cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Conaille Muirtheimne
Bunúis
Cuid de ríogacht na nUladh ab ea Conaille Muirtheimhne tráth, agus d'fhan siad ina chomhghuaillí acu ar feadh an chuid is mó dá stair. I Leabhar na gCeart, faightear an Conaille i measc "na gcríoch a íocann a rí cáin dosna hUlaid." Mar chúiteamh, d'íocfadh rí na nUlad do "Rí Laochta Mhuirthemhne - sé chruach chruinne lán de leann, deich long ó Laoch Ealga, deich n-each agus deich bhfallaing gheala."
Creidtear gur géag na gCruithne is ea iad. Deir Dubhaltach Mac Firbhisigh: "Mar bhaill Chruithne na hÉireann tá an Dál nAraidi, na seacht Laighsi na Laighean, na seacht Soghain na hÉireann, ach gach Conall na hÉireann." Mhol Eoin Mac Néill gur de chlann na nUlad agus na nÉarann ab ea Conaille Muirtheimne, de shliocht Chonaill Anglonnaigh, mac Deda mhic Shin.
Is amhlaidh, áfach, gur toradh cumadóireachtaí níos déanaí é an nasc leis na Cruithne.
Stair
Is é Dícuill mac Ossénié an chéad bhall den ríora faighte sna hannála, luaite mar rex san Vita S. Romani.
In gcaitheamh a gcuid staire, bhí an Conaille i mbun cogaidh in éadan Oirialla agus Uí Néill, agus scataí lena comhghuaillí na nUlad féin.
Fuair rí dearanach an Chonaille bás sa bhliain 1081, ach sa bhliain 1107, deirtear gur "maraíodh Fearghas, mac rí Chonaille, i mbun catha in éadan Uí Breasail Mhacha", is amhlaidh mar sin go raibh a cuid neamhspleáchais acu fós. Is léir áfach, gur éirigh Oirialla i gceannas orthu am éigin ina dhiaidh sin, is dócha c. 1130 ag Donnchad Ua Cerbaill, rí Oirialla. Sa bhliain 1153, "chreach ... agus dhóigh abb t-Ard Rí Domhnall Mac Lochlainn Conaille."
Clanna
I measc sloinnte haois leis an dream seo, tá b'fhéidir Uí Chonghaile agus/nó Uí Chonghalaigh.
Tíreolas
Faightear an cur síos a leanas ar Conaille Muirthemne anseo:
Ríthe Chonaille Muirtheimhne
Ríthe ón mbliain 688 go dtí 1107.
The Road to Brightcity (Cnuasach gearrscéalta)
Cnuasach de aistriúcháin Bhéarla a rinne Eoghan Ó Tuairisc ar ghearrscéalta Gaeilge leis an scríbhneoir Éireannach Máirtín Ó Cadhain a foilsíodh ag Poolbeg Press sa bhliain 1981 is ea The Road to Brightcity. Is ó na cnuasaigh ghearrscéalta Idir Shúgradh agus Dáiríre ón mbliain 1939 agus ó An Braon Broghach na bliana 1948 a thagann scéalta an chnuasaigh. Tá réamhrá i dtús an leabhair.
Pully
Baile san Eilvéis is ea Pully atá suite i gcantún Lausanne. Bhí 17,807 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2015.
La Grange, Texas
Is é La Grange príomhbhaile Contae Fayette, Texas. Bhí 4,923 ina gcónaí i La Grange sa bhliain 2010.
Macgnímrada Con Culainn
Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, réamhscéal don Táin Bó Cuailnge is ea Macghníomhartha Chú Chulainn (Sean-Ghaeilge Macgnímrada Con Culainn).
Achoimre
Insíonn cuid de laochra na nUladh, a bhí ar deoraíocht i gcúige Chonnacht (féach fosta Longes mac nUislenn), scéalta do na Connachta faoi óige an laoich uafásaigh, Cú Chulainn, i bhfoirm fálradhairc (radharc ón mballa - carachtar ar an stáitse ag insint scéil faoi eile (daoine, rudaí) ar chúl stáitse).
mion|Bás cú Chulainn
Sa chéad áit, insíonn Fearghas mac Róigh gur bhuaigh gan stró an gasúr Sétanta (ainm óige Chú Chulainn) ach cúig bliana d'aois sa pheil in aghaidh caoga macra ag an ríchathair Eamhain Mhacha. Insíonn Conall Cernach conas a fuair sé a mharaigh sé cú dochloíte Chulainn, gabha, le hurchar amháin dá cheann tabhaill (féach fosta Aided Cheltchair maic Uthechair). Mar chúiteamh, thairg Sétanta go gcosnódh sé teach agus teaghlach Chulainn, go dtí go dtógfadh madra eile, agus dá bharr thug an draoin Cathbhadh a leasainm dó. I leagan níos deireanaí, insítear an scéal seo ag Cormac Cond Longas.
Insíonn Fiachu mac Fir Febe ansin, conas ar tháinig Cú Chulainn, buacach tar éis comhraic, go hEamhain Mhacha le na cinn bhainte de thriúr mac Neachtain, fia beo agus eala fhiáine.
Lena cois sin, chuaigh Cú Chulainn timpeall na cathrach ar chlé, rud de ghnáth mar chóir. Ansin d'ordaigh Conchúr mac Neasa do mhná na cúirte dul lom in éadan na geilte, le cíocha nochta agus le piteanna nochta maraon le Síle na gcíoch. Suaite, d'fholaigh Cú Chulainn a aghaidh ina lámha. Le sin, bhí siad in ann an gaiscíoch a ghabháil agus a chur faoi thrí i ndiaidh a chéile i dtobán le huisce fuar isteach, go dtí gur tháinig sé ar ais ar a chiall.
Olten
Baile san Eilvéis is ea Olten atá suite i gcantún Olten. Bhí 17,833 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2015.
Sgúrr an Utha agus Fraoch-bheinn
Is cnoic in Albain í Sgúrr an Utha agus Fraoch-bheinn, atá suite i gComhairle na Gàidhealtachd.
Caife Gaelach
Is manglam é Caife Gaelach, le uisce beatha, caife, siúcra agus uachtar.
I dTamhlacht, sa Chaifé Aon Scéal, bíonn An Mocha Coinníollach ar an mbiachlár. clé|mion
Oideas
Comhábhairː 25ml Uisce Beatha na hÉireann; spúnóg bhoird siúcra;   uachtar agus espresso dúbailte te le braon beag uisce te leis an ghloine a líonadh
1. Tóg gloiní téite caife agus cuir isteach an t-uisce beatha
2. Cuir an siúcra isteach le tuaslagadh san uisce beatha
3. Cuir isteach an caife agus corraigh go maith.
4. Buail an t-uachtar go héadrom ach déan cinnte gur féidir é a dhoirteadh.
5. Déantar an t-uachtar buailte a dhoirteadh go cúramach thar droim spúnóige a choinnítear ar dtús díreach os cionn dromchla an chaife agus a ardaitear go réidh agus tú ag doirteadh, is ceart don uachtar snámh ar barr.
6. Dáil agus bain taitneamh as an deoch mion|[[calafort Fhainge, Contae Luimnigh]] clé|mion
Stair
D'fhás an aerthrácht trasatlantach sna 1930idí agus le linn an chogaidh agus ba é iar-chósta na hÉireann an áit Eorpach ba chóngaraí do Mheiriceá Thuaidh. Thuirling na báid eitilte idir Sasana agus SAM i bhFaing. Chum cócaire i gcalafort Fhainge, Contae Luimnigh, an chéad oideas do chaife Gaelach. Bhíodh eitleáin ag tuirlingt i gcalafort Fhainge le líonadh le breosla roimh dhul trasna an Atlantaigh ón Eoraip (níos déana, tógadh Aerfort Idirnáisiúnta na Sionainne ina áit). Theastaigh ó Sheosamh Ó Sireadáin (Joseph Sheridan), an cócaire a bhí i gceist, na paisinéirí a choinneáil te agus an breosla á chur san eitleán. Cumadh an caife Gaelach nuair a thuirling scata paisinéirí ó bhád aeir de chuid Pan Am tráthnóna fuar geimhridh sa bhliain 1942, 1943 nó 1944. Chuir Sheridan uisce beatha sa chaife leis na paisinéirí a théamh.
Bhí Caife Gaelach le fáil don chéad uair sna Stáit Aontaithe, is cosúil, ar 10 Samhain 1952 sa Buena Vista Café, i Fisherman's Wharf, San Francisco.
Ionad Trádála Domhanda
Ba ghrúpa foirgneamh ilstórach é an tIonad Trádála Domhanda (World Trade Center (WTC)), suite i Nua-Eabhrac. Leagadh go talamh an WTC in ionsaí sceimhlitheoireachta 9/11, ar an 11 Meán Fómhair 2001.
Níl an áit ina raibh an tIonad Trádála Domhanda suite ach coiscéimeanna ón áit a bhfuil an t-ionad cuimhneacháin, an "Irish Hunger Memorial", i Battery Park City ag Vesey Street agus North End Avenue, ar bhruach Abhainn an Hudson.
Stair
Bhí seacht bhfoirgneamh ar fad ann. Minoru Yamasaki, ailtire Meiriceánach, a dhear an t-ionad don Port Authority of New York and New Jersey (PTA). D'osclaíodh go hoifigiúil an WTC ar 4 Aibreán 1973. clé|mion|Inniu Sa bhliain 1993, maraíodh seisear nuair a phléasc buama i ngaráiste páirceála faoin World Trade Center. Ar an lá sin, tháinig an Gael-Mheiriceánach Eamon J. McEneaney slán as an Ionad Trádála Domhanda mar laoch: "nuair a phléasc buama faoin dá thúr ar an lá sneachtúil sin, threoraigh McEneaney suas le 60 duine dá chomhoibrithe trí staighrí dorcha a bhí lán toite go dtí go raibh siad slán sábháilte".
Leagadh go talamh an WTC in ionsaí sceimhlitheoireachta 9/11, ar an 11 Meán Fómhair 2001. Tá go leor searmanas i gcuimhne orthu siúd a cailleadh san ionsaí sceimhlitheoireachta. I measc na ndaoine a rabhthas ag cuimhneamh orthu ag na hócáidí sin, bhí póilín de bhunadh Éireannach, Stephen Driscoll.
Gailearaí na bPortráidí Náisiúnta, Londain
clé|250px|mion|Gailearaí na bPortráidí Náisiúnta Is dánlann suite i gCathair Westminster í Gailearaí na bPortráidí Náisiúnta.
Ionad Trádála Domhanda
An suíomh inniu
Tá foirgnimh ilstórach ar an suíomh anois, 1-7 World Trade Center ", in éineacht le cuimhneachán do na daoine a fuair bás sa tragóid, agus músaem faoin ionsaí 9/11 agus modh iompair an WTC.
Féach freisin
mion|An WTC nua: Tá foirgnimh 1 agus 4 le feiceáil i lár an phictiúir.
Galatasaray Spor Kulübü
Is club spóirt ó Iostanbúl sa Tuirc é Galatasaray Spor Kulübü. Bunaíodh an club sa bhliain 1905. Imríonn an fhoireann pheile a cuid cluichí sa staid Ali Sami Yen in Iostanbúl.
Ard-Mhúsaem na hÉireann - Saol na Tuaithe
Is músaem é Ard-Mhúsaem na hÉireann - Saol na Tuaithe atá suite i gContae Mhaigh Eo.
Cedric the Entertainer
Is fuirseoir agus aisteoir Meiriceánach é Cedric Antonio Kyles, a rugadh sa bhliain 1964.
Deirdre McCloskey
Eacnamaí Meiriceánach is ea Deirdre Nansen McCloskey (a rugadh mar Donald McCloskey ar 11 Meán Fómhair 1942 in Ann Arbor, Michigan. . Ollamh Oinigh le Eacnamaíocht, Stair, Béarla agus Cumarsáid in Ollscoil Illinois, Chicago (UIC) atá inti. Ollamh le Fealsúnacht agus le Clasaicigh ansin í san ollscoil chéanna, agus le roinnt blianta anuas tá sí ina hOllamh taca le Fealsúnacht in Ollscoil Erasmus, Rotterdam, san Ísiltír.
Ó mhí Dheireadh Fómhair 2007 tá sé dhochtúireacht onóracha bronnta uirthi. Cuireann sí spéis i neart ábhar ach i measc na bpríomhábhar taighde aici tá bunús an domhain nua-aimseartha, mí-úsáid stataisticí san eacnamaíocht agus in ábhair eile, agus an caipitleachas.
Luathshaol
Rugadh McCloskey in Ann Arbor, Michigan. Is í an páiste is túisce ag Robert G. McCloskey, Ollamh le Rialacht in Ollscoil Harvard, agus Helen (née Stueland), file.
Roby, Texas
Is é Roby príomhbhaile Contae Fisher, Texas. Bhí 643 ina gcónaí i Roby sa bhliain 2010.
Deirdre McCloskey
Gairmré
Ghnóthaigh McCloskey céimeanna fochéimí agus céimí in Eacnamaíocht ó Ollscoil Harvard. Bhuaigh a téis dhochtúireachta ar iarann agus cruach sa Breatain Mhór, faoi stiúradh Alexander Gerschenkron,, an Duais David A. Wells sa bhliain 1972.
Tá 17 leabhar foilsithe aici chomh maith le 40 alt acadúla.
B. R. Ambedkar
Giúróir Indiach, eacnamaí, polaiteoir agus leasaitheoir sóisialta ab ea Bhimrao Ramji Ambedkar (14 Aibreán 1891 - 6 Nollaig 1956). Spreag sé gluaiseacht Búdaíoch Dalit agus chuaigh sé i mbun feachtais i gcoinne idirdhealú sóisialta i dtreo na ndaoine nach féidir teagmháil a dhéanamh leo (Dalits). Thacaigh sé freisin le cearta na mban agus na saothair. Bhí sé ina chéad Aire Dlí agus Cirt neamhspleách san India, ailtire Bhunreacht na hIndia, agus athair bunaithe Phoblacht na hIndia.
I 1956, chuir sé tús le mór-chomhshó Dalits, ag tiontú go Búdachas le 600,000 lucht tacaíochta. Rinne sé athbheochan ar an mBúdachas san India. Meastar Ambedkar mar bodhisattva, agus an Maitreya, i measc na Búdaithe Navayana.
Vótáladh Ambedkar "an Indiach is Mó" (The Greatest Indian) in 2012 le pobalbhreith a d'eagraigh History TV18 agus CNN IBN.
Is féile bhliantúil í Ambedkar Jayanti (lá breithe Ambedkar) a cheiliúrtar an 14 Aibreán, a cheiliúrtar ní amháin san India ach ar fud an domhain. Déantar Ambedkar Jayanti a cheiliúradh mar shaoire phoiblí oifigiúil ar fud na hIndia. Rinne na Náisiúin Aontaithe ceiliúradh ar Ambedkar Jayanti in 2016, 2017 agus 2018.
Michael Heseltine
thumb|Michael Heseltine|cléPolaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea Michael Ray Dibdin Heseltine, Baron Heseltine. Rugadh é in Abertawe, an Bhreatain Bheag ar an 21 Márta 1933.
Glarus Nord
Baile san Eilvéis is ea Glarus Nord. Bhí 17,807 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2015.
Regent's Park
Is páirc ríoga suite i gCathair Westminster í Regent's Park.
Carraig Álainn
Sráidbhaile in Éirinn is ea Carraig Álainn. Tá an baile suite in iarthuaisceart na tíre i gContae Liatroma. Bhí 384 duine ina gcónaí i gCarraig Álainn sa bhliain 2011.
Rutarfoirdiam
Chomh radaighníomhach is atá an rutarfoirdiam is léir nach bhfuil teacht ar bith air sa dúlra. D'éirigh leis na fisiceoirí Sóivéadacha in Institiúid Aontaithe an Taighde Núicléach (in Dubno) sna 1960idí adaimh aonair a chruthú, agus faoin am chéanna bhí na Meiriceánaigh ábalta an t-éacht céanna a chur i gcrích i saotharlann Berkeley, California. Bhí na Sóivéadaigh agus na Meiriceánaigh easaontach faoi ainm ceart na dúile go dtí an bhliain 1997, nuair a shocraigh Cumann Idirnáisiúnta na gCeimiceoirí (IUPAC) tús áite a thabhairt do na Meiriceánaigh. Is é an t-ainm a bhí á mholadh ag na Rúisigh ná cuirtseatóiviam, agus é bunaithe ar ainm Igor Kurchatov, a bhí i gceannas ar thionscadal na n-arm núicléach san Aontas Sóivéadach agus a fuair bás sa bhliain 1960.
Carbocsailghrúpa
thumb|Carbocsailaigéad Is é is carbocsailghrúpa ann ná feidhmghrúpa ceimiceach a bhfuil adamh carbóin amháin, dhá adamh ocsaigine agus adamh hidrigine amháin ann. Is mar -COOH is minicí a scriobhtar i bhfoirmlí simplí struchtúrtha é. Is dual don fheidhmghrúpa seo prótalú a dhéanamh, is é sin, prótón a thabhairt uaidh agus imoibriú a dhéanamh le substaintí alcaileacha (bunata). Mar sin, is feidhmghrúpa aigéadach é an carbocsailghrúpa. Ar an gcarbocsailghrúpa a aithnítear an chuid is mó de na haigéid orgánacha, is é sin, na carbocsailaigéid. Carbocsailaigéid shimplí iad an t-aigéad formach HCOOH (aigéad na seangán), an t-aigéad aicéiteach CH3COOH (aigéad an fhínéagair), agus an t-aigéad bútaireach CH3CH2CH2COOH (aigéad an ime).
Sgúrr nan Eugallt
Is sliabh in Albain í Sgúrr nan Eugallt, atá suite i gComhairle na Gàidhealtachd.
John Prescott
Polaiteoir de chuid Pháirtí an Lucht Oibre sa Ríocht Aontaithe is ea John Leslie Prescott, Baron Prescott. Rugadh é i bPrestatyn, an Bhreatain Bheag ar an 31 Bealtaine 1938.
Kevin Michael Richardson
Is aisteoir Meiriceánach é Kevin Michael Richardson III, a rugadh sa bhliain 1964.
Béal Átha Seanaidh
Is baile i ndeisceart Chontae Dhún na nGall é Béal Átha Seanaidh (nó Ballyshannon i mBéarla). Tá sé suite timpeall 25 míle ó Bhaile Dhún na nGall agus 30 míle ó Shligeach. Sníonn Abhainn na hÉirne tríd an mbaile. left|140px|thumb|[[Abhainn na hÉirne le feiceáil i mBéal Átha Seanaidh.]]
Stair
Deirtear gur cuireadh Aodh Rua Ó Dónaill i mBéal Átha Seanaidh.
Grúpa forairdill
Is éard is grúpa forairdill ná grúpa neamhfhoirmeálta daoine a bhíonn ag déanamh póilíneachta as a stuaim féin nó ag baint sásaimh as ciontóirí beag beann ar na húdaráis oifigiúla nó dhlíthiúla. Forairdeallaí, iolra forairdeallaithe, an téarma Gaeilge ar bhaill de ghrúpaí den chineál seo.
Esnada Tige Buchet
Seanscéal de chuid Scéalaíocht na Ríthe i Miotaseolaíocht na nGael is ea Amhráin Theach Buchet (Sean-Ghaeilge Esnada Tige Buchet). Téann an scéal siar go dtí an 10ú haois. Caomhnaítear leaganacha éagsúla sa Leabhar Laighneach agus i Leabhar Buí Leacáin, i measc eile.
Tugann an teideal le fios gur féidir sa deireadh canadh agus ceiliúradh arís i dtigh ''Buchet'.
Achoimre
Ba iníon altrama í Eithne Taebfota iníon Cathrach Mhóir de Bhrughaidh na Laighean darbh ainm Buichead. Bhí tréad mór bólachta ag Buichead, ach chuir beirt dheartháireacha déag Eithne a flaithiúlacht chun tairbhe dóibh féin chomh follasach gan náire sin, nár fágadh dó ach amháin agus seacht mbó. Ní raibh ar a chumas do Chathair Mór, éirithe sean agus lag, slacht a choimeád ar a mhic nó Buchet a chúiteamh dá chailleadh. De bharr seo, bhí ar Bhuichead dul lena chlann chuig bothán beag sa choill gar de Cheanannas, Contae na Mí. Chuaigh Eithne, náire uirthi faoina dheartháireacha, i dteannta leis ann.
Treehouse of Horror V
Craoladh an séú heipeasóid, "Treehouse of Horror V", den séú sraith The Simpsons ar an 30 Deireadh Fómhair 1994. Scríobh Greg Daniels, Dan McGrath, David S. Cohen agus Bob Kushell an eipeasóid seo. D'fhéach 22.2 milliún duine ar an eipeasóid.
Cheiliúradar an eipeasóid seo Oíche Shamhna, agus is an cúigiú heipeasóid a cheiliúrtar Oíche Shamhna í.
Tommy Tiernan
Fuirseoir, aisteoir is scríbhneoir Éireannach é Tommy Tiernan (Gaeilge: Tomás Mac Tiarnáin), a rugadh san Uaimh, Contae na Mí sa bhliain 1970. Fuair sé a chuid oideachais i Clongowes Woods College, sa ranga céanna leis an láithreoir Éireannach Hector Ó hEochagáin. Chaith sé tamaill ag freastal ar St. Patrick's Classical School san Uaimh, coláiste ina raibh beirt duaiseoirí an Perrier Comedy Award sna 1990í, Dylan Moran an ceann eile.
Ina chuid fuirseoireacht, tá a lán ag Tiernan le rá faoin Eaglais Chaitliceach in Éirinn, agus an tionchar atá aige ar chultúr na tíre. Ba mhaith a bheith ag breathnú ar an tsaol go ginearálta, agus ag magadh faoin nádúr daonna. Insíonn sé scéalta beaga atá lán le coiméide, i bhfocail agus in aicsean.
Tá seónna déanta ag Tiernan ar fud na tíre, agus ar fud an domhain freisin, mar shampla an Edinburgh Fringe Festival, Just for Laughs Montreal Comedy Festival, New York Comedy Festival agus an Féile "Cat Laughs" ar ais in Éirinn. Bhain sé amach an gradam "So You Think you're Funny", a bhí ag Channel 4 sa Sasana sa bhliain 1996. Sa bhliain 1998, bhuaigh sé an Perrier Comedy Award ag an Edinburgh Festival sa bhliain seo. Maidir le hobair teilifíse, chuir sé i láthair an tsagart Father Kevin in eipeasóid amháin den sraith rathúil Father Ted. Cuireann sé The Tommy Tiernan Show ar RTÉ a hAon i láthair.
Floydada, Texas
Is é Floydada príomhbhaile Contae Floyd, Texas. Bhí 3,676 ina gcónaí i Floydada sa bhliain 2010.
Andy Richter
Is fuirseoir, scríbhneoir agus aisteoir Meiriceánach é Paul Andrew "Andy" Richter, a rugadh ar an 28 Deireadh Fómhair 1966 i Grand Rapids, Michigan.
Ciribeas
Tír oileánach is ea Ciribeas, go hoifigiúil Poblacht Chiribeas (Béarla: Republic of Kiribati, Gilbeartais: Ribaberiki Kiribati), suite san Aigéan Ciúin. Tá 33 oileán sa tír. Tá breis is 119,000 duine ina gcónaí sa tír, leis an gcuid is mó ar oileán Tarawa. Is í Tarawa Theas príomhchathair na tíre. mion|328x328px|Léarscáil Chiribeas
Ainm
Tagann ainm na tíre Kiribati ó leagan Gilbeartaise an ainm Béarla Gilberts. Níl gach fuaim Béarla ar fáil sa Ghilbeartais agus athraíodh leis na fuaimeanna a bhí ar fáil ag muintir na tíre sin. Tugadh an t-ainm Gilbert Islands nó Îles Gilberts ar phríomhoileánra na tíre sna 1820idí i ndiaidh an mhairnéalaigh Bhriotanaigh Thomas Gilbert a thug cuairt ar na hoileáin den chéad uair sa bhliain 1788.
Tagann an t-ainm Gaeilge Ciribeas ón nGilbeartais, teanga dhúchais na n-oileán. As Gilbeartais, fuaimnítear an iarmhír -ti mar /s/. Mar sin, fuaimnítear an t-ainm Kiribati:. Tagann an litriú Gaeilge Ciribeas ón bhfuaimniú seo.
Scaití cloistear an fuaimniú sa Bhéarla agus i dteangacha eile de bharr an litriú. Dá bharr sin, is féidir “Cireabaití” a aimsiú freisin as Gaeilge ach tá an leagan seo dímholta anois.
Stair
Tháinig na céad daoine ar oileáin Chiribeas idir 3000 RCR agus 1300 CR. Ní fios cá háit ar tháinig siad.
Thosaigh na hEorpaigh ag teacht ar na hoileáin sna 17ú agus 18ú haois. Fuadaíodh daoine mar sclábhaithe agus díoladh iad.
Ghabh Impireacht na Breataine na hoileáin i 1886. Le linn an Dara Cogadh Domhanda, ghabh an tSeapáin iad. I rith an Chogaidh Fhuair, thástáil Stáit Aontaithe Mheiriceá airm núicléacha ann.
Fuair Ciribeas a neamhspleáchas ón Ríocht Aontaithe sa bhliain 1979. Glacann sé páirt sna Náisiúin Aontaithe ó 1999.
Tíreolaíocht
Tá 32 atall agus oileán aonarach sa tír suite i lár an Aigéin Chiúin. Tá siad rangaithe i gceithre ghrúpa:
Is é an t-oileán Kiritimati an t-atall is mó ar domhan. Tar éis athailíniú na Dátlíne Idirnáisiúnta i 1995, is iad Oileáin na Líne an chéad áit ar domhan a cheiliúrann an athbhliain.
An tAthrú Aeráide
Tá éifeachtaí móra ag an téamh domhanda agus ag an athrú aeráide ar Chiribeas. Tá na hoileáin suite ag leibhéal an-íseal os coinn leibhéal an aigéin. Is é trí méadar meánleibhéal airde os cionn leibhéal na mara. Tá leibhéal an uisce ar ardú de bharr an athrú aeráide agus tá an talamh ag dul faoin uisce. Tá níos mó tuilte agus stoirmeacha ann.
Sa bhliain 2012, cheannaigh an rialtas talamh i bhFidsí sa chaoi is go mbeadh daoine is ann bogadh más gá.
Eacnamaíocht
Níl a lán acmhainní nádúrtha ar na hoileáin. Bhí a lán fosfáit ar oileán Banaba, ach baineadh é roimh a neamhspleáchas. Anois, is iad copra agus éisc an chuid is mó d'easpórtálacha na tíre. Tá an OTI is lú ag aon tír san Aigéan ag Ciribeas agus meastar gur ceann de na tíortha is lú forbartha ar domhan é.
Faigheann an tír an chuid is mó dá ioncam ó hearnáil na turasóireachta agus ó thabhartais idirnáisiúnta.
Iompar
Tá 23 aerfort sa tír. Níl eitiltí idirnáisiúnta ach amháin in dhá aerfort: Aerfort Idirnáisiúnta Bonriki i dTarawa Theas agus Aerfort Idirnáisiúnta Cassidy ar oileán Kiritimati. Tá eitiltí idirnáisiúnta go dtí Fidsí agus an Astráil.
Déimeagrafaic
De réir an daonáirimh i mí na Samhna 2020, tá cónaí ar 119,940 duine sa tír. Tá cónaí ar 90% den phobal ar na hOileáin Gilbert.
Eitneacht
Is daoine Astrainéiseacha iad na Cireabaitígh. Thart ar an 14ú haois, tháinig daoine ó Fhidsí, Samó agus Tonga agus lonnaigh siad féin ann ag leathnú an réimse eitneach agus ag tabhairt tréithe teanga Polainéisise in éineacht leo.
Tugtar I-Kiribati ar na Cireabaitígh go dúchasach.
Teanga
Labhraíonn daoine ann Gilbeartais. Is teanga aigéanach é. Is teanga oifigiúil é an Béarla chomh maith ach ní úsáidtear é go minic taobh amuigh den phríomhchathair.
Tá a lán focal tógtha ón mBéarla, mar shampla: buun, spoon; moko, smoke; beeki, pig; batoro, bottle.
Creideamh
Is í an Chríostaíocht an phríomhchreideamh ar na hoileáin. Thug misinéirí isteach í. Tá an chuid is mó den daonra (58%) Caitliceach. Tá dhá shainchreideamh Protastúnach ann.
Oideachas
Tá an bunoideachas saor in aisce agus éigeantach ó 6 go dtí 15 bliana d'aois.
Eagraítear an córas oideachais mar seo a leanas:
Tá campas ollscoile ag an University of the South Pacific lonnaithe i dTeaoraereke.
Rolex
Tá Rolex ar cheann de na deantasóiri cloige is mó ar domhan faoi láthair. Cúpla bliain tar éis a bhunadh sa bhliain 1905 i Londain ag Gearmánach, d'aistrigh siad chuig an Eilvéis sa bhliain 1912 agus ó shin i leith tá an comhlacht lonnaithe i Geneiv na hEilvéise.
Bart's Girlfriend
Craoladh an seachtú heipeasóid, "Bart's Girlfriend", den séú sraith The Simpsons ar an 6 Samhain 1994. Scríobh Jonathan Collier an eipeasóid seo. D'fhéach 15.3 milliún duine ar an eipeasóid.
Bóiriam
Is dúil cheimiceach shaorga é an bóiriam agus is í an tsiombail a sheasann dó sna foirmlí ceimiceacha ná Bh. Níl uimhir adamhach i gciall cheart an fhocail ag an mbóiriam, ach is í maisuimhir an iseatóip is troime atá aige, mar atá, 107, a dhéanann gnó na huimhreach adamhaí. Tá Bh-107 aon soicind amháin thar an trí scór ar leathré.
Crowell, Texas
Is é Crowell príomhbhaile Contae Foard, Texas. Bhí 1,141 ina gcónaí i gCrowell sa bhliain 2010.
Julia Roberts
Is ban-aisteoir Meiriceánach í Julia Roberts (a rugadh ar an 28 Deireadh Fómhair, 1967), a tháinig cáil uirthi i dtús na 1990idí le scannáin grinn rómánsúil ar nós Pretty Woman (1990).
Deirtear gur bhfiú $140 milliúin í agus dúirt an irisleabhar People, gurbh í Roberts ceann de na daoine is dathúla ar an domhan.
Sgúrr a' Mhadaidh Ruaidh
Is sliabh in Albain í Sgúrr a' Mhadaidh Ruaidh, atá suite i gComhairle na Gàidhealtachd.
Thalwil
Baile san Eilvéis is ea Thalwil atá suite i gcantún Horgen, i dtuaisceart na tíre. Bhí 17,728 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2015. clé|mion|Thalwil cois Zürichsee
The Coat Hanger (American Horror Story)
Craoladh an naoú heipeasóid, "The Coat Hanger" den dara sraith American Horror Story ar an 12 Nollaig 2012. Scríobh Jennifer Salt an eipeasóid seo. D'fhéach 2.22 milliún duine ar an eipeasóid.
Kelly Clarkson
Gradaim agus ainmniúcháin
Tá 70 ghradam buaite ag Clarkson. Tá 164 ainmniúchán faighte aici.
John Hely-Hutchinson
Dlíodóir, státaire agus Propast ar Choláiste na Tríonóide, BÁC, ab ea John Hely-Hutchinson (1724 – 4 Meán Fómhair 1794). Bhí sé gníomhach sna fiche nó tríocha bliain dheireanacha de Pharlaimint na hÉireann.
Saol
Céimí de chuid Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath ba ea Hely-Hutchinson, a bhain BA amach sa bhliain 1744.
Glaodh chun Bharra na hÉireann air sa bhliain 1748. Go luath ina shaol oibre a rinneadh ard-abhcóide agus ríchomhairleoir de. Bhí sé ina Phríomh-Rúnaí Stáit ó 1777 go 1794.
Státaire
Bhí Hely-Hutchinson ina bhall de Theach na gComóntach d'Éirinn (thar ceann trí thoghcheantar ar leith) ó 1759 go dtí go bhfuair sé bás.
Profast
Sa bhliain 1774 d'éirigh Hely-Hutchinson as mar ard-abhcóide agus thug sé tuarastal gan saothrú suas (a bhí aige ó 1769), ionas go mbeadh sé in ann a bheith ina Phrofast ar Choláiste na Tríonóide, post a bhí aige go dtí a bhás.
Béal Feirste Thoir (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Béal Feirste Thoir. Cruthaíodh sa bhliain 1922 é. Is é Gavin Robinson (PAD) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
John Hely-Hutchinson
Profast
Measadh den chuid is mó go raibh sé ina phrófast an-éifeachtach. Mhol sé go láidir go ligfí mic léinn Caitliceacha isteach sa choláiste. Ina theannta sin, thug sé tacaíocht láidir do shaorthrádáil (agus bhí sé ar dhuine de na chéad pholaiteoirí a ghlac le tuairimí Adam Smith maidir leis an ábhar seo agus ábhair ghaolmhara).
Ag Dul ar Aghaidh
Gearrscéal Gaeilge leis an scríbhneoir Éireannach Máirtín Ó Cadhain é Ag Dul ar Aghaidh a foilsíodh in An Braon Broghach sa bhliain 1948.
Aistriúcháin
Aistríodh an scéal seo go Béarla sa leabhar The Road to Brightcity le hEoghan Ó Tuairisc faoin teideal Going On. D'fhoilsigh Poolbeg Press as Baile Átha Cliath sa bhliain 1981 é.
Cill Damháin
Baile in Éirinn is ea Cill Damháin. Tá an baile suite in oirdheisceart na tíre i gContae Cheatharlach.
Gnóthaí poiblí
Is ón Laidin a d'eascair an smaoineamh seo. Res publica an nath a bhí ag na Rómhánaigh ar ghnóthaí poiblí. Res privata an nath a bhí acu ar ghnóthaí príobháideacha. Is ón nath res publica a thagann republic sa Sacs-bhéarla, république sa bhFraincís, Republik sa Ghearmáinis agus mar sin de.
Richmond, Texas
Is é Richmond príomhbhaile Contae Fort Bend, Texas. Bhí 11,679 ina gcónaí i Richmond sa bhliain 2010.
Contae Hartley, Texas
Is contae in iarthuaisceart Texas é Hartley. Is é Channing príomhbhaile an chontae. Is é Hartley an chathair is mó sa chontae. Bhí 6,062 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010, suas ó 5,537 duine sa bhliain 2000. Ba Bhéarla an phríomhtheanga ag 82.8% de na daoine sa bhliain 2010 agus ba Spáinnis an phríomhtheanga ag 16.4%.
An Gheis
Gearrscéal Gaeilge leis an scríbhneoir Éireannach Máirtín Ó Cadhain é An Gheis a foilsíodh sa chnuasach An Braon Broghach sa bhliain 1948.
Aistriúcháin
Aistríodh an scéal seo go Béarla sa leabhar The Road to Brightcity le hEoghan Ó Tuairisc faoin teideal Tabu. D'fhoilsigh Poolbeg Press as Baile Átha Cliath sa bhliain 1981 é.
Michael Foot
Polaiteoir de chuid Pháirtí an Lucht Oibre sa Ríocht Aontaithe ab ea Michael Mackintosh Foot. Rugadh é i bPlymouth, Devon ar an 23 Iúil 1913 agus fuair sé bás ar an 3 Márta 2010 in Hampstead, Londain.
Martigny
Baile san Eilvéis is ea Martigny atá suite i gcantún Martigny. Bhí 17,651 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2015.
Port Moresby
Príomhchathair agus lonnaíocht is mó i Nua-Ghuine Phapua is ea Port Moresby (fuaimniú: /ˌpɔərt ˈmɔərzbi/), nó Pot Mosbi i dTok Pisin.
Sgùrr na Lapaich
Is sliabh in Albain í Sgùrr na Lapaich, atá suite i gComhairle na Gàidhealtachd.
Leopold von Ranke
Staraí Gearmánach, staraí de chuid stát na Prúise, léachtóir ollscoile agus ríchomhairleoir (Gearmáinis:Geheimrat) na Prúise ab ea Franz Leopold Ranke, von Ranke ó 1865 (* 21 Nollaig, 1795 i Wiehe, † 23 Bealtaine, 1886 i mBeirlín).
Teaghlach
Rugadh Leopold von Ranke i Wiehe, agus ba iad a thuismitheoirí ná an dlíodóir Gottlieb Israel Ranke (1762-1836) agus a bhean Friederike Ranke(1776–1836). Ba é an mac ba shine é sa teaghlach. Ba dheartháir leis an diagaire Friedrich Heinrich Ranke (1798-1876) agus an diagaire Ernst Ranke (1814-1888). Ba iad a nianna an fiseolaí agus an antraipeolaí Johannes Ranke, an dochtúir Heinrich von Ranke, a spreag í freisin i 1891, agus an sagart sinsearach Leopold Friedrich Ranke.
Phós Ranke Helena Clarissa Graves (1808-1871) ó shean-theaghlach Sasanach in 1843: iníon le Coimisinéir Póilíní Bhaile Átha Cliath John Crosby Graves (1776-1835) agus Helena Perceval (1785-1835). Bhí triúr mac ag an lánúin Ranke; Otto (1844-1928), an Maorghinearál Friedhelm (1847-1917), a phós a chol ceathrar Selma von Ranke, agus Albrecht (1849-1850), agus iníon amháin Maximiliane (1846-1922). Ba mhór-nia le Leopold von Ranke an file agus scríbhneoir Briotanach Robert von Ranke-Graves.
Bronnadh teideal uaisleachta air isteach in uaisle na Prúise an chéim é chuig uaisle na Prúise (in den preußischen Adelsstand)  ar 22 Márta 1865 i mBeirlín.
The Serpentine
deas|250px|thumb|The Serpentine Is loch suite i Regent's Park, Cathair Westminster é The Serpentine.
Angela Merkel
Is polaiteoir Gearmánach í Angela Merkel a rugadh ar 17 Iúil 1954 i Hamburg ach a chaith a hóige san oirthear taobh amuigh de Bheirlín. Is í ceannaire an CDU - Christlich Demokratische Union nó Aontas Críostaí-Daonlathach - í. Is í Seansailéar na Gearmáine í, tar éis bua olltoghcháin i gcoinne Gerhard Schröder ar 18 Meán Fómhair 2005. Bhí an bua aici sa chéad olltoghchán eile sa bhliain 2009 freisin agus lean sí uirthi mar sheansailéir i gcomhaontas leis an FDP faoi stiúir Guido Westerwelle an iarracht seo. Atoghadh í mar sheansailéar le tacaíocht ón SPD i mí na Nollag 2013.
An Dair Ríoga
Sráidbhaile in Éirinn is ea an Dair Ríoga. Tá an baile suite in oirdheisceart na tíre i gContae Cheatharlach.
Maura Laverty
Údar, iriseoir agus craoltóir Éireannach ab ea Maura Laverty (née Kelly ; 1907 - 26 Iúil 1966) a raibh aithne uirthi as a cuid oibre ar an tsraithchlár drámaíochta teilifíse Éireannach, Tolka Row. D’fhoilsigh sí roinnt úrscéalta, gearrscéalta agus píosaí criticiúla le linn a gairme.
Saol
Rugadh Maura Laverty i Maura Kelly i Rathangan, Contae Chill Dara ar 15 Bealtaine 1907. Cuireadh oideachas uirthi ag Clochar Brigidine i gCeatharlach. Bhí rún aici oiliúint a fháil le bheith ina múinteoir, ach thréig sí na pleananna seo tar éis bhás a seanmháthar. Bhog sí go dtí an Spáinn ina dhiaidh sin i mí na Samhna 1924, ag glacadh post an rialtóra agus ina rúnaí don Bhanphrionsa Bibesco ina dhiaidh sin agus ina comhfhreagraí eachtrach lonnaithe i Maidrid sa deireadh. Nuair a d’fhill sí ar ais go hÉirinn, d’oibrigh sí mar iriseoir agus mar chraoltóir i mBaile Átha Cliath don stáisiún raidió náisiúnta, Radio Éireann.
Nuair a d’fhill sí go hÉirinn phós sí an t-iriseoir James Laverty i 1928. Bhí triúr clainne acu, duine acu a hiníon, an t-ealaíontóir Barry Castle, a léirigh cuid d’obair a máthar.
Cuirtear a cuid páipéar i dtaisce i Leabharlann Náisiúnta na hÉireann.
Foilsíodh beathaisnéis, The Maura Laverty Story, le Seamus Kelly, in 2017.
Dráma bunaithe ar a saol, Maura Laverty - This Was Your Life, le Bairbre Ní Chaoimh agus Yvonne Quinn den chéad uair i mBaile Átha Cliath i 2019.
Jane Krakowski
Is ceoltóir agus ban-aisteoir Meiriceánach é Jane Krakowski, a rugadh sa bhliain 1968.
Sarah Bolger
Aisteoir Éireannach íSarah Bolger.
Mount Vernon, Texas
Is é Mount Vernon príomhbhaile Contae Franklin, Texas. Bhí 2,662 ina gcónaí i Mount Vernon sa bhliain 2010.
Tunicata
Is fo-fhíleam iad na Tunicata (Urochordata san am atá caite) agus meastar iad mar chordaigh. Tugtar túiniceach ar bhall den fhofhíleam seo.
Béal Feirste Thuaidh (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Béal Feirste Thuaidh. Cruthaíodh sa bhliain 1922 é. Is é John Finucane (SF) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Freastalaí
250px|thumb|Freastalaí Is duine a oibríonn i mbialann é freastalaí.
Boeing
mion|clé|200px|An Boeing 747, an eitleán is mó a dhéanann Boeing
Comhlacht Meiriceánach is ea Boeing, a bunaíodh i Seattle i 1916 ag William Boeing. Ceann de na déantóirí eitleán is mo ar domhain atá i mBoeing, agus i measc na n-eitleán a thógann siad, tá:
Srón a' Choire Ghairbh
Is sliabh in Albain í Srón a' Choire Ghairbh, atá suite i gComhairle na Gàidhealtachd.
Nicole Sullivan
Tá clú uirthi as na sé shéasúr a chuir sí isteach ar chlár fuirseoireachta ar MADTV (1995-2001) agus as na cúig bliana a raibh sí ar an sitcom CBS The King of Queens. Bhíodh páirteanna gutha aici ar Family Guy freisin. Faoi láthair guthaíonn sí an carachtar Marlene sa tsraith sin The Penguins of Madagascar.
São Tomé agus Príncipe
Tír oileánda i Murascaill na Guine is ea São Tomé agus Príncipe agus í suite amach ó chósta na hAfraice Meánchiorclaí. Tá dhá oileándra timpeall Oileán São Tomé agus Oileán Príncipe agus iad tuairim is 140 ciliméadar ó chéile.
Ní raibh daoine ina gcónaí ar na hoileáin nuair a tháinig na Portaingéalaigh trasna orthu. Bhí na Portaingéalaigh ag lonnú orthu ar feadh an 16ú haois agus bhí tábhacht leis na hoileáin i dtaca le trádáil sclábhaithe an Aigéin Atlantaigh. Bhí geilleagar na n-oileán ag brath go mór ar na sclábhaithe sin, mar b’fhurasta siúcra, agus barraí margaidh ar nós caife agus pónairí cócó ina dhiaidh sin, a shaothrú ann de bharr na hithreach méithe bolcánaí agus na haeráide trópaicí.
Bhí achrann agus corraíl ann sa 19ú agus sa 20ú haois agus geilleagar míshocair. Baineadh neamhspleáchas amach go síochánta in 1975, agus tá an tír ar na tíortha is socra agus is daonlathaí san Afraic fós.
Tá daonra de 199,910 (2016) ag São Tomé agus Príncipe agus dá bhrí sin tá sí ar an dara tír Afracach is lú i ndiaidh na Séiséal agus ar an tír Phortaingéilise is lú. De shliocht Afracach agus measctha an chuid is mó den phobal, agus tá a bhformhór ina gCaitlicigh.
Stair
Bhí São Tomé agus Príncipe gan daoine nuair a bhain na Portaingéalaigh amach iad timpeall 1470. João de Santarém agus Pêro Escobar a tháinig trasna orthu. Síleadh go mbeadh na hoileáin go maith chun trádáil leis an míntir. Ba dheacair lonnaitheoirí a mhealladh, agus ba dhaoine nach raibh meas orthu sa Phortaingéil, go háirithe Giúdaigh, is mó a tháinig ar dtús.
Faoi 1515 b’iostaí sclábhaithe iad São Tomé agus Príncipe agus iad ag freastal ar thrádáil sclábhaithe an chósta timpeall Elmina. Bhí dianghá le hoibrithe chun siúcra a shaothrú agus thug na Portaingéalaigh an táinte sclábhaithe isteach ón míntír. Faoi lár an 16ú haois ní raibh bualadh na n-oileán le fáil san Afraic i ngeall ar an méid siúcra a bhí á easpórtáil ag na Portaingéalaigh. Ghlac Ríocht na Portaingéile seilbh ar São Tomé agus Príncipe in 1522 agus in 1573 faoi seach.
Ach tháinig laghdú ar an mbrabach de bharr a raibh de shiúcra á shaothrú sa leathsféar thiar, agus ba dheacair smacht a choinneáil ar an daonra mór sclábhaithe toisc nach raibh sé d’acmhainní ag an bPortaingéil chuige. Chuaigh saothrú an tsiúcra i laghad ar feadh céad bliain. Faoi lár an 17ú haois bhí athrú tagtha ar gheilleagar São Tomé agus é mar chaladh idirthurais ag longa a bhí ag tabhairt sclábhaithe ó mhíntír na hAfraice go dtí an tIarthar.
Sa 19ú haois tugadh dhá bharr margaidh nua isteach, caife agus pónairí cócó, barraí a d’oir don ithir bholcánach. Ba ghearr go raibh plandálacha móra (nó "roças") le fáil ar an gcuid is mó den talamh maith agus iad i seilbh comhlachtaí Portaingéalacha nó tiarnaí talún thar lear. Faoi 1908 ba é São Tomé an áit is mó a raibh cócó á shaothrú ann agus is é an barr is tábhachtaí fós ann é.
Thug córas seo na bplandálacha údarás mór do na bainisteoirí plandála agus tugadh drochíde do na hoibrithe dá bharr. Chuir an Phortaingéil deireadh leis an sclábhaíocht in 1876 ach ní raibh deireadh leis an obair éigeantais. I dtús an 20ú haois tharla conspóid idirnáisiúnta toisc go ndúradh go raibh drochúsáid á tabhairt d’oibrithe conartha ó Angóla. Lean achrann lucht oibre i bhfad ina dhiaidh sin. In 1953 bhí círéibeacha ann, agus mharaigh na húdaráis cúpla céad oibrí Afracach. Tá cuimhne fós ar “shléacht Baterá” agus déanann an rialtas ceiliúradh air.
Neamhspleáchas (1975)
Sa chuid dhéanach de na 1950í, nuair a bhí náisiúin nua eile san Afraic ag éileamh neamhspleáchais, bhunaigh baicle de mhuintir São Tomé “Movimento de Libertação de São Tomé e Príncipe” (“An Ghluaiseacht um Shaoradh São Tomé agus Príncipe”) (MLSTP) agus chuir lárionad ar bun sa Ghabún, tír a bhí láimh leo. Treascraíodh deachtóireacht Marcelo Caetano sa Phortaingéil i Mí Aibreáin 1974 agus shocraigh an rialtas nua ar scaradh le coilíneachtaí na Portaingéile. Tar éis rialtais idithréimhsigh bhain São Tomé agus Príncipe neamhspleáchas amach ar an 12 Iúil 1975 agus toghadh Manuel Pinto da Costa, iar-Ard-Rúnaí MLSTP, mar an gcéad Uachtarán.
In 1990 bhí São Tomé ar na chéad tíortha Afracacha a ndearnadh leasú daonlathach orthu. Cheadaigh an dlí páirtithe freasúra agus as sin amach bhí toghcháin shaora ann.
Ghabh an t-arm cumhacht ar feadh seachtaine i Mí Iúil 2003 agus iad ag gearán faoi bhreabaireacht agus nach roinnfí teacht isteach ón ola go cothrom. Rinneadh socrú a lig don Uachtarán Fradique de Menezes (a toghadh in 2001) dul i gcumhacht arís. In 2009 rinneadh iarracht ar an Uachtarán a threascairt, ach thug sé pardún do na cealgairí tar éis gur cuireadh i mbraighdeanas iad.
Polaitíocht
Toghtar Uachtarán na poblachta le haghaidh téarma cúig bliana le vótáil na ndaoine uile agus ballóid rúnda, agus caithfidh sé tromlach glan na vótaí a fháil. Tá cead ag an Uachtarán fanacht i gcumhacht dhá théarma i ndiaidh a chéile. Is é an tUachtarán a roghnaíonn an príomh-aire agus roghnaíonn an príomh-aire na ceithre bhall déag den chomh-aireacht.
Tá cúig bhall is caoga ag Tionól Náisiúnta São Tomé agus Príncipe. Toghtar iad le haghaidh téarma ceithre bliana agus cruinníonn siad le chéile dhá uair in aghaidh na bliana.
Is í an Chúirt Uachtarach an t-údarás is airde i gcúrsaí dlí. Tá na breithiúna neamhspleách de réir ab bhunreachta.
Tíreolaíocht
Tá São Tomé agus Príncipe suite san Atlantach meánchiorclach agus Murascaill na Guine, timpeall 300 agus 250 faoi seach amach ó chósta thiar thuaidh an Ghabúin. Baineann siad le líne bholcánach Chamarún, líne a bhfuil baint aici freisin le hoileáin Annobón san iardheisceart agus le Bioko san oirthuaisceart (ar cuid den Ghuine Mheánchiorclach iad), agus le Sliabh Chamarún ar chósta Murascaill na Guine.
Stáit Chónaidhme na Micrinéise
Tír Mhicrinéiseach is ea Stáit Chónaidhme na Micrinéise atá suite san Aigéan Ciúin. Is é Palikir an phríomhchathair ach is é Weno an chathair is mó sa tír.
São Tomé agus Príncipe
Tíreolaíocht
Tá São Tomé 50 ciliméadar ar fad agus 30 ciliméadar ar leithead agus é ar an gceann is sléibhtiúla den dá oileán. Tá Príncipe timpeall 30 ciliméadar ar fad agus sé chiliméadar ar leithead. Tagann srutháin aníos learga na sléibhte ar an dá oileán agus iad ag rith chun na farraige tríd an bhforaois agus trí pháirceanna. Tá an Meánchiorcal le fáil díreach laisteas d’Oileán São Tomé.
Aeráid
Aeráid thrópaiceach atá ann ag leibhéal na farraige: é te agus marbhánta le meánteocht 27° C nach athraíonn mórán. Níos faide suas tá meánteocht bhliantúil 20° C ann agus bíonn na hoícheanta fionnuar. Ní hionann an bháisteach bhliantúil i ngach áit, 5,000 mm ar na learga thiar theas agus 1,000 mm sna hísleáin thuaidh. Idir Mí Dheireadh Fómhair agus Mí an Mheithimh a thiteann an bháisteach.
Éimin
Tír Arabach is ea Éimin, atá lonnaithe sa Mheánoirthear in iardheisceart na hÁise. Tá teorainn aici leis an Araib Shádach thuas agus Óman thoir. Is é Sanaa an phríomhchathair.
São Tomé agus Príncipe
Fiadhúlra
Níl mórán mamach le fáil in São Tomé agus Príncipe, cé go bhfuil dallóg fraoigh ann agus roinnt speicis de sciatháin leathair. Is mó ná sin an méid éan agus plandaí atá ann. Orthu sin tá an íbis is lú ar domhan, an t-éan gréine is mó ar domhan, scréachán neamhchoitianta São Tomé agus roinnt speicis mhóra de bheagóinia.
Tá tábhacht leis an tír mar áit neadaireachta turtar. Orthu tá an turtar frithghobach (Eretmochelys imbricata).
Caidreamh Coigríche
Tá ambasáidí ag São Tomé agus Príncipe in Angóla, sa Bheilg, sa Ghabún, sa Phortaingéil agus sna Stáit Aontaithe. Thug sé aitheantas do Dhaon-Phoblacht na Síne in 2016. Tá misean buan chun na Náisiún Aontaithe aige i Nua-Eabhrac agus tá Oifig Comhfhreagraí Thaidhleoireachta Idirnáisiúnta aige.
Éimin
Corraíl shibhialta
Lárionad sceimhlitheoireacht a Ioslamacha is ea an Éimin ó na 1990idí ar aghaidh. Mar shampla, sa bhliain 2015, mhaígh Al Qaeda i Éimin gurb iad a bhí taobh thiar de na hionsaithe sceimhlitheoireachta ar oifigí na hirise, Charlie Hebdo i bPáras na Fraince.
São Tomé agus Príncipe
Caidreamh Coigríche
Tá São Tomé agus Príncipe ar na stáit a bhunaigh Comhphobal Thíortha na Portaingéilise.
Cúrsaí míleata
Is beag iad fórsaí míleata São Tomé agus Príncipe. Tá ceithre chraobh ann: an tArm, an Garda Cósta, Garda an Uachtaráin agus an Garda Náisúnta.
Éimin
Cogadh Cathartha san Éimin, 2014 - inniu
Thosaigh seach-chogadh san Éimin i ndeireadh na bliana 2014. Chuaigh cúrsaí ó smacht agus an teannas idir an Araib Shádach (agus a comhghuaillithe cumhachtacha, na Stáit Aontaithe agus an Ríocht Aontaithe go háirithe) agus an Iaráin (agus na réabhlóidithe Houthi) ag géarú.
Ilomantsi
Labhraíonn seandaoine Cairéilis fós, agus chuaigh a lán focal Cairéilise in úsáid sa leathchaint áitiúil. Mar shampla, tugtar Pogosta ar bhaile mhór Ilomantsi. Bhronn an áit seo a hainm ar "ghalar Pogosta", galar matán a bhíonn á iompar ag na míoltóga, go háirithe nuair a bhíonn an samhradh ag druidim chun deiridh.
Éimin
Cogadh Cathartha san Éimin, 2014 - inniu
D'éirigh an choimhlint go gasta 'an ghéarchéim daonna is measa ar domhan', de réir na Náisiúin Aontaithe.
Ilomantsi
Sa gheimhreadh, i Mí na Márta de ghnáth, bíonn lucht na sciála ag glacadh páirte i dTuras Scíála Pogosta (Pogostan hiihto). Tógann an turas sciála deireadh seachtaine amháin. Is é lárionad lúthchleasaíochta Parppei áit thosaithe agus chríochnaithe an turais.
Ritheann Runon ja rajan tie ("Bóthar na Filíochta agus na Teorann"), bealach turasóireachta Oirthear na Fionlainne, trí Ilomantsi.
Éimin
Cogadh Cathartha san Éimin, 2014 - inniu
Idir 2014 agus 2021, fuair timpeall 277,000 bás, de réir Clár um Fhorbairt na Náisiúin Aontaithe (154,000 de bharr na cogaíochta; básanna indíreacha, an gorta go háirithe, 233,000). Is ar na leanaí is measa a thiteann an choimhlint.
São Tomé agus Príncipe
Geilleagar
Tá geilleagar São Tomé agus Príncipe ag brath ar churaíocht phlandála ón 19ú haois i leith. Nuair a d’éirigh an tír neamhspleách bhí plandálacha le fáil ar 90% den talamh curaíochta, plandálacha ar le Portaingéalaigh iad. Ghlac gnólachta stáit seilbh ar na plandálacha sin. Is é an cócó an barr is mó saothrú agus tá 95% d’easpórtálacha talmhaíocha ag brath air. Easportáiltear copra, eithní pailme agus caife chomh maith.
Iomportálann an tír tromlach a cuid bia mar nach saothraítear a oiread barraí bia sa bhaile is a chothódh pobal na tíre. In 1997 measadh gur iomportáladh 90% de bhia na tíre. Le beagán blianta anuas tá an rialtas ag iarraidh saothrú barraí bia a mhéadú. Cuireadh a lán tionscadal ar bun chuige agus cuid mhór den mhaoiniú faighte ó dheontóirí ón iasacht.
Cé is moite den churaíocht, is iad na gnóthaí is tábhachtaí an iascaireacht agus beagán tionscal a phróiseálann táirgí talmhaíocha áitiúla agus a dhéanann roinnt bunearraí. D’fhéadfadh an turasóireacht a chur chun cinn agus tá an rialtas ag iarraidh feabhas a chur ar infreastruchtúr an tionscail sin. Tá iarracht éigin á déanamh ar ghnólachtaí príobháideacha a ghríosú sa tionscal turasóireachta. Tá timpeall 11% d’oibrithe ar fostú ag an rialtas.
Déantar trádáil mhór leis an bPortaingéil, go háirithe agus earraí á n-iompórtáil. Is ón Aontas Eorpach is mó a iomportáiltear bia, déantúsáin, innealra, agus gléasra iompair.
Daonra
Shíolraigh a bhformhór mór ó dhaoine as tíortha éagsúla a thug na Portaingéalaigh chun na n-oileán ón mbliain 1470 amach. Sna 1970í ghluais slua isteach agus amach: d’imigh formhór na bPortaingéalach agus tháinig na céadta daoine de chuid São Tomé abhaile ina ndídeanaithe ó Angóla.
Grúpaí eitneacha
Tá na grúpaí eitneacha a leanas le fáil in São Tomé agus Príncipe:
Teangacha
Is í an Phortaingéilis an teanga náisiúnta agus í á labhairt ag timpeall 98% den daonra. Tá crióil á labhairt ann freisin: Forro (36%), Criól Cabo Verde (8%), Angolar (6%) agus Príncipense (1%). Múintear Fraincis (6%) agus Béarla (4%) ar scoil.
Reiligiún
Bianeann an chuid is mó de na daoine leis an Eaglais Chaitliceach. Tá a lán daoine ann a bhaineann le hEaglais Ateachtach an tSeachtú Lá agus le heaglaisí Soiscéalacha eile. Tá pobal beag Ioslamach ann atá ag dul i méid. [
Oideachas
Ní mór do dhaltaí fanacht ar scoil ar feadh ceithre bliana. Ach tá seomraí ranga, téacsleabhair agus ábhar foghlama gann, agus tá na múinteoirí oilte agus íoctha go dona. Ní reáchtáiltear na scoileanna go héifeachtúil agus is beag lámh atá ag an bpobal i riar na scoileanna. Is beag airgead atá le fáil sa tír féin chun na scoileanna a choinneáil ar siúl agus tagann tromlach an mhaoinithe ón iasacht.
Tá dhá institiúid tríú leibhéal ann: an Licéam Náisiúnta agus Ollscoil São Tomé agus Príncipe.
Cultúr
D’fhág an Afraic agus an Phortaingéil a rian ar chultúr na tíre.
Rugadh a lán scríbhneoirí in São Tomé agus Príncipe, cé gur minic a chuaigh siad chun cónaithe i dtíortha eile.
Ceol
Baineann na rithimí ússua agus socopé le São Tomé agus baineann dêxa le Príncipe. Tá damhsaí ag roinnt leo, agus maítear go bhfuil lorg na Portaingéile ar an gceol agus ar na damhsaí.
Bhí tábhacht leis an mbanna Leoninos, a bunaíodh in 1959 agus a díscaoileadh in 1965. Ansin bunaíodh Os Úntués, banna a raibh lorg Mheiriceá, na hAirgintíne, an Chongó agus Chúba ar a gcuid ceoil agus a thug an giotár leictreach isteach. Bunaíodh bannaí eile, leithéidí Mindelo, grúpa a nasc rithimí de chuid São Tomé le rebita, rithim Angólach, chun puxa a chruthú.
Sa dara cuid den 20ú haois tháinig scríbhneoirí amhrán agus ceoltóirí nua ar an bhfód, agus fuair ceol São Tomé áit lonnaithe i Liospóin féin.
Cócaireacht
Iasc, arbhar, pónairí agus bananaí bruite an príomhbhia. Tá éileamh mór ar bhananaí, anainn agus abhcáid, agus úsáidtear spíosraí teo go forleathan. Úsáidtear caife mar spíosra nó mar bhlastanas. Is minic a réitítear bricfeasta as fuílleach an tsuipéir agus tá tóir ar uibheagáin.
Darach Ó Catháin
mion|[[Leeds]] Bhain Darach Ó Catháin (ainm stáitse) nó Dudley Kane (30 Meán Fómhair 1922 - 29 Meán Fómhair 1987) cáil náisiúnta agus idirnáisiúnta amach dó féin de bharr a chuid amhránaíocht a ar an sean-nós.
Saol
Rugadh an Cathánach sa Mháimín, Leitir Móir, Conamara, sa bhliain 1922 agus bhog an teaghlach go Rath Chairn sa bhliain 1935.
D'aistrigh sé féin agus a mhuintir go Ráth Chairn na Mí sa bhliain 1935. Bhog an Cathánach agus a bhean Bríd go Leeds, Yorkshire i 1963 agus is ann a chaith sé an chuid eile dá shaol ansiúd ag obair do thógálaithe.
Cailleadh an Cathánach sa bhliain 1987.