scéil
mion|sampla - anailís ar chnámha scéil Anailís ar an éifeacht a bheadh ag féidearthachtaí éagsúla ar thionscadal. is ea anailís ar chnámha scéil.
Hastings agus Rye (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Hastings agus Rye. Cruthaíodh sa bhliain 1983 é. Is í Amber Russ (C) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Contae Cayuga, Nua-Eabhrac
Is contae Meiriceánach é Contae Cayuga atá suite i stát Nua-Eabhrac. Sa bhliain 2010, bhí daonra 80,026 duine ann. Is é Auburn a phríomhbhaile contae.
Jarvis Cocker
Amhránaí Sasanach is ea Jarvis Branson Cocker ar an 19 Meán Fómhair 1963 i Sheffield, West Riding of Yorkshire.
Blanche Lincoln
Is í Blanche Lambert Lincoln (30 Meán Fómhair, 1960) Seanadóir na Stát Aontaithe sinsearach ón Arkansas. Is ball den Pháirtí Poblachtach í. Toghadh í ar dtús sa bhliain 1998, b'í an bhean ba óige a toghadh go dtí sin, go dtí an Seanad ag 38 mbliana.
Rugadh i Helena Contae Philips, Arkansas í. D'fhreastail sí ar scoileanna poiblí Arkansas agus bhain sí céim amach ó Bheancholáiste Randolph-Macon i Lynchburg, Virginia sa bhliain 1982. Rinne sí staidéar ar dlí in Ollscoil Arkansas.
Bishop Auckland (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Bishop Auckland. Cruthaíodh sa bhliain 1885 é. Is í Helen Goodman (LO) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Cúlbhá
deas|250px|thumb|Cúlbhá San ailtireacht, ascaill bhoghtach leathchiorclach nó pholagónach in eaglais, ag ceann séipéil nó córlainne de ghnáth. Ó bhunús, is ann a bhíodh cathaoir an phraetóra i mbaisleac Rómhánach.
Gás nimhiúil
mion|le Louis Raemaekers, 1915 Lón cogaidh ceimiceach a scaoiltear i sliogáin airtléire nó a fhuasclaítear as cannaí chun gáis nimhiúla nó míchumasaithe a scaipeadh ar pháirc an áir. Úsáideadh clóirín, gás mustaird, agus foisgéin mar seo sa chéad chogadh domhanda.
Iarmhairt Mößbauer
Ionsú gan aisléim gáma-ghathanna ag ábhar is a n-astú ina dhiaidh sin is ea iarmhairt Mössbauer. An fisicí Gearmánach Rudolf Mößbauer (1929-) a d'fhionn an iarmhairt i 1958. De ghnáth nuair a ionsúnn adamh fótón gáma-ghathach, athastaíonn an fótón is aisléimeann an t-adamh, agus ar an mbealach seo bíonn tonnfhad an fhótóin astaithe níos faide ná tonnfhad an fhótóin ionsaithigh. Bhraith Mößbauer gur féidir le núicléis adamhacha, ag teocht íseal, fótóin gháma-ghathacha a ionsú is a athastú gan aisléim ina n-aonar. Is amhlaidh a tharchuirtear an aisléim go dtí toirt an ábhair, agus ní bhíonn iarmhairt ar fiú trácht uirthi ar an radaíocht astaithe. Tá speictriméadracht ar leith bunaithe ar an iarmhairt seo a úsáidtear chun deargaistriú na domhantarraingthe a bhrath.
Blaydon (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Blaydon. Cruthaíodh sa bhliain 1918 é. Is í Liz Twist (LO) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Contae Chautauqua, Nua-Eabhrac
Is contae Meiriceánach é Contae Chautauqua atá suite i stát Nua-Eabhrac. Sa bhliain 2010, bhí daonra 134,905 duine ann. Is é Mayville a phríomhbhaile contae.
Mótarbhádóireacht
mion|Mótarbhád Caitheamh aimsire is spórt ina dtaistealaítear thar uisce i soitheach atá fuinnmhithe le hinneall. Raon mór soitheach i gceist. Tá soithigh bheaga phearsanta a seasann duine air nó a suíonn sé ar scaradh gabhail air. Ag an gceann eile den raon tá mótarluaimh os cionn 100 m ar fhad. Fuinnmhítear a leithéid le hinneall (inneall díosail de ghnáth) atá folaithe taobh istigh den soitheach, nó inneall peitril 2 nó 4 bhuille taobh amuigh ar an soitheach. Tiomáineann na hinnill liáin nó, go minic i mbáid nua-aoiseacha, scairdeanna uisce faoi ardbhrú. I soithigh aeridinimiciúla is hidridinimiciúla a úsáidtear i rásaí mótarbhádóireachta, is féidir suas le 300 km san uair a bhaint amach. Tá rásaí mótarbhádóireachta ar siúl le níos mó ná 100 bliain.
Caerdydd
Is é Caerdydd (Cardiff as Béarla) príomhchathair na Breataine Bige. Tá Caerdydd suite i ndeisceart na tíre, le calafort breá.
Stair
Tháinig fás agus forbairt as cuimse fúithi sa 19ú hAois, leis an Réabhlóid Thionsclaíoch, mar go raibh saibhreas guail agus iarainn i ngleannta deiscirt na Breataine Bige.
Rinneadh cathair di sa bhliain 1905 agus an phríomhchathair sa bhliain 1955.
Daonra
Tá daonra ann.
Níl an Bhreatnais ach ag 11% den daonra ach í ag fás arís de réir a chéile. Tháinig méadú 14,451 duine ar líon na ndaoine a raibh Breatnais acu idir 1991 agus 2001, mar shampla.
thumb|300px|Caisteal Caerdydd|clé
Alpha (eipeasóid The X-Files)
Craoladh an séú heipeasóid déag, "Alpha" den séú sraith The X-Files ar an 28 Márta 1999. Scríobh Jeffrey Bell an eipeasóid seo. D'fhéach 17.67 milliún duine ar an eipeasóid.
Páirc Uí Nualláin
Is í Páirc Uí Nualláin an phríomhstaid do na cluichí Gaelacha i gContae Chill Chainnigh. Tá an pháirc suite i lár na cathrach, agus is í an áit a n-imríonn an fhoireann iománaíochta Chill Chainnigh a gcuid cluichí. Tá cóir suí le 30,000 duine ag an nóiméad, ach beidh an uimhir seo ag méadú i gceann cúpla bliain. Tagann ainm na staide ó James Nowlan, iaruachtarán an CLG.
Cuirtear ceolchoirmeacha ar siúl i bPáirc Uí Nualláin freisin sa lá atá inniu ann, agus i measc na gceoltóirí a sheinn sa staid tá Rod Stewart agus Bob Dylan.
Mú
Is é mú (Μ ina cheannlitir, μ ina litir bheag) an 12ú litir san aibítir Ghréagach. Tá sé de shliocht na litreach Féinící mem 25px|Mem. Sa Shean-Ghréigis fuaimníodh mar /m/ é, agus i gcóras na n-uimhreacha Gréagacha, bhíodh an luach 40 air. Sa Nua-Ghréigis fuaimníodh mar /m/ é.
Tá bunús ag an litir Rómhánach M agus ag an litir Choireallach Em (М, м) sa litir mú.
Gás táirgeora
Gás a tháirgtear trí aer a shéideadh trí chóc te agus an t-imoibriú ceimiceach seo a chur ar aghaidh: 2 C + O2 → 2 CO. Is imoibriú eisiteirmeach é seo, a tháirgeann gás ar luach calrach íseal mar go mbíonn suas le 60% nítrigine ann. Go minic, táirgtear gás uisce mar mhalairt air seo.
Dioscliosta Demi Lovato
Is éard atá i ndioscliosta an amhránaí agus aisteoir Meiriceánach Demi Lovato ná sé albaim stiúideo, albam beo amháin, dhá seinn leabhraithe, cúig singil déag mar ealaíontóir ceoil aonréadach, ceithre singil mar gné-ealaíontóir ceoil.
Culaith spáis
200px|mionsamhail|deas|Culaith spáis á chaitheamh ag an spásaire Meiriceánach [[Buzz Aldrin ar dhromchla na Gealaí]] Culaith ar leith chomh maith le córas chun beatha a chothú do spásaire amuigh sa spás. Sa bhunchulaith, tá bríste le bróga ceangailte de, geansaí, caipín le micreafón is cluasáin i gcomhair cumarsáide, lámhainní, agus clogad le fuinneog thrédhearcach. Taobh istigh, caitheann an spásaire ball inmheánach éadaigh a chlúdaíonn an chuid is mó dá cholainn. Ritheann 90 m de phíobáin tríd sin chun uisce fuaraithe/téite a iompar agus an spásaire a choimeád compordach. Cuid mhaith ciseal san ábhar a ndéantar an chulaith as. Ar an taobh istigh tá éadromán chun an ocsaigin a choimeád sa chulaith. Timpeall air sin tá ciseal dacróin, fabraic láidir a choimeádann srian ar an éadromán faoi bhrú na hocsaigine. Timpeall air sin tá ciseal den phlaisteach Mylar ach é clúdaithe le ciseal alúmanaim chun teasdíonadh a sholáthar. Taobh amuigh de sin tá cisil eile d'uigí láidre mar chosaint ar radaíochtaí cosmacha is ultraivialaite agus micreadhreigeoidigh. Sa chóras cothaithe beatha, tá umair ocsaigine agus gaothaire le mótar chun an ocsaigin a shéideadh isteach sa chlogad. Tá rialtán ocsaigine ann is cartús de hiodrocsaíd litiam is gualach chun dé-ocsaíd charbóin a bhaint as an ocsaigin asanálaithe sa chóras. Tá néalaitheoir san imshruthú ocsaigine chun galuisce a bhaint aisti. Tá raidió, gléas rabhaidh, agus mála dí sa chóras freisin. Ar eagla na heagla, caitheann an spásaire maonairt chun a fhual a ghabháil. Léi seo, is féidir le spásaire timpeall 7 n-uaire a chaitheamh amuigh i dtimpeallacht chontúirteach spáis.
Blyth Valley (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Blyth Valley. Cruthaíodh sa bhliain 1950 é. Is é Ronnie Campbell (LO) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Cúlchros-síolrú
deas|200px|thumb|Cúlchros-síolrú Sa ghéineolaíocht thurgnamhach, cúpláil hibride den chéad ghlúin le haonán le comhdhéanamh géiniteach comhionann le ceann dá thuismitheoirí. Déantar turgnaimh mar seo chun naisc idir géinte a aimsiú.
Ros Mhic Thriúin
Baile in iardheisceart chontae Loch Garman i bPoblacht na hÉireann is ea Ros Mhic Thriúin. Tá an baile suite ar an abhainn. an Bhearú, gar do teorainn Chontae Chill Chainnigh. mion Tá calafort ann, agus is é an tríú bhaile sa chontae i ndiaidh baile Loch Garman agus Inis Córthaidh. Dar le daonáireamh 2016, bhí 8,040 duine ina gcónaí ann. clé|mion|scéal na Nollag, scoil Our Lady of Lourdes, [[Ros Bearrcon (Ros Mhic Thriúin), Loch Garman, 1930]] Is baile suite ar an taobh eile den Bearú é Ros Bearrcon.
Stair
Is cosúil go síolraíonn an chuid is sine den bhaile, an cuan, ón ré roimh-Mheánaoiseach. An chéad lonnaiocht a thagtar ar sna chúinsí staire ná mainistir de chuid Naomh Abbán sa 6ú haois san áit a thugtar an Baile Gaelach inniu air.
Bhíodh Ros Mhic Thriúin mar chuid de chríoch Rí Laighean an lae Diarmaid Mac Murchadha agus tháinig an baile go mór chun cinn agus na hAngla-Normannaigh i mbarr a réime sa chearn seo den tír. Tháinig an ridire Normannach William Marshall agus a bhean chéile Isabella de Clare i dtír go luath sa 13ú haois.
Troideadh dhá chath aitheanta i stair na tíre sa bhaile. Sa bhliain 1643, d'éirigh le lucht an bhaile cur go láidir i gcoinne léigear de chuid James Butler, 1ú Diúc Urumhan le linn Chath Ros Mhic Thriúin (1643). Chuir Oilibhéar Cromail an baile faoi smacht na Sasanach in athuair, áfach, sa bhliain 1649. Anuas ar sin, troideadh ceann de na cathanna ba fhuiltí d'Éirí Amach 1798 in Éirinn sa bhaile - Cath Ros Mhic Thriúin (1798).
clé|mion|Mikado, scoil Our Lady of Lourdes, [[Ros Bearrcon (Ros Mhic Thriúin), Loch Garman, 1930idí ]]
Muirgheas Ua hEidhin
Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea Muirgheas Ua hEidhin (bás 1180).
Teictít
Dreigít chruinn mhaol ghloiniúil le trastomhas timpeall 0.1-100 mm.
Cathair Durham (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Cathair Durham. Cruthaíodh sa bhliain 1918 é. Is í Roberta Blackman-Woods (LO) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Lus na pléisce
Is planda é lus na pléisce.
Contae Chenango, Nua-Eabhrac
Is contae Meiriceánach é Contae Chenango atá suite i stát Nua-Eabhrac. Sa bhliain 2010, bhí daonra 50,477 duine ann. Is é Norwich a phríomhbhaile contae.
Seoirse de Brún
Ba shaighdiúir tuarastail é an tÉireannach Seoirse de Brún (George Browne, nó Georg Reichsgraf von Browne as Gearmáinis, Yuri Yurievich Broun nó Юрий Юрьевич Броун as Rúisis) a d’fhreastail faoin Impire Peadar III agus an Bhan-Impire Caitríona II.
Saol
Rugadh i gCathair Luimnigh é ar an 15 Meitheamh 1698 do chlann uasal Normannach. Ach ós gur Caitliceach é, b’éigean dó imeacht thar lear chun freastal mar shaighdiúir.
Shroich sé an Rúis, áit a raibh Peadar de Lása, Luimníoch eile, ina cheannaire ar an arm. Phós de Brún Eibhlín, iníon an Lásaigh. clé|mion|Caisleán Lielstraup Nuair a tharla ceannairc i gcoinne an Bhan-Impire Áine, chabhraigh de Brún chun í a choimeád i gcumhacht agus ardaíodh go rang an choirnéil é.
Bhain sé an-cháil amach le linn "Cogadh na Seacht mBliana". Ba ghinearál é nuair a ghortaíodh é ag Cath Zorndorf.
Ina dhiaidh sin, d’fhreastail sé tríocha bliana mar Ghobharnóir na hEastóine agus na Livóine. D’éag sé i Ríge in aois 94 bliain ar an 18 Meán Fómhair 1792.
Gás uisce
Táirgtear é trí ghaluisce a shéideadh trí chóc te agus meascán de hidrigin is aonocsaíd charbóin a chruthú: H2O + C → CO + H2. Gás le fuinneamh nó luach calrach ard an meascán seo, ach amháin gur próiseas inteirmeach é, is é sin, cosnaíonn sé níos mó fuinnimh ná mar a tháirgeann sé. Déantar go spontáineach é go minic i ngnáth-tháirgeadh gás baile, mar fhochuid den ghás sin. Tugtar gás leathuisce air ansin, agus fuinneamh níos lú aige.
Contae Chemung, Nua-Eabhrac
Is contae Meiriceánach é Contae Chemung atá suite i stát Nua-Eabhrac. Sa bhliain 2010, bhí daonra 88,830 duine ann. Is é Elmira a phríomhbhaile contae.
Nevill Francis Mott
Fisiceoir a saolaíodh i Leeds Shasana ab ea Nevill Francis Mott (1905-1996). Rinne sé taighde bunúsach ar aistrithe ar leith leictreon idir miotail is inslitheoirí, agus leathsheoltóirí neamhchriostalta.
Le John Van Vlack is Philip Anderson, bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain 1977 as a staidéar bunúsach teoiriciúil ar struchtúr leictreonach córas maighnéadach is córas ar mí-eagar.
Gealóg Chretzschmar
Is éan í an ghealóg Chretzschmar. Is baill d'fhine na Emberizidae iad.
Léig Cosanta Shasana
Eagraíocht Ioslamafóibach go mór ar an eite dheas sa Ríocht Aontaithe í an Léig Cosanta Shasana (LCS nó an English Defence League).
Is gluaiseacht sóisialta agus brúghrúpa í a bhaineanna feidhm as léirsithe sráide mar a príomhteaictic. clé|mion|Newcastle i 2010
Giolla Cheallaigh Ua hEidhin
Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea Giolla Cheallaigh Ua hEidhin (bás 1153).
Nollaig Ó Sceacháin
Iar-iománaí is ea Nollaig Ó Sceacháin (Béarla: Noel Skehan), a bhí ina chúl báire leis an bhfoireann Chill Chainnigh idir na 1960idí agus na 1980idí. Tá naoi mbua ag Ó Sceacháin i gCraobh Iomána Sinsearach na hÉireann, níos mó ná aon imreoir eile. Tá Ó Sceacháin gníomhach san fhoireann fós, ina roghnóir sa lá atá inniu ann.
Bhuaigh Ó Sceacháin a chéad trí bhonn ina fhear-ionaid, i ré an chúl bháire iontach eile Oilibhéar Breatnach. Tháinig na boinn eile sna blianta 1972, 1974, 1975, 1979, 1982 agus 1983. Chomh maith le sin, bhí níos mó duaiseanna Sárimreoirí na Bliana ag Ó Sceacháin ná éinne eile ar feadh tamaill fada (seacht), ach tá níos mó ag D. S. Ó Ciara inniu (naoi).
Luathshaol
Saolaíodh sa bhaile Droichead Binéid, Contae Chill Chainnigh é sa bhliain 1944, i dteaghlach agus ceantar le baint láidir leis an iomáint. Bhí a uncail Dan Kennedy ina chaptaen ar an bhfoireann Chill Chainnigh a bhuaigh cluiche ceannais na bliana 1947 i gcoinne Chorcaí. Ba chol ceathrair í a mháthair May le hOllie Walsh, cúl báire den scoth agus duine de na laochra ba mhó a tháinig as an gcontae riamh. Bhí cónaí ar Ó Sceacháin san eastáit cáiliúil Woodlawn, in éineacht le roinnt iománaithe rathúla eile ar nós Paddy Moran, Séamus Cleere, Liam Cleere, John Kinsella, Pat Lawlor agus Liam Simpson. Tá níos nó ná fiche bonn uile-Éireann ag an dream seo le chéile. Fuair sé a chuid oideachais go háitiúil i nDroichead Binéid, agus thaispeáin sé go raibh féith na hiomána aige ó aois óg.
Club
Ba leis an cumann áitiúil Droichead Binéid a d’imr sé a chuid iomána, agus bhain sé rath mór amach leo. Bhuaigh sé a chéad chraobh ar leibhéal an chontae leis an gclub sa bhliain 1960, agus é ach sé bliana d’aois. Dhá bhliain ina dhiaidh sin, bhí sé díreach tar éis éirí as leibhéal na mionúir nuair a bhain sé amach a dhara corn leis an bhfoireann, nó “an Droichead” mar a dtugtar orthu. Bhí an cuma ar an scéal go raibh sé de nós ag an nDroichead gach dara corn a bhaint amach, mar a rinneadar arís sna blianta 1964 agus 1966. Chuir sé a chúigiú bonn leis a bhailiúchán sa bhliain 1967. Ceithre bliana ina dhiaidh sin, bhuadar an dara corn déag, agus an séú ceann dó féin.
Mionúr
Gan mórán moille, mhúscail cumas Uí Sceachán aird ó roghnóirí Chill Chainnigh. Chuaigh sé isteach i bhfoireann mionúir an chontae sa bhliain 1962, agus bhain sé rath amach ar an toirt. Sa bhliain seo, bhí sé ina chúl báire i bhfoireann na gCat a bhuaigh ar Loch Garman i gCraobh Laighean, 5-7 in aghaidh 5-4. Choimeád sé a áit san fhoireann do cluiche ceannais na hÉireann. Bhuail na Cait le Tiobraid Árainn sa chluiche, agus níor scaoil sé isteach cúl ar bith agus é ag glacadh a chéad chorn uile-Éireann, 3-6 in aghaidh 0-9.
Hocas muscach
Is planda é an hocas muscach.
Contae Clinton, Nua-Eabhrac
Is contae Meiriceánach é Contae Clinton atá suite i stát Nua-Eabhrac. Sa bhliain 2010, bhí daonra 82,128 duine ann. Is é Plattsburgh a phríomhbhaile contae.
Darlington (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Darlington. Cruthaíodh sa bhliain 1868 é. Is í Jenny Chapman (LO) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Teileabhaincéireacht
Córas chun gnó bainc a dhéanamh trí líonra teileachumarsáide. Trí nasc idirghníomhach idir úsáideoir is banc a dhéantar é, leis an Idirlíon den chuid is mó.
Gealóg cheanndubh
Is éan í an ghealóg cheanndubh (Emberiza melanocephala).
Prizren
Is cathair sa Chosaiv í Prizren.
Ken McArthur
clé|mion|Kenneth McArthur, Cluichí Oilimpeacha, 1912, in [[Stócólm]] Iar-luthchleasaí as Éireann ab ea Kennedy Kane "Ken" McArthur ( 10 Feabhra 1881 – 13 Meitheamh 1960). Rugadh agus tógadh McArthur i nDearbhóg, i gContae Aontroma, agus chuaigh sé ar imirce go dtí an Afraic Theas nuair a bhí sé 20 bliain d'aois. clé|mion clé|mion clé|mion Agus McArthur curtha faoi ina thír nua, chuaigh sé isteach sna póilíní in Johannesburg sa bhliain 1906. Thosaigh sé ag traenáil mar reathaí timpeall an ama seo. Bhuaigh McArthur an maratón agus an bonn óir ar son na hAfraice Theas ag na Cluichí Oilimpeacha sa bhliain 1912, in Stócólm, in 2 uair 38n. Ach bhí an rás dhá chiliméadar níos giorra ag an am. clé|mion Fuair McArthur bás in Potchefstroom san Afraic Theas ar 13 Meitheamh 1960. clé|mion
Pápa Urban VIII
Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é an Pápa Urban VIII.
Aodh Ua hEidhin
Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea Aodh Ua hEidhin (bás 1121).
Gasail dorcas
Gasail bheag atá dúchasach do thuaisceart na hAfraice agus in Iosrael agus san Iordáin is ea an ghasail dorcais (Gazella dorcas). Gealdonn, agus an taobh íochtarach bán. Smál dorcha ar feadh an chliatháin is taobh na haghaidhe. Adharca gearra a chuarann ar chúl, le fáinní eitreacha orthu.
Aodh Ua hEidhin
Maraíodh Aodh, Muireadhach Ua Flaithbheartaigh, rí Iar Chonnacht, agus Toirdhealbhach Ua Conchobhair i mbun feachtais sa chúige. ''
Mouflon
Caora allta le heireaball gearr is adharca ramhra cornaithe, an lomra gearr dorcha, na cosa is an taobh íochtarach bán. Dhá chineál ann: an mouflon Áiseach nó an chaora dhearg ó shléibhte oirdheisceart na hÁise, sinsear na caorach ceansaithe, agus an mouflon Eorpach ón gCorsaic is an tSairdín, a tugadh isteach in áiteanna eile.
Trevor (eipeasóid The X-Files)
Craoladh an seachtú heipeasóid déag, "Trevor" den séú sraith The X-Files ar an 11 Aibreán 1999. Scríobh Jim Guttridge agus Ken Hawryliw an eipeasóid seo. D'fhéach 17.65 milliún duine ar an eipeasóid.
Contae Columbia, Nua-Eabhrac
Is contae Meiriceánach é Contae Columbia atá suite i stát Nua-Eabhrac. Sa bhliain 2010, bhí daonra 63,096 duine ann. Is é Hudson a phríomhbhaile contae.
Diamant Cullinan
deas|250px|thumb|Diamant Cullinan An diamant is mó a fuarthas riamh, meáchan 0.65 kg (3,255 carat). Fuarthas sa Phríomh-Mhianach Diamant san Afraic Theas i 1905 é, agus ainmníodh é as Thomas Cullinan a d'fhionn an mianach ar dtús. Gearradh i 9 gcloch mhór is 96 cloch bheag é, agus suíodh an ceann is mó (Réalta Mhór na hAfraice) sa ríshlat i seoda corónach na Breataine.
Ríocht na Boihéime
Ba stát é Ríocht na Boihéime, dá ngairtear uaireanta  Ríocht na Seice'  (An tSeicis: České království; An Ghearmáinis: Königreich Böhmen; An Laidin: Regnum Bohemiae), a bhí suite i réigiún na Boihéime i Lár na hEorpa, agus i láthair na huaire tá a chríoch mar chuid de Phoblacht na Seice.
Nuair a bhí sé in ard a réime, bhí codanna den Ostair, den Ghearrmáin, den Ungáir, den Iodáil, den Pholainn, den Slovaic, den Slóivéin, agus den Úcráin  ina sheilbh. Ba ríocht í san Impireacht Naofa Rómhánach, agus bhí a Rí ina ‘ Princeps Elector’ de chuid na hImpireachta go dtí gur dhíscaoileadh í sa bhliain 1806.
Toghadh go leor de ríthe na Boihéime freisin mar Impirí Naofa Rómhánacha. Bhí a phríomhchathair Prág go héifeachtach i gceartlár na hImpireachta ag deireadh an 14ú haois, agus ag deireadh an 16ú agus tús an 17ú haois.
Ón bhliain 1526, bhí an ríocht rialaigh an Teaghlach Habsburg agus a chomharba an Teaghlach Habsburg-Lorráin an ríocht go leanúnach.
Fléam
I bplandaí soithíocha, is éard is fléam ann ná an fíochán beo a iompraíonn na comhdhúile orgánacha intuaslagtha a rinneadh le linn na fótaisintéise agus ar a dtugtar fótaisinteáiteanna, go háirithe an siúcra siúcrós,  go codanna de na plandaí nuair atá gá leo. Tugtar trasghluaiseacht ar an phróiseas seo. Sna crainn, is é an fléam an ciseal is sia isteach sa choirt, dá bhrí sin díorthaíodh a ainm ón fhocal Gréagach φλοιός (phloios) a chiallaíonn "coirt". Thug  Nägeli an téarma isteach sa bhliain 1858.
Struchtúr
[[Íomhá:Stem-histology-cross-section-tag.svg|deas|mion|250x250px|Trasghearradh de phlanda lín:1. Laíon
Pristine
Is í Pristine príomhchathair na Cosaive.
Fléam
Struchtúr
2. Prótaixiléim
3. Meitixiléim I
4. Fléam I
5. Scléireincíoma (bast fibre)
6. Coirtéis Coirtéis
7. Eipideirm ]]
Feadáin chriathracha
[[Íomhá:Phloem_and_Xylem_in_stem.svg|mion|Fléim shimplithe agus a cealla coimhdeachta: 1. Xylem
2. Phloem
4. Pith
5. Companion Cells]] Tugtar feadáin chriathracha ar na cineál ceall atá freagrach as siúcraí a iompar fud fad na bplandaí. Ar a n-aibíocht bíonn núicléáis in easnamh acu agus ní bhíonn ach cúpla orgánaid acu, mar sin, braitheann siad ar chealla coimhdeachta nó albaimineacha don chuid is mó dá chuid riachtanas meitibileach. Ní bhíonn folúisíní nó orgánaidí acu, mar shampla ribeasóim, sula mbíonn siad aibí, ach de ghnáth, téann siad seo ar imirce go dtí an cillbhalla agus díscaoileann siad ar a n-aibíocht; cinntíonn sé seo nach mbíonn mórán bac ar ghluaiseacht na sreabhán. Ar cheann den bheagán orgánaid a bhíonn acu ag a n-aibíocht is ea an líontán ionphlasmach mín, a bhíonn ar fháil ag an phlasmoscannán, go minic in aice láimhe na bplasmachuibhríní, a nascann iad lena gceall choimhdeacht nó albaimineach. Bíonn grúpaí piochán ag na cealla criatharacha go léir ar a mbunanna, a fhásann ó phlasmachuibhríní modhnaithe agus méadaithe, ar a dtugtar criatharachair. Tá na póireanna treisithe ag pláitíní polaisiúicríde ar a dtugtar callóis.
Cealla paireincíomacha
Tá dhá chineál, aereincíoma agus clóireincíoma.
Oilibhéar Cromail
Saol
Rugadh Cromail i Huntingdon i 1599. Ba le linn dó a bheith ina mhac léinn i Sidney Sussex College, Ollscoil Cambridge, a d'iompaigh sé ina Phiúratánach.
Toghadh mar bhall Parlaiminte é i mí Aibreáin 1640. Bhí sí seo ar na Parlaimintí úd a rinne a ndícheall cumhacht an Rí a shrianadh. Baineadh a chumhacht den rí Séarlas I agus ghlac an Pharlaimint seilbh ar chúrsaí airgid na ríochta.
Bhris cogadh cathartha amach agus ba lena linn a thuill Cromail cáil mar cheannaire míleata. D'éirigh go hiontach leis i gCath Marston Moor lena mharcshlua, ar ar tugadh 'Roundheads' nó 'Ironsides' mar leasainm ar Chromail féin nó ar a shaighdiúirí. clé|mion|413x413px|caracatúr ó 17ú haois, Thomas Macaulay, The History of England, (London: Macmillan, 1913). Cloíodh arm an rí faoi dheireadh ag Cath Naseby i 1645, agus bhí an-tionchar ag Cromail ar na hidirbheartaíochtaí a lean é. Ní raibh muinín ag cuid mhór daoine as áfach agus bhris cogadh amach arís. Ruaig Cromail 110 ball ón bParlaimint agus bhunaigh sé deachtóireacht mhíleata.
Rinne Cromail ionradh ar Albain. Rialaigh sé Sasana, Albain agus Éire mar "Thiarna Cosantóra" ó 16 Mí na Nollag go lá a bháis.
Bhí tionchar mór ag Cogadh Cathartha Shasana ar Éirinn i rith na 1640í. Ghlac na plandóirí taobh na Parlaiminte ach bhí na Gaeil agus na Gall-Ghaeil ag tacú leis an rí. Buaileadh taobh an rí ar deireadh, agus cuireadh an Rí Séarlas I Shasana, chun báis ar 30 Eanáir 1649. Tháinig Cromail go hÉirinn ar 15 Lúnasa 1649 mar rialtóir míleata agus sibhialta na Parlaiminte le smacht a chur ar an tír. Cuimhnítear air go háirithe mar gheall ar an slad a rinne sé i nDroichead Átha ar 11 Meán Fómhair 1649 agus i mbaile Loch Garman ar 11 Deireadh Fómhair 1649. Tar éis do Chill Chainnigh géilleadh dó ar 27 Márta 1650, d'fhág Cromail an tír ar 25 Bealtaine 1650.
Ina dhiaidh sin, lean Cromail ar aghaidh mar dheachtóir míleata go bhfuair sé bás.
An Feachtas in Éirinn
Ar 20 Meitheamh 1649, cheap an Pharlaimint Oilibhéar Cromail mar cheannaire an airm a chuirfeadh an t-éirí amach in Éirinn faoi chois. Bhí mórán Ríogaithe cruinnithe in Éirinn faoin am seo agus sa bhliain 1649 rinne siad comhaontas le Comhcheangal Chaitlicigh na hÉireann, rud ar mhór an chontúirt é don Pharlaimint. Bhí an Comhcheangal ag iarraidh stát a bhunú, agus bhí Cill Chainnigh mar phríomhchathair acu. mion|péintéir: Robert Walker, 1649 Chreid Cromail agus na ginearáil Shasanacha eile na scéalta uafásacha a foilsíodh faoin drochíde a tugadh do choilínigh in Éirinn i gcaitheamh éirí amach na bliana 1641. D’fhág seo a rian ar iompar na saighdiúirí, cé gur lean Cromail féin, tríd is tríd, na rialacha cogaidh mar a bhí siad ag an am: dá ngéillfeadh baile mór ar an bpointe, ní dhéanfaí díobháil dá raibh istigh ann.
Tháinig Cromail i dtír in Éirinn ar 15 Lúnasa 1649 ag an Rinn, gar do Bhaile Átha Cliath. Bhí 35 long in éineacht leis agus iad lán de shaighdiúirí agus de threalamh. Tháinig a chliamhain Henry Ireton ina dhiaidh le seachtó long eile. D'éirigh le fórsaí na Parlaiminte i mBaile Átha Cliath an chathair a chosaint faoi cheannas an Choirnéil Michael Jones agus bealach isteach a thabhairt do thabhairt do Chromail dá bharr. Bhí sé mar aidhm ag Cromail na bailte ba thábhachtaí a ghabháil, agus ba ghearr go raibh an chuid ba mhó den oirthear agus den tuaisceart faoi smacht fhórsaí na Parlaiminte.
Ghéill mórán bailte móra, ach theip ar Chromail Port Láirge a ghabháil, agus chaill sé suas le 2,000 fear sa troid ag Cluain Meala i Mí Bealtaine, 1650, sular ghéill an baile mór. Ní raibh garastún Dhroichead Átha (a bhí faoi cheannas an tSasanaigh Chaitlicigh Arthur Aston) sásta géilleadh. Nuair a gabhadh an áit faoi dheireadh tar éis ionsaí trom le gunnaí móra, maraíodh beagnach 3,500 duine ar na sráideanna. I nDeireadh Fómhair 1649 tharla sléacht eile i Loch Garman, cé go raibh Cromail ag iarraidh socrú a dhéanamh ag an am. mion|masc mairbh
Imeacht
Meastar gur cuireadh timpeall 12,000 duine chun na nIndiacha Thiar mar sclábhaithe. Tugadh iarracht ar Caitlicigh nár d’aicme na gceardaithe agus na sclábhaithe iad a chur siar chun Connacht nó chun Contae an Chláir, agus ar éigean a fágadh breis is 8% de thalamh na tíre i seilbh na gCaitliceach. Baineadh feidhm as an ngorta chun na hÉireannaigh a chloí; scriosadh barra agus maraíodh eallach.
Henry Ireton agus Edmund Ludlow a smachtaigh an tír tar éis Chromail, ach bhí na Sasanaigh á gcrá gan stad ag treallchogaithe (na “Tóraithe”), dream a fuair dídean ar na portaigh agus in iarsmaí na gcoillte tar éis gur briseadh airm an Chomhcheangail. clé|mion|280x280px| 'cuireadh chun báis' arís, 1661
Bás
Creidtear go bhfuair Cromail bás le seipticéime nó maláire (nó fiú nimhiú é).
Cé gur ainmníodh a mhac Risteard Cromail, mar oidhre i gceannas an Chomhfhlaithis, ní raibh cion ar bith ag muintir na Breataine air agus cuireadh Séarlas II ar ais i gcoróin nuair a d'fhill sé ón bhFrainc sa bhliain 1660. Ar 30 Eanáir 1661, tógadh corp Chromail as a uaigh agus 'cuireadh chun báis' arís é ar ordú an rí nua, mar dhíoltas ar bhás an Rí Séarlas I. mion
Alexei Navalny
Is dlíodóir agus gníomhaí polaitíochta Rúiseach é Alexei Nalavny (a rugadh ar 4 Meitheamh 1976). Áirítear Alexei Nalavny ar an té is iomráití sa Rúis a bhfuil seasamh glactha aige in aghaidh pholasaithe Uachtarán na tíre,Vladimir Putin.
Saol
Fuair Nalavny céim sa dlí ó Ollscoil Rúiseach Chairdeas na Náisiún i Moscó sa bhliain 1998. Bhí sé ag staidéar ina dhiaidh sin in Ollscoil Airgeadais faoi Rialtas Chónaidhm na Rúise i Moscó agus bhí sé ina Chomhalta Domhanda Greenberg in Institiúid Jackson um Ghnóthaí Domhanda in Ollscoil Yale sa bhliain 2010.
Agóidíocht
Go luath i ndiaidh dó a chéim a bhaint amach sa bhliain 1998 chuaigh sé isteach i gcúrsaí polaitíochta mar dhuine a sheas go daingean in aghaidh réimeas Vladimir Putin. Ón am sin, bhain sé cáil amach mar scairshealbhóir gníomhaíoch agus feachtasóir in aghaidh na héillitheacht a i gCónaidhm na Rúise, agus é ag baint úsáid shuntasach as an idirlíon chun a chuid tuairimí a chur os comhair an tsaoil mhóir.
Is iomaí sin uair a gabhadh é féin le linn léirsithe polaitiúla agus cúisíodh arís is arís eile é, ós rud é gur cuireadh cúbláil, calaois agus sciúradh airgid ina leith. Ciontaíodh dhá uair é agus gearradh téarma príosúin cúig bliana air i gcás amháin agus téarma príosúin trí bliana go leith air sa chás eile, ar fionraí sa dá chás. Shocraigh an Chúirt Eorpach um Chearta an Duine gur tháinig an dá phianbhreith seo i ndiaidh gur séanadh an ceart chun trialach cothroime ar Navalny. Ceapann Navalny, a lucht tacaíochta agus a lán breathnóirí neamhchlaonta gur chúrsaí polaitíochta ba chúis leis na himeachtaí coiriúla ina aghaidh agus go raibh siad á ndíriú ag a chéilí comhraic polaitiúla.
clé|mion|2013 Fuair Navalny breis is 27% de na vótaí i dtoghchán méarachta Mhoscó 2013. Séanadh an ceart chun bheith ina iarrthóir i dtoghchán uachtaránachta 2018 air, toisc gur ciontaíodh é as cionta coiriúla. Meastar go forleathan fós gurb é an céile comhraic is scanrúla don Uachtarán Putin taobh istigh de Chónaidhm na Rúise. clé|mion|ag labhairt, 2018
Nimhithe, 2020
clé|mion|2020 Mhair Navalny i ndiaidh iarracht chun é a nimhiú, dar le beagnach cách, i mí Lúnasa 2020. Deirtear gur tugadh an nimh Novichok do Navalny nuair a bhí sé ar eitilt go Moscó. D’éirigh sé tinn is tugadh go dtí ospidéal sa tSibéir é sular aistríodh é go Beirlín na Gearmáine. Dúirt a lucht leanúna go ndearna an stát Rúiseach iarracht é a mharú.
Aslonnaíodh chun na Gearmáine le haghaidh cóireála leighis é.
2021
Sa bhliain 2021, bhí smachtbhannaí gearrtha ag Stáit Aontaithe Mheiriceá ar sheachtar feidhmeannach sinsearach de chuid na Rúise. Bhí údaráis Mheiriceá den tuairim go raibh Rialtas na Rúise freagrach as an nimhiú a rinneadh ar Navalny.
2023
Bhí 19 bliain breise curtha le téarma príosúnachta Navalny. Fuarthas ciontach é i roinnt cúiseanna eile, ,caimiléireacht ina measc. a bhí curtha ina leith.
Teileachló
Seanfhoirm teirminéil, bunaithe ar mhéarchlár/printéir, a d'úsáidtí chun ceangal le ríomhaire go dtí 1990 nó mar sin. Bhí sé mall neamhiontaofa, agus de réir a chéile cuireadh an t-aonad amharcthaispeána (VDU), agus printéir scartha le húsáid nuair a bheadh gá le cruachóip, ina ionad.
Movietone
Ceann de na córais thosaigh chun fuaim ar scannán a thaifeadadh is a atáirgeadh. Chuir comhlacht Fox in úsáid é i 1927, i gcomhair nuachtríleanna ar dtús, ach ina dhiaidh sin i gcomhair a bpríomhscannán uile.
Kansas
Is stát é Kansas, agus eascraíonn an t-ainm as an bhfocal Lakota Kansa, gur bhrí leis ná "muintir an ghaoith aneas", atá suite i Meániarthar Stáit Aontaithe Mheiriceá. Is í Topeka an phríomhchathair. Tá teagasc éabhlóid sna scoileanna conspóideach i Kansas mar tá neart Chríostaíthe bunúsacha ina gcónaí ann.
Stair
Shroich Francisco Vásquez de Coronado Kansas sa bhliain 1541.
Eacnamaíocht
Sa bhliain 2003, b'fhiú olltáirgeacht an stáit $93 billiún. B'é luach mheánioncaim an duine ná $29,438. Is eallach, cruithneacht, sorghum, pónaire shoighe, muic and arbhar iad na táirgí talmhaíochta is mó. Is iad trealaimh iompar, aerárthach tráchtála agus príobháideach, bia próiseáil, foilsitheoireacht, táirgí cheimiceach, innealra, feisteas, peitriliam agus mianadóireacht na táirgí tionscailíochta is mó.
Naisc sheachtracha
thumb|left|[[Préirí Konza, sna Cnoic Flint.]]
Teileachomhdháil
Ceangal cuid mhaith ionad le chéile trí naisc teilifíse chun teileachumarsáid leanúnach íomhá is fuaime a sholáthar. I gcórais áirithe, léirítear na híomhánna mar shraith frámaí socaire in ionad íomhá leanúnach chun bandaleithead an chraolta a laghdú.
Halaigionalcán
mion| Is leacht gan dath é treafluaireatán (halaigionalcán) a fhiuchan i bhfad faoi theocht an tseomra (mar a fheictear anseo) agus is féidir é a bhaint as ceanastair d'aer comhbhrúite, ach iad a aisiompú le linn úsáide. Is comhdhúile sáithithe alafatacha iad na halaigionalcáin a fhoirmítear trí adamh halaigine a chur isteach ar alcán in áit adamh hidrigine.
Ainmnítear iad mar seo a leanas, de réir rialacha an AIGCF (nó IUPAC sa Bhéarla);
Contae Cortland, Nua-Eabhrac
Is contae Meiriceánach é Contae Cortland atá suite i stát Nua-Eabhrac. Sa bhliain 2010, bhí daonra 49,336 duine ann. Is é Cortland a phríomhbhaile contae.
Cúlóm
Aonad SI an luchta leictrigh leis an tsiombail C. Ainmnithe as Charles Coulomb.
Sainmhínítear é mar an méid luchta a iompraíonn aimpéar amháin i soicind amháin.
Richard Wagner
Ba chumadóir Gearmánach é Richard Wagner (22 Bealtaine 1813 – 13 Feabhra 1883).
Óige Wagner
Rugadh é i Leipzig, sa Ghearmáin, sa bhliain 1813. Fuair a athair bás nuair a bhí sé sé mhí d'aois. Phós a mháthair fear céile nua ach fuair sé bás nuair a bhí Richard sé bliana d'aois. Chas a shuim go dtí ceol go luath agus d'fhreastail sé ar Ollscoil Leipzig. Sa bhliain 1833 chríochnaigh sé a chéad cheoldhráma Die Feen ("Na Sióga").
Saothair ceoil
]]Die Feen (1833-34, céad léiriú 1888)
Páipéir Phanama
Bailiúchán mór cáipéisí rúnda de chuid Mossack Fonseca, comhlacht dlí Panamach, ab ea na Páipéir Phanama (Béarla: Panama Papers),
Bhris an scéal mór caimiléireachta amach sa bhliain 2016. Bhí na Páipéir tugtha - ag foinse rúnda - don Süddeutsche Zeitung, nuachtán Gearmánach. Ansin roinn SZ leis an gCuibhreannas Idirnáisiúnta Iriseoirí Iniúchacha (ICIJ), nuachtáin timpeall an domhain, nuachtán an Irish Times ina measc, agus rinneadh staidéar futhu ar feadh bliain amháin. D'oibrigh timpeall is 400 iriseoir de chuid 107 eagraíocht meán in breis agus 80 tír ar na cáipéisí.
Nochtaigh na cáipéisí an bealach a cuireadh maoine gnólachtaí, scaireanna, brabúis, agus imghabháil cánach i bhfolach ar mhaitheas ceannairí stáit agus polaiteoirí eile nach iad, chomh maith le lucht airgeadais, gnó, spóirt agus ealaíne. clé|mion|Cathair Phanama Bhí 214,000 comhlacht luaite sna 11.5 milliún cáipéis, 2.6 teiribheart (TB) de shonraí san iomlán. Chuaigh cuid acu siar chomh fada leis na 1970idí agus scríobhadh cuid eile chomh déanach leis an mbliain 2016. clé|mion clé|mion|Ceanncheathrú Mossack Fonseca
Mossack Fonseca
Tá sé ar cheann na comhlachtaí is mó ar domhan a chuireann seirbhísí airgeadais ar fáil agus a bhfuil saineolas faoi leith aige ar chuntas eischósta.
In Éirinn
Tuairiscaíodh san Irish Times go raibh ainmneacha na gcéadta comhlacht agus duine as Éirinn a raibh maoin in Éirinn agus thar lear acu luaite sna comhaid.
Duine díobh is ea iar-straitéisí Fhine Gael Frank Flannery a dúirt go bhfuair sé iasacht £625,000 STG  ó Bhanc na hÉireann i Londain le teach a cheannacht. Duine seisean go ndearna sé athmhaoiniú ar an iasacht sin agus gur íoc sé chuile phingin ar ais sa gcuntas céanna. Dúirt sé nach raibh a fhios aige tada faoi chuntas in Oileáin Bhriontanacha na Maighdeana agus gur gnóthaí príobháideacha a bhí ann.
Freagairt
Dúirt Oxfam Ireland gur tháinig chun solais an córas lofa cánach a bhí ar fud na cruinne.
I measc na ndaoine a bhí bainteach ag an am a foilsíodh tuairisc Süddeutsche Zeitung, bhí ceannairí reatha cúig thír (an Airgintín, an Araib Shádach, na hÉimíríochtaí Arabacha Aontaithe, an Íoslainn, agus an Úcráin).
D'éirigh príomh-aire na hÍoslainne, Sigmundur Gunnlaugsson, as a oifig ar an 5 Aibreán 2016 mar thoradh ar an scannal a chothaigh an tuairisc san Íoslainn.