cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gainglín
San anatamaíocht, an bailiúchán d'fhíochán néarógach liath (gan mhiailin) sa nearchóras. I gcás na n-inveirteabrach, an chuid is mó den néarchóras lárnach. Sna veirteabraigh, tá roinnt gainglíní sa néarchóras lárnach (mar shampla, na bonnghainglíní), ach an chuid is mó sa néarchóras forimeallach mar bhailiúcháin de choirp cealla néarón (gainglíní an dromlaigh). Ionaid cumarsáide idir néarchealla atá iontu. Sa mhíochaine chliniciúil, cist a chruthaítear i leith truaill teannáin, at gan phian gan dochar. Faightear go coitianta os cionn an rosta nó ar dhroim na láimhe é.
Arm na Stát Aontaithe
Is é atá i gceist le hArm na Stát Aontaithe ná an chraobh is mó sna fórsaí armtha atá ann i Stáit Aontaithe Mheiriceá, atá freagrach as oibríochtaí talamh-bhunaithe den chuid is mó. Is san Arm Ilchríochach a bhunaíodh ar 14 Meitheamh 1775 atá fréamhacha an airm nua-aimseartha. Cruthaíodh é ar dtús chun éilimh an gCogadh Réabhlóideach Mheiriceá a shásamh.
Teangacha na Danmhairge
deas|250px|thumb|Teangacha na Danmhairge Is í an Danmhargais príomhtheanga Ríocht na Danmhairge agus í mar an t-aon teanga oifigiúil. Tá an Ghraonlainnis agus an Fharóis aitheanta mar teangacha réigiúnach agus iad á labhairt sa Graonlainn agus in Oileáin Fharó faoi seach. Chomh maith leis sin tá mórchuid do dhaonra na Danmhairge (86%) in ann an Béarla a labhairt agus tá 58% don daonra in ann an Ghearmáinis a labhairt de réir suirbhé a dhein Eurobarometer sa bhliain 2005. Tá an Ghearmáinis á labhairt in áiteanna i ndeisceart na Danmhairge ar an dteorainn leis an nGearmáin.
Edward Woodward
B'aisteoir Sasanach é Edward Albert Arthur Woodward (a rugadh ar an 1 Meitheamh 1930 – agus a fuair bás ar an 16 Samhain 2009).
Ailill mac Slánuill
I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ba ea Ailill (nó Oilioll) mac Slánuill.
An Liotuáinis
Is teanga oifigiúil na Liotuáine í an Liotuáinis, atá ag 4 milliún duine mar mháthartheanga. Lietuvių kalba a thugann lucht a labhartha ar a dteanga féin. Is ceann den dá theanga Bhaltach atá fós beo í an Liotuáinis (chomh maith leis an Laitvis). Is brainse sainiúil de na teangacha Ind-Eorpacha iad na teangacha Baltacha.
Blaosc Taung
deas|200px|thumb|Blaosc Taung Cuid de bhlaosc is cás intinne homainide ársa a fuarthas i dTaung na hAfraice Theas i 1924. Cruthaíodh gur ó bhall óg den ghné Australopithecus africanus í, an chéad uair a fuarthas iontaise den homainid luath bheagintinneach seo.
Briosclán galánta
Is planda é an briosclán galánta (Potentilla elegans).
Edward Norton
Is aisteoir Meiriceánach é Edward Harrison Norton (a rugadh ar an 18 Lúnasa, 1969).
Síbionú Seapánach
thumb|240px|Síbionú Seapánach Is madadh clóis as an tSeapáin é an síbionú Seapánach.
Móiminteam
Sa bhfisic, iolrú an luais is na maise. Úsáidtear an tsiombail p chuige. Is é an dara dlí gluaiseachta de chuid Newton gurb ionann an fórsa agus ráta athraithe an mhóimintim in aghaidh an ama. Is prionsabal bunúsach sa bhfisic é, má tá córas ann nach bhfuil aon fhórsa i bhfeidhm air, go n-imchoimeádtar an móiminteam ann. Is cianníocht veicteoireach é.
Kitsunegari (eipeasóid The X-Files)
Craoladh an t-ochtú heipeasóid, "Kitsunegari" den chúigiú sraith The X-Files ar an 4 Eanáir 1998. Scríobh Vince Gilligan agus Tim Minear an eipeasóid seo. D'fhéach 19.75 milliún duine ar an eipeasóid.
Sin Seapánach
thumb|240px|Sin Seapánach Is madadh clóis é sin Seapánach.
Ionsaithe antraisc (SAM, 2001)
mion|seoladh litreacha amach ina raibh [[antrasc ann]] Tharla ionsaithe antraisc sna Stáit Aontaithe i rith an fhómhair 2001. Ar 18 Meán Fómhair 2001, seachtain amháin i ndiaidh na n-ionsaithe 9/11, seoladh litreacha amach ina raibh antrasc ann, agus an teachtaireacht, "DEATH TO AMERICA, DEATH TO ISRAEL, ALLAH IS GREAT", srl.
Na litreacha
Seoladh litreacha le antrasc i mí Meán Fómhair agus ar an 5 agus 9 Deireadh Fómhair. Ar 21 Deireadh Fómhair 2001, bhásaigh an tríú duine sna Stáit Aontaithe de bharr na litreacha. Fuair cúigear bás in iomlán le linn na tréimhse seo (beirt Seanadóirí san áireamh) agus thit i bhfad níos mó tinn. Níos déanaí, bhí litreacha bréige eile seolta ach ní raibh aon dochar iontu. Ach mhúscail siad imní i measc an phobail, agus taom sceimhle fiú. mion|seoladh litreacha amach
Iarmhairtí
Tamall i ndiaidh 9/11, chuir scéala an antraisc scanradh ar go leor daoine sna Stáit Aontaithe ag an am. Bhí Meiriceá dulta i dtaithí ar dhrochscéalta - an 11 Meán Fómhair, na hionsaithe antraisc, caint faoi ionsaithe eile sceimhlitheoireacht a, agus caint faoi chogadh thar lear (san Afganastáin agus san Iaráic). Chuir na meáin go mór leis an sceon lena dtuairisceoireacht éigrinn. Ba neamartach an mhaise dóibh scéalta a scaipeadh gan tabhairt le fios nach raibh iontu ach ráflaí.
Eolaí ar mire
mion|Bruce Ivins sa bhliain 2003 Eolaí san United States Army Medical Research Institute of Infectious Diseases (USAMRIID), Fort Detrick, Maryland, a bhí freagrach as na hionsaithe, is cosúil. Bruce Ivins an t-ainm a bhí air agus bhí meabhairghalar air, is cosúil. Bhí an cás á fhiosrú fós sa bhliain 2008 nuair a chuir Ivins lámh ina bhás féin.
Cath Chluain Tarbh
Ag Cath Chluain Tarbh, a troideadh ar Aoine an Chéasta 23 Aibreán 1014 i gCluain Tarbh atá inniu i gcathair Bhaile Átha Cliath, chloígh na Gaeil slua Lochlann go hiomlán ar deireadh. Maraíodh Brian Bóirmhe, ceannaire na nGael, áfach, ag deireadh an chatha, agus é ag guigh ina théalta.
Cúlra
Bhí na Lochlannaigh is na Danair ag teacht i dtír in Éirinn ón 9ú aois, agus rinneadar an-réabadh ar bhailte agus mainistreacha na hÉireann. Bhí an chuid ba mhó den oileán faoi riail ag Brian Bóirmhe ón bhliain 1002, ach ní tír aontaithe a bhí ann ar chor ar bith, cé go raibh an teideal Ard-Rí na hÉireann bronnta air. Mar thoradh, bhí sé de sprioc ag Brian Bóirmhe talamh an oileáin ar fad a aontú faoina cheannas féin.
Bhuail Brian Bóirmhe agus a chéile comhraic Máel Sechnaill mac Domnaill - Rí na Mí agus Ard-Rí na hÉireann roimh Bhrian - le chéile i gCluain Fearta sa bhliain 997. D'aontaigh an bheirt go dtabharfaidís aitheantas don chuid den oileán a bhí á rialú acu ag an bpointe seo. Bhíodh Brian Bóirmhe ag ionsaí thalún Mháel Sechnaill ar bhun leanúnach, agus ghéill sé a chuid dóibh dá bharr.
1012
Sa bhliain 1012, d'éirigh Rí Laighean Máel Mórda mac Murchada amach. Níor bhain Brian Bóirmhe feidhm as an lámh láidir ar an toirt, ach shocraigh sé póstaí tábhachta ina áit. Thug sé a iníon mar bhean do Sitric II, rí na Lochlannach i mBaile Átha Cliath, agus phós Brian féin Gormlaith, máthair Sitric agus deirfiúr Mháel Mórda). Níor mhair an socrú seo rófhad, áfach.
1013
Bhí Máel Mórda agus Sitric réidh chun troda arís sa bhliain 1013, agus Máel Mórda faoi bhrú ag a bhean Gormlaith dul i ngleic le Brian. Bhí slua maith de clanna na tíre a bhí éadmhar as cumhacht Bhrian, agus d'aontaigh iad go léir le chéile.
Mar fhreagra, chuir Brian Gormlaith faoi ghlas. Bhí airm aige lonnaithe i gContae Bhaile Átha Cliath, ó Mheán Fómhair 1013 go dtí Nollaig. Ag an am seo, rinne Brian ionsaithe ar fud Bhaile Átha Cliath chun Gaeil na cathrach a choimeád as arm na Lochlannach. Ag an am céanna, sheol Gormlaith teachtaireacht chuig Sigurd Hlodvisson, iarla Lochlannach na nInse Orc.
Tús an chatha
Gheall Sigurd Hlodvisson cabhair do Ghormlaith, agus thóg sé Brodir ó Oileán Mhanainn ina éineacht mar chomhluadar. Bhí sé de phlean ag an bheirt an fear eile a mharú tar éis an chatha, agus coróin na hÉireann a thógáil dó féin. clé|mion Sa bhliain 1014, d'éirigh arm Bhrian chun troda agus chuaigh siad amach i dtreo Bhaile Átha Cliath. Agus iad gar don chathair, tugadh buille do Mháel Sechnaill - iar-Rí na tíre - nuair a dhiúltaigh Gaeil na Mí dul i mbun troda le Gaeil Bhrian. Mar thoradh, ní raibh ag Sitric ach míle fear, i gcomparáid leis an ceithre go leith a bhí ag Brian. Shroich Brian an balla taobh amuigh den chathair, agus shocraíodar anseo don oíche.
Ar an oíche seo, fuair Brian an nuacht go raibh na Lochlannaigh imithe amach ar fharraige sna long a, ag fágáil Sitric ina ndiaidh. Ní raibh ann ach bob, áfach. Faoi dorchadas na hoíche, thiontaigh na Lochlannaigh thart agus tháinig siad i dtír ar an trá i gCluain Tarbh, míle ó thuaidh ón chathair, chun a bheith ann i ngan fhios d'éinne an lá dár gcion.
Sna laethanta seo, bhí an chathair ar thaobh theas na Life amháin, agus ní raibh idir Cluain Tarbh ar an taobh thuaidh ach droichead amháin. Mar gheall ar seo, bhí na Lochlannaigh in ann teacht i dtír chun prapáil gan phriacail ar bith. mion|299x299px
An cath
D'eagraigh na Lochlannaigh iad féin ina gcúig ranna ar ghort an chatha, le Sitric féin agus míle dá fhir ag fanacht réidh sa chathair. Bhí mac Shitric i gceannas ar ghrúpa de mhíle fear ón chathair ar an taobh clé den líne, agus bhí trí mhíle fir ó Laighin ag Máel Mórda eagraithe in dhá roinn. Cé go raibh slua mór acu, ní raibh siad armáilte chomh maith is a bhí na Lochlannaigh ar a ndá thaobh. Sheas míle de Lochlannaigh óna hInse Orc i lár na páirce, le míle eile faoi cheannas Brodir ar dheis, ar na dtránna.
Bhí Gaeil Bhrian eagraithe beagnach mar an gcéanna. Ar dheis (clé na Lochlannach), bhí míle saighdiúir tuarastail agus Lochlannaigh ón Oileán Mhanainn. Go díreach in aice leo, bhí míle go leith fear agus a ríthe as clanna Chonnacht, dhá mhíle laoch Mumhan faoi cheannas Mhurchad, mac Bhrian, chun tosaigh, míle agus ceithre chéad de Dál Cais ar chlé faoi cheannas Toirdhealbhach Ua Briain mhic Mhurchad cúig bliana déag, agus deartháir Bhrian Cuduiligh. clé|mion|308x308px Cuireadh tús leis an troid féin le roinnt maslaí pearsanta óna fir ón dá thaobh, agus beirt nó triúr dóibh ag dul amach i mbun troda pearsanta in amharc a chéile, leis na sluaite ag screadáil agus ag béiceadh. De réir a chéile, thosaigh na fórsaí ag druidim níos giorra dá gcéile, agus bhris an cogadh ceart amach go luath ar maidin.
Fuair na Lochlannaigh an ceann is fearr ar na nGaeil ag tús an chatha, agus a n-airm troma ag déanamh an-damáiste. Ach bhain Brian buntáiste as an méid seo chomh maith, leis a Lochlannaigh tuarastail ar dheis ag brúigh na fórsaí ann siar. Ar chlé dó, b'é Brodir féin a thosaigh an t-ionsaí agus d'éirigh leis píosa talún a ghoideadh, go dtí gur thug sé aghaidh ar Ulf Hreda, deartháir eile Bhrian. Cé nár éirigh le Wolf cathéide Bhrodir a bhriseadh, buaileadh chun talamh é agus theith Brodir ó bpáirc an chogaidh. Fágadh na Lochlannaigh gan cheannaire, le fir Mhurchad (fíor-mhuintir an Rí, mar a chreideadar) ag tabhairt aghaidh orthu, agus um thráthnóna bhí fórsaí Bhrodir ag teitheadh siar go dtí a longa.
deas|400px|thumb|Cath Chluain Tarbh i bpéinteáil de chuid Hugh Frazer ón bhliain 1826
I lár an chatha, áfach, b'iad na Lochlannaigh a bhí chun tosaigh, le Sigurd agus Máel Mórda ag déanamh slad ceart ar fhórsaí Mumhan. De réir an finscéal, thóg Sigurd bratach draíochtúil isteach sa chath leis, ceann a mheall na Gaeil chuig an té a bhí á iompar, chun é a mharú é sa deireadh. Ceapadh go mbainfeadh an bratach an bua amach don té seo, ach go marófaí é chomh maith. Mar gheall ar an scéal seo, níor phioc éinne eile é suas, agus maraíodh Sigurd láithreach bonn nuair a rinne seisean amhlaidh.
Agus an lá ag druidim chun deiridh, agus roinnt shosanna tógtha, bhí droch-chuma ar an scéal do na Lochlannaigh. Bhí Sigurd marbh, bhí na fir ag teipeadh ar an dá eite agus bhí gach duine traochta. Ghlac na Gaeil seilbh ar na dtránna os comhair na longa, agus bhí ar roinnt Lochlannaigh snámh ar ais i dtreo na longa eile a bhí ag fanacht níos faide amach san fharraige. Fuair cuid mhaith dóibh bás san iarracht seo. clé|mion|[[Brian Bóramha]] Bhí sé sach soiléir gurb ag Brian a bhí an lámh in uachtar, agus shocraigh na Lochlannaigh éalú siar chuig an chathair. Bhain Máel Sechnaill fiedhm as an pointe seo chun teacht ar ais sa throid, agus dhún sé an bealach chuig an droichead agus sábhailteacht na cathrach. Leis na Lochlainnaigh sáinnithe, cuireadh gach uile duine dóibh chun báis.
Sam idirlinn, tháinig Brodir ar Bhrian ag guí ina phuball, agus é faoi cheilt sna choillte gar do Bhaile Átha Cliath. Bhailigh Brodir roinnt dá fhir le chéile gan mhoill agus d'ionsaigh siad agus mharaigh siad an Rí agus a fhoireann. D'éalaigh siad láithreach, agus Brodir ag béiceadh "Anois, inis do gach fear gurb é Brodir a mharaigh Brian". De réir thuairiscí na Lochlannach, gabhadh Brodir faoi dheireadh agus fuair sé bás uafásach ag lámha Ulf, an laoch a bhuail sé leis níos luaithe ar pháirc an áir.
As an sé mhíle go leith agus seacht míle de Lochlannaigh agus a gcomhghuaillithe, meastar gur maraíodh sé mhíle dóibh, beagnach gach duine de na taoisigh san áireamh. Ó thaobh na nGael de, cailleadh timpeall ceithre mhíle, an Rí Brian agus an chuid ba mhó dá mhic.
Cruitchorda
deas|200px|thumb|Cruitchorda Uirlis cheoil mhéarchláir, in úsáid sa tSín faoin 8ú céad, san iarthar ón 15ú céad. Laghdaigh a úsáid sa 19ú céad, ach tá sé in úsáid arís le haghaidh ceoil luaith. Nuair a bhrúitear gléas gluaistear seac adhmaid, feistithe le figín leathair, cleite nó plaistigh (in uirlisí nua-aoiseacha), agus baineann sé seo stoitheadh as an tsreang (síneann na sreanga taobh thiar den mhéarchlár). Maolaítear creathanna na sreinge nuair a thiteann an seac ar ais ina áit.
Cúig mhéar Mhuire
Is planda luibheach iad na cúig mhéar Mhuire (Potentilla reptans) agus is ball d’fhine na rósanna iad (Rosaceae).
Bíonn siad 5-30 cm ar airde. Tá dath buí ar a mbláthanna, na cúig pheiteal ag déanamh uainíochta ar na seipil; mórán staimín iontu. Tá siad cosúil le rósanna singil, gach ceann acu ar bharr gasáin fhada a fhásann as ascaill na nduillí. Tá na torthaí ina gcrobhaingí, gach ceann acu cuachta i gcailís mharthanach. Tá fáinne ilbhliantúil duillí ann as a bhfásann gais fhada reatha a chuireann síos fréamhacha ó na nóid as a bhfásann duillí is bláthanna. Tá dath dúghlas ar a nduillí pailmeacha, 5 dhuillín fhiaclacha iontu; gasáin fhada ar na duillí agus stiopóga a mbun.
Tá siad le fáil i bhfálta, in áiteanna tréigthe, ar cholbaí bóithre agus cosán agus uaireanta ar thalamh féaraigh, in ithreacha bunata agus neodracha ar fud na hEorpa.
Tá gaol acu leis an Néalfartach (Potentilla erecta), ach ní bhíonn ach 4 pheiteal uirthi sin agus 3 dhuillín sna duillí.
Gaireas cuasánach
mion|deas Is éard atá sa ghaireas cuasánach ná an chuid den chluas inmheánach a bhaineann le cothromaíocht fhisiciúil an ainmhí. Sraith spás is feadán taobh istigh de chnámh na huisinne sa bhlaosc is ea é.
Tá dhá chuas ann, an sacúl is an t-uitrín, agus 3 chanáil leathchiorclach le leathnú, nó ampaill, ag ceann amháin díobh. Taobh istigh den dá chuas, tá dhá mhacúl agus struchtúir chosúla a dtugtar criostaí orthu i ngach ampaill. Orgáin a bhraitheann gluaisne is ea iad seo, gach ceann acu mar a bheadh sorcóir glóthaí ina bhfuil roinnt otailití criostalta, ag seasamh ar an mballa cnámhach is a bhun ceangailte le néarchinn ribíneacha.
Nuair a ghluaiseann an ceann gluaiseann na horgáin seo, agus cruthaítear néar-ríoga a théann don inchinn ar feadh na néaróige cuasánchochlaí. Eolas ar ghluaisne líneach is claonta an chinn a thagann ó na macúil sa dá chuas, agus eolas ar ghluaisne uilleach is rollach an chinn a thagann ó na criostaí sna canálacha. Spreagann na comharthaí seo a shroicheann an inchinn — agus mothú comhfhiosach gluaisne an chinn, ar ndóigh — gluaisní athfhillteacha sna súile, an stoc, is na géaga, chun cothromaíocht fhisiciúil na colainne a chothú.
Búdaipeist
Is í Búdaipeist (Ungáiris: Budapest) príomhchathair na hUngáire agus an chathair is mó sa tír. Tá timpeall 1.7 milliún duine ina gcónaí ann. Bunaíodh an chathair nua-aimseartha ar 17 Samhain 1873 nuair a aontaíodh na cathracha Buda, Óbuda, agus Pest le chéile.
Tá Búdaipeist suite ar bhruach na Danóibe, agus is í an 8ú cathair is mó san Aontas Eorpach.
Stair
Thosaigh Réabhlóid na hUngáire 1956 ar an 23 Deireadh Fómhair 1956 agus mhair sí go dtí 10 Samhain 1956. Rinne na Sóivéadaigh ionradh ar Búdaipeist agus maraíodh níos mó na 3,000 duine sa troid.
C.P.D. Dinas Abertawe
Club peile Breatnach gairmiúil lonnaithe in Abertawe, i ndeisceart na Breataine Bige, is ea Clwb Pêl-droed Dinas Abertawe nó Swansea City Association Football Club. Imríonn an club sa Premier League. Imríonn siad ar son Shasana sna comórtais ar mhór-roinn na hEorpa, ach d’imir siad in ainm na Breataine Bige freisin ar uairibh san am a chuaigh thart. Is i Staidiam Liberty a bhíonn a gcuid cluichí baile.
Stair
mion|clé|300px|Baill na foirne sa chéad séasúr dóibh Bunaíodh an fhoireann sa bhliain 1912 leis an ainm Swansea Town AFC. Comhscór 1–1 le foireann Caerdydd toradh a gcéad chluiche ghairmiúil sa bhliain chéanna. Chuaigh siad isteach san English Football League sa bhliain 1921. Sa bhliain 1969 ghlac siad an t-ainm atá acu inniu, .i., Swansea City, mar tugadh stádas mar chathair go hAbertawe sa bhliain úd. Go dtí an bhliain 2005, d'imir siad i Vetch Field (Faiche na bPeasaire). Imríonn siad ag Staidiam Liberty ó shin i leith.
Cé nár áiríodh C.P.D. Dinas Abertawe ar na foirne móra den spóirt i gcónaí (níor bhain siad an First Division amach ach aon uair amháin, sa séasúr 1981–82), tá an fhoireann i measc na bhfoirne sacair is tábhachtaí sa Bhreatain Bheag, agus tá Craobh na Breataine Bige buaite acu 9 n-uaire agus an FAW Premier Cup faoi dhó. Bhuaigh an club Corn an Footbal League i gcluiche a bhuaigh siad 5–0 i gcoinne Bradford sa bhliain 2013. mion|clé|Rug C.P.D. Dinas Abertawe Corn Shraithchomórtais Sacair Shasana sa bhliain 2013.
Simon Shelton
Aisteoir Sasanach ab ea Simon Shelton (13 Eanáir 1966 – 17 Eanáir 2018)
Oblastí na hÚcráine
Is cineál rannáin riaracháin san Úcráin é Oblast (Úcráinis : о́бласть, Gaeilge : roinn). Tá 24 oblast sa tír.
Spitse Seapánach
thumb|240px|Spitse Seapánach Is madadh clóis é spitse Seapánach.
Teangacha Phoblacht na Seice
Is í an tSeicis an teanga is mó labhairt i bPoblacht na Seice agus í mar an mháthairtheanga do 98% do shaoránaigh Poblacht na Seice. Is í an tSeicis teanga oifigiúil na tíre. Tá na teangacha seo a leanas aitheanta mar teangacha mionlaigh: an tSlóvaicís, an Ghearmáinis, an bPolainnis, Bealarúisis,an Bhulgáiris, an Chróitis, an Ghréigis, an Romainis, an Rúiséinis, an Rúisis, an Seirbis, an Úcráinis, an Ungáiris agus an Vítneamis.
Ó thaobh teangacha iasachta de is í an Ghearmáinis an teanga iasachta is comónta i bPoblacht na Seice agus 28% in ann í a labhairt de réir suirbhé a dhein Eurobarometer sa bhliain 2005. Ba í an Béarla an dtarna teanga iasachta ba comónta agus 24% in ann í a labhairt. Chomh maith le sin bhí 20% in ann an Rúisis a labhairt.
Tagairtí
(as Béarla agus as Fraincis) http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf
Macall coille
Is planda é an macall coille.
Tósa Seapánach
thumb|240px|Tósa Seapánach Is madadh clóis é an tósa Seapánach.
Moing mhear
Planda débhliantúil a fhásann 2.5 m ar airde, dúchasach don Eoraip is réigiúin mheasartha na hÁise, ach a tugadh isteach in an-chuid tíortha eile is ea moing mhear. An gas cuasach eitreach le spotaí corcra, na duilleoga roinnte le teascáin ubhchruthacha fhiaclacha, na bláthanna bán gan seipil in umbail 2-5 cm ar leithead, an toradh ubhchruthach, an boladh bréan. Gach cuid nimhiúil mar go bhfuil an t-alcalóideach cuinín ann. Tá an nimh seo in úsáid leis na cianta, agus deirtear gurb í a tugadh do Shócraitéas.
Galar Tay-Sachs
Neamhord tearc a fhaightear le hoidhreacht ina dtarlaíonn carnadh mínormálta lipide san inchinn de bhrí nach bhfuil an einsím a chabhraíonn lena dianscaoileadh i láthair. Nochtar gnéithe cliniciúla sa naíonacht de ghnáth: aille, pairilis, moilliú meabhrach, faoi dheireadh bás. Níos coitianta i measc sliocht Iúdach Aisceanásaíoch ó lár is oirthear na hEorpa. Ainmnítear an galar as an oftailmeolaí Briotanach Warren Tay (1843-1927) a chuir síos den chéad uair ar na spotaí sainiúla caordhearga ar reitiní páistí galraithe, agus an néareolaí Meiriceánach Bernard Sachs (1858-1944).
Calatayud
Tá teideal na cathrach: "An uasal, dílis, dáiríre, seasmhach cathair Calatayud"). BHí an chéad toghcháin daonlathach i ndiaidh réimeas Franco ann ar an 15 Meitheamh 1977. Bhí siad ar siúil seachtain luath in Calatayud de bharr cuair an Rí Juan Carlos I.
Tá 20,658, ina gcónaí ann (2014) agus é ag dul i laghad de bharr imirce.
Cruinniú Mullaigh na Cruinne 1992 i Rio de Janeiro
mion|clé|Centro de convenções Riocentro, [[Rio de Janeiro]]
Tionóladh Comhdháil na Náisiún Aontaithe ar an gComhshaol agus an Fhorbairt, nó Cruinniú Mullaigh na Cruinne (Earth Summit nó ECO-92), i Rio de Janeiro na Brasaíle ar 3-14 Meitheamh 1992, an chéad Cruinniú fMullaigh na Cruinne riamh. Bhí beagnach gach ceann rialtais ar Domhan i láthair, ina measc Taoiseach na hÉireann, John Bruton. mion|Centro de convenções Riocentro
mion|clé|George H. W. Bush agus T-Léine "[[Lá Idirnáisiúnta ár Máthair-Chruinne|Lá  an Domhain"]]
Pléadh gnéithe éagsúla de na fadhbanna bagracha comhshaoil. I measc na n-ábhar a pléadh bhí an iarmhairt cheaptha teasa san atmaisféar is an forthéamh domhanda, an poll sa chiseal ózóin san atmaisféar, astitim radaighníomhach, truailliú aeir is uisce le ceimiceáin thocsaineacha, leathadh na bhfásach de bharr an iomarca feirmeoireachta, dífhoraoisiú, díothú gnéithe plandaí is ainmhithe, an fás géaraithe i ndaonra an Domhain, agus a lán eile.
Rinneadh comhaontuithe is fógraí go ndéanfaí bearta chun deireadh a chur le han-chuid de na míchleachtaí tionsclaíochta is iompair is bun leis na saghsanna truaillithe uile. Chomh maith leis na cruinnithe oifigiúla, tharla i bhfad níos mó taobhchruinnithe neamhoifigiúla ag eagrais dheonacha as tíortha ar fud an Domhain.
Imeacht ollmhór ab ea é, aitheantas gur ceisteanna polaitiúla, eacnamaíochta, teicniúla iad na fadhbanna comhshaoil, ceisteanna uiledhomhanda, go deimhin, nach féidir tabhairt fúthu i gceart ach ar bhonn uiledhomhanda.
Cinneadh go laghdófaí tiúchan na ngás san atmaisféar a chuireann leis an iarmhairt cheaptha teasa go dtí leibhéal na bliana 1990 faoin mbliain 2000.
Rinneadh an t-uafás poiblíochta nuair a seoladh an Creat-Choinbhinsiún na Naisiún Aontaithe maidir leis an Athrú Aeráide (an CCNAAA nó United Nations Framework Convention on Climate Change nó UNFCCC).
Maidir leis an smaoineamh ar "Lá Uisce" a cheiliúradh ar fud an domhain, pléadh é den chéad uair le linn Chomhdháil Rio sa bhliain 1992. Ghlac Comhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe rún ansin lenar dearbhaíodh gurbh é an 22 Márta Lá Domhanda an Uisce.
Crústach
Artrapód uisciúil coitianta le péire giall (mandabail), agus dhá phéire adharcán chun tosaigh ar an mbéal san ainmhí fásta. Timpeall 40,000 speiceas, muirí den chuid is mó, ach cuid acu a áitríonn gnáthóga fionnuisce is domhanda. An-chuid foirmeacha. Cuimsíonn an timthriall beatha staid larbhach le 3 phéire géag.
D. S. Ó Ciara
Iar-iománaí Éireannach é Donncha Seosamh "D. S." Ó Ciara (Béarla: Denis Joseph "D.J." Carey), a rugadh ar an 11 Samhain, 1970. Is as Gabhrán, Contae Chill Chainnigh dó. Deirtear go bhfuil sé ar dhuine de na himreoirí is fearr ina ghlúin, nó fiú i stair an chluiche. Bhuaigh Ó Ciara cúig bhonn i gCraobh Iomána Sinsearach na hÉireann le Cill Chainnigh, agus é ina chaptaen chomh maith. Tá naoi ngradam Sárimreoirí na Bliana aige freisin, níos mó ná éinne eile. Tosaí an-tréitheach agus cliste ab ea Ó Ciara, agus bhí páirt lárnach aige sa rath a bhí ag an bhfoireann sa tréimhse sin.
D'éirigh Ó Ciara as an iománaíocht i mí an Mheithimh sa bhliain 2006. Rinneadh uachtarán ar Chumann na nImreoirí Gaelacha de.
Tús a shaoil
Rugadh Donncha Seosamh Ó Ciara i nGabhrán, baile beag i lár an chontae ar an príomhbhóthar idir Baile Átha Cliath agus Port Láirge. Teaghlach mór a bhí ann, agus bhí triúr dheartháireacha agus dheirfiúracha aige. Níorbh é DJ an chéad imreoir sa chlann. D'imir a dheirfiúr Caitríona haca le foireann náisiúnta na hÉireann, agus b'iománaí é a dheartháir Máirtín, a roghnaíodh do scuaid Chill Chainnigh ar feadh chúpla bhliain. Tógadh DJ leis an iománaíocht ina fhuil in aon chor - bhí a uncail Máirtín ag imirt leis an bhfoireann áitiúil i nGabhrán Éire Óg, bhuaigh a aintín Peigí ceithre chraobh na hÉireann sa chamógaíocht, agus ba dhuine muinteartha é Pádraig Ó Faoláin freisin, iománaí iontach sna 1930idí.
Bhí ré órga ag na gCait (mar a dtugtar ar fhoireann iománaíochta an chontae) sna 1970idí, agus d'fhoghlaim DJ an cluiche agus é ag féachaint ar na laochra móra ón dtréimhse sin, mar shampla Éadbhard Ó Cathaoir, Nollaig Ó Sceacháin agus Liam Mac Giolla Phádraig. D'imir DJ le roinnt iománaithe maithe eile sa cheantar, mar shampla Pádraig Ó Néill agus Séarlaí Mac Artúir, agus d'imir siad le chéile san fhoireann Chill Chainnigh níos déanaí. D'fhreastail DJ ar Choláiste Naomh Chiaráin, scoil le clú bainte amach mar naíolann do iománaithe óga. Taobh amuigh den iománaíocht, chaith DJ am ag imirt peil Ghaelach, sacar agus liathróid láimhe.
Cill Chainnigh
Tar éis na blianta ag imirt le Coláiste Naomh Ciaráin, bhuaigh DJ áit i bhfoireann Chill Chainnigh, sna scuaideanna mionúra agus faoi-21 ar dtús. Bhris sé isteach san fhoireann sinsearach, agus ghlac sé páirt ina chéad chluiche ceannais Craobh Iomána Sinsearach na hÉireann sa bhliain 1991, in éadan an na foirne láidir Tiobraid Árann ón dtréimhse seo. Chaill na Cait an cluiche seo, ach bhuaigh DJ a chéad bhonn an bhliain ina dhiaidh i gcoinne Chorcaí. Lean an rath ar aghaidh sa bhliain 1993, nuair a bhuaigh na Cait arís in aghaidh na Gaillimhe. Bhí comórtas iontach ag DJ an bhliain seo, le 2-4 i gcoinne Uíbh Fháilí agus 1-5 sa chluiche i gcoinne Loch Garman. Bhí cáil DJ ag fás go tapaidh, agus athnaíodh a chumas ar fud na tíre. Mar thoradh, bhuaigh DJ duaiseanna Sárimreoirí na Bliana i 1992 agus 1993, agus roghnaíodh é ina Imreoir Iománaíochta na Bliana i 1993.
Níor shroich Cill Chainnigh an cluiche ceannais arís go dtí 1998. Bhain DJ geit as an bpobal spóirt in Éirinn nuair a d'fhógair sé a scor i mí Aibreán. Dúirt DJ gurb é an brú trom a chuireadh air an chúis a bhí aige chun an socraíocht seo a dhéanamh. Fuair DJ a lán tacaíocht ón bpobal, agus d'aontaigh sé filleadh ar ais sé sheachtain níos déanaí, nuair a fuair sé níos mó ná 25,000 litir ag iarr air teacht ar ais.
Gortaíodh DJ i dtimpiste gluaisteáin ag deireadh 2001, agus níor fhéidir leis imirt sa chomórtas. Ach tháinig DJ agus na Cait ar ais sa bhliain ina dhiaidh nuair a bhuaigh siad an comórtas arís. Fuair DJ a 9ú duais Sárimreoir, an uimhir chéanna a bhí ag a laoch Éadbhard Ó Cathaoir. Bhuaigh na Cait arís i 2002 agus 2003, agus ghlac DJ an Corn Liam Mac Carthaigh, agus é ina chaptaen an bhliain seo i gcoinne Corcaigh.
Sírna Sáeglach
Ghabh Síorna cumhacht na ríochta ar ais chuig Teamhair ó na hUlaidh. D'fhógair sé cogadh ar na hUlaidh, óir gur mharaigh siadsan a shin-seanathair, ar feadh céad bliain, céad bliain is caoga, nó ach amháin -ones bhliain is fiche. De réir leagain amháin den Leabhar Gabhála, tháinig na hUlaidh le chéile leis na Fomhóraigh agus throid siad ina éadan ag Móin Trógaide i gContae na Mí, ach bhuail ráig de phlá mharfach iad agus d'éag taoisigh ar an dá thaobh.
De réir leagain amháin eile den LGÉ, agus Céitinn agus na Ceithre Máistrí ar aon intinn leis, mharaigh Rothechtaid Rotha Síorna a Alind.
Sintashta
mion Láithreán seandálaíochta is ea Sintashta (Rúisis Синташта́) agus é suite in Chelyabinsk Oblast sa Rúis. Tá iarsmaí lonnaíochta daingnithe ann a bhaineann leis an gCré-umhaois, c. 2800-1600 RCh agus is é láithreán cineáil an chultúir Sintashta é. mion|carbad (suíomh d'Arkaim)
Suíomh
mion mion Tá Sintashta le fáil ar an steip Eoráiseach díreach soir ó Shléibhte na hÚraile. Ainmnítear an laithreán as Abhainn Sintashta, craobh-abhainn de chuid an Tobol. D’athraigh srutha na habhann le himeacht aimsire agus scriosadh leath an láithreáin dá bharr; tá teach is tríocha ar marthain fós as caoga nó seasca a bhí ann roimhe seo.
Bhí tithe dronuilleogacha ann agus iad leagtha amach mar fháinne a bhí 140 m trasna agus múr cré ina thimpeall a bhí daingnithe le hadhmad, túir gheata aige agus díog dhomhain laistigh ann. Ní bhfuarthas riamh roimhe sin daingnithe a bhí chomh mór leo siúd a fuarthas in Sintashta agus i lonnaíochtaí eile dá leithéid i réigiún na steipeanna. Tá fianaise ann go raibh copar agus cré-umha á ndéanamh i ngach teach a tochlaíodh in Sintashta, rud nach bhfuarthas a leithéid roimhe sin sa steip. Chuaigh earraí luatha criadóireachta ón gcultúr Abashevo i bhfeidhm ar earraí criadóireachta Sintashta.
Is léir ó iarsmaí seandálaíochta i léaslíne a bhaineann leis an ré úd gur comhshamhlaíodh a lán treibheanna i réigiún na hÚraile, agus is dócha nár chóir Sintashta a lua le foinse Airianach amháin.
Fuarthas cúig reilig ar an láithreán agus daichead uaigh sa cheann ba mhó. Bhí roinnt carbad ann – cuid de na carbaid is sine ar domhan - agus fuarthas capaill a maraíodh mar íobairt, suas le hochtar in uaigh amháin. Bhí airm chloiche, chopair agus cré-umha ann, agus ornáidí óir agus airgid.
Léiríonn dátú radacarbóin gur mhair an lonnaíocht agus na reiligí os cionn míle bliain, rud a thugann le fios go raibh lonnaíocht níos luaithe ann a bhain leis an gcultúr Poltavka. Ach baineann formhór na ndátaí leis an tréimhse 1800-2100 RCh, rud a thaispeánann achar áitrithe atá ag teacht le háiteanna eile de chuid an chultúir.
Michael Gambon
Is aisteoir Sasanach de phór na hÉireann é Sir Michael John Gambon a rugadh ar an 19 Deireadh Fómhair 1940.
Dícear Jentink
Is ainmhí é an dícear Jentink. Mamach atá ann.
Schizogeny (eipeasóid The X-Files)
Craoladh an naoú heipeasóid, "Schizogeny" den chúigiú sraith The X-Files ar an 11 Eanáir 1998. Scríobh Jessica Scott agus Mike Wollaeger an eipeasóid seo. D'fhéach 21.37 milliún duine ar an eipeasóid.
Móipéid
Gluaisrothar beag éadrom, a mbíonn troitheáin air ar féidir é a oibriú leo más gá. Bunaíodh í mar chóras taistil don duine aonair sna 1930idí, agus d'éirigh sí an-choitianta i ndiaidh an dara cogadh domhanda mar bhí sí an-choigilteach. Bhíodh inneall simplí dhá bhuille air. Úsáidtear í de ghnáth i gcomhair aistear gearr taobh istigh de chathair nó baile.
Sibhéid phailme Jerdon
Is ainmhí í an sibhéid phailme Jerdon. Mamach atá ann.
Aiteann gallda
Is planda é an aiteann gallda.
Munster Rugby
Tá Munster Rugby (Gaeilge: Rugbaí Mumhan) ar cheann de na ceithre fhoireann rugbaí cúige gairmiúla as oileán na hÉireann. Tá siad san iomaíocht sa Pro14 agus i European Rugby Champions Cup. Déanann an fhoireann ionadaíocht ar Brainse na Mumhan IRFU, atá ar cheann de cheithre bhrainse phríomhúla an IRFU, agus tá sé freagrach as rugbaí aontas i gCúige Mumhan na tíre.
Bokmål
Is éard atá i gceist leis an mBokmål ("teanga na leabhar") ná an cineál Ioruaise atá bunaithe ar an Danmhairgis, seachas ar chanúintí na hIorua.
An Scaradh leis an Danmhairg
Sa bhliain 1814, scar an Iorua leis an Danmhairg, nó i ndiaidh Chomhdháil Vín fuair an tSualainn an Iorua ón Danmhairg in éiric na Fionlainne, a bhí sealbhaithe ag an Rúis i gCogadh na Fionlainne 1808-1809. Roimhe sin, ba í an Danmhairgis teanga oifigiúil na hIorua, agus teanga na leabhar is na litríochta san Iorua. Le teacht an Aontais leis an tSualainn áfach ní raibh an Danmhairgis riachtanach mar theanga oifigiúil a thuilleadh, agus ó nach ndearna na Sualannaigh iarracht ar bith lena dteanga féin a chur i bhfeidhm ar an Iorua, bhí cead ag na hIoruaigh a dteanga a roghnú mar ab fhearr leo féin.
An Diospóireacht Teanga sna 1830idí
Bhí an chosmhuintir ag labhairt a gcuid canúintí féin, ach is í an chaint a bhí ag na daoine galánta ná den dannede daglegtale nó "an chaint laethúil ardoideachais/shibhialta". Is éard a bhí i gceist leis an dannede daglegtale ná Danmhairgis a bhí breac le tionchar ón Ioruais agus í á fuaimniú de réir fhoghareolaíocht na gcanúintí Ioruaise. Sna 1830idí thosaigh na hintleachtóirí Ioruacha ag díospóireacht faoin gcineál Ioruaise a bheadh ag teastáil feasta. Bhí dhá dhream ann go bunúsach: iad siúd a bhí barúlach go mba chóir an Danmhairgis a thabhairt chun Ioruachais de réir a chéile, agus iad siúd ar theastaigh teanga chaighdeánach nua uathu, agus í bunaithe ar na canúintí dúchasacha. Ba iad an scríbhneoir Henrik Wergeland agus an teangeolaí Knud Knudsen a bhí ag éileamh go dtabharfaí an Danmhairgis chun Ioruachais, agus is é an meas atá orthusan inniu gurbh iadsan a chuir tús leis an Riksmål (níos déanaí, Bokmål) mar theanga.
Bhí ina chogadh dearg idir Wergeland agus Johan Sebastian Welhaven agus Wergeland. Is é an bharúil a bhí ag Welhaven nach mba chóir an Danmhairgis ghlan a chur ó mhaith trí fhocail nó foirmeacha Ioruacha a mheascadh tríthi: theastaigh uaidh an caighdeán céanna a bheith in úsáid san Iorua agus sa Danmhairg go deo. Ón taobh eile de, ní raibh Wergeland ar aon fhocal le hIvar Aasen ach an oiread. Bhí Aasen barúlach go mba chóir teanga nua a chaighdeánú agus í bunaithe ar chaint na ndaoine san Iorua.
Is éard a bhí ag teastáil ó leithéidí Knudsen agus Wergeland ná an teanga chaighdeánach a chur in oiriúint don fhíorfhuaimniú ar a laghad - na focail a litriú mar a d'fhuaimnítí sa dannede daglegtale iad. Thar aon rud eile bhí siad inbharúla nach raibh sé ciallmhar b, d agus g a scríobh ar lorg an ghuta má ba é p, t, k an fíorfhuaimniú. Thairis sin ní raibh úsáid na litreach æ ag cloí le fuaimniú na Danmhairgise féin gan aon trácht a dhéanamh ar an Ioruais, agus b'fhearr le lucht leasaithe na teanga e a thabhairt isteach sa chuid ba mhó de na focail.
Na hAthruithe Teanga sa Dara Leath den Naoú hAois Déag
Is iomaí craiceann a chuir an teanga di i rith na naoú haoise déag. Caitheadh foirmeacha iolra na mbriathar i dtraipisí: roimhe sin ba nós jeg er ("tá mé") agus vi ere ("tá muid") a scríobh, ach anois bhí sé ceart vi er a úsáid. Dhá nós eile a chuaigh in éag sa tréimhse seo ná na litreacha dubha Gearmánacha - ba iad na gnáthlitreacha Laidineacha a d'éirigh coitianta san am - agus cleachtadh eile a tháinig ón nGearmáinis, is é sin, an cás uachtair i dtús na ngnáth-ainmfhocal. Sa bhliain 1879 ceadaíodh do na daltaí a ngnáthchanúint a labhairt sna scoileanna: chaithfidís an caighdeán scríofa a fhoghlaim, ach ní chaithfidís a dteanga labhartha a mhúnlú air a thuilleadh. Mhothaigh na múinteoirí áfach go raibh an difríocht idir an teanga scríofa agus an chaint ag éirí rómhór, agus go mbeadh sé géar-riachtanach rud éigin a dhéanamh leis an difríocht seo a laghdú. Sa bhliain 1885 tháinig an dlí a d'fhoráil go mbeadh an landsmål (mar a thugtaí ar an Nynorsk san am) agus an ghnáth-theanga scríofa ar aon stádas le chéile mar theangacha oifigiúla caighdeánacha. Sa bhliain 1892 chinn an t-údarás scolaíochta agus oideachais, Skolestyrelsen, go raibh na daltaí scoile go léir le léamh an dá chineál Ioruaise a fhoghlaim, cé nach bhfaighidís an teagasc ach i gceann den dá theanga.
Gaistrin
Hormón, ar peiptíd é, a tháltar sa ghoile mar fhreagairt ar phróitéin a bheith i láthair sa phíolóras agus méadú i minicíocht dhíluchtú na néaróige vagasaí. Spreagann sí cealla pairiatacha an ghoile chun aigéad hidreaclórach a thál trí hiostaimín a fhuascailt ó chealla (hiostaimínicítí) gar dóibh. Tá sí i láthair sa dúidéineam, an fhaireog phiotútach, agus an inchinn (áit ar féidir go bhfeidhmíonn sí mar néaratharchuradóir).
Bokmål
An Chéad Leath den Fhichiú hAois
Sa bhliain 1905 scoireadh Aontas na Sualainne agus na hIorua, agus bhain an Iorua amach neamhspleáchas iomlán. Ón mbliain 1899 bhí gluaiseacht láidir riksmål ag obair sa tír - bhí lucht leanúna an riksmål buartha go raibh an landsmål leis an Iorua go léir a shealbhú, ionas nach mbeadh a dhath fágtha den tseanteanga Dhanmhargach-Ioruach. Sa bhliain 1907 fuair an riksmål, an leagan leasaithe den Ioruais-Dhanmhairgis, stádas oifigiúil san Iorua. Rinneadh tap den fhocal tab, bok den fhocal bog agus mat den fhocal mad. Tugadh isteach foirmeacha malartacha deonacha, agus iad bunaithe ar an ngnáthchaint.
Bear Grylls: Mission Survive
Is clár teilifís réaltachta é Bear Grylls: Mission Survive, a tosaíodh sa Ríocht Aontaithe ar an 20 Feabhra, 2015. Tá sé ar ITV.
Bhuaigh DJ, mainicín agus laithreoir Vogue Williams an chéad sraith ar an 3 Aibreán 2015.
Torthai
Eochair:
Kajaani
Ba é an Cunta Peadar Brahe (Fionlainnis: Pietari Brahe, Sualainnis: Peter Brahe) a bhunaigh an chathair sa bhliain 1651, ach níor tháinig fás ar an áit i gceart roimh an bhfichiú haois. Ní raibh ach míle dhá chéad duine ina gcónaí in Kajaani i dtús na haoise sin. Rinne buamaí an Aontais Shóivéadaigh an-scrios ar an gcathair le linn an Dara Cogadh Domhanda, ach thosaigh an borradh arís i ndiaidh an chogaidh, agus atógáil ar siúl ar fud na háite. Le teacht na nóchaidí áfach thosaigh Kajaani ag cailleadh daonra, ó bhí muintir na háite ag aistriú go hOulu agus go Heilsincí.
Téac
Crann mór síorghlas a fhásann go hairde 45 m, dúchasach do dheisceart na hIndia agus oirdheisceart na hÁise. Na duilleoga suas le 45 cm ar fhad, ubhchruthach urchomhaireach. Cloig chúigliopacha bheaga bhána na bláthanna. Foinse adhmad fadsaolach uiscefhrithbheartach ardchaighdeáin, an-trom ionas go dtéann sé faoi uisce muna dtriomaítear amach is amach é. Maraítear an crann trí chrios coirte a ghearradh ag bun an stoic agus é a fhágáil dhá bhliain roimh a leagan.
Moirfeolaíocht (bitheolaíocht)
mion|250px Foirm is struchtúr orgánaigh ar leith, le béim ar na tréithe seachtracha.
Teangacha na hEastóine
Is í an Eastóinis an teanga teanga oifigiúil na hEastóine. Sa bhliain 2011 ba í an Eastóinis máthairtheanga 70% de dhaonra na hEastóine. Chomh maith leis an Eastóinis tá an Rúisis á labhairt san Eastóin cé nach bhfuil aon stádas oifigiúil aici a thuilleadh ó a bhain an Eastóin neamhspleáchas amach.
Is í an Rúisis máthairtheanga do timpeall ar ceathrú de dhaonra na hEastóine. Tá an Rúisis fós mór san Eastóin agus 66% don daonra in ann í a labhairt de réir suirbhé a dhein Eurobarometer sa bhliain 2005. De réir an suirbhé tá 46% don daonra in ann an Béarla a labhairt agus tá 22% in ann an Ghearmáinis a labhairt.
Chomh maith leis na teangacha seo tá an bhFionnlainnis cúiosach comónta san Eastóin agus 20% don daonra in ann í a labhairt.
Henri Cartier-Bresson
Ba ghrianghrafadóir Francach é Henri Cartier-Bresson (* 22 Lúnasa 1908; † 3 Lúnasa 2004).
Francach cangarú
Is ainmhí é an francach cangarú. Mamach atá ann.
Henri Cartier-Bresson
Aithnítear Cartier-Bresson mar ghrianghrafadóir sa 20ú haois a bhí cumas ealaíne ar leith ann. Bhain Cartier-Bresson úsáid as ceamara rangefinder Leica 35 mm, ag úsáid gnáthlionsa 50 mm, nó lionsa teileafóto uaireanta.
Sa bhliain 1947, bhunaigh Cartier- Bresson Magnum Photos le Robert Capa, William Vandivert, David Seymour agus George Rodger.
Saol
mion|Céad cheamara Leica Cartier-Bresson|clé
Óige
Rugadh Henri Cartier-Bresson sa bhliain 1908 i Chanteloup-en-Brie na Fraince, de thuismitheoirí bourgeois. Chuir sé suim sa ghrianghrafadóireacht go luath. Agus é ina bhuachaill, bhí Box Brownie ag Cartier-Bresson. Níos déanaí, bhí ceamara 3 1/4" x 4 1/4" aige.
Rinne sé staidéar ar phéintéireacht ar feadh dhá bhliain i stiúideó i bPáras.
I 1931, agus é 22 bliain d'aois, chuaigh Cartier-Bresson go dtí fásach san Afraic Thiar mar shealgaire. I ndiaidh bliana, d'fhill sé ar bhFrainc tar éis bheith tinn le blackwater fever, sórt malaria trom. Agus é ag dul i bhfeabhas is ea a tháinig an ghrianghrafadóireacht chuige i gceart. D'insíodh sé níos déanaí faoin gcaoi a dhéanadh sé faire sna sráideanna i gcaitheamh an lae, agus é ag aireachtáil mar a bheadh ainmhí fiáin ullamh chun fola, agus beart aige greim a bhreith ar an saol, chun an saol a choimeád beo tré shealbh a thógáil air. clé|mion|Taispeántas 2007, Milan Nuair a bhris an Dara Chogadh Domhanda amach, liostáil Cartier-Bresson  in Airm na Fraince agus ghabh na Gearmánaigh é go gairid ina dhiaidh. Tar éis dhá iarracht gan ráth, d'éalaigh sé ó champa phríosúnaí cogaidh, agus d'oibrigh sé leis an Résistance go deireadh cogaidh.
Magnum
clé|mion I 1947, chuidigh Cartier-Bresson an comharchumann grianghrafadóireachta Magnum a chur ar bun. Thóg tionscnaimh a rinne sé do mhór-irisí trasna na hEorpa agus Mheiriceá Thuaidh] é, go dtí an India, an Rúis agus an tSín.
Foilsíodh a lán leabhar dá chuid grianghrafanna sna 1950idí agus sna 1960idí; ba é The Decisive Moment (1952) an ceann ba mhó clú. Sa leabhar sin, dúirt Cartier-Bresson faoin nóiméad cinniúna sin: "an taitheantas comhuaineach, i gcodán soicinde, de thábhacht tarlúna, chomh maith le hordú beacht na bhfoirmeacha a thugann don tarlúint sin a urlabhraíocht cheart... sa grianghrafadóireacht, féadann an rud is lú a bheith ina shárchuspóir. Féadann an sonra beag daonna a bheith ina leitmotif".
Ardchoimisinéir na Náisiún Aontaithe um Dhídeanaithe
mion|clé|Pacáistí UNHCR in eitleán sa [[An Chéinia|Chéinia.]] Cosnaíonn agus tacaíonn Oifig an Ardchoimisinéra na Náisiún Aontaithe um Dhídeanaithe (UNHCR) (14 Nollaig, 1950 a cruthaíodh é) dídeanaí arna iarraidh sin ag Rialtas nó na Náisiúin Aontaithe. agus cabhraíonn sé le a bhfilleadh nó athlonnú. Tháinig sé in áit an Eagraíocht Idirnáisiúnta na nDídeanaí.
Henri Cartier-Bresson
Magnum
Cailleadh Cartier-Bresson ag Céreste (Alpes-de-Haute-Provence, an Fhrainc) ar 3 Lúnasa 2004 agus 95 bliain air.
In Éirinn
Thug Cartier-Bresson cuairt ar Éirinn sa bhliain 1962. Reáchtáladh taispeántas in Ard-Mhúsaem na hÉireann i 2019. Sa bhliain 2006, eagraíodh taispeántas grianghrafadóireachta in Áras Nua-Ealaíne nahÉireann (IMMA) i mBaile Átha Cliath ina raibh breis is 150 pictiúr ó chartlann Magnum, ina measc Henri Cartier-Bresson.
mion
Neil Armstrong
Ba spásaire Meiriceánach é Neil Alden Armstrong a bhí ar an chéad duine a shiúil dromchla na Gealaí. (Rugadh ar 5 Lúnasa 1930 é i Wapakoneta, Ohio sna Stáit Aontaithe, agus cailleadh ar 25 Lúnasa 2012 é.)
ch b'í an tuirlingt ar an nGealach a thabhaigh clú domhanda do Neil Armstrong, ní nach ionadh. Bhí sé i gceannas ar an misean spás Apollo 11 a rinne tuirlingt i Muir na Sáimhe ar an 20 Iúil, 1969. In éineacht lena chomhspásaire, Buzz Aldrin, chaith Armstrong dhá uair an chloig go leith ar dhromchla na Gealaí ag déanamh taiscéalaíochta. D'fhan an tríú spásaire, Michael Collins ag fithisiú na gealaí sa Mhodúl Ceannasaíochta le linn chuairt na beirte eile ar ár satailít.
B'é Apollo 11 an misean deireanach spáis a raibh Armstrong páirteach ann. Ina dhiaidh sin, thréig sé an NASA agus chuaigh sé ag múineadh innealtóireachta in Ollscoil Cincinnati, Ohio.
Mícheál Ó Muircheartaigh
Is tráchtaire raidió agus teilifíse le RTÉ ar na gCluichí Gaelacha é Mícheál Ó Muircheartaigh a rugadh i nDún Síon, gar don Daingean i gContae Chiarraí ar an 29 Lúnasa, 1930. Thosaigh Ó Muircheartaigh ag obair sna chluichí mionúr ar dtús, ag labhairt as Gaeilge (cainteoir dúchais is ea é). Tar éis tamaill, ghlac sé áit Mhíchíl Uí Eithir mar phríomh-thráchtaire ar RTÉ.
Foilsíodh a dhírbheathaisnéis From Dún Síon to Croke Park sa bhliain 2004.
Luathshaol
Rugadh Mícheál Ó Muircheartaigh i nDún Síon, taobh amuigh den Daingean i gContae Chiarraí sa bhliain 1930, an ceathrú as ochtar clainne. Mar a bhí coitianta sna laethanta seo, ní raibh raidió ar bith sa theach, ach fuair sé a chéad bhlas de agus é ag éisteacht le ceann de chuid na ndaoine béal-dorais sa bhliain 1939. Ó shin i leith, bhí sé faoi gheasa ag an raidió, agus guth Mhíchíl Uí Eithir ach go háirithe.
Tógadh ar fheirm a mhuintire é, agus d'fhreastail sé ar an scoil áitiúil sa Daingean.
Oideachas agus múinteoireacht
I Mí Mheán Fómhair na bliana 1945, chuaigh sé isteach mar scoláire ag Coláiste Íosagáin i mBaile Bhúirne, cuid de Ghaeltacht Chorcaí. Scoil lán-Ghaelach a bhí ann, áit ina oileadh é chun a bheith ina mhúinteoir. I mí Mheán Fómhair na bliana 1948, chuir sé tús lena bhliain dheireanach ag Coláiste Pádraig i mBaile Átha Cliath.
Ó thaobh a shlí bheatha laethúil de, bhain sé céim amach ó Choláiste Pádraig ní ba dhéanaí, mar aon le Baitsiléir Ealaíon ó Coláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath. Mhúin sé eacnamaíocht, cuntasaíocht agus an Ghaeilge sna bhunscoileanna agus meánscoileanna ar fud Bhaile Átha Cliath, an chuid ba mhó dóibh faoi stiúir na mBráithre Críostaí. D’fhan sé sa ghairm seo go dtí na 1980idí, nuair a ghlac sé post lánaimseartha le Raidió Teilifís Éireann.
Craoltóireacht
I Mí Mhárta na bliana 1949, chuaigh seisean agus deichniúr eile ón choláiste – agus ó choláistí eile – go dtí Páirc an Chrócaigh chun triail tráchtaireachta dhéanamh ar chluiche iomána áirithe. Bhí orthu trácht cúig nóiméad den chluiche a dhéanamh as Gaeilge, agus ghlacfaí an duine ab fhearr le haghaidh obair tráchtaireachta eile as seo amach. Ní mó ná sásta a bhí sé ar dtús, Ciarraíoch a bhí gafa go hiomlán leis an chaid, agus nár chaith súil ariamh ar chluiche na liathróide bige.
I ndeireadh na dála, rinne sé an beart agus roghnaíodh é mar tráchtaire rialta. Ghlac sé a áit sa bhosca tráchtaireachta don chéad uair ar Lá Fhéile Pádraig na bliana 1949, ag cur i láthair trácht lán-Ghaelach ar chluiche ceannais Chorn an Iarnróid.
Ag tús a ghairme mar thráchtaire, dhírigh sé ar na cluichí mionúir CLG amháin, ag cur na cluichí móra i láthair trí mheán na Gaeilge. Ghlacfadh sé ait a laoch Mícheál Ó hEithir anois is arís chomh maith, nuair a bhí seisean as láthair. Faoi deireadh, d’éirigh Ó hEithir as sna hochtóidí, agus tháinig sé isteach ina ait mar phríomh-thráchtaire na gcluichí Gaelaí sa tír.
Thar na blianta, chothaigh sé a stil aithnidiúil féin, ceann a chuaigh go mór i gcion ar éisteoirí - lucht leanta an CLG, agus muintir na tíre chomh maith. Aithnítear a ghuth sainiúil ar fud na tíre, ceann le blas mór an chainteora dúchas le cloisteáil ann.
Ar an 16 Meán Fómhair, nocht sé go raibh sé ag éirí as an craoltóireacht. Shuigh sé sa bhosca tráchtaireachta don uair dheireanach i gcomhar cluiche ceannais peile na bliana 2010 ar an 19 Meán Fómhair 2010.
Cursaí eile
Deirtear go chuirfeadh sé isteach ar ainmniúchán d' Uachtaránacht na hÉireann sa bhliain 2011. Chuir sé é féin as áireamh ar an 26 Lúnasa, agus é faoi agallamh ar Raidió na Gaeltachta. Dhearbhaigh sé nach raibh suim cheart aige san uachtaránacht ar chor ar bith ón tús, agus d'aontaigh sé smaoineamh faoi ar feadh tamaill.
Jennifer Hudson
Is ceoltóir, amhránaí agus aisteoir Meiriceánach í Jennifer Kate Hudson. Rugadh ar an 12 Meán Fómhair 1981 í. Táinig sí sa seachtú hait ar an an tríú sraith de American Idol sa bhliain 2004. Ó shin 2017 is moltóir í ar The Voice SA.
Gradaim agus ainmniúcháin
Tá 38 ghradam buaite ag Hudson. Tá 74 ainmniúchán faighte aici.
Aiteann gaelach
Is planda é an aiteann gaelach (Ulex gallii).
Arbor Low
deas|250px|thumb|Arbor Low Is heinse suite i nDerbyshire í Arbor Low.
D.P. Moran
Iriseoir Éireannach, pobalóir agus náisiúnaí, a bhí i bhfad amach ar an eite dheis, ab ea Dáithí Pádraig Ó Móráin (David Patrick Moran) nó D.P Moran, mar a tugtar air de ghnáth (22 Márta 1869 - 1 Feabhra 1936).