cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dlí Coulomb
Is dlí turgnamhach fisice é Dlí Coulomb, nó Dlí an Chearnfhaid Inbhéartaigh Coulomb, a chainníochtaíonn ar an méid an fhórsa idir dhá cháithnín atá luchtaithe go leictreach agus nach bhfuil ag bogadh. De ghnáth tugtar fórsa leictreastatach nó fórsa Coulomb ar an bhfórsa leictreach idir comhlachtaí luchtaithe atá ar fos. D'aimsigh an fisiceoir Francach Charles-Augustin de Coulomb an dlí den chéad uair sa bhliain 1785, agus uaidh an t-ainm. Bhí dlí Coulomb riachtanach d’fhorbairt theoiric an leictreamaighnéadais, b’fhéidir fiú a phointe tosaigh, toisc go raibh sé indéanta méid an luchta leictreachais a phlé go ciallmhar.
Deirtear sa dlí go bhfuil méid fhórsa leictreastatach an aomacháin nó an éartha idir dhá phonclucht  comhréireach go díreach le táirge méideanna na luchtanna agus comhréireach go hinbhéartach leis an fhad cearnaithe eatarthu.
Girls Just Want to Have Sums
Craoladh an naoú heipeasóid déag, "Girls Just Want to Have Sums", den seachtú sraith déag The Simpsons ar an 30 Aibreán 2006. Scríobh Matt Selman an eipeasóid seo. D'fhéach 8.7 milliún duine ar an eipeasóid.
Aonad Práinnfhreagartha
mion| Póilíní ón Aonad Práinnfhreagartha Noblesville, Indiana Is éard is Aonad Práinnfhreagartha (APF) ann ná eintiteas um fhorfheidhmiú dlí nó eintitis  eile de chuid an Rialtais shibhialta atá oilte agus feistithe le freagairt go tapa ar chásanna éigeandála. I roinnt cásanna, tugtar ainmniú den sórt sin ar aonad Arm Speisialta agus Teaicticí, cé gur féidir é a úsáid freisin d’aonaid a bhfuil sé mar aidhm acu freagairt do thubaistí nádúrtha agus cásanna eile nach nach gá airm a úsáid ina leith.
I measc na samplaí tá:
Meidhbhín Ní Úrdail
Is scoláire Éireannach í Meidhbhín Ní Úrdail. Tá sí ina hOllamh le Nua-Ghaeilge agus Ceann na Roinne sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath. D'oibrigh sí freisin i Scoil an Léinn Cheiltigh, Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath idir na blianta 2001 agus 2002.
I measc réimsí taighde Ní Úrdail, tá: traidisiún lámhscríbhinní na hÉireann; scríbhneoireacht sa teanga choiteann in Éirinn go dtí an naoú haois déag;; modh inste dioscúrsa agus léiriú stairiúil; an gaol comhlántach idir script agus prionta in Éirinn san ochtú agus sa naoú haois déag; agus scríbhneoireacht chomhaimseartha na hÉireann agus a hoidhreacht.
Toghadh í mar bhall d'Acadamh Ríoga na hÉireann ar 16 Márta 2021, agus ligeadh isteach í ar 21 Bealtaine 2021.
Joachim Gauck
Is é Joachim Gauck an chéad uachtarán déag na Gearmáine. Toghadh mar uachtarán é ar an 18 Márta 2012.
Saol
Rugadh Joachim Gauck ar an 24 Eanáir 1940 sa teaghlach mairnéalaigh i Rostock ar an Muir Bhailt. Captaen farraige ba ea a athair Joachim. Bainisteoir oifige ba ea a mháthair Olga. Nuair a bhí sé ina óige chaith a athair ceithre bhliana i mbraighdeanas sa tSibéir ón mbliain 1951 go dtí 1955. Ag an am céanna tharla Éirí Amach 17 Meitheamh ar an seachtú lá déag de mhí Meitheamh 1953 i bPoblacht Dhaonlathach na Gearmáine (DDR). D'fhorbair Gauck frith-Chumannachas láidir leis na heachtraí an ama sin. I ndiaidh sin, sa tréimhse ó lár na seascaidí go deireadh na n-ochtaidí, bhí sé ina shagairt mar thréadaí Protastúnach i Mecklenburg i dtuaisceart na DDR agus bhí sé gníomhach chomh maith ag an am sin mar ghníomhaí ar son chearta an duine. Tar éis thitim Bhalla Bheirlín sa bhliain 1989, bhí sé gníomhach san eagraíocht daonlathach Neues Forum agus toghadh é mar bhall de pharlaimint na DDR ar an 18 márta 1990. Tar éis athaontú na Gearmáine sa bhfomhair i 1990, bhí sé ina phríomhfheidhmeannach ar an BStU (Oifig Taighde sa Chartlann Stasi) le tréimhse deich mbliana ó Dheireadh Fómhair 1990 go dtí Deireadh Fómhair 2000.
Toghchán uachtaránachta
Ghlac sé páirt mar iarrthóir sa toghchán uachtaránachta dhá uair. Bhí sé ina iarrthóir don chéad uair sa bhliain 2010 tar éis éirí as uachtaránacht den naoú uachtarán Horst Köhler. Bhí sé ag an am sin ina iarrthóir fhreasúra (SPD agus Bündnis 90/Die Grünen) ach toghadh mar dheichiú Uachtarán na Gearmáine Christian Wulff, iarrthóir an rialtais (CDU/FDP agus Angela Merkel). Nuair a d’éirigh Christian Wulff as an bpost ar an 17 Feabhra 2012, bhí Gauck ainmnithe mar iarrthóir don dara huair, ach anois bhí sé ina iarrthóir na bpáirtithe CDU, FDP, SPD agus Bündnis 90/Die Grünen le chéile. Mar sin, toghadh Gauck mar Uachtarán ar an 18 Márta 2012 le 991 de 1232 vótaí aige.
Zugspitze
Is é an Zugspitze an sliabh is airde sa Ghearmáin. Tá sé suite sa Bhaváir, agus 2,962 méadar ar airde.
Abercynon
51.6442°N, -3.3266°W
Joachim Gauck
Teaghlach
Sa bhliain 1959, phós sé Gerhild, a bhean chéile agus tá ceathrar clainne acu. Ón mbliain 1991, tá siad scartha, ach ní colscartha. Sa bhliain 2000 thit Joachim Gauck i ngrá le Daniela Schadt, iriseoir as Nürnberg, agus tá siad curtha le chéile ó shin.
1914
Tarluithe
mion|Saighdiúirí de chuid an Fhórsa Sluaíochta Briotanaigh i d[[Tóga. Ghlac siad seilbh ar an tír Afracach úd ó na Gearmánaigh.]]
Dick Gaughan
Ceoltóir, amhránaí agus scríbhneoir amhrán Albanach é Richard Peter Gaughan. Rugadh é ar 17 Bealtaine 1948.
A mhacacht
Rugadh Dick in Ospidéal Máithreachais Rottenrow i nGlaschú in Albain nuair a bhí a athair ag obair sa chathair sin mar thiománaí innill. Chaith sé a chéad bhliain go leith sa Rua-Ghleann i Sír Lannraig Theas, go dtí gur bhog an teaghlach go dtí Lite, caladh ar imeall Dhún Éideann.
Bhí Gaeilge na hAlban ag a mháthair ón gcliabhán. Bhain sí le muintir Dhòmhnaill i Loch Abar agus bhuaigh bonn airgid sa Mhòd sna 1930í. Rugadh a athair i Lite, agus ba Ghaeilgeoir is veidhlíneoir as Chontae Mhaigh Eo é a sheanathair ó thaobh a athar. Triúr clainne a bhí ann agus Dick ar an duine is sine acu, agus thug siad ceol na hAlban is na hÉireann leo. Bhí taithí acu ar an bhochtaineacht, agus d'fhág seo a rian ar shlí beatha Gaughan agus ar a chuid tuairimí polaitiúla.
Mitch Pileggi
Is aisteoir Meiriceánach é Mitch Pileggi. Rugadh ar 5 Aibreán 1952 é, agus tá ról athfhillteach ar na sraithe teilifíse The X-Files, leis an Oifig Feidearálach an Imscrúdaithe (FBI).
Ceuta
Is cathair i dtuaisceart na hAfraice í Ceuta (Spáinnis: Ciudad Autónoma de Ceuta) atá faoi riail na Spáinne. Fuarthas 82,376 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2011. Tá sí suite ar chósta na hAfraice idir an Meánmhuir agus an Atlantac.
Aberdâr
51.7139°N, -3.448°W
An Bord um Fhaisnéis do Shaoránaigh
Is é an Bord um Fhaisnéis do Shaoránaigh (BFS) an comhlacht náisiúnta in Éirinn atá freagrach as tacú le soláthar faisnéise, comhairle agus abhcóideachta faoi sheirbhísí sóisialta, agus as soláthar na Seirbhíse Buiséadaithe agus Comhairle Airgid.
Boulle
deas|250px|thumb|Boulle Teicníocht maisithe troscán ina ndéantar inleagadh an-ghreanta de phrás, blaosc toirtíse, néamhann is adhmad daite. Tugadh isteach sa bhFrainc ón Iodáil é sa 16ú céad, agus thug André Charles Boulle (1642-1732) is a chlann mac chun foirfeachta é.
Sorcha Eastwood
Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann í Sorcha-Lucy Eastwood (Sorcha Mhic Conurchoille). Is ball den Pháirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann í. Is Comhalta den Tionól Reachtach í do Ghleann an Lagáin, ó 2022 ar aghaidh.
Saol pearsanta
Phós sé Dale Shirlow ar 8 Meitheamh 2017.
Regarding Margie
Craoladh an fichiú heipeasóid, "Regarding Margie", den seachtú sraith déag The Simpsons ar an 7 Bealtaine 2006. Scríobh Marc Wilmore an eipeasóid seo. D'fhéach 8.50 milliún duine ar an eipeasóid.
Aberdaron
Baile i Gwynedd, an Bhreatain Bheag, is ea Aberdaron, 180.7 km ó Caerdydd agus 344 ó Londain. Tá daonra 937 ann, agus tá 695 (74.2%) in ann Breatnais a labhairt.
Niels Bohr
Fisiceoir as Cóbanhávan, An Danmhairg ab ea Niels (Henrik David) Bohr [nels ˈb̥oɐ̯ˀ] (7 Deireadh Fómhair 1885 – 18 Samhain 1962).
Bronnadh Duais Nobel na Fisice air sa bhliain 1922 don obair cheannródaíoch a bhí déanta aige, as a thaighde ar struchtúr an adaimh is speictream hidrigine agus a réiteach siúd leis an teoiric chandamach a rinne sé sa bhliain 1913.
Rinne Bohr rannaíocht búnasacha i dtaobh thuiscint dhéantús an adaimh agus na meicnice candamaí. Deirtear gurb é Bohr ceann de na fisceoir is fearr den fichiú aois.
Cúlra
De réir dlíthe na meicnice clasaicí, bheadh a leithéid d'adamh neamhchobhsaí mar go gcaillfeadh sé fuinneamh trí astú radaíochta leictreamaighnéadaí.
Chomh maith leis sin, ní léireodh an t-adamh sin na speictrim adamhacha inbhraiteacha. Réitíodh na fadhbanna seo le samhail fheabhsaithe an adaimh a shaothraigh Niels Bohr sa bhliain 1913, ina raibh gach leictreon i bhfithis ar leith (sceall ar leith) timpeall an núicléis, le fuinneamh ar leith a bhraithfeadh ar gha na fithise.
Kevin Bakhurst
Is iriseoir agus feidhmeannach meán Briotanach é Kevin Bakhurst (a rugadh i mí na Nollag 1965). D'éirigh sé ina ardstiúrthóir ar RTÉ ar 9 Iúil 2023.
Niels Bohr
Cúlra
Ní astódh leictreoin i bhfithis cheadaithe fuinneamh leictreamaighnéadach, ach chomhfhreagródh léim leictreoin ó fhithis amháin go fithis eile d'astú nó ionsú cainníochtaí dea-shainithe solais, rud a réitigh leis na speictrim bhraite adamhacha. Samhail áisiúil amhairc ab ea samhail Bohr, agus de réir a chéile feabhsaíodh í le léargais ón meicnic chandamach.left|200px|thumb|Niels Bohr le h[[Albert Einstein]]Tá airíonna tonnacha ag leictreoin, agus is féidir fithisí nó scealla Bohr a thuiscint mar oiriúnú slánuimhir tonnta leictreon timpeall ar an núicléas. Is fearr cruinne gach leictreon a shamhlú mar dháileadh luchta leictrigh le huimhir chandamach ar leith ná mar phonc luchta i bhfithis chiorclach. Comhfhreagraíonn gach uimhir chandamach is féidir do leibhéal ar leith fuinnimh, ach ní féidir iad uile a shealbhú ag an am céanna. mion|213x213px|Niels Bohr ina óige Thug samhail Bohr míniú ginearálta ar speictrim adamhacha, ach ligeann teoiric na gcandam dúinn ríomhanna mionchruinne a dhéanamh ar na speictrim. Cinneann na huimhreacha candamacha is gá chun na leictreoin in adaimh neamhfhlosctha dúl a shainiú ionaid chruinne na ndúl sin ar an gclár peiriadach clé|mion|266x266px|Niels Bohr, Weizmann Institue, ,1958
Plúirín
Dath a fhaightear ó chúpla speiceas, ainil is plúirín dathaitheach, de phlanda ar leith. Toim ilbhliantúla is ea an dá cheann a fhásann go dtí 2.5 m ar airde. Na duilleoga cleiteach, na pisbhláthanna dearg ina gcrobhaingí gearra. Shaothraítí é tráth dá raibh san India is i Sumatra na hIndinéise, ach ní dhéantar a thuilleadh gur fiú trácht air. Thit an lug ar an lag ar an margadh nuair a tugadh ruaim shaorga ainilín isteach. Ar dtús úsáideadh go forleathan é i ndathú olla, cadáis is síoda, ach anois is mó a úsáidtear é chun an snáithe dlúth i ndeinim a dhathú.
Niels Bohr
Samhail Bohr
mion|Niels Bohr Institute
Kevin Bakhurst
Bhí Bakhurst ina stiúrthóir grúpa ar bheartas ábhair agus meán ag rialtóir na RA Ofcom ó Dheireadh Fómhair 2016. Roimhe seo, bhí sé ina stiúrthóir bainistíochta nuachta agus cúrsaí reatha agus ina leas-ardstiúrthóir ag an gcraoltóir náisiúnta Éireannach RTÉ. clé|mion|Kevin Bakhurst sa bhliain 2017
Gairmréim
D'fhreastail Bakhurst ar an scoil " Haberdashers Aske's School, in Elstree agus ansin ar Choláiste Naomh Eoin, Cambridge, áit ar léigh sé Fraincis agus Gearmáinis. Tar éis seal gairid ag obair ag Price Waterhouse chuaigh sé isteach sa BBC i 1989, ar dtús mar thaighdeoir agus ansin mar léiritheoir cúnta ag Aonad Gnó agus Eacnamaíochta.
Niels Bohr
Féach freisin
clé|mion|lena bhean Margrethe Nørlund sa bhliain 1910
Kevin Bakhurst
Gairmréim
Sa bhliain 1990 tugadh ardú céime dó ina léiritheoir ar an BBC Nine O'Clock News, áit ar fhan sé go dtí gur bhog sé go dtí an Bhruiséil i 1994  chun tuilleadh taithí a fháil do BBC News. I 1996, tar éis dhá bhliain sa Bhruiséil, d’fhill sé ar an Ríocht Aontaithe le bheith ina eagarthóir cúnta ar an BBC Nine O’Clock News, d’fhan sé leis an gclár nuair a rinneadh an BBC Ten O’Clock News de. Ó 2001 go 2003 bhí sé ina eagarthóir ar an gcainéal BBC News, agus ina dhiaidh sin ainmníodh é mar eagarthóir gníomhach ar an BBC Ten O'Clock News.
Deimhníodh ansin é mar bhuaneagarthóir an chláir i Márta 2004. Le linn a dhá bhliain mar eagarthóir ar an BBC Ten O'Clock News bhuaigh sé dhá Baftas as a gclúdach ar Bhuamáil Maidrid agus ar bhuamáil London Tube i 2005, agus gradam ón "Royal Television Society" do Chlár Nuachta na Bliana. Bhí sé ina rialtóir ar chainéil BBC News roimhe seo, post a bhí aige ó mhí na Nollag 2005 go dtí Meán Fómhair 2012, agus bhí sé ina rialtóir ar an bhfeasachán BBC News at One freisin. I mí na Bealtaine 2010 rinneadh leas-cheannaire ar Seomra Nuachta an BBC de.
Le linn a thréimhse ceithre bliana le RTÉ sna 2010idí, bhí caidreamh maith ag Bakhurst le roinnt mhaith d’iriseoirí agus de lucht bainistíochta Nuacht TG4 agus RTÉ Raidió na Gaeltachta agus ba mhinic é ar cuairt sa dá stáisiún. Chaith sé cuid mhaith ama ó dheas i nGaeltacht Chorca Dhuibhne, go háirithe." I mí Aibreáin 2023, d'fhógair RTÉ ceapachán Bakhurst mar an chéad Ard-Stiúrthóir eile do RTÉ ó mhí Iúil tar éis próiseas earcaíochta fairsing agus iomaíoch..
Niels Bohr
Saol
Rinne sé taighde ar an mbuama adamhach sna Stáit Aontaithe le linn an dara cogadh domhanda.
Chuidigh sé le bunú Institiúid na Fisice Teoiriciúla i gCÓbanhávan
Homaighnéasacht
thumb|Homaighnéasachas Is ionann homaighnéasacht agus foirm gnéasachta ina mbíonn aomadh gnéasach idir baill den ghnéas céanna. Tá teoiricí síceolaíocha is socheolaíocha ann a dhéanann iarracht í a mhíniú. Is ábhar cuid mhaith conspóide polaitiúla freisin é, agus tá cead pósta idir cúpla den ghnéas céanna, a cheadaítear i dtíortha áirithe, i measc na bpointí is conspóidí le blianta anuas.
Fear
thumb|Fear Is duine fásta fireann é fear, i gcontrárthacht le duine fásta baineann, ar a dtugtar "bean". Is é an focal is minicí a thugtar ar dhuine óg fireann ná buachaill.
Niels Bohr
Saol
Báireoir cumasach sacair ab ea Niels Bohr.
Homaighnéasacht
Leithcheal
Is minic a dhéantar leithcheal ar dhaoine atá homaighnéasach. Cosnaíonn na dlíthe i dtíortha áirithe ar leithcheal ar bhonn gnéis nó claonadh gnéis. Tá eagraíochtaí cosúil le ICCL nó An Comhairle um Chearta Daonna, ag obair ar mhaithe le deireadh a chur le leithcheal.
Niels Bohr
Saol
Líon tí stuama staidéartha ab ea muintir Bohr. Sa bhliain 1975, lean Aage Bohr lorg a athar nuair a rug sé Craobh Nobel leis i ngort na fisice eithní.
Melilla
Is cathair i dtuaisceart na hAfraice í Melilla (Spáinnis: Ciudad Autónoma de Melilla nó Rusadir sa seanam) ar chósta iardheisceartach na Meánmhara. Tá sí faoi riail na Spáinne agus stádas mar chathair féinriailitheach aici. Bhí 78,476 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2011.
mion|250|clé|Radharc ar an gcathair
Lahar (láibshreabhadh)
mion|Taistealaíonn lahar síos gleann abhann i [[Guatamala|nGuatamala gar don bholcán Santa Maria, in aice El Palmar, Guatamala, 1989]] Is sreabhadh láidir láimhe é lahar. Tarlaíonn lahar nuair a bhíonn an ithir báite ag uisce agus bogann sé síos fána cosúil le habhainn láibe, nó láibshreabh. D'féadhfadh luas 100km/uair a bheith acu. Tarlaíonn lahar de ghnáth tar éis báisteach throm nó brúchtaí bolcánacha.
Ríthe Shliabh Lugha
Bhíodh  Ríthe Shliabh Lugha  i réim i dtuath Shliabh Lugha, Gailenga ó dhúchas go dtí an 12ú haois, suite i gContae Mhaigh Eo an lae inniu.
Tar éis choncas chúige Chonnacht ag na hAngla-Normannaigh, aitheanta mar barúntacht Ghaileang a bhí an ceantar, faoi cheannas chlann Mhic Shiúrtáin go dtí an 17ú haois.
An Líontán
Tá an Líontán ar cheann de na réaltbhuíonta miona atá le feiceáil ar an leathsféar neamhaí theas. An tAb Nicolas Louis de Lacaille a chruthaigh an réaltbhuíon seo sna blianta 1751-52 mar chuimhneachán ar an mioneangach – sin le rá, téada damháin alla, rud ar bhain sé úsáid as chun suímh na réaltaí deisceartacha a thomhas.
Tugtar Reticulum mar ainm Laidine ar an réaltbhuíon seo, rud a chiallaíonn "líon beag".
Stair
Ba é an réalteolaí Francach an tAb Nicolas Louis de Lacaille a chruthaigh réaltbhuíon an Líontáin. Chaith Lacaille na blianta 1751 agus 1752 san Afraic Theas agus é ag clárú réaltaí an leathsféir theas. Bhí beagnach 10,000 réalta agus 42 réada domhainspéire ar an léarscáil neamhaí a rinne sé ag an am sin. Tháinig amach an chéad eagrán sa bhliain 1756 ach ní raibh ann ach plánaisféar agus é sa teanga Fraincise. Níor foilsíodh an chatalóg iomlán agus eagrán deifnídeach an phlánaisféir go dtí an bhliain 1763, bliain amháin tar éis bhás Lacaille. Coelum Australe Stelliferum an t-ainm a thug Lacaille ar an leabhar seo. San eagrán seo, d'aistrigh sé na hainmneacha ón bhFraincis go dtí an Laidin, agus chuir sé trí réaltbhuíon na Cíle, na Seolta agus Dheireadh na Loinge in áit Argo Navis (nó Le Navire, mar a thug sé air sa chéad eagrán).
Le linn dó a bheith ag cur i gclár na réaltaí theas, chum Lacaille ceithre réaltbhuíon déag chun áiteanna éigin i ndeisceart na spéartha a líonadh nach raibh a lán réaltaí iontu – agus an Líontán ina measc (féach an bosca thíos). Sa lá atá inniu ann glacann an an tAontas Réalteolaíoch Idirnáisiúnta (ARI) le gach ceann de na réaltbhuíonta sin; agus glactar freisin leis na trí réaltbhuíon a rinne Lacaille as an Long.
Le Reticule Romboide an t-ainm Fraincise a thug Lacaille ar an réaltbhuíon seo ar dtús. Líontán a theileascóip a bhí i gceist aige, sin le rá mioneangach muileatach sa súilphíosa ar bhain Lacaille úsáid as chun suímh na réaltaí a thomhas. Bhí an mioneangach seo ar dhéanamh rombais agus is amhlaidh gur chruthaigh an réalteolaí Gearmánach Isaac Habrecht seanréaltbhuíon darbh ainm Rhombus (.i. Rombas) sa cheantar seo den spéir sa bhliain 1621!
Reticulus [sic] an t-ainm Laidine a tugadh uirthi ar an bplánaisféar a tháinig amach sa bhliain 1763. Sa lá atá inniu ann tugtar Reticulum ar an réaltbhuíon seo.
Miotaseolaíocht
Ós rud é nár cruthaíodh réaltbhuíon an Líontáin go dtí an 18ú haois, níl aon bhaint aici le miotaseolaíocht an tSeansaoil. Lena chois sin, ní bhaineann aon mhiotaseolaíocht leis an réaltbhuíon seo ós rud é gur scoir Lacaille den thraidisiún sin ar dá réir a d'ainmnítí na réaltbhuíonta as carachtair mhiotaseolaíocha; ina áit sin roghnaigh sé go formhór ainmneacha uirlisí a úsáidtear sna heolaíochtaí.
Plúirín sneachta
Bleib a thagann faoi bhláth go minic go déanach sa gheimhreadh, dúchasach don Eoraip is iarthar na hÁise. Na duilleoga stropa-chruthach an-chaol scothghorm/glas. Na bláthanna ar ghais fhada, aonarach crochta bán. 3 theascán seachtrach iombhlátha ag leathadh amach; 3 cinn inmheánacha freisin, níos lú ná na cinn sheachtracha, le spota glas ag bun an eang buaice.
The Monkey Suit
Craoladh an t-aonú heipeasóid is fiche, "The Monkey Suit", den seachtú sraith déag The Simpsons ar an 14 Bealtaine 2006. Scríobh J. Stewart Burns an eipeasóid seo. D'fhéach 8.30 milliún duine ar an eipeasóid.
Matthew Boulton
Innealtóir a rugadh i mBirmingham Shasana ab ea Matthew Boulton (3 Meán Fómhair 1728 – 17 Lúnasa 1809). I gcomhar le James Watt, bhunaigh sé monarcha chun innill gaile a dhéanamh sa bhliain 1774. D'fheabhsaigh sé innealra chun monadh a dhéanamh.
Bróg
alt=Bróg|mion|Bróg Cumadh an bhróg i dtús ama mar ghléas leis an chos a chosaint ar an timpeallacht, agus níos déanaí, mar ghléas maisithe ann féin. Tá níos mó cnámha sa chos ná ball ar bith eile den chorp.
Níor chaití bróga go forleathan i measc an lucht oibre in Éirinn, ná sa tsaol mór i gcoitinne, ach le blianta beaga anuas. Tháinig caitheamh forleathan na mbróga le tús an ollthargtha, agus an cuarán flip-flop saor a chur ar fáil don chéad uair, mar shampla.
Tá cuma agus dearadh athraithe go mór le himeacht ama, agus ó chultúr go cultúr. Mar shampla, thiocfadh le sáile iontach-arda a bheith acu nó sáile ar bith fiú. Is iomaí stíl, costas agus dearadh éagsúil atá ag coisbheart an lae inniu, ón chuarán is bunúsaí go dtí faisean ard-nósach do mhná a chosnaíonn, in amanna, na mílte Euro an péire, nó buataisí coimpléascacha deartha go speisialta fá choinne sléibhtoireachta agus sciála. Go traidisiúnta déantaí an bhróg as leathar, adhmad nó canbhás, ach sa lá atá inniu ann níos minice a dhéantar í as rubar, plaisteach, agus ábhair eile a bhaintear as petro-cheimicí.
Homainid
An aicme de phríomhaigh a d'fhorás go dtí an duine nua-aoiseach (Homo sapiens).
Ag pointe le linn na héabhlóide, scoilt fréamh amháin de na príomhaigh ina dhá phobal. Rinne géag amháin forás go dtí na hápaí nua-aoiseacha, agus an ghéag eile go dtí na daoine nua-aoiseacha.
Tugtar homainid ar gach indibhid ar an ngéag dhaonna. Mar sin, ní de shliocht na n-ápaí daoine, ach de chomhshinsear leis na hápaí.
Tugtar Australopithecus afarensis ar an homainid shoiléir is luaithe, 3½ milliún bliain iontaisithe d'aois. Is den aicme seo an iontaise Lucy a fionnadh san Aetóip.
Peter Sutcliffe (Yorkshire Ripper, 1946-2020)
clé|mion|6 Garden Lane, áit a raibh Sutcliffe ina chónaí Tugadh an 'Yorkshire Ripper' ar an dúnmharfóir srathach, Peter Sutcliffe (2 Meitheamh 1946 – 13 Samhain 2020). clé|mion|stáisiún póilíní, Hammerton Road, Hillsborough, [[Sheffield. Thóg na póilíní Sutcliffe anseo i 1981]]
Ionsaithe
Ar 25 Deireadh Fómhair 1980, mharaigh an Ripper a 12ú híospartach in Yorkshire. D'ionsaigh sé 22 bean in iomlán idir 1969-1980, an ceann deireanach ar 5 Samhain 1980.
Fiosrúcháin
Ba mhó i bhfad an cuardach agus an fiosrúchán a bhí ar bun i Sasana nuair a bhí Sutcliffe i mbun a chuid gníomhartha uafáis. Bhí na póilíní diongbháilte de gurbh é an ‘Ripper’ an fear a bhíodh ag scríobh litreacha agus ag cur téipeanna chuig an mbleachtaire George Oldfield.
Chuir siad a gcuid acmhainní agus a gcuid ama ar fad isteach sa gcuardach san áit mhícheart agus iad ag leanacht scéalta agus leideanna nach raibh aon bhunús leo, mar gheall ar na litreacha agus na téipeanna sin.
Arís agus arís eile, ceistíodh an fear a gabhadh agus a ciontaíodh ar deireadh, Peter Sutcliffe. Ach de bharr nárbh é a scríobh na litreacha chuig George, ligeadh chun siúil é. Naoi n-uaire ar fad a tógadh agus a ceistíodh é le linn an fhiosrúcháin.
Gabhadh deireanach agus triail
Gabhadh Sutcliffe faoi dheireadh ar 2 Eanáir 1981. Oíche amháin agus beirt phóilíní ar dualgas oíche in Sheffield, tháinig siad ar charr a raibh siad in amhras faoi ar an bpointe. Cé nach raibh siad féin páirteach sa gcuardach mór ar an ‘Ripper’, toisc go raibh bean sa charr in éindí leis an tiománaí agus uimhir bhréige ar an gcarr, thugadar isteach é.
Ní raibh aon fhianaise acu gurbh é sin an fear a rabhthas sa tóir air, ach tugadh isteach i gcomhair ceistiúcháin é ar aon chuma. Chuimhnigh duine den bheirt phóilíní ansin ar rud amháin a tharla nuair a tháinig siadsan ar an láthair. Dúirt an fear gur mian leis a mhún a dhéanamh agus lig siad cead dó sin a dhéanamh taobh thiar de chlaí. Go tapa, d’fhill an bheirt phóilíní ar an áit ar tharla sé sin. Taobh thiar den chlaí tháinig siad ar bheart uirlisí, casúr ina measc. Uirlisí dá leithéid a d’úsáideadh an ‘Ripper’ agus é i mbun a dhrochghnó.
Agus an fhianaise sin leagtha os a chomhair, d’admhaigh Peter Sutcliffe dhá lá níos déanaí gurbh eisean an fear a bhí uathu.
Bás
Bhuail Covid-19 agus cliseadh plúch-chairdiach Sutcliffe sa bhliain 2020. D’éag 13 Samhain 2020, in aois 74 bliain dó.
Aberdaugleddau
51.7124°N, -5.0464°W
Sinbad (aisteoir)
Is aisteoir agus fuirseoir Meiriceánach é David Adkins ar a dtugtar Sinbad mar leasainm. (Rugadh sa bhliain 1956 é).
Fís Nua
Is páirtí polaitíochta Éireannach é Fís Nua. Bunaíodh an páirtí sa bhliain 2010.
Fothoghchán Baile Átha Cliath Thiar, 2011
Ag an Fothoghchán Baile Átha Cliath Thiar, 2011, roghnaigh an pháirtí Peadar Ó Ceallaigh mar iarrthóir. Tháinig Peadar i dtríú áit déag le 40 vótaí chéad rogha agus 0.1% de na vótaí.
Annála Loch Cé
Déanann Annála Loch Cé cuntas ar an tréimhse idir 1014 agus 1590 i gCúige Connacht agus sna ceantair máguaird, den chuid is mó. Tógadh an teideal ó Loch Cé i ríocht Mhagh Loirg (i dtuaisceart Chontae Ros Comáin), áit a raibh Clann Mhic Dhiarmada in uachtar.
Scríobhaithe de chuid muintir Dhuibhgeanáin a luaitear leis an gcuid is mó de na hAnnála, agus roinnt leasuithe iontu a rinne a bpátrún Brian na Carraige Mac Diarmada, fear a fuair bás in 1592. Tá cuid den téacs i Laidin.
SOAK
Is amhránaí agus cumadóir amhrán as Doire í Bridie Monds-Watson, nó SOAK, a hainm stáitse mar is fearr aithne uirthi, a rugadh sa bhliain 1996. Rinneadh The Guardian cur síos ar cheol SOAK mar 'a vivid portrait of teenage deep-thinking'. D'eisigh sí a céad albam Before We Forgot to Dream i mí Bealtaine 2015. Is portmanta foghraíochta é "SOAK" de na focail Béarla "Soul" (anamcheol) agus "Folk" (ceol tíre).
A gairm proifisiúnta
I Mí na Samhna 2014 bhí sí ainmnithe mar cheann de na ceoltóirí ar liosta fada BBC Sound of 2015. Ar 20 Eanáir 2015 chuir sí a céad singil amach, darb ainm "Sea Creatures". D'eisigh sí a céad albam Before We Forgot How to Dream ar an 29 Bealtaine 2015 agus bhuaigh sí an Choice Music Prize 'Albam na Bliana 2015' ar 3 Márta, 2016 ag searmanas bronnta bliantúil a bhí ar siúl i Vicar Street i mBaile Átha Cliath.
Tagairtí
<references group="" responsive="">
Aberdyfi
52.5434°N, -4.044°W
Pluma silíneach
Tom nó crann beag duillsilteach, uaireanta dealgach, a fhásann suas le 8 m ar airde is ea an crann plumaí silíneacha. Is dócha gur sinsear amháin de chuid an chrann plumaí é. Na bláthanna bán, ag teacht amach roimh nó ag an am céanna leis na duilleoga ubhchruthacha fiaclacha. Na torthaí cruinneogach 2.0-3.5 cm ar leithead, dearg nó buí. Dúchasach do na Balcáin, saothraithe in áiteanna eile.
Homalógacht
Sa bhitheolaíocht, an gaol idir struchtúir is tréithe coibhéiseacha in orgánaigh bheo, a dhíorthaítear ón gcuid chéanna den suth ach i riochtaí difriúla in orgánaigh ghaolmhara is ea homalógacht. Mar shampla, is struchtúir homalógacha iad cos thosaigh an chapaill, sciathán an éin, agus géag uachtarach an phríomhaigh, mar tagann siad ón gcuid chéanna den suth ach cuma an-difriúil orthu.
Marge and Homer Turn a Couple Play
Craoladh an dara heipeasóid is fiche, "Marge and Homer Turn a Couple Play", den seachtú sraith déag The Simpsons ar an 21 Bealtaine 2006. Scríobh Joel H. Cohen an eipeasóid seo. D'fhéach 8.23 milliún duine ar an eipeasóid.
Plúr na gréine
Tom beag síorghlas, 0.5-2.0 m ar airde, dúchasach do Pheiriú. Na duilleoga lansa-chruthach go hubhchruthach, giobach roctha. Na bláthanna beag feadánach, le maotháin leata, bán go liathchorcra nó corcra, i gcrobhaingí cinn. Fástar é le haghaidh a bhláthanna cumhra.
Bourbon
150px|mionsamhail|clé|Buidéal Bourdon Uisce beatha dúdhonn Meiriceánach, driogtha as 51% arbhair Indiaigh, a thagann ó chontae Bourbon i stát Kentucky. Aosaítear ar feadh 2-8 bliain é i mbairillí darach báine a gualaíodh ar an taobh istigh. Is bourbon díreach táirge drioglainne amháin (neamhchumasctha) i mbliain ar leith.
Nicholas Lea
Is aisteoir Ceanadach é Nicholas Lea. Rugadh ar 22 Meitheamh 1962 é, agus tá ról athfhillteach ar na sraithe teilifíse The X-Files, mar gníomhaire an dá thaobh le hOifig Feidearálach an Imscrúdaithe (FBI).
Nicolas Bourbaki
mion|Cruinniú bhaill Bourbaki sa bhliain 1938 Ainm cleite ar ghrúpa matamaiticeoirí Francacha den chuid is mó: Henri Cartan (1904-2008), Claude Chevalley (1909-1984), Jean Dieudonné (1906-1992), André Weil (1906-1998) is eile. Chinneadar sna 1930idí tráchtas ar ghlanmhatamaitic a scríobh a leagfadh an t-ábhar amach go cruinn loighciúil ó na bunphrionsabail. Thosaigh foilsiú Eléments de Mathématique (Uraiceacht na Matamaitice) i 1939 agus lean ar aghaidh go dtí na 1980idí.
Rónán Mac Con Iomaire
Is é Rónán Mac Con Iomaire (a rugadh 2 Eanáir 1975) Stiúrthóir Forbartha Réigiúnaí, Pobail agus Pleanála Teanga Údarás na Gaeltachta, ceann de na poist is sinsearaí in Údarás na Gaeltachta. Is iad na príomhchúraimí atá luaite leis an bpost ná an phleanáil teanga a fhorbairt, an fhorbairt réigiúnach, an fhorbairt fiontraíochta, an fhorbairt chultúrtha, forbairt an gheilleagair shóisialta agus an fhorbairt pobail.
Gairm
Iar-iriseoir le TG4 agus iar-leascheannaire ar RTÉ Raidió na Gaeltachta (2011-2014) é Rónán Mac Con Iomaire, ar ceapadh ina Ghrúpcheannasaí Gaeilge ar RTÉ é in 2014.
Údar
Is é údar Rocky Ros Muc, an leabhar mór-ráchairte faoi shaol an dornálaí Gaeltachta Seán Ó Mainnín. Is leabhar é faoin dornalaí Gaeltachta, Seán Ó Mainnín, a throid i gCraobh an Domhain i Nua-Eabhrac i gcoinne Mike McCallum in 1982. Bronnadh duais i gComórtas na Scríbhneoirí Úra, Oireachtas na Gaeilge, ar Rónán Mac Con Iomaire dá shaothar.
Pearsanta
Rugadh agus tógadh Mac Con Iomaire le Gaeilge sa nGaeltacht agus tá sé ina chónaí ar an gCeathrú Rua. Is é a athair Tomás Mac Con Iomaire, léiritheoir raidió agus iriseoir Gaeilge.
Omarosa Manigault
Is pearsa theilifíse Meiriceánach í Omaroseonee Manigault (Rugadh sa bhliain 1974 í).
Imleacán
Is log cruinn snaidhmeach sa lár bolg an duine, dícheangal an gcorda imleacáin tar éis breith birth ba chúis leis é imleacán. Imleag a thugtar air i nGaeilge na hAlban freisin.
Colm Bairéad
Saol
Tógadh Colm Bairéad i dteaghlach dátheangach i dtuaisceart chathair Átha Cliath. Níor labhair a athair Béarla leo ariamh ach is é an Béarla a labhair a mháthair leo. Bhunaigh athair Choilm Gaelscoil Míde – agus is ansin a chuaigh siad ar scoil. Agus é ar an meánscoil, bhí Colm ina dhalta i gColáiste Eoin.
Fuair Colm Bairéad céim ó Scoil Scannán Ollscoil Teicneolaíochta Bhaile Átha Cliath. mion|tréiléar Tá Colm Bairéad pósta le Cleona Ní Chrualaoi, léiritheoir scannáin.
Aberedw
52.1161°N, -3.3418°W
Baile i Powys, an Bhreatain Bheag, is ea Aberedw, 71.6 km ó Caerdydd agus 231 ó Londain. Tá daonra 223 ann, agus tá 25 (11.2%) in ann Breatnais a labhairt.
Charles Blount, 8ú Barún Mhuinseo
Fear uasa l agus saighdiúir Sasanach ab ea Charles Blount, 1ú Iarla Devonshire, KG (1563 – 3 Aibreán 1606) a d’fheidhmigh mar Fhear Ionaid na hÉireann faoin mBanríon Eilís I, agus ina dhiaidh sin mar Ionadaí an Rí in Éirinn (Béarla:English:Lieutenant General and General Governor of Ireland) faoin Rí Séamas I.
mion|clé|243x243px|Armas mar Thiarna Mhuinseo, KG (tar éis 1597), eadhon : Barry nebuly d'Ór agus Sáible
Tháinig sé i gcomharbacht ar an teideal teaghlaigh mar an 8ú Barún Mhuinseo sa bhliain 1594, sula raibh sé i gceannas ar fhórsaí na Corónach le linn bhlianta deiridh Éirí Amach Thír Eoghain. Bhí sé in ann an bua a fháil ar Thír Eoghain ag Cath Chionn tSáile, agus ghabh sé a cheanncheathrú i nDún Geanainn sular comhaontaíodh an tsíocháin ag Conradh na Mainistreach Móire (Béarla: Treaty of Mellifont) sa bhliain 1603.
Luathshaol
Ba é an dara mac le Séamas, 6ú Barún Mhuinseo agus Catherine, iníon amháin an Tiarna Thomas Leigh (Coimisinéir um Díscaoileadh na Mainistreacha), bhí Charles Blount i measc na ndaoine ab oirirce den teaghlach, ag teacht i gcomharbacht mar an 8ú Barún Mhuinseo ar bhás a dhearthár níos sine gan phósadh Uilliam, 7ú Barún Mhuinseo. Thaithin dea-ádh a óige agus a chuma dathúil leis an Bhanríona Eilís I, rud a mhúscail éad Robert Devereux, 2ú Iarla Essex, as a dtáinig troid i gcomhrac aonair idir an bheirt chúirteoir, a d’éirigh ina dhlúthchairde ina dhiaidh sin.
Toghadh Charles Blount arís go dtí Teach na dTeachtaí mar Teachta Parlaiminte do St Ives, Corn na Breataine sa bhliain 1584 agus do Bere Alston i 1586 agus 1593, sula ndeachaigh sé isteach i dTeach na dTiarnaí sa bhliain 1594.
Idir 1586 agus 1598, chaith Charles an chuid is mó dá chuid ama ar an Mór-Roinn, ag fónamh san Ísiltír agus sa Bhriotáin. Chuaigh sé i bpáirt leis an Tiarna Essex agus Sir Walter Raleigh ar a dturas go dtí na hAsóir i 1597, in éineacht lena chol ceathrair i bhfad amach, Sir Christopher Blount. (Phós an Ridire Christopher máthair Essex, Lettice Knollys, baintreach an Iarla Leicester, agus cuireadh chun báis ina dhiaidh sin é mar gheall go raibh baint aige le tréas Essex .)
Philip Pettit
Oideachas agus gairme
Cuireadh oideachas ar Pettit i gColáiste Garbally, Ollscoil Náisiúnta na hÉireann, Maigh Nuad (BA, LPh, MA) agus Ollscoil na Banríona, Béal Feirste (PhD).
Bhí sé ina léachtóir i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath, ina chomhalta taighde i Halla na Tríonóide, Cambridge, agus ina ollamh in Ollscoil Bradford. Bhí sé ar feadh blianta fada ina chomhalta ollaimh i dteoiric shóisialta agus pholaitiúil i Scoil Taighde na nEolaíochtaí Sóisialta, Ollscoil Náisiúnta na hAstráile sular tháinig sé chun bheith ina Ollamh ar cuairt le Fealsúnacht in Ollscoil Columbia ar feadh cúig bliana, ansin bhog sé go Princeton.
Tá onóracha iomadúla faighte aige, lena n-áirítear dochtúireacht oinigh ó Ollscoil Náisiúnta na hÉireann. Bhí sé ina phríomhchainteoir ag Comhdháil na gCéimithe, Ollscoil Toronto.
Toghadh é ina Chomhalta d’ Acadamh Ealaíon agus Eolaíochtaí Mheiriceá in 2009, agus ina Chomhalta Comhfhreagrach d’ Acadamh na Breataine in 2013. Bhí sé ina Chomhalta Guggenheim freisin.
Obair fhealsúnachta
Cosnaíonn Pettit leagan den phoblachtánachas cathartha nó clasaiceach san fhealsúnacht pholaitiúil. Chuir a leabhar Republicanism: A Theory of Freedom and Government an bonn cirt bunúsach le haghaidh athchóirithe polaitiúla sa Spáinn faoi José Luis Rodríguez Zapatero. Thug Pettit mionchuntas ar a chaidreamh le Zapatero ina A Political Philosophy in Public Life: Civic Republicanism in Zapatero's Spain, a bhí comhscríofa le José Luis Martí. Dar le Pettit gur minic a bhíonn na ceachtanna a foghlaimíodh agus tú ag smaoineamh ar fhadhbanna i réimse amháin den fhealsúnacht ina réitigh réamhdhéanta ar fhadhbanna a bhíonn le sárú i réimsí go hiomlán difriúil. Bíonn na tuairimí a chosnaíonn sé i bhfealsúnacht na hintinne mar bhun leis na réitigh a thairgeann sé ar fhadhbanna sa mheitafiseolaíocht faoi nádúr na saorthola, agus ar fhadhbanna i bhfealsúnacht na n-eolaíochtaí sóisialta, agus cruthaíonn siad seo na réitigh a sholáthraíonn sé ar fhadhbanna i bhfealsúnacht mhorálta agus i bhfealsúnacht pholaitiúil. Bhí a chorpais ina iomláine ina ábhar do shraith aistí criticiúla a foilsíodh in Common Minds: Themes from the Philosophy of Philip Pettit (Oxford University Press, 2007).
Jean-Baptiste Joseph Boussingault
Ceimicí a rugadh i bPáras ab ea Jean-Baptiste Joseph Boussingault (1802-1887). Thaispeáin sé den chéad uair go n-ionsúnn plandaí nítrigin ón ithir agus carbón ó dhé-ocsaíd charbóin san aer.
Plúrán cloigneach
Planda débhliantúil giobach, dúchasach don Iodáil, tugtha isteach i dtíortha eile is ea plúrán cloigneach. Na bláthanna 4-5 cm ar leithead, clogchruthach dúghorm, le spící fada. An-choitianta mar mhaisiúchán. Na foirmeacha do ghairdíní in an-chuid dathanna.
Ríthe Thír Eoghain
Seo a leanas ríthe Thír Eoghain ón mbliain 1185 go dtí 1616. Roimh an tréimhse seo, bhí an rítheaghlach, Cineál Eoghain, ina ríthe Ailigh. Le linn na deichiú agus aibí haoiseanna déag, tháinig dhá phríomhchlann chun cinn; Mhic Lochlainn agus clann Uí Néill (féach 'Ó Néill'). Tháinig clann Uí Néill chun cinn as 1241 ar aghaidh.
Ríthe Thír Eoghain, 1185-1616
D'fhéadfadh a rá gur ghlac Conn Bacach an teideal Iarla Thír Eoghain sa bhliain 1542, mar chuid den pholasaí, géilleadh agus athbhronnadh. Is é cuid den phlé ná ar cheart dó amhlaidh a dhéanamh gan dul i gcomhairle le  dearbhfine na clainne.
Níor fógraíodh Aodh ó Choinn Bhacaigh mar rí ag Tulach Óg sa bhliain 1593, ach ghlac sé an teideal tar éis dó anáid a íoc do Thurlough Luineach.
Roman Herzog
clé|mion|215x215px|1975ː Roman Herzog CDU Aktive DemokratieAbbildung: Ba dhlíodóir agus polaiteoir Gearmánach é Roman Herzog (5 Aibreán 1934 - 10 Eanáir 2017), Bhí sé ina Uachtarán ar Chúirt Bhunreachtúil Fheidearálach na Gearmáine (Bundesverfassungsgericht) ó 1987 go 1994. Agus an seachtú huachtarán ar an nGearmáin ab ea é, ó 1994 go 1999. clé|mion|206x206px|2012
Saol
Fuair Herzog a dhochtúireacht sa dlí sa bhliain 1958. Bhí sé ina acadóir dlí ina dhiaidh sin.
Bhí sé ina chathaoirleach ar an gCoinbhinsiún chun dréacht-Chairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh a ullmhú (1999-2000).
Féach freisin
mion|left|Mar Phríomh-Bhreitheamh ar Chúirt Uachtarach na Gearmáine sa bhliain 1989
Tigh an Iúir
Is baile fearainn suite i gContae Lú é Tigh an Iúir.
Arthur Scargill
deas|250px|thumb|Arthur Scargill Ceardchumannaí Briotanach is ea Arthur Scargill, a rugadh ar an 11 Eanáir 1938.
Collann
Baile in Éirinn is ea Collann (Béarla: Collon). Tá an baile suite in iardheisceart na tíre i gContae Lú. Bhí 564 duine ina gcónaí sa tsráidbhaile féin sa bhliain 2006, 1,306 agus an ceantar máguaird curtha san áireamh.
Stair
Ba ghnách le Collann a bheith le Mainistir Mhór agus dhearbhaigh Anraí II é don ab ag deireadh an dara haois déag. Tá dhá shráid sa sráidbhaile a dtrasnaíonn a chéile ag an séipéal. Tá rath an lae inniu ann mar gheall ar na Fosters a bhunaigh tionscal cadáis agus a d'fhostaigh breis agus sé chéad díog le tamall. Rinneadh línéadach anseo freisin, áfach, tá deireadh leis an tionscal cadáis. Bhí tuar-uaine ann a d'fhostaigh os cionn caoga duine, le hinneall gaile agus muileann lín freisin. Bhí trí mhuilinn arbhair sa bhaile a d'oibrigh ag úsáid cumhachta gaile agus uisce. Ar an 20ú Meán Fómhair 1229, dheonaigh Anraí II margadh don ab agus do chlochar Mainistir Mhór Dé Máirt i gCollann; tá teach margaidh agus i dtuaisceart an tsráidbhaile ina raibh na margadh ar siúl. Tá an séipéal i gCollann deartha in ailtireacht Shasana ar stíl área agus tógadh í sa bhliain 1813. Faoin eaglais tá áit adhlactha an teaghlaigh Foster.
Tá tobair uisce aolchloiche ar phríomhshráid an tsráidbhaile agus ba bhronntanas é ón Urramach Alexander Bradford. D'fhoin sé mar choimeádaí an pharóiste agus bhain an tUrramach Daniel Beaufort taitneamh as an ioncam. Nuair a d'éag Beaufort i 1821, rinneadh Reachtaire Collann de theaghlach Breadford. Léiríonn foirm Ghotach an tobair uisce an eaglais. Tháinig an t-uisce as béal leoin práis ar dtús, ach de réir a d'athraigh na sráide, rinneadh asraon.
Tógadh teach Collann i 1740. Bhí Anthony Foster ina chónaí ann. Tá seandachtaí agus pictiúir sna seomraí sa teach seo ón tréimhse ama sin a thaispeánann an stíl ón tréimhse luath-Seoirisiach.
Reiligiún
Tá Eaglais na hÉireann i gCollann suite ar fhána ó dheas agus is egalais Thúdarach-Ghotach í a dhear Daniel Beaufort a raibh tionchar ag an séipéal air ag Kings College Cambridge. Tá láithreach cheannasach aige i ndeisceart an tsráidbhaile. Tá bailchríoch cloiche atá inniúil go teicniúil ar an taobh amuigh, mar shampla na tacaí ochtagánacha ag ardú as cuimse agus na cóirithe fuinneoige mín. Tá fuinneoga gloine dhaite ann freisin. Tá fianaise ann go raibh láithreacht reiligiúnach sa cheantar seo le roinnt céadta bliain mar gheall ar na marcálacha uaighe níos luaite mar shampla thaispeánann dáta 1808. Tá díon na heaglaise seo á hathmhúnlú faoi láthair.
Tíreolaíocht
mion|Muileann gaoithe Áit bheag le daonra beag é Collann. Tá sé in ardheisceart contae Lú. Tá sé 52 ciliméadar go Bhaile Átha Cliath ó Collann, 10.9 ciliméadar go Bhaile Átha Fhirdhia agus 12.1 ciliméadar go Dhroichead Átha. Tá Sliabh Collann suite i gCollann. Is cruinniú mullaigh sléibhe é. Tá sé 251 méadar ar airde. Tá ferim ghaoithe lonnaithe i gCollann freisin. Tá cúpla muileann gaothe lonnaithe anseo. Soláthraíonn na tuirbíní gaothe seo cumhacht do na tithe i gCollann agus sna ceantair máguaird.
Ritheann Abhainn an Mháiteog trí Chollann. Is fo-abhainn de bhó na habhann é. Sreabhann sé san oirdheisceart go dtí go sroicheann sé siar ó Thúr an Dromainn i gCúil Fobhair. Anseo tosaíonn sé ag teorainn idir an chontae Mhí agus Lú.
Is cairéal nach bhfuil in úsáid anois an cairéal i gCollann. Rinneadh cairéal bolcánach Ordóice a chairéalú as seo. Bheadh na carraigeacha seo curtha le chéile i 1952.
Áiseanna
Tá a lán áiseanna i gCollann. Tá músaem cogaidh agus páirc teaghlaigh ann. Taobh istigh de seo tá míreanna difriúla atá ón chéad cogadh domhanda agus ón dara cogadh domhanda. Tá ciorcad rásaíocht Whiteriver Park Kart ann. Is ciorcad rásaíocht cart nua-aimseartha lasmuigh é seo. Is é seo an phríomh-áis cartála lasmuigh in Éirinn. Tá buille agus amas suite i gCollann freisin. Bunaíodh é i 1989 agus osclaíodh é i 1993. Bhí tearmann ainmhithe ann freisin ina dtugtar ainmhithe go dtí go bhfaightear teach oiriúnach dóibh, ach dúnadh é sin ar an drochuair in 2020. Tugtar bear agus bialann fíona No.3 ar an mbialann i gCollann agus bunaíodh é i 2016.
Oideachas
Tá scoil náisiúnta i gCollann freisin. Tógadh é i 1845 agus tá os cionn dhá chéad tríocha mac léinn ann. Nuair a osclaíodh an scoil den chéad air i 1845, bhí dhá sheomra ranga ann do bhuachaillí agus do chaillíní. D'oscail sé ag a naoi a chlog go dtí a ceathair Dé Luain go hAoine agus ar an Satharn d'oscail sé ó a naoi go dtí a dó dhéag. Bhí timpeall nócha buachaill agus seachtó cailín ann agus bhí Berit mhúinteoirí ann. Cuireadh síntí leis an scoil i 1950, 1970, 2005 agus 2015.
Peile
Bunaíodh Club Máiteog i 1952. Ainmnítear an club I ndiaidh Abhainn Máiteog a théann tríd an sráidbhaile ar a bhealach chuig Abhainn na Bóinne. Bhí an club san iomaíocht den chéad air I 1953 sa dara Roinn Sóisearach i Lú. Bhuaigh Club Máiteog Craobh na Sóisearach i 1961. Bhuaigh an club a chéad Chomórtas sinsearach Contae i 1976. Cuireann an club foirne faoi aois, foirne cailíní/mná, foirne iomána agus foirne camóige ar fáil freisin.
Tá a club suite ag bun Lána na Scoile aus soláthraíonn sé clubtheach mór agus páirc lanmhéide. Tá faichí eile ann freisin d'fhoirne oiliúna agus don aos óg le soils tuile. Tá limistéar oiliúna sa chúirt lánmhéide faoi dhíon ar féidir leis na foirne a úsáid. Tá gionmnáisiam lánfheistithe, seomra sabhna, cistin, seomraí feistis agus seomraí cruinnithe i dteach an chlub. mion|191x191px|Clubtheach I 2019, bhuaigh Club Máiteog ar Chill Choirle sa chraobh idirmheánach agus chuaigh siad ar aghaidh ansin go dtí craobhchomórtas idirmheánach na líneach ar bhuail siad Muileann an Bhata agus ansin chuaigh siad ar aghaidh arís go dtí an cluiche leathcheannais uile in Éirinn le brille ag Machaire Cluana.
Spóirt eile
Tá cúirt leadóige phríobháideach suite i gCollann agus tá sé ar shráid Bhaile Átha Fhirdhia i gCollann.
Amédée Domenech
Is imreoir rugbaí idirnáisiúnta Francach é Amédée Domenech, dit Le Duc, a rugadh ar 3 Bealtaine 1933 i Narbonne i roinn Aude agus a fuair bás i Brive-la-Gaillarde i Corrèze ar 21 Meán Fómhair 2003, a d'imir ag an iarcholún ó na 1950idí luatha go dtí lár na 1960idí. Bhí caoga a dó rogha aige d’fhoireann na Fraince idir 1954 agus 1963. Sa bhliain 2004, tar éis a bháis, rinneadh an “Stadium” mar staidiam Amédée-Domenech mar ómós don iarimreoir idirnáisiúnta as Brive.
Dictionary of the Irish Language
Príomhfhoclóir na Gaeilge a chlúdaíonn an tréimhse roimh c. 1700, mar sin, an tSean-Ghaeilge, an Mheán-Ghaeilge, agus an Nua-Ghaeilge Mhoch is ea Dictionary of the Irish Language: Based Mainly on Old and Middle Irish Materials (ar a dtugtar “DIL” freisin). Is é Acadamh Ríoga na hÉireann a d'fhoilsigh an foclóir. Sa bhliain 1852 a shamhlaigh an bheirt teangeolaithe Gaeilge ba mhó le rá ag an am, Seán Ó Donnabháin agus Eoghan Ó Comhraí, foclóir cuimsitheach na Sean-Ghaeilge; áfach, bhí sé breis agus seasca bliain go dtí gur foilsíodh an chéad fhascúl (an litir D chomh fada leis an bhfocal degóir; Carl JS Marstrander a thiomsaigh) i 1913. Bhí breis is seasca bliain ann arís go dtí gur foilsíodh an fascúl deiridh i 1976 faoi stiúir E. G. Quin.
Tá thart ar 2500 leathanach san fhoclóir iomlán, ach foilsíodh dlútheagrán (ceithre leathanach laghdaithe ar aon leathanach amháin) i 1983 (ISBN 0-901714-29-1), agus rinneadh cinneadh gan dul ar aghaidh le priontáil an eagráin lánmhéide.
Kevin McDonald
Is aisteoir agus fuirseoir Ceanadach é Kevin Hamilton McDonald (Rugadh sa bhliain 1961 é).
Conradh na Mainistreach Móire
Síníodh Conradh na Mainistreach Móire (Béarla: The Treaty of Mellifont), ar a dtugtar freisin Airteagail na Mainistreach Móire sa bhliain 1603, agus chuir sé deireadh le Cogadh na Naoi mBliana a bhí ar siúl i Ríocht na hÉireann ó 1594 go 1603.
An Chlé Aontaithe
Ba páirtí polaitíochta Éireannach é An Chlé Aontaithe. Bunaíodh an páirtí sa bhliain 2013.
Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2022
Thosaigh géarchéim Iosrael-Palaistín, 2022 ar 3 Lúnasa 2022 nuair a rinne Iosrael ionsaí réamhchoisctheach ar Jiohád Ioslamach na Palaistíne (an PIJ).
Imeachtaí
Ar' 2 Lúnasa 2022, gabhadh Bassam al-Saadi, ceannaire áitiúil de chuid an PIJ, i Jenin,
Trí lá níos déanaí, ar 5 Lúnasa, bhí sé fógartha ag an Aire Cosanta Benny Gantz ar Jiohád Ioslamach go raibh "a ré caite." Mar sin, bhí leid tugtha ag Rialtas Iosrael go rabhthas ar shéala fogha a thabhairt faoi Ghaza. clé|mion|píolóta ag déanamh a chás mar chosaint clé|mion|ullmhúcháin I ngníomh' réamhchoisctheach' eile, maraíodh Tayseer al-Jabari, ball sinsearach den ghrúpa PIJ, de bharr ruathar na nIosraelach. Scaoileadh diúracáin ó scairdeitleáin le bloc árasán i gCathair Ghaza. Dúirt an IDF go raibh Tayseer freagrach as iliomad ionsaithe sceimhlitheoireachta ar shibhialtaigh Iosraelacha. Rinneach damáiste comhthaobhach. Maraíodh seachtar ar a laghad, cailín Palaistíneach cúig bliana ina measc. Feallmharaíodh Tisir Jabari, ceannaire eile in ionsaí eile. clé|mion|dianghlasáil in Gaza Mar fhreagra, scaoil Jiohád Ioslamach na céadta roicéad le lonnaíochtaí in Iosrael. Níor maraíodh éinne.
Bhí srianta le cois curtha ag na hIosraelaigh ar mhuintir Ghaza. Ní raibh cead ag daoine breoite a bhfuil coinní ospidéal acu ná daoine a bhfuil pasanna oibre acu an iamhchríoch a fhágáil. Bhí cosc freisin ar bhreosla a thabhairt isteach ann. Bhí an t-aon ionad ginte cumhachta i nGaza díomhaoin de cheal breosla ar 6 Lúnasa.
Rinneadh na hÉigipt igh eadráin idir na hIosraelaigh agus Jiohád Ioslamach. Ar 7 Lúnasa, cuireadh i ngníomh sos comhraic idir iad agus Jiohád Ioslamach na Palaistíne. An lá dár gcionn, ligeadh leoraithe lán breosla isteach i ndeisceart Ghaza.
Iarmhairtí
Dúirt na húdaráis i nGaza gur maraiodh 44 duine - cúig pháiste dhéag ina measc - agus gur donaíodh 360 de bharr ionsaithe buamála na nIosraelach ar an limistéar Palaistíneach idir 5-7 Lúnasa.
Ionsaithe eile
Bhí ruathair á dtabhairt mórán gach uile lá ag na hIosraelaigh faoin mBruach Thiar idir Máirt-Lúnasas agus iad ag féachaint le baill den eagraíocht mhíleata Jiohád Ioslamach na Palaistíne a ghabháil nó a mharú.
Nevado del Ruiz (bolcán sa Cholóim)
clé|mion Bolcán cumhachtach sa Cholóim is ea Nevado del Ruiz.
Aberffraw
53.1916°N, -4.463°W
Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2022
Ionsaithe eile
Ar 9 Lúnasa, mharaigh na na hIosraelaigh beirt bhall den eagraíocht mhíleata dá ngairtear Briogáid Mhairtírigh Al-Aqsa i dteach sa chathair Nablus ar an mBruach Thiar sna críocha Palaistíneacha; bhí duine de cheannasaithe na heagraíochta Ibrahim al-Nabulsi ar dhuine acu. In iomlán, araíodh triúr (nó níos mór) agus gortaíodh breis is 70 duine nuair a thug fórsaí Iosrael ruathar faoi Nablus.
Nevado del Ruiz (bolcán sa Cholóim)
Bhrúcht Nevado del Ruiz ar 13-16 Samhain 1985. Bailíodh lahar as sneachta leáite. Réab an leá-uisce síos an tsléibhe, ag piocadh suas luaithreach, ithir agus carraigeacha. clé|mion clé|mion|an tír scrosta Bhuail an chéad lahar an baile Armero i lár na hoíche. Meastar gur maraíodh 23,000++ duine sa bhrúchtadh in iomlán, agus an chuid is mó nuair a buaileadh Armero; tugtar ‘tubaiste Armero’ ar an eachtra seo. clé|mion|'Omayra Sánchez' i mBéarla mion|Scrios cúpla [[Lahar (láibshreabhadh)|lahar an baile Armero|clé]] Bás Omayra Sánchez
Aberffraw
Baile i Ynys Môn, an Bhreatain Bheag, is ea Aberffraw, 209.4 km ó Caerdydd agus 349 ó Londain. Tá daonra 606 ann, agus tá 409 (67.5%) in ann Breatnais a labhairt.