cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aodh Fionnliath
Luathshaol
Sa bhliain 858, d'éirigh Maol Seachnaill faoi dheireadh smacht ar an Mumhain a bhaint amach, agus sa bhliain 859, rinne sé síocháin le Cearbhall mac Dúnlainge, rí Osraí (curtha faoi deara air ag Cearbhall, a bhí comhaontas déanta aige le hAmhlaíbh agus Íomhar, agus Mí scriosta aige). Thug ansin Maol Seachnaill a aird ó thuaidh, óir gur chúis bagartha é méadú chumhacht Aodha. Sa bhliain 860, tháinig sé go hArd Mhacha le slua mór as fud deisceart na tíre. Rinne Aodh ruathar orthu, ach is amhlaidh go raibh toradh cothrom ann.
Rí na Teamhrach
Fuair Maol Seachnaill bás ar ón 20ú Samhain 862, agus tugadh an teideal ri h-Erenn uile do i nAnnála Uladh. Ní dtógfadh an teideal seo riamh d'Aodh Fionnaliath, go go ndearnadh Rí na Teamhrach de i gcomharbacht ar Mhaoil Sechnaill. Ard-Rí go bhfreasúra a bhí sé le linn a réimis 17-bliain. Níor bhain sé fiú tacaíocht amach óna ghaoil, Uí Néill an Deiscirt. Is léir sna hannála nár socraíodh Aonach Tailtean faoi sé bliana sa réimeas, rud a chuireann coimhlint in iúl.
Faoi thús réimeas Aodha, bhí na Lochlannaigh ina gcomhghuaillithe, bíodh is neamh-iontaofa, sa gleic sa Mhí. Máel Sechnaill's successor as head of Clann Cholmain and king of Míde, Rinne Lorcán mac Cathail, chomharba Mhaoil Seachnaill mar rí na Mí, comhaontas le hAmhlaoibh, Íomhar agus Auisle in éadan Flann Bhreá, cara Aodha i lár na tíre. Rinne Lorcán agus na Lochlannaigh creach ar Bhreá sa bhliain 863, agus sa bhliain 864, rinne Amhlaoibh Conchobar mac Donnchada, rí Loch Gabhair agus cara le Flann is amhlaidh, a ghabháil, agus bádh é gar de Chluain Ioraird. Chuaigh Aodh i gceannas slua sa Mhí isteach, ghabh sé Lorcán agus rinne sé é a dhallú.
Bhain Aodh roinnt buanna suntasacha in aghaidh na Lochlannach. Chloígh sé iad ag Loch Feabhail sa bhliain 866 agus chuir sé an ruaig orthu as an inbhear. Sa bhliain chéanna, d'fhág Amhlaoibh agus Auisle Éire agus chuaigh le dhá mór Na Lochlannach go hAlbain, áit a ndearna siad ruathar ar na Cruithnigh le cabhair ó Ghael-Lochlannaigh na tíre úd. Thapaigh Aodh an deis, agus chreach sé agus dhóigh sé gach uile longphort na Lochlannach i dtuaisceart na tíre.
Sa bhliain 868, tugadh aghaidh arís ar Aodh ag comhaontas a chéilí comhraic Éireannacha agus na nGael-Lochlannach. De réir Annála Uladh, chloígh sé Uí Néill Bhreá, na Laigin, agus slua mór de Ghaill i gcath ag Cell Ua nDaigri. Maraíodh Flann Bhreá sa chathair úd. Deirtear gur ollbua battle é seo ar na Gael-Lochlannaigh. Bhíodh Amhlaoibh and Íomhar an-ghníomhaíocht agus láidir fós in Éirinn ina ainneoin sna blianta ina dhiaidh. Mar sin is fearr a rá gur bua a bhí ann ar Uí Neíll an Deiscirt agus na Laigin. Sa bhliain 870, agus arís 874, rinne Aodh ionsaí eile sna Laigin isteach, le tacaíocht a chomhghuaillí nua, Cearbhall Osraí.
Fuair Aodh bás ar an 20ú Samhain 879, ag Droim Ineasclainn i gcríocha Chonaille. Ina thásc, tugadh an teideal "rí na Teamhrach" (rex Temorie) dó, cé go bhfuil san ann sna hannála ar a nglaoitear airdri Gaidhel air. Adhlacadh é i nArd Mhacha, sin nó Droim Ineasclainn.
Shimonoseki
Croí-Chathair de chuid na Seapáine is ea Shimonoseki (下関市). Tá sí suite in iardheisceart Honshu, an t-oileán Seapánach is mó. Tá 280,386 duine ina gcónaí i Shimonoseki (daonáireamh 2010).
Imreoir lár páirce
Is ról i roinnt spóirt foirne é imreoir lár páirce. Imríonn an imreoir i lár na páirce agus féadfar a freagrach as a fhoireann a cabhrú ar cosaint nó ar ionsaí.
Selhurst Park
Is staid suite sa London Borough of Croydon í Selhurst Park.
Luaithríona
Is fínscéal é Luaithríona (Cinderella as Béarla, Cendrillon i bhFraincís, Aschenputtel i nGearmáinis), faoi chos ar bolg agus luaíocht.
Baile an Bhric Óig
Is baile suite i gContae na hIarmhí é Baile an Bhric Óig.
Gaileanga
deas|thumb|Barúntacht Ghaileang Barúntacht in iarthar Chontae Mhaigh Eo in Éirinn is ea Gaileanga (Béarla: Gallen).
Lard of the Dance
Craoladh an chéad eipeasóid, "Lard of the Dance", den deichiú sraith The Simpsons ar an 23 Lúnasa 1998. Scríobh Jane O'Brien an eipeasóid seo. D'fhéach 7 milliún duine ar an eipeasóid.
Táirgeadh
Bhí Lisa Kudrow le cloisteáil mar aisteoir glór mar an dalta nua (Alex Whitney) a chuir isteach ar chairde uile Lisa di agus ag baint úsáid a pearsantacht faiseanta.
Takamatsu
Croí-Chathair de chuid na Seapáine is ea Takamatsu (高松市). Tá sí suite in oirthuaisceart Shikoku, an príomhoileán Seapánach is lú. Tá 419,429 duine ina gcónaí i dTakamatsu (daonáireamh 2010).
Lámh-sgríobhainn Fheárnaig
Is lámhscríbhinn bainteach le Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, é Lámh-sgríobhainn Fheárnaig.
Conquistadores
thumb|350px|Pedro de Valdivia ag gabháil [[Santiago de Chile.]] Focal Spáinnis e é conquistador, iolra conquistadores a chiallaíonn "concaire, forghabhálaí". Is gnách an t-ainm seo a thabhairt ar na ceannródaithe Spáinneacha a chloígh na bundúchasaigh san Oileán Úr agus a bhunaigh na chéad choilíneachtaí áit a bhfuil Meiriceá Laidineach inniu.
Is iad na conquistadores is tábhachtaí ná:
Palau
Tír Mhicrinéiseach is ea Palau atá suite san Aigéan Ciúin. Is é Melekeok an phríomhchathair ach is é Koror an chathair is mó sa tír. mion|clé|Oileáin aolchloiche in Palau
Garfield
mionsamhail Is stiallghreannán Meiriceánach cruthaith ag Jim Davis é 'Garfield. Foilsíodh é don chead uair sa bhliain 1978.
Broadway Theatre, Catford
Is amharclann suite sa London Borough of Lewisham í Broadway Theatre.
Taylor Lautner
Is aisteoir Meiriceánach é Taylor Lautner a rugadh ar 11 Feabhra 1992 i Grand Rapids, Michigan.
Croydon Clocktower
Is ionad músaeim agus ealaíon atá suite ar Sráid Katharine in Croydon, Londain é an Croydon Clocktower.
Tá Músaem Chroydon suite san ionad, chomh maith le Pictiúrlann David Lean, a cuireann clár de scannáin neamhspleácha agus scannáin art house ar fáil, grúpa de Youth Ambassadors, a bhfuil mar chuspóir aige go mbaileodh níos mó daoine óga le chéile ag an gClocktower, caifé agus teach tábhairne. Ina theannta sin, tá halla ann, the Braithwaite Hall, ina taispeántaí ceolchoirmeacha, drámaíochtaí agus seónna dírithe ar pháistí, suas go dtí 2011, nuair a ghearr an Chomhairle an maoiniú dó agus nuair a chaill sé a stádas RFO a bronnaíodh an Arts Council air.
Is í an chomhairle áitiúil, Croydon Council, ar léi an ionad, a bhfuil Leabharlann lárnach Croydon suite ann freisin, agus is sise a chuireann na seirbhísí go léir ar fáil ann. Tá an foirgneamh ceangailte le halla an bhaile agus tá spásanna áirithe ann, Braithwaite Hall ina measc, atá lonnaithe i seanfhoirgneamh ionad an halla baile agus leabharlainne, a tógadh é idir 1892 agus 1896, agus a dhear Charles Henman é.
Bealach na Bá
deas|250px|thumb|Bealach na Bá Is mám suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, é Bealach na Bá.
Mallorca Open
Comórtas leadóige a bhíonn ar siúl gach bliain i Mallorca, An Spáinn is ea Mallorca Open. Is páirt den WTA Tour é an Mallorca Open.
Stair
Imríodh an chéad chomórtas sa bhliain 2016.
Daichi Sugimoto
Is imreoir sacair é Daichi Sugimoto (杉本 大地, Sugimoto Daichi r.15 Iúil 1993 i Kanagawa, An tSeapáin). Imríonn sé faoi láthair le Yokohama F. Marinos. Ghlac sé páirt in Kyoto Sanga FC U18 nuair a bhí sé ina dhalta scoile.
Baile Átha an Urchair
Is baile suite i gContae na hIarmhí é Baile Átha an Urchair.
X2 (scannán)
Scannán ón bhliain 2003 is ea X2.
Ilghineachas
Teoiric is ea an t-ilghineachas faoi bhunús an duine, a fhógraíonn go bhfuil fréamhacha éagsúla ag na ciníocha daonna éagsúla. A mhalairt glan atá sa teoiric 'monaigineachas', a chuireann bunús amháin na daonnachta chun tosaigh. Ní bhíonn tuairimí na n-eolaithe nua-aimseartha i bhfabhar an tsamhail ilghineach, ach leis an tsamhail mhonaigineach, is sé sin  "As an Afraic", an tuairim a bhfuil glacadh go forleathan leis mar réigiún tionscnaimh an duine.
Lara Cardella
Scríbhneoir Iodálach is ea Lara Cardella (a rugadh ar 13 Samhain 1969 in Licata). Tá a lán úrscéaltá scríofa aici.
A beatha
Sa bhliain 1989, agus í in aois a naoi mbliana déag, d'fhoilsigh Cardella Volevo i pantaloni (Ba mhian liom bríste), úrscéal dírbheathaisnéiseach faoi chailín i saol rófhearúil na Sicile. Mondadori a chuir amach é. Ba ghearr gur tháinig an-ráchairt air agus aistríodh é go Béarla, go Fraincis, go Gearmáinis, go Spáinnis, go Portaingéilis agus go Catalóinis. Tháinig sé amach freisin sa Lochlann, sa Pholainn, sa Ghréig, sa Tuirc, sa Bhrasaíl agus sa Chóiré. Díoladh os cionn dhá mhilliún cóip, agus rinne Maurizio Ponzi, stiúrthóir, scannán den leabhar san Iodáil.
Ina dhiaidh sin d'fhoilsigh Mondadori Intorno a Laura (1991), saothar a raibh cuma neamhchoitianta air, é ina úrscéal agus ina dhráma in éineacht, rud a thaispeáin go raibh an t-údar in ann iomaire eile ar fad a threabhadh.
Lean sí den chumadóireacht le Fedra se ne va (1992) e Una ragazza normale (1994). Sa bhliain 1995 chuir sí amach Volevo i pantaloni 2.
D'fhág sí Mondadori agus chuaigh i leith Rizzoli, dream a chuir amach Detesto il soft sa bhliain 1997, agus an chollaíocht mhífholláin mar phríomhthéama ann. Sa bhliain 2000 foilsíodh Finestre accese, úrscéal a nochtann beirt trína ndialanna ar feadh na mblianta agus a tharraingíonn an Mafia anuas mar théama.
Níor scríobh Cardella faic ó shin, ach sa bhliain 2009, mar cheiliúradh fiche bliain, chuir Oscar Mondadori amach eagrán nua de Volevo i pantaloni, agus agallamh leis an údar mar chuid de.
Faoi láthair tá Cardella ina cónaí i gCatania.
Tréithe a saothair
Is í an tSicil féin is mó atá ina ceangal trína saothar, in éineacht le téamaí áirithe atá fite fuaite san ábhar - an foréigean collaí, an rófhearúlacht, an chuid is dúire agus is dorcha de shaol na Sicile. In Una ragazza normale agus Detesto il soft tá téamaí an bháis agus na collaíochta ag siúl le chéile agus mífholláine mhealltach ag baint leo. Tá rian an duaircis agus na céille ceannaithe ar chuid mhaith dá saothar.
Coistealaigh
deas|thumb|Coistealaigh Barúntacht in oirthear Chontae Mhaigh Eo in Éirinn is ea Coistealaigh (Béarla: Costello).
Slánuimhir
thumb|Úsáidtear an siombail seo chun an tacar iomlán do uimhreacha aiceanta a léiriú
Is iad na slánuimhir na uimhreacha aiceanta {0, 1, 2, 3, 4, ... } mar aon leis an dhiúl do na huimhreacha aiceanta dheimhneach { -1, -2, -3, -4, ...}.
Is fo-thacar iad na slánuimhir {..., -2, -1, 0, 1, 2, ...} do na réaduimhir. Is tacar éigríochta iad na slánuimhir freisin.
thumb|left|300px|Na slánuimhir ar uimhirlíne
Úsáidtear an focal Slánuimhir i ríomhchlárú freisin. Is cineál sonraí bunúsach é slánuimhir. Chuirtear é in iúl le 'int' i roinnt ríomhchlár, Java ina measc. San cás seo, ní tacar éigríochta atá i gceist san gcás seo.
Liosta de charachtair Eastenders (1988)
Sobaldráma Briotanach is ea EastEnders. Is liosta na gcarachtar é seo, a tháinig ar an gclár den chéad uair sa bhliain 1988:
Baile an Droichid, Contae Loch Garman (baile)
thumb|right|250px|Baile an Droichid Baile in Éirinn is ea Baile an Droichid (Bridgetown). Tá an baile suite in iardheisceart na tíre i gContae Loch Garman.
Contae Navajo, Arizona
237x237px|deas|Suíomh sa stát [[Arizona]] 237x237px|deas|Suíomh Arizona sa SAM Is contae in Arizona é Contae Navajo. Tá sé suite i dtuaisceart an stáit. Is é Holbrook príomhbhaile an chontae, ach is Show Low an chathair is mó daonra. Sa bhliain 2016 bhí 110,026 duine ina gcónaí ann, agus is é 4 duine sa chiliméadar cearnach (4/km²) an dlús daonra ann. Tá 17,178.7 km2 ag an Náisiún Navajo laistigh den Chontae Navajo.
Cuimsíonn an chontae codanna na ceantair náisiúnta faoi chosaint mar a leanas: Páirc Náisiúnta na Foraoise Clochraithe, Foraois Náisiúnta Apache-Sitgreaves agus cuid Séadchomhartha Náisiúnta Navajo ar fad.
Tá sé ag críochantacht le:
Stair
Bunaíodh Contae Navajo ar 21 Márta 1895.
Ionad Siopadóireachta Lewisham
Is siopalann suite sa London Borough of Lewisham í Ionad Siopadóireachta Lewisham.
Contae Navajo, Arizona
Stair
300px|deas|mion|[[Bealach Stáit 389 i gContae Mohave.]]
CLG Baile an Chaisleáin/Béal Átha Grean
Is club Cumann Lúthchleas Gael i gContae Luimnigh é CLG Baile an Chaisleáin/Béal Átha Grean.
Suíomh
Tá an club bunaithe i bparóiste Béal Átha Grean/Cluain Comhartha idir Baile an Gharraí agus Ráth Luirc i nDeisceart Chontae Luimnigh, 40km ó dheas ó Chathair Luimnigh. Tagann formhór a imreoirí as sráidbhailte Béal Átha Grean agus Baile an Chaisleán agus as na ceantracha tuaithe máguaird ar nós Muileann Driú, Cluain Comhartha, Cúil an Ghabhann agus Draighneán. Is féidir le peileadóirí as paróiste Eithbhinn imirt le Baile an Chaisleán/Béal Átha Grean.
Cluichí
Cé go bhfuil traidisiún níos láidre ag an iomáint sa cheantar, imrítear an pheil agus an iomáint i mBaile an Chaisleáin/Béal Átha Grean. Tá béim an chlub dírithe i dtreo na hiomána.
Stair
Bhí an iomáint á imirt i bparóiste Béal Átha Grean/Cluain Comhartha faoin am a bhunaíodh CLG sa bhliain 1884 agus tá cuntas ann faoi chluiche i gcomórtas iomána Chill Mocheallóg i Mí Bealtaine na bliana 1895 inar bhuaigh Ard Phádraig ar fhoireann a bhí ag imirt faoin ainm Béal Átha Grean.
Níor bhunaíodh an club go hoifigiúil go dtí an bhliain 1900 agus d’imríodar ar dtús faoin ainm Béal Átha Grean. Bhí an iomáint ag fás go tapaidh ag an am sin sa chontae agus shroich an club nua cluiche ceannais Craobh Sinsear an Chontae na bliana 1906 ach chailleadar I gcoinne Cathair Laighin. Cuireadh stad leis an imirt le linn na dTrioblóidí agus ba chlub iomána sóisear é Béal Átha Grean nuair a ath-thosnaíodar le linn blianta na 1920í.
Bhí foireann peile a d'imir faoin ainm Cluain Comhartha gníomhach sa pharóiste sna blianta roimh an gCéad Chogadh Domhanda agus tá tuairisc ann faoi chluiche a bhuadar ar Dhrom Chollachair i mBéal Átha Grean i Mí Mhárta na bliana 1905. Is dócha gurbh an club céanna a bhí ann ach gur bhaineadh úsáid as ainmneacha ar leith i gcomhair na peile agus na hiomána.
Athraíodh ainm an chlub ó Bhéal Átha Grean go dtí Baile an Chaisleáin sa bhliain 1930 ach níor tháinig aon toradh as sin go dtí an bhliain 1946 nuair a bhuadar ar Chill Díoma chun Craobh Iomána Sóisear an Iarthair a ghabháil. Bhuadar an chorn arís trí uair as a chéile sna blianta 1952, 1953 agus 1954 ach níor éirigh leo craobh an chontae a thabhairt ar ais leo sa thréimhse sin. Shroicheadar cluiche ceannais na bliana 1952 ach chailleadar i gcoinne An Cheapach Mhór.
D’aistrigh an club ón Roinn Thiar go dtí An Roinn Theas sa bhliain 1957 agus sháraíodar ar An mBánóg chun Craobh Iomána Sóisear an Deiscirt a bhuachaint sa bhliain dár gcionn. Athraíodh ainm an chlub don dara huair go dtí Baile an Chaisleáin/Béal Átha Grean sa bhliain 1960 ach bhíodar an-chiúin ar pháirc an imeartha suas go dtí blianta na 1970í. Shroicheadar agus chailleadar cluiche ceannais Craobh Iomána Sóisear na Roinne sna blianta 1973, 1974, 1976 agus 1978 agus chailleadar i gcoinne Garrdha Uí Spiolláin don dara huair sa bhliain 1978 i gcluiche ceannais Craobh Iomána Sóisear an Chontae.
D’éirigh le Baile an Chaisleán/Béal Átha Grean Craobh Iomána an Deiscirt a ghabháil faoi dheireadh sa bhliain 1985 agus bhuadar ar a gcomharsana Fíonach/Cill Mhíde roimh lucht féachana ollmhór i gcluiche ceannais Craobh Iomána Sóisear A Chontae Luimnigh na bliana 1986. Ba chlub sinsear iad an bhliain dár gcionn ach níor fhanadar ann ach bliain amháin mar, nuair a tháinig na grádanna teoranta i bhfeidhm i gcomhair na bliana 1988, cuireadh Baile an Chaisleán/Béal Átha Grean ag imirt na hiomána idirmheánaigh.
Thit na hiománaithe síos go dtí an grád sóisear A sa bhliain 2001 agus ba bheag nár thángadar ar an gcéad iarracht ach bhuaigh Cill Díoma orthu i gcluiche ceannais Craobh Sóisear A an Chontae na bliana dár gcionn. Ba é sin an ócáid ba ghaire dóibh filleadh ar an iomáint idirmheánach go dtí seo.
Ní raibh mórán le rá faoi pheileadóirí Baile an Chaisleáin/Béal Átha Grean suas go dtí an bhliain 1987 nuair a chailleadar cluiche ceannais Craobh Sóisear B an Chontae i gcoinne Cill Íde. D’éirigh leo an teideal a bhuachaint sa bhliain 1994 nuair a bhuadar ar Chill Díoma.
Tá cáil ar leith bainte amach ag Baile an Chaisleáin/Béal Átha Grean sa chamógaíocht agus ba iad an club ba láidre sa chontae le linn blianta na 1970i. Bhuadar Craobh Camógaíochta Sinsear Club na hÉireann sa bhliain 1978.
Páirc Imeartha
Tá páirc imeartha Bhaile an Chaisleáin/Béal Átha Grean suite 500km siar ó lár sráidbhaile Béal Átha Grean ar Bhóthar Fhíonaigh. Osclaíodh go hoifigiúil í sa bhliain 1990 agus tá clár mór forbartha i bhfeidhm ó shin i leith. Ós rud é go bhfuil ardán clúdaithe, ceithre seomra feistithe, páirc traenála agus lochtáin tógtha inti, tá an-éileamh ar an bpáirc i gcomhair cluichí craobh an chontae.
Imreoirí Cáiliúla
I measc imreoirí cáiliúla Bhaile an Chaisleáin/Béal Átha Grean, tá Seán Ó Brosnacháin (John Bresnihan) a bhuaigh bonn Iomána Mionúir na hÉireann sa bhliain 1984 agus Gearóid Mac Conmara (Ger McNamara) a d’imir ar fhoireann peile Luimnigh le linn blianta na 1990í.
Abilene, Texas
Cathair in Texas, SAM is ea Abilene agus í suite i gContaetha Taylor agus Jones, i lár thiar an stáit. Príomhbhaile riaracháin Chontae Taylor atá inti. Sa bhliain 2010 bhí 117,063 duine ina gcónaí sa chathair.
Stair
Bunaíodh Abilene sa bhliain 1881, agus sa bhliain 1883 rinneadh príomhbhaile Chontae Taylor di. Tá Abilene ainmnithe as Abilene, Kansas.
Déimeagrafaic
Áiríodh Abilene mar an tríú cathair is coimeádaí sna Stáit Aontaithe, i ndiaidh Provo, Utah, agus Lubbock, Texas, i suirbhé a rinneadh sa bhliain 2010.
Daoine geala iad 75.5% de dhaonra na cathrach, agus 24.5% den daonra de chúlra Spáinneach. Bundúchasaigh Mheiriceánacha iad 0.7% den daonra, Áisigh 1.7%, agus daoine gorma 9.8%.
Oideachas
Tá seacht scoil tríú leibhéil ar an gcathair. Is í Ollscoil Chríostaí Abilene an scoil is mó díobh agus 4,371 fochéimí ag freastail ar ranganna inti.
Takasaki
Croí-Chathair de chuid na Seapáine is ea Takasaki (高崎市). Tá sí suite i lár Honshu, an oileán Seapánach is mó. Tá 375,342 duine ina gcónaí i dTakasaki (daonáireamh 2010).
Leabhar Cheanannais
thumb|Léiríonn Fóilió 32v [[Críost mar Rí.]]
Is lámhscríbhinn dhathmhaisithe i Laidin é Leabhar Cheanannais (Codex Cenannensis Book of Kells) (Baile Átha Cliath, Leabharlann Choláiste na Tríonóide, LS A.I. (58), ar a dtugtar Leabhar Cholm Cille uaireanta) ina bhfuil ceithre Shoiscéal an Tiomna Nua, mar aon le réamhthéacsanna agus táblaí éagsúla. Scríobh manaigh Cheilteacha amach é thart ar an mbliain 800. Díorthaíodh téacs na Soiscéal ón Vulgáid den chuid is mó, cé go gcuimsítear roinnt sleachta ó luathleaganacha an Bhíobla ar a ngairtear an Vetus Latina chomh maith. Is mórshaothar callagrafaíochta Iartharaí é agus seasann sé do bhuaic an dathmhaisithe Oileánaigh. Ceaptar go forleathan freisin gurb é an tseoid náisiúnta is fearr in Éirinn é.
Tá léaráidí agus maisiú Leabhar Cheanannais níos fearr ná Soiscéil Oileánacha eile ó thaobh na fairsinge agus na castachta de. Sa mhaisiú, feictear teaglaim d’íocónagrafaíocht thraidisiúnta Chríostaí agus móitífeanna ornáideacha guairneánacha is gnách don ealaín Oileánach. Cuirtear beocht le leathanaigh na lámhscríbhinne le fíoracha daoine, ainmhithe agus béisteanna miotasacha, chomh maith le snaidhmeadh casta agus le patrúin dualaíochta ar dhathanna beoga. Tá cuid mhaith de na gnéithe beaga maisiúla sin lán de shiombalachas Críostaí agus cuireann siad tuilleadh béime ar théamaí na mórléaráidí dá bharr.
Tá an lámhscríbhinn ainmnithe as an mainistir i gCeanannas ina raibh sí ar feadh na gcéadta. Tá sí ar taispeáint bhuan i leabharlann Choláiste na Tríonóide anois i mBaile Átha Cliath, Éire. De ghnáth, cuireann an leabharlann dhá cheann de na ceithre imleabhar reatha ar taispeáint i ndiaidh a chéile – ceann amháin acu ag léiriú mórléaráide agus an ceann eile ag léiriú gnáthleathanach téacs.
Bunús
thumb|Cuimsíonn Fóilió 27r ó Shoiscéil Lindisfarne réamhrá Liber generationis de [[Soiscéal Mhatha|Shoiscéal Mhatha. Déan comparáid idir an leathanach seo agus an leathanach comhfhreagrach ó Leabhar Cheanannais (féach anseo), go háirithe foirm an mhonagraim Lib.]] Tá Leabhar Cheanannais ar cheann de na samplaí is fearr agus is cáiliúla de ghrúpa lámhscríbhinní ar an stíl Oileánach, mar a thugtar orthu, a rinneadh ó dheireadh an tséú haois go tús an naoú haois i mainistreacha na hÉireann, na hAlban agus Shasana, agus i mainistreacha na mór-roinne de bhunús Éireannach nó Sasanach. Áirítear ar na lámhscríbhinní sin Cathach Cholm Cille, Ambrosiana Orosius, Soiscéal briste i leabharlann ardeaglaise Durham (iad uile ó thús an tseachtú haois), agus Leabhar Dharú (ón dara leath den seachtú haois). Tagann Soiscéil Durham, Soiscéil Echternach, Soiscéil Lindisfarne (féach léaráid ar dheis), agus Soiscéil Lichfield ó thús an ochtú haois. Is ó dheireadh an ochtú haois a thagann Leabhar Soiscéil Naomh Gall agus Soiscéil Macregal. Is ó thús an naoú haois a thagann Leabhar Ard Mhacha (ón mbliain 807-809), Mír Leabhar Soiscéil Turin, Priscian Leiden, Priscian Naomh Gall agus Soiscéal Macdurnan. Cuireann scoláirí na lámhscríbhinní sin le chéile bunaithe ar chosúlachtaí stíle ealaíonta, scripte agus traidisiún téacsúil. Ciallaíonn stíl lánfhorbartha an mhaisithe go dtagann Leabhar Cheanannais déanach sa tsraith, ó dheireadh an ochtú haois nó ó thús an naoú haois. Tá cuid mhaith de na traidisiúin íocónagrafaíochta agus stíleacha atá sna luath-lámhscríbhinní seo le fáil i Leabhar Cheanannais chomh maith. Mar shampla, ábhar iontais is ea an chomhsheasmhacht ó thaobh fhoirm na litreacha maisithe de i réamhleathanaigh na Soiscéal agus na Soiscéal Oileánach. Déan comparáid, mar shampla, idir réamhleathanaigh Shoiscéal Mhatha i Soiscéil Lindisfarne agus i Leabhar Cheanannais. Tá snaidhmeadh casta maisiúil taobh istigh d'imlínte cheannlitreacha méadaithe an téacs sa dá leabhar. (Chun liosta níos cuimsithí de lámhscríbhinní ábhartha a fheiceáil, féach: List of Hiberno-Saxon illustrated manuscripts).
Díorthaíonn an t‑ainm Leabhar Cheanannais as Mainistir Cheanannais i gCeanannas, Contae na Mí, Éire, ina raibh sé ar feadh cuid mhaith de na meánaoiseanna. Tá an dáta agus an áit a ndearnadh an lámhscríbhinn ina ábhar díospóireachta suntasaí. Go traidisiúnta, creideadh gur cruthaíodh an leabhar le linn thréimhse Cholm Cille, agus fiú gur shaothar a lámh féin é b’fhéidir. Tá an traidisiún sin díchreidiúnaithe le fada ar bhonn pailéagrafach agus stíleach. Tacaíonn an chuid is mó den fhianaise le dáta déantúis thart ar 800, i bhfad i ndiaidh bhás Cholm Cille sa bhliain 597. Tá traidisiún eile ann, atá coitianta i measc scoláirí na hÉireann, a áitíonn gur cruthaíodh an lámhscríbhinn le haghaidh chomóradh 200 bliain bhás an naoimh.
Na Meánaoiseanna
Rinne Lochlannaigh slad ar Mhainistir Cheanannais roinnt mhaith amanna sa deichiú haois, agus ní heol conas a mhair an leabhar. Is in iontráil na bliana 1007 d’Annála Ulaidh atá an tagairt stairiúil is luaithe don leabhar agus, go deimhin, don leabhar a bheith i gCeanannas. Tá taifead san iontráil ar an gcaoi ar goideadh Soiscéal Cholm Cille, (Columba) príomhiarsma an Domhain Thiar, i rith na hoíche ó shacraistí iartharach an mhórshéipéil chloiche ag Ceanannas mar gheall ar a chumhdach ceardúil. Aisghabhadh an lámhscríbhinn faoi fhód roinnt míonna ina dhiaidh sin – gan a clúdach órga uscarach. Déantar talamh slán de i gcoitinne gurb é “Soiscéal Cholm Cille” Leabhar Cheanannais. Más fíor sin, ciallaíonn sé go raibh an leabhar i gCeanannas fada go leor faoin mbliain 1007 le go mbeadh a fhios ag gadaithe go raibh sé ann. B’fhéidir go bhfuil fóiliónna ar iarraidh ó thús agus ó chríoch Leabhar Cheanannais mar thoradh ar réabadh na lámhscríbhinne óna clúdach. Tugtar le fios ón gcur síos sna hAnnála ar an leabhar a bheith “ó Cholm Cille” – is é sin, gur le Colm Cille an leabhar, nó go ndearna Colm Cille é – gur creideadh an tráth sin gurbh in Í a rinneadh an leabhar.
Ar aon nós, bhí an leabhar i gCeanannas cinnte sa dara haois déag nuair a rinneadh cóip de chairteacha talún a bhain le Mainistir Cheanannais ar chuid dá leathanaigh fholmha. Bhí an cleachtas sin – cairteacha a chóipeáil isteach i leabhair thábhachtacha – forleathan sna meánaoiseanna, agus tugann inscríbhinní dá leithéid i Leabhar Cheanannais cruthúnas cinnte maidir lena láthair ag an am sin.
Díscaoileadh Mainistir Cheanannais de bharr leasuithe eaglasta an dara haois déag. Tiontaíodh séipéal na mainistreach ina shéipéal paróiste inar coinníodh Leabhar Cheanannais.
thumb|left|Cuimsíonn Fóilió 27v siombalacha na g[[Ceathrar Soiscéalaithe (ar deiseal ón mbarr clé): fear (Matha), leon (Marcas), iolar (Eoin) agus damh (Lúcás)]]
Leabhar Chill Dara
Rinne Giraldus na Breataine Bige, scríbhneoir ón dara haois déag, cur síos ar an Mórleabhar Soiscéil a chonaic sé i gCill Dara i sliocht cáiliúil óna leabhar Topographia Hibernica, agus ceapann cuid mhaith daoine ó shin gur Leabhar Cheanannais a bhí ann. Gabhann an cur síos le Ceanannas cinnte:
Dar leis, cuimsíonn an leabhar teacht le chéile na gceathrar soiscéalaithe dar le hIaróm, agus ar gach leathanach ar leith tá dearaí ar leith, agus iad suaitheanta ag dathanna éagsúla. Féadtar, dar leis, aghaidh mórgachta agus í tarraingthe go diaga a fheiceáil anseo; ansiúd féadtar siombail mhistéireacha na Soiscéalaithe a fheiceáil le sciatháin – péire sciathán, sé sciathán, ceithre sciathán, péire arís. Iolar anseo, gamhain ansiúd; fear anseo, leon ansiúd agus gach foirm eile atá ann, infinideach nach beag. Má thugann tú gnáth-shracfhéachaint orthu, dar leis, sílfidh tú gur scriosadh atá ann, seachas fíochán. Tá togha na ceardaíochta mórthimpeall ort, ach seans nach dtabharfadh tú faoi deara é. Déan grinnscrúdú air agus treáfaidh tú scrín na healaíne. Déanfaidh tú amach castachtaí, chomh mín agus chomh fíneálta sin, chomh lom lán de shnaidhmeanna agus de thrilseáin, ar dhathanna chomh húr agus chomh beoga, go gceapfaidh tú, dar leis, gur saothar aingil atá ann seachas saothar fir. Ós rud é go n‑áitíonn Giraldus go bhfaca sé an leabhar sin i gCill Dara, b’fhéidir gur leabhar eile a chonaic sé ar an gcaighdeán céanna le Leabhar Cheanannais atá caillte anois, nó b’fhéidir go ndearna sé dearmad faoina láthair.
An Nua-Aois
D’fhan Leabhar Cheanannais i gCeanannas go dtí 1654. Sa bhliain sin, bhí marcshlua Chromail ag fanacht sa séipéal i gCeanannas, agus sheol gobharnóir an bhaile an leabhar go Baile Átha Cliath le go mbeadh sé sábháilte. Bhronn Henry Jones, a bhí ina easpag ar an Mí tar éis an Reistiréisin, an lámhscríbhinn ar Choláiste na Tríonóide i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1661, áit ar fhan sí ó shin i leith, cé is móite d’iasachtaí gearra go leabharlanna eile agus go hiarsmalanna. Tá sí ar taispeáint phoiblí sa tSeanleabharlann ag Coláiste na Tríonóide ón naoú haois déag.
Thar na blianta, cuireadh roinnt aguisíní le téacs Leabhar Cheanannais. Sa séú haois déag, chuir Gerald Plunkett as Baile Átha Cliath sraith uimhreacha Rómhánacha le caibidlí na Soiscéal de réir na rannta a chruthaigh Ard-Easpag Canterbury an tríú haois déag, Stephen Langton. Rinne an ministir suntasach Anglacánach, James Ussher, comhaireamh agus uimhriú ar na fóiliónna sa bhliain 1621, go gairid i ndiaidh do Rí Séamas I é a ainmniú ina Easpag ar an Mí. Tugadh cuireadh don Bhanríon Victoria agus don Phrionsa Albert an leabhar a shíniú sa bhliain 1849. Déanta na fírinne, áfach, shínigh siad fordhuilleog nua-aoiseach ar creideadh, go lochtach, gur cheann de na fóiliónna bunaidh í. Baineadh an leathanach lena gcuid sínithe nuair a athcheanglaíodh an leabhar sa bhliain 1953.
Thar na céadta, rinneadh an leabhar a athcheangal roinnt uaireanta. Le linn athcheangal an ochtú haois déag, rinneadh sioscadh antuisceanach ar na leathanaigh agus cailleadh codanna beaga de roinnt léaráidí. Rinneadh an leabhar a athcheangal sa bhliain 1895 freisin, ach thit an t‑athcheangal sin as a chéile go tapa. Faoi dheireadh na 1920idí, scoireadh roinnt fóiliónna ón bpríomh-imleabhar go huile is go hiomlán. Sa bhliain 1953, rinne an ceanglóir leabhar, Roger Powell, an lámhscríbhinn a athcheangal ina ceithre imleabhar, agus shín sé roinnt leathanach ina raibh boilsceanna. Is féidir breathnú ar dhá imleabhar a bhíonn ar taispeáint i gColáiste na Tríonóide de ghnáth – ceann acu oscailte ar leathanach mórmhaisithe, agus ceann eile chun dhá leathanach téacs bheagmhaisithe a thaispeáint.
Sa bhliain 2000, seoladh an t‑imleabhar ina bhfuil Soiscéal Mharcais go Canberra san Astráil i gcomhair taispeántais de lámhscríbhinní dathmhaisithe. Níorbh é sin ach an ceathrú huair a seoladh Leabhar Cheanannais thar lear le haghaidh taispeántais. Faraor, d’fhulaing an t‑imleabhar “miondíobháil lí”, mar a thugtar air, ar an mbealach go Canberra. Meastar go mb’fhéidir gur tharla an díobháil de bharr creathanna ó innill an eitleáin le linn na heitilte fada.
Macasamhla
thumb|Cuimsítear an téacs “Erat autem hora tercia” (“ansin a bhí an tríú huair”) i bhfóilió 183r ó fhacsamhail Leabhar Cheanannais na bliana 1990. Sa bhliain 1951, rinne an foilsitheoir Eilvéiseach, Urs Graf-verlag Bern, an chéad fhacsamhail de Leabhar Cheanannais.
Macasamhlaíodh an chuid is mó de na leathanaigh i ngrianghraif dhubha agus bhána, ach bhí 48 macasamhail dhaite san eagrán freisin, lena n‑áirítear na maisithe lánleathanaigh ar fad. Le cead Bhord Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath, rinne Thames agus Hudson eagrán facsamhla eile sa bhliain 1974. D’áirigh an t‑eagrán seo na léaráidí lánleathanaigh ar fad ón lámhscríbhinn agus cuid ionadaíoch de mhaisiú na leathanach téacs, chomh maith le roinnt sonraí méadaithe de na léaráidí. Bhí na macasamhla ar fad lándaite agus ba é John Kennedy, Green Studio, Baile Átha Cliath, a rinne an ghrianghrafadóireacht.
Sa bhliain 1979, d’iarr foilsitheoir Eilvéiseach, Faksimile-Verlag Luzern, cead chun facsamhail lándaite den leabhar a dhéanamh. Diúltaíodh cead ar dtús, mar cheap oifigigh Choláiste na Tríonóide go raibh baol ró-ard díobhála ann. Faoin mbliain 1986, bhí próiseas forbartha ag Faksimile-Verlag a bhain úsáid as súchán séimh chun an leathanach a dhíriú ionas go mbeifí in ann grianghraf den leathanach a ghlacadh gan teagmháil a dhéanamh leis, agus fuair siad cead facsamhail nua a fhoilsiú dá bharr. Tar éis dóibh grianghraf a ghlacadh de gach leathanach, ullmhaíodh facsamhail aonleathanaigh chun é a chur i gcomparáid leis an mbunleagan agus rinneadh coigeartú air nuair ba ghá. Foilsíodh an saothar críochnaithe sa bhliain 1990 i dtacar de dhá imleabhar le facsamhail iomlán agus tráchtaireacht léannta. Tá cóip amháin díobh i seilbh na hEaglaise Anglacánaí i gCeanannas ar shuíomh na bunmhainistreach.
Cur Síos
Cuimsíonn Leabhar Cheanannais ceithre Shoiscéal na scrioptúr Críostaí scríofa i ndúch dubh, dearg, corcra agus buí i mórscript oileánach, le réamhráite, le hachoimrí agus le comhchordachtaí de shleachta Soiscéil ag teacht rompu. Tá 340 duilleog pháir nó fóilió ann anois. Tá formhór na bhfóiliónna ina gcodanna de dhuilleoga níos mó, ar a dtugtar défhóiliónna, atá fillte ina leath chun dhá fhóilió a chruthú. Tá na défhóiliónna neadaithe ina chéile agus fuaite le chéile chun fithíní ceathrúna páipéir a chruthú. Scaití, ní cuid de dhéfhóilió é an fóilió, ach leathanach singil is ea é a cuireadh isteach sa cheathrú páipéir. Tá na fóiliónna atá ar marthain dlúite ina 38 ceathrú páipéir. Tá idir ceithre fhóilió agus dhá fhóilió dhéag (idir dhá agus sé dhéfhóilió) i ngach ceathrú páipéir. Go minic, ach ní i gcónaí, bíonn na fóiliónna ceangailte i ngrúpaí deich bhfóilió. Is leathanaigh shingile iad cuid de na fóiliónna, mar is iondúil i gcás na leathanach tábhachtach maisithe. Tarraingíodh línte ar na fóiliónna le haghaidh an téacs, uaireanta ar an dá thaobh, tar éis na fóiliónna a fhilleadh. Tá lorg pricíní agus línte treoracha fós le feiceáil ar chuid de na leathanaigh. Tá an párpháipéar ar ardchaighdeán, cé go bhfuil tiús na bhfóiliónna míchothrom. Tá cuid acu gar do leathar agus cuid eile acu chomh tanaí sin go bhfuil siad beagnach tréshoilseach.
Faoi láthair, is é toise an leabhair 330 faoi 250 mm. Ar dtús, ní raibh na fóiliónna ar ghnáthmhéid, ach sioscadh iad go dtí an mhéid reatha le linn athcheangal an ochtú haois. Tá an spás don téacs tuairim agus 250 faoi 170 mm. Tá idir 16 agus 18 líne téacs ar gach leathanach. Tá an lámhscríbhinn i bhfíordhea-riocht agus an mhóraois atá aici, cé go ndearna díobháil don obair ealaíne fhíneálta ar chuid mhaith leathanach de bharr cuimilte. Caithfidh go raibh mórtheach screaptra ag obair ar an leabhar ar feadh na mblianta, ach níor críochnaíodh riamh é de réir dealraimh, agus níl ach imlínte an mhaisithe bheartaithe ar chuid de na leathanaigh. Creidtear gur cailleadh tuairim agus 30 fóilió den bhun-lámhscríbhinn thar na céadta. Rinne Ussher 344 fóilió a chomhaireamh sa bhliain 1621, ach tá roinnt duilleog caillte cheana féin ó shin. Tá an meastachán foriomlán bunaithe ar bhearnaí sa téacs agus ar easpa roinnt mórléaráidí.
Clár Ábhair
Cuimsíonn an leabhar atá ar marthain réamhábhair, téacs iomlán Shoiscéal Mhatha, Mharcais agus Lúcáis, agus Soiscéal Eoin go dtí Eoin 17:13. Tá an chuid eile d’Eoin agus méid anaithnid den réamhábhair ar iarraidh agus seans gur cailleadh é nuair a goideadh an leabhar luath sa 11 aois AD. Cuimsítear dhá liosta bhriste d’ainmneacha Eabhracha atá sna Soiscéil, Breves causae (achoimrí Soiscéil), Argumenta (gearr-bheathaisnéisí na Soiscéalaithe), agus táblaí canóna de chuid Eusebius sna réamhábhair eile. Is dócha gur chuimsigh cuid den réamhábhair atá caillte mar atá sé i Soiscéil Lindisfarne agus i Leabhar Dharú agus Ard Mhacha litir Iaróim, ar a dtugtar Novum opus, chuig an bPápa Damasus I ina míníonn Iaróm cúis a aistriúcháin. Cé nach bhfuil an dóchúlacht chéanna ann, seans gur chuimsigh an ábhair chaillte litir Eusebius chuig Carpianus ina míníonn sé úsáid na dtáblaí canóna. Ar na Soiscéil oileánacha go léir, níl an litir sin ach i lámhscríbhinn Lindisfarne.
Tá dhá bhlúire de liostaí ainmneacha Eabhracha; ceann ar recto an chéad fhóilió a mhaireann agus ceann ar fhóilió 26, atá curtha isteach ag críoch an réamhábhair d’Eoin. Cuimsíonn an chéad liosta briste críoch an liosta le haghaidh Shoiscéal Mhatha. Theastódh dhá fhóilió eile le haghaidh na n‑ainmneacha atá in easnamh ar Mhatha. Tá tuairim agus aon cheathrú den liosta do Lúcás sa dara liosta briste, ar fhóilió 26. Theastódh trí fhóilió eile le haghaidh an liosta do Lúcás. Ciallaíonn struchtúr na ceathrún páipéir ina bhfuil fóilió 26 gur éagosúil go bhfuil trí fhóilió ar iarraidh idir fhóilió 26 agus 27, agus táthar beagnach cinnte nach bhfuil fóilió 26 ina bhunláthair anois. Níl tásc ná tuairisc ar líostaí Mharcais agus Eoin.
Tagann táblaí canóna Eusebius as Caesarea i ndiaidh an chéad liosta briste. Forbraíodh na táblaí seo chun na Soiscéil a chrostagairt agus gabhann siad roimh théacs na Vulgáide. Roinn Eusebius an Soiscéal ina chaibidlí agus chruthaigh sé táblaí ansin a chuir ar chumas léitheoirí eachtraí áirithe de bheatha Chríost a aimsiú sna Soiscéil. Go traidisiúnta, áiríodh na táblaí canóna i réamhábhair fhormhór na gcóipeanna meánaoiseacha de théacs Vulgáide na Soiscéal. Tá sé fíordheacair táblaí Leabhar Cheanannais a úsáid, áfach, mar gur chomhdhlúthaigh an scríobhaí na táblaí sa chaoi agus go bhfuil siad trí chéile anois. Chomh maith leis sin, níor cuireadh na huimhreacha comhfhreagracha caibidle isteach in imill an téacs riamh, rud a chiallaíonn go bhfuil sé dodhéanta na codanna dá bhfuil na táblaí canóna ag tagairt a aimsiú. Ní léir an fáth ar fágadh ar lár iad: b’fhéidir go raibh sé ar intinn ag an scríobhaí na tagairtí a chur leis tar éis dó a bheith críochnaithe, nó b'fhéidir gur fhág sé ar leataobh iad d’aon ghnó ionas nach millfeadh sé cuma na leathanach.
thumb|right|Tá tús Breves causae Lúcáis i bhfóilió 19.
Baineann na Breves causae agus Argumenta le traidisiún lámhscríbhinne réamh-Vulgáide. Is achoimrí iad na Breves causae ar aistriúcháin sa tSean-Laidin ar na Soiscéil agus tá siad roinnte ina gcaibidlí uimhrithe. Ar nós uimhreacha na dtáblaí canóna, ní úsáidtear na huimhreacha caibidle seo ar leathanaigh téacs na Soiscéal. Ní dócha go mbainfí úsáid as na huimhreacha sin, fiú amháin dá gcríochnófaí an lámhscríbhinn, mar chomhfhreagair na huimhreacha caibidle do na haistriúcháin sa tSean-Laidin agus bheadh sé deacair iad a chur in oiriúint do théacs na Vulgáide. Is bailiúcháin finscéalta faoi na Soiscéalaithe atá sna Argumenta. Tá eagar aisteach ar na Breves causae agus Argumenta: tagann na Breves causae agus Argumenta do Mhatha ar dtús, ansin na Breves agus Argumenta do Mharcas, agus ansin, aisteach go leor, tagann na Argumenta do Lúcás agus d'Eoin araon roimh a gcuid Breves causae. Seo an ord aimhrialta céanna atá i Leabhar Dharú, ach sa chás sin, tagann na codanna atá as áit ag deireadh na lámhscríbhinne seachas mar chuid de réamhrá leanúnach. I lámhscríbhinní oileánacha eile, ar nós Shoiscéil Lindisfarne, Leabhar Ard Mhacha agus Shoiscéil Echternach, caitear le gach Soiscéal mar shaothar aonair agus tagann a gcuid réamhráite díreach rompu. Bhain an scoláire, T.K. Abbot, de thátal as an athrá moghach ar na Breves causae agus Argumenta ó Leabhar Dharú i Leabhar Cheanannais, go raibh Leabhar Dharú nó samhail choitianta in aice láimhe ag scríobhaí Leabhar Cheanannais.
Téacs agus script
Cuimsíonn Leabhar Cheanannais téacs na gceithre Shoiscéal bunaithe ar an Vulgáid. Ní chuimsíonn sé cóip ghlan den Vulgáid áfach. Tá roinnt éagsúlachtaí leis an Vulgáid ann, áiteachaí ar úsáideadh aistriúcháin sa tSean-Laidin seachas téacs Iaróim. Cé go bhfuil na héagsúlachtaí seo coitianta sna Soiscéil oileánacha ar fad, níl an chuma ar an scéal go bhfuil patrún comhsheasmhach éagsúlachta idir na téacsanna oileánacha éagsúla. Tugann fianaise le tuiscint gur bhraith scríobhaithe go minic ar an gcuimhne seachas ar eiseamláir agus iad ag scríobh an téacs. thumb|200px|Cuimsíonn fóilió 309r téacs ó Shoiscéal Eoin atá scríofa i mórscript Oileánach ag an scríobhaí ar a dtugtar Lámh B.
Laura Cereta
Daonnachaí de chuid na hAthbheochana ba ea Laura Cereta (1469–1499). Tá an chuid is mó dá saothar le fáil sna litreacha a scríobh sí chun intleachtóirí eile.
A beatha
Rugadh Cereta i mBrescia. Bhí sí ar an duine ba shine de sheisear páistí, agus baint acu le muintir dhearscnaitheach. Ba é Silvestro Cereta a n-athair agus é ina aturnae agus ina ghiúistís. thumb|150px|clé|Caisleán Brescia.
In aois a seacht mbliana cuireadh Laura chun clochair chun scoláiocht a fháil, agus tugadh abhaile arís í in aois a naoi mbliana chun aire a thabhairt don chuid eile den chlann. Mhúin a hathair Laidin agus Gréigis di.
Nuair a bhí sí cúig mbliana déag d'aois phós sí Pietro Serina, ach fuair sé bás den fhiabhras i gceann ocht mí dhéag. Fágadh gan chlann í agus níor phós sí arís. Deirtear gur chrom sí ar fhealsúnacht mhorálta a mhúineadh dhá bhliain ina dhiaidh seo in Ollscoil Prada agus gur lean sí de ar feadh seacht mbliana, ach ní féidir é seo a chruthú le cáipéisí.
Sa bhliain 1488 d'fhoilsigh sí Epistolae familiares, bailiúchán litreacha. I gceann sé mhí cailleadh a hathair, agus dá bhrí sin agus de bharr a bhfuair sí de cháineadh ó fhir agus ó mhná as a saothar féin a fhoilsiú, níor fhan aon fhonn cumadóireachta uirthi.
Cereta i leith na mban
Dúirt Cereta go raibh ceart ag mná ar oideachas agus chuir sí i gcoinne leatrom a dhéanamh ar mhná pósta. Lena chois sin chuir sí síos ar an gcogadh, ar an mbás agus ar an gcinniúint. Déanann sí tagairt i litir chun Bibolo Semproni do Cornificia, banfhile de chuid an chéad aois RCh. Tagairt annamh í i litríocht a linne agus tugann sí léargas ar mheon Laura agus ar a cuid léinn. Murab ionann is formhór na mban lena linn, bhí lucht aitheantais aici a d'éascaigh scríobh na litreacha.
Leabhar Cheanannais
Téacs agus script
Den chuid is mó, scríobhtar an lámhscríbhinn i mórscript oileánach le roinnt samplaí de litreacha mionscripte anseo agus ansiúd (e nó s go hiondúil). Scríobhtar an téacs i líne fhada amháin trasna an leathanaigh de ghnáth. Shainaithin Françoise Henry triúr scríobhaithe sa lámhscríbhinn seo ar a laghad, ar ar thug sí Lámh A, Lámh B agus Lámh C. Faightear Lámh A ar fhóilió 1 go 19v, fóilió 276 go 289, agus fóilió 307 go deireadh na lámhscríbhinne. Den chuid is mó, scríobhann Lámh A ocht nó naoi líne dhéag in aghaidh an leathanaigh i ndúch gáil donnnós coitianta san Iarthar. Faightear Lámh B ar fhóilió 19r go 26 agus ar fhóilió 124 go 128. Tá claonadh beagán níos mó ag Lámh B le mionscript a úsáid, agus úsáideann sé dúch dearg, corcra agus dubh, agus líon éagsúil línte in aghaidh an leathanaigh. Faightear Lámh C ar fud fhormhór an téacs. Tá claonadh níos mó ag Lámh C ná mar atá ag Lámh A le mionscript a úsáid freisin. Úsáideann Lámh C an dúch gáil scothdhonn céanna a úsáideann Lámh A agus scríobhann sé seacht líne dhéag in aghaidh an leathanaigh beagnach i gcónaí.
thumb|left|Ginealach Íosa de chuid Lúcáis (a chuimsíonn trí leathanach)
Earráidí
Tá roinnt difríochtaí idir an téacs agus na Soiscéil aitheanta. Ainmníonn Leabhar Cheanannais sinsear breise go lochtach i nginealach Íosa a thosaíonn ag Lúcás 3:23. I mball eile, ba chóir go mbeadh “I came not to send peace, but the sword,” ach tá gaudium (“áthas”) inar chóir do gladium (“claíomh”) a bheith, agus aistrítear é mar "Ní síocháin [amháin] a tháinig mé a chur ach áthas" dá bharr.
Maisiú
Gabhann cuid mhaith mionsamhlacha lánleathanaigh leis an téacs, agus feictear níos mó maisithe beaga péinteáilte ar fud an téacs ná riamh roimhe. Tá cáil ar mhaisiú an leabhair as mionsonraí casta a chur le chéile le déantúis dhána fhuinniúla. Baintear amach buaicthréithe na ceannlitreach lámhscríbhinne Oileánaí anseo, mar a dhéanann Carl Nordenfalk cur síos orthu: “the initials ... are conceived as elastic forms expanding and contracting with a pulsating rhythm. The kinetic energy of their contours escapes into freely drawn appendices, a spiral line which in turn generates new curvilinear motifs...” Bíonn réimse leathan dathanna i gceist leis na léaráidí, go háirithe corcra, liathchorcra, dearg, bándearg, glas agus buí. Tá claonadh sna lámhscríbhinní luatha i dtreo pailéad níos lú. Ní úsáideann Leabhar Dharú ach ceithre dhath mar shampla. Mar ba ghnách le saothar Oileánach, níor baineadh úsáid as órdhuille ná airgead-duille sa lámhscríbhinn. Dhéantaí na líocha le haghaidh na léaráidí, a d’áirigh ócar dearg agus buí, lí copair ghlais (ar a dtugtar verdigris uaireanta), indeagó agus lapis lazuli, a iompórtáil ó réigiún na Meánmhara agus, i gcás an lapis lazuli, ó oirthuaisceart na hAfganastáine.
Beyond Blunderdome
Craoladh an chéad eipeasóid, "Beyond Blunderdome", den aonú sraith déag The Simpsons ar an 26 Meán Fómhair 1999. Scríobh Mike Scully an eipeasóid seo. D'fhéach 8.1 milliún duine ar an eipeasóid.
Leabhar Cheanannais
Maisiú
Tá an clár maisithe mhórthaibhsigh i bhfad níos suntasaí ná aon leabhar Soiscéil Oileánaigh eile a mhaireann. Tá deich léaráid lánleathanaigh a mhaireann lena n‑áirítear dhá phortráid soiscéalaithe, trí leathanach le ceithre shiombail soiscéalaithe, leathanach cairpéid, mionsamhail den Mhaighdean Mhuire agus de Mhac na hÓighe, mionsamhail de Chríost mar Rí, agus mionsamhlacha de Ghabháil Íosa agus de Chathú Chríost. Tá trí lánleathanach déag de théacs maisithe a mhaireann lena n‑áirítear leathanaigh le haghaidh an chéad chúpla focal de na Soiscéil ar fad. Tá maisiú fairsing ar ocht gcinn de na deich leathanach táblaí canóna. Is fíordhóchúil go raibh leathanaigh eile mhionscripte agus téacs maisithe ann atá caillte anois. Chomh maith leis na príomhleathanaigh sin, tá scata mór maisithe beaga agus ceannlitreacha maisithe ar fud an téacs. Go deimhin, níl ach dhá leathanach ann gan mhaisiú.
thumb|right|Cuimsíonn fóilió 2r de Leabhar Cheanannais ceann de [[Chanónacha Eusebius.]] Tosaíonn fóiliónna na lámhscríbhinne atá ar marthain le blúire de ghluais na n‑ainmneacha Eabhracha. Tá an blúire sin ar cholún na láimhe clé d’fhóilió 1r. Tá mionsamhail de na ceithre shiombail soiscéalaithe, a bhfuil cuma an chaite orthu anois, ar cholún na láimhe deise. Tá an mhionsamhail treoshuite sa chaoi agus go gcaithfear an t‑imleabhar a iompú nócha céim chun é a fheiceáil i gceart. Is téama amhairc iad na ceithre shiombail soiscéalaithe atá fite fuaite sa leabhar. Léirítear iad le chéile beagnach i gcónaí chun béim a leagan ar an teagasc maidir le haontacht teachtaireachta na gceithre Shoiscéal.
Leagtar béim bhreise ar aontacht na Soiscéal trí mhaisithe tháblaí canóna Eusebius. Léiríonn na táblaí canóna féin aontacht na Soiscéal go dúchasach trí shleachta comhfhreagracha ó na Soiscéil a eagrú. Teastaíonn dhá leathanach déag le haghaidh tháblaí canóna Eusebius de ghnáth. I Leabhar Cheanannais, bheartaigh lucht déanta na lámhscríbhinne ar dhá leathanach déag (fóilió 1v go 7r) ach ar chúis anaithnid, chomhdhlúthaigh siad le deich leathanach é, a d’fhág fóilió 6v go 7r folamh. Chiallaigh an comhdhlúthú seo nach rabhthas in ann na tablaí canóna a úsáid. Tá maisiú an chéad ocht leathanach de na táblaí canóna go mór faoi thionchar Luathleabhair Shoiscéil ón Meánmhuir, ina raibh traidisiún na táblaí a fhágáil laistigh de stuara (ar nós Táblaí Canóna Londan). Cuireann lámhscríbhinn Cheanannais an mhóitíf seo i láthair ar bhealach Oileánach, a chiallaíonn nach bhféachtar ar na stuaraí mar ghnéithe ailtireachta, ach go mbíonn siad ina bpatrúin chéimseatúla stílithe le maisiú Oileánach. Tá na ceithre shiombail soiscéalaithe sna spásanna faoi agus os cionn na stuanna. Cuirtear an dá thábla canóna dheireanacha i láthair laistigh de ghréille. Níl an láithriú sin le feiceáil ach amháin i lámhscríbhinní Oileánacha agus chonacthas ar dtús i Leabhar Dharú é.
thumb|left|I bhfóilió 7v tá íomhá den Mhaighdean Mhuire agus de Mhac na hÓighe. Is é seo an íomhá is sine den Mhaighdean Mhuire atá ar marthain i lámhscríbhinn de chuid an Iarthair.
Tá an chuid eile den leabhar roinnte ina chodanna, agus is le mionsamhlacha agus le leathanaigh iomlána de théacs maisithe a thosaíonn na ranna. Cuirtear tús le gach Soiscéal le clár leanúnach maisithe. Breathnaítear ar an réamhábhar mar chuid inti féin agus is le leathanaigh áille mhaisithe a chuirtear tús leis. Chomh maith leis na réamhábhair agus na Soiscéil, is le maisiú a thosnaíonn an “dara tús” de Shoiscéal Mhatha.
Is le híomhá íocónach den Mhaighdean Mhuire agus de Mhac na hÓighe a chuirtear tús leis an réamhábhar (fóilió 7v). Is í an mhionsamhail seo an chéad léiriú den Mhaighdean Mhuire i lámhscríbhinn de chuid an Iarthair. Is meascán aisteach é an léiriú seo de staidiúir thosaigh agus de staidiúir ¾ Mhuire. Chomh maith leis sin, tá cosúlacht stíle idir an mhionsamhail seo agus an íomhá snoite ar chlár chónra Naomh Cuthbert ón mbliain 698. Tá seans ann gur tháinig íocónagrafaíocht na mionsamhla seo ó íocón Oirthearach nó ó íocón Coptach.