cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
George Carew, 1ú Iarla Totnes
Dúchas
Mac an Dr. George Carew, Déan Windsor, an 3ú mac de Sir Edmund Carew, Barún Carew, de Mohuns Ottery i bparóiste Luppitt, Devon ab ea Carew, ag a bhean chéile Catharine Huddesfield, iníon agus comh-bhanoidhre Sir William Huddesfield (d'éag 1499) de Shillingford St George in Devon, Ard-Aighne chuig an rí Éadbhard IV (1461-1483) agus Anraí VII (1485-1509). Ba í Anne Harvey (d.1605) máthair George, iníon Sir Nicholas Harvey. Tháinig George i gcomharbacht ar a dheartháir níos sine, Sir Peter Carew, a maraíodh in Éirinn in 1580, agus fágadh suíochán an teaghlaigh, in Upton Hellions, in aice le Crediton, Devon, le hoidhreacht aige, a dhíol sé ina dhiaidh sin le ball den teaghlach Young.
Miotaseolaíocht na Gréige
Tá liosta déithe, bandéithe, laochra agus ollphéisteanna le fáil i miotaseolaíocht na Gréige. Ba thraidisiún béil é ar dtús, ach scríobhadh na scéalta le linn na mblianta agus is mar sin atá siad ar fáil dúinn sa lá atá inniu ann.
Altra
Tugtar altra (banaltra an fhoirm bhaineannach) ar chleachtaitheoir a thugann aire do othair agus ar féidir leis nó léi scrúdú teoranta a dhéanamh.
I measc na rudaí a dhéanann sé nó sí tá piollaí a thabhairt don othar agus insteallaithe uaireanta, cuidiú le lia ag obráid, aire othar roimh agus i ndiaidh obráide, agus mórchuid den aire ghinearálta a thugtar d'othair san ospidéil.
Tá altraí ann freisin, a dhéanann a gcuid oibre i dtithe altranais, a chuirtear ar bun do dhaoine nach féidir leo ach an-bheagán aire a thabhairt dóibh féin, nó a dhéanann freastal ar othair ina mbaile féin.
In Éirinn, tógann sé trí nó ceithre bliana cáiliú mar altra. Déanann mic léinn áirithe traenáil mar altraí meabhairghalair.
Breithiúnas
Dráma le Máiréad Ní Ghráda is ea Breithiúnas, ar cheann de mhórdhrámaí na Gaeilge, agus atá ar churaclam an GCE. Léiríodh an dráma den chéad uair ar 5 Feabhra 1968 ar stáitse na Péacóige agus Peadar Lamb sa phríomhpháirt, Marcas de Grás.
Polaiteoir an phríomhphearsa sa dráma, fear a chuaigh chun cinn ó aimsir Chogadh na Saoirse. D’fhéadfaí a rá gur teachtaireachtaí sách duairc atá ag an dráma: go maireann an dochar a dhéanann daoine ina ndiaidh agus go ndeachaigh leithéidí Mharcais chun cinn ar chostas na mban go háirithe. Ach sa deireadh fágann Máiréad Ní Ghráda faoin lucht féachana breithiúnas a thabhairt ar an bhfianaise atá curtha os a gcomhair.
Cúlra
Don Damer agus don léiritheoir Tomás Mac Anna a scríobhadh Breithiúnas. Ach ó tharla go raibh Mac Anna ag obair um an dtaca sin le hAmharclann na Mainistreach, is faoi scáth na Mainistreach a léiríodh é, in Amharclann na Péacóige sa bhliain 1968.
Tagann an bhéim seo ar chomhlíonadh ghnásanna inscne na sochaí chun cinn sa ghearrscéal ‘An tOifigeach’ de chuid Ní Ghráda, a d’fhéadfaí a léamh mar réamhtheachtaí ar an dráma Breithiúnas.
Plota
An polaiteoir Marcas de Grás, a shaol agus a chamshaothar, ábhar an dráma, polaiteoir a bhí ar mhuin na muice. Is i ndiaidh a bháis a chuirtear a scéal i láthair ach ní hionann sin is a rá nach nglacann sé féin lánpháirt ann. Baintear leas as iardhearcadh agus cuntais reatha a chlainne agus a chomhghleacaithe chun é a chur os ár gcomhair ina steillbheatha.
D’éirigh le Marcas de Grás sa pholaitíocht trí úsáid a bhaint as go leor cleasa agus go leor daoine. Thréig sé bean eile a bhí i ngrá agus geallta leis agus phós sé bean ó theaghlach polaitíochta. Tháinig Marcas i dtír ar dhílseacht agus ar obair a rúnaí Síle, a chúntóir Alabhaois agus a lucht leanúna.
Duine sotalach, uaibhreach atá ann sa chéad ghníomh. Ach de réir mar a nochtar tuilleadh rún ina shaol sa dara gníomh, athraíonn sé. Léirítear dó an dochar a rinne sé timpeall air ar feadh a shaoil. Nochtar an bhréag a raibh a shaol polaitiúil ar fad bunaithe uirthi ag deireadh an dráma, eachtra ón gcogadh. Faigheann sé faoiseamh agus tá dóchas aige go maithfear dó. mion|[[Máiréad Ní Ghráda]]
Na carachtair
Is iomaí ról a imríonn Marcas de Grás sa dráma. Feiceann muid na gnéithe éagsúla dá phearsantacht,  é mar athair, mar mhac, mar chéile agus mar pholaiteoir. Is mór idir Marcas de Grás poiblí agus Marcas de Grás príobháideach. Bhí saol Mharcais bunaithe ar bhréag agus rinne sé iarracht i rith a shaoil an bhréag sin a choinneáil faoi rún. Ag an am céanna, léirítear Marcas de Grás mar charachtar mídhílis, féin lárnach, agus fuarchroíoch. (An íomhá a chruthaítear agus an dóigh a mbriseann an fhírinne amach roimh dheireadh an dráma.  An laoch náisiúnta, an fear spóirt, an dea-Chaitliceach, cara na cosmhuintire srl).
Alabhaois
Pearsa thábhachtach é Alabhaois mar ba é a chuir Marcas ar bhóthar na polaitíochta. Duine soiniciúil é, mar a léirítear sa radharc ina léann sé litreacha ó dhaoine ag lorg cúnamh ó Mharcas. Is trí Alabhaois a léirítear fimíneacht na polaitíochta.
Síle
Duine idéalach í Síle, a chaith a saol ar son Mharcais gan súil le buíochas. Fágtar ina haonar í, neamhphósta sa deireadh.
Nóra
Ní phósann iníon Mharcais, Nóra, mar gheall ar an chumhacht a bhí ag a hathair uirthi. Is ina theaghlach féin is mó a léirítear an dochar a rinne an saghas saoil a chaith Marcas de Grás. Ní furasta maireachtáil le Fear Mór, atá ag iarraidh saol a chuid páistí a smachtú agus a stiúradh, agus a chlú féin a chur chun cinn, rud a ghlacann tús áite ar leas na bpáistí féin.
Eilís
Tuigeann a bhean chéile Eilís bréagadóireacht Mharcais, ach ligeann sí uirthi go deireadh nach bhfeiceann sí í. Deir sí gurb é ‘buaic na clisteachta do bhean gan a ligean uirthi go bhfuil sí cliste in aon chor’. Ráiteas é seo a thugann le fios go bhfuil mná faoi smacht agus ar bheagán cumhachta.
Seán agus Gearóid
Maidir le beirt mhac Mharcais, téann Seán le dúchas a athar agus iompaíonn Gearóid ina choinne. Is ag freastal ar dhaoine, mar dhea, a bhí Marcas agus é ag bailiú vótaí. Ach chuaigh Gearóid chun na hAfraice le freastal ar dhaoine i ndáiríre trí obair mhisinéireachta. Séanann Marcas de Grás saorthoil na bpáistí agus tá coimhlint ann mar thoradh.
Mná gan ainm
Baineann Máiréad Ní Ghráda úsáid as mná gan ainm le tráchtaireacht a dhéanamh ar théamaí an dráma.
‘An Fear Eile’
Téamaí
Stádas na mban
Bhí Máiréad Ní Ghráda tar éis léirmheas láidir a dhéanamh ar stádas na mban i ndráma eile, An Triail (1964).
Baineann Marcas de Grás cumhacht amach dó féin ar chostas pearsanta na mban timpeall air. B'fhéidir toisc gur bhanscríbhneoir í Máiréad Ní Ghráda go bhfuil an oiread sin tábhachta leis an idirdhealú idir an saol poiblí (fireann) agus an saol príobháideach (baineann) sa dráma.
Dearcadh cúlaigeanta i leith na polaitíochta mion|[[Dáil  Éireann]]Polaiteoir ar lorg vótaí. Óráidíocht bhréagach. Freastal ar ócáidí poiblí. Comhfhreagras le heagraíochtaí éagsúla. Tadhg an Dá Thaobhachas.
Stíl
Is é an stíl drámaíochta a chleacht Máiréad Ní Ghráda ná scéal na bpearsana a bhriseadh suas ina mhíreanna, mar a dhéanann an teilifís go minic. Tarlaíonn radhairc in áiteanna éagsúla ionas gur féidir réimse leathan de shaol an duine agus den tsochaí a chur ar an stáitse. Mar thoradh air seo taispeánann an phearsa tréithe éagsúla de réir an tsuímh ina bhfuil sé/sí.
Déanann an drámadóir úsáid as cealú an díchreidimh (an marbhán ag teacht ar ais chun an tsaoil le hathbhreithniú iomlán a dhéanamh ar a shaol) agus an t-iardhearcadh (an aimsir chaite agus an aimsir láithreach ag tarlú taobh le taobh). Faoi dheireadh is é an lucht féachana a thugann 'Breithiúnas' ar an phríomhcharachtar.
Máiréad Ní Ghráda
Bhí taithí ag an údar ar an bpolaitíocht áitiúil mar ba chomhairleoir contae agus náisiúnaí a hathair féin, Séamus Ó Gráda as Contae an Chláir. Bhí aithne aici ar go leor daoine a bhí páirteach sa ghluaiseacht náisiúnach, mar a bhí sí féin, sna blianta idir 1916 agus 1923. D’oibrigh Máiréad Ní Ghráda sa pholaitíocht sna 19020idí ar feadh tamall gearr ach d’éirigh as.
Sammy Wilson
Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é Samuel Wilson a rugadh ar an 4 Aibreán, 1953. I mí Bealtaine 2005, bhí sé tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do Aontroim Thoir.
Trevor Clarke
Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é Trevor Clarke, a rugadh ar an 28 Iúil, 1967. Is ball é de Pháirtí Aontachtach Daonlathach. Is Comhalta den Tionól Reachtach é d'Aontroim Theas, ó 2007 ar aghaidh.
Lordi
Banna ceoil as an bhFionlainn is ea Lordi. B'é Mr. Lordi, a bhunaigh an banna i Rovaniemi sa bhliain 1992. Is iad na cultacha arrachtaigh a chaitheann ceoltóirí an bhanna ba thúisce a tharraing súil an tsaoil mhóir orthu. B'é Kiss, an banna cáiliúil d'"arrachtaigh", a thug an smaoineamh do Phutaansuu a leithéid de chuma a chur ar na ceoltóirí, nó bhí sé ina bhall gníomhach de chlub lucht adhartha Kiss, nuair a bhí sé óg. Bhuaigh Lordi Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse (Eurovision) ar 18 Bealtaine, 2006 san Aithin, An Ghréig leis an amhrán Hard Rock Hallelujah. Níor ghnóthaigh aon cheoltóir ón bhFionlainn an comórtas sin riamh roimh Lordi.
Roy J. Plunkett
Ceimiceoir Meiriceánach ab ea Roy J. Plunkett (26 Meitheamh 1910 - 12 Bealtaine 1994). Tháirg sé polaiteitreafluaireitiléin (PTFE), .i. Teflon, sa bhliain 1938.
Lordi
Níl san ainm féin "Lordi", go bunúsach, ach an focal Béarla "lord" agus an t-i curtha leis chun an focal a chur in oiriúint do chóras gramadaí na Fionlainnise. Ní úsáidtear an focal san Fhionlainnis chaighdeánach ach amháin le tagairt a dhéanamh do "thiarnaí" na huasalaicme Sasanaí.
Trevor Clarke
Saol pearsanta
Phós sé Linda Clarke.
Roy J. Plunkett
Luathshaol agus oideachas
Rugadh Plunkett i New Carlisle, Ohio agus d’fhreastail sé ar Newton High School i Pleasant Hill, Ohio.
Bhain sé BA amach sa cheimic in Ollscoil Mhanchain i 1932. Fuair sé a Ph.D. sa cheimic i 1936 ó Ollscoil Stáit Ohio as a chuid oibre ar The Mechanism of Carbohydrate Oxidation. ).
Gairmréim
deas|mion| Clúdach teirmeach Teflon ag taispeáint cráitéir iarmhairtí, ó Thurgnamh Gathanna Cosmacha Ultra Trom NASA (UHCRE) Sa bhliain 1936 d’fhostaigh EI du Pont de Nemours agus Cuideachta é mar cheimiceoir taighde ag Saotharlann Jackson in Deepwater, Nua-Gheirsí.
Is fearr a thuairiscítear ar fhionnachtain Teflon i bhfocail Plunkett féin: "On the morning of April 6, 1938, Jack Rebok, my assistant, selected one of the TFE cylinders that we had been using the previous day and set up the apparatus ready to go. When he opened the valve — to let the TFE gas flow under its own pressure from the cylinder — nothing happened...We were in a quandary. I couldn't think of anything else to do under the circumstances, so we unscrewed the valve from the cylinder. By this time it was pretty clear that there wasn't any gas left. I carefully tipped the cylinder upside down, and out came a whitish powder down onto the lab bench. We scraped around some with the wire inside the cylinder...to get some more of the powder. What I got out that way certainly didn't add up, so I knew there must be more, inside. Finally...we decided to cut open the cylinder. When we did, we found more of the powder packed onto the bottom and lower sides of the cylinder."Deir Plunkett freisin go raibh thart ar 1 kg an ceann (2.2 punt) sna sorcóirí TFE a bhí in úsáid a bheadh ​​réasúnta beag, sorcóirí de mhéid buidéal léachta, seachas sorcóirí móra.
Bhí an teitreafluaireitiléin sa choimeádán polaiméirithe go polaiteitreafluaireitiléin, solad céiriúil le hairíonna iontacha cosúil le frithchreimneach, frithchuimilt dhromchla íseal, agus friotaíocht ard teasa. Dinis Plunkett scéal an fhionnachtain seo  a tharla de thimpiste ag cruinniú an earraigh ag chruinniú náisiúnta Chumann Ceimiceach Mheiriceá sa rannán Stair na Ceimice, Aibreán 1986 i gCathair Nua-Eabhrac a foilsíodh san Imeachtaí Siompóisiam. an tetrafluoroethylene sa choimeádán polaiméirithe go polytetrafluoroethylene, solad céir le hairíonna iontacha cosúil le friotaíocht creimeadh, frithchuimilt dromchla íseal, agus friotaíocht ard teasa. Bhain Plunkett scéal an fhionnachtain thimpiste seo ag cruinniú an earraigh de chruinniú náisiúnta Chumann Ceimiceán Mheiriceá sa rannán Stair na Ceimice, Aibreán 1986 i gCathair Nua-Eabhrac a foilsíodh in Imeachtaí an tSiompóisiam.
Ba é an príomhcheimiceoir a raibh baint aige le táirgeadh teitreitil  luaidhe, breiseán gásailín, ag DuPont's Chambers Works ó 1939 go 1952. Ina dhiaidh sin threoraigh sé táirgeadh Freon ag DuPont sula ndeachaigh sé ar scor i 1975.
Dámhachtainí
Fuair Plunkett Bonn John Scott ó chathair Philadelphia i 1951, as AN t-aireagán "comfort, welfare, and happiness of human kind" a chuir. Tugadh stán muifín brataithe le Teflon don lucht freastail le tabhairt abhaile leo. Bronnadh dámhachtainí agus onóracha eile ina dhiaidh sin. Ionduchtaíodh Plunkett i Halla na Laochra Plaisteacha i 1973 agus i 1985 an National Inventors Hall of Fame.
Fuair Plunkett bás de bharr ailse ar 12 Bealtaine 1994 ina theach i Texas ag aois 83.
Fintán mac Bóchra
I Miotaseolaíocht na nGael, fear feasa ab ea Fionntán Mac Bóchra (Sean-Ghaeilge Fintan mac Bóchra), "an Saoi", a tháinig go hÉireann roimh an Díle i dteannta le Ceasair, gariníon Naoi. D'fhéadfadh é gurbh í Bóchra a mháthair, nó b'fhéidir tagairt fhileata don fharraige.
Ní raibh ach triúr fear ar an eachtra le cois caoga ban, dá bharr bhí seisir ban chéile déag acu, é féin, athair Cheasaire Bith, agus an loingseoir, Ladra. Ba iad ainmneacha ban chéile Fhionntáin ná: Ceasair, Lot, Luam, Mall, Mar, Froechar, Femar, Faible, Foroll, Cipir, Torrian, Tamall, Tam, Abba, Alla, Baichne, agus Sille. Phós sé Ebliu ina dhiaidh sin. Ba é Illann a aonmhac.
Mullach Maistean
Is cnoc é Mullach Maistean (Béarla: Mullaghmast nó Mullamast), atá suite i ndeisceart Chontae Chill Dara i gCúige Laighean, in aice bhaile Bhéal Átha an Tuair. Bhí an suíomh seo tábhachtach sa réamhstair, sa luathstair agus arís níos déanaí ar aghaidh. Tá sé aicmithe mar Shéadchomhartha Náisiúnta ag an Roinn Comhshaoil, Oidhreachta agus Rialtais Áitiúil.
Scála teochta Celsius
mion|400x400px Ainmnithe as Anders Celsius. Ar an scála seo tá luach 0 °C ag reophointe an uisce (an teocht ag a reonn uisce is a leánn oighear), luach 100 °C ag fiuchphointe an uisce (an teocht ag a bhfiuchann uisce), agus 100 céim chothrom idir an dá phointe sin. Eachtarshuítear an scála sa dá threo, síos is suas, i gcéimeanna comhionanna teochta. My name is ruairc.
Scannáin thanaí
Is éard atá i gceist le scannáin thanaí ná cisil fhíneálta ábhair a dhéantar trí dheascadh (deascadh folúsach, eipeatacsacht léas móilíní, leictreaphlátáil, is eile) ar fhoshraith éigin, le tiús ag athrú ó chisil adamh aonair, timpeall 10 -10 m, go dtí 10 -6 m.
Úsáidtear iad, mar shampla, i modhanna oibre anailíseacha cosúil le micreascópacht leictreon tarchuir is díraonadh neodrón. Is féidir le struchtúir na n-ábhar i gcumraíocht tanascannáin a bheith difriúil uathu siúd sa staid thoirtiúil, agus is féidir struchtúr an ábhair sa tanascannán a mhodhnú de réir an mhodh táirgthe.
Braitear méid áirithe iarmhairtí nua i dtanascannáin (cosúil le hiarmhairt chandamach Hall), go minic de bhrí go mbíonn ceangal ar na leictreoin gluaiseacht i bplána. Saothraíodh úsáidí trádálacha tanascannán: brat frithchaiteach ar dhlúthdhioscaí, brat frithfhrithchaiteach ar lionsaí, agus táirgeadh comhbhall leictreonach is ciorcad iomlánaithe.
Dún Búinne, Barúntacht
Is barúntacht suite i gContae na Mí é Dún Búinne.
Innis Inbhir Dhughlais
Is oileán suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, í Innis Inbhir Dhughlais.
Iásón Mac Giollarnáth
Is iománaí é Iásón Mac Giollarnáth, nó Jason Forde mar a thugtar air i mBéarla. Rugadh é ar an 22 Nollaig 1993. Is as Contae Thiobraid Árann é.
Innis Mheadhran
Is oileán suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, í Innis Mheadhran.
Taj Connemara
deas|200px|thumb|Taj Connemara Is óstán suite i Chennai, san India, é Taj Connemara.
Tógadh agus osclaíodh an foirgneamh faoin ainm The Imperial Hotel sa bhliain 1854 faoi úinéireacht Triplicane Rathinavelu Mudaliar, athbhaisteadh é mar an Albany i 1886 faoi bheirt eile de na deatháireacha Mudaliar, agus athbhunaíodh é mar The Connemara i 1890. Roghnaíodh an t-ainm le honóir a thabhairt do Robert Bourke, barún of Chonamara, i gContae na Gaillimhe. Áirítear an Taj Connemara mar an t-óstán is sine i Chennai agus mar óstán oidhreachta na hIndia.
Fiachra
Sinsear Connacht ba ea Fiachra (Sean-Ghaeilge Fiachrae mac Echach Mugmedóin), a mhair sa cheathrú haois. Eochaid Mugmedón (bás 362 ) ba ea a athair, agus Mongfionn (Mongfind) deirfiúr Chriomhthann mac Fiodhaigh (bás 367) a mháthair. Clann Uí Fhiachrach ba ea a mhuintir.
Insítear scéal Fhiachra agus a dheartháireacha, Brión agus Ailill, in Aided Chrimthaind maic Fhidaig ocus Trí mac Echach Muigmedóin. Nuair a ghabh Brian ríogacht na gConnacht, tharla cogadh idir Brian agus Fiachra. Throid siad cath in aghaidh a chéile ag Dúchluain (Damchluain). Gabhadh Fiachra agus tugadh cuid Teamhraigh é. D'athchruinnigh Nath Í mac Fiachrach a airm agus cloíodh agus maraíodh Brian ag dara cath ag Damchluain.
Scaoil Niall Fiachra saor, agus cheap é ina churadh in ionad Brian. Chuaigh Fiachra agus Ailill ar ruathar rathúil sa Mhumhain isteach. Fuair Fiachra goin a bháis agus d'éag sé ag Féarach (Ferrach) sa Mhí ar a shlí abhaile. Cuireadh ina ómós gialla na Mumhan leis agus iad beo.
Samson (naomh)
Ba naomh Cornach é Samson (a rugadh c. deireadh an 5ú haois) a áirítear freisin i measc na seacht naomh bunaidh sa Bhriotáin le Peulin, Tugdual nó Tudwal, Briog, Malo, Padarn agus Kaourintin. Rugadh i ndeisceart na Breataine Bige é, agus fuair sé bás i nDol, baile beag i dtuaisceart na Briotáine
Saolréim
Is í an phríomhfhoinse dá bheathaisnéis ná an Vita Sancti Samsonis, a scríobhadh am éigin idir 610 CR agus 820 CR agus atá bunaithe gan amhras ar ábhair níos luaithe. Tugtar sonraí úsáideacha ann faoi theagmhálacha idir lucht eaglaise sa Bhreatain, in Éirinn agus sa Bhriotáin.
Mac le Amon ó Dhemetia agus Anna ó Gwent ab ea Samson. mac Amon óThiarnas Dyfed agus Anna ó Thiarnas Gwent ba ea Samson. Phós deartháir a athar deirfiúr a mháthar ionas go raibh a mac Maglor ina chol ceathrar le Samson faoi dhó. De bharr tairngreachta maidir lena bhreith chuir a thuismitheoirí faoi chúram Illtud, abb Llantwit Fawr, áit ar tógadh agus ar cuireadh oideachas air.
Níos déanaí, d'iarr Samson beatha dhian ní ba mhó ná mar a chuir a scoil ar fáil, agus mar sin bhog sé go dtí teach iníon Llantwit, an mhainistir ar Ynys Bŷr amach ó chósta Dyfed (Sir Benfro), sa Bhreatain Bheag, áit ar rinneadh abb dó tar éis bás an aba Pŷr. Staon Samson ón alcól – murab ionann agus Pyr, a maraíodh nuair a thit sé síos tobar agus é ar meisce. Mar coenobium, agus ina dhiaidh sin ina dhíthreabhach, thaistil sé ó Ynys Bŷr go hÉirinn, áit a ndeirtear gur bhunaigh sé nó gur athbheochan sé mainistir.
Tá dáta amháin áirithe taifeadta de shaol Samson; gur oirníodh an tEaspag Dubricius é ina easpag ar Fhéile Chathaoir Naomh Peadar (22 Feabhra) ag tús an Charghais, agus is féidir a mheas gur tharla sin sa bhliain 521 CR. Más rud é, mar is gnách, go raibh sé 35 bliain d'aois ag an am sin, bheadh sé sa bhliain 486 a rugadh é. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Abbott_Samson%27s_Pillar_Cross.jpg/220px-Abbott_Samson%27s_Pillar_Cross.jpg|deas|mion| Trascholún an Aba Samson ag Séipéal Naomh Illtud, Llantwit Bhí Iolo Morganwg freagrach as athfhionnachtain Cholún Samson ag Eaglais Naomh Illtud, Llantwit, timpeall na bliana 1789, ach chuir staraithe níos déanaí drochmheas ar a mholadh gur chuir Samson féin suas é agus rochtain acu ar fhoinsí scríofa níos iontaofa. Sa 20ú haois, áfach, chaith staidéir ghinealais a thuilleadh solais ar an ábhar, agus measann go leor anois go bhfuil an colún "ar cheann de na séadchomharthaí Críostaí inscríofa is sine sa Bhreatain".
Níos déanaí thaistil sé go Corn na Breataine (áit ar bhunaigh sé pobal i Bre Dheghow nó Golnans ), ansin sna Scillí (áit a bhfuil oileán Samson ainmnithe as), Guernsey mar a bhfuil sé ina Phátrún agus sa Bhriotáin, áit ar bhunaigh sé an mhainistir Dol. D'eagraigh sé
ncoinnealbhá an Rí Konomor agus d'éirigh leis achainí a dhéanamh ar an rí Meirvínseach Childebert I ar son Judael, mac coimhthithe Konomor.(c. 540-60). Tá sé taifeadta gur fhreastail sé ar chomhairle i bPáras am éigin idir 556 agus 573, agus faoin am sin bheadh sé sean. Cuireadh é lena chol ceathrair Magloire in ardeaglais Dol.
Jimín Mháire Thaidhg
Úrscéal grinn don aos óg leis an Seabhac (Pádraig Ó Siochfhradha) is ea Jimín Mháire Thaidhg a chéadfhoilsigh Comhlucht Oideachais na hÉireann sa bhliain 1919. Leanann sé eachtraí buachalla óig darb ainm Séamus Ó Breasail, nó Jimín Mháire Thaidhg mar is fearr aithne air. Is í Máire Thaidhg máthair dhian Jimín, agus bíonn Jimín cráite i gceart aici. I gCorca Dhuibhne atá an leabhar suite, agus is sa chanúint sin a scríobhadh an buntéacs, cé go bhfuil leagan caighdeánaithe ann anois.
Foilsíodh "eagrán scoile" den leabhar (a d'fhoilsítí go minic faoin ainm simplí "Jimín") in 1921, a d'úsáidtí i scoileanna na hÉireann ar feadh na mblianta fada. Baineadh tagairtí don chleamhnas, do chaidrimh idir daoine fásta agus don bhás as an eagrán scoile.
Samson (naomh)
Mairtíreach Rómhánach
In eagrán 2004 de Martyrologium Romanum na hEaglaise Caitlicí, tá Samson liostaithe faoi 28 Iúil. Luaitear mar seo a leanas é: "Ag Dol sa Bhriotáin (d'éag) Samson, abb agus easpag, tar éis dó an Soiscéal agus smacht mainistreach sa Bhreatain Bheag a fhoghlaim ó Illtud, do scaipeadh iad seo i Domnonée ." Níl sé le feiceáil i bhféilire liotúirgeach na naomh Caitliceach reatha a cheiliúrtar go bliantúil sa Bhreatain Bheag.
Ceo leictreonach
Tugann na hinnealtóirí leictreonacha ceo leictreonach ar an iliomad tonn nó astaíocht leictreamaighnéadach atá ag forleathadh tríd an aer mar chuid de theileachumarsáid na haoise seo. Cuireann an-chuid trealaimh — ríomhairí, scipéid chláraithe, teileafóin sho-iompartha, ionstraimí leictreonacha de gach sort — leis na tonnta, d'aon ghnó nó trí thaisme. Cuireann an truailliú nua comhshaoil seo isteach ar fheidhmiú éifeachtach an-chuid den trealamh céanna, agus uaireanta cuireann sé isteach go tubaisteach ar líonraí ríomhairí is córais teileachumarsáide. Ní mór trealamh a chosaint ar an gceo leictreonach seo, rud a dhéantar le cás Faraday, bosca seoltach talmhaithe timpeall ar an ionstraim. Laghdaíonn an bosca seo méid na hastaíochta leictreamaighnéadaí a éalaíonn ón ngléas féin amach don cheo, agus an méid cur isteach leictreonach a fhulaingíonn sé ón gceo freisin.
Maigh Fionnráithe Íochtarach
Is barúntacht suite i gContae na Mí í Maigh Fionnráithe Íochtarach.
Leabhar Dhroim Sneachta
Is lámhscríbhinn caillte é Leabhar of Dhroim Sneachta (Sean-Ghaeilge Cín Dromma Snechtai nó Lebor Dromma Snechtai). Meastar gur scríobhadh é san 8ú haois.
Ainm
Tá an focal Sean-Ghaeilge cín, fréamhaithe ó quinque na Laidine. Leabhar beag a bhí i gceist, déanta as cúig leathanach párpháipéar folded.
Ainmníodh an lámhscríbhinn ón áit a bhunúis nó caomhnaithe, is é sin, Droim Sneachta, Contae Mhuineacháin), áit a bunaíodh mainistir sa 6ú haois.
Scoláireacht
Bhí Seathrún Céitinn ar an eolas faoin leabhar, cé is léir nach raibh rochtain aige air, agus a leabhar féin Foras Feasa ar Éirinn á thiomsú aige. Chreid sé gur scríobhadh é roimh theacht Naoimh Phádraig. D'aimsigh an scoláire 19ú-aoise Eoghan Ó Comhraí nóta imill sa Leabhar Laighneach, pas doléite, a rá gurbh mhac Dauí, rí Chonnacht, a thiomsaigh an Cín. Tá Ó Comhraí ar thaobh Ernín mac Dhauí Galaigh, ach measann freisin gurbh mhac Dauí Teanga Umha, rí Chonnacht a fuair bás ag deireadh na 5ú haoise, atá i gceist.
Taiscéalaíocht mhuirí na Portaingéile
An ré órga
Sa 15ú haois, b'é cósta thiar na hAfraice an chloch ba mhó ar phaidrín Annraoi. Leis na cianta cairbreacha, ní fhéadfá trádáil a dhéanamh le hIarthar na hAfraice ach turas a dhéanamh trasna na Sahára. B'é oighear an scéil sin go raibh na bealaí tríd an tSahára faoi smacht na stát Moslamacha i dTuaisceart na hAfraice, arbh iad seanchéilí iomaíochta na Portaingéile iad. Bhí na Portaingéalaigh ag iarraidh teacht timpeall na Moslamach agus a gcuid trádála a dhéanamh bealach na farraige. Bhí siad dóchasach, freisin, go bhfaigheadh siad stáit Chríostaí taobh theas den tSahára, stáit a bheadh ina gcomhghuaillithe acu in éadan na Moslamach. Bhí na loingseoirí Portaingéalacha in ann teacht ar aghaidh beag ar bheag, agus iad ag ascnamh cúpla míle ó dheas in aghaidh na bliana.
Sa bhliain 1434, tháinig siad thart le Rinn Bojador. Roimh imeacht an chéad scór bliain eile, bhí trádáil bheoga óir agus sclábhaithe ar obair ag na Portaingéalaigh leis na críocha san áit a bhfuil an tSeineagáil inniu. Bhí na cúrsaí ag dul ar aghaidh go sciobtha, nó tógadh daingin trádála in Elmina, agus thosaigh São Tomé e Príncipe ag táirgiú siúcra roimh aon choilíneacht eile. Sa bhliain 1482, chuaigh fórsa sluaíochta faoi cheannas Diogo Cão i dteagmháil le Ríocht an Chongó.
Tháinig an briseadh mór sa bhliain 1487, nuair a sheol Bartolomeu Dias timpeall Cheann an Dóchais, ar ar bhaist sé an t-ainm sin, freisin. Ansin, thaispeáin sé go raibh sé indéanta an tAigéan Indiach a bhaint amach an bealach seo. Sa bhliain 1498, chuir Vasco da Gama beart leis an mbriathar, nuair a shroich sé an India.
B'iad na Portaingéalaigh an chéad dream Iartharach a tháinig a fhad leis an tSeapáin agus a bhí ábalta trádáil a dhéanamh leis an tír sin. Nuair a bhí an Rí Manuel a hAon ag rialú na Portaingéile, chrom na Portaingéalaigh ar mhodh nua oibre lena ngreim a choinneáil ar na tíortha a raibh éileamh acu orthu.
Seán Mac Craith
Is iománaí é Seán Mac Craith, nó John McGrath mar a thugtar air i mBéarla. Rugadh é ar an 28 Iúil 1994. Is as Contae Thiobraid Árann é.
Taiscéalaíocht mhuirí na Portaingéile
An ré órga
Thóg siad sraith de dhúnta daingne a cheadaigh dóibh smacht a choinneáil ar bhealaí tábhachtacha trádála an Oirthir ar fad. Mar sin, bhunaigh siad dúnta agus coilíneachtaí ar Chósta an Óir, i Luanda, Mósaimbíc, Zanzibar, Mombasa, Socotra, Ormuz, Calcúta, Goa, Bombay, Malaca, Macau, agus Timor. Bhí na Portaingéalaigh ag rialú na Brasaíle chomh maith, a bhí aimsithe ag Pedro Álvares Cabral sa bhliain 1500. De réir Chonradh Tordesillas, bhí na Portaingéalaigh i dteideal na Brasaíle ar fad, dar leis an bPápa ar a laghad.
Meath
Fuair na Portaingéalaigh deacair a n-impireacht a fhairsingiú isteach i ndoimhneacht na hilchríche, agus b'fhearr leo fanacht cois farraige. Thar na blianta, tháinig chun solais go raibh an Phortaingéil róbheag, mar thír, lena leithéid de mhórfhiontar a bhainistiú. Na dúnta Portaingéalacha ar fud an domhain, bhí siad i síor-anás daoine agus trealaimh.
Ní raibh an Phortaingéil in ann dul in iomaíocht leis na cumhachtaí ní ba láidre a bhí ag cúngú isteach ar a cuid gabháltaisí. Mar sin, bhí port na monaplachta Portaingéalaí seinnte i stair na trádála Oirthearaí. B'iad na taiscéalaithe Ollannacha, Francacha agus Sasanacha a chuir deireadh leis, ó ba chuma leosan faoin dóigh a raibh an domhan roinnte ag an bPápa.
Sa bhliain 1580, tháinig Pilib a Dó, rí na Spáinne, i gcomharbas ar Sebastião, rí na Portaingéile, a fuair bás gan ríchomharba a fhágáil ina dhiaidh. Mar sin, tháinig Impireachtaí na Portaingéile agus na Spáinne le chéile faoi aon choróin amháin. An chomh-impireacht a tháinig ar an bhfód mar sin, bhí sí chomh mór is nárbh fhéidir a leithéid a choinneáil le chéile gan na cumhachtaí eile a bheith ag tabhairt a dúshláin.
Le maolú ar dheacrachtaí den chineál sin, tugadh cuid de na tailte Portaingéalacha suas. Mar shampla, nuair a phós Séarlas a Dó, rí Shasana, an banphrionsa Portaingéalach Catarina Henriqueta de Bragança, fuair sé Bombay mar chuid den spré a bhí ag dul leis an mbanphrionsa. Choinnigh an Phortaingéil an chuid dá coilíneachtaí a bhí faoi smacht dian aici, go háirithe Macau, Timor Thoir, Goa, Angola, Mósaimbic, agus an Bhrasaíl. D'fhéach na hOllannaigh leis an mBrasaíl a shealbhú, agus tráth, bhí leath na tíre forghafa acu, ach b'éigean dóibh bailiú leo sa deireadh.
Eilean nan Darach
Is oileán suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, é Eilean Darach. clé|250px|thumb|Eilean Darach
Máire Rua Nic Mhathúna
Bean uasal a phós trí huaire chun tailte a muintire a choinneáil slán ba ea Máire Rua Nic Mhathúna agus clú uirthi mar bhean cheanntréan dhásachtach a bhí in ann an fód a sheasamh. Rugadh í i gChontae an Chláir agus phós Donnchadh Ó Nialláin ó Chaisleán an Dísirt i dtuaisceart Chontae an Chláir. Fuair sé bás in 1639 agus phós sí Conchubhar Ó Briain ó Chaisleán Léim an Eich. Thaobhaigh siad leis an Rí i gcoinne Chromail. Maraíodh an Brianach in 1651, agus phós Máire Rua oifigeach Sasanach, rud a rinne sí chun a tailte a shábháil más fíor. D’fhan sí i gCaisleán Léim an Eich ar feadh breis is scór blianta, go dtí gur aistrigh a mac Donnchadh Ó Briain an teaghlach go dtí Caisleán Dhrom Ólainn, áit ar chónaigh sí go dtí a bás in 1686. Bhí iomrá léi sa bhéaloideas mar dhuine rúndaingean teanntásach.
Ceanannas
Baile atá suite i gContae na Mí, Poblacht na hÉireann é Ceanannas, nó Kells as Béarla.
Máire Rua Nic Mhathúna
Beatha luath
Rugadh í do Mháire Ní Bhriain, an iníon ab óige de Chonchubhar Ó Briain, 3ú hIarla Thuamhan, agus do Thoirialach Rua Mac Mathúna, tiarna Chluain idir Dhá Lá. Deir béaloideas na mBrianach gur rugadh í san Urlann Mhór, ach b’fhéidir gur ann gur altramaíodh í.
Rinneadh cleamhnas idir í agus an Coirnéal Donnchadh Ó Nialláin, saighdiúir a bhíodh ag troid in arm Shasana i gcogadh na Spáinne, agus phós siad in 1634. Rugadh triúr mac dóibh i gCaisleán an Dísirt, Liam, Donnchadh agus Mícheál. . Fuair a fear céile bás in 1639 agus d’fhan sí i gceannas na dtailte go dtí gur tháinig Liam i mbun a mhéide.
Ceanannas
Stair
Bunaíodh an mhainistir Naomh Colmcille i gCeanannas thart ar 804 AD.
Máire Rua Nic Mhathúna
Caisleán Léim an Eich
Seacht mí i ndiaidh bhás an Niallánaigh, phós Máire Rua a gaol Conchubhar Ó Briain ó Léim an Eich. Thóg siad Caisleán Léim an Eich mar atá sé anois agus an seanchaisleán mar chuid de. Tá inscríbhinn ar an mballa mar a leanas: "This was built in the year of Our Lord 1648 by Conor O'Brien and Mary ní Mahon alias Brien wife to the said Conor". Rugadh ochtar clainne dóibh: Donnchadh, 1ú Bairnéad, a rugadh in 1642,, Tadhg, Toirialach, Murchadh, Honóra agus Máire, agus beirt eile a fuair bás, is dócha, den phlá a bhí ar an gceantar le linn léigear Luimnigh (1650-1651).
Ceanannas
Stair
Sa bhliain 1152, d'aistrigh an Sionad Cheanannais an mhainisti r ina shéipéal deoise.
Máire Rua Nic Mhathúna
Caisleán Léim an Eich
Tá scéalta ann faoi dhásacht Mháire Rua agus baineann cuid acu le Caisleán Léim an Eich. Deirtí go gcrochfadh sí searbhóntaí a chuir colg uirthi, gur smachtaigh sí foghlaithe agus gur dhiúltaigh sí ceart slí do dhaoine.
I rith Chogadh na hAon Bhliana Déag bhí Conchubhar i gceannas ceann de na cúig bhuíon áitiúla a rinne ruathar ar chaisleáin lonnaitheoirí ó Shasana agus ón Ísiltír in 1641, agus deirtear gur tháinig Máire Rua leis uaireanta. Luaitear í i dteistíochtaí faoi léigear Chaisleán Bhearna an Toic, áit ar tógadh eallach agus ar maraíodh searbhónta. Dúirt fear darbh ainm Gregory Hickman mar a leanas: "Conor O’Brien, gentleman, in a most rebellious manner seized upon the deponent’s corn"; agus ina dhiaidh sin, "Conor O’Brien, of Lemaneagh, accompanied by Mary Brien [agus daoine eile] with force of arms came to the deponent's house and took away fourteen English swine and a parcel of household stuff; also 400 sheep". Deirtear go ndúirt cuid acu siúd a ndearna ruathar orthu gur “witch” í.
Rinneadh coirnéal marcshlua de Chonchubhar Ó Briain in 1650 in arm Shéarlas II, agus fuair sé bás de thoradh cneánna a fuair sé agus é ag troid le Edmund Ludlow i mbearnas Inis Ghruagáin. Deir scéalta áirithe gur thug a shaighdiúirí féin ar ais go Léim an Eich é agus gur thug Máire Rua aire dó fad is a bhí sé ag saothrú an bháis. Deir scéalta eile gur saighdiúirí de chuid Chromail a thug a chorp ar ais agus gur mhaígh Máire Rua nárbh é sin a fear céile agus gur bhaintreach cheana í, rud a dúirt sí chun nach mbainfí a tailte di. Deir tuairisc a rinne Lady Chatterton in 1839 gur chuir Henry Ireton cúigear de na fir ab fhearr aige chun Conchubhar Ó Briain a lámhach i gcath Inis Ghruagáin agus gur éirigh le duine acu é a lot. Chroch Máire Rua an fear úd, mhol dá chlann mhac géilleadh don namhaid agus chuir chun bóthair ina cóiste go Luimneach. I gcampa Ireton agus gúna gorm síoda agus lása uirthi d’fhógair sí go raibh sí sásta aon duine de na hoifigigh a phósadh. Deir foinsí éigin go ndearna sí é seo chun a chruthú go raibh a fear céile marbh. Deir foinsí eile go ndearna sí é chun a maoin a chosaint.
Tá finscéalta ann a deir an t-ársaitheoir Thomas Johnson Westropp nach bhfuil siad iontaofa agus iad ag iarraidh arracht a dhéanamh de Mháire Rua, ach áitíonn siad gur phós sí idir dháréag agus 25 oifigeach Shasanacha. Deir foinsí béaloidis gurb iad leannáin Mháire Rua a luaitear anseo. Maíonn scéalta dá leithéid go maraíodh sí an fear tar éis an phósta nó babhta bradaíola agus gur mharaigh sí duine acu le cic sa bholg. Deir finscéal amháin gur thug sí dúshlán fir áitiúil a raibh sí in aighneas leis dul go hAillte an Mhothair ar mhuin a staile daille fiáine le súil go marófaí é. Cuireann an béaloideasaí Máire MacNeill in iúl go bhfuil scéalta dá leithéid cosúil le seanscéalta Éireannacha faoin mbandia flaitheasach. Deir scéalta eile go raibh dháréag nó cúig fhear is fiche aici in éide mná agus gur chroch sí as coirbéil Chaisleán Léim an Eich iad. Deirtear freisin gur ghearr sí cáin bhealaigh ar dhaoine a bhí ag dul thart nó ar fhoghlaithe.
Deir na cáipéisí gur achainigh Máire Rua, tar éis bhás a fir chéile, ar an bhFear Ionaid Uileag de Búrca, 1ú Marcas Chlann Riocaird, go ndéanfaí caomhnóir thailte Uí Bhriain di. Choinnigh sí na tailte sin ar son a clainne, ach chaill sí Caisleán Léim an Eich agus rinneadh garastún Sasanach de.
Deireadh beatha
Faoi 1653 tá sí luaite i gcuntas ar ghnó talaimh mar bhean seanoifigigh Shasanaigh, an Fear Coirnéid John Cooper, amhantraí agus fiontraí a d’fhéadfadh cónaí léi i Luimneach. Ina dhiaidh sin bhí ina cónaí le gaolta de Bhrianach i gCaisleán Inse Uí Bhriain agus d’fhill sí ar Léim an Eich i rith Athchur na Seacaibíteach. Síltear go raibh mac ag an lánúin darbh ainm Harry, agus b’fhéidir iníon. Deirtí gurbh é Cooper a maraíodh le cic sa bholg, ach de réir na bhfoinsí bhí siad pósta go bás Mháire Rua, cé gur dócha go raibh siad ina gcónaí in áiteanna difriúla.
Ba Chaitliceach fós í, cé go mbíodh sí ag freastal ar sheirbhís Phrotastúnach. Deirtear go ndearna sí achrann leis an ministir áitiúil agus gur thóg sí Séipéal an Chomhaid, áit a dtéadh sí ar aifreann ina dhiaidh sin chun fearg a chur ar an ministir agus chun a thaispeáint go raibh cead a cinn aici. D’fhág sí mám airgid ag Mainistir na hInse agus ag Mainistir Chuinche.
In 1662 díotáladh Máire Rua as tiarna talún Sasanach a dhúnmharú, rud a bhain le buíonta creiche an Bhrianaigh go luath sna 1640idí. Fuair sí pardún ón Rí in 1664, ach chuaigh an triail ar aghaidh agus scríobh sí in 1665 i dtaobh a cruacháis thall ("my extremitie & troubles in England"). D’aistrigh a mac Donnchadh a theaghlach go Caisleán Dhrom Ólainn sna 1680idí, agus d’fhan sí ann go deireadh a shaoil.
Bás agus finscéalta
Deir na scéalta go bhfuair sí bás neamhchoitianta. Deir finscéal amháin gur cuireadh isteach i gcrann cuasach í agus deir finscéal eile gur caitheadh as an diallait í agus isteach i ngabhal crainn mar ar tachtadh í. Deirtear freisin gur crochadh í lena cuid gruaige féin as crann i gCoill Thamhnaí, áit a siúlann sí ina sprid.
Chuir sí a lámh le huacht ar an 7 Meitheamh 1686 agus í os cionn seachtó bliain, nuair a bhí an tsláinte go dona aici. D’iarr sí go gcuirfí í i Mainistir na hInse. Níl aon leacht ann ach is dócha go bhfuil sí curtha ann in aice le Conchubhar Ó Briain]. Deirtear freisin go bhfuil sí curtha ag Séipéal an Chomhaid i bparóiste Chill Iníne Baoith, in éineacht le beirt iníonacha léi.
Scannán múcasach
Leathán fíocháin shnáithínigh a líneálann gach cuas is canáil sa cholainn a osclaíonn don taobh amuigh (conair an bhia is an chonair úirighéiniteach, mar shampla). Bíonn ciseal dromchlach eipitéiliam is ciseal fíocháin tháite faoi sin. Is féidir go mbeidh faireoga simplí sa chiseal dromchlach. Bac a bhíonn inti idir na cealla a chomhdhéanann an cholainn is an timpeallacht sheachtrach.
Paindéim COVID-19 in Éirinn
Tá níos mó ná ciall amháin le Paindéim COVID-19 in Éirinn:
Earcail
thumb Ba é Earcail ba mhó cáil i measc mhórlaochra an domhain chlasaicigh. Thug na Gréagaigh Herakles air (Ἡρακλῆς as Gréigis) ach tá aithne ag Béarlóirí air faoi leagan Rómhánach dá ainm, Hercules. Ciallaíonn an t-ainm Gréagach glóir do Héire (bean chéile Shéas, athair na ndéithe). Ach ní mac le Héire a bhí ann ach le bean dhaonna agus bhí éad ar Héire léi. Bhuail sí bob ar Shéas ionas go mbeadh a mac is leasdeartháir Earcail, Eoraistéas, ina rí ar Mhicéanae.
Tar éis d'Earcail a bhean agus a pháiste a mharú agus é as a mheabhair, labhair Aitheascal Dheilfe leis ag rá gur cheart dó dhá bhliain dhéag a chaitheamh ag freastal ar a leasdeartháir. Thug Eoraistéas dhá shaothar déag do Earcail agus cheap an rí go mbeadh na tascanna dodhéanta. Seo liosta de na saothair a tugadh dó:
Chomhlíonaigh Earcail na tascanna go léir. Rinneadh dia de ionas go mairfeadh sé go deo i measc na ndéithe.
Radiohead
Banna ceoil as Oxfordshire, Sasana is ea Radiohead. Bhí cáil mhór ag an mbanna sna 1990í, agus deirtear go minic go bhfuil na h-albaim The Bends agus OK Computer ar chuid de na ceirníní is fearr riamh. Thosaigh ceol Radiohead ag éirí i bhfad níos trialaigh níos déanaí, ach choimeád siad tacaíocht láidir ar fud an domhain. Bhí baill Radiohead uilig ar scoil in Abingdon School in Oxfordshire. Bhí Thom Yorke agus Colin Greenwood sa bhliain chéanna.
Tagairtí
thumb|left|Radiohead sa bhliain 2006
Henrietta Swan Leavitt
Réalteolaí a saolaíodh i Lancaster, Massachusetts ab ea Henrietta Swan Leavitt (4 Iúil 1868 – 12 Nollaig 1921). Rinne sí taighde ar fhótaiméadracht fhótagrafach agus, i 1912, léirigh an gaol idir lonrachas is a thréimhsiúlacht sna réaltaí athraitheacha Ceifide. Ba bhunúsach an saothar seo i ndéanamh amach scála faid don Chruinne.
Maigh Fionnráithe Uachtarach
Is barúntacht suite i gContae na Mí í Maigh Fionnráithe Uachtarach.
CSIRO
Is é an CSIRO (nó Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation) rannóg taighde de chuid rialtas na hAstráile.
Maine mac Néill
Rí Dheisceart Bhreá de chlann Uí Chearnaigh as Loch Gabhair, de rítheaghlach Shíol Aodha Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea Maine mac Néill (bás 712). He was the son of Niall mac Cernaig Sotal (bás 701) ba ea a athair, agus an tArdrí Diarmait mac Áedo Sláine (bás 665) a shin-seanathair.
Feictear Maine mar ráthóir ar Cháin Adhamhnáin le Naomh Adhamhnán socraithe ag Sionad Bhiorra sa bhliain 697 agus a athair fós beo.
Le linn shaol Mhaine, tharla coimhlint idir clanna Uí Chearnaigh sa deisceart, Uí Chonaing as Cnóbha sa tuaisceart agus Síol Dlúthaigh as Fir Cúl Bhreá. Bhí a athair, Niall, maraithe ag rí Uí Chonaing Bhreá, Iorghalach mac Conaing Choirre (bás 702), sa bhliain 701.
Bhí a dheartháir Fógartach mac Néill (bás 724) i gcoróin i mar rí Bhreá uile. Chloígh sé i gCath Claenath (gar de Chlaonadh, Contae Chill Dara) ag rí Laigean, Ceallach Chualann (bás 715), sa bhliain 704. In ainneoin seo, d'fhan Fógartach ina rí.
Maraíodh Maine féin ag Flann mac Aodha (bás 714) de Shíol Dlúthaigh i mbun chatha sa bhliain 712, mar chuid den achrann cathartha Shíol Aodha Sláine.
Málta
Tír bheag oileán ach sa Mheánmhuir is ea Málta (Máltais: Malta, Béarla: Malta), ar mar a dtugtar go hoifigiúil Poblacht Mhálta (Máltais: Repubblika ta' Malta, Béarla: Republic of Malta). Tá an tír suite in áit straitéiseach idir an Afraic Thuaidh agus an Iodáil, agus mar sin, is iomaí cath a chuir na tiarnaí is na flatha fúithi ar feadh na gcéadta bliain, ó bhlianta Impireacht na Róimhe go dtí an Dara Cogadh Domhanda. Tá Málta ar an tír is lú san Aontas Eorpach ó thaobh an achair agus an daonra de. Oileánra atá ann, agus is iad Oileán Mhálta, Għawdex (Gozo), agus Kemmuna (Comino) na hoileáin is mó.
Is í an Mháltais caint na sráide i Málta, cé go bhfuil an Béarla á labhairt go forleathan sna cathracha is mó. Ní bhíonn na Máltaigh dall ar an Iodáilis ach an oiread. Canúint Araibise is ea an Mháltais go stairiúil, ach tá sí éirithe chomh breac le focail iasachta ón tSicilis, ón Iodáilis chaighdeánaithe agus ón mBéarla agus nach dtuigeann an tArabach agus an Máltach a chéile inniu ar aon nós. Is dócha go bhfuil níos mó Iodáilise ná Araibise i stór focal na teanga inniu, cé go bhfuil cuma na hAraibise ar an ngramadach i gcónaí.
Is é an Caitliceachas reiligiún dúchasach Mhálta inniu. Bíonn na Máltaigh ag ceiliúradh féilte i ndilchuimhne ar na naoimh Chaitliceacha, agus is cuid thábhachtach de na féilte seo an tine ealaíne, ar traidisiún í i Málta.
Daonra
Sa bhliain 2005, bhí timpeall ceithre chéad míle duine ina gcónaí i Málta, na bundúchasaigh agus na daoine eile a raibh cónaí fadtéarmach orthu sna hoileáin san áireamh. Caitlicigh ab ea 98% de dhaonra na Poblachta, agus tá cuma an-Chaitliceach ar dhlíthe agus ar reachtaíocht na tíre. Mar shampla, ní féidir colscaradh ná ginmhilleadh a fháil go dlí thiúil i Málta, cé go mbíonn cailíní óga ó na hoileáin ag tabhairt cuairteanna ar an Spáinn anois agus arís ar lorg ginmhillte.
Ó tá Málta suite san áit a bhfuil sí, tá an inimirce ina ceist chonspóideach i Málta inniu. Is dual do na Máltaigh bheith fáiltiúil roimh lucht inimirce, agus i gcomparáid leis an daonra, bronnann Málta ceadúnas cónaí nó tearmann ar dhream níos mó de neamhnáisiúnaigh ná aon tír eile san Aontas Eorpach. Mar sin féin, tá an inimirce neamhdhlíthiúil ina fadhb a chuireann an-straidhn ar chóras na sláinte poiblí agus ar an margadh cúng oibre i Málta, rud a spreagann ciníochas. Tá gluaiseacht sách láidir sa Phoblacht, Imperium Europa, atá ag cur in aghaidh na hinimirce.
De réir an Eurobaromater tá Máltais ag 100% de dhaonra Mhálta, Béarla ag 88%, Iodáilis ag 66% agus Fraincis ag 17%. clé|mion|333x333px
Cultúr
Múnlaíodh cultúr Mhálta faoi thionchar na nArabach, na Sicile, na hIodáile agus na Ríochta Aontaithe, agus a lorg sin le haithint ar shaol na n-oileán.
Tá an béaloideas beo i gcónaí in intinn na seandaoine, agus dianstaidéar á dhéanamh air ag na saineolaithe. Ceiliúrtar féilte na naomh Caitliceach go ragairneach, cosúil leis an dóigh a ndéantar i nDeisceart na hIodáile - nó mar a cheiliúrtaí na "patrúin" in Éirinn nuair a bhí an chuid ba mhó den tír ina Gaeltacht go fóill. Tá an tine ealaíne ina cuid lárnach de na féilte seo. Déanta na fírinne, is nós le muintir Mhálta a gcuid roicéad agus buamaí tine ealaíne a dhéanamh sa bhaile nó i gceardlanna príobháideacha nach ndearnadh aon iniúchadh nó cigireacht oifigiúil orthu riamh. Mar sin, is iomaí teaghlach Máltach a fágadh gan athair nuair a madhmadh an t-ábhar pléasctha de thimpiste i gceann de na ceardlanna seo.mion|300px|Is é [[Birkirkara an chathair is mó i Málta agus breis is 22,000 duine ina gcónaí ann.]]
Geilleagar
Roimh an mbliain 1800, ní raibh de ghnóthaí ag muintir Mhálta ach gnó an chadáis, gnó an tobac agus an longcheártaíocht. Níos déanaí, bhain na Sasanaigh úsáid mhíleata as na longcheártaí. Nuair a bhí ina chogadh, ba dual do gheilleagar an oileáin borradh, rud a bhí le haithint go háirithe le linn Chogadh na Crimé sa bhliain 1854.
Sa bhliain 1869, osclaíodh Canáil Suaise. Chabhraigh an Chanáil go mór mór le geilleagar Mhálta, agus an oiread de longa a thagadh ag stopadh i gcuanta Mhálta le breosla a thógáil.
Ag deireadh na naoú haoise déag, thosaigh an geilleagar ag cúlú arís, agus nuair a tháinig na 1920idí, bhí cúrsaí eacnamaíochta Mhálta go dona ar fad. B'é ba chúis leis seo ná an feabhas a tháinig ar na longa trádála idir an dá linn. Bhí raon ní b'fhaide ag na longa nua, agus ní chaithidís stopadh i Málta le haghaidh breosla.
Tar éis an Dara Cogadh Domhanda tháinig athrú ar chuma phort Mhálta. Chuaigh a thábhacht mhíleata i laghad agus ní raibh leagan amach an Phoirt Mhóir oiriúnach d’óstáil an last-táille mhuirí nua-aoisigh.mion|Port 2006Sna 1980idí, thosaigh port tráchtála nua ag feidhmiú ag Marsaxlokk, i ndeisceart an oileáin. Rinneadh mol fuinnimh den phort seo atá níos inrochtana agus níos doimhne, agus rinneadh príomh-mhol de don trácht coimeádán sa Mheánmhuir. Ag an bPort Mór, chuaigh an ghníomhaíocht tráchtála i laghad, go dtí nach raibh fágtha ach cúpla cé a bhí tiomanta don bhulclasta (ábhair thógála, grán) agus trí longchlós deisithe agus cothabhála. Tháinig meath ar an gcuid eile den infreastruchtúr. Inniu, tá Málta go mór mór i dtuilleamaí na turasóireachta le teacht isteach éigin a chinntiú dá muintir. Idir 2001 agus 2012, chuaigh líon na dturasóirí cúrsála a thug cuairt ar Mhálta i méadaíocht, ó 175,000 go 608,786. De réir na staitisticí is déanaí, cruthaíodh 2,000 post díreach mar gheall ar ghníomhaíocht turasóireacht a, sa phríomhchathair go príomha.
Sna 1990idí, tógadh cé le bheith ag freastal ar longa cúrsála. Taobh istigh de chúpla bliain bhí ráchairt iomarcach ar an muiríne agus bhí níos mó long cúrsála ag tabhairt cuairte ar Valletta i rith an ama. Ag deireadh na 1990idí, shocraigh an rialtas agus an tAontas Eorpach go ndéanfaí ról údarás an phoirt a fhorbairt óna ról mar oibreoir le go ndéanfaí rialaitheoir de. Socraíodh go ndéanfaí oibriúcháin an phoirt a phríobháidiú, ag tosú leis an bport cúrsála, ar deonadh lamháltas 65 bliana dó i 2001. clé|mion|320x320px|Port, Malta, 2014An toradh air sin uilig ná an ceantar a dtugtar Valletta Waterfront air anois, láithreán forbartha uirbí a bhfuil dámhachtainí idirnáisiúnta éagsúla buaite aige. Tá céanna, siopaí, beáir, bialanna agus raon iontach gnólachtaí agus seirbhísí a dhíríonn ar an gcuairteoir, leithéidí bainc, oifig thurasóireachta, cógaslanna agus seirbhísí teileachumarsáide ar fáil ar fud promanáide 300 méadar. Caomhnaíodh an ailtireacht stairiúil bharócach mar chuid den obair athnuachana.
Réamhstair
Bunaíodh an chéad áitreabh daonna ar an oileán thart ar 5200 bliain roimh bhreith Chríost. Tá iarsmaí suntasacha de chultúr Neoiliteach (is é sin, cultúr a bhaineann leis an gcuid dheireanach den chlochaois) fágtha i Málta, níos sine ná Pirimidí na hÉigipte.
Na Féinícigh
Thart ar mhíle bliain roimh bhreith Chríost, tháinig na Féinícigh go Málta leis an áit a choilíniú, agus bhí an t-oileán ar ceann de na bunáiteanna ba thábhachtaí a bhí acu dá gcuid long sa Mheánmhuir.
thumb|left|240px|Ħaġar Qim - [[Suíomh Oidhreachta Domhanda.]]
Cartaig
Ceithre chéad bliain roimh bhreith Chríost, thit Málta leis an gCartaig, ní nárbh ionadh, nuair a choinnítear cuimhne air gur coilíneacht eile de chuid na bhFéinícigh ab ea an Chartaig féin.