cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Éadbhard Ó Cathaoir
Idir-chontae
Sa bhliain 1964, bhuaigh Ó Cathaoir a dhara bhonn Laighean tar éis bua cuimsitheach eile thar Baile Átha Cliath. Bhuail siad le Tiobraid Árann sa chluiche ceannais na bliana seo. Cé gur cheapadh go mbeadh bua éasca ag curaidh na hÉireann, fuair siad bualadh glan ó fhir na Mumhan, le scór deiridh 5-13 go 2-8. Drochscéal arís sa bhliain 1965 nuair a bhaineadh a gcoróin Laighean díobh, ach tháinig siad ar ais sa bhliain 1966 agus bhí a dhara bhonn sa tSraith agus tríú bhonn Laighean buaite ag Ó Cathaoir. Bhí Corcaigh ag fanacht dóibh sa chluiche deiridh an babhta seo, don chéad uair ón bhliain 1947. Síleadh go mbeadh an lá ag curaidh Laighean in aghaidh foireann Chorcaí a bhí in ísle brí, ach bhí iontas ann arís. Fuair Ó Cathaoir cúl amháin ag deireadh an chluiche, ach bhí an dochar déanta agus thóg na Ceannaircigh an corn abhaile, an chéad bua as dá bhliain déag. Choimeád na Cait smacht Chúige Laighean sa bhliain ina dhiaidh sin, le Ó Cathaoir ag tabhairt a cheathrú bhonn Laighean abhaile sular shiúil sé amach ar an bhféar i bPáirc an Chrócaigh ina chúigiú cluiche ceannais uile-Éireann. Bhí Tiobraid Arann ós a gcomhair ar an lá seo. Le cúil ag bomaití tábhachtacha sa chluiche ó Paddy Moran, Martin Brennan agus Tom Walsh, chuir Cill Chainnigh deireadh le ré fada mí-rathúil in aghaidh an chontae seo, a mhair ón bhliain 1922. An scór deiridh a bhí ann an babhta seo ná 3-8 go 2-7, agus bhailigh Ó Cathaoir a dhara bhonn uile Éireann.
Chuir Loch Garman deireadh le Cill Chainnigh go luath sa bhliain 1968. Cúlú sealadach a bhí ann, áfach, agus bhí na Cait ar ais sa tóir sa bhliain 1969, le Eddie Ó Cathaoir ina chaptaen ag an am seo. Phioc sé suas a chúigiú bhonn Laighean, gan mórán stró. Bhí Corcaigh ag fanacht i gcluiche ceannais na hÉireann, ba le díoltas ar intinn acu a chuaigh Ó Cathaoir agus Cill Chainnigh isteach sa chluiche. Ag tús an imeartha, bhí an cuma ar an scéal go mbeadh an lá ag na Ceannaircí arís in aghaidh an sean-namhaid. Ach le cúig chúilín sna seacht nóiméad deireanach, bhí an bua ag na Cait, agus b'é Ó Cathaoir a shiúil suas na staighre cáiliúil chun Corn Liam Mac Cárthaigh a ardú mar chaptaen na foirne.
Ag deireadh na seascaidí, bhí sé chluiche ceannais na hÉireann imeartha ag Ó Cathaoir, le trí thrófaí bainte amach aige. Ach bhí níos mó le teacht sna seachtóidí. Díreach sa bhliain 1971, bhailigh Ó Cathaoir a shéú bonn cúigeach, i ré ina raibh Cill Chainnigh ag fáil an lámh in uachtar go forleathan i gCúige Laighean ar Loch Garman. Bhí Tiobraid Árann amach rompu sa chluiche mór arís, an t-aon cluiche ceannais a mhair 80 nóiméad idir na fathaigh iomána seo. Thuill an cluiche seo áit i mbéaloideas iomána na hÉireann, de bharr roinnt eachtra a tharla. Lá stairiúil a bhí ann, mar gurb é an chéad chluiche ceannais na hÉireann a croalaodh ar theilifís dhaite ar RTÉ. Bhí muintir na tíre ag féachaint ar Ó Cathaoir ag gnóthú dhá chúl agus aon chúilín déag, curirracht a mhairfeadh ar feadh seacht mbliana déag, ach ag críochnú fós mar chailliúnaí. Bhí tromluí ceart ag laoch eile na gCat Ollie Walsh sa chúl. Cúl báire den scoth a bhí ann de ghnáth, ach bhí air an sliotar a phioc amach as an eangach cúigiú huaire. Cluiche spreagúil a bhí ann, agus chríochnaigh Michael 'Babs' Keating, a phiocadh amach mar Texaco Iomána na Bliana sa bhliain seo, an cluiche gan bhróga. Tar éis cluiche thar barr, tháinig na Tiobraid Árannaigh slán as le scór deiridh 5-17 go 5-14.
Ach bhí rath nua ar na bacáin sa bhliain 1972. Bhuaigh Ó Cathaoir a sheachtú craobh Laighean le bua tar éis athimirt in aghaidh Loch Garman. Agus arís eile, bhí na Ceannaircí as Contae Chorcaí ag fanacht sa chluiche ceannais, i gcluiche a cuimhnítear inniu mar cheann de clasaicí an ré nua-aimseartha. Leath bealaigh tríd an dara leath, bhí Corcaigh chun cinn agus mhéadaigh siad an bearna idir na foirne go dtí ocht gcúilín. Bhí dianbheartha de dhíth do na Cait, agus seoladh Ó Cathaoir thuas na páirce, níos giorra don chúl. I gceann de na h-éachtaí is clúití ón gcluiche seo, grabáil Ó Cathaoir ar an sliotar ón spéir agus chuaigh sé ag raibeáil ar ruathar síos an cliathán, i dteimheal Ardáin Uí Ógáin. Ón géaruillinn seo, phoc Ó Cathaoir an liathróid trasna i dtreo an chúl. Bhí an cuma air ar dtús go raibh sé ag iarraidh cúilín a aimsiú, ach i bpreabadh na súile thit an liathróid go tobann, ag mealladh cúl báire Paddy Barry, agus chuaigh sé isteach san eangach. An éacht seo déanta aige, thiontaigh Ó Cathaoir gan mothúchán ar bith, agus rith sé ar ais go dtí a áit cheart ar an bpáirce le fuil ag doirt amach ó chréacht thar a shúil. Cuimsíodh an cúl cáiliúil seo sna "Top 20 GAA Moments" a chuir RTÉ le chéile sa bhliain 2005. Chríochnaigh Ó Cathaoir an cluiche le dhá chúl agus naoi gcúilín, ach níos tábhachtaí a cheathrú bhonn uile-Éireann. Le 20 cúl agus 134 cúilín gnóthaithe aige i gcraobh na bliana seo (1972), ba roghnú éasca é mar Texaco Iománaí na Bliana.
Barry Geraghty
Is jacaí Éireannach é Barry Geraghty, a rugadh ar an 16 Meán Fómhair 1979 i bPelletstown, Contae na Mí.
Éadbhard Ó Cathaoir
Idir-chontae
Ní raibh pioc deacracht ag na gCait i gCraobh Laighean sa bhliain 1973, agus thóg Ó Cathaoir corn eile abhaile leis, an seachtú ceann sa chomórtas seo. Cáilithe sábháilte don chluiche ceannais, thug Cill Chainnigh aghaidh ar Luimneach don chéad uair ón bhliain 1940. Bhí an cuma air an scéal go mbeadh foireann Uí Chathaoir, curaidh Laighean agus curaidh na hÉireann mar a bhí siad, ar tí Corn Mhic Uidhir a thabhairt abhaile leo arís go Cill Chainnigh. Ach le cúl tábhachtach ó Mossie Dowling agus ruathar i ndiaidh ruathar ó ionsaithe Luimnigh, Richie Bennis ach go háirithe, bhí an bua ag Luimneach 1-21 go 1-14. Sa bhliain 1974, fuair Cill Chainnigh an ceann is fearr ar Loch Garman sa Chraobh Laighean, ach le bearna níos lú ná sna blianta roimhe sin. B'é sin an naoú gcorn Laighean a bhuaigh Ó Cathaoir. Bhí Luimneach ós a gcomhair arís, agus bhí seans acu díoltas a fháil do na Cait don bhliain roimhe sin. D'oscail curaidh na Mumhan bearna go tobann sa chluiche, ámh, cúig chúilín sa chéad aon nóiméad déag. Tháinig na Cait ar ais gan mhoill, fuair Ó Cathaoir cúl amháin ó phoc pionóis, agus tháinig cúpla chúl ó imreoirí eile. Bhuaigh na Cait le dhá chúilín déag sa deireadh, agus bhain Ó Cathaoir a chúigiú bhonn amach. Sa bhliain 1975, chloígh Cill Chainnigh Loch Garman don chúigiú bhliain i ndiaidh a gcéile i gcluiche ceannais an chúige, agus bronnadh a cúigiú bhonn Laighean ar Ó Cathaoir, a dheichiú san iomlán. Agus bhí cluiche ceannais eile ós a chomhair arís sa bhliain seo. B'é Gaillimh a bhí ann in éineacht leo, tar éis bua ionaidh sa bhabhta leathcheannas. Bhí tús maith ag na fir ó iarthar na tíre, agus iad trí chúilín chun cinn ag leath-ama. Ach le scóir mór eile ó Ó Cathaoir, 2 chúl agus 7 gcúilín, tháinig na Cait amach i gceannais le scór deiridh 2-22 go 2-10. Lá iontach arís don imreoir, tar éis dó a fhoireann a spreagadh chun an trófaí a bhaint, a séú cheann agus an ceann deireanach, ar an drochuair. Bhí sólás ann nuair a bhuaigh sé thríú Sraith sa bhliain 1976, ach fuair Loch Garman an lámh in uachtar orthu i Laighean sna blianta 1976 agus 1977. Le sin, cuireadh deireadh le gairmréim idirchontae iontach.
Cúige
Bhí Ó Cathaoir gníomhach ag leibhéal an chúige chomh maith, agus d'imir sé go rialta le Cúige Laighean sa chomórtas idir-chúigeach Corn an Iarnróid. Ar Lá Fhéile Pádraig na bliana 1961 a d'imir sé a chéad chluiche don chúige, in éadan na Mumhan. Lá suimiúil agus siamsúil a bhí ann don lucht féachana, le beirt de na hiománaithe is fearr riamh ar an bpáirc chéanna, Ó Cathaoir féin agus Christy Ring. Bhí gairmréim Uí Rinn ag druidim chun deiridh, ach bhí Ó Cathaoir ag cur tús leis a cheann féin. Bhí 1964 ann, ámh, nuair a bhain an réalta óg a chéad bhonn amach sa chomórtas. Bhailigh sé a bhoinn eile sna blianta 1965, 1967, 1971, 1972, 1973, 1974, 1975 agus 1977. mion
Mórchosach
Éan Astraláiseach a mhaireann ar an talamh is ea an mórchosach. Áitríonn sé an fhoraois báistí de ghnáth, agus itheann torthaí is feithidí. An cholainn téagartha le géaga is cosa móra. Gorann sé uibheacha i dteas nádúrtha tulach fásra lofa. Eitlíonn an t-óg taobh istigh de chúpla uair tar éis a ghoir.
Éadbhard Ó Cathaoir
Gairmréim tar éis imirt
Scortha ón iomáint, thosaigh lucht leanúna an CLG ag féachaint ar Ó Cathaoir mar laoch an spóirt. Mar gheall ar na curiarrachtaí a rinne sé, agus a chumas le pocanna saora, ba roghnú éasca é nuair a cuireadh Foireann an Chéid le chéile sa bhliain 1984, nuair a bhí an CLG ag comóradh a gcéad bliain. Ní raibh mórán dabht ach an oiread go mbeadh sé cuimsithe i bhFoireann na Mílaoise freisin, nuair a fógraíodh é sa bhliain 1999.
Níos déanaí ina shaoil, chuaigh Ó Cathaoir ag obair mar oifigeach bainc i mBanc-Aontas Éireann, i mBaile Átha Cliath. Níos déanaí fós, rinneadh bainisteoir de ar an gcraobh AIB i gCallain, Contae Chill Chainnigh. Sa bhliain 2006, bronnadh Ollscoil Luimnigh Dochtúireacht Oinigh le hEolaíocht air.
Bhí Ó Cathaoir gníomhach i mbunú an No-Name Club thiar sa bhliain 1978, eagraíocht a chuireann siamsaíocht gan alcól ar fáil do dhaoine óga. Tá tríocha craobh acu ar fud na hÉireann, agus tá sé ag obair leo fós ina Oifigeach Forbartha Náisiúnta agus ina Chisteoir Náisiúnta. Is patrún an charthanais GOAL é chomh maith, agus tá suim mhór aige san obair atá á dhéanamh acu. Is minic a cuireann sé a am agus a stádas mar phearsa spóirt cáiliúil ar fáil dóibh.
Mael Macduach
Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea Mael Macduach (bás 920).
Tuairiscítear gur maraíodh Maol ag gaill. Sa bhliain chéanna, d'éag Aodh mac Lonáin uí Ghuaire, tánaiste Aidhne.
Lus na mban sí
Is planda é lus na mban sí.
Bille um Rialtas na hÉireann 1893
mion|Gladstone, 8 Aibreán 1886 Chuir William Ewart Gladstone, Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe An Bille um Rialtas na hÉireann 1893 (nó mar ab fhearr aithne air-An Dara Bille Rialtas Dúchais) ós comhair Pharlaimint na Ríochta Aontaithe, sa bhliain 1893. Murab ionann agus a chéad iarracht, ar theip go holc air i dTeach na dTeachtaí, d'éirigh leis an Dara Bille i dTeach na dTeachtai, ach crosadh é i dTeach na dTiarnaí.
Cuilithe
deas|200px|thumb|Cuilithe Foirm rothlach sreafa i sreabháin. Bíonn na sruthlínte cuartha, agus fiú ina lúba iata. Samplaí dá leithéid is ea cuilithí guairneáin, camanfaí is iomghaotha, agus guairneáin in abhainn de thoradh bac ar an tsreabh.
Terms of Endearment (eipeasóid The X-Files)
Craoladh an seachtú heipeasóid, "Terms of Endearment" den séú sraith The X-Files ar an 3 Eanáir 1999. Scríobh David Amann an eipeasóid seo. D'fhéach 18.69 milliún duine ar an eipeasóid.
Elisha Cook Jr.
B'aisteoir Meiriceánach é Elisha Vanslyck Cook Jr. (26 Nollaig 1903 – 18 Bealtaine 1995).
Aidiacht
Is focal a thugann tréith ar ainmfhocal, ar nós milis, dearg, nó teicniúil í aidiacht.
Énna Derg
I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea Énna Dearg (Sean-Ghaeilge Énna Derg) mac Dui Finn.
Tháinig sé i gcoróin tar éis dó an t-iar-ard-rí agus marfóir a athar, Muiredach Bolgrach, a mharú. Glaodh dearg air de bharr a aghaidhe deirge. Deirtear gur íocadh le boinn don chéad uair i rith a thréimhse. Bhí sé i réim ar feadh dhá bhliain déag, sular éag sé den phlá ag Sliabh Mis, agus líon mór dá gaiscí thart timpeall air. Tháinig a mhac Lugaid Íardonn i gcomharbacht air.
Morgadh
Bás fíochán sa cholainn a tharlaíonn i bhfíocháin cosúil le méar coise, nó cos nó orgán inmheánach, go bhfuil an soláthar fola coinnithe uathu. Muna dtarlaíonn ionfhabhtú, tagann an fíochán le bheith dubh is seargann sé, agus is morgadh tirim é seo. Má ionfhabhaítear é, atann sé, tagann le bheith othrasach, leathann an fíochán marbh, agus bíonn gá le máinliacht phráinneach chun an ball lofa a bhaint is beatha an duine a shábháil.
Patrick Ganly
Geolaí a rugadh i mBaile Átha Cliath ab ea Patrick Ganly (15 Deireadh Fómhair 1809 – 29 Deireadh Fómhair 1899). Ag obair in Oifig na Luachála faoi Richard Griffith, ba é a bhailigh an t-eolas is a d'ullmhaigh an chuid is mó de léarscáil gheolaíoch na hÉireann a d'fhoilsigh Griffith i 1839, 1853 is 1855. Níor thug Griffith an t-aitheantas ná an chreidiúint dó as an saothar seo riamh.
Creagach
Is planda é an creagach.
Teascadh
Obráid máinliachta ina mbaintear ball den cholainn de bharr galair nó gortaithe. Déantar é nuair a bhíonn damáiste doleasaithe déanta don bhall ionas nach bhfeidhmíonn sé, agus baol go leathfaidh galar nó ionfhabhtú don chuid eile den cholainn. Go minic is gá méar láimhe, méar coise, nó fiú géag iomlán a theascadh mar thoradh ar aimhréidh diaibéitis. Uaireanta is féidir próistéis a chur in ionad an bhaill theasctha (mar shampla, cos shaorga).
Gypsy Rose Lee
Ba bhan-aisteoir Meiriceánach í Gypsy Rose Lee (8 Eanáir 1911 – 26 Aibreán 1970).
Ríocht Mhallarca
Bhunaigh Séamus I na hAragíone (An Chatalóinis:Jaume el Conqueridor), Ríocht Mhallarca (An Chatalóinis: Regne de Mallorca; An Spáinnis: Reino de Mallorca; An Laidin: Regnum Maioricae). Tar éis bhás a chéad-mhac Alfonso, scríobhadh uacht sa bhliain 1262 a chruthaigh an ríocht d'fhonn í a ghéilleadh do a mhac Séamus. Coinníodh an diúscairt seo le linn gach leagan leanúnach dá uacht, sa dóigh is nuair a fuair Séamas bás sa bhliain 1276, chuaigh Coróin na hAragóine ar aghaidh chuig a mhac ba shine Peadar (An Chatalóinis:Pere el Gran), ar a dtugtar Peadar III na hAragóine nó 'Peadar Mór'. Cuireadh Ríocht Mhallarca ar aghaidh chuig Séamus, a bhí i réim faoin ainm Séamus II. Tar éis 1279, leag Peadar III na hAragóine síos go mbeadh Ríocht Mhallorca ina vasáilleach do rí na hAragóine. Lean an teideal in úsáid ag monarcaí na hAragóine agus na Spáinne go dtí gur díscaoileadh é sa bhliain 1715 faoin fhoróigí Nueva Planta.
Zdravko Tolimir
Iar-Ghinearál Seirbiach Bosniach ab ea Zdravko Tolimir (Coireallach: Здравко Толимир; 27 Samhain 1948 – 9 Feabhra 2016).
Ar an 12 Nollaig 2012, ciontaíodh Tolimir i gcinedhíothú ag an Bhinse Coireanna Cogaidh sa Háig. Gearradh príosún saoil air. Dúirt breithiúna na Náisiún Aontaithe gur chuidigh Tolimir leis an cheannasaí míleata Ratko Mladich mórshléacht Srebrenica a eagrú i 1995.
Bill Everett
Ba chruthaitheoir greannán Meiriceánach é William Blake "Bill" Everett (18 Bealtaine 1917 – 27 Feabhra 1973). Tá aithne air mar chruthaitheoir Namor the Sub-Mariner ni Marvel Comics #1 (DF. 1939). Chomh maith le sin, chruthaigh sé an chéad charachtar leis an ainm Fin.
Domhnall mac Lorcáin
Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea Domhnall mac Lorcáin (bás 937). Fuair sé bás ag Cluain Mhic Nóis.
Gaoth gheostrófach
Gaoth a shéideann comhthreomhar leis na hiseabair, ag léiriú na gluaisne cothromaithe idir fórsa an ghrádán brú is fórsa Coriolis. Faightear go hard san atmaisféar amháin í, mar nach bhfeidhmíonn fórsa frithchuimilte dhromchla an Domhain ansin ach ar éigin.
Martha Raye
Ba bhan-aisteoir Meiriceánach í Martha Raye (27 Lúnasa 1916 – 19 Deireadh Fómhair 1994).
Corn na nGéanna Fiáine
Is comórtas iománaíochta é Corn na nGéanna Fiáine a eagraíodh den chéad uair in 2018. Imrítear é i Staid Spotless in Sydney na hAstráile 	.
Crobh gorm
Is planda é an crobh gorm.
Corn na nGéanna Fiáine
2018
Bhuaigh Gaillimh an chéad eagrán den chorn, le bua tar éis comórtas pocanna saora in aghaidh Chill Chainnigh.
Gaoth chatabatach
Gaoth áitiúil le fána a tharlaíonn i ngleann. Istoíche, fuaraítear an t-aer os cionn dromanna na sléibhte níos tapa ná an t-aer os cionn urlár an ghleanna. Mar thoradh, éiríonn an t-aer te éadlúth éadrom seo ar an urlár trí chomhiompar, agus séideann an t-aer fuar dlúth trom síos le fána. Ní gá gleann chuige seo, mar séideann gaotha fuara mar seo síos le fána ó shléibhte is amach ar an talamh íseal in aice láithreach freisin. Is gaoth fhuar mar seo an mistral i ngleann an Rhône sa bhFrainc, agus is gaotha te catabatacha an chinook sna Sléibhte Creagacha i Meiriceá Thuaidh, is an Föhn sna hAlpa.
Lemmy
Dordghiotáraí, cumadóir agus bunaitheoir an bhanna Motörhead ab ea Ian Fraser Kilmister (24 Nollaig, 1945 - 28 Nollaig, 2015) nó Lemmy mar ab fhearr aithne air. Chuir ceol an ghrúpa go mór le forbairt seánra raic nua a thugar miotal trom air.
Connemara Community Radio
Is é Connemara Community Radio stáisiún raidió ag craoladh ar feadh 10 n-uair sa lá i gConamara Thiar-Thuaidh in Éirinn. Thosaigh sé ag craoladh ar dtús i mí Mheán Fómhair 1988 go Oíche Chinn Bliana 1988 mar raidió bradach. I 1995 bhí ceadúnas raidió pobail eisithe agus thosaigh an stáisiún ag craoladh ar an 1 Iúil 1995.
Dúnghal Eilne mac Scannail
Rí Dhál Araí na gCruithne, de chlann Uí Chaolbhaidh, ba ea Dúnghal Eilne mac Scannail (Sean-Ghaeilge Dúngal Eilni mac Scandail) (bás 681). Scandal mac Bécce (bás 646), iar-rí, ba ea a athair. Tháinig sé i gcoróin an éigin i ndiaidh 668.
Sna 6ú agus 7ú haoiseanna, bhí Dál Araí rannpháirteach mar phríomhchlann i gcónaidhm na gCruithne. Tugtar an teideal rí Cruithne do Dhúnghal sna hannála.
Sa bhliain 681, cloíodh Dúnghal agus Ceann Faoladh mac Suibhne (Cenn Fáelad mac Suibne), taoiseach Chiannachta Ghleann Gheimhin ag Maol Dúin mac Maoil Fhithrigh (bás 681) de Cineál Eoghain in "combustio regum" (dó na ríthe) ag Dún Ceithirn (i mbarúntacht Cjúil Raithin, Contae Dhoire).
I measc a mhac, bhí a leanas:
Athluacháil
Ardú tobann i margadhluach airgeadra (de ghnáth) is ea athluacháil, i gcoibhneas le hairgeadra eile nó le sócmhainn fhírinneach, agus acht oifigiúil rialtais a chruthaíonn ardú substaintiúil i ráta malairte, thar oíche de ghnáth.
Is mór idir díluacháil agus díluacháil, nó laghdú tobann i margadhluach airgeadra.
Teascán
Léaráid ailtireachta nó innealtóireachta a thaispeánann trasghearradh, le struchtúr inmheánach foirgnimh, innill nó réada ar bith eile. Tarraingítear an réad díreach is dá mbeadh sé trasghearrtha ag plána samhailteach, an píosa idir an féachadóir is an plána gearrtha bainte. Roghnaítear uillinn an phlána ghearrtha chun na hairíonna is na mionpháirteanna is gá a léiriú.
Cuimhne
deas|250px|thumb|Cuimhne Cumas teacht ar eolas san intinn mar gheall ar eachtraí a tharla san am atá caite is an chuimhne. Sna teoiricí ar an gcuimhne, pléitear cén fáth go ndéantar dearmad (meath nó trasnaíocht le hábhair eile) agus an féidir go bhfuil dhá stór san intinn ina ndéantar dearmad ar rátaí difriúla (cuimhní gearrthéarma is fadtéarma). Déantar iarracht cuimhne eipeasóideach (cuimhne ar eachtraí ar leith a tharla do dhuine) is cuimhne shéimeantach (eolas) a thuiscint, agus conas a idirghníomhaíonn eolas nua atá ag teacht isteach le heolas a bhí ag duine roimh ré, maidir le tuiscint teanga is réiteach fadhbanna (cuimhne oibrithe). I measc na bhfadhbanna praiticiúla, tá iontaofacht cuimhne finné súl, mar is eol go bhfuil sé éasca finné súl a chlaonadh le heolas a fhaigheann sé i ndiaidh na heachtra.
Cuimhne bholgánach
deas|200px|thumb|Cuimhne bholgánach Saghas cuimhne ríomhaire a saothraíodh ar dtús sna 1970idí. Cuimhne inléite inscríofa an cineál cuimhne seo, a fheidhmíonn trí mhionbholgáin mhaighnéadaithe pholaraithe, a sheasann do ghiotáin, a chasadh. Is struchtúir an-storrúla ón taobh meicniúil iad seo, agus feidhmíonn siad go maith thar raon mór teochta. Ach is mall costasach iad i gcomparáid le cuimhní leathsheoltacha. Baintear feidhm astu i gcomhshaolta garga.
Lugaid Íardonn
I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea Lughaidh Iardonn (Sean-Ghaeilge Lugaid Íardonn ) mac Énna Derg. Ba é dath a chuid gruaige cúis a bhua-ainm.
Tháinig sé i gcoróin i gcomharbacht ar a athair, a d'éag den phlá. Bhí sé i réim ar feadh naoi mbliana sular mharaigh Sírlám mac Finn mac Blatha é ag Ráth Clochair.
Cathasach mac Maoil Chaoich
Rí Dhál Araí na gCruithne ba ea Cathasach mac Maoil Chaoich (Sean-Ghaeilge Cathassach mac Máele Cáich nó Cathassach mac Máele Dúin) (bás 682). Maol Caoch mac Scannail (bás 666), iar-rí, ba ea a athair. Bhí sé i réim ón mbliain 681 go dtí 682.
Sna 6ú agus 7ú haoiseanna, bhí Dál Araí rannpháirteach mar phríomhchlann i gcónaidhm na gCruithne. Tugtar an teideal rí Cruithne do Chathasach sna hannála.
Bhí foghlaithe Briotanach were gníomhach sa cheantar ag deireadh na 8ú haoise. Sa bhliain 682, throid Cathasach ina éadan i gCath Ráithe Móire, taobh thoir de bhaile Aontroma, príomhchathair na ríochta. Maraíodh Cathasach i dteannta le rí Cruithne eile, Ultán mac Dícuill as Latharna.
Morgadh gáis
Ionfhabhtú matáin is fíocháin bhoig ag an mbaictéar Clostridium perfringens. Ionfhabhtaíonn sé créacht ar dtús, ag tál tocsaine a dhíleánn na fíocháin is a tháirgeann bolgáin de thoradh coipthe. Tagann na fíocháin sin le bheith dubh is boladh bréan uathu. Scaipeann an t-ionfhabhtú go tapa, agus is gá na fíocháin scrúdta a ghearradh amach nó a theascadh. An-tearc in aimsir shíochánta, ach is sciúirse é ar shaighdiúirí ar pháirc an áir.
Gaotha aniar
Na príomhghaotha a shéideann sna meándomhanleithid 30-60° ó dheas is ó thuaidh ón meánlíne. Sa leathsféar thuaidh is aniar aneas a bpríomhthreo, agus sa leathsféar theas aniar aduaidh. De bhrí nach bhfuil an oiread sin talún sa leathsféar theas, bíonn na gaotha seo an-láidir, agus tugtar na Roaring Forties orthu as na domhanleithid ghinearálta a dtarlaíonn siad iontu.
The Rain King (eipeasóid The X-Files)
Craoladh an t-ochtú heipeasóid, "The Rain King" den séú sraith The X-Files ar an 10 Eanáir 1999. Scríobh Jeffrey Bell an eipeasóid seo. D'fhéach 21.24 milliún duine ar an eipeasóid.
Crobh coille
Is planda é an crobh coille (Geranium sylvaticum). Tá sé dúchasach san Eoraip agus i dtuaisceart na Tuirce.
Beoir
mion|clé|Guinness
Robert Cummings
B'aisteoir Meiriceánach é Charles Clarence Robert Orville Cummings (9 Meitheamh 1910 – 2 Nollaig 1990).
Beoir
Tá iliomad saghsanna beorach ann, mar shampla. leann, leann dubh, pórtar, pilsener, lágar, bitter, beoir chruithneachta (Weissbier), beoir Mhárta, beoir gheimhridh, agus beoir le blasanna torthaí agus luibheanna.
Tá cáil dhomhanda ar ghrúdlann Guinness i mBaile Átha Cliath, agus cé nach i seilbh Éireannach a thuilleadh é agus nó mbruitear i dtíortha eile é, meastar go leathan gur fearr Guinness na hÉireann. Déanann an comhlacht chéanna lager Harp, mar aon le beoir eachtrannacha a bhruith agus a dháileadh faoi chonradh.
Grúdlann mhór eile, Smithwicks, tá sí suite i gCill Chainnigh.
Tá grúdlann Murphys agus Beamish, atá ceangailte le comhlachtaí eachtrannacha leis, i gCorcaigh, agus tá leann dubh ar nós Guinness acu araon, ina nainm féin.
Tá samplaí de mhionghrúdlainn in Éirinn, m.sh. Caffreys a tosaíodh sna 1980í, i gContae Chill Mhantáin.
Flann Ua Cléirigh
Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea Flann ua Cléirigh.
Giovanni Battista Morgagni
Lia is paiteolaí a rugadh i bhForli na hIodáile ab ea Giovanni Battista Morgagni (1682-1771). Chomhghaolaigh sé loit phaiteolaíocha le siomptóim i 700 cás, agus glactar leis mar athair anatamaíocht na ngalar.
Tíreolaíocht
thumb|300px|right|Cairt fhisiceach an Domhain Go ginearálta, ciallaíonn an tíreolaíocht nó an gheografaíocht (ón tSean-Ghréigis γεωγραφία - geographia - "tuairisc a scríobh ar an domhan") an staidéar eolaíoch a dhéantar ar an Domhan agus a chuid tailte, tírdhreach, áitritheoirí agus feiniméan. Ba é an Gréagach Éarastaitéanas (276-194 R.C.) a chum an focal geografaíocht. Ó thaobh na staire de tá ceithre réimsí taighde i gceist sa gheografaíocht: spásanailís ar fheiniméin nádúrtha agus dhaonna (staidéar ar an dáileadh), staidéar ar cheantair (áiteanna agus réigiúin), staidéir ar ghaolmhaireachtaí saorga, agus taighde ar na domhaneolaíochtaí.
Inniu is eolaíocht shóisialta í an tíreolaíocht, agus í ag scrúdú an spáis shóisialta de réir éagsúlacht fhisiceach agus dhaonna an domhain. Mar sin féin, is araíonacht ilchuimsithe í geografaíocht na linne seo agus tuiscint ar an domhan agus a gcoimpléasc go léir mar bhunús léi. Déanann an gheografaíocht nasc idir na heolaíochtaí daonna agus fisiceacha, agus í roinnte ina dhá leath - geografaíocht dhaonna agus geografaíocht fhisiceach.
An tÁbhar
Is fada na tíreolaithe, agus iad ag scrúdú an domhain, ag cur ceithre mhórcheist chun go bhféadfaidís cuntas a thabhairt agus anailís a dhéanamh: Ó thús na fichiú haoise tháinig athrú mór ar an scéal, sa mhéid nach í an tíreolaíocht féin ach an eolaíocht a dhéanann staidéar ar mhiosúr an spáis shóisialta. Chun dul amach ar an bhfeidhm a bhaineann pobail as an spás lena eagrú agus lena leagan amach, cuirtear buncheist thíreolaíocht an lae inniu: “An bhfuil an t-achar ann?” Má tá (maidir le poist, le tithíocht, le turasóireacht, le hacmhainní nádúrtha agus msd), baineann an tíreolaíocht leis an scéal, agus is cóir é sin a scrúdú i bhfianaise na bhfórsaí móra a théann i gcion ar an bpobal: an duine aonair, na sochaithe féin, na cumhachtaí, an teicníc, an Nádúr.
Cuireann an léarscáilíocht ar ár gcumas an spás a scrúdú, agus a mhíniú cén fáth a bhfuil rud áirithe le fáil anseo seachas ansiúd. Ligeann an tíreolaíocht dúinn a dhéanamh amach cé na cúiseanna atá leis, idir nádúrtha agus dhaonna, agus cén toradh atá ar na difríochtaí.
Saghsanna Tíreolaíochta
Ní furasta brainsí difriúla na tíreolaíochta a léiriú, ós iomaí difríocht atá ann de réir na tíre agus na ré, gan trácht ar na díospóireachtaí eipistéimeolaíocha. Is féidir, áfach, iad a leagan amach mar a leanas:
An tíreolaíocht réigiúnach:
Ó na seachtóidí i leith, tá borradh ag teacht faoin méid brainsí nua idirdhisciplíneacha (a bhaineann leas as an eacnamaíocht, an matamaitic, an ríomheolaíocht agus as na heolaíochtaí polaitiúla agus socheolaíocha), de réir thíreolaíochtaí na Lochlainne, na Fraince, Mheiriceá Thuaidh agus na Breataine. Tá tábhacht ar leith leis na disciplíní a leanas:
I gcúrsaí tíreolaíochta ní foláir aird a choinneáil ar an scála; déanann an tíreolaí staidéar ar an domhan go léir nó ar chuid de – tíreolaíocht ghinearálta nó tíreolaíocht réigiúnach.
An Seanreacht
Chum na chéad “tíreolaithe” seo ceithre bhrainse den tíreolaíocht a mhair go dtí an Athbheochan:
An Mheánaois
Thosaigh an “Mheánaois” tar éis mheath na hImpireachta Rómhánaí sa 6ú haois, agus san Iarthar cailleadh spéis sa tíreolaíocht. San Ard-Mheánaois ní raibh inti ach ábhar suarach de chuid an oideachais – sin é, de chuid na saorealaíon. Bhí an réalteolaíocht le fáil sa quadrivium ach ní raibh an tíreolaíocht ann.
D’ainneoin a ndearna Iseadór Sheiville chun roinnt éigin eolais a chaomhnú, is teoranta an léiriú a bhí le fáil ar an domhan: é ina dhroim cothrom, na mór-ranna taobh istigh de chiorcal agus iad timpeall T a bhí claonta i leith na láimhe deise, an Eoraip os cionn an bharra chothroim, an Afraic thíos agus an Áise ar thaobh na láimhe deise. (Ní raibh eolas ar Mheiriceá ná ar an Aigéine.) Sheas an barra cothrom don Mheánmhuir agus sheas an barra iongarach don Danóib agus don Níl, iad ceangailte le chéile mar dhea, an Áise ar an taobh thoir díobh, an Eoraip agus an Afraic ar an taobh thiar. I lár na croise, áit a ndeachaigh an dá bharra trasna ar a chéile, bhí Iarúsailéim, cathair naofa agus lárphointe an domhain. Mar sin féin, bhí eolas tíreolaíoch agus eolaíoch de chuid an tSeanreachta bailithe i lárionaid intleachtúla na sibhialtachta Araib-Mhoslamaí. Ó thaobh na tíreolaíochta de ba é an cultúr sin ab fhearr a bhí in ann an t-eolas a bhailiú agus é cóngarach do shibhialtachtaí na Gréige, na Measpatáime, na hIndia agus na hÉigipte. Agus ba mhó an gá a bhí ag an bpaidreoireacht Mhoslamach le heolas tíreolaíoch (cúig phaidir sa lá agus d’aghaidh ar Mheice) ná mar a bhí ag an Iarthar. Rinne na tíreolaithe Arabacha, leithéidí Idrisi (ar tháinig an chéad tíreolaíocht mhór den Iarthar óna lámh timpeall 1150), Ibn Battuta (1304-1370) agus Ibn Khaldun, an oidhreacht Ghréagach-Rómhánach.
San Iarthar bhí a raibh ar eolas sna cúrsaí seo sa bhliain 1250 le fáil i gciclipéid (speculum naturale) Uinseann de Beauvais. San aois chéanna chuaigh misinéirí Proinsiasacha chun na hÁise; bhí Jean de Plan Carpin sa Mhongóil (1245-1247), agus bhí Guillaume de Rubrouck ann freisin (1253-57). Scríobh seisean cuntas Laidine ar a thuras a bhí lán d’fhaisnéis faoi chúrsaí tíreolaíochta, staire agus eitneolaíochta san impireacht Mhongólach. Cuireann staraithe éigin amhras sa chuntas cáiliúil ar an Áise (idir 1271 agus 1295) a chuirtear i leith Mharcó Póló. Beirt Phroinsiasach eile a thug a n-aghaidh ar an Áise:
Mhéadaigh go mór ar an tsuim a bhí ag muintire Iarthar Eorpa sa tíreolaíocht, rud a chuir léarscáileanna nua á ndéanamh. Sa bhliain 1410 scríobh an Cairdinéal Pierre d’Ailly Imago Mundi, leabhar a cuireadh i gcló sa bhliain 1478, agus cóip de ag Críostóir Colambas féin.
An Athbheochan
Sa 15ú haois agus sa 16ú haois is mó go mór a t-eolas a fuarthas ar an domhan de bharr an taiscéaladh mara, agus cuntas cúramach á thabhairt ar ar aimsíodh i gcúrsaí réalteolaíochta agus tíreolaíochta. Is fiú tagairt ar leith a dhéanamh do na turais seo: Vasco da Gama (an Afraic agus an India), Críostóir Colambas (Meiriceá Lárnach agus Muir Chairib), Magellan (Meiriceá Theas agus an tAigéan Ciúin), Jacques Cartier (Ceanada 1534). Ní nach ionadh, lean an léarscáilíocht uirthi ag dul chun cinn de bharr a raibh d’eolas úr ann ón taiscéaladh, agus de bharr na modhanna nua agus an bhunúis nua theoiriciúil (fortheilgean Mhercator sa 16ú haois). Tháinig léarscáileanna nua den domhan amach, dála na gceann a rinne Gerardus Mercator agus an Geographica Generalis a rinne Bernard Varenius.
Sna blianta 1591 agus 1592 d’fhoilsigh Giovanni Botero sa Róimh na Relazioni Universali i dtrí imleabhar, rud a cuir tús le staitistic an Stáit: tíreolaíocht nua a d’fhreastail ar lucht riaracháin.
Ón 18ú haois go dtí an 20ú haois
San 18ú haois rinneadh James Cook agus La Perouse taiscéaladh san Aigéan Ciúin. Bhí disciplín eolaíoch á dhéanamh den tíreolaíocht, ach níor tosaíodh á múineadh sna scoileanna go dtí an 19ú haois, tréimhse mhór na choilíneachais agus an náisiúnachais. Sampla cáiliúil is ea an téacsleabhar Francach a úsáideadh sna bunscoileanna : Le Tour de France par deux enfants.
Leabhair Fhraincise
Stair
Eipistéimeolaíocht
Cuimhne inléite amháin
deas|250px|thumb|Cuimhne inléite amháin Cuimhne leathsheoltóra i ríomhaire nach scriostar a bhfuil de shonraí stóráilte ann nuair a chuirtear an ríomhaire as (ROM i mBéarla). Ní féidir na sonraí i gcuimhne ROM a athrú, agus mar sin baintear feidhm aisti chun ríomhchláir oibriúcháin i ríomhaire, a mbaintear feidhm astu go minic, a stóráil.
CRY 104.0FM
Is é CRY 104.0FM stáisiún raidió in Eochaill, Corcaigh in Éirinn.
Craoladh an stáisiún ó 1979 go 1988 mar raidió bradach. I 1995 bhí ceadúnas raidió pobail eisithe agus thosaigh an stáisiún ag craoladh i mí Mheán Fómhair 1995.
Cork City Football Club
Club peile is ea Cork City Football Club (Cumann Peile Chathair Chorcaí as Gaeilge) i gCorcaigh, Éire. D'imir sé sa staid Crosaire Tuirnéir (Béarla: Turner's Cross). Bunaíodh an club sa bhliain 1984. Sna séasúir 2008 agus 2009, bhí fadbhanna airgeadais ag an gclub. Mhair Cathair Chorcaí tríd tréimhse scrúdaitheoireachta i 2008, ach d'fhan na fadhbanna an bhliain dár gcionn faoi úinéireach Tom Coughlan. Bhí an club mar íospartach roinnt cásanna san Ard Chúirt de bharr Coughlan, leis an gCoimisinéir Ioncaim ag iarraidh ordú foirceanta a fháil amach orthu. Sábháladh iad sa nóiméad deireanach. Arís, níor dheireadh leis an tubaiste a bhí ag tarlú agus i bhFeabhra 2010, lánscoireadh an cuideachta shealbhaíochta (Cork City Investments Fc Ltd).
Níor dheireadh le Chumann Peile Chathair Chorcaí, áfach. Bunaíodh iontaobhas dar ainm FORAS (Friends Of the Rebel Army Society) i 2007 agus lánsáileadh i 2008 é, nuair a bhí an club i scrúdaitheoireacht. Cuireadh iarratas isteach go dtí Cumann Peile na hÉireann chun imirt sa Chéad Rannán, sa chás nach bhfaighidh Tom Coughlan ceadúnas chun imirt i Sraith na hÉireann. Sin cad a tharla, agus fuair FORAS an ceadúnas i bhFeabhra 2010. De bharr nach raibh cearta na hainm agus stair Chathair Chorcaí ag FORAS sular cuireadh an iarratas isteach, bhí orthu imirt faoin ainm 'Cork City FORAS Co-op' don séasúr. I Meitheamh 2010, cheannaigh FORAS ainm agus cearta intleachtóra do Chumann Peile Chathair Chorcaí agus bhí cead acu imirt faoin ainm sin sa séasúr 2011 arís.
Úinéireacht
Tá an chlub faoi úinéireacht FORAS (Friends Of the Rebel Army Society), iontaobhas lucht tacaíochta a bhunaíodh i 2007. Toghann na hIontaobhaithe Bord Bainistíochta chun an chlub a rith, ach is ar Cruinniú Cinn Bhliana (nó Cruinniú Cinn Urghnách) a mbíonn na socruithe tabhachta déanta.
Foireann na Sinsear 2019
• 2
Foireann na Mná 2019
• 2
Sléacht Srebrenica
mion|clé
Cúlra
Dhíbir Seirbiaigh Bosnia na mílte Moslamach amach as an tír idir 1992-1995. Cogadh fíochmhar, fuilteach, a bhí ann, a d’fhág os cionn 100,000 marbh. Moslamaigh, Crótaigh, Seirbiaigh. Na Moslamaigh ba mhó a d’fhulaing. clé|mion|ICMPː Podrinje Identification Project (PIP)
Imeachtaí
Rinne Misean na Náisiún Aontaithe sa Bhoisnia-Heirseagaivéin faic chun an sléacht a stopadh.
D'ordaigh ceannasaí na bhfórsaí Seirbiacha sa Bhoisnia, Ratko Mladic, go marófaí suas le 8,000 fear agus buachaill Moslamach i Srebrenica.
Chuidigh an Ginearál Seirbiach Bosniach, Zdravko Tolimir, leis an cheannasaí míleata Ratko Mladich mórshléacht Srebrenica a eagrú.
Iarmhairtí
clé|mionTugadh chun trialach Slobodan Milošević, Ratko Mladich, Zdravko Tolimir, Radovan Karadžić agus go leor eile sa Háig ar feadh na mblianta maidir le coireanna cogaidh.
Iidir 1998 agus 1999, bhris cogadh amach idir arm na hIúgslaive agus Arm Saoirse na Cosaive (Moslamach) agus rinne ECAT buamáil ar Seirbia. Fógraíodh neamhspleáchas na Cosaive sa pharlaimint ar an 17 Feabhra 2008.
Cill Chrócháin
Is sráidbhaile é Cill Chrócháin (Béarla: Kilcrohane) i gContae Chorcaí, Éire. Is é an sráidbhaile deireanach é ar Rinn Mhuintir Bháire i ndiaidh Dhúrais agus Áth an Chiste. Tá Cill Chrócháin suite faoi 'Scáth Shuí Finn' (an cnoc is airde sa cheantar) agus tá sí gar don Chathair, sliabh eile freisin]]. Tá an sráidbhaile suite os cionn Bhá Dhún Mánais.
Ratko Mladich
Iarcheannasaí na bhfórsaí Seirb iacha sa Bhoisnia ab ea Ratko Mladic nó Mladich (Coireallach: Ратко Младић) a rugadh ar 12 Márta 1942.
Cill Chrócháin
Cróchán an duine
Níl mórán ar eolas faoi Chróchán, ach amháin go ndeirtear go raibh sé ina chónaí timpeall aimsir Naomh Pádraig (lár an 5ú haois). Creideann daoine áirithe gur as Contae Chiarraí é, in aice le Cathair Dónall áit a bhfuil dhá eaglais scriosta ainmnithe ina dhiaidh agus sráidbhaile darb ainm Cill Chrócháin freisin.
Tagairtí
Cróchán,
Ratko Mladich
D'ordaigh Mladic go marófaí suas le 8,000 fear agus buachaill Moslamach i Srebrenica - an sléacht ba mheasa san Eoraip ó aimsir an Dara Cogadh Domhanda.
Ar 22 Samhain 2017, ciontaíodh Mladic i gcinedhíothú agus i gcoir eanna in aghaidh na daonnachta, ag An Binse Coiriúil Idirnáisiúnta don iar-Iúgslaiv sa Háig. Gearradh téarma príosún achta saoil ar Mladic. Bhí sé 74 bliain d'aois ag an am. clé|mion|16 Bealtaine 2012
Fráech mac Idaith
Sa Rúraíocht, ba laoch na gConnacht é Fraoch (Sean-Ghaeilge Fráech, Fróech) mac Idaith. Ba é Idath a athair agus Bé Find na sidhe a mháthair. Ba nia é dá bharr de Bhóinn, bandia na habhann úd. . Bhí cáil aige de bharr a dhóighiúileachta. Is sliocht de chlann na bhFear Domnann é.
Tochmharc Fhionnabhair
Mheall sé Fionnabhair, iníon Ailill agus Mhéabha, ach dhiúltaigh sé coibhche as cuimse ard a íoc. Dá bharr, sheol  a dtuistí an fear óg ar eachtra in aice baile ollphéist mhara (luaite go minic mar dragan ). Mharaigh sé an ollphéist le cabhair ó Fhionnabhair, ach gortaíodh go dona é. D'iompair 150 bansidhe, gléasta i nglas, é leo, agus rug ar ais é an mhaidin dár gcionn, go hiomlán cneasaithe. Seoladh Fráech ansin chun fáinne a fháil ó bholg bradáin.
Gaothfhuarú
Laghdú sa teocht dhealraitheach a bhraitheann duine nuair a bhíonn sé amuigh sa ghaoth. Méadaíonn gaoth láidir an chailliúint teasa go mór ó chraiceann nochtaithe. Ag teocht íseal is i ngaoth láidir, is furasta hipiteirme a chur ar dhuine. Mar shampla, más -18 °C teocht an aeir, agus gaoth 7 m s -1 ag séideadh, is í -38 °C an teocht dhealraitheach.
Fráech mac Idaith
Táin Bó Fhraoigh
Nuair a fuadaíodh a chlann agus goideadh a bhólacht, chuaigh Fraoch ar a dtóir go dtí na hAlpa. Fuair sé ar athuair iad le cuidiú ó Chonall Cearnach.
Sa Táin Bó Cuailnge, thoiligh sé troid ar son Mhéabha i gcoinne na nUladh. I rith an chatha, bádh é i mbun chomhrac aonair le Cú Chulainn. Iompaíodh siar a chorp le 150 (trí chaoga) bruinneall na nAos Sídhe, gléasta le héadaí glasa.
Carn Fhraoigh
Caomhnaítear a ainm ag Carn Fhraoigh, in aice le Tuilsce i gContae Ros Comáin, áit a rinneadh ríthe Connacht de chlann Uí Chonchúir. I nUaimh na gCat in aice láimhe, faightear inscríbhinn oghaim as Gaeilge Ársa a deir VRACCI MAQI MEDVVI, (uaimh?) Fhraoigh Mhic Mhéabha.
Ailill mac Dúnghaile Eilne
Rí Dhál Araí na gCruithne ba ea Ailill mac Dúnghaile Eilne (Sean-Ghaeilge Aillil mac Dúngaile Eilni) (bás 690). Dúngal Eilni mac Scandail (bás 681), iar-rí, ba ea a athair. Bhí sé i réim ón mbliain 682 go dtí 690.
Sna 6ú agus 7ú haoiseanna, bhí Dál Araí rannpháirteach mar phríomhchlann i gcónaidhm na gCruithne. Tugtar an teideal rí Cruithne do Chathasach sna hannála. Bhíodh clann Ailealla lonnaithe ar Mhagh Eilne, idir an Banna agus an Buais. Tugtar an teideal "rí na gCruithne" dó i nAnnála Easpacha na hÉireann. Insítear sna hannála gur maraíodh Ailill ach ní deirtear an fáth.
Rí Dhál Araí agus Ulad ba ea a dheartháir, Cú Chuarán (bás 708), maraon lena mhac, Cathassach (bás 749).
Alan Ladd
B'aisteoir Meiriceánach é Alan Walbridge Ladd (3 Meán Fómhair 1913 – 29 Eanáir 1964).
Sírlám
I Miotaseolaíocht na nGael, Ardrí seanscéalach na hÉireann ba ea Síorlámh (Sean-Ghaeilge Sírlám mac Finn mac Blatha.
Tháinig sé i gcoróin tar éis dó an t-iar-ardrí, Lugaid Íardonn, a mharú ag Ráth Clochair. Deirtear gur shín a lámha chun talún agus é ina sheasamh (cuir seo le hais Lugh agus a bhua-ainm, '' lámhfhada'). Bhí sé i réim ar feadh trí bliana déag nó sé bliana déag. Chuir sé mac Eochaid Uairches mac Lughaidhe ar deoraíocht, ach tar éis dhá bhliain déag thar lear, tháinig Eochaid ar ais agus mharaigh sé le saighead é.
Dublin South FM
Is é Dublin South FM stáisiún raidió i mBaile Átha Cliath Theas in Éirinn. Thosaigh sé mar raidió bradach. Tá siad lonnaithe san Ionad Baile Dhún Droma. Ba é Dublin South FM an chéad raidió pobail chun tosú ag craoladh i 1995.
Druid rósach
Is éan í an druid rósach. Is baill d'fhine na Sturnidae iad.
Arndt Wigger
mion|canúint Chonamara ar a thoil aige Scoláire Gearmánach is ea an Dochtúir Arndt Wigger (1943 - ) a bhfuil speisialtacht déanta aige den Nua-Ghaeilge agus a lán alt foilsithe aige ar ghnéithe difriúla di. Tá canúint Chonamara ar a thoil aige. Tá staidéar aige freisin ar Ungáiris, ar Phortaingéilis agus ar Araibis.
Tá dlúthbhaint aige leis an Studienhaus für Keltische Sprachen und Kulturen - SKSK (An Institiúid um Theangacha agus Chultúr na gCeilteach) in Ollscoil Bonn.
Rinne Dr Wigger staidéar ar an nGaeilge faoin Dr Hans Hartmann sna 1960idí. Bhí sé ag múineadh teangeolaíocht ghinearálta in Ollscoil Wuppertal anuas go dtí 2009. Tar éis dó tráchtas dar theideal Nominalformen im Conamara-Irischen (Foirmeacha Ainmniúla i nGaeilge Chonamara) a chríochnú i 1970 d’fhoilsigh sé a lán staidéar eile, go háirithe ar an Nua-Ghaeilge. Ina theannta sin, tá mórán téacsanna Gaeilge foilsithe aige atá bunaithe ar thaifeadáin. D’athchóirigh sé an t-eagrán Gearmáinise de théacsleabhar Gaeilge le Mícheál Ó Siadhail (1980).
Chuaigh sé i gceann dhá thionscnamh taighde, ceann acu ar chanúintí Gaeilge (1995-2000) agus ceann eile ar bhriathra Gaeilge (2005-2008), le maoiniú ó Fhundúireacht Taighde na Gearmáine. Mhol sé go mbunófaí an SKSK.
Rinne sé scannán faisnéise i 2012 do TG4 faoina sheanmhúinteoir Hans Hartman, fear a thaifead a lán cainteoirí Gaeilge i gConamara i ndeireadh na 1930í agus a chraolaigh bolscaireacht i nGaeilge ón nGearmáin i rith an Dara Cogadh Domhanda. Deir Wigger sa scannán go raibh ardmheas aige ar Hartman mar mhúinteoir ach go dtréigfeadh sé ar an bpointe é dá mbeadh a fhios aige go raibh Hartman ina iarbhall den Pháirtí Naitsíoch.
Monagraif
-	Nominalformen im Conamara-Irischen. 1970
Flirt FM
Is é Flirt FM stáisiún raidió do mhic léinn i nGaillimh in Éirinn. Thosaigh sé ar an 28 Meán Fómhair 1995.
Arndt Wigger
Monagraif
-	Córas Fuaimeanna na Gaeilge (le M. Ó Siadhail). 1975
Alban Roe
Ba shagart Beinidicteach Sasanach agus naomh Caitliceach é Alban Roe. Rugadh ar an 20 Iúil 1583 i mBury St Edmunds, Suffolk é. Cuireadh chun báis é ar an 21 Eanáir 1642, i dTyburn, Londain.
Arndt Wigger
Leabhair
-	Mícheál O Siadhail: Lehrbuch der irischen Sprache. 1985, 3. Aufl. Hamburg 2004. (Übersetzung/Bearbeitung)
-	Caint Ros Muc (Téacs agus Foclóir). Baile Átha Cliath 2004
-	Éigse Chonamara (Texte und Übersetzungen). Aachen 2007
- Bádóireacht. (Texte und Übersetzungen. Mit Feargal Ó Béarra). Aachen 2012
Ailt
-	“Preliminaries to a generative morphology of the Modern Irish Noun.” (Ériu, 23, 1972)
-	“Grammatik und Sprachverwendung in der Satzordnung des Neuirischen.” (Fs. W. Giese. 1972)
-	“Towards a generative phonology of the Modern Irish Noun.” (Linguistics, 109, 1973)
-	“Irish dialect phonology and problems of Irish orthography.” (Occasional Papers in Linguistics and Language Learning, 6, 1979) – Irisch. (SL, 8/9, 1980)
-	“The pregnant director and his male daughters. On sex coming to life in German word-formation.” (OBST, Beiheft 3, 1979)
-	“Kategoriale und begriffliche Probleme der Forschung über Sprach(en)politik.” (Mit H. Glück). (OBST, 12, 1979)
-	“Überlegungen zur kontrastiven Grammatik Deutsch - Arabisch.” (Al Azhar University Faculty of Languages and Translation Studies 1986)
-	“Die Darstellung des Wortakzentes im Arabischen.” (Studien zur Theorie des Lexikons. 1993)
-	“Comparing Arabic.” (Beiträge zur kontrastiven Linguistik. Hg.: M. Markus. 1993)
-	“Stand und Aufgaben der irischen Dialektologie.” (1. Keltologisches Symposium, April 1992. Hg.: M. Rockel, S. Zimmer. 1993)
-	“Aspekte der Redewiedergabe im gesprochenen Irischen.” (Zeitschrift für celtische Philologie, 49/50, 1997)
-	“Empirische Beobachtungen zu Sprachkontaktphänomenen im gesprochenen Irischen.” ''Akten des 2. Symposiums deutschsprachiger Keltologen''. Bonn 1997. Hg.: S. Zimmer. 1998)
- Zu den sogenannten Echoformen des neuirischen Verbs. In: Bublitz, Wolfram et al. (eds.): Philologie, Typologie und Sprachstruktur. Festschrift für Winfried Boeder. Frankfurt/Main etc. 2002. S. 411–431
- "Es schlug ein Stolpern aus ihm, dass er verloren ging." Kontrastive Studie zu irisch-deutschen Verbäquivalenzen. In: Wigger, A. (ed.): Transceltica. Übersetzung keltischer Literatur in mitteleuropäische Sprachen. Aachen 2004. S. 69-82
- Advances in the lexicography of Modern Irish verbs. In: Bloch-Rozmej, A. (ed.): Issues in Celtic Linguistics. = Lublin Studies in Celtic Languages 5 (2008). pp. 233-250
- An modh coinníollach neamhchoinníollach. Dátaí agus smaointe i dtaobh mhodhanna briathartha na Gaeilge. In: MacCraith, M. & P. Ó Héalaí (eag.): Diasa Díograise. Aistí i gcuimhne ar Mháirtín Ó Briain. Indreabhán 2009. lch. 475 - 489
- Review of: Ó Curnáin, Brian: The Irish of Iorras Aithneach. In: Zeitschrift für celtische Philologie 57 (2009/10). S. 246-257
- The role of German-speaking scholars in the study of Modern Irish. In: Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland, vol. 139, 2009 [2011]. pp. 101-110
- Variatio delectat ? Analyse und Diskussion intradialektaler Variation im Irischen. In: Bachmann, R., K. Himstedt & C. Mogharbel (eds.): Form und Struktur in der Sprache. Festschrift für Elmar Ternes. Hamburg 2010
- Cuir, caith, leag and other placement verbs. In: Zimmer, Stefan (ed.): Kelten am Rhein. Akten des 13. Internationalen Keltologiekongresses. 2. Teil: Philologie. Sprachen und Literaturen. Mainz 2010. S. 309 - 317
- Denken und glauben im Neuirischen: Syntax und Semantik ausgewählter kognitiver Verben. In: Stüber, Karin et al. (Hrsg.): Akten des 5. Deutschsprachigen Keltologensymposiums Zürich 2009. Wien 2010. pp. 427 - 446
- On defective verbal nouns in Modern Irish. In: Hickey, Raymond (ed.): Researching the Languages of Ireland. Acta Universitatis Upsaliensis. Studia Celtica Upsaliensia 8, 2011. pp. 137-158
Foinsí
Dr. Arndt Wigger: Studienhaus für Keltische Sprachen und Kulturen - SKSK
Deutscher Akademischer Austauschdienst (DAAD)/ Deutscher Germanistenverband
Denis O’Donghue, “Glaoch ón Tríú Reich (‘A call from the Third Reich’),” History Ireland, Issue 1, Jan/Feb 2013
“Glaoch ón Tríú Reich” (scannán a rinne MindTheGapFilms do TG4)
Aodh Aireach
Rí Dhál Araí na gCruithne, de chlann Uí Dhearca Chéin, ba ea Aodh Aireach (Sean-Ghaeilge Áed Aired nó Áed Airech) (bás 698). Bhí sé i réim ón mbliain 690 go dtí 698.
Sna 6ú agus 7ú haoiseanna, bhí Dál Araí rannpháirteach mar phríomhchlann i gcónaidhm na gCruithne. Tugtar an teideal rí Dhál Araí d'Aodh sna hannála, cé gurbh é rí Cruithne an gnáth-theideal le linn an ama sin.
Feictear tásc Aodha sna hannála don bhliain 698, i gCath Telach Garraisc ag Fernmag (Fearnaigh, Contae Mhuineacháin), i dteannta le Conchúr Mhacha mac Maoil Dúin (Conchobar Macha mac Máele Dúin), rí Oirthear (Seán Oiriall as Contae Ard Mhacha). '' Míniú amháin atá ar an scéal ná gur chomhghuaillithe ba ea iad in éadan clann Uí Criomthainn (dream Oiriall eile as oirthear Chontae Fhear Manach agus tuaisceart Chontae Mhuineacháind); é sin nó gur namhaid Aodha é Conchúr agus gur mharaigh siad a chéile i mbun chatha. Mar chuid, moltar go raibh Aodh ag iarraidh neamhspleáchas eaglasta Ard Mhacha a chosaint in aghaidh Chineál Eoghain
Mórghuairneán
Cill ollmhór imshruthlaithe atá leathiata san aigéan, ar sruthanna dromchlacha a bhíonn inti. De réir mar a rothlaíonn sé, bíonn sruthanna géagacha ag dul isteach ann is ag imeacht as, ag fáil teasa ón atmaisféar is ón aigéan mórthimpeall air agus ansin ag cailliúint teasa. Cuireann an teas a iompraíonn mórghuairneáin go mór le haimsir is aeráid na dtíortha i ngar dóibh.
Gaothuirlisí adhmaid
Gléasanna ceoil, déanta as adhmad den chuid is mó, ina ngríosaíonn an seinnteoir colún aeir trí shéideadh trasna béalphoill (mar a dhéantar leis an bhfliúit is an fhliúiteog) nó i gcoinne giolcaí nó giolcaí dúbailte (mar a dhéantar leis an mbasún, an corn Sasanach, an t-óbó, is an chlairnéid).
Na Hiocsósaigh
Daoine as an Áise Thiar ab iad Na Hiocsósaigh a lonnaithe sa Deilt na Níle roimh 1650 RC.
Gealóg charraige
Is éan í an ghealóg charraige (Emberiza cia). Is baill d'fhine na Emberizidae iad.
Thomas Hunt Morgan
Géineolaí a rugadh i Lexington, Kentucky ab ea Thomas Hunt Morgan (25 Meán Fómhair 1866 – 4 Nollaig 1945).
Rinne sé taighde cáiliúil ar an gcuil torthaí Drosophilia, agus chruthaigh gurbh iad na fachtóirí géiniteacha a luaigh Gregor Mendel na crómasóim.
Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1933 as. clé|mion
Garal
Gabharantalóp beag is ea an garal atá dúchasach do shléibhte arda oirthear na hÁise. Tá ceithre speiceas de ann san fhine Naemorhedus. An fionnadh tiubh buíliath, an scornach mílítheach. Adharca gearra ar bhaineannaigh is fireannaigh. Tugtar an seamaí Himiléach, an garal coiteann, nó an garal dearg air freisin.
S.R. 819 (eipeasóid The X-Files)
Craoladh an naoú heipeasóid, "S.R. 819" den séú sraith The X-Files ar an 17 Eanáir 1999. Scríobh John Shiban an eipeasóid seo. D'fhéach 15.65 milliún duine ar an eipeasóid.