cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Máirtín Ó Cadhain
Béaloideas
Ó Cadhain i dTír Chonaill 2007 Cnuasach bealoidis a bailíodh i dTír Chonaill sa bhliain 1957
Ábhair eile
Tá portráid de Ó Cadhain a rinne Seán O'Sullivan i seilbh phríobháideach, agus dealbh bhrád le James Power i gColáiste na Tríonóide. Tá dealbh Mháirtín Uí Chadhain i gceannáras RTÉ Raidió na Gaeltachta i gCasla, Conamara. Tá a chuid scríbhinní i dtaisce sa leabharlann i gColáiste na Tríonóide.
I Mí Iúil 2022 nochtadh dealbh den mhórscríbhneoir ina cheantar dúchais i nGaeltacht Chois Fharraige. Ar an Airdín Glas taobh thoir de bhaile an Spidéil a nochtadh an dealbh, Dé Sathairn an 23 Iúil. Alan Ryan Hall, atá ina chónaí i nDairbhre, a rinne an dealbh chré-umha agus ba le tacaíocht agus le síntiúis ó eagraíochtaí Gaeltachta agus acadúla, agus ó dhaoine aonair i measc an phobail a thiomsaigh Iontaobhas Uí Chadhain an t-airgead leis an dealbh a dhéanamh agus a shuiteáil.
Fragarach
I Miotaseolaíocht na nGael, claíomh Nuada Airgeadláimhe ab ea Freagarthach (Sean-Ghaeilge Fragarach). Gaibhnithe ag na déithe, beartaíodh é de réir dealramh ach amháin ag an té dá bhúir an Lia Fáil ar a shon, agus dá fhreagairt i gcogar an claíomh.
Agus a lámh bainte de, ní raibh Nuada fóirsteanach a thuilleadh mar ri. Thogh sé Lugh ina ionad, ach ní insítear sna seanscéalta ar bheartaigh sé an claíomh Freagarthach i mbun catha.
Cultúr na ndaoine
In The Riders of the Sidhe le Kenneth C. Flint, beartaíonn Manannán Mac Lir an claíomh. admhaíonn seé le Lugh Lamhfhada gur thóg sé é "ar iasacht", agus gobhfuil sé ag fanacht ar a seilbheoir dlisteanach.
Faightear Fragarach sa tsraith ficsean eolaíochta The Keltiad le Patricia Kennealy Morrison, beartaithe ag roinnt príomhaisteoirí.
Feictear Fragarach in Dungeons and Dragons, modúl The Temple of Elemental Evil, mar claíomh nach gcaitheann aon urchar iomrallach riamh, agus a fhreagraíonn gach buille le buille dá chuid féin. Feictear arís é sa 4ú Eagrán mar chlaíomh a bhí ceaptha Thrumbolg, tiarna Fomhórach cumhachtach, a mharú.
San úrscéal físiúil Fate/hollow ataraxia agus sa mhanga Fate/kaleid liner Prisma Illya, arm Bazett Fraga McRemitz is ea an claíomh. Má thosaíonn an céile chomhraic a ionsaí is tréine, tiontaíonn an claíomh an t-am, agus maraíonn an namhaid roimg an ionsaí.
Sa sraith Digimon, is mórchlaíomh insínte é Fragarach beartaithe ag Slayerdramon, Dragon Man Digimon Mega level.
San úrscéal A Wizard Abroad le Diane Duane (cuid den tsraith Young Wizards), beartaíonn Annie Callahan Fragarach i mbun athachtú an Dara Cath Maighe Tuireadh. I dteannta lena lena úsáid coiteann, is féidir le Fragarach geata alltair a oscailt, ina bhfuil na Fomor agus na Tuatha De Danaan ina gcónaí.
Sa chluiche Mabinogi, is príomharm é le Lugh Lamhfhada agus Morgant. Tá trí dhearcadh éagsúla aige
Sa chluiche Vindictus, réamhscéal le Mabinogi, bhí an claíomh ar dtús le Lugh Lamhfhada, ach thóg an t-imreoir de tar éis a bháis é, agus tagann sé ar an bhfód ó am go ham ar lá an cháis mar Deus ex machina.
Sa chluiche PS3 Folklore, is dream é 'Answerer' is féidir gabháil sa cheathrú alltar, 'Endless Corridor'.
Sa mhanga Project ARMS, baineann Keith Green agus a theimpléid géineolaíochta, Takashi Takatsuki/James Huang, úsáid as teicníc gearrtha spáis darb ainm "Answerer".
Faightear an claíomh sa tsraith The Iron Druid Chronicles.
So-ghabhálacht mhaighnéadach
Cóimheas na maighnéadaíochta, M, is na déine maighnéadaí, H. Úsáidtear an tsiombail κ don íonuimhir seo. Is tomhas í ar conas a bhraitheann réimse maighnéadach in ábhar ar réimse seachtrach a tharlaíonn de bharr an tsrutha i gcorna leictreach maighnéadaithe. Gaol ag an gcainníocht seo le tréscaoilteacht mhaighnéadach an ábhair, agus is tairiseach í ach amháin in ábhair fhearómaighéadacha.
Louis XIV na Fraince
B'é Laoiseach XIV nó mar is fearr aithne air, an "Grian-Rí" (nó Louis-Dieudonné) (5 Meán Fómhair, 1638 – 1 Meán Fómhair, 1715) Rí na Fraince agus Rí Navarre ón 14 Bealtaine 1643 go lá a bháis.
Thugtaí ar Louis.
Chaith sé dhá bhliain déag is trí scór sa ríchathaoir, ní b'fhaide ná aon mhonarc eile san Eoraip ag an am.
Fuiseog oirthearach
Is éan í an fhuiseog oirthearach. Is baill d'fhine na Alaudidae iad.
Louis XIV na Fraince
Tús a Shaoil
Bhí sé ina Rí sular shlánaigh sé cúig bliana d'aois, ach ní bhfuair sé cumhachtaí an Rí i ndáiríre sular cailleadh an Príomh-Aire Jules Mazarin sa bhliain 1661. clé|mion|177x177px|Uacht Louis
Reiligiún agus Cogaí
Is iomaí cogadh a chuir Louis XIV, cosúil leis an gCogadh Franc-Ollannach, Cogadh Léig Augsburg, agus Cogadh Chomharbas na Spáinne. Chaill na hUgóinigh a gceart nuair a chealaigh Louis XIV in 1685 Fógra Nantes (1598).
Mickey (scannán 1918)
Scannán tostach Meiriceánach is ea Mickey a rinneadh sa bhliain 1918. F. Richard Jones agus James Young a stiúir. J. G. Hawks a scríobh. Geandráma atá ann.
Louis XIV na Fraince
Reiligiún agus Cogaí
Ach bhí cúrsaí an-chasta ann ar fad. Bhí an cogadh in Éirinn sna 1690idí ina chuid de choimhlint níos mó san Eoraip chun cur i gcoinne Louis XIV arbh é an rialtóir ba chumhachtaí san Eoraip é an tráth sin. Bhí Liam ag troid ar son cúis Phrotastúnach ós rud é go raibh sé ag cur i gcoinne Louis, a cheap gur rialtóir mór Caitliceach é féin agus go raibh sé i gcoinne an Phrotastúnachais. Ach bhí Pápa na Róimhe, a bhí i gcoimhlint le Louis an tráth sin, i measc lucht tacaíochta Liam.
Bás
Tháinig iscéime ar Louis agus fuair sé bás ar 1 Meán Fómhair 1715. Is éard a dúirt sé agus é ag fáil bháis ná: Tá mé ag imeacht anois, ach mairfidh an Stát i gcónaí (Fraincis: Je m'en vais, mais l'État demeurera toujours).
Fíon súilíneach
Is fíon atá lán de dhé-ocsaíd charbóin é fíon súilíneach. Is é seaimpéin an fíon súilíneach is mó aithne ar domhan.
Deidre Brock
Is polaiteoir Albanach de chuid Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba í Deidre Leanne Brock. Rugadh í ar an 23 Samhain 1961. I mí Bhealtaine 2015, bhí sí tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do Dhùn Èideann a Tuath agus Lìte. Ise an chéad bhall de Pháirtí Náisiúnta na hAlban a bhfuil suíochán aici in Westminster ná i bParlaimint na hAlban don toghcheantar úd.
A saol roimh an pholaitíocht
Rugadh Brock in Iarthar na hAstráile agus d'fhás sí aníos in Perth. Ba as Sasana dá hathair. Chuaigh Brock a chónaí in Albain sa bhliain 1996 le bheith in éineacht lena páirtnéir.
Maisealaca
mion|Fleascán maisealaca ó Cafaggiolo, 1580 Cré-earraí glónraithe le stán is ea an Maisealaca (Idáilis: Maiolica) a táirgeadh san Iodáil i bhfad roimh 1250 AD. Le linn na hAthbheochana, bhíodh an maisiúchán air an-chosúil le saothar phríomhphéintéirí an ama sin.
Frederick Soddy
Radaicheimicí a rugadh in Eastbourne Shasana ab ea Frederick Soddy (2 Meán Fómhair 1877 – 22 Meán Fómhair 1956). Sa bhliain 1913 d'fhionn sé foirmeacha na dúile céanna le hairíonna comhionanna ceimiceacha ach maiseanna difriúla adamhacha, is é sin, iseatóip. Bhuaigh sé Duais Nobel sa cheimic sa bhliain 1921 as an saothar seo.
Jason Bateman
Is aisteoir Meiriceánach é Jason Kent Bateman, a rugadh ar an 14 Eanáir 1969.
Gradaim agus ainmniúcháin
Tá 6 ghradam buaite ag Bateman. Tá 22 ainmniúchán faighte aige.
Riocht flosctha (fisic)
deas|mion| Tar éis dó fuinneamh a ionsú, féadfaidh leictreon léim ó bhunstaid go staid fhlosctha níos airde ó thaobh fuinnimh. deas|mion| Floscacháin i bhfithiseáin 3d  chopair  ar phlána-CuO2 de sár-sheoltóir ard Tc; Is í an bhunstaid (gorm) na fithiseáin x2-y2 ; tá na fithiseáin fhlosctha i nglas; léiríonn na saigheada speictreascópacht x-gha neamhshiméadrach Sa mheicnic chandamach, is éard atá i staid fhlosctha córais (mar adamh, móilín nó núicléas) ná aon staid chandamach sa chóras a bhfuil fuinneamh níos airde aici ná an bhunstaid (is é sin, níos mó fuinnimh ná an t-íosmhéid iomlán). Is éard is floscachán ann ná ardú i leibhéal an fhuinnimh os cionn na bonnlíne fuinnimh treallaí. San fhisic tá sainmhíniú teicniúil ar leith ar leibhéal fuinnimh a bhaineann go minic le hadamh a ardú go staid fhlosctha. Léiríonn teocht ghrúpa cáithníní leibhéal an fhlosctha (cé is moite de chórais a thaispeánann teocht dhiúltach).
Seán Ó Catháin
Scríobhaí Éireannach ba ea  Seán Ó Catháin (beo 1726).
Ní fios ach sách beagán faoi Ó Catháin. Thrascríobh sé Trí Biorghaoithe an Bháis le Seathrún Céitinn. Sa bhliain 1726, scríobh sé Beatha Chaitríona, Faightear seo mar BM Egerton 184 anois. Scríobh sé freisin ARÉ 23 G 4, agus ann stair, ginealaigh agus filíocht, am éigin idir na blianta 1722 agus 1729.
Warren Buffett
Is fear gnó agus billiúnaí Meiriceánach é Warren Buffet (a rugadh ar 30 Lúnasa 1930). Is príomhoifigeach feidhmiúcháin an chomhlachta Berkshire Hathaway agus daonchara idirnáisiúnta é chomh maith.
Bhronn Barack Obama Bonn na Saoirse air sa bhliain 2011, an gradam is airde i Meiriceá.
Dúirt sé gur in amanna cúlaithe, nuair a thrá nn an taoille airgeadais, go bhfaigheann muid amach cé a bhí ag snámh lomnocht.
Harry Ferguson
Eitleoir is ceapadóir a rugadh gar do Dhroim Mór, Co. an Dúin, ab ea Harry Ferguson (4 Samhain 1884 - 25 Deireadh Fómhair 1960). Thóg sé a chéad eitleán i 1901 agus d'eitil é an bhliain chéanna. I 1917, ar iarratas an Bhord Talmhaíochta, dhear is rinne sé céachta ab fhéidir a cheangal le haon tarracóir a bhí ann ag an am. Bhí an céachta faoi rialú hiodrálach, fuinnmhithe ag inneall an tarracóra. Ar dtús cheangail sé le tarracóir nua Ford, an Fordson, ach bheartaigh sé gurbh fhearr feithicil dá dhearadh is dá dhéantús féin chun feidhm a bhaint ar airíonna is féidearthachtaí uile a chéachta. Bhí a fhréamhshamhail réidh i 1933, agus rinne sé conradh le comhlacht innealtóireachta David Brown chun an tarracóir nua, an Brown Ferguson, a dhéanamh.
Éanna Ní Lamhna
Is saineolaí fiadhúlra í Éanna Ní Lamhna (a rugadh sa bhliain 1950 i gContae Lú)., ar dhuine de na craoltóirí, gníomhaí timpeallachta, luibheolai the agus nádúraithe is cáiliúla in Éirinn. Tá a guth údarásach ar RTÉ ag dul siar go dtí na 1970idí.
Beatha
D’fhreastail Ní Lamhna ar UCD, águs bhain sí Ph.D amach.
Clara Bow
B'aisteoir Meiriceánach í Clara Gordon Bow (29 Iúil 1905 – 27 Meán Fómhair 1965).
Éanna Ní Lamhna
Beatha
Mar uachtarán Chomhairle Crann na hÉireann sna 2010idí, chuir Ní Lamhna béim ar an oideachas, ag stiúir ceardlanna agu mar sin de.
Monarcachas in Éirinn
Bhí córas monarcach rialtais i réim in Éirinn ón tseanaimsir faoi stiúir na Rítheaghlach Gaelach, ansin le linn na tréimhse fada ina raibh Éire faoi smacht na Ríochta Aontaithe. Sa bhliain 1922, d’fhág an chuid is mó d’Éirinn an Ríocht Aontaithe le bunú Shaorstát Éireann, tiarnas laistigh d’Impireacht na Breataine. D’fhan an chuid eile den oileán, Tuaisceart Éireann, mar chuid den Ríocht Aontaithe. Go foirmiúil, bhí an duine céanna (Seoirse V) i gceannas ar an Saorstát agus ar an Ríocht Aontaithe, a d'athraigh a hainm go Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann i 1927. Sa bhliain 1937, an bhliain thar éis bhás Sheoirse V, ghlac an Saorstát le bunreacht nua a d'athraigh ainm an stáit go hÉire (Ireland i mBéarla), agus scriosadh gach tagairt don mhonarc. I mí Aibreáin 1949, fógraíodh gur poblacht í Éire, darb ainm Poblacht na hÉireann, agus d'fhág sí Comhlathas Briotanach na Náisiún. Ó Aibreán 1949, is é Tuaisceart Éireann an t-aon chuid d’oileán na hÉireann a choinnigh an córas monarcach.
Tá go leor daoine atá báúil don chóras monarcach in Éirinn — go háirithe na haontachtóirí i dTuaisceart Éireann, agus fós tá teideal Banríon Éireann ag an banríon Shasanach, Eilís Windsor.
An Pholainéis
Is foréigiún den Aigéine í an Pholainéis a chuimsíonn níos mó ná 1,000 oileán scaipthe ar fud an Aigéin Chiúin láir agus theas. Tugtar Polainéisigh ar na daoine dúchasacha a chónaíonn in oileáin na Polainéise, agus tá gaolta láidre eatarthu ó thaobh teanga, cultúir, agus creidimh traidisiúnta. Bhí traidisiún láidir loingseoireachta i measc na bPolainéiseach, agus bhain siad úsáid as na réaltaí ar aistir fhada. Is í an Nua-Shéalainn an tír is mó sa bPolainéis.
Ba é an scríbhneoir Francach Charles de Brosses a d'úsáid an téarma Polynésie den chéad uair sa bhliain 1756, le cur síos ar oileáin uile an Aigéin Chiúin. Sa bhliain 1831, mhol Jules Dumont d'Urville sainmhíniú níos cúinge le linn léachta i gCumann Tíreolaíochta Pháras, inar roinn sé an Aigéine ina trí chuid: Polynésie, Mélanésie, agus Micronésie.
Sa lá atá inniu ann, sainmhínítear an Pholainéis go ginearálta mar na hoileáin laistigh den “Triantán Polainéiseach”; triantán a cheanglaíonn Haváí, an Nua-Shéalainn agus Oileán na Cásca. Is iad Samó, Tonga, Oileáin Cook, Túvalú, Oileáin Tócalá, Niue, Wallis agus Futúna, agus Polainéis na Fraince na príomhghrúpaí oileán eile atá suite laistigh den Triantán Polainéiseach.
É sin ráite, is féidir sainmhíniú cultúrtha a dhéanamh ar an bPolainéis freisin, agus tá lonnaíochtaí Polainéiseacha beaga i Nua-Ghuine Phapua, Oileáin Sholomón, Oileáin Caroline, agus Vanuatú. Is grúpa oileán a bhfuil tréithe láidre cultúrtha Polainéiseacha aige lasmuigh den triantán mór seo é Rotuma, suite ó thuaidh ó Fhidsí. Tá nascanna láidre stairiúla agus cultúrtha idir roinnt d'Oileáin Lau (soir ó dheas ó Fhidsí) le Tonga.
Seo a leanas na hoileáin agus na grúpaí oileán, náisiúin nó críocha thar lear de chuid na dtíortha impiriúla, ar de chultúr Polainéiseach bundúchasach iad nó ina bhfuil fianaise seandálaíochta ar fáil ar lonnaíochtaí Polainéiseacha san am atá caite. Tá roinnt oileán de bhunadh Polainéiseach lasmuigh den triantán ginearálta a shainíonn an réigiún ó thaobh tíreolaíochta.
Uaigh
Is oileán Éireannach í Uaigh.
Fuiseog bháneiteach
Is éan í an fhuiseog bháneiteach. Is baill d'fhine na Alaudidae iad.
Joanna Cherry
Is polaiteoir Albanach de chuid Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba í Joanna Catherine Cherry. Rugadh í ar an 18 Márts 1966. I mí Bhealtaine 2015, bhí sí tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do Dhùn Èideann an Iar-Dheas.
Cóimhiotal
mion|[[sciath chosanta, as Contae Ros Comáinː Ceann de na cóimhiotail is luaithe dá raibh in úsáid ag daoine is ea cré-umha]] Meascán de dhá mhiotal nó níos mó is ea cóimhiotal (alloy), a dhéantar chun feabhas a fháil ar airíonna éagsúla de chuid na mbunmhiotal.
Olan Monk
Is ceoltóir agus scríbhneoir as Indreabhán iad Olan Monk. Bhunaigh siad C.A.N.V.A.S. le Lugh O’Neill mar shraith imeachtaí agus mar lipéad taifeadta in éineacht sa bhliain 2018. I measc na n-eisiúintí atá acu tá Love/Dead (2020), ‘Na Madraí go Léir’ ón albam díolama Apocope (2021), Auto Life (2021), iad uilig ar C.A.N.V.A.S. agus Dubplate 08 (2022) ar AD 93.
Mais-speictriméadar
Meaisín chun maiseanna na speiceas adamhach, agus comhréir na maiseanna sin, i sampla ar leith a thomhas. Cheap an t-eolaí Briotanach Francis Aston (1877-1945) é i 1919. Sreabhtar iain a fhaightear ó shampla gásach trí réimse maighnéadach, agus sraontar iad de réir a maiseanna. Is féidir iseatóip éagsúla dúile a idirdhealú. Is ionstraim an-tábhachtach anailíse í chun comhdhéanaimh adamhacha agus iseatópacha a aimsiú.
Metro Pantitlán
Tá íomhá dhá brat mar lógó ag an stáisiún. Ciallaíonn an t-ainm Pantitlán idir na bratacha i Nahuatl (Spáinnis: entre las banderas).
Féach freisin
mionsamhail|250px|clé|Ardáin traenacha Pantitlán.
Douglas Fairbanks
B'aisteoir Meiriceánach é Douglas Elton Thomas Ullman (23 Bealtaine, 1883 – 12 Nollaig, 1939). Thosaigh sé ag aisteoireacht i scannáin gan focail.
Soicind bisigh
San am uilíoch, bunaithe ar an soicind caighdeánach, faightear go bhfuil an lá is an bhliain níos lú ná an lá is a bhliain a bhí bunaithe ar rothlú an Domhain ar a ais. Chun go bhfreagróidh am caighdeánach le ham an Domhain, cuirtear soicind breise ceartaithe leis nuair is gá. Rinneadh amhlaidh 27 uair ó 1972, i 1990 mar shampla.
Douglas Chapman
Is polaiteoir Albanach de chuid Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba é Douglas Chapman. Rugadh é ar an 5 Eanáir 1955. I mí Bhealtaine 2015, bhí sé tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do Dùn Phàrlain agus Fìobh an Iar.
Douala
Is é Douala an chathair is mó agus an lárionad trádála is mó i gCamarún, san Afraic. Tá sé suite in inbhear an Wouri, agus tá an calafort is tábhachtaí sa tír in Douala.
Is é príomhchathair riaracháin Réigiún an Chósta é. Bhí 2.4 milliún duine ina gcónaí ann de réir meastacháin a rinneadh sa bhliain 2012. Ceaptar go bhfuil breis is 3 mhilliún duine ina gcónaí i mórcheantar uilig na cathrach.
Hugh de Lacy, 1ú Iarla Uladh
mion| Armas Hugh de Lacy, nó, leon corcra gan srian Saighdiúir agus piara Angla-Normannach ab ea Hugh de Lacy, 1ú Iarla Uladh (c. 1176-  26 Nollaig, 1242 ). Ba dhuine mór le rá é in ionradh na Normannach ar Éirinn sa 12ú haois, agus chruthaigh an rí Eoin Shasana é ina Iarla Uladh sa bhliain 1205.
Gabháil John de Courcy agus Iarlacht Uladh
Bhí de Lacy ar feadh tamaill ina chóidiútar le John de Courcy i gCúige Laighean agus i gCúige Mumhan. Ach sa bhliain 1199, thug an Rí Eoin Shasana cead do de Lacy cogadh a fhógairt ar de Courcy, a chloígh cuid mhór d’Uladh gan chabhair nó cead ón rí. Ghabh de Lacy de Courcy sa bhliain 1204. Tá cuntas ar an ngabháil le fáil i Leabhar Bhinn Éadair.
Sa bhliain 1205, chruthaigh an Rí Eoin Iarla Uladh dó agus rinne sé Iarlacht Uladh de chríoch de Courcy in Uladh. Dheonaigh sé a chairt do Dhroichead Átha. Lean sé le concas na tuaithe thoir -thuaidh Ulaid, ag tógáil ar rath de Courcy, leis an iarlacht a chuimsigh na contaetha an lae inniu Aontroim agus an Dún agus codanna de Dhoire. Rinne sé iarracht, gan mórán ratha, Ó Néill Thír Eoghain a smachtú. Sa bhliain 1207 thosaigh cogadh idir an t-iarla Uladh agus Meiler Fitzhenry, an príomh-bhreitheamh. Thug sé seo an Rí Eoin go pearsanta go hÉirinn, áit ar dhíbir sé deartháir an iarla, Walter de Lacy, as an Mhí, agus chuir sé iallach ar an iarla é féin teitheadh go hAlbain. Ar deoraíocht ag an Rí Eoin sa bhliain 1210, ghlac Hugh páirt sa Chrosáid Ailbíseach ar feadh 13 bliana.
Ar fhilleadh dó chuaigh sé i bpáirt le hÓ Néill i gcoinne na Sasanach. Sa bhliain 1226 tugadh a thailte i gCúige Uladh ar láimh dá dheartháir Walter, ach tugadh ar ais dó an bhliain dár gcionn é, agus ina dhiaidh sin is cosúil gur fhreastail sé go dílis ar an rí, agus é a ghairm go Sasana níos mó ná uair amháin chun comhairle a thabhairt faoi ghnóthaí na hÉireann. D’éag sé i gCarraig Fhearghais i 1242 nó 1243.
Teaghlach
De réir cosúlachta, scar sé scartha óna chéad bhean agus bhí sé ina chónaí go hadhaltracht. Bhí leanaí dlisteanacha agus neamhdhlisteanacha aige, agus tugann foinsí stairiúla cuntais fhrithráiteacha. Sa bhliain 1226, phós a iníon lena chéad bhean Alan fitz Roland, Tiarna Ghall-Ghàidhealaibh. Sa dara háit, phós sé Emmeline de Riddlesford, iníon le Walter de Riddlesford thart ar 1242. Le Emmeline bhí iníon aige, Lady Maud de Lacy, a phós Walter de Burgh, Tiarna Chonnachta i 1264. Tháinig sé ina Iarla Uladh ina cheart.
Antoine Thomson d'Abbadie
Ba thíreolaí clúiteach é Antoine Thomson d'Abbadie. Rugadh i mBaile Átha Cliath ar an 3 d'Eanáir 1810 é. Bascach ba ea a athair agus Éireannach ba ea a mháthair. Ba dheartháir leis Arnaud Michel d'Abbadie, taiscéalaí cáiliúil freisin.
An Bhrasaíl
Bhog an teaghlach Abbadie go dtí an Fhrainc sa bhliain 1818. Sheol an Académie française Antoine chuig an Bhrasaíl sa bhliain 1835 ar thuras eolaíochta. Scríobh sé tráchtas ar na rudaí a chonaic sé ann. Foilsíodh sa bhliain 1873 é mar Observations relatives à la physique du globe faites au Brésil et en Ethiopie.
Chaith a dheartháir Arnaud seal san Ailgéir ag an am céanna.
An Aetóip
Sa bhliain 1837 thaisteal an bheirt acu, Antoine agus Arnaud, chun na hAetóipe. Shroich siad Massawa i mí Fheabhra 1838. Thug siad cuairt ar áiteanna éagsúla ina n-áirítear Ennarea agus Kaffa, áiteanna nach raibh mórán aithne orthu san Eoraip an tráth sin. Uaireanta bhíodh na deartháireacha ag taisteal i dteannta a chéile agus uaireanta eile, bhíodh siad ag taisteal ina n-aonar. Is iomaí dua agus cruachás a chasadar leis. Bhí siad gníomhach freisin i gcomhchealga.
Tar éis dóibh faisnéis luachmhar a bhailiú faoi thíreolas, geolaíocht, seandálaíocht agus dúlra na hAetóipe, d'fhill an bheirt acu ar an bhFrainc sa bhliain 1848. Thosaigh siad ag ullmhú cad a bhí scríofa acu len iad a fhoilsiú.
Cháin a lán daoine saothar Antoine. D'áitigh a lucht cáinte nach raibh fíricí cearta aige. Cháin Charles Tilstone Beke go géar é, ag áitiú go raibh sé insint bréaga maidir leis an turas go Kana. Ach tá sé léirithe ó shin ag taiscéalaithe eile a tháinig i ndiaidh Abbadie go raibh tuairisc Abbadie iontaofa. Ba é an t-aon rud a bhí mícheart ag Abbadie ná a bharúil gurb é an Níl Ghoirm príomhshruth na habhann.
Foilsíodh torthaí topagrafacha i bPáras idir a 1860 agus a 1873 i Geodesie d'Ethiopie, a bhí breac le sonraí luachmhara agus ina raibh deich léirscáil. Níor foilsíodh ach imleabhar amháin de chuid Géographie de l'Ethiopie (Páras, 1890). In Un Catalogue raisonné de manuscrits ethiopiens (Páras, 1859) tugtar cur síos ar 234 lámhscríbhinní Aetópacha a bhailigh Antoine.
Chuir Antoine foclóirí éagsúla i dtoll a chéile freisin, Dictionnaire de la langue amariñña (Páras, 1881) san áireamh. D'fhoilsigh sé cáipéisí éagsúla faoi thíreolaíocht na hAetóipe, boinn airgid Aetópacha agus inscríbhínní ársa. D'fhoilsigh sé tuairisc darbh ainm Reconnaissances magnetiques faoi na grinnithe adhmainteacha a chonaic sé nuair a bhí sé ag taisteal chuig an Mhuir Rua. Foilsíodh scéal na n-aistear sa bhliain 1868 mar Douze ans dans la Haute Ethiopie. Ba é Arnaud a scríobh é.
Fuair d'Abbadie bás sa bhliain 1897.
Onóracha
Bronnadh bonn mór Société de Géographie Pháras ar d'Abbadie agus a dheartháir in 1850. Bronnadh an Légion d'honneur air chomh maith, agus bhí sé ina bhall d'Acadamh Eolaíochta na Fraince.
Gliogar (banna ceoil)
Is grúpa ealaíontóirí agus ceoltóirí iad Gliogar a chuireann ceolchoirmeacha ar siúl, go háirithe trí mheán na Gaeilge agus le ceoltóirí comhaimseartha Gaelacha. Tá siad lonnaithe i gConamara Theas. Bíonn Ealaín na Gaeltachta, Ciotóg agus Comharchumann Shailearna Teo. ag cur tacaíocht ar fáil dóibh.
Coimisiún Domhanda ar an gComhshaol is Forbairt
Comhlacht neamhspleách a bhunaigh na Náisiúin Aontaithe i 1983 chun clár oibre athruithe a chur in eagar, straitéisí a mholadh i gcomhair forbartha inmharthanaí faoi 2000, comhoibriú a chothú idir náisiúin ag staideanna éagsúla forbartha, agus staidéar a dhéanamh ar conas a phléifeadh an pobal idirnáisiúnta le himní faoin gcomhshaol. Tagann na baill ó 22 thír, agus ba í Gro Harlem Brundtland a chathaoirleach i 1983-1998. D'eisigh sé Tuarascáil Brundtland, Our Common Future (Ár gComhthodhchaí, 1987) agus d'eagraigh cruinnithe mullaigh an Domhain i Rio da Janeiro (1992) is Kyoto (1997).
Douglas Fairbanks Jr.
B'aisteoir Meiriceánach é Douglas Elton Thomas Ullman nó Douglas Fairbanks mar ab fhearr aithne air (9 Nollaig 1909 – 7 Bealtaine 2000). Thosaigh sé ag aisteoireacht i scannáin gan focail.
Mais-speictriméadar léasair
Mais-speictriméadar a bhaineann feidhm as léasar chun sampla den ábhar atá le hanailísiú a ghalú le bheith oiriúnach le brú tríd an ionstraim. Is gá go mbeidh an sampla íon neamhthruaillithe. Is féidir an léas solais ón léasar a dhíriú ar shampla an-bheag, gan cur isteach ar an stáitsiú nó an meán greamaithe.
Coimpléasc (síceolaíocht)
Téarma ginearálta a chum Jung chun cur síos ar chuingir mothúchán nó smaointe a chuireann isteach (i ngan fhios, de ghnáth) ar ár n-iompar is ár ndearcadh. Úsáidtear an téarma freisin do shraith samhlaíochta na hóige a fholuíonn ar phróiseas néaróiseach.
Manawydan
An Dara Brainse
Is carachtar tábhachtach é Manawydan sa Dara Brainse den Mabinogi, Mabinogi Bhranwen, Iníon Llŷr. Sa scéal seo, feidhmíonn Manawydan mar chomhairleoir dá dheartháir Brân Beannaithe, Rí na Breataine. Suíonn sé in aice le Brân ag féasta ag ceiliúradh bainise a deirféar Brânwen le Matholwch, rí na hÉireann, ócáid a bhí mar aidhm aici comhghuaillíocht a dhaingniú. Nuair a chiorraíonn a leathdheartháir Efnisien capaill Matholwch, cuireann Brân Manawydan chun cúitimh a thairiscint. Níos déanaí, nuair a thagann scéala ar ais go dtí an Bhreatain go bhfuil Matholwch ag tabhairt drochíde do Bhrânwen, téann Manawydan i gcuideachta iarracht tarrthála Bhrân.
Mínstruchtúr
deas|mion|200x200px| F[[Trasnaíocht|rainsí trasnaíochta, ag taispeáint mínstruchtúir (scoilteadh) d'fhoinse deoitéiriam fuaraithe, a bhreathnaítear air trí thrasnamhéadair Fabry-Pérot .]] San fhisic adamhach, déanann an mínstruchtúr cur síos ar scoilteadh línte speictrim na n-adamh mar gheall ar casadh leictreon agus ceartúcháin choibhneasaíocha ar chothromóid neamh-choibhneasaíocha Schrödinger. Rinne Albert A. Michelson agus Edward W. Morley é a thomhas go beacht ar dtús don adamh hidrigine in 1887,  a leag an bonn don chóireáil theoiriciúil ag Arnold Sommerfeld, ag thug isteach tairiseach an mhínstruchtúir. thumb|Mínstruchtúr hidrigine adamhach: an líne Ly-α.
In de atoomfysica beschrijft de fijnstructuur de splitsing van spectraallijnen van atomen vanwege eerste-orde relativistische correcties.
Struchtúr comhlán
Tá struchtúr comhlán na línespeictream tuartha ag meicnic chandamach na leictreon neamh-choibhneasaíoch gan aon  leictreonghuairne. Maidir le adamh hidrigineach, braitheann leibhéil fuinnimh an struchtúir chomhláin ar an bpríomhuimhir chandamach n. Mar sin féin, cuirtear éifeachtaí coibhneasta agus guairní san áireamh le samhail níos cruinne, a bhriseann díchineálacht na leibhéil fuinnimh agus a scoilteann na línte speictrim. Tá scála scaoilte an mhínstruchtúir i gcoibhneas le fuinneamh comhlán an struchtúir ar an ord (Zα) 2, áit arb é Z an uimhir adamhach agus α tairiseach an mhínstruchtúir, uimhir gan toise atá cothrom le thart ar 1/137.
John McNally
Is polaiteoir Albanach de chuid Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba é John McNally. Rugadh é sa bhliain 1951. I mí Bhealtaine 2015, bhí sé tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do An Eaglais Bhreac.
Dolores del Río
B'aisteoir Meicsiceach í Dolores del Río (3 Lúnasa 1904 – 11 Aibreán 1983).
Fáinleog
"Tá an fháinleog coitianta in Éirinn mar chuairteoir samhraidh. Filleann sí ón Afraic Theas ar Éirinn ag deireadh Aibreáin ach tagann formhór díobh i mBealtaine. Aithnítear í go héasca óna sciatháin dhubha, lonracha agus a eireaball fada, gabhlach. Tá dath dubh ar a droim agus tá a brollach bán. Itheann an fháinleog feithidí beaga agus í ar eiteog. Eitlíonn sí go haclaí agus is annamh go dtagann sí go talamh ach amháin chun láib nó féar a bhailiú don nead. Déanann sí nead i gcruth bhabhla le láib. Filleann sí ar láithreáin neadaireachta a bhí in úsáid aici roimhe i sciobóil agus i mbotháin."
20 Bealtaine
Is é an 20 Bealtaine an 140ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 141ú lá i mbliain bhisigh. Tá 225 lá fágtha sa bhliain.
Maisteachtóime
Próiseas máinliachta ina mbaintear an brollach, nó cuid de, agus go minic na nóid limfeacha faoin ascaill a bhaineann leis. Cóireáil ar ailse urchóideach cíche.
Coimpléasc gníomhachtaithe
Leagan amach adamh le linn imoibrithe cheimicigh. Tagann dhá mhóilín nó níos mó atá ag imoibriú le bheith éagobhsaí. Dianscaoileann siad chun torthaí a dhéanamh nó na bunábhair a athghiniúint.
Camán searraigh díge
Is planda é an camán searraigh díge.
Comhlacht léiriúcháin
Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le comhlacht léiriúcháin ná gnólacht a dhéanann cláir theilifíse nó scannáin.
Soiliriac
Cineál soilire, a dtugtar soilire fréamh tornapa air freisin. Bunanna tiúbracha ar na gais, a úsáidtear i sailéid nó a ndéantar cócaireacht orthu.
Soilire
Is éard is soilire ann ná glasra a fhaightear ó luibh fhiáin dhébhliantúil le boladh láidir darb ainm smaileog nó meirse (Apium graveolens). Fásann sé 1m ar airde, agus tá sé dúchasach don Eoraip, tuaisceart na hAfraice is iardheisceart na hÁise. Na gais domhain eitreach, na duilleoga snasta roinnte i dteascáin thriantánacha nó dhiamantchruthacha, na bláthanna bídeach scothghlasbán, iompartha in umbail 3-5 cm ar leithead.
Brendan O'Hara
Is polaiteoir Albanach de chuid Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba é Brendan O'Hara. Rugadh é ar an 27 Aibreán 1963. I mí Bhealtaine 2015, bhí sé tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do Earra-Ghàidheal agus Bòd.
Fliodh na tuí
Is planda í fhliodh na tuí.
Prionsabal Fermat
Is sampla é seo de phrionsabal an íosghníomhaithe, a léirigh Pierre de Fermat i 1657.
Glasóg bhán
Is éan í an ghlasóg bhán. Is baill d'fhine na Motacillidae iad.
The Jazz Singer
Scannán ceoldráma Meiriceánach is ea The Jazz Singer a rinneadh sa bhliain 1927.
Comhdháil Phálás Buckingham
thumb| 250px | Pálás Buckingham. D'fhreastail ceannairí Éireannacha ar chomhdháil sa Pálás, i mí Iúil na bliana 1914, agus iad i mbun cainteanna i dtreo comhaontú maidir le [[Rialtas Dúchais a bhaint amach agus cogadh cathartha a sheachaint.]] D’eagraigh Rí na Breataine, Seoirse V, comhdháil ag Pálás Buckingham ar 21-24 Iúil 1914 le teacht ar réiteach ar “fhadhb na hÉireann.” Thug sé cuireadh do cheannairí Pháirtí Parlaimint na hÉireann agus Aontachtóirí na hÉireann chun teacht le chéile.
Cé gur ghlac ceannairí móra ón dá thaobh páirt inti, ní raibh aon rath ar an gcomhdháil. Ach bhuail na ceannairí Náisiúnacha agus Aontachtacha don chéad uair lena chéile.
Cúlra
link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Portrait_of_King_George_V.jpg|clé|mion|[[Seoirse V na Ríochta Aontaithe|Seoirse V]]
Bhí an caidreamh idir Náisiúnaithe Éireannacha agus Aontachtaithe ag dul in olcas. Bhí baol ann go mbeadh sé ina chogadh cathartha eatarthu. link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:John%20Redmond%201917.JPG|clé|mion|232x232px|[[Seán Mac Réamainn|Seán Éamonn Mac Réamainn, 1917]] Sa bhliain 1912, tharla smuigléireacht gunnaí neamhdhleathach, i Latharna sa tuaisceart i mBinn Éadair) sa deisceart. D'eagraigh an dá thaobh ollghluaiseachtaí mhílíste (Óglaigh Uladh agus Óglaigh na hÉireann). Ag tabhairt aghaidh ar bhaol an chogaidh chathartha, chinn an rí Seoirse V - Éirefhileach láidir ó a laethanta mar oifigeach cabhlaigh, bunaithe i gCorcaigh - ar idirghabháil a dhéanamh.
An Chomhdháil
Reáchtáladh an chomhdháil i bPálás Buckingham idir an 21 agus 24 Iúil 1914. Cé go raibh ceist an rialtais dúchais ar an chlár oibre pholaitiúil ó na 1870idí, ba é í seo an chéad uair a bhuail na Náisiúnaithe agus Aontachtaithe le chéile. I measc iad siúd a bhí i láthair, bhí an Príomh-Aire H H Asquith, Lloyd George, ceannaire Pháirtí Parlaimint na hÉireann Seán Mac Réamainn, agus a ionadaí, Seán Diolún, Ar thaobh eile den tábla bhí ceannaire Chomhaontas Aontachtaithe na hÉireann, Edward Carson mar aon le Bonar Law, James Craig agus an Tiarna Lansdowne. Bhí Spéicéir Theach na dTeachtaí i gceannas.
Faoi cheann an dara lá, thuig Asquith nach mbeadh aon réiteach le teacht gan mhoill ar an cheist cé hiad na contaetha a bheas curtha as an áireamh. Scríobh sé chuig leathbhádóir: "I have rarely felt more helpless in any particular affair, an impasse with unspeakable consequences, upon a matter which to English eyes seems inconceivably small and to Irish eyes immeasurably big. Isn't it a real tragedy?"
Cuireadh an chomhdháil ar sheal i ndiaidh trí lá gan comhaontú. Thug gach taobh le fios, áfach, gur gníomh dearfa a bhí inti, le hAontachtaithe agus Náisiúnaithe, don chéad uair riamh, chun teacht le chéile. Tháinig tuiscint chun cinn is cosúil, idir Carson agus na Náisiúnaithe: má go mbeadh Ulaidh le bheith fágtha amach, gur chóir don Chúige fanacht amuigh ina n-iomláine.
Bhain eachtraí san Eoraip na cosa ó na cainteanna, Cúpla seachtain níos déanaí, bhí tús curtha leis an An Chéad Chogadh Domhanda. Cuireadh an tAcht um Rialtais Dúchais ar fionraí i gcaitheamh an chogaidh. Bheadh iarracht eile le teacht ar réiteach sa bhliain 1917 agus Comhdháil na hÉireann.
Idirghabhálacha an Rí Seoirse V ar Éirinn, ina dhiaidh sin
Chuir an Rí Seoirse V a ladar féin isteach ar roinnt ócáidí ina dhiaidh sin ar Éirinn. Sa bhliain 1920 thug sé le fios go raibh sé in aghaidh iompar na nDúchrónach, fórsa paramhíleata, a bhí in úsáid ag Rialtas na Breataine le linn Chogadh na Saoirse, agus é i mbun idirghabháil neamhthorthúil chun Thomáis Mhic Churtáin a shábháil nuair a bhí sé ar stailc ocrais. Tar éis an tAcht Rialtais na hÉireann 1920 a bheithe rite, rinne sé achainí phaiseanta i gcomhair athmhuintearais in Éirinn agus é i mbun Parlaimint Thuaisceart Éireann a oscailt sa bhliain 1921, a chuir leis an ghlaoch ar son sos comhraic idir Phoblacht na hÉireann agus Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Éireann, agus an bealach a réiteach don Chonradh Angla-Éireannach.
Sa bhliain 1932 mhaoiligh sé an t-achrann idir Uachtarán ar Ard-Chomhairle Shaorstát Éireann Éamon de Valera agus Seanascal Shaorstát Éirinn James McNeill. Chuaigh McNeill ar luathscor. D'admhaigh de Valera ina dhiaidh sin go raibh cáineadh rialtas na hÉireann gan údar.
An Luan
Is é an Luan an lá idir an Domhnach agus an Mháirt.
De ghnáth, breathnaítear ar an Luan mar an chéad lá sa tseachtain, go háirithe san Áise, san Eoraip agus i Meiriceá Theas. Agus sa chaighdeán domhanda ISO 8601, is é an Luan an chéad lá sa tseachtain. I gceantair eile sa domhan, áfach, tugtar an dara lá ar an Luan, mar shampla sna Stáit Aontaithe agus sa domhan Arabach.
Sa domhan nua-aimseartha agus sa domhan gnó, is é an Luan tús na seachtaine oibre.
Dialóg
Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le dialóg ná caint nó comhrá na gcarachtar.
Dara Éirí Amach i nDeasumhain
Ba é an Dara Éirí Amach i nDeasumhain (1579-1583) an t-éirí amach b’fhairsing agus b’fhuilteach den dá cheann i nDeasmhumhain, a thosaigh ríshliocht Mhic Gearailt Dheasmhumhan i gCúige Mumhan, Éire, in aghaidh fhorlámhas coimhthíoch na Sasanach in Éirinn.
Thosaigh an dara éirí amach seo i mí Iúil na bliana 1579, nuair a tháinig Séamus Mac Muiris Mac Gearailt i dtír in Éirinn, agus fórsa de chuid arm an Phápa ina theannta aige. Spreag an eachtra seo éirí amach fud fad dheisceart na tíre, i measc iadsan a bhí báúil do ríshliocht Mhic Gearailt agus a bhí míshásta le Rialtas Shasana sa tír ar chúiseanna éagsúla. Nuair a tháinig an troid chun deiridh, bhí na ceannaircí cloíte, agus bhí Gearóid Mac Gearailt, an 15ú hIarla Dheasmhumhan, básaithe.
Bhí cúiseanna éagsúla leis an reibiliún agus iad go léir chomh suntasach céanna, lena n-áirítear:
Mar thoradh ar theip an dá éirí amach, tharla léirscrios ar ríshliocht Dheasmhumhan agus plandáladh na críocha siúd le coilín igh ó Shasana ina dhiaidh sin - Plandáil na Mumhan - sa bhliain 1585.
Chomh maith leis sin, rinneadh cuid mhaith d'uachtar na hÉireann a bhánú faoin am gur stad an troid. Ceaptar go bhfuair suas le trian de dhaonra na Mumhan bás de dheasca gorta agus galair ar thorthaí den chogadh iad.
An Chéad Éirí Amach, 1569-73
Bhí an teideal Iarla Dheasmhumhan ag craobh Mumhanach na Mac Gearailt, ar ar tugadh na “Gearaltaigh” orthu. Ag am an dá Éirí Amach, ba é Gearóid Mac Gearailt, an 15ú hIarla Dheasmhumhan, ar a dtagrófar dó mar "Iarla Dheasmhumhan" sa chuntas seo, a raibh an teideal sin aige.
Agóid armtha i gcoinne an chur isteach a bhí déanta ag na Sasanaigh i dtailte Dheasmhumhan ab ea an Chéad Éirí Amach i nDeasmhumhain (1569–73). Go sonrach bhí sé i gcoinne chruthú oifig an “Tiarna Uachtarán” (Gobharnóir) ar an Mumhain chomh maith le beartais na Sasanach a thug buntáiste do chomhraic na nGearaltach, na Buitléirigh d’Oirmhumhain, agus coilínigh Shasanacha éagsúla.
Ba é an chúis ghearáin ba thromchúisí a bhí ag na Gearaltaigh ná gur ghabh an rialtas Gearóid an tIarla agus a dheartháir Seán Dheasmhumhan in 1568 as an bpáirt a ghlac siad sa chogadh príobháideach i gcoinne na Buitléairigh in 1565, coimhlint a shroich buaicphointe le Cogadh Áth Mheáin i gContae Phort Láirge in 1565.clé|mion|léarscáil, timpeall 1570
Thosaigh Séamus Mac Muiris Mac Gearailt, captaen ginearál airm na nGearaltach, an Chéad Éirí Amach i nDeasmhumhain in 1569, in éagmais cheannasaíocht Dheasmhumhan. Rinne fórsaí choróin Shasana agus a gcomhghuaillí (go háirithe na Buitléirigh, faoi stiúir Thomáis de Buitléir, 3ú Iarla Oirmhumhan), an reibiliún a chur faoi chois, agus tháinig deireadh leis in 1573.
Fothorthaí
Ba é an fhreagairt a thug na Sasanaigh don chéad éirí amach ná idir-réiteach a dhéanamh leis na Gearaltaigh. Tugadh pardún do Mhac Muiris, ceannasaí an reibiliúin. Scaoileadh saor an tIarla agus a dheartháir Seán Dheasmhumhan ón ngéibheann chun filleadh ar ais go dtí a dtailte. Chomh déanach le 1579, bhí an chuma ar an scéal nach dtabharfadh na Gearaltaigh dúshlán rialtas Shasana i Mumhain go deo.
Mar thoradh ar mheascán tosca pearsanta, eacnamaíochta agus reiligiúnacha, chomh maith le gníomhartha Shéamuis Mhic Muiris Mhic Gearailt é féin, áfach, phléasc reibiliún amach i mí Iúil na bliana sin.
Tharla gur fágadh Mac Muiris, a bhí i bhfeighil ar an gcéad reibiliún, gan tailte agus gan chumhacht nuair a cuireadh an tsíocháin i réim arís. Coigistíodh tailte a fuair sé le hoidhreacht agus tugadh iad do choilínigh Shasanacha. mion|[[Pilib II na Spáinne, nó Felipe II de España (1527-1598) sa bhliain1560]]Cuireadh cosc ar Iarla Dheasmhuamhan gan seirbhís mhíleata a dhianiarrthach agus gan trúpaí a vasáilligh a chur ar ceathrúin (cleachtadh ar ar tugadh coyne and livery), agus fágadh é gan ach 20 riadaire a choimeád ina sheirbhís príobháideach. D’fhág an cealú seo ar airm phríobháideacha a rinne an rialtas go raibh Mac Muiris, ar shaighdiúir gairmiúil é, gan foinse ioncaim.
1996
Ba bliain bhisigh an bhliain 1996
Dara Éirí Amach i nDeasumhain
Fothorthaí
Fágadh Mac Muiris ar an trá fholamh mar gheall air sin agus in 1574 chuir an tIarla amach é as na tailte a raibh aige ar cíos ó 1573. Chomh maith leis na gearáin uile siúd, bhí Mac Muiris tiomanta go dílis don Fhrith-Reifirméisean san Eaglais Chaitliceach agus gráin dhomhain aige don Phrotastúnachas, arbh iad na Gaill a thug isteach in Éirinn é.
Coimpléasc ísleachta
Mothú bunúsach ag duine go bhfuil sé uireasach neamhdhaingean, go hiomlán as compás leis an bhfírinne. Mar shampla, uaireanta bíonn géarghá ag daoine beaga a bheith teann ar ócáidí sóisialta chun a leochaileacht mar gheall ar a n-airde a shárú.
Dara Éirí Amach i nDeasumhain
Fothorthaí
D’fhág Mac Muiris Éire in 1575 agus thug sé aghaidh ar an bhFrainc chun cúnamh a lorg ó chumhachtaí Caitliceacha chun reibiliún eile a chur i gcrích.mion|Pápa Gréagóír XIII|alt=|clé|199x199px
Ionradh 1578 ar cuireadh ar ceal é
Agus é ar deoraíocht san Eoraip ó 1575 ar leith, rinne Mac Muiris iarracht tacaíocht do reibiliún eile a fháil. Rinne sé caimiléireacht ag Cúirt na Fraince agus ag Cúirt na Spáinne chun ionradh eachtrannach a dhéanamh ar Éirinn. Ní raibh suim dá laghad ag Pilib II na Spáinne tacaíocht a thabhairt dó, áfach, ós rud é go raibh sé faoi róbhrú agus é sáite sa troid in Éirí Amach Dúit seach san Ísiltír. Ba mhó a d'éirigh le Mac Muiris i gcúirt Phápa Greagóir XIII, áfach, áit inar casadh é ar shagairt Chaitliceacha Rómhánacha dála William Allen agus Nicholas Sanders a bhí ag iarraidh ionradh a dhéanamh ar Shasana chun Éilís a chur as coróin agus monarcacht Chaitliceach a chur i bhfeidhm arís. clé|mion|216x216px|Éilis 1 Phleanáil Mac Muiris turas taiscéalaíochta le Captaen Thomas Stukley, agus an cuspóir a bhí leis ná Giacomo Boncompagni, nia ag Pápa Greagóir, a chur i gcoróin ina Rí ar Éirinn. Bhí na Caitlicigh Shasanacha i bhfabhar na scéime seo.
Chuir an Pápa saighdiúirí coise ar fáil do Stukley agus chuaigh seisean ar seol ó Civitavecchia na Róimhe in éineacht le 1000 fear i mí an Mhárta 1578, gadaithe bóthair agus muscaedóirí ina measc, chomh maith le roinnt oifigeach gairmiúil lena n-áirítear Hercules de Pisano agus Sebastiano di San Giuseppe as Bologna.
In Cadiz na Spáinne cuireadh leis an mbaicle le roinnt Éireannach agus threoraigh Pilib II go Liospóin é chun long a níos fearr a fháil agus chun bualadh le Mac Muiris. mion|Sir Peter Carew Gan aon long le tairiscint dó, thug Rí Sebastian na Portaingéil e cuireadh do Stukley dul in éineacht leis chun ionradh a dhéanamh ar Mharacó, an áit inar maraíodh Stukley i mí Lúnasa 1578 i gCath Alcácer Quibir. Agus sin an tslí inar cuireadh deireadh leis an chéad scéim a bhí ag Mac Muiris ionradh a dhéanamh ar Éirinn.
Dún an Óir
D’fhill Nicholas Sanders, Mac Muiris agus baill eile den bhaicle ar an Róimh agus rinne siad turas taiscéalaíochta eile a chur i gcrích faoi údarás an Phápa. Chuir siad seol i gcóir Éireann ó Chorunna sa Ghailís, sa Spáinn, le fórsa beag de thrúpaí Éireannacha, Spáinneacha agus Iodálach a go luath i mí Iúil 1579. Bhí soitheach Mhic Mui é féin sa chabhlach chomh maith le trí shlúpa Spáinneacha. Chuaigh Matthew de Oviedo isteach leis, chomh maith le Nicholas Sanders, mar choimeasár an Phápa. link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Cliffs%20near%20Dun%20an%20Oir%20-%20geograph.org.uk%20-%20459705.jpg|clé|mion|Dún an Óirlink=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:D%C3%BAn%20an%20%C3%93ir1.JPG|mion|Ard na Caithne, Dún an Óir, CiarraíAr a slí trasna Muir nIocht, ghabh siad dhá shoitheach Shasanacha agus tháinig siad i dtír ar chaladh Dhaingean Uí Chúis (i gContae Chiarraí) ar an 16 Iúil. Ar an 18ú lá den mhí sin chuaigh siad ar ancaire sa chuan beag darb ainm Ard na Caithne (ar a dtugadh Smerwick air), ina raibh garastún cosanta bunaithe acu ar Dhún an Óir, dún ceann tíre ón Iarannaois gar don chuan.
Rinne Nicholas Sanders bratach an Phápa a thaispeáint ar pharáid shearmanasach i nDaingean agus d'fhógair Mac Muiris cogadh creidimh faoi údarás litreacha ón bPápa. B’ábhar an-suntasach é sin i samhlaíocht an 16ú haois toisc gur lig sé géillsinigh Chaitliceacha Éilís I óna ndualgais di, ar na cúinsí gurbh eiriceach í (bhí an Pápa tar éis í a choinnealbhá in 1570).
Ós rud é gur fhógair Mac Muiris dúshlán dlisteanacht ríora Túdair a bheith i gcoróin ar Éirinn go poiblí, ba dhóichí go mbeadh síocháin idirbheartaithe mar chríoch den éirí amach, i gcodarsnacht leis an gCéad Éirí Amach i nDeasmhumhain idir 1569 agus 1573.
Ar an 25 Iúil 1579, tháinig dhá rámhlong Spáinneacha agus 100 trúpa Spáinneach breise chun cur leis neart an fhórsa.
Cuirtear tús leis an Éirí Amach
Seans maith go gcuirfí fórsa beag Mhic Muiris faoi chois go tapa ach amháin gur tháinig Seán Dheasmhuman chun tacaíocht a thabhairt ar an 1 Lúnasa 1579. Mar aon le Mac Muiris, bhí Seán (Seán Mac Éamainn Mac Gearailt) ina shaighdiúir, agus bhí gnaoi shuntasach aige i measc saighdiúirí díomhaoine diomúcha na Mumhan. Ní go dtí go ndeachaigh seisean isteach leis an éirí amach go ndeachaigh na sluaite móra dos na saighdiúirí sin isteach san iarracht chomh maith. Mar chomhartha go raibh siad tar éis dul leis an éirí amach, rinne Seán agus a dheartháir, Séamus Mac Éamainn Mac Gearailt, Seanascal Ó Mic Coille (The Seneschal of Imokilly sa Bhéarla) beirt oifigeach Shasanach a fheallmharú, Henry Davells agus Arthur Carter, i dteach tábhairne i dTrá Lí. mion|Long "The Lyon" ag William Wynter sa bhliain 1560 Bhí breis is 3000 fear faoi stiúir Sheán Dheasmhumhan agus Mhic Muiris le chéile, agus baicle beag saighdiúirí Eorpacha ina measc siúd, i dteannta leis na mílte Gael dúchasach. Cuireadh deireadh leis an bhféidearthacht go dtiocfadh níos mó fórsaí ón Mór-Roinn le hatreisiú an fórsa, áfach, nuair a ghabh Sir William Wynter long a an ionraidh ar an 29 Iúil 1579, ceithre lá i ndiaidh an teacht i dtír ar Ard na Caithne, rud a d’fhág gur cuireadh deireadh lena mbealaí farraige.
Ar dtús, rinne Iarla Dheasmhumhan, nach raibh róbhuartha faoin gcoilíneacht Shasanach a tháinig sna sála ar an gcead éirí amach, iarracht reibiliún Mhic Muiris a chur faoi chois agus arm a chur le chéile chun na críche sin. Níor éirigh leis ach 60 fear a spreagadh, áfach - i gcodarsnacht leis na mílte a chuaigh lena dheartháir Seán faoi ghearrfhógra, táscaire go raibh mórchuid de na Gearaltaigh agus a gcuid comhghuallaithe báúil leis an éirí amach.
Chuaigh cuid den fhórsa ionraidh go críocha eile sa tír. Chuaigh líon beag dóibh go Caisleán Charraig an Phoill ar bhruach theas Abhainn na Sionainne (i dtuaisceart Chontae Chiarraí), suíochán Iarla Dheasmhumhan. Cuimsíodh innealtóir Iodálach, Captaen Julian, a thug faoi barr feabhais a chur ar chóir chosanta an chaisleáin.
Chuaigh Mac Muiris é féin ar sciuird go Connachta chun reibiliún a spreagadh ansiúd. Ach maraíodh é i scirmis i gcoinne na de Búrca de Chlann Liam ar an 18 Lúnasa 1579, áfach, nuair a ghoid a fhir capaill le Theobald de Búrca iad (ar chol ceathrar de chuid Mhic Muiris é ar dhóigh iarónta). D’fhág sé sin go raibh an reibiliún faoi stiúir Sheán Dheasmhumhan, a bhí ina cheannaire ar na Gearaltaigh le fírinne.
Téann Gearóid Iarla isteach san éirí amach
mion|Dódh Mainistir Eas Géitine le linn d'ionsaí Malby Déanach i mí Dheireadh Fómhair, chuaigh Malby ar máirseáil trí tailte de chuid Dheasmhumhan, ag scrios na timpeallacht a agus ag éileamh go dtabharfadh Gearóid Iarla Dheasmhumhan suas a chaisleán ag Eas Géitine.
Dhiúltaigh an tIarla agus sheas sé an fód nuair a rinne Malby iarracht an caisleán a fhorghabháil trí rinn agus fhaobhar. Leis sin, D’fhógair William Pelham, an Tiarna Breitheamh ar Éirinn, gur bhrathadóir é an tIarla, agus mar sin gurbh cheart go ngabhfaí é agus go gcuirfí chun báis é. Mar thoradh air seo, ní raibh rabhadh ag Gearóid agus na Gearaltaigh eile nach raibh fós ag éirí amach ach dul isteach leis na reibiliúnaigh.mion|Caisleán Eas GéitineGhlac an tIarla ceannasaíocht an éirí amach i slí mórthaibhseach. Ar an 13 Samhain 1579, rinne sé agus a lucht leanúnach Eochaill a chreachadh, sléacht a dhéanamh ar an ngarastún Sasanach a bhí ann, na hoifigigh Shasanacha ann a chrochadh, siopaí an bhaile a creachadh agus drochíde a thabhairt don phobal sibhialtach ann. Leis sin chuir fórsa Dheasmhumhan cathair Chorcaí faoi léigir roimh dó tharraingt siar go dtí sléibhte Chiarraí. Ag an am céanna, d’fhógair Mac Cárthaigh Mór, taoiseach na Mic Cárthaigh, go raibh sé chun dul isteach sa reibiliún agus rinne sé creachadh ar Chionn tSáile.
Feachtas Earrach 1580 agus Léigear Chaisleán Charraig an Phoill
Cuireadh Tomás de Buitléir, 3ú Iarla Oirmhumhan, Sir William Pelham agus Sir George Carew go Mumhain chun na reibiliúnaithe a chur faoi chois agus rinne siadsan tailte Dheasmhumhan i gContae Luimnigh, i gContae Chorcaí agus i dtuaisceart Chontae Chiarraí a chreachadh ar bhealach sistéamach agus na sibialtaigh a bhí ina gcónaí ann a mharú go fánach. Is éard a bhí mar chuspóir na beartaíochta siúd ná an oiread damáiste gurbh fhéidir a dhéanamh don gheilleagar is don mhuintearas i nDheasmhumhain, ionas gurbh éigean do lucht leanúnach an Iarla éirí as an reibiliún.