cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dara Éirí Amach i nDeasumhain
Feachtas Earrach 1580 agus Léigear Chaisleán Charraig an Phoill
Thit daingin eile de chuid Dheasmhuman go tapa nuair a leath an scéala faoi scrios Chaisleán Charraig an Phoill. Fágadh an caisleán in Eas Géitine agus rinne na Spáinnigh a bhí á chosaint a bhallaí a phléascadh, agus ghéill na garastúin sa Chaisleán Nua, i mBaile an Locháin, i Ráth Caola agus i mBaile Dubh don namhaid tamall beag ina dhiaidh sin.
Rinne a lán de na tiarnaí a raibh tar éis dóibh dul isteach sa reibiliún a ghéilleadh do na Sasanaigh, chomh maith, agus measúnú déanta acu go raibh an ceann is fearr acu faoin bpointe sin. Ina measc siúd bhí Mac Cárthaigh Mór, de Róiste, de Barra, chomh maith leis a lán tiarnaí eile.mion|Caisleán Charraig an Phoill - suíochán Iarla Dheasmhumhan
Faoin samhradh 1580, bhí an chuma ar an scéal go raibh an ceann is fearr faighte ag na Sasanaigh agus an reibiliún curtha faoina gcois, ach athbheodh an t-éirí amach nuair a bhris reibiliún nua amach san oirthear, i gCúige Laighean.
An tÉirí Amach i Laighin
I mí Iúil 1580, rinne Fiach Mac Aodh Ó Broin, a bhí lonnaithe i sléibhte Chill Mhantáin, tús a chur leis an reibiliún in oirthear na hÉireann. Chuir sé comhghuaillíocht de thiarnaí agus taoisigh as an réigiún sin le chéile, agus Caomhánaigh, an Ua Tuathail, agus an Ua Mórda ina measc. link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Memorial_in_Glenmalure,_Co._Wicklow_-_Cuid_a_D%C3%B3_-_geograph.org.uk_-_1217513.jpg|alt=|clé|mion|288x288px|Cuimhneachán i n[[Gleann Molúra]]Bhí a lán de na fórsaí sin ag troid in aghaidh gharastúin na Sasanach ó am go chéile le blianta beaga anuas, ag an am sin. Ba chúis ar leith iad na dúnmharuithe gan chúis a rinne oifigeach Sasanach a bhí bunaithe i gCill Mhantáin darbh ainm Masterson chun cuid mhaith de na baiclí siúd a mhealladh chun éirí amach, de réir dealraimh.
Chun an riail Shasanach a dhiúltú go siombalach, rinne na reibiliúnaithe teideal Rí Laighean a bhronnadh ar Créón Mac Murchú Caomhánach, a raibh an teideal céanna ag a mhuintir sinsearach roimh theacht na Sasanach. Chuaigh James Eustace Bíocunta Bhealach Conglais, Tiarna de chuid Shean-Ghaill na Pála de shliocht mhuintir Mercia, ar spreagadh é de bharr an creideamh cráifeach a bhí aige sa Caitliceachas go príomha, isteach leis Ó Broin.
I mí Lúnasa, chuaigh Seán Dheasmhumhan agus Nicholas Sanders i gcomhar a chéile leis an mBíocunta Bhealach Conglais i gContae Laoise in iarracht comheagar a chur ar a gcuid fórsaí, ach cé is moite den chomhoibriú teoranta a rinneadar i gcríocha Ghleann na Bearuithe, níor éirigh leo comhstraitéis a chur i gcrích. Mar sin féin, b’údar mór imní do na Sasanaigh é briseadh amach an reibiliún chomh gar sin do croílár rialtas na Sasanach i mBaile Átha Cliath. mion|Sir Henry Sidney, Lord-Deputy, [[Caisleán Bhaile Átha Cliath|Caisleán BÁC|166x166px]] Bhí an Tiarna Henry Sidney, iar-Fhear Ionaid ar Éirinn in ann a thionchar a imirt ar an bhfreagairt a tugadh mar gheall ar a chomhaltas ar an Ríchomhairle agus i mí Lúnasa 1580 cuireadh Fear Ionaid nua, Arthur Grey, an 14ú Barún Grey de Wilton ar seol go hÉirinn ó Shasana in éineacht le 6,000 trúpa. Ba é an chloch is mó ar phaidrín a bhí ag Grey nó an reibiliún i Laighean a chur faoi chois gan mhoill.
Ar an 25 Lúnasa 1580, rinne fórsaí Uí Bhroin agus an Bíocunta Baltinglas i gCath Ghleann Molúra sléacht ar fhórsaí Sasanacha faoi stiúir Grey. Agus iad i mbun ruathar a thabhairt faoi dhaingean Uí Bhroin i nGleann Molúra i gcroílár sléibhte Chill Mhantáin rinneadh luíochán orthu agus rinneadh bia míoltóige díobh; fágadh 800 díobh marbh. link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Dublin_Martyrs_by_Conall_McCabe_(2001).jpg|alt=|mion|249x249px|[[Maighréad de Bhál agus Proinnsias Táiliúr (Francis Taylor), BÁC]]Rinne Grey de Wilton William Stanley a shannadh chun an Pháil i Laighin a chosaint. Den chuid eile den chogadh, rinne Ó Broin agus a gcomhghuaillithe ruathar a thabhairt ar lonnaíochtaí Sasanacha san oirthear agus san oirdheisceart, agus ní raibh siad in ann deis straitéiseach a thapú as an mbua a bhí acu i nGleann Molúra.
Crochadh roinnt mhaith daoine ón bPáil agus ó cheantair eile ina raibh na Sean-Gaill lonnaithe, dála Loch Garman (ina raibh muintir na háite i gcónaí dílis d’údarás na Sasanach) as a bheith ina mbrathadóirí. Bhí Diarmaid Ó hUrthuile Ardeaspag Caitliceach Chaisil i measc iadsan ar cuireadh chun báis iad. Chomh maith leis sin, fuair Maighréad de Bhál (Margaret Ball) bás, bean chéile Ard-Mhéara Bhaile Átha Cliath agus í i gcarcair i gCaisleán Bhaile Átha Cliath.
Is minic a d’fhógair iadsan ar cuireadh chun báis iad a gcreideamh Caitliceach ón scafall agus ar tugadh an Eaglais ómós dóibh mar mhairtírigh Chaitliceacha ina dhiaidh dá dheasca. Ba phríomhchúinse é an tsraith básuithe siúd sa tslí ina scaoileadh na Sean-Ghaill ón stát faoi riail na Sasanach in Éirinn ar bhonn fadtréimhseach.
Teacht i dtír fhórsaí an Phápa i 1580 agus an sléacht i nDún an Óir
mion|195x195px|Sir Richard Bingham Ar an 10 Meán Fómhair 1580, tháinig 600 trúpaí de chuid an Phápa (Spáinnigh agus Iodálaigh araon) faoi stiúir Sebastiano di San Giuseppe (nó Sebastiano de Modena mar is fearr aithne) i dtír ag Dún an Óir, gar leis an ball ina tháinig Mac Muiris i dtír an bhliain roimhe sin.
Bhí an Pápa Gríogaire tar éis íocadh astu agus iad a chur ar seol chun cuidiú leis an reibiliún. Rinne Deasmhumhain, Bhealach Conglais agus Seán Dheasmhumhan iarracht teacht in éineacht leis an bhfórsa sluaíochta ach bhlocáil Oirmhumhain agus Grey iad agus rinneadh longa fhórsaí an Phápa a imshuí sa bhá ag Dún an Óir nuair a ghníomhaigh Richard Bingham go gasta leis an loingeas faoina stiúir. Ní raibh rogha ná rogha ag San Giuseppe ach na fir faoina chúram a dhaingniú sa dún ag Dún ár Óir. mion|226x226px|Grey de Wilton I mí Dheireadh Fómhair 1580, shroich Grey de Wilton Dún an Óir agus suas le 4000 trúpa aige, agus rinne sé léigear don gharastún ann. Bhí na fórsaí ionraidh scoite de réir an tírdhreacha agus iad gafa ar rinn cúng leithinis Chorcha Dhuibhne, sáinnithe idir Cnoc Bréanainn ar thaobh amháin agus fórsa Sasanach i bhfad níos mó ar an taobh eile dóibh. Ní raibh aon bhealach éalaithe acu. Ina theannta sin, bhí na Sasanaigh tar éis gunnaí móra thromairtléire a iompar ann ar muir, agus bhí siad in ann na cosaint sheiftithe a bhí i nDún ár Óir a bhriseadh go mear.
Ghéill Di san Giuseppe, ceannasaí, ar an 10 Deireadh Fómhair 1580 i ndiaidh léigear trí lá. D’ordaigh Grey de Wilton go ndéanfar ár ar na bhfórsaí ionraidh, gan spáráil ach amháin na ceannasaithe. Baineadh an ceann de thrúpaí Iodálacha agus de thrúpaí Spáinneacha, agus d'fhir is mná Éireannacha leis, agus caitheadh a gcorp san fharraige.
Deireadh an Éirí Amach
Bhí athrú cinniúnach curtha ar chúrsaí leis an sléacht a tharla ag Dún an Óir, agus bhí an lámh in uachtar faighte ag lucht Shasana ar na reibiliúnaigh. Lean an cogadh ar aghaidh ar feadh dhá bhliain ina dhiaidh, áfach, agus d'éirigh an treallchogaíocht ní ba sheirbhe de réir a chéile. Tharla gur fhulaing an gnáthphobal go géar mar gheall ar an gcogadh, rinne an dá thaobh ionsaí orthu agus scriosadh a mbarraí, a mbeithígh agus a mbailte. mion|éadaí timpeall 1570, portráid a rinne péintéir Dúitseach ag an am|176x176px Ba é Grey an ceannaire Sasanach ba neamhthrócairigh a bhí ann, agus tá tagairt dó mar "fhear fuilteach, nár airigh gurbh thar madraí iad a ngéillsinigh." De réir a chuntais féin, is éard a bhí aige mar phríomhtheaictic ná "an arbhar a loscadh, an fómhar a mhilleadh agus a mbeithígh a ruaigeadh."
D'fhág an teaictic sin gur tháinig gorta go Deasmhumhain agus gur mbris galair amach arbh é an míchothú ba chúis léi. Rinne Eilís I Grey a aistriú as oifig an Fhir Ionaid mar gheall ar a bhródúlachta, a bhí iomarcach.
Faoi lár den bhliain 1582 thuairiscigh Warham St Leger go raibh 30,000 duine tar éis bás a fháil leis an ocras i Mumhain amháin le linn na sé mhí a chuaigh thart díreach roimhe sin agus go raibh na céadta ag fáil bháis I gcathair Chorcaí, le hocras agus le galair araon. mion|205x205px|Giacomo Boncompagni
Rannpháirtithe suntasacha
Taobh an Ionraidh/an Reibiliúin – na hÉireannaigh agus a lucht tacaíochta Chaitliceach:
Taobh na Corónach Sasanaí:
Fionnbheannach
Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, tarbh ghraíre olltorthúil ab ea Fionnbheannach (Sean-Ghaeilge Finnbennach) le rí Ailill na gConnacht.
I ndáiríre, duine daonna darbh ainm Rucht ab ea é ar dtús, ar cheann de thréadaí muice Ochall Ochne, rí sidhe na gConnacht, a thit amach le comhghleacaí oibre leis. Chuaigh siad beirt i gcomhrac aonair, á nochtadh i sraith riochtaí ainmhithe agus daoine. I ndeireadh na dála, rinneadh dhá phéist díobh, a d'ith dhá bhó iad agus athrugadh iad mar dhá tharbh, Fionnbheannach agus Donn Cuailnge. Rugadh Fionnbheannach sna tréada Mhéabha, ach mheas sé go raibh sé os cionn a leithéide, agus chuaigh sé isteach i dteach a fear céile ina ionad sin.
Rugadh Donn Cuailnge, idir an dá linn, sna tréada Dháire Mhic Fhiachna de Chuailnge. Dhoir sé bodóg a raibh le Mór-Ríoghain, agus throid an tarbhlao a rugadh mar thoradh in éadan Fionnbheannaigh, agus chaill sé ach ar éigean. Agus é seo feicthe ag Méabh, shocraigh sí go dtroidfeadh Fionnbheannach in éadan a athar.
Nuair a thuig Méabh go raibh Ailill níos saibhre ná í agus Fionnbheannach ina thréad aige, shocraigh sí Donn Cuailnge a bheith i seilbh aici chun an cuntas a chothromú. Thosaigh sí an Táin Bó Cuailnge agus faoi dheoidh thóg sí Donn ar ais go Ráth Cruachan. Throid an dá tharbh; maraíodh Fionnbheannach agus fuair Donn Cuailnge goin a bháis.
Peadar Ua Laoghaire
Scríbhneoir próis agus sagart ab ea an tAthair Peadar Ua Laoghaire (nó Peadar Ó Laoghaire; 30 Aibreán 1839 – 21 Márta 1920). Scríbhneoir bisiúil agus athbheochanóir mór le rá lena linn ba ea é Tá cáil nach beag ar shaothar an Athar Pheadair Uí Laoghaire mar gheall ar a shaibhre is atá sé ó thaobh na Gaeilge de agus mar gheall ar an léargas a thugtar ann ar chaint bheo Chorcaí ag tús an 20ú haois. B'é an scríbhneoir é is mó a mhúin an teanga agus is troime a d’fhág a rian ar scríobh na Gaeilge i dtosach na hathbheochana.
Saol
Saolaíodh Peadar Ua Laoghaire i Lioscaragáin, i bparóiste Chluain Droichid, Contae Chorcaí. Tógadh le Gaelainn i nGaeltacht Mhúscraí é, rud a d'fhág gur chuaigh Gaelainn an cheantair sin go mór mór i bhfeidhm ar Ghaelainn na bhfoghlaimeoirí.
Stephen Gethins
Is polaiteoir Albanach de chuid Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba é Stephen Patrick Gethins. Rugadh é sa bhliain 1976. I mí Bhealtaine 2015, bhí sé tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do Fìobh an Ear-Thuath.
Peadar Ua Laoghaire
Saol
An réamhfhocal úd um, ná fuil beo ach i nGaelainn Mhúscraí, is cuid de Ghaelainn an mhaorlathais agus na dlí é inniu, agus is dócha gurbh as Gaelainn Uí Laoghaire a tháinig sé in úsáid chomh forleathan san.
Fuair sé bás in 1920 i gCaisleán Ó Liatháin, in aois 80 dó.
Saothar
Léirigh Peadar Ua Laoghaire caint na ndaoine ina thimpeall mar a bhí sí, don chéad uair riamh. Bhí an dá shaghas téacs ann an uair sin; teanga ársa Chéitinn agus an béaloideas a d’eascair ón gcaint bheo. Rinne Ua Laoghaire iarracht ábhar liteartha a chur ar fáil bunaithe ar an gcaint bheo sin. Is mar sin a bhunaigh lucht na hathbheochana an nualitríocht. clé|mion
Séadna agus Mo Sgéal Féin
agus é á insint mar scéal chois tine ag triúr cailíní óga. Tá gearreagráin ann a bhfuil fráma sna scéalaíochta bainte díobh. Is é is príomhthéama don scéal ná an margadh a shocraigh an gréasaí Séadna leis an bhFear Dubh. Cé go bhfuil an scéal préamhaithe in ithir an bhéaloidis a chloiseadh an scríbhneoir ó na seanchaithe cois teallaigh le linn a óige, tá dlúthghaol aige fosta leis an miotas Gearmánach i dtaobh Faust.
Taobh amuigh de Séadna, scríobh Peadar Ua Laoghaire leabhar dírbheathaisnéise faoin teideal Mo Sgéal Féin, a áirítear ar bhunchlocha litríocht na Gaeilge chomh maith céanna.
Drámaíocht
Sa bhliain 1900, scríobh Ua Laoghaire an dráma Tadhg Saor. Léirigh Craobh na Paróiste Thuaidh de Chonradh na Gaelainne Tadhg Saor i Halla Mhuire, Corcaigh, Lá ’le Pádraig 1902 (tá cuntas ag Éamonn an Chnoic, nó Éamonn Ó Donnchadha, ar an léiriú sin in Banba, Bealtaine 1902).
Nua-Ghaeilge
Taobh amuigh de Séadna, Mo Sgéal Féin agus Tadhg Saor, ailt, aistriúcháin agus athinsintí ar scéalta clasaiceacha ba mhó a tháinig ó pheann an Athar Pheadair, leithéidí an leagain Ghaeilge a rinne sé de Don Quixote. Chuir sé Nua-Ghaeilge ar scéalta de chuid na seanlitríochta Gaelaí, cosúil le hEisirt agus An Cleasaí.
== Saothar ==
Foilsíodh alt ina bhfuil 487 d'ailt agus de shaothair Ua Laoghaire le fáil in Celtica in 1954.
Caillichín na trá
Is planda é caillichín na trá.
Maisticítí
Tugtar maisticítí ar chealla le gráinníní iontu a chuimsíonn hiostaimín, heipirin, is ceimiceáin eile. Níl siad i láthair sa bhfuil, ach bíonn siad sa bhfíochán scaoilte tacaíochta mórthimpeall na bhfuileadán is na soitheach limfeach, go príomha sa chonair riospráide agus conair an díleá. Cuireann aon ghortú d'fhíochán nó aon ionfhabhtú tús le fuascailt na n-ábhar sna gráinníní sna maisticítí, agus cuireann sé sin freagairt athlasta nó ailléirgeach ar siúl.
Soft Light (eipeasóid The X-Files)
Craoladh an tríú heipeasóid is fiche, "Soft Light" den dara sraith The X-Files ar an 5 Bealtaine 1995. Scríobh Vince Gilligan an eipeasóid seo. D'fhéach 12.9 milliún duine ar an eipeasóid.
Lughaidh Ó Cléirigh
File agus staraí ba ea Lughaidh Ó Cléirigh (beo 1603 – 1616). Tá clú aige mar údar an tsaothair Beatha Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill.
Beatha
Rugadh Lughaidh i dTír Chonaill, duine de chúigear mac le Maccon Ó Cléirigh, file cúirte Uí Dhomhnaill, agus col ceathrar leis an staraí mór le rá, Mícheál Ó Cléirigh. Teaghlach léinn cháiliúil ba ea muintir Uí Chléirigh agus i dTír Chonaill bhíodar i seirbhís chlann Uí Dhomhnaill le dhá chéad bliain anuas. De chuid an ghlúin dheireanach a fheictear i nginealaigh Uí Chléirigh den 17ú haois iad Lughaidh agus a dheartháireacha.
Beatha Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill
Tá clú agus cáil ag Ó Cléirigh údar an tsaothair Beatha Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill, ceannaire Gaelach i gCogadh na Naoi mBliana. Bhain Annála na gCeithre Máistrí an-leas as mar fhoinse.
Cultacha (scannánaíocht)
Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le cultacha ná éadaí na gcarachtar; chun pearsantacht nó aois nó suíomh a chur in iúl.
Donn Cuailnge
Sa Rúraíocht, cuid de Mhiotaseolaíocht na nGael, tarbh graíre oll-torthúil ab ea Donn Cúailnge, agus cúis an achrainn darb ainm Táin Bó Cúailnge.
Réamhscéal
Tá réamhscéal ann de chuid na 9ú haoise a insíonn conas a caomhnaíodh an seanscéal féin. Sa 6ú haois, bhailigh Senchán Torpéist file, filí eile ná hÉireann le chéile chun go bhfeice an raibh scéal Táin Bó Cúailnge ar eolas acu, ach ní raibh ach codanna de acu. De bharr an ghanntanais seo, tháinig a mhac chuig uaigh Fhearghasa Mhic Róigh agus d'aithris dán. Nocht taise Fhearghasa dó agus d'inis eachtraí na Tána.
Seanscéal
I ndáiríre, duine daonna darbh ainm Friuch ab ea é ar dtús, ar cheann de thréadaí muice Bodb Dearg, rí sidhe na Mumhan. Thit sé amach le Rucht, tréad muice Ochall Ochne, rí sidhe na gConnacht. Chuaigh siad beirt i gcomhrac aonair, á nochtadh féin i sraith riochtaí ainmhithe agus daoine. I ndeireadh na dála, rinneadh dhá phéist díobh, a d'ith dhá bhó iad agus athrugadh iad mar dhá tharbh, Fionnbheannach agus Donn Cuailnge. Bhí Donn i seilbh Dháire mhic Fhiachna, tiarna bólachta Uladh; rugadh Fionnbheannach sna tréada Mhéabha, ach mheas sé go raibh sé os cionn a leithéide, agus chuaigh sé isteach i dtréad a fear céile Ailill ina ionad sin.
Lughaidh Ó Cléirigh
Beatha Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill
Beatha Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill is composed in an ornate and archaic form of Irish. Ní ionadh é go bhfuil ollchlaontacht Sin na nGall ann. Caomhnaítear an téacs i lámhscríbhinn comhaimseartha abhainn, Acadamh Ríoga na hÉireann ARÉ LS 23 P 24, scríofa ag Cú Choigríche. D'eagraíodh (agus aistríodh go Béarla) an téacs don chéad uair ag Denis Murphy sa bhliain 1895. Foilsíodh eagrán níos mó in dhá imleabhar ag Paul Walsh Sasan blianta 1948 agus 1957.
Donn Cuailnge
Seanscéal
Dhoir Donn Cuailnge bodóg a raibh le Mór-Ríoghain, agus throid an tarbhlao a rugadh in éadan Fionnbheannaigh, agus b'ar éigean a chaill sé. Agus é seo feicthe ag Méabh, shocraigh sí go dtroidfeadh Fionnbheannach in éadan a athar.
Táin Bó Cúailnge
Nuair a fuair Méabh amach go raibh a fear céile, Ailill, níos saibhre ná í féin, ar luach tarbh ghraíre olltorthúil, shocraigh sí Donn Cuailnge a fháil chun an cuntas a chothromú. Sheol sí teachtairí chuig Dáire chun talamh agus taisce a thairiscint dó agus, dá mba ghá, garaíocht ghnéis, dá dtabharfadh sé an tarbh di ar iasacht le bliain amháin. Thoiligh Dáire, ach ansin, chuala sé de thaisme na teachtairí ar meisce ag maíomh go dtógadh Méabh an tarbh le neart, munar thoiligh. Tharraing Dáire amach as an mbeart.
Chruinnigh Méabh arm chun Donn a ghoid, agus chuaigh in aghaidh na nUladh. Ós rud go raibh an tír-raon ar eolas ag Fearghas Mac Róigh, toghadh é mar cheannaire. Chuir Mór-Ríoghain i riocht caróige Donn ar a rabhadh ar theacht an airm, agus chuaigh sé le báiní.
I ndeireadh na dála, d'aimsigh Méabh Donn Cuailnge ach sháigh sé an chéad tréadaí na gConnacht a rinne iarracht é a gabháil. D'imigh seisean ansin i dtáinrith tríd an gcampa le caoga bodóg, agus mharaigh sé caoga gaiscíoch sula ndeachaigh sé de ruathar isteach sa tuath.
Bhuail Cú Chulainn, laoch na nUladh, le harm Mhéabha ar Sliabh Feá. D'agair sé ceart chomhrac aonair ag áth ann, agus chloígh sé sraith gaiscí i sáinn a mhair go leor míonna. Agus Cú Chulainn i mbun troda, d'aimsigh Buide mac Báin Donn Cuailnge agus sheol é agus ceithre bhó is fiche go Cúige Chonnacht. Mharaigh Cú Chulainn Buidhe agus a ghaiscí, ach i rith an áir, d'éiligh Donn Cuailnge arís.
I ndeireadh na dála, tar éis catha riartha le hairm na nUladh, bhí ar airm Mhéabha cúlú, ach d' éirigh leo Donn Cuailnge a thabhairt chuig Ráth Cruachan. Throid seisean agus Fionnbheannach beirt. Tar éis catha fhada throm, mharaigh Donn a chéile comhraic. Gortaithe féin go goin a bháis, shiúl sé thart ar Éirinn, ag spreagadh logainmneacha, sular fhill sé go Cuailnge chun bás d'fháil.
Sa leabhar dá chuid Commentarii de Bello Gallico, rinne Julius Caesar trácht ar chomhghuaillí Gallach darbh ainm Valerius Donnotaurus, cosúlacht suimiúil Ceilteach don Tarbh Donn Cuailnge.
Leaganacha
Tá an athleagan is sine den scéal le fáil i Leabhar na hUidhre. Rinneadh cóip de go formhór sa Leabhar Buí Leacáin, a scríobhadh c. 1300.
Poipín Breatnach
Is planda é an poipín Breatnach.
Glasóg chiotrónach
Is éan í an ghlasóg chiotrónach. Is baill d'fhine na Motacillidae iad.
Riabhóg dhonn
Is éan í an riabhóg dhonn (Anthus campestris). Is baill d'fhine na Motacillidae iad.
Aigéad ocsalach
Aigéad carbocsaileach é an t-aigéad ocsalach, HOOCCOOH atá le fáil go nádúrtha sa dúlra. Tá móilín an aigéid seo comhdhéanta as dhá ghrúpa charbocsaileacha, -COOH, agus ós dual don iomaí adamh ocsaigine sin na leictreoin a tharraingt chucu, tá an t-aigéad seo níos láidre ná an t-aigéad carbocsaileach tipiciúil. Ocsaláití a thugtar ar shalainn an aigéid ocsalaigh, agus tá ocsaláití a lán miotal dothuaslagtha san uisce. Sampla de sin is ea an ocsaláit chailciam, Ca(COO)2, arb í príomh-chomhábhar na gcloch duáin í.
Tá aigéad ocsalach le fáil sa bhiabhóg (is é sin, an rúbarb), sa samhadh, sna duilleoga tae, sa ruán (is é sin, lús na gcearc), sa pheirsil, i síolta an phoipín, agus a lán eile.
Úsáidtear aigéad ocsalach leis an meirg a bhaint den iarann nó leis an iarann a bhaint as na mianraí, nó le haghaidh glantacháin de chineál eile. Buanaitheoir dathanna é freisin, agus is féidir laíon adhmaid a bhléitseáil leis.
Kamianets-Podilskyi
Cathair in iardheisceart na hÚcráine ar abhainn an Smotrych is ea Kamianets-Podilskyi. Luaitear an baile sa stair don chéad uair sa bhliain 1062 ach ceaptar go raibh baile ann le tamall roimhe sin. Scrios na Mongóil an chathair sa bhliain 1241. Bhí sé faoi smacht na bPolannach ó 1352 go 1672 agus faoi na hOtamánaigh ina dhiaidh sin go dtí 1699. D'fhan sé faoi smacht na Rúiseach idir impireacht na sár agus an Aontas Sóivéideach go dtí 1990, bliain ar bhain na hÚcránaigh a neamhspleáchas amach. Is é ionad riaracháin Raion Kamianets-Podilskyi é.
Dolley Madison
Ba í Dolley Payne Todd Madison (20 Bealtaine, 1768 - 12 Iúil, 1849) Bean Uachtarán na Stát Aontaithe ó 1809 go dtí 1817 nuair a bhí James Madison ina Uachtarán.
Coincleach
250px|mionsamhail|deas|Coincleach chlúmhach (ar chlé) agus coincleach phúdrach (ar dheis) Aon ghalar fungais ar phlanda ina mbíonn na tointí fungasacha (a chomhdhéanann mícéiliam an fhungais), cosúil le snáithíní, le feiceáil ar dhuilleoga an óstaigh mar phaistí mílítheacha nó bána.
Dolley Madison
Rugadh í in New Garden (a dtugtar Guilford County, North Carolina anois air). Nuair a bhí sí 21 d'aois phós sí John Todd, Jr. Fuair John Todd post dá máthair. Bhí sí ina bainisteoir de teach bordála. Bhí beirt phaistí acu, John Payne agus William Temple. Fuair William agus a fear céile bás sa bhliain 1793 ó fiabhras buí.
Phós sí James Madison sa bhliain 1794. Ní raibh clann acu. Bhí sí ina cónaí in Cutts-Madison House, Madison Place in Washington, D.C. tar éis bhás an dara fear céile 1836.
Garra bhuí
Is planda luibheach ilbhliantúil í an gharra bhuí (Chelidonium majus).
Másailéam
mion|másailéam Rossmore, [[Contae Mhuineacháin|Contae Mjuineacháin]] Foirgneamh atá ina thuama agus ina leacht is ea másailéam.
Gearradh (scannánaíocht)
Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le gearradh ná an chaoi a ndéanann eagarthóir radharc a chur le chéile ag dul ó sheat de dhuine nó de rud amháin go seat de dhuine nó de rud eile ar bhealach a léiríonn nasc idir an dá rud nó gan nasc a bheith ann.
Wings (scannán 1927)
Scannán tostach Meiriceánach is ea Wings a rinneadh sa bhliain 1927. Bhuaigh an scannán an gradam don scannán is fearr ag na Gradaim an Acadaimh i 1929.
Coincleach aráin
Aon choincleach a fhaightear ag fás ar arán. Tá fungas ar leith, a dtugtar múcar air, a dhéanann cumhdach cosúil le ribí gan dath ar dhromchla iomlán an aráin. Táirgeann sé spóir dhubha ar bharra a ghéag ingearach. Tá ceann eile atá scothdhearg, a chuireann tús le milleadh aráin i mbácúis.
Patrick Grady
Is polaiteoir Albanach de chuid Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba é Patrick John Grady. Rugadh é ar an 5 Feabhra 1980. I mí Bealtaine 2015, toghadh é don chéad uair mar theachta parlaiminte do Ghlaschu a Tuath. Is ball de Plaid Cymre é freisin.
16 Meitheamh
Is é an 16 Meitheamh an 166ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 167ú lá i mbliain bhisigh. Tá 199 lá fágtha sa bhliain.
Liath Macha agus Dub Sainglend
Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, capaill charabaid an laoich Chú Chulainn ab ea Liath Mhacha agus Dub Sainglend.
Tháinig an dá chapall chuig Cú Chulainn as an Linn Liath ar Shliabh Fuaid amach, bronntanas ó Mhacha nó a deirfiúr Mór-Ríoghain. Léim Cú Chulainn ar a ndromma, agus rith siad thart ar Éirinn ar feadh lae, ach níorbh fhéidir leo é a caitheamh díobh, agus dá bharr cheansaigh sé iad.
Ar lá bás Chú Chulainn, agus a naimhde ag cruinniú chun catha, dhiúltaigh Liath Mhacha do Lao, carbadóir Chú Chulainn, é a chur faoi úim. Níor ghéill ach le teacht Chú Chulainn féin, ach bhí na deora fola leis.
Staitistic Fermi-Dirac
I meicnic staitistiúil chandamach, cur síos ar bhailiúcháin an-chuid feirmíón neamhidirghníomhaithe. Cuireann dáileadh Fermi-Dirac síos ar rann an fhuinnimh idir na feirmíóin, agus úsáidtear é, mar shampla, i staidéar an ghás saorleictreon i miotail.
Liath Macha agus Dub Sainglend
I rith an chatha, thug mic Calatin tairngreacht do Lughaidh Mac Chú Raoi go maródh sé rí le gach urchar a gha. Leis an gcéad, mharaigh sé Lao agus leis an dara, ghortaigh sé Liath Mhacha, a fhill ar ais go Linn Liath. Nuair a cheistigh Lughaidh iad, thug siad mar fhreagair go raibh rí na gcarabadóirí agus rí na gcapall maraithe aige. Lean Dub Sainglend leis ag tarraingt an charabaid, ach bhuail an tríú ga Cú Chulainn, agus thit sé den charabad. Lean Dub Sainglend air, ach d'fhill Liath Mhacha ar ais arís chun é a chosaint, agus mharaigh caoga leis na fiacla aige agus tríocha lena chrúba. Tar éis bás Chú Chulainn, thug Liath Mhacha Conall Cearnach chuig corp a mháistir. Chuaigh Conall ar tóir marfóirí Chú agus chúitigh sé a bhás.
Lyndon B. Johnson
Ba é Lyndon Baines Johnson (27 Lúnasa 1908 a rugadh é; 22 Eanáir 1973 a fuair sé bás) an 36ú Uachtarán na Stát Aontaithe, ó 22 Samhain 1963 go dtí 20 Eanáir 1969. Ceapadh é mar Uachtarán i ndiaidh feallmharaithe John F. Kennedy sa bhliain 1963.
Gradam
Is éard atá i gceist le gradam ná duais a bhaineann duine amach dá shaothar nó dá saothar.
Maistín
thumb|240px|Maistín Madra mór baile. Ar dtús, aon mhadra mór, ach anois ceann de 3 phór: an seanmhaistín Sasanach (fionnadh gearr mílítheach, cosa is eireaball fada, ceann trom le cluasa gearra ar luascadh, soc is gialla domhain), an maistín Tibéadach atá tearc, agus an tósa Seapánach. Úsáidtear an t-ainm don tarbhmhaistín freisin.
Soilse tráchta
mion|277x277px Sraith soilse daite ag gabhal bóithre is ea soilse tráchta, chun sruth na tráchta a rialú, go mór mór ag crosairí gnóthacha. Crochtar os cionn an chrosaire nó ar thaobh an bhóthair iad.
Leanann na soilse tráchta an patrún céanna anois ar fud an domhain: clé|mion Faoi seo, bíonn na córais faoi rialú ríomhaire den chuid is mó:
Stair
mion|Sampla i [[Sasana]] Tugadh isteach soilse tráchta den chéad uair ar an 5 Lúnasa 1914 in Ohio sna Stáit Aontaithe.
Tugadh isteach córas uathoibrithe den chéad uair i Wolverhampton, Sasana ar an 5 Samhain 1927.
Máistir díthreibhe
Nathair bhéaldearg thearc, dúchasach do Mheiriceá Láir is Theas. An nathair nimhe is mó sa Domhan Úr, suas le 3.5 ar fhad. An t-aon nathair sa Domhan Úr a bheireann uibheacha. Áitríonn sé foraoisí; oíchí; itheann mamaigh, suas le fianna beaga, fiú. Croitheann sé an t-eireaball nuair a scanraítear é, agus déanann siosarnach glórach sa scrobarnach.
Metropolis (scannán 1927)
Scannán tostach Gearmánach is ea Metropolis a rinneadh sa bhliain 1927.
Coinneal leighis
Is planda í an choinneal leighis.
Soilseas
I bhfótaiméadracht, is éard is soilseas ann ná an flosc lonrúil ionsaitheach in aghaidh aonad fairsinge, is é sin an oiread solais infheicthe atá ar fáil le soilsiú a sholáthar ar gach méadar cearnach. Tomhaistear é in aonaid lucsa, a ghiorraítear go dtí lx. Laghdaíonn sé i gcomhréir leis an bhfad ón bhfoinse solais, cearnaithe. Is féidir le súile an duine a laghad is 10 -9 lx a bhrath. Tugtar an soilsiú ar an gcainníocht seo freisin.
Riabhóg phíbrua
Is éan í an riabhóg phíbrua. Is baill d'fhine na Motacillidae iad.
Alison Thewliss
Is polaiteoir Albanach de chuid Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba í Alison Emily Thewliss. Rugadh í ar an 13 Meán Fómhair 1982. I mí Bhealtaine 2015, bhí sí tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do Glaschu Meadhain.
Soiriáis
Neamhord coitianta craicinn, seasmhach nó athfhillteach, ina dtarlaíonn paistí beaga dearga lannacha tochasacha ar chisil dhromchlacha an chraicinn. Cuireann na loit isteach go príomha ar na huillinneacha, na glúine, an phlait, is na hingne. Ní heol cén fáth go dtarlaíonn sí, ach méadaíonn ráta athraithe na mbonncheall sa chraiceann. Is anróiteach an riocht do dhuine, ach is annamh a bhíonn sí baolach dá bheatha muna mbíonn sí an-dian an-fhorleathan.
Cú Choigríche Ó Duibhgeannáin
Tugadh an t-ainm Cú Choigríche mac Tuathal Ó Duibhgeannáin dó nuair a rugadh é, timpeall na bliana 1590. Tugadh an t-ainm as Laidin dó, Pereginus, nuair a ghabh sé ord beannaithe leis na Proinsiasaigh ag Leuven sa Bheilg anois. Staraithe gairmiúla as An Anaíle ó dhúchas ba ea a mhuintir, clann Uí Dhuibhgeannáin, a tháinig go leor acu trasna na Sionainne chun a gceird a cleachtadh i gcúige Chonnacht. Bhunaigh Uí Dhuibhgeannain coláiste bard at Cill Rónáin, gar de Loch Cé i dtuaisceart Chontae Ros Comáin.
Níltear ar an eolas faoina eachtraí sular thosaigh sé ag obair le Cú Choigríche Ó Cléirigh agus Fearfeasa Ó Maoilchonaire faoi threoir Mícheál Ó Cléirigh timpeall na bliana 1627, nuair a cuireadh é siúd go hÉirinn chun ábhar litríochta, stairiúil agus annálach a bhailiú sula gcaillfeadh é. Tiomsaíodh na hábhair seo i gcnuasaigh éagsúla, an ceann is mó le rá ná Annála na gCeithre Máistrí.
Níl aon eolas ann faoi bheatha Uí Dhuibhgeannáin tar éis na bliana 1636 nuair a críochnaíodh na hannála. Is dócha go ndeachaigh sé ar ais go Leuven ach b'fhéidir é gur fhan sé in Éirinn (bhí cóip desna hannála á úsáid ag Dubhaltach Mac Firbhisigh go déanach sna 1640í). Bhí gaol leis, Daibhidh Ó Duibhgheannáin, ina chónaí i gConamara chomh luath is 1651, ach d'fhéadfadh sé gur comhtharlú é seo.
Maisíochtaí fuaime (scannánaíocht)
Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le maisíochtaí fuaime ná fuaimeanna a bhrúitear anuas ar radharc ar mhaithe le drámatúlacht.
T-chill
Is cineál limficíte í T-chill. Tá T-chealla ar cheann de na cealla fola bána tábhachtacha den chóras imdhíonachta agus tá ról lárnach acu sa fhreagra imdhíonachta oiriúnaitheach. Is féidir T-chealla a idirdhealú ó limficítí eile trí ghabhdóir T-chealla (GTC) a bheith i láthair ar dhromchla a gcuid ceall.
Beirtear T-chealla ó ghaschealla fuilghinte, le fáil sa smior. Téann T-chealla atá i mbéal forbartha ar imirce ansin go dtí an fhaireog tímis chun tuilleadh forbartha a dhéanamh (teacht in aibíocht). Faigheann T-chealla a n-ainm ón tímeas. Tar éis aistriú go dtí an tímeas, aibíonn na cealla réamhtheachtaithe agus déantar cineálacha éagsúla T-chealla díobh. Leanann difreáil na T-gceall freisin tar éis dóibh an tímeas a fhágáil. Tá feidhmeanna tábhachtacha éagsúla ag grúpaí d’fhochineálacha T-chealla sainiúla difreáilte chun an fhreagairt imdhíonachta a rialú agus a mhúnlú.
Teoirim dheireanach Fermat
mion|Teoirim dheireanach Fermat|350x350px Timpeall 1637 scríobh an matamaiticeoir Pierre de Fermat go raibh sé tar éis a chruthú nárbh fhéidir aon slánuimhir n níos mó ná 2 a aimsiú a chomhlíonfadh an chothromóid x n + y n = z n, sa chás gur slánuimhreacha iad x, y is z. (Más n = 2, is ionann an chothromóid seo is teoirim Phíotágaráis)/
Cailleadh a chruthú. Ach tugadh "Teoirim dheireanach Fermat" air agus bhí an teoirim ina sprioc dhoshroichte sa mhatamaitic leis na céadta bliain.
Fadhb a raibh Fermat an-tugtha di ab ea an ceann seo a leanas. "Is féidir na huimhreacha príomha atá níos mó ná 3 a rangú in dhá rang: rang amháin, 5, 13, 17, 29, 37, … den fhoirm 4 n + 1, mar is slánuimhir í n, agus an dara rang, 7, 11, 18, 23, 31, … den fhoirm 4 n + 3. Is féidir gach uimhir phríomha den chéad rang a scríobh mar shuim dhá chearnach, mar seo: 5 = 12 + 22, 13 = 22 + 32, 17 = 12 + 42"…, ach cén fáth mar sin nach féidir é seo a dhéanamh le huimhir phríomha sa dara rang?
Faoi dheireadh, i lár na 1990idí léirigh matamaiticeoir Sasanach, Andrew Wiles, cruthú fada casta a shásaigh na matamaiticeoirí. Ach is tuairimíocht cháiliúil ei le hipitéis Riemann, nár aimsíodh cruthú fós uirthi.
Lus an óir
Is planda é lus an óir.
Riabhóg uisce
Is éan í an riabhóg uisce. Is baill d'fhine na Motacillidae iad.
Maistíteas buaibheach
Athlasadh na bhfíochán mamach in eallaigh, a chuireann tús le cailliúint shuntasach i dtáirgeadh bainne. Feiceálach nuair a bhíonn sé dian, agus cuireann isteach ansin ar an bhfaireog mhamach iomlán nó cuid mhaith di. Is féidir go mbeidh miocrorgánaigh éagsúla mar chúis leis an ngalar, agus is féidir iad a bhrath ó shamplaí den bhainne. Is féidir cásanna fochliniciúla a dhiagnóisiú trí chomhaireamh na gceall i samplaí. Is gá caighdeán an-ard sláinteachais is cleachtadh talmhaíochta chun cosc a chur ar an ngalar seo.
Coinlín ceoil
deas|150px|thumb|Coinlín ceoil Gléas ceoil, déanta as faid éagsúla cána nó adhmaid chuasaigh eile agus iad ceangailte le chéile ina sraith píob. Séideann an seinnteoir trasna an bhairr chun airde ar leith a sheinm as gach píb. Gléas fíorársa a úsáidtear i gceol tíre i gcuid mhaith tíortha, ar fud Mheiriceá Theas, mar shampla.
Mise-en-scène (scannánaíocht)
Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le mise-en-scène ná cruthú an tsuímh trí stáitsiú, úsáid frapanna, dearadh an tsuímh, spásáil na n-aisteoirí, dearadh cultacha, dathanna agus soilsiú.
Noel Gallagher
Is ceoltóir Sasanach é Noel Thomas David Gallagher (as Gaeilge: Nollaig Tomás Daithí Ó Gallchóir) a rugadh in Longsight Mhanchain ar an 29 Bealtaine 1967. Bhí Gallagher ina phríomhscríbhneoir, príomhghiotáraí agus amhránaí sa ghrúpa rac-cheoil Oasis, banna a bhunaigh sé in éineacht lena dheartháir Liam. Bhain sé rath agus cáil dhomhanda amach leis an mbanna, agus shroicheadar a mbuaic is airde i lár na nóchaidí nuair a bhí Oasis ar an "mbanna is mó ar domhain", mar a deireadh seisean go rialta. Le scaoileadh an albaim Definitely Maybe sa bhliain 1994, ghlac Gallagher ait lárnach i ngluaiseacht cheoil nua ar a dtugtar "Britpop", agus bhain sé sult mhór as a cháil nua.
Is ceoltóir aonair inniu é, tar éis dó dhroim a thabhairt d'Oasis sa bhliain 2009. Bhunaigh sé an banna: Noel Gallagher's High Flying Birds go gairid ina dhiaidh sin. Scaoileadh a chéad albam in 2011.
Tús a shaoil
Saolaíodh Noel Gallagher i Longsight, réigiún timpeall trí mhíle ó theas ó chathair Mhanchain. Tá sé ar an dara duine de triúr buachaill a rugadh le tuismitheoirí Éireannacha - is as Co. Mhaigh Eo dá mháthair Peggy agus as Contae na Mí dá athair Tommy. Nuair a tháinig a dheartháir Liam ar an saol sa bhliain 1972, bhog an teaghlach go Ashburn Avenue, áit atá suite sa bhruachbhaile Burnage. Bhí óige deacair ag Noel, agus é ag troid go minic i gcoinne a athar, fear a bhí faoi thionchar an óil i gcónaí. De bharr an teannais a bhí sa teach agus an brú a bhí orthu, bhí stad sa chaint aige féin agus a dheartháir is sine Paul. Roinn sé seomra leapa le Liam agus iad ag fás aníos.
Fuair Peggy Gallagher scaradh dlíthiúil óna fear céile sa bhliain 1976, ach d'fhanadar le chéile ar feadh sé bliana déag eile sular fhág Peggy an teach, ag tógáil na buachaillí ina h-éineacht.
Mar dhéagóirí, bhí na buachaillí i dtrioblóid go minic, Noel ach go háirithe, leis an scoil agus leis na bpóilíní. Thit sé isteach le h-amhsóirí peile sa chathair, grúpaí ar nós an Maine Line Crew, na Under-5s agus na Young Guvnors sna hochtóidí. Agus é trí bliana déag d'aois, gearradh sé mhí promhaidh air, tar éis dó siopa áitiúil a robáladh. Timpeall an am seo, thosaigh sé ag baint triail as an giotáir, agus é ag seinm le chéile leis na bannaí móra ar an raidió.
D'fhéach sé ar The Smiths ag casadh an amhráin This Charming Man ar Top of the Pops sa bhliain 1983, agus chuaigh an rud seo go mór i bhfeidhm air. Mar a dúirt sé níos déanaí, "Ó shin i leith, ba mhaith liom a bheith Johnny Marr".
Gairm cheoil
Thosaigh sé a shlí bheatha sa cheol le banna mór le rá eile as Manchain, Inspiral Carpets. Theip sé ina iarracht a bheith ina amhránaí sa ghrúpa, ach lean sé ar aghaidh ag obair leo mar "roadie". Nuair a d'fhill ´sé ar Mhanchain tar éis chamchuairt leis na hInspiral Carpets, chuaigh sé chun súil a chaitheamh ar bhanna a dhearthár, Rain ab ainm dóibh sna laethanta seo. Ní raibh meas ar bith aige dóibh mar bhanna, ach ghlac sé seilbh orthu agus chuir sé na hamhráin a bhí scríofa aige féin ar fáil dóibh. D'athraigh siad ainm an bhanna go Oasis, tar éis siopa éadaí sa chathair.
Bhain Oasis an-cháil amach thar oíche lena gcéad ceirnín Definitely Maybe. B'é Gallagher a chum na rianta ar fad, roinnt dóibh agus é fós ag obair lena athair ar na láithreáin tógála ar fud na cathrach. Chuaigh ceol an bhanna go mór i bhfeidhm ar ghlúin óg nua, ceol sultmhar agus sonasach a tháinig mar shólás do dhaoine a bhí tuirseach leis an stíl cheoil dorcha a bhí i bhfaisean ag an am, grúinse agus araile. Bhí ainm in airde ag Oasis go tobann, agus Noel go háirithe mar chumadóir agus urlabhraí an ghrúpa.
Ó thaobh an chumadóireachta de, cuireadh i leith Gallagher uaireanta gur ghoid sé rudaí ó bhannaí éagsúla, mar shampla Rolling Stones agus a laochra The Beatles. Níor shéan Gallagher na líomhaintí seo go díreach, ach mhaígh sé go raibh grá mór aige do na fathaigh siúd, agus rinne sé an méid seo mar ómós. "Leantóir a chumann amhráin", mar a thug seisean air.
D'fhág Gallagher an banna sa bhliain 2009 de bharr achrann eile lena dheartháir Liam, agus "easpa tacaíochta" ó bhaill eile agus bainisteoireacht an ghrúpa, mar a thug sé air. Lean sé ar aghaidh mar cheoltóir aonair.
Saol pearsanta
Phós Gallagher faoi dhó - le Meg Matthews idir 1997 agus 2001, agus le Sara McDonald idir 2002 agus lá inniu. Tá iníon amháin aige leis an bheirt bhan - Anais, le Matthews a rugadh sa bhliain 2001 agus Donovan Rory MacDonald Gallagher le McDonald a rugadh sa bhliain 2007.
Leantóir díograiseach an chumainn sacair Manchester City le fada an lá atá ann, ceann de dhá fhoireann mhór na cathrach. Pléann sé cúrsaí peile go rialta sna meáin, Man City ach go háirithe.
= Dioscliosta (le High Flying Birds) =
Bolton Wanderers Football Club
Is club peile é Bolton Wanderers Football Club i mBolton, Sasana. Imríonn Bolton Wanderers sa Premier League. Is é The Reebok Stadium an t-ainm atá ar staid Bolton Wanderers.
Liosta scuaid
Ó Eanáir, 2010:
Naisc sheachtracha
www.bwfc.co.uk - Suíomh oifigiúil BWFC (as Béarla)
Carol Monaghan
Is polaiteoir Albanach de chuid Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba í Carol Monaghan. Rugadh í ar an 2 Lúnasa 1972. I mí Bhealtaine 2015, bhí sí tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do Ghlaschu an Iar-Thuath.
Coinneal cluaise
deas|200px|thumb|Coinneal cluaise Coinneal fholamh le líneáil de scragall alúmanaim a chuirtear isteach sa chanáil sheachtrach éisteachta. Nuair a lastar í, déanann sí teas mín a spreagann an t-imshruthú fola sa chomharsanacht. Cruthaíonn an comhiompar sa bhfeadán sú beag, agus i gcomhar leis an teas, is bealach éifeachtach é seo chun céir cluaise a bhogadh is a bhaint amach.
Soitheach chun teacht i dtír
Long bheag cogaidh atá deartha chun saighdiúirí is feithiclí a chur i dtír go tapa ar imeallbhoird na namhad. De ghnáth, is bád réthonach a leithéid, le fánán i dtosach chun gur féidir leis an arm, saighdiúirí is feithiclí armtha, ionsaí a dhéanamh díreach ón uisce.
Móitíf (scannánaíocht)
Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le móitíf ná íomhá a fheictear roinnt uaireanta i scannán, le béim faoi leith a leagan air.
Enrico Fermi
Fisicí núicléach a rugadh sa Róimh ab ea Enrico Fermi (29 Meán Fómhair 1901 – 28 Samhain 1954). Chruthaigh sé dúile radaighníomhacha nua trí imbhualadh le neodróin i 1934. Bhraith sé imoibreacha núicléacha nua a cuireadh sa siúl le neodróin mhalla, agus bhuaigh Duais Nobel na Fisice as sa bhliain 1938. Sna Stáit Aontaithe tar éis 1939 chabhraigh sé le forbairt an bhuama adamhaigh. Dhear, thóg is chuir sé ag obair don chéad uair riamh píle adamhach (Chicago Pile-1) in Ollscoil Chicago sa bhliain 1942, imoibreoir trialach eamhnaithe núicléach.
Roithlín
thumb|300px|Roithlín, déanta as prás agus de dhearadh coise crúba thumb|300px|Roithlín Is éard is roithlín ann ná roth beag ar sclóin, socraithe faoi phíosa troscáin, meaisín, srl., a fhágann gur féidir an troscán srl. a bhogadh.
The Circus (scannán)
Scannán tostach Meiriceánach is ea The Circus a rinneadh sa bhliain 1928.
Chris Stephens
Is polaiteoir Albanach de chuid Phàrtaidh Nàiseanta na h-Alba é Christopher Charles Stephens. Rugadh é ar an 20 Márta 1973. I mí Bhealtaine 2015, bhí sé tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do Ghlaschu an Iar-Dheas.
Soitheach boilgeog
Feiste chun rianta cáithníní fo-adamhacha a bhrath, a cheap Donald Glaser i 1952. Bíonn leacht sa soitheach faoi bhrú ionas nach bhfiuchann sé. Scaoiltear an brú ar feadh achair ghearr, ach roimh fhiuchadh ginearálta, cruthaíonn cáithnín atá ag taisteal tríd suaitheadh áitiúil ag gach pointe ar feadh a riain is fiuchthaí áitiúla ag gach pointe, agus mar sin, rian de bhoilgeoga infheicthe. Is feiniméan gearrthéarmach é seo, agus mar sin déantar é arís is arís eile go tréimhsiúil chun grianghrafanna na rianta a thógáil le hanailísiú níos déanaí. I soitheach mar seo ag CERN, le 18 tonna Freon mar leacht ann, rinneadh taighde suntasach sna 1970idí ar na hidirghníomhaíochtaí laga núicléacha.
Pierre de Fermat
Dlíodóir agus matamaiticeoir a rugadh i mBeaumont-de-Lomagne sa bhFrainc ab ea Pierre de Fermat (17 Lúnasa 1601– 12 Eanáir 1665). Ba mhatamaiticeoir den chéad scoth é. Rinne sé an-chuid céimeanna chun cinn i réimsí éagsúla na matamaitice maidir le hairíonna uimhreacha, dóchúlachtaí, geoiméadracht is optaic. Rinne sé staidéar ceannródaíoch (le Pascal) ar dhóchúlacht go háirithe.
Thugtaí moladh dó as a chuid léinn agus a chuid ionracais mar bhreitheamh.
Uimhirtheoiric eile
Thairg Fermat gurbh uimhir phríomha í (22)" + 1 nuair is slánuimhir dhearfach í n, ach cruthaíodh nach fíor é seo.
D'aimsigh Fermat dhá uimhreacha caoimhiúla sa bhliain 1636 —17,296 is 18,416—agus ó shin aimsíodh tuilleadh, le ríomhairí go príomha.
Fisic
Sa bhfisic, tugtar Prionsabal Fermat ar thaisteal gathanna solais idir dhá phointe (mar shampla ón aer, trí phána gloine, le hathraonadh ar an dá thaobh, agus amach san aer ar an taobh eile) ionas go dtógann siad an oiread ama is lú chuige.
Díorthaítear cothromóidí Euler-Lagrange ón bprionsabal an íosghníomhaithe. Cás ar leith de is ea prionsabal Fermat maidir le hoptaic. Is analóg chandamach de suimeáil chonair Feynman.
Tionchar
Lean Abraham Demoivre (1667-1754) ar aghaidh leis an staidéar a rinne de Fermat ar ar dhóchúlacht. Chuir an matamaiticeoir Rúiseach Andrei Nicolaevich Kolmogorov (1903-1987) tuilleadh eagair air sa 20ú céad.
Enzo Ferrari
Dearthóir gluaisteáin rása a saolaíodh i Modena na hIodáile ab ea Enzo Ferrari (20 Feabhra 1898 - 14 Lúnasa 1988). Thosaigh sé mar thiománaí rása i 1920, agus i 1929 bhunaigh comhlacht Ferrari. D'fhan sé mar uachtarán air go dtí 1977.
Síodeiteach Boihéamach
Is éan í an síodeiteach Boihéamach. Is baill d'fhine na Bombycillidae iad.
Treabhach
Is planda é an treabhach (Barbarea vulgaris). Lus débhliantúil atá ann. Tá sé dúchasach san Eoráise agus i dtuaisceart na hAfraice, ach fásann sé ina lán áiteanna eile ar Domhan mar fhiaile.
Titimeas
Is galar ainsealach néareolaíoch é an titimeas (seantéarma eile i nGaeilge: an tinneas beannaithe, i mBéarla epilepsy sa tSean-Ghréigis ἐπίληψις "an t-ionsaí"), nó taom neamhbhuan, bainteach le suaitheadh neamhbhuan comhfheasa. Tosaíonn sé le díluchtuithe comhuaineacha grúpaí néarón san inchinn, agus tarlaíonn foirrneacha éagsúla de shuaitheadh.
Má tharlaíonn díluchtú tobann, d’fhéadfadh go dtarlódh cailliúint comhfheasa, fadhbanna iompraíochta nó gluaiseachtaí ainneonacha (.i. taom titimis).
Cineálacha titimis
mion|clé
Eipidéimeolaíocht
mion|clé|[[Eipidéimeolaíocht]]
Is coitianta an galar é an titimeas. Ceaptar go gcuireann an titimeas isteach ar dhuine amháin as 10, aon uair amháin ar a laghad i gcaitheamh a saolta ar fud an domhain. Ach tagann titimeas ar thart ar leanbh amháin as 200, ar bhonn rialta. sa Ríocht Aontaithe.
Diagnóis
Is é an ceistiú ar an othar (an anaimnéis) an modh diagnóise is tábhachtaí. Ach tá modhanna eile ann, mar shampla an leictreinceifealagrafaíocht (EEG) agus modhanna raideolaíochta, go háirithe an íomháú athshondais mhaighnéadaigh (MRI).
Den chuid is mó, ní féidir an chúis a aimsiú, ach is eol go dtarlaíonn taomanna uaireanta i ndiaidh gortuithe don inchinn (mar shampla, i gcás ailse nó tráma) nó suaití meitibileachta (mar shampla, i ndiaibéiteas nó cliseadh na nduán). Úsáidtear an leictreinseifleagram chun an riocht seo a dhiagnóisiú.
Aigéad sárbhrómach
Is é an t-aigéad sárbhrómach HBrO4 an t-ocsaigéad is airde uimhir ocsaídiúcháin atá ag an mbróimín, agus é cosúil leis an aigéad sárchlórach ó thaobh struchtúr an mhóilín de. Ar feadh i bhfad ní bhítí in ann aigéad sárbhrómach ná an t-ian sárbhrómáite BrO4- a tháirgeadh ar aon nós, agus ba ghnách leis na ceimiceoirí a shíleadh nach raibh an t-aigéad seo ann ar aon nós. Sa bhliain 1968 gineadh na chéad iain sárbhrómáite i Meiriceá, ach b'éigean do na heolaithe dul i dtuilleamaí cineál "ailceimice", nó traschlaochlú radaighníomhach, leis an éacht a chur i gcrích: go bunúsach bhí iain seiléanáite SeO42- acu agus iseatóp radaighníomhach seiléiniam i gceist, agus nuair a tháinig béite-mheath radaighníomhach ar an seiléiniam, is éard a fuarthas ná iain sárbhrómáite.
Titimeas
Teiripe
Is é sprioc na teiripe ná taomanna a chosc. Tugtar cógais mar shampla Carbamazepine, aigéad Valpróach (Valproic acid), Phenytoine, Lamotrigine, Levetiracetam, Gabapentin, agus araile.
Aigéad sárbhrómach
Rith modhanna oibre ní b'fhusa leis na heolaithe ina dhiaidh sin chun sárbhrómáit a tháirgeadh, agus bhí siad in ann eiseamal beag den ghlanaigéad féin a ghineadh, ach tríd is tríd tá sé thar a bheith deacair inniu féin an bróimín a ocsaídiú go +VII.
Titimeas
Teiripe
Is féidir obráid titimeach a dhéanamh ag cineálacha fócasacha éagsúla titimis.
Aigéad sárbhrómach
Foinsí
https://www.ch.imperial.ac.uk/rzepa/blog/?p=6467
Titimeas
Lá Idirnáisiúnta an Titimis
Ceiliúrtar Lá Idirnáisiúnta an Titimis ar an dara Luain de Feabhra.
Ceiliúrtar "Lá Corcra" ar an 26 Márta, nó Lá Feasachta ar an Titimeas.
Peanáil
Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le peanáil ná cloigeann an cheamara a bheith ag gluaiseacht (faoi dheis nó faoi chlé) chun duine nó ábhar eile ar an láthair a nochtadh.
Malairt bhreosla
De bhrí go ndéanann ola, is cuma peitreal nó díosal, an-truailliú nuair a dhóitear mar bhreosla í in inneall dóchain inmheánaigh, tá an-tóir ar bhreoslaí eile nach ndéanfaidh an oiread céanna truaillithe. Tá meascán de mheatánól is peitreal á thástáil, agus taighde á dhéanamh ar na hinnill chun iad a oiriúnú dó. Tá gás nádúrtha in úsáid, bíodh is gur gá umar trom treisithe sa ghluaisteán chuige seo. Táthar ag tástáil eatánóil freisin d'fhonn é a úsáid in ionad peitril. Bíodh is go bhfuil baol inlastachta ag baint leis, tá taighde á dhéanamh ar hidrigin mar bhreosla i gcomhair feithiclí. Tá córais leictreacha á saothrú freisin chun feithiclí a fhuinnmhiú.
Aigéad sárchlórach
Is é an t-aigéad sárchlórach HClO4 an t-ocsaigéad is cobhsaí dá bhfuil ag an gclóirín. Is í an uimhir ocsaídiúcháin atá ag an gclóirín i móilín an aigéid shárchlóraigh ná +VII. Aigéad láidir é - níos láidre fós ná an t-aigéad hiodraclórach, an t-aigéad nítreach agus an t-aigéad sulfarach. Tugtar sárchlóráití ar shalainn an aigéid seo. Bíonn na salainn seo sothuaslagtha san uisce, agus is féidir teacht orthu sa dúlra i bhFásach Atacama sa tSile, áit a bhfuil siad measctha sna níotráití.