cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Oileáin Fharó
Oileáin Fharó agus an Danmhairg
Tá Oileáin Fharó faoi riail na Danmhairge ón mbliain 1388 i leith, agus an Danmhairg atá i mbun gnóthaí cosanta, dlí agus seachtracha. Sa bhliain 1816 cuireadh deireadh leis an Løgting, rud a d'fhág na hoileáin mar chúige agus Maor ina cheannas. Tháinig an Løgting ar ais sa bhliain 1851, cé nach raibh ann ach foras comhairleach go dtí an bhliain 1948.
Sa bhliain 1946 vótáil pobal na n-oileán i ngeall ar cheist an neamhspleáchais; bhí móramh beag ar son scaradh leis an Danmhairg, ach theip ar an rialtas socrú a dhéanamh dá réir, agus tamall ina dhiaidh sin tháinig rialtas nua i dtreis a dhiúltaigh don scaradh. Rinneadh comhréiteach: cuireadh dlí féinrialaithe i bhfeidhm sa bhliain 1948 agus thug an Danmhairg fóirdheontas mór bliantúil.
Faoi láthair ní mór an difríocht atá idir líon na ndaoine atá i bhfabhar neamhspleáchais agus líon na ndaoine atá ina choinne. Tá tuairimí difriúla le cloisteáil i measc an dá dhream, agus bheadh fáilte roimh breis féinrialaithe go fiú ag daoine atá i bhfabhar an aontais.
Oileáin Fharó agus an tAontas Eorpach
Deir Conarthaí na Róimhe go soiléir nach mbaineann na hoileáin leis an Aontas Eorpach, agus deir prótacal speisialta, má tá saoránaigh Dhanmhargacha ina gcónaí sna hoileáin, nach meastar gur saoránaigh Dhanmhargacha iad de réir na gConarthaí. Fágann seo nach saoránaigh de chuid an Aontais Eorpaigh iad (cé gur saoránaigh de chuid an AE fós iad daoine eile ón AE atá ina gcónaí ann). Ní bhaineann Oileáin Fharó le Comhaontú Schengen, comhaontú saorghluaiseachta, ach ní call do na Faróigh pas a thaispeáint agus iad ag taisteal idir tíortha de chuid Schengen.
Tíreolaíocht
thumb|left|Sørvágur ar oileán Vágoy Tá Oileáin Fharó leath slí idir an Íoslainn agus an Iorua, agus is iad oileáin na hAlban an chríoch is neasa dóibh. Comhordanáidí: 62.00 thuaidh, 06.47 thiar.
Tá 1,399 ciliméadar cearnach iontu, agus níl lochanna móra ná aibhneacha móra ann. Is é Lítla Dímun an t-aon oileán amháin nach bhfuil daoine ina gcónaí ann. Oileáin creagacha is ea iad, agus aillteacha ar gach taobh díobh beagnach. Slættaratindur an sliabh is airde, agus tá áiteanna ann atá níos ísle ná an fharraige.
Rinneadh an chuid is mó de na hoileáin de laibhe bhasaltach de chuid na ré Pailéigéiní (an ré is déanaí den stair gheolaíoch).
Iompar
thumb|left|Smyril, bád farantóireachta Tá an-dul chun cinn déanta i gcúrsaí iompair. Tá tonnáin, droichid agus cabhsaí idir na trí oileán is mó agus trí oileán mhóra eile san oirthuaisceart, agus freastalaíonn baid thapa farantóireachta ar an dá oileán mhóra theas. Tugann bóithre maithe chun gach sráidbhaile thú, cé is moite de shráidbhailte i seacht gcinn de na hoileáin is lú.
Deimeagrafaíocht
thumb|Rinceoirí in éide thraidisiúnta
Geoffroi de Villehardouin
Croiniceoir agus ridire Francach ab ea Geoffroi de Villehardouin. Do rugadh thart ar an mbliain 1150 é agus do fuair sé bás idir Mí na Nollag insan mbliain 1212 agus Mí an Mheithimh insan mbliain 1218. Mar chniocht, do chuaigh Geoffroi de Villehardouin ar chrosáid agus do bhí sé páirteach i gconcas Iarúsailéim (1203 - 1204), rud a tharla i rith na Ceathrú Crosáide, agus i mbunú Impireacht Laidineach an Oirthir. Do deineadh Maréchal de Champagne (Gaeilge: 'Marascal Champagne') de Gheoffroi de Villehardouin agus dob é ina Mharéchal de Romanie (.i. 'Marascal d'Impireacht Laidineach an Oirthir') ina dhiaidh sin.
Oileáin Fharó
Deimeagrafaíocht
De shliocht Lochlannach agus Ceilteach formhór mór na bhFaróch. An anailís is déanaí a rinneadh ar an DNA taispeánann sí gur leis an Lochlainn a bhaineann 87% de na crómasóim Y. Tagann 84% den DNA miteacoindreach (DNA a bhaineann le mná) ó mhuintir na hAlban agus na hÉireann.
Baineann muintir na n-oileán le seacht dtír is seachtó faoi láthair, ach baineann an chuid is mó díobh (98%) le Ríocht na Danmhairge.
Ga buí mór
Is planda é an ga buí mór.
Oileáin Fharó
Deimeagrafaíocht
Is í an Fharóis príomhtheanga na n-oileán, cé go gcaithfear Danmhairgis a fhoghlaim ar scoil. Is cosúil litriú na Faróise le litriú na hÍoslainnise, ach is cosúla an Fharóis labhartha le canúintí iarthar na hIorua. Tá teaghlaigh Dhanmhairgeacha sna hoileáin a labhraíonn Danmhairgis sa bhaile. Cruthaítear téarmaíocht nua i bhFaróis de réir mar is gá.
Geoffroi de Villehardouin
Saothar
Ón mbliain 1207 go dtí an bhliain 1213, do scríobhadh Geoffroi de Villehardouin De la Conquête de Constantinople (Gaeilge: 'Fé Choncas Chathair Chonstaintín'), croinic a insíonn stair na Ceathrú Crosáide agus a thugann léargas dúinn ar eachtraí a tharla idir an bhliain 1198 agus an bhliain 1207 go háirithe. Ba i Sean-Fhraincis a scríobh Geoffroi de Villehardouin an chronic seo agus tá clú agus cáil uirthi de bharr chumas a scríbhneoireachta.
Oileáin Fharó
Fás an daonra (1327-2004)
thumb|upright|left|Stampa Faróch le hAnker Eli Petersen ag ceiliúradh theacht na Críostaíochta Is dócha nár sháraigh an daonra 5,000 duine go dtí an t-ochtú haois déag, agus timpeall na bliana 1349 fuair tuairim is leath an phobail bás den phlá. Ón 18ú amach tháinig méadú mór ar an bpobal, ó b'fhusa teacht i dtír ar an iascaireacht agus ó bhí cúrsaí sláinte ag dul i bhfeabhas.
Aeráid
Aeráid Fho-Artach Mhara atá ann de réir rangú Köppen. Bíonn aeráid an n-oileán á fuarú ag an Aigeán Atlantach. Ach tugann an Sruth Atlantach Thuaidh uisce measartha te leis ann ó Mhurascaille Mheicsiceo, rud a fhágann nach mbíonn an geimhreadh rófhuar (idir 3.0 agus 4.0 °C), cé go mbíonn an samhradh fionnuar (idir 9.5 agus 10.5 °C) de bharr thionchar an aigéin féin. Bíonn an aimsir garbh, scamallach agus fionnuar ar feadh na bliana, agus 260 lá báistí ann. Bíonn lagbhrúnna ag gabháil soir ó thuaidh agus is minic gaoth mhór agus greadadh báistí ann.
Geoffroi de Villehardouin
Saothar
Ón 19ú haois amach, do chuir staraithe áirithe ar Gheoffroi de Villehardouin nach ndúirt sé an fhírinne ghlan maidir leis an gCeathrú Crosáid insan gcroinic a chum sé fúithi: Dar leis na staraithe siúd, ba é de dheasca comhcheilge réamhbheartaithe - comhcheilg a raibh muintir na Venéise nó daoine Gearmánacha thaobh thiar di - a chuaigh an Ceathrú Crosáid ar strae agus de dheasca na comhcheilge chéanna a deineadh dearmad ar an aidhm a bhí mar bhunús leis an gcrosáid leis. Ní dhéanann Gheoffroi de Villehardouin aon trácht ar a leithéid de chomhcheilg agus síleann na staraithe sin nach ndéanann sé aon trácht uirthi toisc go raibh sí á ceilt aige, nó toisc nach raibh sé ar an eolas fúithi fiú. Ní aontaíonn gach staraí leis an ndearcadh san, áfach; ceapann go leor staraithe nach raibh aon chomhcheilg ar bun le linn na Ceathrú Crosáide agus, fiú dá mba rud é go raibh a leithéid de rud ar siúl, ceapaid nár dhein Geoffroi de Villehardouin aon iarracht rudaí a cheilt, ná a athrú, agus a chroinic á scríobh aige.
Oileáin Fharó
Plandaí
Is é an fásra is dual do na hoileáin féar, fraoch (go háirithe fraoch coiteann - Calluna vulgaris), caonach, crotal agus bláthanna fiáine. Níl crainn ann, agus tá cuma Chonamara ar an áit dá bharr.
Ainmhithe
Is iad na héin is mó atá le feiceáil in Oileáin Fharó éin farraige agus éin a dtaitníonn an blár fairsing leo. Tá fochineálacha ar leith de speicis choitianta le fáil ann: an t-éadar (Somateria mollissima), an druid (Sturnus vulgaris), an dreoilín (Troglodytes troglodytes), an fhoracha (Uria aalge) agus an fhoracha dhubh (Cepphus grylle). Bhíodh an fiach breac ann, ach tá sé imithe in éag anois. thumb|Caoirigh ar [[Suðuroy, an t-oileán is faide ó dheas]]
Sinigh
Tá rónta glasa (Halichoerus grypus) an-choitianta cois farraige, agus tá a lán míolta móra le feiceáil ann. Is é an cineál is coitianta an píolótach (Globicephala melaena), ach uaireanta tá an chráin dhubh (Orcinus orca) le feiceáil. Cibé sinigh fhiáine eile atá le fáil sna hoileáin anois, daoine a thug isteach iad.
An Dúlra agus an Bhitheolaíocht
Tá cnuasach algae ó Oileáin Fharó le fáil in Iarsmalann Uladh: uimhreacha catalóige F3195—F3307. Bailíodh iad de bharr suirbhé a rinneadh faoi choimirce NATO, Iarsmalann na Breataine (Dúlra) agus Fhundúireacht Carlsberg. Ceann de dheich sraith exsiccatae iad.
Comic Book Guy
Is é Comic Book Guy (nó Jeff Albertson) ceann de na carachtair sa tsraith theilifíse bheoite The Simpsons. Tá sé guthaithe ag Hank Azaria. Bhí sé ar an gclár den chéad uair san eipeasóid "Three Men and a Comic Book".
Meiriceánaigh Mheicsiceacha
Tá 36,255,589 Meiriceánaigh Mheicsiceacha (11.2% den daonra) ina gcónaí i Stáit Aontaithe Mheiriceá de réir an daonáireamh 2016.
Surrey Thiar Theas (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Surrey Thiar Theas. Cruthaíodh sa bhliain 1983 é. Is é Jeremy Hunt (C) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Ned Flanders
Tagairtí
Figuren aus Die Simpsons Postacie w serialu Simpsonowie
Spelthorne (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Spelthorne. Cruthaíodh sa bhliain 1918 é. Is é Kwasi Kwarteng (C) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Cádiz
Is cathair agus port i gcomhphobal féinrialaitheach na hAndalúise in iardheisceart An Spáinn é Cádiz. Bhí 123,948 duine ina gcónaí i gCádiz sa bhliain 2012. Feictear ar Cádiz mar an chathair is sine in iarthar na hEorpa ina bhfuil daoine ina gcónaí ann go leanúnach toisc gur aimsíodh iarsmaí ó 3,100 bliain ó shin. Bhunaigh na Féinícigh é. Tá sé mar Phort Baile Cabhlach na Spáinne ó na Búrbónaigh Spáinneacha san 18ú haois. Tá Ollscoil Cádiz lonnaithe ann chomh maith. Tá Cadiz suite ar píosa talún caol timpeallaithe leis an bhfarraige.
Tumadóireacht scúba
Snámh faoin uisce le cabhair gaireas glanscartha riospráide faoin uisce (uathscamhóg). Oifigeach Francach cabhlaigh, Jacques Yves Cousteau, agus innealtóir, Emil Gagnan (1900-1979), a shaothraigh an chéad cheann i 1943. Bunaíodh Cónaidhm Dhomhanda na nGníomhaíochtaí Faoi Uisce i 1959.
Brescia
Is cathair i réigiún na Lombairde san Iodáil é Brescia. Bhí 194,308 duine ina gcónaí i mBrescia i 2011.
Surrey Heath (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Surrey Heath. Cruthaíodh sa bhliain 1997 é. Is é Michael Gove (C) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Como
Is cathair i réigiún na Lombairde san Iodáil é Como. Bhí 84,876 duine ina gcónaí i gComo i 2010.
Professor Frink
Is é Professor John Nerdelbaum Frink, Jr. nó Professor Frink ceann de na carachtair sa tsraith theilifíse bheoite The Simpsons. Tá sé guthaithe ag Hank Azaria. Is eolaí é. Bhí sé ar an gclár den chéad uair san eipeasóid "Old Money".
Conon de Béthune
Trouvère agus crosáidí ab ea Conon de Béthune. Do rugadh in Artois thart ar an mbliain 1150 é agus do fuair sé bás i gCathair Chonstaintín, nó i gCathair Haidrian, i Mí na Nollag insan mbliain 1219 nó 1220.
Tumadóireacht domhainfharraige
mion|deas|Tumadóir Is éard is tumadóireacht domhainfharraige ann ná dul síos go grinneall na farraige agus fanacht ann ar feadh tréimhsí réasúnta fada le haghaidh taiscéalta, tarrthála nó tógála.
Cheap Augustus Siebe (1788-1882) an chulaith aerdhíonach tumadóireachta i 1837. I gcultacha nua-aoiseacha tumadóireachta, bíonn clogaid snáithínghloine le fuinneoga radhairc, agus bróga ualaithe le haghaidh cobhsaíochta.
Conon de Béthune
Tá cáil air as na hamhráin a chum sé fén ngrá agus fén gcrosáid. Mar chrosáidí, do ghlac sé páirt insan dTríú agus insan gCeathrú Crosáidí, agus do bhí ról polaitíochta lárnach aige insan gCeathrú Crosáid leis.
Tumadóireacht domhainfharraige
Análaíonn an tumadóir aer, nó meascán ocsaigine is héiliam, a chaidéalaítear síos dó ón mbád ar an dromchla. Le cultacha armúrtha tumadóireachta, is féidir le tumadóir a bheith ag obair ar a chompord chomh domhain le 700 m agus brú an aeir timpeall gnáthbhrú an atmaisféir.
Conon de Béthune
Saol
Do rugadh Conon thart ar an mbliain 1150. Dob é Conon an dara mac a saolaíodh do Robert V de Béthune, tiarna Bhéthune agus advocatus ecclesiae le Mainistir Shan Vaast a bhí suite gar d'Arras, agus d'Adélide de Saint-Pol. Deartháir Bhaudouin de Béthune, cunta Aumale agus duine de lucht leanúna na ríthe Anraí II Shasana agus Risteard I Shasana, ab ea Conon agus do bhí sé gaolta le cuntaí Hainaut ar thaobh a mháthar críonna. Ba é Huon d'Oisy múinteoir Chonon agus do bhí Conon féin ina chara ag trouvères iomráiteacha (Blondel de Nesle agus Gace Brulé, mar shampla). Dar le ceann amháin desna dánta a chum sé, ba ar bainis Philippe II agus Isabelle de Hainaut, rud a tharla insan mbliain 1180, a bhí Conon os comhair chúirt Rí na Fraince den chéad uair riamh. Do chan sé cúpla ceann desna hamhráin a raibh cumtha aige ag an mbainis sin, ach níor thaitníodar puinn leis an Ríonmháthair, Alix de Champagne, ná leis an Rí é féin; do dheineadar beirt magadh fé bhlas Artois a bhí ar chuid cainte Chonan agus ar na hamhráin a chan sé, rud a chuir an-díoma air toisc go raibh Marie de Champagne, bean a bhí ina pátrún aige, i láthair ag an mbainis.
Tumadóireacht domhainfharraige
De ghnáth oibríonn tumadóirí i bpéirí, gach duine ag faire ar a chompánach. Tá teileachumarsáid idir an bheirt faoin uisce agus leis na daoine sa bhád fíorthábhachtach. Baintear feidhm as clog tumadóireachta i gcomhair oibre fadtéarmaí faoin uisce, cosúil le cothabháil bhunstruchtúr ardán rige ola.
Conon de Béthune
Saol
Tar éis dó páirt a ghlacadh insan dTríú Crosáid, do ghlac Conan páirt insan gCeathrú Crosáid insan mbliain 1202, rud a dhein sé i dteannta a dhearthár Guillaume. Ag an am san, do bhí Conon ina óráidí ag Baudouin VI de Hainaut. Do mhol Geoffroi de Villhardouin Conan as a sholabharthacht, as a eagna, agus as a niachas; dúirt Geoffroi de Villhardouin fé Chonon gur mhaith an ridire ab ea é, agus duine an-deaslabhartha a raibh siosmaid aige a bhí ann. I ndiaidh choncas Chathair Chonstaintín, rud a tharla insan mbliain 1204, do bhí ról tábhachtach ag Conan i rialtas Bhaudouin, agus insna rialtais a tháinig ina dhiaidh (.i. rialtas Henri de Flandres agus rialtas Phierre I de Courtenay). Do bhí ról lárnach ag Conan insan athchairdeas a deineadh idir Baudouin agus Boniface I de Montferrat, agus i gCath Chathair Haidrian leis. Tar éis do Yolande de Hainaut, Banimpire Chathair Chonstaintín, bás a fháilt insan mbliain 1219, do roghnaíodh Conon chun bheith ina leasimpire ar Impire Laidineach an Oirthir; do fuair sé bás tamall gearr ina dhiaidh sin áfach, insan mbliain 1219 nó 1220.
Barney Gumble
Is é Barnard "Barney" Gumble ceann de na carachtair sa tsraith theilifíse bheoite The Simpsons. Tá sé guthaithe ag Dan Castellaneta. Bhí sé ar an gclár den chéad uair san eipeasóid "Simpsons Roasting on an Open Fire".
Conon de Béthune
Filíocht
Do mhúin Huon d'Oisy an fhilíocht do Chonon. Sa lá atá inniubh ann, níl ach ceithre dhán déag againn faoinár féidir linn a rá gur scríobh Conan iad - fiú i measc na ndán san, áfach, tá ceithre dhán ann agus níltear go hiomlán cinnte an raibh Conan é féin a chum iad nó ná raibh. Amhráin is ea na dánta a chum Conan agus tá an nodaireacht cheoil a bhaineann le deich gcinn desna dánta thuasluaithe againn fós.
Is é an grá ábhar an choda is mó desna hamhráin a chum Conan agus tá na hamhráin sin gearr go leor. Tá dhá dhán ann, áfach, atá níos faide ná na cinn eile; is í an chrosáid ábhar na n-amhrán siúd. Ba Chonan a thug íomhá an chrosáidí a bhfuil air slán a fhágáil lena ghrá geal isteach i seanrá an fhin amor (.i. seanrá an ghrá chúirtéisigh).
Do chum Conon aoir chun na daoine a bhain mí-úsáid as an airgead a bailíodh i gcomhair na gcrosáidí a cháineadh leis.
Julia Michaels
Is amhránaí agus cumadóir í Julia Michaels (a rugadh ar 13 Samhain 1993)  agus is as Meiriceá di. Scríobh Julia amhráin do Justin Bieber, Ed Sheeran, Selena Gomez srl. mion Sa bhliain 2019, d’eisigh Julia albam nua: “Inner Monologue Part 1”. Chan Niall Horan in éineacht le Julia ar an albam (“What a time” is ainm don amhrán). Dúirt Niall Horan an méid seo mar gheall ar Julia: ‘ag canadh ar albam Julia Michaels,  tá mé ar mhuin na muice.’ clé|mion
Cremona
Is cathair i réigiún An Lombaird san Iodáil é Cremona. Bhí 69,495 duine ina gcónaí i gCremona i 2010.
Tunbridge Wells (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Tunbridge Wells. Cruthaíodh sa bhliain 1974 é. Is é Greg Clark (C) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Tonbridge agus Malling (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Tonbridge agus Malling. Cruthaíodh sa bhliain 1974 é. Is é Tom Tugendhat (C) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
John Scott Haldane
Fiseolaí a saolaíodh i nDún Éideann ab ea John Scott Haldane (3 Bealtaine 1860 -15 Márta 1936). Cáil air as a thaighde ar an riospráid, gásmhéadracht sa bhfuil, sláinteolaíocht thionsclaíoch, agus sláinte is sábháilteacht i mianaigh. Cáil ar a mhac John Burdon Sanderson Haldane (1892-1964) as matamaitic a chur i bhfeidhm sa bhitheolaíocht, agus an eolaíocht a léiriú don ghnáthdhuine.
Tungstáit iarnúil
Mianrach d'iarann is mangainéis, (Fe, Mn)WO4. An príomh-mhianrach tungstain. Faightear mar chriostail thablacha nó cnaipí donna i bpeigmeataítí is féitheacha hidriteirmeacha í.
George Emil Palade
Bitheolaí a rugadh in Iaşi na Rómáine, a d'oibrigh sna Stáit Aontaithe ó 1946 ab ea George Emil Palade (19 Samhain 1912 – 7 Deireadh Fómhair 2008). Rinne sé taighde ar chodánú ceall, agus chuir síos ar fheidhmeanna na miteachoindrí, an líontáin ionphlasmaigh, na ribeasóm, agus choimpléasc Golgi. Thaispeáin sé go sintéisítear próitéiní ar RNA sna ribeasóim. Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1974 le Christian de Duve is Albert Claude as an saothar seo.
Lecco
Is cathair i réigiún An Lombaird san Iodáil é Lecco. Bhí 48,114 duine ina gcónaí i Lecco i 2010.
Tundra
Crios fásra gan chrainn ó thuaidh i dtreo an Mhoil Thuaidh ó na foraoisí (an taiga) i Meiriceá Thuaidh, an Eoraip is an Áise. Den chuid is mó, bíonn sé foleagtha le buanreo, agus is é a bhíonn sa bhfásra ná caonaigh, crotail, ilbhliantóga luibheacha, toim chranda, is féir. Bíonn an séasúr fáis an-ghairid, ach te a dhóthain chun an sneachta a leá is ciseal gníomhach an bhuanreo a choscairt. Bíonn na logáin sheascannacha a tharlaíonn ansin ina ngnáthóga an-fhabhracha do phóraithe na muiscítí.
Wantage (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Wantage. Cruthaíodh sa bhliain 1983 é. Is é Ed Vaizey (C) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Dr. Hibbert
Is é Dr. Julius M. Hibbert ceann de na carachtair sa tsraith theilifíse bheoite The Simpsons. Tá sé guthaithe ag Harry Shearer. Is dochtúir é. Bhí sé ar an gclár den chéad uair san eipeasóid "Bart the Daredevil".
Alúmanam
Is féidir an t-alúmanam a aithint thar na miotail eile go héasca, nó fágann an brat ocsaíde cuma ar leith air - baineann sé an loinnir de, ionas go sílfeá ar dtús nach miotal é ar aon nós ach plaisteach a bhfuil dath an mhiotail ann. Thairis sin, tá sé níos éadroime ná mar a shamhlófá le miotal.
Is í an bháicsít an mhian is tábhachtaí mar fhoinse alúmanaim. Ocsaíd neamhghlan alúmanaim atá ann. Tá a leáphointe an-ard, ach is féidir í a thuaslagan i gcrióilít leáite agus a leictrealú. Is éard atá sa chrióilít ná heicseafluaralúmanáit sóidiam, Na3AlF6.
Tá an t-alúmanam iontach tábhachtach mar mhiotal, nó tá sé an-éadrom agus an-díonta ar an gcreimeadh. Úsáidtear an t-alúmanam agus a chuid cóimhiotal sna heitleáin, mar shampla. Seoltóir maith teasa agus leictreachais é freisin.
Tá dhá iseatóp nádúrtha ag an alúmanam, mar atá, alúmanam a 27 agus alúmanam a 26. Iseatóp cobhsaí é alúmanam a 27, ach is féidir iarsmaí beaga den iseatóp eile a aimsiú sa dúlra. Iseatóp radaighníomhach é, agus leathré réasúnta fada aige, mar atá, timpeall ar 717 000 bliain. Thairis sin, is féidir iseatóip radaighníomhacha eile a tháirgeadh i luasairí cáithníní.
Stair
Ar feadh i bhfad, áfach, ní rabhthas in ann alúmanam a tháirgeadh sa tionsclaíocht ach ar éigean, agus bhíodh an miotal nua seo ní ba dhaoire ná an t-ór féin. Mar sin, ní dhéanfaí ach earraí só as alúmanam. Ba iad an t-innealtóir Francach Paul Héroult agus an Meiriceánach Charles Martin Hall a d'fhorbair, beag beann ar a chéile, an próiseas atá in úsáid inniu féin le halúmanam a tháirgeadh ar scála tionsclaíoch - is é sin, tuaslagadh na báicsíte sa chrióilít leáite.
Saintréithe ceimiceacha
Tá trí fhiúsleictreon ag an alúmanam, agus tugann sé ar iasacht iad ina chuid comhdhúl. Mar sin is í an uimhir ocsaídiúcháin is tipiciúla a bhíonn aige ná +3.
An tAlúmanam agus an tsláinte
Cé go bhfuil an dúlra ar maos le comhdhúile alúmanaim, dealraíonn sé nach gcuireann na comhdhúile alúmanaim isteach ná amach ar na horgánaigh bheo, go bunúsach. Is féidir dó carnadh i gcnámha agus i néarchóras an duine ag othair nach bhfuil a nduáin ag obair mar ba chóir, ach le géarnimhiú alúmanaim a tharraingt air féin caithfidh an duine folláin smután infheicthe de shalann alúmanaim de chineál éigin a ithe. Maidir leis an tionchar fadtéarmach a bhíonn ag an alúmanam ar shláinte na ndaoine agus iad á thógáil óna thimpeallacht go leanúnach (daoine a bhfuil a gcuid bia truaillithe le comhdhúile alúmanaim, cuir i gcás), is ceist chonspóideach é i gcónaí. Glactar leis nach ndéanann alúmanam an chomhshaoil nádúrtha dochar ar bith don duine fholláin, ach san am chéanna is cúis buartha dá lán go mbitear faoi lé an alúmanaim i bhfad níos mó inniu ná mar a bhítí fadó, chomh fairsing is a úsáidtear sa tionsclaíocht é, agus nach fios do na heolaithe go fóill cad is toradh don tsíornochtadh seo.
Lodi
Is cathair i réigiún An Lombaird san Iodáil é Lodi. Bhí 43,325 duine ina gcónaí i Lodi i 2012.
Almería
Is cathair i gcomhphobal féinrialaitheach na hAndalúise in oirdheisceart An Spáinn é Almeria. Tá sé suite ar chósta na Meánmhura agus é mar phríomhchathair chúige leis an ainm céanna. Bhí 195,389 duine ina gcónaí in Almeria sa bhliain 2017. Bhunaigh Abd-ar-Rahman III an Alcazaba (Dúnfort), a thug ainm don chathair: Al-Mari'yah (المريّة, sé sin Túr faire). Sa 10 agus 11 haoiseanna bhí sé mar chuid de Cailifeacht Córdoba, agus d'fhás sé thar am go háirithe de bharr an tionscail teicstíl go háirithe sioda. Sa bhliain 1489 thóg fórsaí na Críostaithe an chathair. Sa bhliain 1522, scroiseadh an chathair de bharr crith talún, agus níor éirigh leis athfhorbairt a dhéanamh mar chathair go dtí an 19ú haois. I rith Cogadh Cathartha na Spáinne d'ionsaigh cabhlach na Gearmáine é le sliogáin agus thóg Franco é sa bhliain 1939. Ó shin tá ag éirí go maith leis an gcathair. Tá táirgeadh glasraí an tábhachtach don ghéileagar le 100,000 acra do tithe gloine, ag soláthair bia do chuid mhaith den Eoraip.
Wealden (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Wealden. Cruthaíodh sa bhliain 1983 é. Is í Nus Ghani (C) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
George Ellery Hale
Réalteolaí a saolaíodh i Chicago ab ea George Ellery Hale (29 Meitheamh 1868 - 21 Feabhra 1938). Bhraith sé réimsí maighnéadacha i ngrianspotaí den chéad uair. Chuir sé tús le tógáil chuid de na teileascóip is mó ar Domhan, ina measc an teileascóp 5 m (ar trastomhas) ar Shliabh Palomar.
Lionel Hutz
Is é Lionel Hutz ceann de na carachtair sa tsraith theilifíse bheoite The Simpsons. Tá sé guthaithe ag Phil Hartman. Is dlíodóir é. Bhí sé ar an gclár den chéad uair san eipeasóid "Bart Gets Hit by a Car".
Tagairtí
Postacie w serialu Simpsonowie
Chris Hadfield
Saol Pearsanta
Tógadh Hadfield ar fheirm aerbhair i ndeisceart Ontario. Bhí suim aige faoi eitilt ó aois an-óg agus bhí spéis aige faoi a bheith ina spásaire nuair a chonaic sé an tuirlingt Apollo 11 i 1969. Tá sé pósta lena chailín ó ardscoil, Helene, agus tá triúr páistí acu: Kyle, Evan agus Kristin. Is fear mór haca oighir é agus leanann sé na Toronto Maple Leafs. Chaith sé geansaí spóirt na Leafs faoi a chulaith spáis i rith a athiontráil Soyuz TMA-07M i mí Bealtaine 2013. clé|mion|Starmus 2016. [[Tenerife]]
Oiliúint
Ba é rún a chroí bheith ina spásaire ó a d’fhéach sé ar an dtuirlingt Apollo 11 i mí Iúil 1969 nuair a bhí sé naoi mbliana d’aois. Áfach, ní raibh clár spásaire ag an nGníomhaireacht Spáis Ceanadach. Mar sin chuaigh sé isteach sa Mhíleata Ceanadach i 1978 agus chaith sé dhá bhliain ag Royal Roads Military College, Victoria, Columbia Briotanach agus dhá bhliain eile i Royal Military College, Kingston, Ontario. Fuair sé Céim Bhaitsiléara in innealtóireacht meicniúil i 1982. mion I 1983 bhain Hadfield céim amach leis an ngradam is aired ó bhunoiliúint scairdeitleán ag CBF Moose Jaw. Ansin fauir sé oiliúint mar píolóta oirbheartaíoch leis an 410 Tactical Fighter Operational Training Squadron ag CBF Cold Lake. Tar éis a chríochnaigh sé a oiliúint d’eitlit sé leis an 425 Tactical Fighter Squadron do NORAD. Déanach sna 80idí d’fhreastail sé ar an US Air Force Test Pilot School ag Bunáit Aerairm Edwards, mar oifigeach malairte leis an Cabhlach Meiriceánach. I mí Bealtaine 1992 bhain sé Céim Mháistir amach i córas eitleoireacht ón Institúid Spáis, Ollscoil Tennessee. mion|2013 I mí Meitheamh 1992 roghnaíodh Hadfield a bheith mar cheann de ceathrar spásairí Ceanadaigh ó 5,330 iarrthóirí. Chuaigh sé go dtí Ionad Spáis Johnson i Houston, Texas. Ansin chuaigh sé i ngleic le fadhbanna teichniciúil agus sábháilteacht faoin spástointeálaí agus cabhair sé le leanseála na spástointeálaithe ón Ionad Spáis Kennedy i Florida. Ba é an príomh-CAPCOM (an dune a labhraíonn leis na spásairí) do fiche cúig misin spástointeálaithe.
Rinne sé oiliúint a bheith cáilithe mar innealtóir eitilte leis an Soyuz TMA agus chun siúlóidí spáis a dhéanamh sa chulaith spáis Rúiseach, Orlan.
STS-74
Ba é Hadfield an céad speisialtóir misin ar STS-74 ar an Spástointeálaí Atlantis i mí Samhain 1995. Ba é seo an dara misin ó NASA a nasc leis an stáisiún spás Rúiseach Mir. Cheangail siad modúl nasctha agus thug siad soláthar do na spásairí ar bord. Ba é an céad Ceanadach a oibrigh an Canadarm (an lámh róbatach a rinneadh i gCeanada don spástointeálaí) i bhfithis agus is é an t-aon Ceanadach a bhí ar Mir riamh. mion|2013
STS-100
I mí Aibreán 2001 ba é Hadfield an céad speisialtóir misin arís, anois ar STS-100, an eitilt chóimeáil SSI (Stáisiún Spáis Idirnáisiúnta) uimhir 6A, ar an Spástointeálaí Endeavour. Shuiteáil siad an Canadarm2 (an lámh róbatach a rinneadh i gCeanada don SSI), agus an modúl athsholáthair Iodálach Raffello. I rith an eitilt seo rinne Hadfield dhá siúlóidí spáis, mar seo ba é an céad Ceanadach riamh a rinne siulóid spáis.
SSI
Ar an 19ú Nollaig 2012 theilg Hadfield san eitilt Soyuz TMA-07M ó láthair 1/5 ag Spásfort Baikonur don 35ú turas go dtí an SSI. Ba é an céad Ceanadach i gceannas ar na SSI nuair a fhág an criú ón 34ú turas i mí Márta 2013, agus ar an 12ú Bealtaine 2013 thug sé an ceannas don chéad duine eile agus d’fhill sé abhaile an lá dár gcionn. Ba é sin a eitilt dheireanach agus d’éirigh sé as a phost tar éis é sin. mion|Space Oddity
Winchester (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Winchester. Cruthaíodh sa bhliain 1918 é. Is é Steve Brine (C) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Cogadh an Óipiam
deas|250px|thumb|Cogadh an Óipiam Sraith comhraic míleata a throid idir an Ríocht Aontaithe agus an ríshliocht Qing an tSín ab ea Cogadh an Óipiam(An tSínis: 第一次鴉片戰爭) faoi chaidreamh taidhleoireachta, trádáil, agus riarachán an cóir san tSín.
Bruach Thuaidh
Is baile suite i gComhairle nan Críochan é Bruach Thuaidh.
Windsor (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Windsor. Cruthaíodh sa bhliain 1997 é. Is é Adam Afriyie (C) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Andrea Palladio
Ailtire a rugadh i bPadua na hIodáile ab ea Andrea Palladio nó Andrea di Pietro della Gondola (30 Samhain 1508 – 19 Lúnasa 1580), an t-ailtire is ceannasaí i stair an iarthair. Oileadh ar dtús é mar shaor cloiche. Chaith sé roinnt blianta sa Róimh ag déanamh staidéir is ag líniú na seanfhothrach. Rinne sé a chéad tionscnamh ailtireachta i Vicenza nuair a d'atóg an seanhalla tionóil is margaidh ansin ina fhoirgneamh taibhseach poiblí a dtugtar an Bhaisleac air. Thóg sé tithe móra is paláis baile d'uaisle na cathrach sin, ina measc an Villa Rotonda, an Villa Foscari, an Villa Emo, is an Villa Poiana. Bhain sé úsáid as colúnáidí le colúin chlasaiceacha, áiléir oscailte, cruinneacháin, áirsí, peidiméidí is na hairíonna go léir a chonaic sé i bhfothraigh na Róimhe, ach cumtha go siméadrach maorga álainn. D'fhoilsigh sé I quattro libri dell'architettura (Ceithre Leabhar na hAiltireachta, 1570) le cur síos go cuimsitheach ar a stíl Phallaidiach, monagraf bunaidh na hailtireachta nua-aoisí. Tinfeadh d'ailtirí ó shin i leith.
Ceann Ruighe
Is baile suite i gComhairle nan Críochan é Ceann Ruighe.
Cailmint
Is planda í an chailmint.
Banksy
mion|clé|"Cailín le balún" Is ealaíontóir é "Banksy". Tá clú agus cáil ar a ghraifítí go háirithe. Go minic bíonn teachtaireacht pholaitiúil ina chuid ealaíne.
Tá iompar scannalach ag baint le. Mar shampla i mí Dheireadh Fómhair 2018, bhí prionta de phíosa ealaíne le Banksy ar díol i Londain. Sa phictiúr bhí cailín ann le balún (“Girl With Balloon”). Cheannaigh duine éigin é ar €1.2 milliún. Ansin scrios an pictiúr é féin (bhí stiallaire taobh thiar den phictiúr agus ghearr sé an páipéar).
D’imir Banksy é féin an cleas, mar gur scríobh Banksy teachtaireacht ar Twitter ag an am céánna Eleathanach, 8 Deireadh Fómhair 2018. Cleas margaíochta a bhí i gceist.
Howard Marks
Smuigléir drugaí agus údar de chuid na Breataine Bige ab ea Dennis Howard Marks (13 Lúnasa 1945 – 10 Aibreáin 2016). As Pen-y-bont ar Ogwr dó, creidtear go raibh suas le tríocha tonna de channabas á thabhairt i dtír aige in aon lastas amháin agus é i mbarr a mhaitheasa. Bhí sé ag obair taobh le baill den IRA, Mhaifia, CIA agus MI6 na Breataine.
Fuair an DEA an ceann is fearr air sa deireadh thiar thall agus gearradh pianbhreith de chúig bliana is fiche air. Scaoileadh saor é i mí Aibreáin na bliana 1995. Chaith sé an chuid eile dá shaol i mbun feachtasaíochta chun cannabas a dhlisteanú agus ag insint a scéalta ar an stáitse.
Rinne Marks cur síos ar a eachtraí ina dhírbheathaisnéis mór le rá Mr. Nice (1996). Rinneadh scannán den leabhar sa bhliain 2010 le Rhys Ifans.
Turbard
Leathóg Eorpach atá forleathan ar ghrinnill ghaineamhacha chladaí thoir thuaidh an Atlantaigh is ea an turbard. Suas le 1 m ar fhad, bándonn le paistí is spotaí dorcha. Itheann sé éisc bheaga den chuid is mó. An-mhaith mar iasc inite, agus gabhtar é le línte is i líonta.
Loreena McKennitt
Is í Loreena McKennitt (rugadh 17 Feabhra 1957) amhránaí (ceol tíre) Ceanadach.
An Eaglais, Comhairle nan Críochan
Is baile suite i gComhairle nan Críochan í an Eaglais.
Witney (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Witney. Cruthaíodh sa bhliain 1983 é. Is é Robert Courts (C) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Turbhior
Modh clóbhuailte inghearrtha (intaglio) ina n-inghearrtar an pláta miotail le brú díreach le bior cruach. Ba é Rembrandt an sármháistir, a chuingrigh greanadh turbheara le gnátheitseáil go minic.
Cóiméad Hale-Bopp
An cóiméad ba mhó ghile le 400 bliain, agus a núicléas 40 km ar trastomhas. Ní fhacthas an cóiméad seo ó 2,600 bliain RC, timpeall an ama a bhí na pirimidí á dtógáil san Éigipt. Ach ó Mhárta-Aibreán 1997 bhí sé soiléir geal sa spéir ó thuaidh. Bhí sé ag a íosfhad ón Domhan, 200 milliún km, ar 22 Márta. Ainmníodh é as beirt Mheiriceánach, Alan Hale is Thomas Bopp, a d'fhionn é i 1995. Ina dhiaidh sin ionannaíodh é le híomhá a thóg teileascóp Schmidt i Siding Springs na hAstráile i 1993. Ní fhillfidh sé don chuid seo den Ghrianchóras go ceann 2,400 bliain eile.
Cabhsadán
Luibh ilbhliantúil féaraigh inite a fhásann go 80 ceintiméadar ar airde is ea an cabhsadán (Stachys palustris), ar a dtugtar go minic duilleog na saor. Tá sé dúchasach do chodanna den Eoráise ach tugadh isteach i Meiriceá Thuaidh é. Ciallaíonn an buafhocal speicis Laidineach  palustris  do "den riasc" agus léiríonn sé a ghnáthóg choiteann.
Cur síos
Is planda ilbhliantúil é an cabhsadán a fhásann ó stólan feadánach cothrománach. Tá gais chearnacha aige le duilleoga urchomhaireacha atá beagnach gan gas, lansach go líneach, beagáinín croíchruthach ag an mbonn agus fiaclach. Tá cúig liopa biorach sa chailís. Tá na bláthanna corcra-dearga i gcríoch-spící, le bearnaí sa chuid íochtarach den spíce. Tá siad eagraithe i rothóga, gach bláth comhdhéanta de chúig pheitil chomhtháite, an coróinín dhá-liopach, an liopa uachtarach le cochall air go réidh agus an liopa íochtarach cothrom agus trí-liopach. Den chuid is mó, tugann bumbóga cuairt ar na bláthanna. Tá ceithre staimín, dhá cheann fada agus dhá cheann gearr aige agus is scitseacarp tirim ceithre ceithre urrann é an toradh.
Tormán léana
Is planda bláthanna é an tormán léana (Salvia pratensis). Dúchasach don Eoraip, don Mheánoirthear agus do Thuaisceart na hAfraice.
Finding Dory
Scannán de chuid Disney is ea Finding Dory (2016).
Windsor Davies
B'aisteoir Sasanach é Windsor Davies (a rugadh ar an 28 Lúnasa 1930 – 17 Eanáir 2019).
Krusty the Clown
Is é Herschel Shmoikel Pinchas Yerucham Krustofski nó Krusty the Clown ceann de na carachtair sa tsraith theilifíse bheoite The Simpsons. Tá sé guthaithe ag Dan Castellaneta. Is fear grinn é.
Stachys sylvatica
Planda ilbhliantúil luibheach a fhásann 80 cm ar airde i gcoillearnach agus i bhféarach neamhbhainistithe is ea Stachys sylvatica, ar a dtugtar an créachtlus nó an créachtlus fáil go coitianta. I gcriosanna measartha den leathsféar thuaidh bláthaíonn sé i mí Iúil agus Lúnasa. Bíonn na bláthanna corcra. Nuair a bhíonn na duilleoga brúite nó meilte, is féidir leo boladh bréan a thabhairt uathu.
Krusty the Clown
Tagairtí
Figuren aus Die Simpsons
Stachys sylvatica
Dáileadh agus gnáthóg
Is planda dúchasach é an créachtlus fáil san Eoraip agus i lár agus iarthar na hÁise. Fásann sé faoi scáth ballach ar imeall na gcoillte, i bhfálta sceacha agus ar thalamh garbh. Tá sé tugtha isteach i stát Nua-Eabhrac, Ontario, agus an Nua-Shéalainn.
Woking (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Woking. Cruthaíodh sa bhliain 1950 é. Is é Jonathan Lord (C) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Wokingham (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Wokingham. Cruthaíodh sa bhliain 1950 é. Is é John Redwood (C) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Worthing Thiar (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Worthing Thiar. Cruthaíodh sa bhliain 1997 é. Is é Peter Bottomley (C) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Pampaí
mion|clé|380px|Na pampaí sa [[Bhrasaíl ]]
Eitnealuibheolaíocht
Is é eitnealuibheolaíocht an staidéar ar phlandaí i réigiún agus ar an gcaoi a n-úsáideann daoine áitiúla iad.
Gosforth Thiar
Is bruachbhaile suite i Newcastle upon Tyne é Gosforth Thiar.
Gleann Ouseburn
Is ceantar suite i Newcastle upon Tyne é Gleann Ouseburnl.
Réadlann Palomar
Ar Shliabh Palomar gar do San Diego, California. Inti atá teileascóp 5 m frithchaiteach Hale (1948). Baintear feidhm as teileascóp 1.12 m Schmidt inti chun suirbhéireacht fhótagrafach a dhéanamh ar an spéir. Thosaigh an chéad suirbhéireacht sna 1950idí, an príomhbhunachar sonraí do réadlanna ar fud an Domhain. Rinneadh suirbhéireacht nua sna 1980idí le heibleachtaí nua fótagrafacha. Anois táthar i mbun comparáidí a dhéanamh idir an dá shraith torthaí le gluaisní na mílte míle réalta a ríomh.
Turcaid
thumb|right|250px Fosfáit hidriúil alúmanaim is copair a chumtar ar dhromchla carraige le cuid mhaith alúmanaim inti. Úsáidtear mar sheoid í. Ní minic i bhfoirm chriostalta í. A dath idir glas is gorm na spéire, ina maiseanna nó ina bhféitheacha, agus í teimhneach le breo céiriúil.
Pampanó
Is éard is pampanó ann ná ball de ghrúpa iasc mór domhaincholainneach mara, gaolmhar le bolmán (géineas Trachinotus). An cholainn brúite de ghnáth, próifíl ghéar ag an gceann, an t-eireaball domhain gabhlánach. Forleathan sna huiscí doimhne aigéanacha, na farraigí teo go háirithe. Is éisc shuntasacha cuid acu chun spóirt is mar bhia.
Gosforth
Is bruachbhaile suite i Newcastle upon Tyne é Gosforth. Bhí 23,620 duine ina gcónaí i nGosforth i 2001.
Sileacan
Is dúil cheimiceach é an sileacan. Is é an meáchán adamhach atá aige ná 28.0855 g/mol. Is é dúil uimhir a 14 é, agus is í an tsiombail a sheasann dó sna foirmlí ceimiceacha ná Sí. Is miotalóideach é ar dual dó ceithre nasc ceimiceacha a cheangal, agus is é an dara dúil is coitianta i sceall an Domhain. Ní bhíonn sé le fáil sa dúlra i bhfoirm dúile, ach bíonn na sileacáití - clocha ina bhfuil miotal éigin nasctha de na hiain sileacáite, a bhfuil ocsaigin agus sileacan iontu - iontach coitianta sa dúlra. D'fhéadfá a rá gur sileacáit de chineál éigin atá i bhformhór na gcloch. Comhdhúil choitianta sa nádúr í an dé-ocsaíd sileacain freisin, SiO2, nó an tsilice, atá ar fáil sa dúlra i bhfoirmeacha éagsúla cosúil leis an ngrianchloch.
Úsáidtear sileacan glan sa leictreonaic. Is leathsheoltóir é an sileacan, agus is féidir seoltacht leictreach an tsileacain a athrú go mionchruinn trí breiseáin a chur leis - is é sin, tríd an sileacan a "dhópáil", mar a deir an béarlagair. Maidir leis na sileacáití nádúrtha agus an dé-ocsaíd, is féidir gloine, ábhar ceirmeach nó ábhar tógála eile a dhéanamh díobh. Tá sileacan sna plaistigh shileacain, nó Silicone, a chuirtear faoi chíocha na mban le cuma níos cobhsaí a chur orthu, mar shampla.
Cartlainn gharraí
Is planda í an chartlainn gharraí (Mentha spicata).
Sileacan
Déanann an sileacan páirt thábhachtach i meitibileacht na bplandaí, ach ní bhíonn ach iarsmaí de ag teastáil ó na hainmhithe.
Is féidir comhdhúile casta a thógáil ina bhfuil slabhraí d'adaimh shileacain le fáil, ach tríd is tríd, bíonn slabhraí na n-adamh sileacain i bhfad níos laige ná na slabhraí carbóin. Mar shampla, tá na sioláin - SiH4, Si2H6 7rl - níos éagobhsaí ná na comhdhúile analógacha carbóin (na halcáin), agus is dual do na sioláin dul trí thine as a stuaim féin.
Dúil sách támh é an sileacan, ach imoibríonn sé leis na substaintí alcaileacha agus leis na halaiginí. An chuid is mó de na haigéid, áfach, ní féidir leo a dhath a dhéanamh dó, amach ó mheascáin áirithe a bhfuil aigéad nítreach agus fluairíd hidrigine iontu.
Tá trí iseatóp cobhsaí ag an sileacan: 28Si, arb é an t-iseatóp is cobhsaí (92.23 % de shileacan an dúlra), 29Si (4.67 %) agus 30Si (3.1 %). Tá iarsmaí den iseatóp radaighníomhach úd 32Si ar fáil sa dúlra freisin, nó claochlaíonn an radaíocht chosmach an t-argón go sileacan den iseatóp seo.
Déantar sileacan trí dhé-ocsaíd sileacain a théamh suas go 1,900 °C i stuafhoirnéis leictreach, agus leictreoidí carbóin á n-úsáid leis an stua leictreach a ghineadh. Nuair a bheidh an fhoirnéis sách te, tosóidh an carbón ag dí-ocsaídiú na dé-ocsaíde go sileacan, agus an carbón féin á n-ocsaídiú go dé-ocsaíd agus aonocsaíd carbóin. Fágfar an sileacan leáite thíos in íochtar na foirnéise, agus ansin, draenálfar as an bhfoirnéis é agus ligfear dó fuarú síos. An sileacan seo, tugtar sileacan den ghrád miotalóireachta air, agus bíonn sé 98 % ar íonacht. Má theastaíonn uainn sileacan níos glaine, áfach, is fearr dúinn silice a leá agus a leictrealú.
Tá criostail an tsileacain cosúil leis an diamant, is é sin, tá struchtúr ciúbach éadanláraithe acu.
Mismín arbhair
Is planda é an mismín arbhair (Mentha arvensis), miontas in fhine na Lamiaceae. Dúchasach ar fud an Leathsféar Thuaidh.
Panacal
Téarma ginearálta ar chrobh-bhláthra géagach leathnaithe.
Canterbury (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Canterbury. Cruthaíodh sa bhliain 1918 é. Is í Rosie Duffield (LO) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Gosforth Thoir
Is bruachbhaile suite i Newcastle upon Tyne é Gosforth Thoir.
Brighton Kemptown (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Brighton Kemptown. Cruthaíodh sa bhliain 1950 é. Is é Lloyd Russell-Moyle (LO) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Iarmhairt Hall
Sraonadh iompróirí luchta i seoltóir nuair a fheidhmíonn réimse seachtrach maighnéadach orthu. Má bhíonn an réimse maighnéadach ingearach le treo na n-iompróirí, sraontar iad sa 3ú treo, atá ingearach leis an réimse maighnéadach agus treo na n-iompróirí luchta. Gintear difríocht poitéinsil ina voltaí sa 3ú treo seo. Is féidir an iarmhairt a úsáid chun lucht is polaraíocht na n-iompróirí luchta i seoltóirí is leathsheoltóirí a dhéanamh amach. Baintear feidhm aisti sa ghnáth-theilifíseán chun an léas leictreon a shraonadh agus an íomhá a scanadh ar an scáileán. D'fhionn Edwin Hall (1855-1938), fisicí ó na Stáit Aontaithe, an feiniméan i 1879.
Hove (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Hove. Cruthaíodh sa bhliain 1950 é. Is é Peter Kyle (LO) sealbhóir reatha an tsuíocháin.
Túrmailín
Mianra coimpléascach bóraisileacáite a chuimsíonn sóidiam, cailciam, iarann, maignéisiam is miotail eile, a fhaightear i gcarraigeacha doigheartha is meiteamorfacha. Cruthaíonn sé criostail phriosmacha chrua dhlútha. Úsáidtear é i gcriostail phísileactreacha, mar ghníomhaí scríobach, agus mar sheoid.
Fosfar
Is é an fosfar dúil cheimiceach uimhir a cúig déag.. Tá sé 30.973762 g/mol ar mheáchan adamhach, agus is é P an tsiombail cheimiceach. Neamh-mhiotal é an fosfar a bhfuil a lán allatróp éagsúil aige. Bíonn an fosfar coitianta go leor sa dúlra, ós fosfáití iad a lán cineálacha cloiche. Tugtar fosfaracht nó fosfaraíocht ar an méarnáil a thagann i substaintí áirithe agus iad tar éis solas nó radaíocht a shú isteach, ach le fírinne, ní fosfaracht den chineál seo atá i gceist le méarnáil an fhosfair bháin, ach ceimealonracht. Is é sin, tá imoibriú ceimiceach ar siúl idir an fosfar agus ocsaigin an aeir - tá an fosfar bán á dhó os íseal, ag déanamh cráindó - agus is é an t-imoibriú sin is cúis leis an loinnir.
Aithnítear a lán iseatóp radaighníomhach ag an bhfosfar, ach is é 31P an t-aon cheann cobhsaí atá aige, agus dá réir sin níl ach iarsmaí d'iseatóip eile le haithint i bhfosfar an dúlra. Is iad an dá raidiseatóp is cobhsaí ná 32P (leathré: 14.268 lá) agus 33P (leathré: 25.34 lá).
Tá an fosfar an-araiciseach chun imoibriú a dhéanamh, agus mar sin, ní fhaightear ina dhúil é sa dúlra. Tá ról tábhachtach aige sa bhitheolaíocht, agus teacht air san aigéad dí-ocsairibeanúicléasach, san aigéad ribeanúicléasach, sa trífhosfáit adanóisín, sna fosfailipidí agus i gcuid mhaith substaintí bithcheimiceacha eile. Úsáidtear fosfar i leasú talún, i dtaos fiacla, i gcipíní, i néargháis, i dtine ealaíne, i bhfeithidicídí agus i nglantaigh.
Amach ón bhfosfar bán, tá roinnt allatróp eile ag an dúil seo. Tá an fosfar bán comhdhéanta as móilíní ceithre adamh, P4, agus is iad na móilíní seo atá le fáil san fhosfar ghásaithe chomh maith, ach titfidh siad as a chéile go móilíní dé-adamhacha P2. Nimh atá san fhosfar bhán, ós rud é go bhfuil sé an-araiciseach chun imoibriú a dhéanamh. Maidir leis an bhfosfar dearg, tá sé comhdhéanta as slabhraí fada polaiméireacha. Is féidir fosfar dearg a fháil tríd an bhfosfar bán a théamh suas go 250 °C. Ar dtús, gheofar fosfar dearg dímhorfach, ach ansin, má choinnítear ag téamh an fhosfair, tiocfaidh struchtúr criostalach ann.
Tá na fisiceoirí in ann trí iseatóp is fiche a aithint ag an bhfosfar, ach is é fosfar a 31 an t-aon cheann atá cobhsaí. Mar sin, is é an t-aon iseatóp amháin atá ar fáil sa dúlra.
Tá an fosfar saibhir in ocsaigéad éagsúla. Seo iad na cinn is tábhachtaí:
Mentha aquatica
Is planda bláthanna ilbhliantúil é Mentha aquatica (Gaeilge: mismín dearg, mismín mionsach, cartlainn, mismín uisce agus miontas uisce) sa bhfine Lamiaceae. Fásann sé in áiteanna tais agus tá sé dúchasach don chuid is mó den Eoraip, iarthuaisceart na hAfraice agus iardheisceart na hÁise.
Cur síos
Fásann sé go dtí timpeall 90 cm ar airde, cé gur féidir leis 1.5 m a bhaint amach nuair a thacaíonn fásra níos airde leis, agus tá boladh sainiúil miontais aige. Tá na duilleoga ubhach go hubhach-lansach, glas (uaireanta corcra), 2 go 6 ceintiméadar ar fad agus 1 go 4 ceintiméadar leathan, fiaclach, agus éagsúil ó ghruaige go beagnach maol. Is minic a bhíonn na gais corcra. Bíonn na bláthanna beag, dlúth, feadánacha, bándearg go liathchorcra i ndath. Bláthaíonn sé ó Iúil go Meán Fómhair. Tá sé pailnithe ag feithidí, cé gur féidir é a iomadú go héasca trí gearrthóga fréimhe, cosúil le speicis miontais eile.
Teagmhas Tunguska
Pléascadh an-chumasach nádúrtha, a tharla go híseal san atmaisféar os cionn na Sibéire i ngleann Tunguska, ab ea an Teagmhas Tunguska, ar an 30 Meitheamh 1908. clé|mion|Scrios, 1908
Scrios
clé|mion|Empire State Building, Túr Eiffel Tower, Chelyabinsk (CM) agus Tunguska (TM) Leagadh b’fhéidir 80 milliún crainn go talamh. Leacaigh an phléasc beagnach 3,000 ciliméadar cearnach den fhoraois, agus adhnadh dóiteáin thar achar níos mó fós, i réimse iargúlta den tSibéir. Meastar go raibh an pléascadh coibhéiseach le pléascadh buama núicléach dhá mheigeatonna, nó pléasc a bhí cothrom le maidhm 15 mhilliún tonna TNT.
Ar ámharaí an tsaoil, ní raibh duine ar bith ina chónaí in Tunguska an uair sin sa bhliain 1908 (ach maraíodh triúr, b'fhéidir). clé|mion|Tháinig [[Leonid Koulik ar an tubaiste]]
Cúis
Phléasc dreigít san aer is cosúil. Ní bhfuarthas aon rian de smionagar astaróid igh ann, rud a mhúsclódh an smaoineamh gur ábhair sho-ghalaithe a bhí ann.
Tuigtear anois gur imbhualadh dreigíte (nó núicléas cóiméid bhig nó astaróidigh) leis an atmaisféar a bhí ann.
Feorán corraigh
Is planda é an feorán corraigh.
Alexandre de Bernay
Scríbhneoir Normannach, a rugadh i mBernay na Normainne agus a mhair insan 12ú haois, ab ea Alexandre de Bernay. Tugtar Alexandre de Paris air leis, toisc go raibh cónaí air i bPáras.
Beatha
Is ar na saothair Élène, mère de Saint Martin (Gaeilge: 'Héilin, máthair Shan Máirtín'), Brison, agus Atis et Porphylias (Gaeilge: 'Atis agus Porphylias'), rómáns a d'aistrigh Alexandre de Bernay ón Laidin dar leis féin, a bhunaigh sé a cháil ar dtús. Fairis na saothair sin, do lean sé ar aghaidh le Li Romans d'Alixandre (Gaeilge: 'Rómáns Alastar Mhóir'), fé mar a dhein scríbhneoirí eile na Meánaoise - Thomas de Kent, mar shampla. Rómáns ab ea é a raibh beatha mhórchoncaire na Macadóine, Alastar Mór, mar ábhar aige agus a bhí bunaithe ar an saothar fé bheatha an choncaire a chum Quintus Curtius Rufus agus ar shaothar de chuid Ghautier de Châtillon, Alexandriade. Cé nárbh é Alexandre de Bernay é féin a chuir tús leis an nós rómánsaí a chumadh fé bheatha Alastar Mhóir, ach scríbhneoirí a tháinig roimhe - Albéric de Pisançon agus Lambert le Tort, go háirithe -, do bhí clú agus cáil ar leith ar an rómáns a chum sé. Is féidir linn a rá, mar shampla, gurbh é de bharr rómáns Alexandre de Bernay go dtugtaí alexandrin, ón 15ú haois amach, ar an meadaracht le dhá shiolla déag ins gach líne véarsaíochta, meadaracht a mbeadh an-rath ar fad uirthi i bhfilíocht na Fraince.
Saothair
mion|clé|Li Romans d'Alixandre le Lambert le Tort agus Alexandre de Bernay, eagrán Gearmánach ón mbliain 1846.
Oxford Thoir (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é Oxford Thoir. Cruthaíodh sa bhliain 1983 é. Is í Anneliese Dodds (LO) sealbhóir reatha an tsuíocháin.