cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Guglielmo Marconi
Fionnachtana
Ba i rith an chogaidh mhóir (1914-18) a cuireadh bús ceart le fás agus forbairt an raidió mar ghléas chumarsáide. Nuair a thosaigh an cogadh, ba le córas teileagraim a bhí á úsáid ag na fórsaí éagsúla chun formhór a gcuid teagmhála a dhéanamh. Ach faoi dheireadh na troda, bhí córais chumarsáide raidió go mór sa treis, a bhuíochas sin do leithéid Marconi.
Sa bhliain 1919 chraol Wireless Telegraph Company Mharconi guth duine d’fhostóirí an chomhlachta trasna an Atlantaigh
Fougères
Is común í Fougères (Felger; Gallóis: Foujerr) atá suite sa Département d'Ille-et-Vilaine i réigiún na Briotáine in iarthuaisceart na Fraince.
Guglielmo Marconi
Fionnachtana
I 1920 craoladh amhránaíocht Nellie Melba ó ionad Mharconi i Chelmsford, Essex, rud a chuir tús le craoltóireacht ghinearálta raidió.
Fougères
Nascadh
Tá Fougères nasctha leis na háiteanna seo a leanas:
Guglielmo Marconi
Saol pearsanta
Annie Jameson (muintir Jameson, an drioglann) ba ea máthair Marconi.
Chaith Marconi cuid mhór dá luathshaol sa Ríocht Aontaithe agus ansin i Stáit Aontaithe Mheiriceá. Shocraigh sé síos san Iodáil sa bhliain 1913.
Phós sé Beatrice O’Brien sa bhliain 1905. Bhí triúr clainne acu. Fuair Marconi colscaradh i 1924.
Phós sé bean óg, Maria Cristina Bezzi-Scali (26) ar 12 Meitheamh 1927, in aois 53 dó.
Faisistí go smior, frith-sheimíteach agus dearcadh coilíneach aige, thacaigh sé Mussolini agus an cogadh san Aetóip.
Bás
Bhuail taom croí Marconi sa bhliain 1937, in aois 63 bliain dó. A naoú taom croí, strus ba chúis leis is cosúil.
Bronnadh sochraid stáit air sa Róimh i ndiaidh a bháis.
clé|mion
Inniu, tá leacht chuimhneacháin sa chalafort i mBaile an Chaistil i gcuimhne ar Guglielmo Marconi.
Dark Knight Court
Craoladh an séú heipeasóid déag, "Dark Knight Court", den cheathrú sraith is fiche The Simpsons ar an 17 Márta 2013. Scríobh Billy Kimball agus Ian Maxtone-Graham an eipeasóid seo. D'fhéach 4.89 milliún duine ar an eipeasóid.
15 Meán Fómhair
Is é an 15 Meán Fómhair an 258ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 259ú lá i mbliain bhisigh. Tá 107 lá fágtha sa bhliain.
Reim
Maidir le radaighníomhaíocht, an seanaonad coibhéise dáileogaí. Is ionann é is an dáileog ionsúite, méadaithe faoi éifeacht choibhneasta bhitheolaíoch na bhfíochán. 1 reim = 0.01 Sv (síveart, aonad an SI).
Cailíopsó
deas|250px|thumb|Cailíopsó An 14ú satailít nádúrtha de chuid Satairn. Thángthas uirthi den chéad uair i 1980 agus í sa bhfithis chéanna le Téiteas. 295,000 km amach ón bpláinéad, le trastomhas 30 km.
Dronnchlaonas
Filleadh geolaíoch i bhfoirm áirse, agus na cisil óga ar bharr na sraithe. Cruthaítear é trí fhórsaí comhbhrúite i bhfeidhm sa phlána cothrománach sna sraitheanna carraigeacha.
Páirt (ceimic)
Sa cheimic orgánach, is éard is páirt ann ná cuid de mhóilín. a dtugtar ainm dó toisc go bhfuil sé aitheanta mar chuid de mhóilíní eile chomh maith.
Henry Barron (breitheamh)
mion|[[Na Ceithre Cúirteanna|Na Ceithre Cúirteannna|clé]]Breitheamh Éireannach ba ea Henry Barron (25 Bealtaine 1928 – 25 Feabhra 2010). Ba ea é an chéad Ghiúdach a bhí ina bhreitheamh den Ard-Chúirt (1982-1997) agus den Chúirt Uachtarach (1997-2000). An t-aon bhall amháin den Choimisiún Fiosrúcháin Neamhspleách faoi Bhuamáil Bhaile Átha Cliath agus Mhuineacháin ab ea é.
Sa bhliain 2016, scríobh David B. Green go hachomair le haghaidh Haaretz faoi shaol agus gairm An Bhreithimh Barron.
Lebor Cuanu
Annála Éireann anois caillte is ea Leabhar Chuana (Sean-Ghaeilge Lebor Cuanu). Rinneadh trácht ann ar eachtraí a tharla le linn na cúigiú go dtí seachtú haoiseanna. Bhí le feiceáil ann cuir síos giorraisce maidir le cathanna nó táscanna suntasacha. Luaitear é go minic i nAnnála Uladh. Ní fios go cruinn cérbh é Cuana.
In aiste ghearr faoin leabhar, deir Eoghan Ó Mordha, ó thaobh fianaise logainmneacha de, gur scríobhadh é sa Laigin.
La Celestina
Is é La Celestina an t-ainm coitianta atá ar Tragicomedia de Calisto y Melibea, saothar litríochta a chuirtear i leith Fernando de Rojas. Téann a chomhdhéanamh siar go dtí blianta deireanacha na 15ú haoise, le linn réimeas na Monarc Caitliceach sa Spáinn agus thosaigh a rath foilsitheoireachta urghnách sa 16ú haois agus lean sé ar aghaidh, le méadú agus laghdú, go dtí gur toirmeascadh é i 1792. Mar gheall ar a argóint grá, a chuspóir teagascach, raidhse luachana údaráis, rogha a charachtair, a idirphlé agus a nasc níos mó ná mar is dócha le timpeallacht ollscoile, measadh La Celestina mar shampla sui generis de ghrinn dhaonnúil, cé go bhfuil daoine ann ar fearr leo é a mheas mar hibrideach idir úrscéal agus drámaíocht. Is díol suntais an tionchar atá aige ar an dá seánra, go dtí gur féidir labhairt ar an seánra neamhaí a chuimsíonn an dá shaothar a forbraíodh go díreach óna phlota, a charachtair nó a théamaí, chomh maith le suíomhanna neamhaí nó carachtair i gcomórtais agus úrscéalta nach bhfuil baint ar bith acu, i bprionsabal, le La Celestina.
Frank Welker
Is aisteoir gutha Meiriceánach é Franklin Wendell "Frank" Welker, a rugadh sa bhliain 12 Márta 1946 in Denver, Colorado. Aithnítear é thar aon ní eile as a chuid oibre sa tsraith Scooby-Doo, ar dtús mar Fred Jones ag tosnú sa bhliain 1969 nuair a cuireadh tús leis an tsraith úd, agus ansin mar ghuth Scooby-Doo féin ón mbliain 2002 anuas.
Réimse (teilifís)
Sa teilifís, trasnáil iomlán amháin ó bharr go bun den íomhá scanta. Nuair a bhíonn an scanadh fite bíonn gá le dhá réimse mar seo de línte ailtéarnacha chun an íomhá nó an fráma iomlán a thógáil.
Llanrhymni
51.5176°N, -3.1227°W
Baile i Caerdydd, an Bhreatain Bheag, is ea Llanrhymni, 5.5 km ó Caerdydd agus 207 ó Londain. Tá daonra 10,597 ann, agus tá 791 (7.5%) in ann Breatnais a labhairt.
8ú haois RC
Is í an an t-ochtú haois RC an aois a mhair ó 800 RC go dtí 701 RC.
Imeachtaí
De réir traidisiún, bhí an Róimh (nó cathair na seacht gcnoc) bunaithe ag Romulus & Remus ar an 21 Aibreán sa bhliain 753 RC.
Dul Dreagain
mion|Crainn dhúchasacha i bhForaois Dhul Dreagain. Is beith nó sprús Sitceach an chuid is mó den choillearnach san fhoraois seo, ach ar an gcnoc creagach seo tá rogha deas de speicis dhúchasacha. Eastát de 40 km² i nGleann Moireasdan is ea Dul Dreagain (Béarla: Dundreggan) Cheannaigh Trees for Life (Albain) an t-eastát sa bhliain 2008, agus tá súil acu é a "ath-fhiáineachadh" trí iar-fhoraoisí nádúrtha na hAlban a thabhairt ar ais, maille le raidhse plandaí agus ainmhithe.
What Animated Women Want
Craoladh an seachtú heipeasóid déag, "What Animated Women Want", den cheathrú sraith is fiche The Simpsons ar an 14 Aibreán 2013. Scríobh J. Stewart Burns an eipeasóid seo. D'fhéach 4.11 milliún duine ar an eipeasóid.
Ithir
mion|Ithir Ciseal uachtarach dhromchla an domhain, ina bhfuil páirteagail mhíne shíonchaite carraige agus ábhar orgánach.
Déanann na páirteagail is míne cré, na páirteagail nach bhfuil chomh mín glár, agus na páirteagail is gairbhe gaineamh.
Má bhíonn fliuchras ar fáil, fásfaidh fásra ar an ithir agus soláthróidh sí gnáthóg do raon leathan fásra is ainmhithe. link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Soil_profile.jpg|clé|mion|[[Próifíl ithreach a thaispeánann na cisil dhifriúla faoin talamh]] Ar an 5 Nollaig gach bliain, ceiliúrtar Lá Domhanda na nIthreacha.
Dromanna aigéanacha
mion|Dáileadh na ndromanna aigéanacha timpeall an DomhainSliabhraonta ollmhóra faoin bhfarraige. Suas le 4 km os cionn an ghrinnill, ag síneadh thar 80,000 km timpeall an Domhain. Clúdaíonn siad 35% den ghrinneall. Ar an meán bíonn buaic na sceireacha timpeall 2.5 km thíos agus suas le 4,000 km ar leithead. Tá aiseanna na sceireacha go léir taobhrianaithe ag fabhtanna trasfhoirmithe, atá gníomhach ó thaobh seisme de agus a mbíonn creathanna talún ag tarlú iontu go minic. Tá an-chuid staidéir déanta ar Dhroim Lár an Atlantaigh agus é roinnte ina cúigí buaice is cliatháin. Sa chúige buaice tá ardchlár scoilte, scoiltsléibhte is scoiltghleann a luíonn ar feadh ais na sceire, suas le 50 km ar leithead is suas le 2 km níos doimhne ná na sléibhte mórthimpeall. Sa chúige grádáin tá fána 1:100. I gcomparáid leis seo, boilsc íseal gan scoilt ar a buaic, le fána 1:500, atá i nDroim an Aigéin Chiúin Thoir. Thar chuid mhór den ghrinneall tá airdí, na céadta méadar ar airde, a dtugtar airdí aigéanacha orthu, agus ní bhíonn aon ghníomhaíocht sheismeach ag baint leo. Eiseamláirí is ea Sceir Nócha Thoir san Aigéan Indiach, Sceir Jan Mayen san Atlantach thuaidh, agus Ard Shatsky san Aigéan Ciúin thuaidh.
Dioscliosta Carly Rae Jepsen
Is éard atá i ndioscliosta an amhránaí is scríbhneoir Ceanadach Carly Rae Jepsen ná trí albaim stiúideo, seinn leabhraithe amháin, dhá singil déag mar ealaíontóir ceoil aonréadach agus naoi físeáin ceoil.
Speictream infheicthe
deas|250x250px Is éard is speictream infheicthe nó speictream solais ná gach a fheicimid sa speictream leictreamaighnéadach infheicthe, nó gach réad monacrómatach i solas infheicthe. Ní féidir le duine ar bith a rá cad iad foircinn na dtonnfhad a fheicimid: is é go laghdaíonn íogaireacht na súl de réir a chéile thar na blianta, agus tá gach duine difriúil freisin. Dúirt an Coimisiún Idirnáisiúnta um Soilsiú go mbeadh radharc na súl an lucht féachana idir tonnfhaid i bhfolas go thart ar 380 nanaiméadar (nm), atá le feiceáil mar corcra, agus 780 nm, le feiceáil mar dhearg. Is í an speictream infheicthe an chuid is mó den fhuinneog radharcach - sraith tonnfhad ar féidir an atmaisféar iad a ionsú go héasca. Is é seo an réigiún den speictream leictreamaighnéadach ina bhfuil soilsiú gréine ag a leibhéal is airde chumhachta ar dhromchla an domhain. Déanann tonnfhaid níos giorra ná 380 nm damáiste do struchtúr móilíní orgánacha, cé go n -ionsúnn uisce - an dúil is coitianta ar domhan - iad siúd atá níos faide ná 720 nm3.
Beagainm
Sa cheimic, is ainm neamh-chórasach é beagainm, ar chomhdhúil cheimiceach. Is é sin le rá, ní aithnítear an t-ainm de réir rialacha aon chórais fhoirmiúil d’ainmníocht cheimiceach amháil ainmníocht orgánach nó neamhorgánach AIGCF. Ní ainm foirmiúil é an beagainm agus de ghnáth is ainm coitianta é.
9ú haois RC
Is í an an naoú haois RC an aois a mhair ó 900 RC go dtí 801 RC.
Imeachtaí
814 RC: De réir Dionysios as Halikarnassos, staraí Gréagach, bhí cathair na Cartaige bunaithe.
Réimse geomaighnéadach
Réimse maighnéadach an Domhain, a tharlaíonn de bharr a chroíleacáin mhiotalaigh, ar féidir é a shamhlú mar a bheadh déphol atá dírithe i dtreo na Mol Thuaidh (N) is Theas (S). Is eol gur athraigh ionaid na Mol seo go mór le linn an ama gheolaíoch, agus is féidir an feiniméan seo a anailísiú trí bhíthin an mhaighnéadais iarmharaigh i gcarraigeacha. Bíonn comhathruithe nó aimhrialtachtaí áitiúla sa réimse geomaighnéadach de bharr comhathruithe i nádúr is struchtúr na gcarraigeacha sa screamh ansin, agus go minic baintear feidhm as a leithéid i sirtheoireacht ola is mianraí.
Llanrhystud
52.3055°N, -4.1435°W
Baile i Ceredigion, an Bhreatain Bheag, is ea Llanrhystud, 113.3 km ó Caerdydd agus 289 ó Londain. Tá daonra 933 ann, agus tá 529 (56.7%) in ann Breatnais a labhairt.
Llanrug
Baile i Gwynedd, an Bhreatain Bheag, is ea Llanrug, 198 km ó Caerdydd agus 331 ó Londain. Tá daonra 2,794 ann, agus tá 2,302 (82.4%) in ann Breatnais a labhairt.
Ithireolaíocht
link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Soil_profile.jpg|mion|[[Próifíl ithreach a thaispeánann na cisil dhifriúla faoin talamh]] Staidéar ar ithir, a comhdhéanamh is a bainistiú, mar mheán chun plandaí a fhás.
Tagann bainistiú fisiciúil na hithreach, a saothrú, a draenáil, is a huisciú san áireamh, agus a bainistiú ceimiceach chun a stádas cothaithe, a haigéadacht, is a salandacht a rialú.
Taosrán
clé|250px|mion|Taosrán Is meascán de phlúr, uisce agus saill é taosrán, a rolltar amach agus a bhácáiltear ina chrústa ar phióga srl.
Éanna Mac Murchadha
Rí na Laighean agus ríocht Átha Cliath de rítheaghlach Uí Chinnsealaigh ba ea Éanna Mac Murchadha (Meán-Ghaeilge Énna Mac Murchada),    aitheanta fosta mar Éanna mac Donnchadha (Énna mac Donnchada), agus Éanna mac Donnchadha mhic Mhurchadha (Énna mac Donnchada meic Murchada). '' paternal great-grandfather.
Tháinig Éanna i réim tar éis bhás a choil cheathrair, Diarmaid mac Éanna. Le linn an coda is mó dá réimeas, d'aithin Éanna Ard ardcheannas Toirdhealbhaigh Uí Chonchúir, rí na gConnacht, cé gur éirí sé amach gan rath ina choinne sa bhliain 1124 sula ndearna sé cúiteamh. Tar éis bhás Éanna sa bhliain 1126, tháinig Toirdhealbhach i dtír ar an power vacuum a tharla mar thoradh.
mion|200px|Ainm Éanna mar a fheictear é ar folio 36r de Oxford Bodleian Library Rawlinson B 503 ([[Annála Inis Faithlinn): Ennu mc Diurmuta. ]]
Leopold Gmelin
Ceimiceoir Gearmánach ab ea  Leopold Gmelin (2 Lúnasa 1788 - 13 Aibreán 1853). Bhí Gmelin ina ollamh in Ollscoil Heidelberg agus i measc rudaí eile, d’oibrigh sé ar an chomhdhúil feiriciainíd photaisiam agus chruthaigh sé an tástáil Gmelin. mion|235x235px| Gmelin agus a bhean chéile, portráidí le Jakob Schlesinger, 1820
Éanna Mac Murchadha
Laigin
Donnchad mac Murchada, rí Laigean, ba ea athair Éanna. Bhí beirt mhac eile ag Donnchadh: maraíodh duine ansin acu sa bhliain 1115; agus an duine eile Diarmaid. Sna 1040í, tháinig sin-seanathair Éanna, Diarmaid mac Maoil na mBó agus a mhuintir i gceannas sa Laigean. D'éirigh Diarmaid ina rí Átha Cliath, agus rinne fosta iarracht ar ard-ríogacht na hÉireann féin. Le céad bhliain i ndiaidh sin, rinneadh ríthe Laigean de dhaoine na clainne.
Sa bhliain 1117, bhí col ceathrar Éanna, Diarmaid mac Éanna, ina rí Uí Chinnsealaigh, na Laigean agus Átha Cliath. Fuair Diarmaid bás laistigh den bhliain, agus tháinig Éanna i gcomharbacht air mar rí Uí Chinnsealaigh agus na Laigean. Murab ionann agus taoisigh Uí Chinnsealaigh le déanaí, níor rí le freasúra é Éanna.
Áth Cliath
Sa bhliain 1118, ghabh Toirdhealbhach Ó Conchúir, rí na gConnacht, ríogacht Átha Cliath,   tar éis dó an ruaig a chur ar Dhomhnall Gearrlámhach Ó Briain,    a tháinig i gceannas ann tar éis bhás Dhiarmada an bhliain roimhe sin.
mion|Sliocht as Oxford Bodleian Library [[Rawlinson B 489 (Annála Uladh) maidir le bás Éanna sa bhliain 1126. San iontráil seo, tá ainm seanathartha ag Éanna.]]
Feictear tuairiscí faoi bhás Éanna sa bhliain 1126 i nAnnála amhail is Annála Inis Faithlinn,  Annála Tiarnaigh,  Annála na gCeithre Máistrí agus Annála Uladh. Insítear fosta sa Leabhar Laighneach go bhfuair sé bás i Loch Garman. Moltar seo go raibh caidreamh maith idir Mhic Mhurchadha agus an iamhchríoch Ghael-Ghall seo, agus is amhlaidh gur phríomhfhoinsí shaibhreas na Laighean iad an bhaile seo agus Áth Cliath.
Bhain Toirdhealbhach leas as an easpa chumhachta tar éis bhás Éanna, agus an bhliain dár gcionn chuir sé a mhac féin, Conchúr, i gcoróin Átha Cliath. Rinne Toirdhealbhach ansin ionsaí ar thailte Uí Chinnsealaigh, chuir duine Mhic Mhurchadha as agus Conchúr isteach. B'fhéidir gurbh é Maol Seachlainn mac Diarmada, col cúigear Éanna, an duine Mhic Mhurchadha úd. D'fhéadfadh é any, gurbh é deartháir Éanna, céile comhraic Mhaoil Sheachlainn, a bhí i gceist.
Ros an Mhíl
Baile Gaeltachta i gContae na Gaillimhe is ea Ros an Mhíl. Tá cuan mór ann. Is uaidh sin a théann formhór na mbád farantóireachta go dtí na hOileáin Árann.
George Francis Mulvany
Péintéir Éireannach ab ea George Francis Mulvany (1809 – 1869) agus an chéad stiúrthóir ar Ghailearaí Náisiúnta na hÉireann.
Beathaisnéis
Ba mhac é le Thomas James Mulvany, péintéir a bhí ina choimeádaí ar an Royal Hiberian Society (RHA) freisin.
Rinne George Francis Mulvany staidéar sa scoil RHA. Léirigh sé an chéad taispeántas ag an RHA in 1827 agus tháinig sé ina bhall in 1835. Ar bhás a athar ghlac sé seilbh ar an RHA in 1845. In 1862 rinneadh é ar an gcéad stiúrthóir ar Ghailearaí Náisiúnta na hÉireann.
Údarás Sláinte agus Sábháilteachta
Is é an tÚdarás Sláinte agus Sábháilteachta (an tÚdarás) eagraíocht náisiúnta na hÉireann atá freagrach as sláinte agus sábháilteacht ag an obair a chinntiú. Eagraíocht stát-urraithe is ea é a bunaíodh faoin Acht um Shábháilteacht, Sláinte agus Leas ag an Obair agus déanann sé tuairisciú chuig an Aire Fiontair, Trádála agus Fostaíochta.
Tá freagracht foriomlán ar an Údarás maidir le riaradh agus forfheidhmiú sláinte agus sábháilteacht ag an obair in Éirinn.
Benito Pérez Galdós
Úrscéalaí, drámadóir, scríbhneoir agus polaiteoir Spáinnis ab ea Benito Perez Galdos (Las Palmas, 10 de mayo de 1843 - Maidrid, 4 de enero de 1920
Meastar go bhfuil sé ar cheann de na hionadaithe is fearr d’ úrscéal réalaíoch an xix haois xix ní hamháin sa Spáinn agus mar phríomhchathair scéalaíochta i stair na litríochta i dteanga na Spáinne, go dtí go bhfuil sé á mholadh ag roinnt speisialtóirí agus scoláirí dá chuid oibre mar an duine is mó. Úrscéalaí Spáinneach i ndiaidh Cervantes mion| Na Galdós óg timpeall 1863 mion| Galdos péinteáilte a 51 - bliain d'aois ag an [[Iarimpriseanachas|bpost - péintéir impriseanaíoch Spáinnis Joaquin Sorolla. ]]
21 Iúil
Is é an 21 Iúil an 202ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 203ú lá i mbliain bhisigh. Tá 163 lá fágtha sa bhliain.
Port Omna
Baile margaidh in oirdheisceart Chontae na Gaillimhe is ea Port Omna (Portumna as Béarla). Seasann an baile i ngar don teorainn le Chontae Thiobraid Árann san áit ina shníonn an tSionainn isteach i Loch Deirgeirt. Áit lárnach do bháid fartha agus droichid trasna na Sionainne atá ann.
Tá Caisleán Phort Omna agus a chuid tailte suite taobh thiar den bhaile. Is é CLG Phort Omna an chumann áitiúil, cumann le rath bainte amach acu ar bhonn áitiúil agus náisiúnta.
Pulpit Friction
Craoladh an t-ochtú heipeasóid déag, "Pulpit Friction", den cheathrú sraith is fiche The Simpsons ar an 28 Aibreán 2013. Scríobh Bill Odenkirk an eipeasóid seo. D'fhéach 4.54 milliún duine ar an eipeasóid.
Órán Mór
Baile i gContae na Gaillimhe is ea Órán Mór (Béarla: Oranmore), suite ar an taobh thoir de chathair na Gaillimhe. Leis na forbairtí tithíochta móra le roinnt blianta anuas, tá Órán Mór mar chuid de chrois de comaitéirí na Gaillimhe nó crios fo-uirbeacha na Gaillimhe. Sa bhliain 2004 bhí Órán Mór liostaithe mar cheann de na pobail a bhfuil an líon is airde ioncam in aghaidh an daonra in Éirinn. Tá Órán Mór suite 9 km (6 mhíle) soir ó Chathair na Gaillimhe ar an imeall Chuan Órán Mór, ar Chuan na Gaillimhe.
Iompar
D'oscail stáisiún traenach Órán Mór ar an 1 Lúnasa 1851 agus ar deireadh dúnadh an stáisiún ar an 17 Meitheamh 1963. Tá a stáisiún treanach le athoscailt i 2011 mar chuid de scéim Iompar 21. Is iad Bus Éireann, Citylink agus seirbhísí Bus Nestor an trí comhlacht bus a dhéanann freastal ar Órán Mór agus nascann siad an sráidbhaile le Cathair na Gaillimhe, Baile Átha Cliath, Corcaigh agus Aerfort na Sionainne. Tá Órán Mór suite in aice leis an seanbhóthar-N6 go Gaillimh agus Baile Átha Cliath agus an bhóthar N18/N20 ó Ghaillimh go Luimneach. Bhí aeradróm Órán Mór mar aerbhunáit d'Aer Fhórsa Ríoga le linn an Chéad Chogadh Domhanda.
Cailleach rua
Iasc fionnuisce le colainn chaol a fhaightear i locha is aibhneacha ar fud na hEorpa is na hÁise is ea an chailleach rua (Béarla: loach). Níos lú ná 10 cm ar fhad de ghnáth. Sprochaillí timpeall ar a bhéal. Coitianta mar iasc uisceadáin.
Ó thaobh na tacsanomaíochta de, cuimsíonn siad an fhorfhine Cobitoidea, grúpa an-mhór ina bhfuil thart ar 1250 speiceas i níos mó ná 100 géineas. É sin ráite, nuair a úsáidtear an téarma “cailleach rua” i nGaeilge, is minic go mbíonn an speiceas Barbatula barbatula i gceist.
Rollóg Eilvéiseach
clé|250px|mion|Rollóg Eilvéiseach Is císte sorcóireach le bís trasghearradh, déanta de chíste spúinse réidh le líonadh mar subh inti í rollóg Eilvéiseach.
Drosophila
mion|Cloigeann ar chuil sa ghéineas Drosophila Speiceas cuil torthaí scothdhonnbhuí, de réir cineáil, le súile dearga. Beireann sí na huibheacha gar do thorthaí coipthe, agus itheann na larbhaí iad seo. Timpeall 2,600 speiceas ann, cuid acu ina lotnaidí suntasacha ar thorthaí. Thar na blianta rinneadh dianstaidéar ar struchtúr a gcrómasóm is a ngéinitic, agus foghlaimíodh an-chuid mar gheall ar an ngéinitic go ginearálta ón saothar seo.
Keith Harris
Ba bholgchainteoir Sasanach é Keith Shenton Harris (a rugadh ar an 21 Meán Fómhair 1947 agus a fuair bás ar an 28 Aibreán 2015).
Cailliúint ghnáthóige
deas|250px|thumb|Cailliúint ghnáthóige Corraíonn agus scriosann gníomhartha daonna gnáthóga. Cuireann áitrithe daonna, feirmeoireacht is tionscail isteach go mór ar ainmhithe de gach saghas. Le sirtheoireacht adhmaid, ola is mianraí in áiteanna iargúlta, is i méid atá an chorraíl seo ag dul agus an brú marfach ar ainmhithe.
Drúcht
Deascán taise ar fhásra is dromclaí na talún. Tarlaíonn sé san oíche nuair a fhuaraíonn radaíocht dhomhanda dhromchla an Domhain is an ciseal aeir gar don dromchla go dtí teocht faoi bhun an drúchtphointe, agus tarlaíonn comhdhlúthú mar thoradh.
Llanrwst
53.1399°N, -3.794°W
Baile i Conwy, an Bhreatain Bheag, is ea Llanrwst, 189.3 km ó Caerdydd agus 308 ó Londain. Tá daonra 3,187 ann, agus tá 1,943 (61%) in ann Breatnais a labhairt.
10 Iúil
Is é an 10 Iúil an 191ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 192ú lá i mbliain bhisigh. Tá 174 lá fágtha sa bhliain.
Esteban Ocon
Is tiománaí Foirmle a hAon ón Fhrainc é Esteban José Jean-Pierre Ocon-Khelfane. Rugadh é in Évreux, An Normainn ar an 17 Meán Fómhair, 1996. I 2021, ghlac sé páirt i gCraobh Dhomhanda Foirmle a hAon leis an bhfoireann Alpine. Thiomáin sé le Manor, Force India agus Renault roimhe sin.
Cailmín
Meascán de charbónáit since is ocsaíd fheireach a úsáidtear mar ungadh do riochtaí éagsúla craicinn. Ainm a d'úsáidtí tráth ar an mianra smitsinít (carbónáit since).
140idí RC
thumb|Iarsmaí na Cartaige
Eachtraí
An Tríú Cogadh Púnach (149 RC - 146 RC). Scríos na Cartaige.
Vín
Is í Vín (Wien) príomhchathair na hOstaire agus an chathair is mó inti. Ba mhó a tábhacht nuair ab ann a bhí ceannláthair Impreachta na hOstaire agus na hUngáire. Is ar an Danóib atá sí suite.
Tá an-cháil uirthi mar gheall ar a cuid pálás ársa, Schloss Schönbrunn, díseart na Habsburgs, an ceol a cumadh ann agus a sheinntear go fóill, agus na saothair ealaíne agus iarsmaí eile ón stair. Ba i Vín, freisin, a thosaigh an sícanailísis, faoi stiúir Sigmund Freud.
ATP World Tour 2018
Is liosta é seo de na heachtraí a tharla nó a tharlóidh sa bhliain 2018 i leadóg ar an ATP World Tour. Bhuaigh Rafael Nadal na craobhacha is mó le 5 le Novak Đoković ag bua an airgead is mó le $15,967,184 agus na pointí is mó le 9,045 pointe.
Vín
Sanasaíocht
Díorthaítear an t-ainm ón gCeiltis windo- "fionn" agus bona "bonn/bun".
Bia agus deoch
Tá clú agus cáil ar Vín freisin mar gheall ar a bia, ach go háirithe Wiener Schnitzel, mias muiceoile agus mar gheall ar chácaí ar nós Sachertorte agus Apfelstrudel.
ATP World Tour 2018
Ba é Novak Đoković na bliana agus Alex de Minaur imreoir nua na bliana.
Réimse leictreach
mion|Dlí Coulomb nó Dlí [[Cúlóm]] An réigiún mórthimpeall ar lucht leictreach dearfach nó diúltach, ina bhfuil iarmhairt ag an lucht sin ar luchtanna eile.
Tomhaistear an réimse E ag pointe ar bith mar an bhfórsa a fhulaingíonn aonad luchta, agus úsáidtear an t-aonad niútan in aghaidh an chúlóim (N C -1 ) dó seo.
Is cainníocht veicteoir each í seo, le méid is treo ag baint leis. Léirítear an réimse ina iomláine le línte dírithe réimse.
Tariq Aziz
Polaiteoir Iarácach ab ea Tariq Aziz nó Mikhail Yuhanna, (28 Aibreán 1936 - 5 Meitheamh 2015).
Yoko Ono
Is ealaíontóir, amhránaí, ceoltóir agus gníomhaí síochána í Yoko Ono Lennon (Seapáinis: 小野 洋子). Rugadh í ar an 18 Feabhra 1933.
Scian mhara fhaighneogach
Is moileasc í an scian mhara fhaighneogach (Ensis siliqua).
Llansadwrn
51.9654°N, -3.9005°W
Baile i Sir Gaerfyrddin, an Bhreatain Bheag, is ea Llansadwrn, 73.5 km ó Caerdydd agus 265 ó Londain. Tá daonra 504 ann, agus tá 201 (39.9%) in ann Breatnais a labhairt.
Rón cochallach
Is ainmhí é an rón cochallach (Cystophora cristata). Mamach atá ann, rón mór a mhaireann sna réigiúin láir agus thiar den Atlantach Thuaidh, ó Oileánra Svalbard san oirthear go Murascaill San Labhrás i gCeanada san iarthar. Bíonn dath airgead-liath nó bán orthu le spotaí dubha móra is beaga ar fud na colainne.
Hófavartach
thumb|240px|Hófavartach Is madadh clóis é hófavartach.
Plean Feachtais
Bearta as cuimse
An Plean a bhí cumtha ag Tadhg Ó hEaluithe, agus ba iad Timothy Harrington, rúnaí Chonradh Náisiúnta na hÉireann, William O'Brien agus Seán Diolún a cheap agus a d'eagraigh é.
Julia Grenan
Náisiúnach Éireannach, poblachtach, sufragóir, sóisialach agus ball de Chumann na mBan ba ea Julia Grenan (Baile Athá Cliath, 2 Iúil 1883 – 6 Eanáir 1972). Tá aithne air mar dhuine den triúr ban deireanach a d’fhág an Ceanncheathrú le linn Éirí Amach na Cásca 1916.
Pálás Nymphenburg
thumb|220px|An radharc ar chúl na Bruíne. Is bruíon nó rítheach í Bruíon Nymphenburg (Schloss Nymphenburg i nGearmáinis) suite i München, An Bhaváir, sa Ghearmáin. Ba teach samhraidh ag ríthe na Baváire í. Tá an bhruíon agus an fearann mórthimpeall uirthi ar cheann dos na radhairc is fearr i Munchen agus téann na mílte daoine ar chuairt ann gach bhliain.
Stair
thumb|220px|An Bhruíon, thart ar 1760, mar a dhathaigh [[Canaletto í.]] Bheartaigh an rí agus an bhanríon, Ferdinand Maria agus Henriette Adelaide de Savoy, an bhruíon mar cheiliúradh ar bhreith a mac, Maximilian II Emanuel. Ba é an t-ailtire Agostino Barelli ón Iodáil a dhear sa bhliain 1664 í. Chríochnaíodh an chuid lárnach na bruíne sa bhliain 1675.
left|thumb|upright|Nymphenburg, thart ar 1730 Ag tosú i 1701, thosaigh Max Emanuel, ag fairsingiú an bhruíon. Tógadh dhá phailliúin an taobh ó thuaidh agus ar an taobh ó dheas de fhoirgneamh Barelli. Fairsingíodh an cliathán theas agus tógadh eachlanna ansin chun capaill a choimeád ann. Ar an dtaobh eile, tógadh teach oráistí chun cruth na bruíne a choimeád cothrom. Agus leis an feabhsú a chríochnú, thóg mac le Max Emanuel, Charles VII ciorcal mór le tithe Baroque (an Schlossrondell).
Athdhear Joseph Effner aghaidh an chuid lárnach i 1716. Chuir sé uaithní Fhrancacha air.
Ba é an bhruíon ba ansa le ríthe na Baváire. D'éag an rí Maximilian I na Baváire ansin i 1825 agus saolaíodh a gharmhac Rí Ludwig II na Baváire ansin sa bhliain 1845.
Sa lá atá inniu ann, tá an Nymphenburg ar oscailt don phobal, ach tá taoiseach an teaghlaigh Wittelsbach fós ina chónaí ann in árasán sa bhruíon.
Simon Jenkins
Is údar Briotanach é an Ridire Simon David Jenkins FSA FRSL (rugadh 10 Meitheamh 1943), atá ina cholúnaí nuachtáin agus eagarthóir. Bhí sé ina eagarthóir ar an Evening Standard ó 1976 go 1978 agus ar The Times ó 1990 go 1992.
Bhí Jenkins ina chathaoirleach ar an National Trust (Iontaobhas Náisiúnta) ó 2008 go 2014. Scríobhann sé colúin do The Guardian faoi láthair.
Luathshaol
Rugadh Jenkins ar an 10 Meitheamh 1943, i mBirmingham Shasana. Bhí a athair, Daniel Thomas Jenkins, a rugadh in aice le Merthyr Tydfil, ina ollamh le diagacht in Ollscoil Princeton agus ina Mhinistir san Congregational Church (Eaglais Pobalda) agus ansin san United Reformed Church (Eaglais Leasaithe Aontaithe). Fuair sé a chuid oideachais i Mill Hill School agus i gColáiste Naomh Eoin, Oxford, áit ar ghnóthaigh sé céim san Fhealsúnacht, sa Pholaitíocht agus san Eacnamaíocht.
Iriseoireacht
Tar éis dó céim a bhaint amach in Ollscoil Oxford, d'oibrigh Jenkins ar dtús leis an iris Country Life, sular thosaigh sé leis an Times Educational Supplement . Bhí sé ina ghné-eagarthóir agus ina cholúnaí ar an Evening Standard ansin sular chuir sé eagar ar leathanaigh Insight de chuid The Sunday Times. Ó 1976 go 1978 bhí sé ina eagarthóir ar an Evening Standard, sular ceapadh é ina eagarthóir polaitiúil ar The Economist ó 1979 go 1986. Chuir sé eagar ar The Times ó 1990 go 1992, agus ó shin i leith tá sé ina cholúnaí do The Times agus The Guardian. Sa bhliain 1998 bronnadh an gradam What the Papers Say Journalist of the Year air.
a scríobh I mí Eanáir 2005, d'fhógair sé go raibh sé ag cur deireadh lena chaidreamh 15 bliana leis an Times chun leabhar a scríobh, sula ndeachaigh sé isteach sa Guardian mar cholúnaí. Choinnigh sé colún ag The Sunday Times agus bhí sé ina bhlagálaí a chuir alt isteach san The Huffington Post. Nuair a rinneadh é ina chathaoirleach ar an Iontaobhas Náisiúnta i 2008, d’éirigh sé as an dá cheann, nuair a d’athchrom sé ar cholún ócáideach freisin a scríobh don Evening Standard.
Tuairimí
I mí Aibreáin 2009, tharraing The Guardian ceann d’ailt Jenkins siar óna shuíomh Gréasáin nuair a thug ceannaire Chomhdháil Náisiúnta na hAfraice agus uachtarán tofa na hAfraice Theas Jacob Zuma cás clúmhillte in aghaidh an pháipéir. D'eisigh The Guardian leithscéal, agus shocraigh sé an cás clúmhillte ar shuim neamhnochta.
I bpíosa in The Guardian i mí an Mheithimh 2010 scríobh sé gur cheart don rialtas "cut [defence], all £45 billion of it... With the end of the Cold War in the 1990s that threat [of global communism] vanished." I mí Lúnasa 2016 scríobh sé in The Guardian i bhfabhar ballraíochta ECAT, ag rá:  "It is a real deterrent, and its plausibility rests on the assurance of collective response"
Vótáil Jenkins ar son na Ríochta Aontaithe fanacht laistigh den Aontas Eorpach i reifreann bhallraíocht na Ríochta Aontaithe san Aontas Eorpach 2016, ag áitiú in The Guardian go dtabharfadh an Bhreatimeacht ceannasaíocht don Ghearmáin ar an gcuid eile den aontas : "It would leave Germany effectively alone at the head of Europe, alternately hesitant and bullying"
Scríobh Jenkins in The Guardian go raibh oibrithe cabhracha Rishi Sunak mar Phríomh-Aire "young, sneakered, tieless image-makers, and fiercely loyal to him." Go raibh na "special advisers, thinktanks and lobby groups isolated from the world outside."."
Leabhair
Tá roinnt leabhar scríofa ag Jenkins ar pholaitíocht, stair agus ailtireacht Shasana, lena n-áirítear England's Thousand Best Churches agus England's Thousand Best Houses.. Ina leabhar 2011 A Short History of England, d’áitigh sé go raibh Impireacht na Breataine "was a remarkable institution that dismantled itself in good order"
In 2022, spreag leabhar Jenkins, The Celts: A Skeptical History, roinnt conspóide mar gheall ar dhearcadh dochreidte Jenkins ar na Ceiltigh mar aonán cultúrtha ar leith. Le heisiúint na hoibre, rinneadh go leor achasán glórach faoi leabhar, agus luaigh léirmheastóirí an leabhair earráidí fíorasacha sa saothar chomh maith le míléiriú ar roinnt foinsí, mar sin féin, bhí léirmheasanna eile níos tacúla do Jenkins.
Ceapacháin phoiblí
D’fhreastal Jenkins ar bhoird British Rail 1979–1990 agus London Transport 1984–1986. Bhí sé ina bhall de Choimisiún na Mílaoise ó Feabhra 1994 go Nollaig 2000, agus shuigh sé freisin ar Bhord Iontaobhaithe <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/The_Architecture_Foundation" rel="mw:ExtLink" title="The Architecture Foundation" class="cx-link" data-linkid="160">The Architecture Foundation</a>. Ó 1985 go 1990, bhí sé ina leas-chathaoirleach ar English Heritage.
I mí Iúil 2008, fógraíodh go raibh sé roghnaithe mar chathaoirleach nua ar an National Trust; ghlac sé an post trí bliana ó William Proby i mí na Samhna na bliana sin. D’fhan sé sa phost go dtí Samhain 2014.
Saol pearsanta agus onóracha
deas|mion|112x112px| Inchomhartha an Knight Bachelor Phós Jenkins an t-aisteoir Meiriceánach Gayle Hunnicutt i 1978; bhí mac amháin ag an lánúin. Scar siad óna chéile sa bhliain 2008 agus fuair siad colscaradh sa bhliain 2009. Phós sé Hannah Kaye, léiritheoir imeachtaí ag Intelligence Squared, sa bhliain 2014.
Bronnadh an gradam <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Knight_Bachelor" rel="mw:ExtLink" title="Knight Bachelor" class="cx-link" data-linkid="175">Knight Bachelor</a> air as seirbhísí don iriseoireacht in Onóracha na hAthbhliana 2004.
Féilire Iúil
Féilire a bhunaigh Iúil Caesar i 46 RC de bhrí go raibh an féilire a bhí in úsáid ó 153 RC suas le 3 mhí as alt leis na séasúir. Chuir sé 67 lá breise sa bhliain 43 RC, agus chinntigh go mbeadh 365 lá sa bhliain is lá breise gach 4 bhliain (bliain bhisigh), ar dtús trí dhá 24 Feabhra a bheith ann. Modhnaíodh in 8 AD é nuair a ceartaíodh feidhmiú na mblianta bisigh. In úsáid sa chuid is mó den Eoraip go dtí 1582 nuair a chuireadh féilire Ghréagóra i bhfeidhm.
Llansantffraid
Baile i Ceredigion, an Bhreatain Bheag, is ea Llansantffraid, 113 km ó Caerdydd agus 291 ó Londain. Tá daonra 1,176 ann, agus tá 628 (53.4%) in ann Breatnais a labhairt.
0í
thumb|Léarscáil d'Oirthear domhain timpeall na bliana 1.
Comhdháil na Náisiún Aontaithe ar an gComhshaol agus an Fhorbairt, 2009 i gCóbanhávan
mion|clé Tionóladh Comhdháil na Náisiún Aontaithe ar an gComhshaol agus an Fhorbairt, 2009 i gCóbanhávan sa Danmhairg ar 7-18, 2009 (tharla COP 15 agus CMP 5 ag an am céanna)
Baccalauréat (scannán Cristian Mungiu)
mion|clé|Foireann 'Baccalaureat' le "Cristian Mungiu"  ag Cannes sa bhliain 2016 mion|clé|Foireann 'Baccalaureat' le "Cristian Mungiu"  ag Cannes sa bhliain 2016 Is scannán de chuid na Rómáine, le Cristian Mungiu, é ' Baccalauréat ' (an Ardteistiméireacht), nó 'Graduation '. Bhí saothar Cristian Mungiu ar cheann de na scannáin is mó a bhí molta ag na léirmheastóirí ag Féile Cannes 2016. Bhí ainm na Rómáine in airde maidir le cúrsaí scannánaíochta sna 2010idí, a bhuí le Cristian Mungiu.
Scéal
Agus í ar tí scrúdú tábhachtach a sheasamh, déantar ionsaí fíochmhar ar mhac léinn cumasach, rud a fhágann go bhfuil baol ann nach bhfaighidh sí an deis scoláireacht a fháil chuig ollscoil aitheanta. Tograíonn a hathair, ar dochtúir é, a ladhar a chur sa scéal.
Tugtar léargas sa scannán dúinn ar dhearcadh agus ar chinntí morálta an athar ach tá léargas chomh maith ann ar náisiún a bhfuil an chneámhaireacht agus an chaimiléireacht ina chroílár.
Coverage (amhrán)
Is amhrán hip-hop é “Coverage” ("Clúdach") a eisíodh an 10 Aibreán 2020. Scríobh agus léirigh an rapper Éireannach SVG F1 an t-amhrán agus ba é a chéad singil é. scaoileadh an t-amhrán ar spotify agus youtube faoi Thaifid Discokid.
Cúlra
Chuir SVG F1, an t-ainm fíor Finn Munnelly, píosaí beaga de phróiseas taifeadta an amhráin ar Instagram, lena n-áirítear obair sa stiúideo le linn na tréimhse roimh scaoileadh an amhráin.
Taifeadadh
Taifeadadh an t-amhrán ag stiúideonna Junglebeam, Baile Átha Cliath go luath i 2020.
Liriceach
Pléann liricí na n-amhrán le saincheisteanna cosúil le ciníochas, chomh maith leis an mbealach chun rath. Déanann sé tagairt freisin don ghrúpa rap / léiriúcháin, SVG Productions, a bhfuil sé ina bhall de.
Drosera
Géineas plandaí beaga ascaideacha feoiliteacha, de ghnáth ilbhliantúil, is ea Drosera. Tugtar drúchtíní nó drúchtíní móna orthu. Tá siad dúchasach do réigiúin thrópaiceacha is mheasartha san Astraláise is an Afraic Theas. Na duilleoga spúnógchruthach nó liánchruthach, clúdaithe le gruaigí fada dearga. Na bláthanna cúigpheitealach le spící caola. Is cosúil le brathribí na ribí gruaige ar na duilleoga, iad inghluaiste, gach ceann le faireog sféarúil ar a cheann a thálann ábhar greamaitheach. Aomtar feithidí chuig na braoiníní lonracha agus greamaítear iad ansin. Nuair a thosaíonn siad ag coraíocht, lubann na gruaigí isteach, ag cur bac orthu éalú. Ansin lúbann an duilleog féin isteach chun an chreach a imchlúdú. Tálann na faireoga einsímí ansin, agus díleánn an planda an chreach roimh athoscailt na duilleoige is na ribí gruaige. Tá ar a laghad 194 speiceas ann.
The Fabulous Faker Boy
Craoladh an fichiú heipeasóid, "The Fabulous Faker Boy", den cheathrú sraith is fiche The Simpsons ar an 12 Bealtaine 2013. Scríobh Brian McConnachie an eipeasóid seo. D'fhéach 4.16 milliún duine ar an eipeasóid.
Grotto Place Castle
Ba é Grotto Place Castle an t-ainm ardnósach a bhronn an file, an scríobhaí, agus an ‘ollamh’ le Gaeilge, Art Mór Ó Murchaidh (fl.1820) ar a áit chónaithe umhal sa pharóiste Chill Choirle, Contae Lú ag tús an naoú haois déag. Bothán ar thaobh an bhóthair, i ndáiríre, a bhí sa ‘chaisleán’ seo, a bhí suite ag Crosbhóthar Bhaile Thomáis, cúpla míle siar an bóthar ó Dhún Dealgan, ar an phríomhbhóthar idir an baile sin agus Carraig Mhachaire Rois i gContae Muineachán. Chuir Nicolás Ó Cearnaigh, dalta cáiliúil de chuid Airt, síos ar an bhothán seo mar ‘a wretched hole where Murphy dwelt. Bhí páirc darbh ainm ‘Grottefield’ taobh thiar den bhothán agus ceaptar go raibh fochla de shaghas éigin sa pháirc seo tráth agus is dócha gur bhaist Art a bhothán i ndiaidh ainm na páirce. Bhí sé de chlú ar Art riamh go raibh féith an ghrinn aige agus gur chleacht sé gothaí ardnósacha. Ach bíodh gur bothán a bhí ann, bhí an teach seo ina cheárta ghníomhaíochta liteartha Gaeilge agus Art i mbarr a réime ag tús an naoú haois déag. Lóchrann dóchais a bhí ann i dtalamh bán an naoú haois déag, am a raibh an teanga, dar le Diarmaid Ó Doibhlin ‘ag imeacht ina rith collaigh i dtreo imeall an duibheagáin.’ Ach i bparóiste Chill Choirle bhí neart fuinnimh fós fágtha sa teanga cois tine ag an am seo agus is cosúil nach raibh fadhb ar bith ag Art a chuid comharsan a mhealladh isteach chuig Grotto Place Castle chun bheith páirteach i saothrú an léinn Ghaelaigh. Chuir an tAthair Lorcan Ó Muireadhaigh (1883–1941) ar ár súile dúinn go raibh an Ghaeilge ina ‘ language of the home in the parish of Kilkerley ' fiú chomh déanach le 1830. Le cois sin is fada agus is oirirc í stair an pharóiste seo ó thaobh litríocht na Gaeilge de. Cosúil leis na seacht gcathair Ghréige a mhaígh gur laistigh dá mballaí a saolaíodh an file Hóiméar, maíonn an paróiste beag seo gur laistigh dá chuid teorainneacha a saolaíodh ní mórfhile amháin, ach beirt mhórfhilí de chuid an seachtú agus an ochtú haois déag, sé sin Séamas Dall Mac Cuarta (c.1647-1733) agus Art Mac Cumhaigh (1715?/ 1738?-1773). Ar ndóigh tá cúpla insint eile i dtaobh na n-áiteanna inar saolaíodh an bheirt mhórfhilí seo ach cibé áit inar rugadh iad, is cinnte go raibh baint láidir acu le Cill Choirle, agus gur chaith siad beirt cuid mhaith ama ann. Scríobh siad beirt dánta molta ar theaghlaigh mhóra ón pharóiste. Scríobh Mac Cuarta dán molta ar chlann Mhic Dhiarmada, an teaghlach Caitliceach ba mhó a bhí ina chónaí i gCill Choirle lena linn. Bhíodh cónaí ag an teaghlach seo i dteach mór i mBaile Thomáis, teach a bhí suite sa ‘grottefield’ céanna is a bhí bothán Airt Uí Mhurchaidh. Is dócha gur tharraing Ó Murchaidh as an oidhreacht seo nuair a mheall sé a chuid comharsan isteach chuig Grotto Place Castle chun bheith páirteach i ngníomhaíocht liteartha.
Art Mór Ó Murchaidh
Scata daoine in aon cholainn bheo amháin a bhí in Art Mór Ó Murchaidh. Thug sé a bheatha i dtír mar fheirmeoir beag, ach chomh maith leis sin d’fheidhmigh sé mar mhúinteoir scoile, mar fhile agus mar scríobhaí. File fiúntach go leor a bhí in Art. Tá áit tugtha do dhá dhán leis ag Énrí Ó Muirgheasa ina chnuasach filíochta, Dhá Chéad de Cheoltaibh Uladh, a foilsíodh sa bhliain 1934. Ach glactar leis go forleathan sa lá atá inniu ann gur mó a thábhacht mar chatalaíoch liteartha ná mar fhile cruthaitheach ann féin. Áitíonn Tomás Ó Fiaich ‘...''one gets the impression ...that his poetic talents were not on a par with his enthusiasm. ’ Aorthóir a bhí ann go príomha agus uaireanta, mar a mhaíonn Ó Dufaigh, caitheann sé go spídiúil leo siúd atá faoi chaibidil aige: ‘Most of his verse is preoccupied with comment...often derogatory, on his fellow Gaelic scholars and on his unfortunate neighbours'' '.In aoir amháin leis, I mBailethomáis i chois Dhuineachmóir, tarraingíonn sé beagnach gach comharsa dá chuid isteach sa scéal agus déanann sé ceap magadh de chuid mhaith díobh. Cuireann Ó Dufaigh síos ar an dán seo mar opus magnus Airt. Tá cóip iomlán den dán seo caomhnaithe i measc lámhscríbhinní de chuid Acadamh Ríoga na hÉireann sa lá atá inniu ann (RIA MS 12/B1/5) agus d’fhoilsigh Matthew Moore Graham aistriúchán Béarla de faoin teideal ‘The War of Donaghmore’ sa bhliain 1933. Cearca de chuid comharsan le hArt a rinne mínós ar a chuid talaimh a chéadspreag an aoir seo. Faightear blaiseadh de stíl Airt ó rann seo a leanas as aoir eile dá chuid, Laoi an Ghiosdaire Mhaoil, aoir atá dírithe ar fhile agus ar mhúinteoir cois claí eile, fear den sloinne ‘Daly.’ Ach d’imthaigh sé uainn ‘s go raibh an turadh ‘na dhéidh,
Tá dúil agam nach dtilleann sé chugainn go réidh ’
S bé díoga an domhain is droch-earradh an tsaoghail
An giosdaire gan choisreacadh, an giosdaire maol. Tuairimíonn Ó Muirgheasa gur Peadar Dubh Ó Dálaigh a bhí sa ‘ghiosdaire maol’ seo, file, scríobhaí agus múinteoir as Contae na Mí
Imeachtaí Grotto Place Castle
Le cois a shaothar fileata, chaith Ó Murchaidh an-dua ag cur an léinn Ghaelaigh faoi bhráid a chuid comharsan. Bhunaigh sé sórt dámhscoile ina measc agus ghlac sé páirt an ollaimh inti. Theagascadh sé ceird na cumadóireachta, agus chuireadh sé na baill ag cumadh agus d’eagraíodh sé iomarbhánna filíochta le feabhas a chur ar a saothar filíochta. Deirtear gur thionóladh Art an iomarbhá filíochta dheireanach a tharla in Éirinn riamh. Ba é ‘Grottoplace Castle’ ceannáras na gníomhaíochta seo go léir. Tagann an t-eolas sin anuas chugainn trí lámhscríbhinní de chuid Uí Mhurchaidh féin agus lámhscríbhinní de chuid cúpla ‘deisceabal’ leis, mar a thugadh sé ar na daoine a ghlac páirt sna himeachtaí leis. Tá ainmneacha na 'ndeisceabal' sin sioctha sna lámhscríbhinní sin. D'fheidhmigh beirt fhear áitiúla mar rúnaithe ar choiste Grotto Place Castle, Patrick Dullaghan agus Pádraig Ó Gallóglaigh. Ghlac an bheirt fhear seo páirt i ngníomhaíocht lárnach an chumainn freisin. Tá lámhscríbhinn de chuid Uí Ghallóglaigh, bailiúchán dánta, i seilbh Leabharlann Náisiúnta na hÉireann sa lá atá inniu ann (NLI MS G200), agus faighimid dánta dá dhéantús féin i measc bhailiúchán Uí Muirgheasa i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath, dánta a chuir sé isteach mar iontrálacha ar iomarbhánna an chumainn. I lámhscríbhinn eile atá ar coimeád in Acadamh Ríoga na hÉireann (RIA 23 B 19) a bhaineann leis an bhliain 1826, nochtar an modh oibre a bhí ag an ngrúpa. Is cosúil go moladh duine den chumann téama, go dtéadh na baill i mbun cumadóireachta agus ansin go roghnaíodh an duine a mhol an téama i dtús báire an buaiteoir. Sin an modh oibre atá le sonrú i Lámhscríbhinn RIA 23 R B fosta, áit a bhfeicimid rainn ar théama an Phrotastúnachais agus an baol a bhain leis, ón fhear a mhol an téama, Eoin Lennon, agus ó chúigear ball eile den chumann, Mairia Ní Cearnaidh, Pádraig Ó Gallóglaigh, Brian Ó Roduigh, Art Ó Murchaidh é féin, agus b’fhéidir, Nioclás Ó Cearnaigh (tá an t-ainm deireanach seo doléite).
Na deisceabail is iomráití: Graham agus Ó Cearnaigh
Beirt fhear óg a tháinig go mór faoi thionchair Airt ná fear eile de bhunadh Chill Choirle, Nioclás Ó Cearnaigh (c.1802–c.1865) agus fear as baile Dhún Dealgan, Mathew Moore Graham (1805–1882).
Mathew Moore Graham
Bhuail Mathew Moore Graham isteach chuig Grotto Place Castle oíche éigin sa bhliain 1828, agus chuaigh imeachtaí an tí go mór i bhfeidhm air. D'fhág sé an cuntas seo maidir leis an oíche sin. "…Many of Oisin’s songs were sung, or repeated...the words and airs made a deep impression on my mind. Upon the first opportunity, I began to study my venerable vernacular tongue, and to feast on the inexhaustible delicacies contained in it. "Chuala Graham an laoi Fiannaíochta, Laoidh na Mná Móire, á aithris an oíche sin, agus sa bhliain 1833 d’fhoilsigh sé aistriúchán Béarla den laoi, The Giantess, from the Irish of Oisin. I ndiaidh dó é sin a chur i gcrích, thosaigh sé ag obair i gcomhpháirtíocht le Nioclás Ó Cearnaigh ar leabhar eile, leabhar dar teideal ‘The Bardic Remains of Louth’. Níor foilsíodh an leabhar seo riamh, ach tá dhá chóip den dréacht le fáil sa lá atá inniu ann, ceann acu in Acadamh Ríoga na hÉireann agus ceann eile i gColáiste na hOllscile, Bhaile Átha Cliath.
Nioclás Ó Cearnaigh
Cosúil le Mathew Moore Graham, idirghabhálaí cultúrtha a bhí in Nioclás Ó Cearnaigh fosta. Chaith siad beirt an-dua ag iarraidh an cultúr scríofa Gaelach a chur i dtuiscint don léitheoir Béarla, agus sin go díreach a bhí i gceist acu leis an leabhar ' The Bardic Remains of Louth' Roghnaigh siad saol agus saothar an fhile Oiriall, Peadar Ó Doirnín (c1700-1769) mar phríomhábhar don leabhar sin. Bhí Ó Cearnaigh freagrach as filíocht Uí Dhoirnín agus eolas ar shaol an fhile a bhailiú. Chuirfeadh Graham aistriúcháin Bhéarla ar na dánta. Bhí seasca bliain ann ó d’imigh Peadar Ó Doirnín ar shlí na fírinne agus, ag an am seo, ní raibh mórán tráchta air mar fhile taobh amuigh dá sheandúiche seilge i dtuaisceart Chontae Lú agus i ndeisceart Chontae Ard Mhaca. D’fhéadfaí a léamh ar iarrachtaí Graham agus Ó Cearnaigh go raibh sé de chuspóir acu an scéal seo a chur i gceart. Ach ar an drochuair bhí féith na bréagadóireachta in Ó Cearnaigh agus sa lá atá inniu ann níl aon iontaoibh ag lucht léinn as an ábhar a chur sé ar fáil don leabhar. Scríobh sé Memoir ar shaol an fhile agus sholáthair sé seacht n-amhrán is daichead de chuid an fhile, ábhar atá anois le fáil i Lámhscríbhinn 17 de chuid bhailiúchán Uí Mhuirgheasai Leabharlann an Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath. Maidir leis an chuntas a thugann Ó Cearnaigh ar shaol Uí Dhoirnín, maíonn Ó Buachalla gurb é ' bun agus barr an scéil ná fuil sa Memoir seo ach bunús éigin fírinne, cuid mhaith béaloideasa...agus cumadóireacht Í Chearnaigh féin .’ Agus tá an scéal níos measa fós nuair a amharcaimid ar na dánta. Deir Breandán Mac Cnaimhsí, 'Ní dócha gur chum Peadar Ó Doirnín thar deich gcinn de na seacht n-amhrán is daichead atá thíos dó ag Nioclás sa lámhscríbhinn sin.' Ba léir gur déantús dá linne féin a bhí sa chuid is mó den saothar a chuir Ó Cearnaigh ar fáil don leabhar, agus ní déantús de chuid an chéid roimhe sin, am a raibh an Ghaeilge níos saibhre.
Bíodh nach bhfuil mórán iarsmaí de chuid ré na mBard sa saothar The Bardic Remains of Louth, ní hionann sin is a rá nach bhfuil aon fhiúntas ag gabháil leis an saothar seo. Chabhraigh an méid fíorshaothair de chuid Uí Dhoirnín atá ann ainm an fhile sin a chur in airde agus taifead tábhachtach a dhéanamh ar roinnt dá shárshaothar, an t-amhrán Úr-chnoc Chéin Mhic Cáinte ina measc. Maidir leis an bhreis is tríocha dán a chum an Cearnach in ainm Uí Dhoirnín, cé nach bhfuil a lán acu ar mhórán fiúntais, tá cuid acu greanta, éifeachtach agus tábhachtach ó thaobh litríocht na Gaeilge de. Le roinnt blianta anuas chuir léirmheastóirí suim i bhfilíocht Uí Chearnaigh mar shaothar ann féin ag tabhairt san áireamh gur sa naoú haois déag a cumadh é, agus fuair dhá dhán de chuid na ndánta a leag sé ar Ó Doirnín, Cumha na Máthara agus Ar Sáile Anonn, moladh úisiúil uathu. Cuireann Ó Fiaich síos ar Cumha na Máthara mar ‘one of the finest poems, in Irish or English, written in this country in the nineteenth century. ' agus maíonn Ó Doibhlin go mbeadh ‘eolas orthu a fhad agus a mhairfidh an Ghaeilge agus gnóthóidh siad áit dó [O Cearnaigh] i nduanairí agus ar chúrsaí léinn.’
Dealbhóireacht na hAthbheochana
mion|[[Pietà (Michelangelo)|Pietà (Michelangelo) ]] Thosaigh Dealbhóireacht an Renaissance san Iodáil i ndeireadh na Meánaoise, is é sin sa 14ú haois agus leath an ghluaiseacht ar fud na hEorpa ina dhiaidh sin.
3 Deireadh Fómhair
Is é an 3 Deireadh Fómhair an 276ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 277ú lá i mbliain bhisigh. Tá 89 lá fágtha sa bhliain.
GAAGO
mion|[[Páirc an Chrócaigh]] Aip, seirbhís IPTV agus 'ardán íoc ar amharc' is ea GAAGO, agus RTÉ agus an CLG mar scairshealbhóirí.