cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
An Bhearna Mhíl
Creat an Scéil
Tosaíonn an scéal agus Nóra Liam Bhid ag a bainis go déanach ar maidin. Mothaíonn sí coimhthíos ag cur as di, is í go neirbhíseach corrabhuaiseach tar éis gur phós sí fear nár chuala sí aon iomrá air go dtí mí ó shin, is nár leag sí súil air go seachtain roimhe. Tá cóisir na bainise ag éirí tuirseach faoin am sin seachas buachaill aimsire athair Nóra, Beairtlín. Tagann sé in aiféala go mór uirthi agus í ag cuimhneamh ar an spraoi a bhíodh aici le Beairtlin, nár imigh sí leis ‘bog te ar áit na mbonn’ Déanann Beairtlín iarracht cur ina luí uirthi go mbeidh gach rud ceart ach tuigtear eatarthu nach amhlaidh a bheidh. Imíonn lucht aitheantais Nóra ansin, ag geallúint go dtabharfaidh siad cuairt uirthi ‘corruair’, geallúint gan fhírinne is cosúil. Míníonn a fear nua di faoi chuid de logainmneacha na háite is imíonn leis ar ais sa teach mór áirgiúil(I gcomórtas le bunáite na dteach i gceantar an chailín). Iar theacht ar ais don teach di cuireann sé as di nach bhfuil an chistin ‘tíriúil’ gan trácht ar ‘gaelach’. Tá an teach is a bhfuil ann, maille le fear an tí, coimhthíoch di. Beartaíonn sí tine a chur síos ansin ach molann a fear di gurbh fhearr di dul a luí, rud a scanraíonn í. Is cosúil gur fear deas ach leamh a fear úr. Téann Nora amach is feiceann lorg coise Bheairtlín ar an talamh, ach scríobann cearc an lorg coise lena crág. Filleann Nóra ar an teach is ar a fear atá ina chnap anois is scrúdaíonn sí é is tugann suntas don chaoi nach bhfuil bearna mhíl aige. Seans go gcuireann seo as di, agus i ngeall air sin go gcaithfidh sí an deimheas a imirt air, nó go bhfuil sí ag glacadh go drogallach lena saol nua.
Terry Pratchett
Raidió
Rinneadh cláir raidió as leabhair Terry Pratchett ar BBC Radio 4:
An Bhearna Mhíl
Creat an Scéil
''‘Croiméal cróndubh a bhfacthas di ón gcúpla smearamharc a thug sí uirthi cheana gur ghéar a theastaigh a díogáil uaithi. Agus go háirid ó thug sí faoi deara go barainneach anois nach raibh na dosáin thiubha róine ag clúdú aon bhearna mhíl…’''
Terry Pratchett
Cluichí do ríomhaire pearsanta
Tá roinnt chluichí bunaithe ar an nDiscworld freisin:
An Bhearna Mhíl
Léirmheastóireacht
clé|mion Déanann an léirmheastóir Alan Titley cur síos air seo mar eipeafáine, nó maidhmiú cuartach (nath a bhaineann sé as béal an Chadhnaigh). Titley, Alan, ‘Máirtin Ó Cadhain & Foirm an Ghearrscéil’, Comhar, Deireadh Fómhair 1980. (Lgh. 34-36, 38-40.)
Ag tosach an scéil seo is léir dúinn Nóra a bheith crúógach i mbun oibre ag réiteach tae agus seo ar oíche a bainise di. Deirtear go bhfuil sí ‘ar scor’ amhail is gur post aici anois an cleamhnas a rinneadh di. Is léir ar chéad leathanach ABBL nach raibh aon chumhacht ag Nóra ina cinniúint féin. D’inis a hathair ar chúla téarmaí dá máthair go raibh ‘ceithearnach Achréidh déanta amach aige’ di. Ní ritheann sé leis gur chóir é a lua leis an iníon.
Fear saibhir go leor é, teach breá ceann slinne aige, rud nár chomónta i gConamara na linne, agus tá tábhacht nach beag ag baint leis seo. De bharr gur buachaill aimsire é Beairtlín, an-seans nach dtabharfaí cead di é a phósadh riamh, mar go measfaí nach mbeadh sé feiliúnach di. Is éilimh ghéilleagrach agus shóisialta a chinntíonn nach bpósfaidh Nóra a grá geal.
Baintear úsáid as samhail an eochrasaí nach bhfaigfidh ligean ar na háthanna síolraithe riamh is tuigimid gur ag snámh in aghaidh easa a bheidh sí dá saol anois. Deirtear linn go ndeachaigh an cailín ‘faoi chuing an phósta’. Tugann cuing seo an phósta buarach na sochaí i dtuiscint. Cé gur rá coitianta go maith é, nuair a fheictear é is na samplaí eile thuas luaite, is léir Ó Cadhain ag rá linn nach bhfuil mórán de chead a cinn ag an ógbhean.
Léirítear mianta Nóra dúinn agus í ag caint ar an ‘suirí gan ghoimh’ a rinne sí le Beairtlín. Tá sé trom uirthi nár fhéad sí a gean air a chur in iúl toisc go raibh ainimh air. Luann Beairtlín an tslí nach mbeadh ‘comhaireamh na sop ag duine nach mbeadh ina cheannaí siopa nó ina bhoicín Achréidh’.
Seo toisc go n-éilíonn an pobal ar athair Nóra fear breá rachmasach a roghnú di. Ní hamháin go bhfuil seo i gcoinne a tola ach ní smaoinítear ar a toil fiú. Déanfar cleamhnas di más olc maith léi é, gnás a bhí coitianta go maith an tráth úd. Ba dhóigh leat nár smaoiníodh ar mhianta an chailín agus is amhlaidh gur measadh nach mbeadh rogha a leasa déanta aici féin. Arís eile luaitear an chuingir a bheith uirthi. Fiú amháin nuair is mian léi amhrán Bheairtlín a chlos coscann an pobal seo uirthi is sciobann siad leo í.
Tá 26 míle de shiúl na gcos eatarthu anois, is í pósta ar fear nach bhfuil aithne aici air. Tugtar Mrs Ryan uirthi ag deireadh na cóisire, rud atá gallda is eachtrannach di is méadaíonn seo ar an gcoimhthíos aici. Tugann an uile dhuine acu seo uirthi, an pobal ag brú mianta an aonaráin faoi chois. ‘gan an oiread is an t-aon sine lena dúchas a bheith fágtha ó d’imigh Beairtlín’ Tá an áit seo, an Achréidh, marbh di i gcomórtas lena baile cois farraige. Tosaíonn Nóra ar smaoineamh faoin teach ‘te’ agus an tslí gur eitigh a hathair boicíní eile fúithi. Seo an conradh idir a hathair agus Pádraig. De bharr gur de mhuintir cuíosach saibhir í bhí spré suntasach aici is d’fhág sin go raibh a hathair in ann í a dhíol leis an gceannaitheoir ba shaibhre nó b’oiriúnaí amhail is go mba cheantálaí é. Tugann Nóra faoi deara nach mbeidh inti feasta ach ball acra de bhaill acra an tí, uirlis gan ghá. Ainneoin go bhfuil an machaire réidh go maith, luaitear buairín is leis tagann an scanradh go mbeidh sí sáinnithe anseo go deo deo.
Tá an chistin gallda agus coimhthíoch di, leis, is baintear stangadh aisti nach mbaintear aon fheidhm as móin sa teach. Nuair a luaitear leaba scanraíonn sí.
Aistriúcháin
Aistríodh an scéal seo go Béarla sa leabhar The Road to Brightcity le hEoghan Ó Tuairisc faoin teideal The Hare-lip. D'fhoilsigh Poolbeg Press as Baile Átha Cliath sa bhliain 1981 é.
An Gleann Caol
Is baile fearainn i gContae Fhear Manach é An Gleann Caol.
Juan Pablo Montoya
mion|250px|Juan Pablo Montoya Is tiománaí Foirmle a hAon é Juan Pablo Montoya. Rugadh é i mBogotá na Colóime ar an 20 Meán Fómhair 1975. Ba thiománaí spóirt é a athair agus thosaigh sé féin sna karts shóisearacha sa bhliain 1986. Thosnaigh sé a ghairmshaol F1 le Foireann Williams i 2001, sular bhog sé go Foireann McLaren i 2005. Chaith sé an dara séasúr le McLaren sa bhliain 2006, taobh le Kimi Räikkönen. Sa bhliain 2014, bhí sé páirteach in Indycar.
The Nathan Carter Show
Clár siamsaíochta Béarla atá á chraoladh ar RTÉ a hAon ó 30 Deireadh Fómhair, 2016 i leith é The Nathan Carter Show. Nathan Carter a chuireann an clár i láthair.
Víreas Heipitíteas C
Is víreas beag d'aigéad ribeanúicléasach (RNA) (30 go 38 nm) é an víreas Heipitíteas C (HCV), le núicléachaipsid icisihéadrách agus imchlúdaithe, a bhaineann leis an ghéineas Hepacivirus den fhine Flaviviridae. Tá slabhra aonair ag an ngéanóm le polaraíocht dhearfach, de 9.6 Kb a ionchorpraíonn polaipeiptíd aonair de thart ar 3000 aimíonaigéad.
Annála Gearra Laighean
Annála Éireann is ea Annála Gearra Laighean, a chlúdaíonn na blianta idir 593 agus 1607. Cruthaíodh an saothar ag roinnt scríobhaithe anaithnide, a mheastar gur mhanaigh nó croiniceoirí, nó an dá, idir c. 1525 go 1625.
Víreas Heipitíteas C
Stair
I lár na 1970idí, scaip an nuacht go raibh na bainc fola truaillithe le gníomhaire anaithnid a bhí ina chúis le heipitíteas non A-non B. Sa bhliain 1989, tuairiscíodh an chéad seicheamh den víreas heipitíteas C.
Struchtúr agus timthriall víreasach
Ba é an deacracht a bhaineann le víreas heipitíteas C a chothú ceann de na príomhbhacainní ar a staidéar domhain. D'éascaigh an fhionnachtain sa tSeapáin se tréithchineál de ghéinitíopa 2a an víris, ó othar Seapánach a raibh heipitíteas sciobtha air cultúr an víris seo idir 2001 agus 2003. Tugtar JFH-1 ar an tréithchineál seo (Heipitíteas sciobtha Seapánach). Bhí sé indéanta freisin víreas den ghéinitíopa 1a a fhás ó thréithchineál.
Ardeaglais Canterbury
Ardeaglais Anglacánachí atá suite i Canterbury, Kent í Ardeaglais Canterbury. Is Láithreán Oidhreachta Domhanda UNESCO í.
Stair
Bunaíodh an t-easpag Agaistín an chéad séipéal ar an suíomh sa bhliain 596 AD.
Ar 29 Nollaig 1170, mharaigh leantóirí na rí Thomas Becket san Ardeaglais.
Sa bhliain 2007, phós Jacob Rees-Mogg Helena Anne Beatrix Wentworth Fitzwilliam de Chair san Ardeaglais agus aifreann Caitliceach ann i Laidin.
Baile na Finne
An Sráidbhaile
thumb|200px|left|Baile na Finne Deirtear go bhfuair an baile agus an loch an t-ainm Finn ó Fhionngheal, bean álainn a báigheadh sa loch agus í ag iarraidh a deartháir Feargamhain, a bhí gortaithe, a shábháil.
The Guard
Scannán Éireannach coiméide-dlúthchairde ón bhliain 2011 is ea The Guard. B'é John Michael McDonagh scríbhneoir agus stiúrthóir an scannáin. Brendan Gleeson a ghlac príomhpháirt an Garda, Sairsint Gerry Boyle, agus bhí príomhpháirtí eile ag Don Cheadle, Mark Strong agus Liam Cunningham. I gConamara agus i gCathair na Gaillimhe a raibh an scéal suite. Thaitin an scannán go mór leis an phobal agus fuair sé moladh ó na léirmheastóirí. Fuair Gleeson ainmniúchán do dhuais Golden Globe agus thuill McDonagh ainmniúchán do dhuais BAFTA mar scríbhneoir.
Baile na Finne
An Sráidbhaile
Roimh 1970, bhí cúig scoil sa pharóiste (ag Ceann Garbh, Loch Muc, Sealagán, Béal an Átha Mhóir agus Droim an Aonaigh). Tháinig laghdú ar na huimhreacha mar gheall ar an imirce, áfach. Druideadh na scoileanna agus tógadh ceann lárnach i mBaile na Finne. Anois tá an daonra ag méadú arís.
The Guard
Naisc sheachtracha
The Guard ar IMDb
Baile na Finne
An Sráidbhaile
Bhí dhá choláiste samhraidh i mBaile na Finne sna seachtóidí ach druideadh iad. Tá ceann amháin, Coláiste na gCruach, oscailte arís anois. I mbliana bhí dhá chúrsa ar siúl agus bhí suas le 270 páiste ar fad ag fanacht sna tithe ó Bhaile na Finne go Gleann Fhinne. Duine de na scoláirí ab ea Máire Mhic Ghiolla Íosa, iar-Uachtarán na hÉireann.
Tá seaniarnród cáiliúil sa cheantar, a osclaíodh sa bhliain 1895. Ritheann seantraein, an Mhuc Dhubh, air.
5ú-6ú haois
Ba í Taobhóg Naofa a thug an creideamh go Gleann Fhinne nuair a thóg sí cill nó teach pobail ansin sa chúigiú haois. Tugtar Paróiste Chill Taobhóige ar an pharóiste. Ba de chlann Uí Dhuibheannaigh Taobhóg, bean a shíolraigh ó Mháine, mac Néill Naoi nGiallach. Bhí siad seo ina dtaoisigh ar réimse mór talún in oirthear Dhún na nGall. Ghlac siad leis an Chríostaíocht ó Naomh Pádraig féin.
Bhronn an taoiseach cúig bhaile fearainn mar thailte eaglasta ar Thaobhóg - Coillte Fhearghail, An Clochán Mór, An Clochán Beag, An Bhrocach agus Leitir Bric. Bhí cill Thaobhóige ar bhruach abhainn na Finne.
Tá reilig Chill Taobhóige in úsáid ansin go fóill. Tá ballóga le feiceáil ansin a bhí mar mhainistir ag Ord Naomh Proinsias sa cheathrú haois déag. mion|An siopa
19ú haois
D’fhág an Gorta Mór a lorg ar an cheantar, ar ndóigh. Bhí caisleán ag an Tiarna Charles Styles i nGleann Fhinne agus bhí sé fearúil leis na bochta, de réir an tseanchais. mion|an stáisiún traenach
Cogadh na Saoirse
Is beag duine i nDún na nGall nár chuala an t-amhrán " Johnston’s Motor Car”, a cumadh faoin éacht a rinneadh ag Droichead an Ríleáin i 1921. Bhí carr de dhíth ar an IRA le gunnaí agus baicle fear a thabhairt go dtí an Clochán Liath. Ní raibh aon charr san áit ach ceann a bhí ag an Dr Johnston. Le scéal fada a dhéanamh gearr, rinneadh luíochán ar an dochtúir agus tógadh an carr uaidh. Rinne an file Liam Mac Giolla Easpaig an t-amhrán ina bhfuil na línte "You could hear the din going through Glenfin in Johnston’s Motor Car".
Turasóireacht
Seo ceantar álainn ina bhfuil lochanna agus aibhneacha, chomh maith le sléibhte mar Acla (1961 troigh), Scrig Mhór (1550 troigh) agus Scrig Bheag (1450 troigh). Is minic a thagann siúlóirí chun an cheantair.
Is é Loch Finne, atá trí mhíle ar fhad agus leathmhíle ar leithead, an loch is mó sa cheantar. Tá lochanna eile ann freisin: dhá Loch Muc, Loch na mBradán, Loch Eirig agus Loch Ghleann na mBuachaill. Tá bric sna lochanna seo uilig agus bíonn comórtais iascaireachta ar siúl i rith an tsamhraidh.
Tá Ionad Oidhreachta ar an Bhrocaigh ina bhfuil eolas agus iarsmaí den seansaol i dtaisce.
Haca Oighir ag Cluichí Oilimpeacha 2018
Tá an Haca Oighir ar cheann de na spóirt a bheidh ar siúl ag Cluichí Oilimpeacha an Gheimhridh 2018 i bPyeongchang. Beidh na comórtais ar siúl sa Gangneung Hockey Centre agus sa Kwandong Hockey Centre.
Tnúthán an Dúchais
Gearrscéal Gaeilge leis an scríbhneoir Éireannach Máirtín Ó Cadhain é Tnúthán an Dúchais a foilsíodh in An Braon Broghach (Cnuasach Gearrscéalta). Titeann de chrannaibh ar Cholm Cháit Anna, duine a bhfuil an-mhí-ádh air, gan filleadh ar fhód a dhúchais. Faigheann sé bás de angina pectoris nó taom croí dar le breith choiste an chróinéara, agus tugann reacaire an scéil tnúthán an dúchais mar leagan air seo. Dar le roinnt léirmheastóirí tá an scéal seo níos simplí ná scéalta eile sa chnuasach.
Tomás Mac Curtáin
Polaiteoir Éireannach de chuid Shinn Féin agus Ard-Mhéara Chorcaí ab ea Tomás Mac Curtáin (20 Márta 1884 - 20 Márta 1920), a bhí maraithe ag baill de Chonstáblacht Ríoga na hÉireann le linn an gCogadh Angla-Éireannach.
Cúlra
Ag tús na 20ú haoise, bhí an leasainm "Loyal Cork" ar Chorcaigh de bharr dea-chaidrimh idir an Chontae agus an Bhreatain. Ach ní raibh gach éinne sásta. Tar éis Éirí Amach 1916, tháinig athrú mór ar an scéal. agus faoi thús 1920, bhí ollbhua ag Sinn Féin sa toghchán áitiúil, agus iad anois i gceannas ar Bhardas Chorcaí.
Den chéad air, bhí brat na Poblachta in airde ar Halla na Cathrach, agus toghadh an Poblachtánach, Tomás Mac Curtáin mar Ardmhéara. Thosaigh foréigean idir Óglaigh na hÉireann agus na Dúchrónaigh (ceaptha mar phóilíní, ní raibh meas madra acu ar na hÉireannaigh).
Iarmhairtí
Lámhaigh an t-IRA Swanzy ní ba dhéanaí ar an 22 Lúnasa, 1920 i Lios na gCearrbhach, Contae Aontroma.
An Talaban
Gluaiseacht Ioslamach de chuid na hAfganastáin e is ea an Talaban.
1996-2001
Bhunaigh an Talaban stát Ioslamach bunúsaíoch san Afganastáin sa bhliain 1996, an 'Éimíríocht Ioslamach na hAfganastáine' mar a thugtaí uirthi.
Ach bhí sárú ar chearta an duine. Gearradh pionóis chorpartha ar dhaoine faoi rialacha éagsúla a shárú. Crochadh, lámhachadh, lascadh agus buaileadh daoine le clocha os comhair an tsaoil i gcaitheamh na mblianta sin. Cuireadh mná faoi chois freisin agus ní raibh cead acu dul ag obair.
Rinne na Stáit Aontaithe ionradh ar an Afganastáin i mí Dheireadh Fómhair 2001. Tháinig 'Poblacht Ioslamach na hAfganastáine' ar an bhfód, stát a bhí ar teaghrán ag na Stáit Aontaithe.
2021-
Thréig SAM an tír sa bhliain 2021 agus tháinig an Talaban ar ais i gcumhacht ar 15 Lúnasa 2021. Bhí na mílte daoine ag teitheadh ón Afganastáin dá bharr sin. Tugadh taidhleoirí agus sibhialtaigh amach as an Afganastáin ar eitleáin mhíleata. Bhí sé ina chíor thuathail timpeall i mí Lúnasa ag an aerfort i gCabúl agus an draoi daoine ag féachaint le teitheadh ón tír. Bhí anord ceart san áit le tamall ó bhailigh na sluaite ag an aerfort ag iarraidh teitheadh.
Thug urlabhraí sinsearach an Talaban le fios ag preasócáid ar 17 Bealtaine nach mbeidís chomh dian ar dhaoine agus a bhí nuair a bhí siad i gcumhacht cheana idir na blianta 1996 agus 2001. Dúirt urlabhraí an Talaban ag an am go mbeadh sé i gceist acu glacadh le cearta ban agus mionlach san Afganastáin feasta "de réir ghnáis na tíre agus suáilcí Ioslamacha." Bhí iarrtha ag an Talaban ar dhaoine oilte gan an tír a fhágáil. Gheall siad nach sáróidh siad cearta daonna aon ghrúpa.
Ina ainneoin sin, bhí go leor de mhuintir na hAfganastáine scanraithe roimh an Talaban agus a gcuid dianpholasaithe. Bhí faitíos ar dhaoine oilte agus ar mhná ach go háirithe nach mbeidh na cearta daonna agus oibre céanna acu faoi réimeas Ioslamach an Talaban agus a bhí faoin iar-rialtas. Mar sin theith daoine ón Afganastáin agus faitíos orthu roimh dhianpholasaithe tiarnasacha an Talaban.
Lean cogadh cathartha ar aghaidh i dtuaisceart na tíre, leis na Panjshir i mbun.
Compton Mackenzie
Ba údar é Edward Montague Compton MacCoinnich/MacKenzie (17 Eanáir 1883 i West Hartlepool – 30 Samhain 1972 i nDún Éideann). Bhí sé ina náisiúnaí Albanach freisin, cé gur rugadh i Sasana é.
Cuireadh léann roimhe i St Paul's School agus tar éis sin in Ollscoil Oxford. Idir 1920 is 1923 bhí Mackenzie ina "Tenant" sna hoileáin Herm agus Jethou.
D'fhoilsigh sé beagnach céad leabhar, dírbheathaisnéis i ndeich imleabhar san áireamh, ach bhain sé an clú is mó as a chuid úrscéalta, go háirithe Whiskey Galore.
Bhí suim mhór aige i gcultúr na Gàidhlig, an teanga féin (d'úsáid sé an Ghàidhlig i Whiskey Galore) agus an Seacaibíteachas. I 1914 d'iompaigh sé leis an gCaitliceachas, agus bhí sé ina chomhbhunaitheoir Phàrtaidh Nàiseanta na h-Alba. Cuireadh i mBarraigh é, áit ar thóg sé teach sna 1930idí.
Leabharliosta
Seo cuid de na leabhair is cáiliúla aige:
Cánacht na Crimé
Stát stairiúil ab ea Cánacht na Crimé a bunaíodh ar Leithinis na Crimé nuair a thit an tóin as stát an Mhathshlua Órga. B'í an ceann ab fhadsaolaí de na cánachtaí a tháinig i gcomharbas ar impireacht an Mhathshlua Órga.
Bunús
Cuireadh an chéad tús le Cánacht na Crimé nuair a chinn treibheacha áirithe fáin de chuid an Mhathshlua Órga éirí as saol na fánaíochta agus socrú síos sa Chrimé. Thug siad cuireadh do Hacı Giray, duine de shliocht sleachta Gheingis Cháin a bhí díreach ag dréim le ríchathaoir an Mhathshlua Órga, dul i gceannas ar an gCrimé, agus bhí Giray sásta leis an smaoineamh seo. B'éigean dó an-chath a chur ar an Mathshlua Órga le saoirse a bhaint amach don Chrimé, ach sa bhliain 1441, bhunaigh sé an Chánacht mar thír neamhspleách. San am sin, b'ionann an Chánacht agus an chuid ba mhó de Leithinis na Crimé, in éineacht le Deist-i-Ciptseac, is é sin, machairí móra Dheisceart na Rúise is na hÚcráine. thumb|180px|right|[[Meñli Giray ag tabhairt cuairte ar chúirt an tSabhdáin Otamánaigh Bayezid II]]
Má bhí an Chrimé neamhspleách ar an Mathshlua Órga, b'éigean don Chán géillsine a mhóidiú don Impireacht Otamánach go gairid ina dhiaidh sin. Nó nuair a fuair Hacı bás, d'éirigh ina chogadh cathartha idir a chuid mac faoin gcomharbas, agus ba í an Impireacht Otamánach a shocraigh an scéal trí thacaíocht a thabhairt do dhuine amháin de na mic, Meñli Giray. An bhaint a bhí ag an Sabhdán Otamánach agus ag Cán na Crimé le chéile, áfach, bhí sí ní ba chosúla le comhghuaillíocht chothrom ná le géillsine an vasáilligh dá thiarna. Is é is cúis leis seo, is féidir, go raibh urraim ag an Sabhdán d'fholaíocht Gheingis Cháin. Bhí an chomhghuaillíocht seo iontach fabhrach a fhad is a mhair an Impireacht Otamánach láidir, ach de réir mar a tháinig meath uirthi, thosaigh an t-ádh ag teip ar Chánacht na Crimé chomh maith.
Buaicré
Cibé scéal é, ón lá a rug Meñli Giray bua ar Chán deireanach an Mhathshlua Mhóir (arbh é a raibh fágtha den Mhathshlua Órga san am) sa bhliain 1502, thosaigh Cáin na Crimé ag maíomh go raibh siad i dteideal sheantailte ríocht Gheingis Cháin sa réigiún idir Abhainn Volga agus an Mhuir Chaisp, is é sin, áit a raibh cánachtaí Kazan agus Astrakhan. San am céanna, bhí prionsaí Rúiseacha Mhoscó ag cur suime sna tailte seo, agus ba dual don dá ríocht cogaí a chur ar a chéile. Sa bhliain 1571, d'éirigh le Devlet Giray an cath a bhriseadh ar shluaite Mhoscó agus cathair Mhoscó féin a dhó, éacht a thuill an leasainm "Taht-Algan" ("Sciobadóir na Ríchathaoireach") dó. An bhliain a bhí chugainn, áfach, chaill sé torthaí an bhua seo ar fad i gCath Molodi.
Ba í Salaçıq a bhí ar an chéad phríomhchathair ag Cánacht na Crimé. Sa bhliain 1532, d'aistrigh an Cán Sahib Giray an phríomhchathair go dtí Bağçasaray.
Ba é rítheaghlach Giray a bhí ag rialú na Cánachta ó thús deiridh, nó ní fhéadfadh aon duine an Chrimé a rialú ach duine de shliocht Gheingis Cháin. Mar sin féin, ní deachtóir gan srian a bhí sa Chán - chaithfeadh sé aird a thabhairt ar bharúlacha agus ar shainleasanna na dteaghlach uasal. Bhí dlí na Cánachta bunaithe ar dhlíthe traidisiúnta na bpobal Tuirceach, ar dhlí canónta an Ioslaim (sharia) agus ar dhlí na hImpireachta Otamánaí araon. Thairis sin, bhí a ndlíthe féin ag na pobail Chríostaí, ar nós na nGréagach is na nAirméanach, agus ag na pobail Ghiúdacha.
Ba í an Tatairis Chriméach caint na sráide, agus na mionlaigh in ann í a labhairt chomh maith le duine. An teanga oifigiúil liteartha a bhí á saothrú sa tír, áfach, ba í an teanga Chaghatay í, in éineacht leis an Tuircis Otamánach. Is é an cineál teanga a bhí i gceist leis an teanga Chaghatay ná comhtheanga na bpobal ar fad a bhí ag labhairt canúintí Tuircice sa Mheán-Áise. Bhí an teanga Chaghatay i muinín na haibítre Arabaí, nach dtaispeánann na gutaí ach ar éigean, agus mar sin, bhí cainteoirí na gcanúintí éagsúla ábalta a bhfuaimniú féin a bhaint as an teanga scríofa, ó choinnigh an córas scríbhneoireachta an chuid ba mhó de na difríochtaí canúna faoi cheilt.
Meath
Bhí trádáil na ndaor ar ceann de na slite beatha ba thábhachtaí ag an gCánacht. Ba nós leis na Cáin agus leis na fir uaisle sluaíochtaí a ghléasadh le daoine a cheapadh sna machairí móra agus a dhíol in aonach na ndaor. Uaireanta, chuaigh fir uaisle ag ceapadh daor beag beann ar thoil an Cháin, agus fiú i ndiúnas ar na conarthaí síochána a bhí i bhfeidhm faoi láthair. Creidtear gur fhuadaigh na Tataraigh Chriméacha trí mhilliún duine ar fad, Úcránaigh an chuid ba mhó acu, fad is a mhair an Chánacht. An t-eagar míleata a chuir na Cosacaigh orthu féin, freagra a bhí ann, go bunúsach, ar bhagairt na Cánachta.
San ochtú haois déag, bhí an Rúis - is é sin, Prionsacht Mhoscó - éirithe róláidir ag na Tataraigh Chriméacha, agus thosaigh an Chánacht ag titim as a chéile de dheasca na gcoimhlintí inmheánacha. Na cogaí a chuir an Rúis ar an Impireacht Otamánach, ba é ba toradh dóibh gur ghéill an Sabhdán Otamánach, i gconradh síochána Küçük Kaynarca sa bhliain 1774, an Chánacht ar fad don Rúis mar choimirceas. D'fhág an conradh seo an Cán deireanach de theaghlach Giray i gceann na Cánachta, ach níor mhair sé ansin i bhfad. Chuaigh coimhlintí inmheánacha polaitiúla na Cánachta i ngéire agus phléasc cogadh cathartha amach, agus sa bhliain 1783, chuir Caitríona Mhór, Banimpire na Rúise, ladar míleata sa chogadh seo. Chuir sí an Chánacht go léir de dhroim an tsaoil agus rinne sí cúige Rúiseach - Таврия/Tavriya - di, agus d'éalaigh an Cán, Şahin Giray, go dtí an Tuirc Otamánach.
Cill Ruáin
Is baile fearainn suite i gContae Thiobraid Árann í Cill Ruáin.
Gort an Choirce, Contae Fhear Manach
Is paróiste i gContae Fhear Manach é Gort an Choirce.
Coille Chneagaidh
Sráidbhaile beag i gComhairle Pheairt is Cheann Rois is ea Coille Chneagaidh nó Coille Chreithnich (an choill chreathaigh), taobh le hAbhainn a' Ghearaidh, Siorrachd Pheairt, agus 4 mhíle ó thuaidh agus siar ó thuaidh ó Bhaile Chloichridh.
Tá Bearnas Choille Chneagaidh, gearr dó ag an bhóthar A9 a bhí seachthreoraithe ó 1986. Tá stáisiún cumhachta sa sráidbhaile atá mar chuid de Scéim Cumhachta Hidrileictreach Loch Teimheil. Is le hUrras Nàiseanta na h-Alba cuid mhaith de bhruach na habhann. Tógadh iarnród stuach tarbhealaigh 10 áirse in aice láimhe sa bhliain 1863 a dhear Joseph Mitchell.
Tá cáil ar Choille Chneagaidh freisin de bharr Bhlàr Raon Ruairidh, agus freisin toisc gur maraíodh duine de na ceannairí is cáiliúla san éirí amach Iain Greumach,1ú Bíocunta Dhún Dé sa chath. Ach tharla an cath ag an sliabhraon in aice láimhe ar Cjoille Chnagaidh.
Catherine Day
Is iar- Ard-Rúnaí an Choimisiúin Eorpaigh í Catherine Day (rugadh 16 Meitheamh 1954 i Mount Merrion, Baile Átha Cliath). Ceapadh í i mí na Samhna 2005 agus chaith sí dhá théarma leis an Uachtarán Jose Manuel Barroso agus lean sí lena chomharba, an tUasal Jean-Claude Juncker go dtí go ndeachaigh sí ar scor i Meán Fómhair 2015. Is í an chéad bhean a raibh post Ard-Rúnaí an Choimisiúin Eorpaigh aici.
Gairme
Tar éis na céime d’oibrigh Catherine Day i mBaile Átha Cliath, ar dtús i mBanc Infheistíochta na hÉireann agus ansin i gCónaidhm Thionscal na hÉireann.
Róil san Choimisiún Eorpach
I 1979 chuaigh Day isteach sa Choimisiún Eorpach tar éis comórtais oscailte. Thosaigh sí ag obair i nDG Tionscail an Choimisiúin agus ansin d’oibrigh sí i gcaibinéid Richard Burke (1982-1984), Peter Sutherland (1985-1989) agus Sir Leon Brittan (1989-1996) a d’fhóin sí mar leas-chef de Cabinet.
I lár na 1990idí d’oibrigh Day ar mhéadú an Aontais Eorpaigh go tíortha lár agus oirthear na hEorpa. Bhí sí ina cathaoirleach ar na Coistí Comhlachais le tíortha is iarrthóirí agus bhí sí ar cheann de na hailtirí sa phróiseas réamh-aontachais. Sa bhliain 2000 ceapadh í mar leas-Ard-Stiúrthóir sa Ard-Stiúrthóireacht um Chaidreamh Seachtrach, ag fónamh faoin gCoimisinéir Chris Patten. Bhí sí freagrach as beartas sna Balcáin agus san Eoraip níos leithne lena n-áirítear an Rúis agus na CIS.
Sa bhliain 2002 ceapadh Day mar Ard-Stiúrthóir Comhshaoil, ag fónamh faoi na Coimisinéirí Margot Wallström agus Stavros Dimas. Bhí baint mhór aici le reachtaíocht REACH an Choimisiúin maidir le ceimiceáin a fhorbairt agus lena straitéisí aeráide agus fuinnimh in-athnuaite a fhorbairt.
I mí na Samhna 2005 ceapadh Day mar Ard-Rúnaí an Choimisiúin Eorpaigh. Le linn a téarma oifige d’fhorbair sí ról na hArd-Rúnaíochta i gcomhordú beartais traschoimisiúnaithe, a cur chuige níos fearr maidir le rialáil agus measúnú iarmharta / meastóireacht beartais agus bhí sí ina príomh-idirbheartaí ar chreat airgeadais ilbhliantúil 2014-2020 don AE. buiséad. Bhí sí i gceannas freisin ar obair an Choimisiúin ar an Seimeastar Eorpach, ag comhordú beartais eacnamaíocha agus sóisialta an AE agus na tíre. Tháinig an tUasal Alexander Italianer i gcomharbacht uirthi i Meán Fómhair 2015.
Trí 2018 d’fhóin Day mar “Chomhairleoir Speisialta” d’ Uachtarán an Choimisiúin Eorpaigh Jean-Claude Juncker
Róil rialachais
Bhí Day ina chathaoirleach ar Chomhlacht Rialaithe Choláiste na hOllscoile, Corcaigh ó 2015 go dtí Eanáir 2019. Ó Mheán Fómhair 2017 tá sí ina cathaoirleach ar Bhord Iontaobhaithe Leabharlann Chester Beatty i mBaile Átha Cliath, ar ceapachán rialtais é. Tá sí ar bhord an European Movement Ireland agus ar an Institiúid Gnóthaí Idirnáisiúnta agus Eorpacha. Tá sí ina ball d’Acadamh Ríoga na hÉireann.
Ó 2017 - 2019, bhí Day ina chathaoirleach ar ghrúpa athbhreithnithe neamhspleách ar ról eagraíochtaí deonacha i seirbhísí sláinte in Éirinn atá maoinithe go poiblí.
I mí Dheireadh Fómhair 2019, ceapadh Day mar chathaoirleach ar Thionól Saoránach na hÉireann ar Chomhionannas Inscne.
Cogadh na hAfganastáine (2001 - 2021)
Thosaigh Cogadh na hAfganastáine ar 7 Deireadh Fómhair 2001 nuair a rinne na Stáit Aontaithe ionradh ar an Afganastáin. Cuireadh an Talaban as oifig ar an 17 Nollaig 2001. Fuair an Talaban seilbh arís ar an tír ar 15 Lúnasa 2021. Bhí an cogadh san Afganastáin an cogadh is faide i stair na Stát Aontaithe. mion|17 Samhain 2008ː [[an tSualainn ag seoladh saighdiúirí]] Bhí éifeacht ollscriosta ag an chogadh ar an Afganastáin; fágadh na cathracha loite agus an tuath dothaistil agus doghabhála Fuair níos mó ná 250,000 bás le linn na mblianta 2001-2021. Bhí daoine ag éalú ó chogaíocht an Afganastáin sna bliianta seo, agus rinneadh tír teifeach den Afganastáin. ː mion|clé|"Obama Taliban" le Carlos Latuff, 2009
Tús
Bhí fórsaí na Stát Aontaithe agus a comhghuaillithe páirteach san ionradh ar an Afganastáin i dtús báire i mí Dheireadh Fómhair 2001, mar chuid den fhreagra idirnáisiúnta ar na hionsaithe sceimhlitheoireachta ar na Stáit Aontaithe ar 11 Meán Fómhair 2001. Chuir fórsaí Mheiriceá an ruaig ar an Taliban sa bhliain sin, cé gur tháinig na sceimhlitheoirí go léir as tíortha eile (an Araib Shádach ach go háirithe).
Ó 2001 i leith, bhí fórsaí ECAT (NATO) sa tír ach bhí feachtas treallchogaíochta ar bun ag an Talaban agus ag dreamanna eile.
Tarraingt amach
Glactar leis go forleathan sna 2000idí nach féidir bua míleata a bhaint amach agus go raibh comhréiteach polaitiúil ag teastáil. Ba léir freisin nach mbeadh aon chomhréiteach buan fadtéarmach muna mbíonn na Talaban istigh leis. Bhí na "fórsaí idirnáisiúnta" ag tarraingt amach as an tír ó 2002 ar aghaidh. Ach bhí an Taliban ag láidriú gach uair a tharraing siad amach agus é mar aidhm aige rialtas na tíre (a bhí ar teaghrán ag na Meiriceánaigh) a chur de dhroim seoil. mion|cnámh spairne pholaitiúil is an tír le fada ... mar shampla, sa bhliain 1878ː an Emir Sher Ali agus a "chairde", an Rúis agus an Ríocht Aontaithe mion|agóid (an-bhead) sa bhliain 2010 i Washington D.C. Sa bhliain 2010, reáchtáladh cruinniú mullaigh d’Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh (ECAT) i Chicago inar chíor na ceannairí straitéis scoir a dtrúpaí as cogadh na hAfganastáine.
I 2014. bhí tarraingt amach sách mór.
Dénouement
Thosaigh cainteanna síochána i ndáiríre idir an Taliban agus Stáit Aontaithe Mheiriceá sa bhliain 2019, faoi stiúir Donald Trump. Nuair a tháinig Joe Biden isteach in Eanáir 2021, cuireadh deifir leis na cainteanna. Thángthas ar chomhthuiscint, ina measc siúd a bhí i mbun cogaíochta, go n-imeodh fórsaí an iarthair as an tír faoi cheann cúpla mí. mion|Cuimhneachán, Veterans Memorial Park, Reidsville, Tattnall County, Georgia Sa bhliain 2021, bhí an rialtas áitiúil an-lag, agus ar teaghrán ag na Stáit Aontaithe. I mí Lúnasa, thréig na saighdiúirí de chuid an rialtais ina mílte agus ní raibh rún daingean acu a throid níos mó. Mar sin, bhí an bealach ar oscailt do na Talaban an tír a ghabhadh, fiú agus fórsaí an-bheag acu. Faoi dheireadh thiar thall, bhí an ceart féinchinntiúcháin agus an náisiúnachas i réim.
I mí Lúnasa, thug Joe Biden, le fios nach bhfuil aon aiféala air faoi chinneadh Mheiriceá tarraingt amach as an tír.
Tháinig an Talaban ar ais i gcumhacht ar 15 Lúnasa 2021. Le linn 2021, tuairiscaíodh go raibh suas le 400,000 duine aslonnaithe,
Tugadh taidhleoirí agus sibhialtaigh amach as an Afganastáin ar eitleáin mhíleata. Bhí sé ina chíor thuathail timpeall i mí Lúnasa ag an aerfort i gCabúl agus an draoi daoine ag féachaint le teitheadh ón tír.
Iarmhairtí
Ina theannta sin, bhí uirísliú déanta ar Mheiriceá mar gheall ar a dteip san Afganastáin (mar a tharla don APSS rompu sa 20ú haois). Ba fhollasaí don saol mór laige ná cumhacht Mheiriceá. Mar sin chinn Putin ionradh a dhéanamh ar an Úcráin sé mhí níos déanaí.
Bhí an chaoi a raibh ar Mheiriceá imeacht go maolchluasach as an Afganastáin sa bhliain 2021 feicthe ag an saol mór. 'Teip thubaisteach ab ea é seo i bpolasaí gnóthaí eachtracha na Breataine agus na Stát Aontaithe'.
Níos tábhachtaí fós, b'fhéidir, ba ea leathnú an Bhunúsaíochais Ioslamaigh ar fud an réigiúin in aghaidh sheasmhacht SAM. D'fhás an seicteachas, mar shampla Sunnaíochas  v Siach, Talaban v Al Qaeda srl.
I bhfianaise ar tharla do shean-impireacht na Síne san Afganastáin fadó, do na Sasanaigh sa 19ú haois, don Aontas Sóivéadach sa 20ú haois, agus do Mheiriceá sa bhliain 2021, ba chóir athsmaoineamh a dhéanamh faoina leithéid.
John Finan
Polaiteoir Éireannach ab ea John Finan (10 Meán Fómhair 1898 – 24 Bealtaine 1984). Bhí sé ina bhall de Chlann na Talmhan.
Fód Dubh
Is teach solais atá suite ar an iarthuaisceart cósta Contae Mhaigh Eo é Fód Dubh.
Seoirse IV na Ríochta Aontaithe
Bhí Seoirse IV (12 Lúnasa 1762 – 26 Meitheamh 1830) ina rí ar Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann ó 29 Eanáir 1820 go lá a bháis. Bhí sé ina leasrí ag a athair, Seoirse III, nuair a bhí tinneas meabhrach ag luí go trom air siúd, ó 1811 go dtí 1820. D'éirigh leis an mBreatain agus a comhghuaillithe an bua a fháil ar fhórsaí Napoleon le linn a réimis siúd. Is iomaí cur isteach a rinne Seoirse ar chúrsaí polaitíochta sa ríocht, go háirithe maidir le Fuascailt na gCaitliceach. Tháinig a dheartháir, Liam IV, i gcomharbacht air.
An Cnaoi
Is baile fearainn suite i gContae Thiobraid Árann í an Cnaoi.
Forbes
Tá an iris Forbes curtha i gcló sna Stáit Aontaithe agus tá sé dírithe ar an tráchtáil agus ar an airgeadas.
Bunaithe i 1917 ag B. C. Forbes, foilsíonn sí liostaí suimiúla i dtaobh tráchtála gach bliain, mar shampla Forbes 400, Forbes 500 agus Fortune 500.
Bun an Churraigh
Is sráidbhaile é Bun an Churraigh. Tá sé suite i gContae Mhaigh Eo.
An Triúr Saoithe
I dtraidisiún na Críostaíochta, tugtar an Triúr Saoithe (Gréigis: μάγοι, magoi) ar na ríthe a thaistil chuig Beithil chun bronntanais a thabhairt don leanbh Íosa Críost.
Ní luaitear iad ach i Soiscéal Mhatha amháin, ach cuimhnítear iad fós i gceiliúradh na Nollag.
Níor luaigh Matha cé mhéad rí a bhí ann ach oiread, ach dar leis an traidisiún bhí triúr ann mar gur trí bhronntanas a dáileadh: mar a bhí, ór, túis agus miorr.
Cloicheán
Is ainm coitianta é cloicheán ar chrústaigh bheaga uisceacha a bhfuil eiseachnámharlach agus deich gcos acu (atá ina mball den ord Decapoda). Is féidir roinnt acu a ithe. Ní grúpa tacsanomaíochta é na cloicheáin; is baill d'fho-oird éagsúla iad laistigh de na Decapoda.
An Triúr Saoithe
Soiscéal Mhatha
”Nuair a chuala na Saoithe caint an rí, d’imigh siad leo. Agus an réalta, a bhí feicthe acu roimhe sin ag éirí, ghluais sí rompu go dtí gur stad sí os cionn na háite ina raibh an leanbh. Nuair a chonaic siad an réalta, bhí áthas an-mhór orthu. Agus ar dhul isteach sa teach dóibh, chonaic siad an leanbh le Muire a mháthair, agus d’umhlaigh siad go talamh ag déanamh ómóis dó. Agus d’oscail siad a gcistí agus d’ofráil siad tabhartais dó, ór agus túis agus miorr. mion|Atlas Catalàn, 1375, Fol. V. (Soiscéal Mhatha 2:1-11) mion|"Pórtico dos Reis Magos" in Natal, [[An Bhrasaíl|An Bhrasail.]] Tá traidisiúin fad-bhunaithe gurbh duine as gach cine a bhí i gceist leis na trí Saoithe, - a dtugann na traidisiúin Caspar, Meilcíór agus Baltazár (fear gorm) orthu.
An scéal do leanaí
"Cúpla mí roimhe sin, thug triúr saoithe tábhachta réalta nua faoi deara sa spéir. Chreid siad gur chomhartha é an réalta nua ná go mbéarnfaí rí nua go luath. Chaith siad tamall fada ar a gcamaill ag leanúint an réalta agus d’aimsigh siadsan Muire, Iósaf agus a mBabaí nua freisin. Bhí ríméad ar Mhuire agus Iosaf an méid sin cuairteoirí a bheith acu..."
Scéal nó finscéal ?
Ní dhearna na chéad Chríostaithe amach ar chor ar bith gur ríthe a bhí iontu agus níor luaigh siad cén tír as a dtáinig siad.
Is fíor go ndeirtear sa mBíobla gur bronnadh ór, túis agus miorra air. Ach d’fhéadfadh níos mó ná triúr a bheith i láthair nuair a rinneadh an bronnadh. Ar aon chor, níl sé soiléir beag ná mór gur le linn dó a bheith sa mainséar a tharla sé.
An Eipeafáine
Ciallaíonn an focal Eipeafáine ‘splanc léargais’. Déanann féile na hEipeafáine ceiliúradh ar an gcuairt a thug na Triúr Saoithe ar an stábla chun onóir a thabhairt d’Íosa.
Tá siombalachas ag baint leis na bronntanais a thug na Saoithe:
mion|mórshiúlta REYES MAGOS, [[Meicsiceo]]
Nósanna
Reáchtáladh mórshiúlta ar fud an domhain.
Páipéar
200px|thumb|Leathán páipéar Is ábhar déantúsaithe as laíon adhmaid i leathán tanaí é an páipéar.
US Open
Comórtas leadóige a bhíonn ar siúl gach bliain i Nua-Eabhrac, Stáit Aontaithe is ea US Open. Is páirt den Grand Slam é an US Open
James Hession
Polaiteoir Éireannach ab ea James Hession (5 Samhain 1912 – 12 Eanáir 1999). Bhí sé ina bhall d'Fhine Gael.
Christie Hennessy
Cumadóir agus amhránaí as Ciarraí ab ea Christie Hennessy (19 Samhain 1945 – 11 Nollaig 2007), a rugadh leis an ainm Edward Christopher Ross i dTrá Lí, Contae Chiarraí.
Sheinn sé ceol traidisiúnta mar cheoltóir aonair, agus scríobh sé roinnt amhrán rathúil do cheoltóirí eile, mar shampla Cailleadh i Londain é, de bharr mhéisitéilióma agus aispeastóise, galair a phioc sé suas agus é ag obair ar na láithreáin tógála ina óige.
Gort an Fhraoigh
Is baile fearainn i gContae Fhear Manach é Gort an Fhraoigh.
An Ascaill
Is sráidbhaile í an Ascaill . Tá an baile suite i gContae Mhaigh Eo.
Cnoc Sí Ghabhna
Is baile fearainn suite i gContae Thiobraid Árann é Cnoc Sí Ghabhna.
Éadar
Is éan é an tÉadar. Trí speiceas de lachain mhara de chuid fhine na nAnatidae iad, mar atá Somateria mollissima, Somateria spectabilis agus Somateria fischeri. Dúchasach do thuaisceart an leathsféir thuaidh. Líneálann an baineannach a nead le cleití boga clúmhúla óna broinn: bailítear na cleití seo ar bhonn trádálach mar fhannchlúmh.
Cagála
Is sráidbhaile é Cagála. Tá sé suite i gContae Mhaigh Eo.
Memoranda Gadelica
Annála Éireann is ea Memoranda Gadelica, a chlúdaíonn na blianta 1582 go 1665. Caomhnaítear an lámhscríbhinn i Coláiste na Tríonóide, MS H. 4. 31.
Tuairiscítear sna hanála comharthaí agus scéalta báis faoi bhaill Mhic Aonghusa as Uíbh Eathach i gContae an Dúin an lae inniu. Feictear ann fosta tagairtí do chlanna na Uladh Éire amhail is Uí Néill, Uí Dhomhnaill, Uí Dhochartaigh, Uí Dhúbheanaigh. Bíodh seo mar atá, is dóigh é gur leabhar tuairiscí báis de phearsana suntasacha atá i gceist, amhail is Annála an Aonaigh.
Is gearr iad na hiontrálacha uile (m.s., 1589, Domhnall mac Briain Megaonghusa do mharbhadh.). Fiú má tá tuilleadh sonraí ann do bhliain éigin, ní fheictear ach dhá scéal báis (m.s., 1608, Cathir O Dochartaigh do mharbhadh 1 Augustii. Aodh mac Feidhlim Mac Aonghusa do mharbhadh.).
Chuir an eagarthóir fiche fonóta leis an téacs chun na pearsana a aithint, amhail is sub anno 1589, 1612, 1629, 1638, 1663.
Spásaimsir
thumb|Na Gealáin Theas (Aurora Australis), Bealtaine 1991 Is éard atá i gceist leis an spásaimsir nó le haimsir an spáis ná na hathruithe i gcoinníollacha an spáis in aice leis an Domhan, is é sin, idir atmaisféar na Gréine agus atmaisféar an Domhain.
Loch Finne
Loch fionnuisce is ea Loch Finne i gContae Dhún na nGall. Is é Loch Finne, atá trí mhíle ar fhad agus leathmhíle ar leithead, an loch is mó sa cheantar. Deirtear go bhfuair Loch Finne agus Baile na Finne an t-ainm Finn ó Fhionngheal, bean álainn a báigheadh sa loch agus í ag iarraidh a deartháir Feargamhain, a bhí gortaithe, a shábháil.
Spásaimsir
is féidir tagairt a dhéanamh d'aimsir an spáis idirphláinéadaigh agus an spáis idir-réaltaigh féin. Níor tháinig coincheap na spásaimsire in úsáid ach sna nóchaidí. Roimhe sin, ghlactaí leis na feiniméin a dtugtar spásaimsir orthu inniu mar chuid den fhisic, den aeranomaíocht nó den spástaiscéalaíocht.
Andrew Bonar Law
Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe ab ea Andrew Bonar Law (16 Meán Fómhair 1858 – 18 Deireadh Fómhair 1923).
Rugadh i Rexton, New Brunswick, Ceanada é. Bhí sé ina Phríomh-Aire na Ríochta Aontaithe ó 23 Deireadh Fómhair 1922 go 22 Bealtaine 1923.
Cionn Mhálanna
Is ceann tíre suite i gContae Dhún na nGall é Cionn Mhálanna.
Crois Mhic Lionnáin
Sráidbhaile i ndeisceart Ard Mhacha, is ea Crois Mhic Lionnáin (Crossmaglen), ar an mbóthar idir Dún Dealgan agus An Céide. Dar le daonáireamh na bliana 2001, bhí 1,459 duine ann.
Meastar gur ainmníodh an baile as Eoghan Mac Lionnáin, a raibh síbín aige sa cheantar san 18ú haois.
Is i gcuimhne ar an gCairdinéal Tomás Ó Fiaich, scoláire mór staire agus Gaeilge a d'éag sa bhliain 1990, a ainmníodh cearnóg an tsráidbhaile.
Bhí bunáit mhór ag Arm na Breataine agus ag an CRU (Constáblacht Ríoga Uladh) sa cheantar ar feadh na mblianta agus ní raibh fáilte ar bith rompu. Maraíodh 58 póilín agus 124 saighdiúir ar a laghad i ndeisceart Ard Mhacha le linn na dTrioblóidí, go leor díobh sin i gCrois Mhic Lionnáin féin. clé|mion|Bearaic Chonstáblacht Ríoga Uladh (RUC) i g[[Crois Mhic Lionnáin, Contae Ard Mhacha, ar an 28 Aibreán 2001. Bhí an t-ionad slándála seo á úsáid ag an gConstáblacht agus ag Arm na Breataine araon i mblianta na dTrioblóidí. Leagadh é sa bhliain 2007.]] In ainneoin bunáit an airm a bheith suite beagnach sa mhullach ar a bpáirc pheil e, agus na saighdiúirí a bheith ag cur isteach de shíor ar chluichí agus ar imreoirí, rinne peileadóirí na háite an-ghaisce agus bhuaigh siad Craobh Shinsear Chlubanna Peile na hÉireann sna bliana 1997, 1999, 2000 agus 2007.
Teangacha
Bhí eolas de shaghas éigin ar an nGaeilge ag 23.39% don daonra. Bhí eolas ar Albainis Uladh ag 2.19% don daonra. Ní raibh Béarla an céad teanga do 1.92% de dhaonra Crois Mhic Lionnáin. clé|mion mion
Reiligiún
Bhí 95.42% ó cúlra Caitliceach. Bhí 3.64% don daonra ó cúlra Protastúnachas nó reilgiún Críostaíocht eile.
Mark Deering
Polaiteoir Éireannach ab ea Mark Deering (6 Márta 1900 – 26 Aibreán 1972). Bhí sé ina bhall d'Fhine Gael.
Bileog
200px|thumb|Bileoga Is leathán clóbhuailte páipéir le fógraíocht nó eolas inti í bileog.
Elvis Presley
Ceoltóir agus aisteoir Meiriceánach ab ea Elvis Aaron Presley (8 Eanáir 1935 – 16 Lúnasa 1977). Íocón cultúr tha mór le rá a bhí ann, siamsóir ar ar tugtar an leasainm The King (an Rí), nó The King of Rock-n-Roll (Rí an Rac-Cheoil). Chuir sé an rac-cheol i láthair do lucht éisteachta idirnáisiúnta agus ag an am céanna, tharraing sé conspóid lena bheo agus lena mharbh.
Saol
Rugadh Elvis Presley i dTupelo Thoir, Mississippi ar an 8 Eanáir, 1935. Bhí a thuismitheoirí Vernon Elvis Presley agus Gladys Love Smith ag súil le leathchúpla, ach bhí marbh-bheirthe ann (buachaill eile a bhí ann, ar ar thug siad Jesse). D´fhás Presley aníos i dTupelo Thoir ar dtús, agus ansin chuaigh an teaghlach go dtí Memphis, Tennessee sa bhliain 1948.
Tar éis na scoil e, d'oibrigh sé leis an Precision Tool Company, agus ansin thiomáin sé trucail don Crown Electric Company.
Sun Studios
I rith an tsamhraidh 1953, chuaigh Presley go dtí Sun Studios agus chaith sé ceithre dhollar chun dhá amhrán a thaifead - My Happiness agus That's When Your Heartaches Begin. Ba bhailéid coitianta ag an am sin iad, agus thug Presley an ceirnín dá mháthair mar bhronntanas lá breithe. D'éist bunaitheoir Sun Records Sam Phillips leis na rianta freisin, agus thug sé cuireadh do Phresley teacht isteach arís i mí Meitheamh 1954 chun cúpla amhrán a chanadh.
Sheol sé amach é mar shingil, le Blue Moon of Kentucky ar an taobh eile. Thosaigh an stáisiún raidió WHBQ ag casadh an singil, agus i gceann tamaill bhain siad rath amach leis. Thosaigh Presley ag seinm ar fud na háite, agus d'fhás a cháil ó Tennessee go dtí áiteanna eile freisin. Sheinn Presley ag an Grand Ole Opry i Nashville freisin, áit atá tábhachtach fós. Lean sé ar aghaidh ar thuras sa Deisceart Mheiriceá. Ar an 16 Deireadh Fómhair 1954, agus 19 bliain in aois dó. sheinn Presley ag an Louisiana Hayride, clár raidió ceol-tíre i Shreveport, Louisiana. Rath mór ab ea é, agus fuair sé conradh nua chun píosa a dhéanamh gach seachtain. Thug sé taispeántas ar an teilifís áitiúil de chuid Louisiana Hayride ar 3 Márta 1955. clé|mion|Elvis Presley, 1955, Jacksonville
Na meáin
Bhuail Presley leis an mbainisteoir Colonel Tom Parker sa bhliain 1955. Ar an 15 Lúnasa 1955, shínigh Presley conradh le Hank Snow Attractions, comhlacht a bhí ag an amhránaí Hank Snow agus Colonel Tom Parker. Fuair Parker margadh leis an gcomhlacht mór RCA Records ar an 21 Samhain 1955, agus d'oscail siad dhá chomhlacht i Nua-Eabhrac chun ceol Presley a fhoilsiú. Ba bhainisteoir cliste é Parker, agus d'úsáid sé ainm Presley chun a lán airgid a dhéanamh. mion|Elvis agus Liberace, Las Vegas, 1956|cléD'eisíodh "Heartbreak Hotel" ar 27 Eanáir 1956. An lá dár gcionn, an 28 Eanáir, thug Elvis Presley taispeántas fuinniúil uaidh ar an teilifís, a chéad uair ar chlár náisiúnta. Tarraingíodh an bogadh meallacach raic ag an am! clé|mion|Sa Ghearmáin, 1958-1960Bhain Presley cáil níos fairsinge amach trína chuid ról scannán aíochta. Ba ea Love me Tender an chéad scannán a rinne sé, eisithe ar 15 Samhain 1956, agus in aois 21 bliain dó.
Níos déanaí, rinne Parker margadh le Hollywood Studios, agus rinne scannáin Presley a lán airgid do Parker freisin.
Seirbhís mhíleata
Ar an 20 Nollaig 1957, fuair Presley amach go raibh dhá bhliain le déanamh aige san airm, agus chuaigh sé isteach san airm an 24 Márta 1958. Spreag an scéal suim an phobail. Bhí an cuma ar Presley nár lorg sé cóireáil speisialta. Ní dhearna sé gearán ba chosúil agus fuair sé moladh dá bhrí sin. clé|mion|Elvis Presley agus Priscilla le [[Lisa Marie Presley|Lisa Marie, Feabhra 1968]]Seoladh Presley go dtí na Gearmáine ar an USS General George M. Randall (AP-115), mar gnáth-shaighdiúir. Thosaigh sé ag caitheamh drugaí nuair a bhí sé ann. Agus bhuail sé le Priscilla Beaulieu, 14 bliain d'aois ag an am.
D'fhill sé abhaile an 2 Márta, 1960. Nuair a bhí sé ar ais, cheap a lán daoine (mar shampla John Lennon) gur chaill Presley rud éigin san airm, agus bhí a shaothar nua níos measa. Bhí fearg ar Phresley féin leis a shlí bheatha, agus an obair deacair a bhí le déanamh aige sna scannáin. Ní raibh mórán ama aige chun ceol nua a chruthú.
Na 1960idí
Ba thréimhse athraitheach iad na 1960idí, agus bhí sé deacair dó a áit a fháil amach arís. Bhí an tIonradh Briotanach faoi lán seoil, leis The Beatles agus na bannaí nua eile.
Ar 1 Bealtaine 1967, phós Elvis Presley Priscilla Beaulieu san óstán Aladdin i Las Vegas. Mhair searmanas an phósta 8 noimeád. Rinneadh dúmhál mothúchánach ar Elvis, a deirtear. Rugadh Lisa Marie an bhliain dár gcionn.
Tháinig Presley ar ais go fírinneach leis an  '68 Comeback Special. Craoladh an taispeántas ar NBC ar an 3 Nollaig 1968, agus bhí sé an-rathúil. Chuaigh Presley ar ais go dtí a fhréamhacha rac-cheoil; sheinn sé an ghiotár agus chan sé a amhráin chomh láidir is a rinne sé riamh. Fuair sé fuinneamh nua, agus chuaigh sé amach ar chamchuairt arís sa bhliain 1969.thumb|Graceland
Deireadh a shaoil
mion|uaigh Elvis inniu i nGracelandTar éis seacht mbliana gan singil ag barr na gcairteacha, chuaigh a amhrán Suspicious Minds go dtí uimhir 1 ar an 1 Samhain, 1969, an t-amhrán deireanach uaidh a shroich an áit seo i rith a shaoil. Bhí rath mór aige fós i dtíortha eile, agus bhí na hamhráin Burning Love an-rathúil i Meán Fómhair 1972, agus The Wonder Of You sa bhliain 1970. B'ócáid mhór é an ceolchoirm Aloha from Hawaii, a craoladh i mí Eanáir 1973, an chéad chéad clár a chraoladh ar fud an domhain le satailít. Idir 1969 agus 1977, rinne Presley níos mó ná míle ceolchoirm, i Las Vegas agus ar thuras. B'é an chéad ceoltóir a bhí ábalta ceithre ceolchoirme i ndiaidh a chéile a dhíol amach i Madison Square Garden, Nua-Eabhrac.
I rith na 1970idí, thosaigh sláinte Presley ag éirí go dona. Bhí andúileach aige ar dhrugaí, agus bhí drochthionchar acu ar a chorp agus a intinn. Reáchtáladh an cheolchoirm dheireanach i Indianapolis, Indiana ar 26 Meitheamh, 1977.
Bás
Ar an 16 Lúnasa 1977 ag 3:30 p.m, fuarthas Presley ina luí gan mhothú ina sheomra folctha i Graceland, agus in aois 41 dó.