cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Uisce buacaire
Is é atá in uisce sconna (uisce reatha, uisce cathrach, uisce baile, uisce cathrach, uisce doirteal, srl.) Uisce a sholáthraítear do sconna (comhla). I measc na n-úsáidí atá aige tá ól, níochán, cócaireacht, agus leithris a shruthlú. Déantar uisce sconna faoi dhíon a dháileadh trí "pluiméireacht faoi dhíon", a bhí ann ó shin i leith ach a bhí ar fáil do bheagán daoine go dtí an dara leath den 19ú haois nuair a thosaigh sé ag scaipeadh sa tóir sna tíortha atá forbartha anois. Bhí uisce sconna coitianta i go leor réigiún i rith an 20ú haois, agus tá easpa air anois go príomha i measc daoine atá i mbochtaineacht, go háirithe maidir le Áirithintí Indiach sna SA agus i dtíortha i mbéal forbartha.
Glactar leis go cultúrtha gur uisce óil é uisce sconna, go háirithe i dtíortha forbartha. De ghnáth bíonn sé inólta, cé nach mbíonn fadhbanna cáilíochta uisce annamh. Is féidir modhanna íonú uisce tí mar scagairí uisce, fiuchadh nó driogadh a úsáid nuair a bhíonn amhras ann faoi inniúlacht uisce sconna. Is mór-réimse na hinnealtóireachta sláintíochta é teicneolaíochtaí (mar ghléasraí cóireála uisce) a bhfuil baint acu le huisce glan a sholáthar do thithe, do ghnólachtaí agus d'fhoirgnimh phoiblí. Nuair a ghlaotar "sconna uisce" ar sholáthar uisce, déantar é a idirdhealú ó na príomhchineálacha eile fíoruisce a d'fhéadfadh a bheith ar fáil; ina measc seo tá uisce ó sistéil a bhailíonn uisce báistí, uisce ó chaidéil sráidbhaile nó ó chaidéil bhaile, uisce ó thoibreacha, nó uisce a iompraítear ó shruthanna, aibhneacha nó lochanna (a bhféadfadh a n-inniúlacht a bheith éagsúil).
Cúlra
Go stairiúil bhí baint ag uisce cóireáilte atá ar fáil go poiblí le méaduithe móra ar ionchas saoil agus sláinte phoiblí fheabhsaithe. Laghdaítear galair uisce-iompartha go mór trí shéarachas ceart agus infhaighteacht fíoruisce. Chun sconna uisce a sholáthar do dhaonraí móra uirbeacha nó bruachbhailteacha teastaíonn córas casta bailithe, stórála, cóireála agus dáilte atá deartha go cúramach, agus is gnách go mbíonn sé de fhreagracht ar ghníomhaireacht rialtais, go minic an ghníomhaireacht chéanna atá freagrach as uisce glan a bhaint agus a chóireáil.
Tá uisce sconna fós so-ghabhálach d'éilliú bitheolaíoch nó ceimiceach. I gcás éillithe a mheastar a bheith contúirteach do shláinte an phobail, is gnách go n-eisíonn oifigigh rialtais comhairleach maidir le tomhaltas uisce. I gcás éillithe bitheolaíoch, de ghnáth moltar do chónaitheoirí a gcuid uisce a fhiuchadh sula ndéantar é a ól nó uisce i mbuidéil a úsáid mar mhalairt air. I gcás éillithe ceimiceacha, féadtar comhairle a thabhairt do chónaitheoirí staonadh ó sconna uisce a ithe go hiomlán go dtí go réiteofar an t-ábhar.
Cuirtear comhdhúil fluairíde i go leor réimsí chun uisce a sconna mar iarracht sláinte na bhfiacla a fheabhsú i measc an phobail. I roinnt pobail tá "fluairídiú" fós ina cheist chonspóideach. (Féach conspóid maidir le fluairídiú uisce.)
Soláthar uisce inólta
Soláthar uisce bardasach
Toibreacha uisce
Uisce próiseáilte ó creeks, sruthanna, aibhneacha, lochanna, uisce báistí, srl.
Tá córais uisce tí ag teacht chun cinn ó aimsigh daoine a dtithe den chéad uair gar do sholáthar uisce reatha, mar shruth nó abhainn. Cheadaigh an sreabhadh uisce fuíolluisce a sheoladh ó na háitribh freisin.
Seachadann pluiméireacht nua-aimseartha faoi dhíon uisce glan, sábháilte, inólta do gach pointe seirbhíse sa chóras dáilte. Níl sé tábhachtach nach mbeadh an t-uisce glan truaillithe ag an taobh fuíolluisce (diúscairt) den chóras próisis. Go stairiúil, ba é an t-éilliú seo ar uisce óil an duine is mó a mharaigh daoine.
Uaireanta bíonn uisce sconna le feiceáil scamallach, agus déantar dearmad air go minic mar gheall ar eisíontais mhianracha san uisce. De ghnáth is cúis le boilgeoga aeir a thagann as tuaslagán mar gheall ar athrú teochta nó brú. Toisc go gcoinníonn uisce fuar níos mó aeir ná uisce te, beidh boilgeoga beaga le feiceáil in uisce. Tá cion ard gáis tuaslagtha ann a théitear nó a ídítear, rud a laghdaíonn an méid gáis tuaslagtha is féidir leis an uisce a choinneáil. Imíonn scamall neamhdhíobhálach an uisce go gasta de réir mar a scaoiltear an gás ón uisce.
Soláthar uisce te
Cuirtear uisce te baile ar fáil trí fhearais téitheoir uisce, nó trí théamh ceantair. Ansin déantar an t-uisce te ó na haonaid seo a phíobáil chuig na daingneáin agus na fearais éagsúla a dteastaíonn uisce te uathu, mar shampla leithreacha, doirtealáin, dabhcha folctha, cithfholcadáin, meaisíní níocháin agus miasniteoirí.
Daingneáin agus fearais
Tagann gach rud i bhfoirgneamh a úsáideann uisce faoi cheann de dhá chatagóir; daingneán nó fearas. De réir mar a chomhlíonann na pointí tomhaltais thuas a bhfeidhm, táirgeann a bhformhór comhpháirteanna dramhaíola / séarachais nach mór don taobh dramhaíola / séarachais den chóras iad a bhaint. Is é bearna aeir an t-íosmhéid. Féach rialú trasnasctha agus cosc ​​ar shreabhadh siar chun forbhreathnú a fháil ar mhodhanna agus ar fheistí um chosc ar shreabhadh siar atá in úsáid faoi láthair, trí phrionsabail mheicniúla agus fhisiciúla a úsáid.
Is gléasanna iad daingneáin a úsáideann uisce gan foinse cumhachta breise.
Feistis agus comhlaí
Tá córais soláthair uisce inólta comhdhéanta de phíopaí, feistis agus comhlaí.
Ábhair
Is féidir píopaí uisce a shuiteáil trí na hábhair phlaisteacha agus miotail seo a leanas a úsáid:
Píopaí luaidhe
Ar feadh na gcéadta bliain go leor, rinneadh píopaí uisce as luaidhe, mar gheall ar a éascaíocht a phróiseáil agus a marthanacht. Bhí fadhbanna sláinte mar chúis le húsáid píopaí luaidhe mar gheall ar aineolas ar na contúirtí a bhaineann le luaidhe ar chorp an duine, rud a fhágann go bhfuil iomrall agus rátaí báis arda do nuabheirthe. Tá píopaí luaidhe, a suiteáladh den chuid is mó ag deireadh na 1800í i SAM, fós coitianta inniu, agus tá cuid mhaith díobh lonnaithe san Oirthuaisceart agus san Midwest. Tá a dtionchar réasúnta beag mar gheall ar shalachar píopaí agus scor cloiche éabhlóid luaidhe san uisce; áfach, tá píopaí luaidhe díobhálach fós. Tá an chuid is mó de na píopaí luaidhe atá ann inniu á mbaint amach agus an t-ábhar is coitianta, copar nó plaisteach de chineál éigin á n-ionad.
Iarsmaí de phíopaí i roinnt teangacha tá ainmneacha na saineolaithe a bhfuil baint acu le córais soláthair uisce a fhorghníomhú, a chúiteamh, a chothabháil agus a shuiteáil, a foirmíodh ón bhfocal Laidineach 'lead', focal Béarla 'pluiméir ', focal Fraincise, ' pluiméir '.
Stáit Aontaithe
Sula ndéantar córas soláthair uisce a thógáil nó a mhodhnú, ní mór don dearthóir agus don chonraitheoir dul i gcomhairle leis an gcód pluiméireachta áitiúil agus cead tógála a fháil sula dtógtar é. Fiú go n-athrófaí téitheoir uisce atá ann cheana d’fhéadfadh go mbeadh cead agus iniúchadh ar an obair ag teastáil. Is é caighdeán náisiúnta na SA do threoirlínte píobaireachta uisce inólta ábhair dheimhnithe NSF / ANSI 61. Socraíonn NSF / ANSI caighdeáin freisin chun polytanks a dheimhniú, cé go gceadaíonn an FDA na hábhair. Ba cheart cóid dóiteáin náisiúnta agus áitiúla a chomhtháthú i gcéim dhearaidh an chórais uisce freisin chun fógraí “mainneachtain cloí le rialacháin” a chosc. Éilíonn roinnt áiteanna sna Stáit Aontaithe cúlchistí uisce ar uisce ar an láthair agus uisce tine de réir dlí.
Fuíolluisce
Aistrítear fuíolluisce ó fhearais, daingneáin agus sconnaí éagsúla chuig an gcóras bainte dramhaíola agus séarachais tríd an gcóras draein séarachais chuig gléasraí cóireála. Is éard atá sa chóras seo píopaí trastomhais níos mó, gaistí uisce agus aeráil chun gásanna tocsaineacha a chosc ó dhul isteach sa spás maireachtála.
Laghdú ar shreabhadh uisce
Is féidir sreabhadh uisce trí sconna a laghdú trí laghdaitheoirí sreabhadh plaisteacha beaga saor. Cuireann siad seo srian ar shreabhadh idir 15 agus 50%, ag cabhrú le caomhnú uisce agus ag laghdú an ualaigh ar shaoráidí soláthair agus cóireála uisce.
Comparáid le huisce i mbuidéil
Sa domhan forbartha, tá leibhéil ábhar salaithe a fhaightear in uisce sconna éagsúil do gach teaghlach agus córas pluiméireachta ach is gnách go mbíonn siad íseal. Dhá choincheap ginearálta a bhfuil an-tóir orthu ná go bhfuil uisce sconna éillithe go forleathan agus go bhfuil uisce i mbuidéil íon íon. Níl tacaíocht eolaíoch ag an mbeirt acu. I ndáiríre, is gnách go mbíonn uisce sconna agus uisce i mbuidéil sábháilte, cé gur féidir eisceachtaí a dhéanamh sa dá chás.
Cé go bhfuil uisce sconna sábháilte sa chuid is mó de chathracha na SA, tá ábhar salaithe ó bhaictéir go miotail throma i láthair i roinnt sconna uisce, agus ó am go chéile rinneadh poiblíocht mhaith ar sháruithe tromchúiseacha ar chaighdeáin uisce sconna, mar shampla ráig throm Cryptosporidium 1993 i Milwaukee, Wisconsin, a d’fhág go bhfuair sé bás agus timpeall 400,000 tinneas (féach ráig 1993 Cryptosporidium Milwaukee). Maidir le braistintí agus réaltacht cháilíocht uisce i mbuidéil, i 1999, scaoil an Chomhairle Cosanta Acmhainní Nádúrtha (NRDC) torthaí conspóideacha ó staidéar 4 bliana ar uisce i mbuidéil. D'éiligh torthaí an staidéir seo go raibh leibhéil éillithe in aon trian de na huiscí a ndearnadh tástáil orthu - lena n-áirítear ceimiceáin orgánacha sintéiseacha, baictéir agus arsanaic - i sampla amháin ar a laghad a sháraigh teorainneacha incheadaithe faoi chaighdeáin nó threoirlínte an tionscail uisce stáit nó i mbuidéil.
De ghnáth, meastar go bhfuil úsáid sconna uisce (bíodh sé díreach ón sconna nó scagtha ar dtús) níos fearr do thionchar comhshaoil ​​duine ná mar a bhíonn uisce i mbuidéil á ól de ghnáth, toisc go n-ídíonn buidéalú agus dáileadh uisce i mbuidéil acmhainní agus go dtáirgeann sé astaíochtaí (leictreachas agus ola chun na buidéil a dhéanamh, breosla díosail chun na buidéil líonta a thrucailiú tríd an slabhra soláthair, sceite trucailí, astaíochtaí gléasraí cumhachta agus athchúrsáil buidéal. I gcomparáid leis sin, bhí gníomhaíochtaí an ghléasra cóireála uisce le tarlú ar aon nós i gceachtar cás, ach seachnaítear na costais agus na héifeachtaí eile sa sconna cás uisce.
Tá go leor bardais sna Stáit Aontaithe ag déanamh iarrachta sconna uisce a úsáid thar uisce i mbuidéil ar airíonna agus imeachtaí an rialtais. Vótáil daoine eile an smaoineamh, áfach, lena n-áirítear vótálaithe i stát Washington, a rinne cáin uisce i mbuidéil a aisghairm trí thionscnamh saoránach.
Deir James Workman, údar an leabhair Heart of Dryness: How the Last Bushmen Help Us Us Ending the Coming Age of Permanent Triomach agus comhbhunaitheoir SmartMarkets nach gcreideann sé go bhfuil “sconna uisce go dona agus go bhfuil uisce i mbuidéil go maith”. Ina ionad sin luann sé difríochtaí i rialacháin agus caighdeáin cháilíochta. "Is minic gur uisce sconna é uisce i mbuidéil a chuirtear trí scagaire eile agus nach gcoinnítear de réir na rialachán cáilíochta céanna agus a bhíonn uisce fóntais phoiblí."
XL Recordings
Is lipéad ceirníní Sasanach é XL Records.
Liverpool Football Club
Club peile gairmiúil Sasanach is ea Liverpool Football Club (Gaeilge: Club Peile Learphoill) atá lonnaithe i Merseyside agus a imríonn i bPríomhroinn Shasana. Go dtí 2023, tá an Leig buaite acu 19 n-uaire maraon le naoi gCorn F.A.. Tá níos mó coirn gnóthaithe ag Liverpool san Eoraip ná aon fhoireann eile sa tír - sé Chorn na hEorpa (1977, 1978, 1981, 1984, 2005, 2019), trí Chorn UEFA (1973, 1976, 2001) agus ceathrar Shár-Chorn UEFA (1977, 2001, 2005, 2019).
Cuireadh an cumann ar bun sa bhliain 1892 agus glacadh isteach sa Sraith Pheile é an bhliain dár gcionn. Ó bhunú an chumainn i leith, tá a gcluichí baile á imirt in Anfield, cé go raibh iarrachtaí ar bun ó 2002 staid nua a thógáil i bPáirc Stanley sa chathair.
An Úcráin i gComórtas Amhránaíochta Eoraifíse na nÓg
Ghlac An Úcráin páirt i gComórtas Amhránaíochta Eoraifíse na nÓg don chéad uair sa bhliain 2006.
Iomaitheoirí
{{legend|gold|Buaiteoir}} {{legend|silver|Dara}} {{legend|#cc9966|Tríú}} {{legend|#FE8080|Deireadh}}
Liverpool Football Club
Bhí ré órga an chumainn sna seachtóidí agus na hochtóidí, agus iad ag buachan gach a bhfuil le fáil sa spórt faoi stiúir Bill Shankly and Bob Paisley, laochra bainisteoireachta Liverpool, a bhailigh aon sraith déag agus seacht gcorn Eorpach.
Sgùrr Dearg
Is sliabh i gComhairle na Gàidhealtachd, Albain í Sgùrr Dearg.
Liverpool Football Club
Tá baint ag lucht leanta an chlub le dhá mhór-thragóid - an Tubaiste Heysel sa bhliain 1985 ina maraíodh 39 de leantóirí na foirne Juventus, agus an Tubaiste Hillsborough sa bhliain 1989 ina gcailleadh 96 leantóir Liverpool.
Traidisiúin
Tá feisteas iomlán dearg á chaitheamh acu ar an bpáirc imeartha ó nuair a bhí 1964 ann, athrú ó Bhill Shankly chun na foirne eile imeaglú.
Is minic a chloistear mana an chlub You’ll Never Walk Alone ag cluichí an chlub, amhrán atá glactha ag an  lucht leanúna mar aintiún dá gcuid féin.
Tá clú agus cáil ar an seastán atá taobh thiar de cheann de na cúil in Anfield – An Kop – atá ainmnithe i ndiaidh chnoic san Afraic ina raibh Dara Cogadh na mBórach ann i 1914.
Stair Liverpool F.C.
Bhunaigh fear darbh ainm John Houlding Liverpool F.C. sa bhliain 1892. Bhí an t-uasal Houlding mar thiarna talún ar pháirc peile Anfield agus is ann a bhíodh Club Sacair Everton ag imirt a gcluichí baile go dtí sin. Ach tar éis aighneas a bheith ag an uasal Houlding le Club Sacar Everton, d’fhág an club a n-áit thraenála agus chuaigh siad ag imirt trasna an bhóthair i bPáirc Goodison.
Nuair a d’fhág club sacair Everton Anfield, bhunaigh Houlding Liverpool F.C. chun a n-áit a thógáil in Anfield. Is sa staid seo i lár Learphoill atá an club fós lonnaithe agus ag imirt sa Premier League.
Chuir an t-uasal Houlding go leor oibre agus airgid isteach i mbunú an chlub. Tar éis a mbunú, níor thóg sé i bhfad ar an gclub a marc a fhágáil – bhuaigh siad chúig shraith shacair Shasana idir 1900 agus 1947. Ach sa bhliain 1954 cuireadh an club siar go Roinn 2. Ach idir an bheirt bhainisteoirí cáiliúla ón Albain Bill Shankly agus Bob Paisley, á mbainistiú ó 1959 go 1983, chuir siad an club ar ais ar an bhfód.
Thug an bhainisteoir Bill Shankly spreag don fhoireann agus tháinig an club ar ais aníos sa bpríomhroinn sa bhliain 1961. Ina dhiaidh sin, bhuaigh siad corn i ndiaidh coirn, ina measc 5 chorn na hEorpa. T
Bhuail dhá thubaiste thragóideach an club sna hochtóidí – tragóid Heysel i mí na Bealtaine 1985 agus tragóid Hillsborough i mí Aibreáin 1989.
Bhí na 1990idí an-chiúin agus tháinig roinnt athruithe ar an struchtúr agus tháinig bainisteoirí nua isteach. Níor bhuaigh an club ach dhá chorn sna 1990idí – Corn FA Shasana i 1992 agus Corn na Sraithe i 1995.
I mí na Bealtaine 2005, bhuaigh Liverpool Corn na hEorpa don chúigiú uaire.
Éire
Bhí dlúthbhaint ag na Ceiltigh – Éireannaigh, Albanaigh agus imreoirí na Breataine Bige leis an gclub i gcónaí.
Licitar
mion|clé|Licitar Is briosca daite croíchruthach é an licitar. Ceann de shiombailí traidisiúnta chathair Shágraib is ea an licitar. Tá an licitar déanta as taos meala.
Liverpool Football Club
Onóracha
Foinsí: Suíomh oifigiúil Liverpool, www.liverpoolfc.tv
Licitar
Gach bliain maisítear an crann Nollag a bhíonn i bpríomhchearnóg Shágraib leis na mílte de na brioscaí sin.
Novum Organum
thumb|200px| Léiriúchán de chuid an Instauratio magna ar an leathanach teidil Is saothar fealsúnachta é Novum Organum  (Gaeilge: "Ionstraim Nua") ag Francis Bacon, scríofa i Laidin agus foilsithe sa bhliain 1620. Tagraíonn an teideal d'obair Organon de chuid Arastotail, a thráchtas ar an [loighic] agus an siollóg (Gréigis: συλλογισμός – syllogismos – "conclúid," "tátal"). I Novum Organum, mionsonraíonn Bacon córas nua loighce a chreideann sé a bheith níos fearr ná seanbhealaí na siollóige. Tugtar an modh Bacon air anois.
Stailc na mianadóirí sa Ríocht Aontaithe (1984–1985)
thumb|Stailc mianadóirí RA (1984–85) Tharla stailc na mianadóirí sa Ríocht Aontaithe le linn 1984–1985.
Chaill na mianadóirí an troid in éadan Thatcher faoi dheireadh. Ar an 3 Márta 1985, vótáil na mianadóirí dul ar ais ag obair.
Star Wars Episode VIII: The Last Jedi
Scannán is ea Star Wars Episode VIII: The Last Jedi (2017). Is é Rian Johnson stiúrthóir an scannáin. Is é an t-ochtú ceann de naoi scannáin Star Wars.
Daniel Wu
Bhí sé i níos mó ná tríocha scannán go dtí seo.
Pádraig Ó Siadhail
Scoláire agus scríbhneoir is ea Pádraig Ó Siadhail. Rugadh é i nDoire sa bhliain 1968 agus tá sé ina chónaí anois in Halifax, Albain Nua.
I measc a shaothar tá an dúrún dúnmharaithe Peaca an tSinsir (1996), cnuasach gearrscéalta dar teideal Seacht gCineál Meisce agus Finscéalta Eile (2001), úrscéal stairiúil dar teideal Beirt Bhan Mhisniúla (2011), beathaisnéis Phiarais Béaslaí agus cnuasach aistí faoi Cheanada, Idir Dhá Thír: Sceitsí ó Cheanada (2005).
Tá sé ina léachtóir in Saint Mary’s University, Albain Nua, mar a ndéanann sé speisialtacht den Léann Éireannach. Bhí sé ina uachtarán ar an Canadian Association for Irish Studies. Chuir sé a lán cnuasach liteartha agus scolártha in eagar agus tá mórán alt léannta foilsithe aige i nGaeilge agus i mBéarla.
Rogha foilseachán
''Katherine Hughes. A Life and a Journey''. Newcastle, Ontario: Penumbra Press 2014
Beirt Bhan Mhisniúla. Indreabhan: Cló Iar-Chonnacht 2011.
An Béaslaíoch: Beatha agus Saothar Phiarais Béaslaí, 1881-1965. Dublin: Coiscéim 2007.
Idir Dhá Thír: Sceitsí ó Cheanada. Belfast: Lagan Press 2005.
Na Seacht gCineál Meisce agus Finscéalta Eile. Indreabhán, Galway: Cló Iar-Chonnacht 2001.
Peaca an tSinsir. Indreabhan: Cló Iar-Chonnacht 1996.
Éagnairc. Indreabhán: Cló Iar-Chonnacht 1994.
Stair Dhrámaíocht na Gaeilge, 1900-1970. Indreabhán, Galway: Cló Iar-Chonnacht 1993.
Parthas na gCleas. Indreabhán: Cló Iar-Chonnacht 1991.
Rogha alt
"James Mooney: The "Indian Man,' and the 'Irish Catholic.'" In Graeme Morton and David A. Wilson (eds.), Irish and Scottish Encounters with Indigenous Peoples. Canada, the United States, New Zealand, and Australia. Montreal & Kingston: McGill Queen's University Press, 2013, 49-70.
“‘Anna Ghordún’ agus an ‘Gaberlunzie Man.’ Nóta faisnéise faoi Anne Gordon Rudmose-Brown agus faoi Phádraic Ó Conaire,” in Eoin Mac Cárthaigh & Jürgen Uhlich (eds.), Féilscríbhinn do Chathal Ó Háinle. Indreabhán: An Clóchomhar/Cló Iar-Chonnacht, 2012, 915-933.
“Odd Man Out: Micheál Ó Conghaile and Contemporary Irish language Queer Prose,” Canadian Journal of Irish Studies, Vol. 36, No. 1, Spring 2010, 143-161.
“James Mooney, ‘The Indian Man’, agus Béaloideas na hÉireann,” Béaloideas, Vol./Iml. 77, 2009, 1-36.
“Bunú an Fháinne agus Éirí Amach na Cásca 1916,” Taighde agus Teagasc, Imleabhar 6 (2008), 174-193.
Nead an Iolair
Baile in Éirinn is ea Nead an Iolair (Nad). Tá an baile suite in iardheisceart na tíre i gContae Chorcaí.
Gaeilge Ros Muc
mion|Ros Muc Tá Ros Muc suite ar chósta thiar na hÉireann, i gContae na Gaillimhe i lár Ghaeltacht Chonamara agus tugtar Gaeilge Ros Muc ar an gcineál Gaeilge a labhraítear ann. In Atlas Heinrich Wagner is é Ros Muc pointe eolais 44 ann. An té a thug eolas do Wagner as Ros Muc Mícheál Maude an t-ainm a bhí air. Tá cuntas mion ar a chuid Gaeilge san Atlas céanna.
Is í an Ghaeilge an teanga is mó a labhraítear sa cheantar. Deir na staitisticí ó thoghcheantar an Turlaigh, Ros Muc, gurb é Ros Muc an ceantar is láidre Gaeltachta sa tír. Labhraíonn 91.9% de dhaoine fásta os cionn naoi mbliana déag d'aois an teanga ar bhonn laethúil. Tá timpeall 500 duine ina gcónaí i Ros Muc.
Sampla den chaint
Seán Ó Conaire: Bhí mo sheanathair agus m'athair ina dtáilliúraí agus bhí mé fhéin i mo tháilliúr agus d'fhága[3]... bhí mé timpeall is bliain sa mbaile[4] nuair a cailleadh m'athair, mar a déarfhá, agus ansin joináil[5] mé an t-athair aimsir an choga’[6]
[ˈ​vʹ​iː m​ə​​ ˈ​hʲ​a​nˠˈ​a​.​hˠ​ɪ​ɾʲ aɡəsˠ ​mˠa​.​hˠ​ɪ​ɾʲ ɪnə d̪ˠ​ɑː​l̠ʲuːɾˠiː aɡəsˠ ˈ​vʹ​iː ˈ​mʲ​eː​ ɪ m​ə hɑː​l̠ʲuːɾ aɡəsˠ d̪ˠɑːgə​… ˈ​vʹ​iː ˈ​mʲ​eː ˈ​t̠ʲ​iː​mʲ​.​pʲ​ə​l̪ˠ​ əsˠ ​ˈ​bʲ​l​iə​n̪ˠ ​sˠ​ə mˠ​a​.​l​ɛ nuəɾʲ ə ˈ​k​ɑː​l̠ʲ mˠa​.​hˠ​ɪ​ɾʲ, mˠ​ə​ɾˠ​ ə​​ dʲɛɾˠhɑː, aɡəsˠ ə​n̪ˠ​​ɕ​ɪ​n dʒɔɪnɑːl̠ʲ ˈ​mʲ​eː ə​n̪ t̪ˠa​.​hˠ​ɪ​ɾʲ ə​n̪ ‘xʌ​.​ɡ​ə ][7] mion|Ros Muc i bhfad
Ros Muc féin agus Príomhthréithe na Gaeilge ann
Is féidir breathnú ar Ghaeilge Chonnacht mar mhórchanúint amháin. Áiríonn Stair na Gaeilge(SNG) Gaeilge Ros Muc ar Ghaeilge Iarthar Chonamara. Spéisiúil go leor, leis an gceantar seo a bhaineann Gaeilge Ráth Chairn chomh maith.[5] Áirítear i bhfoinsí eile go bhfuil Ros Muc ar cheann de na ceantair atá i gConamara Theas agus go bhfuil na háiteanna seo a leanas ann leis; Ros a' Mhíl, Casla, An Cheathrú Rua, Ceantar na nOileán, Camus, Iorras Aithneach.
Deir Wigger linn áfach gur "iondúil Ros Muc a thabhairt ar an leithinis ar fad a shíneas cheithre mhíle ó dheas ón nGort Mór idir Cuan Chamais agus Cuan Chill Chiaráin" agus go gcuimsíonn sé: "An Turlach Mór, An Gort Mór, Snámh Bó, Cill Bhriocáin, An Turlach Beag, Ros Cíde, Gairfean agus Ros Muc féin"[6]
Tá roinnt mhaith buntréithe a bhaineann le mórchanúint Chonamara le sonrú ar Ghaeilge Ros Muc chomh maith, ar ndóigh, is iad sin:
● An t-aiceann ar an gcéad siolla ● 'mh' tostach a deireadh focail dhéshiollaigh, 'talamh' mar 'tala'. ● 'dh' tostach ag deireadh ainmhfhocail ● 'tádar' uaireanta in áit 'tá siad'[7]
Aithnítear go bhfuil Gaeilge Chonamara Theas/Gaeilge Iarthar Chonamara difriúil le Gaeilge Chois Fharraige.
Tugann Ken Nilsen spléachadh áirithe ar na difríochtaí atá idir an dá fhochanúint seo.[8] Deir sé linn go bhfuil Gaeilge Ros Muc mar a chéile le Gaeilge na n-Oileán agus na Ceathrú Rua agus go bhfuil siad seo ar fad níos gaire do Ghaeilge Charna agus Árann ná mar atá do Ghaeilge Cois Fharraige. Dar le Nilson go bhfuil go leor gnéithe de Ghaeilge Chonamara Theas ann(ina measc seo tá Carna agus Bun a’ Cruc). Ina measc sin tá na rudaí seo a leanas.
●      Coinneáil na ngutaí fada roimh ‘h’ /bo:har/ agus ní /bohar/ mar atá in Leitir Mór agus /bo:r/ mar atá i gCois Fharraige.
●      Fuaimniú ar an '-mh' meánach mar /w/ i bhfocail le '-amh'
●      Breis úsáidte bheith bainte as '-í' mar chríoch ar na hiolraí /muki:/ muca murab ionann agus /mukə/. thu ●      ní gnách 'th' agus 'ch' idir dhá ghuta a chailleadh.
Tráchtann Nilson ar úsáid na bhfoirmeacha scartha agus táite den bhriathar ag cainteoirí Wigger. Níl ach sampla amháin de '-mar', an fhoirm den chéad phearsa iolra ann agus is é an cainteoir is sine a bhaineann úsáid as. Uaireanta bíonn an dá fhoirm le feiceáil ann: scartha agus táite in úsáid in aon abairt amháin go fiú ‘mar choinníodar ina rún é go ndeachaigh siad i dtalamh’. Anuas orthu sin deirtear linn go mbaintear breis úsáide as míreanna áirithe foclóireachta mar shampla ‘máthair mhór’ in áit ‘seanmháthair’ mar a bhíonn i gCois Fharraige.
Scartha/táite
Deirtear linn faoi Ghaeilge Chonnachta agus Chonamara gur na foirmeacha scartha is treise ‘níor íoc muid’.[9] Tá an dá fhoirm le sonrú ar chaint Ros Muc. Foirmeacha scartha den bhriathar is mó a bhíonn i nGaillimh.[10]
Aimsirí
Tá foirm an choinníollaigh ann in áit an ghnáthchaite ar fud an bhaill.[11] Is iomaí duine atá cáinteach ar an bhforás seo ach tá glacadh ag Williams leis ina mholtaí ar caighdeán úr a leagan amach. Tá léirmheas mion déanta ag Williams ar obair Wigger i dtaobh Ghaeilge Ros Muc.[12]
Bá an 'f' sna leaganacha seo ar fad.
Foirmeacha áirithe 'Cén difríocht is mó a fheiceanns tú?' 'a bhíonns'[13]
Tá trí bhriathar[14] ann a bhfuil foirm choibhneasta dhearfach dhíreach leithleach mar seo acu i gcaighdeán oifigiúil ghramadach na teanga('a leanas' is mar sin) ach déantar é seo mar nós i Rosc Muc.
'agus ghearrfadht sé do chluaith ansin i' 'b’fhéidir go mbeadht sé' 'nuair a bhíodht sibh' 'nuair a rithfeadht sí gann'
Bíonn an 't' seo ann nuair is foirm an choinníollaigh agus focal dar tús 's' a thagann ina dhiaidh. Is ionann an 't' seo agus an 't' in 'thit sé', corruair coinnítear an /x/ sa suíomh seo[15] (ag an gcainteoir is sine ag Wigger).
Caolú
'Sea, bhuel níor fheolaim tú...' ‘a thóig me’
Na Réamhfhocail
Tugtar suntas don chaoi a bhfuil na réamhfhocail a bhfuil na bunfhoirmeacha do/do/de ag dul leo tite le chéile mar /gə/[17]. Cruthaíonn seo deacracht leis an mbealach is fearr iad a scríobh.
An ‘b’ deiridh in ‘acub’ is a leithéid
Sa tSean-Ghaeilge bhíodh foirmeacha 3ú pearsan ag na réamhfhocail 'occaibh' (acu) 'foraib' (orthu) Is i gceantar amháin, Árainn agus Conamara atá an '-abh' seo tar éis a athrú ina - /əb/ nó ina -/ub/. De bharr go dtugann 'bh' + 'f' in éineacht 'p' sa Ghaeilge go minic, an gnáthfhuaimniú a rinneadh ar 'acabh féin' ná 'acu péin'; ina dhiaidh sin nuair a bhí an fho-fhoirm ‘péin’ tagtha chun cinn ó 'féin', ba chosúil go bhféadfaí ‘acu péin’ a roinnt ina 'acub héin'. Ar an gcaoi seo a tháinig 'acub', 'orab', 'leób' leo féin agus mar sin de chun cinn. Tugann Jesperson meitea-anailís air seo. [18]
An t-iolra
Tá claonadh ann i Ros Muc an foirceann -í a chur leis an iolra, 'muca' ina 'mucaí' is mar sin de.
'áiteachaí' 'scór bliantaí' 'mharaigh mé ronnachaí... ...ballachaí' 'mónógaí' 'uaireantaí' 'tithí'
'-achaí' mar atá i gCois Fharraige.[19]
Tá leagan áirithe ar leith ann, is é sin ‘cearcaí' ach 'cearca fraoigh'. Allegro a thugtar air seo, agus tarlaíonn sé i nGaeilge Iorrais leis.[20] Tá sé seo le sonrú ar 'daoiní' agus 'daoine' ag Caitlín Maude. Tugann Williams suntas don difear idir 'daoiní' agus 'daoine' ag brath ar an bhfocal a thagann ina ndiaidh i leabhar Wigger.
Tréith ag Gaeilge Mhaigh Eo atá anseo agus spéisiúil go leor ní bhaineann sé le háiteanna i nGaillimh atá níos faide ó Mhaigh Eo, Mionlach mar shampla.
Díshamhlú /n/ ina /ɾ/
Is éard atá i gceist le díshamhlú ná an próiseas ina athraítear litreacha cosúla le hiad a dhéanamh éagsúil lena chéile. Tarlaíonn seo i dteangacha uile an domhain, meastar. I gcás Ghaeilge Ros Muc na cinn is coitianta ná na leaganacha thíos. Trí analach a tháinig roinnt acu chun cinn(bunaithe ar an díshamhlu).
mná - mrá Ballaí Luimnigh - Ballaí Luimrí Aon chnaipe - aon chraipe Cnoc - Croc
Cáilíocht na gConsan
'tóigeáil' 'tóigeadh'
Bíonn a mhalairt ann leis, 'múnadh' is ní 'múineadh' atá sa chanúint.
An Rangabháil chaite
Cuirtear 'í' breise leis na rangabhálacha caite go minic.
'atá an raidió tógthaí' 'bristí' 'bhí sí imí’ [21]
Foghraíocht
tala’ dhíona'/dhéana' 'i gcaithea’ an lae' savhradh agus samhradh (araon le clos, cé go ndeirtear gur savhradh is minice.) savail - ar samhail
Caitear leis na gutaí fada i mbealach spéisiúil.
Móin - múin long - lúng croc - cruc
Roinnt Leaganacha Áitiúla
Tugann Ó Giollagáin suntas don chaoi a mbaineann Wigger úsáid as 'dul/dhul' cé go mbeadh 'goil/ghoil' nó 'gabhail/ghabhail/ níos giorra don réaladh canúnach /gol’/ mar atá san fhoclóir ag Wigger. Chuaigh mé féin le 'dul' le fanacht níos dlúithe leis an gcaighdeán.
An tuiseal ginideach
Tá deilbhíocht an ainmfhocail simplithe i gcomthéacsanna go leor. Is minic gan an ginideach marcáilte. Feictear seo go minic i scríbhneoireacht chanúnach Chonamara, saothar Mháirtín Uí Chadhain ina measc.
'an cineál sin táilliúracht' 'cén sórt áit é an stillhouse? (seans go bhfuil an ginideach 'e' báite ag an 'é' anseo ach feictear nach bhfuil sé sna samplaí eile) 'le hais na carra''
I gcás na bhfocal sin nach dtaipeánann an tuiseal seo ach le caolú cailltear an comhartha seo go minic de bharr comhshamhlú caoile. Tarlaíonn an rud céanna i bhfocail a thosaíonn le guta gearr(neodrach) mar chomhartha an ghinidigh nuair a leanann guta eile iad.[24]
Cailltear 'dh' nó 'gh' deiridh go minic agus go minic ní hann don tuiseal ach san athrú tosaigh, bíodh sé ina urú nó ina shéimhiú.[25] Feictear é seo sna samplaí seo:
'aimsir a' choga' le hais na carra’
Tagairtí eile
[1] Táid ar fáil anseo https://www.dias.ie/index.php?option=com_content&view=article&id=4777:caint-ros-muc&catid=27&Itemid=225&lang=en [2] Hans Hartmann Ollamh le teangeolaíocht Chomparáideach in Ollscoil Hamburg a chur an taifead sa siúl an chéad lá. [3] Caint Ros Muc, Conchúr Ó Giollagáin, Béaloideas 73 (2005), Lgh. 192-194. (Léirmheas) [4] Linguistic atlas and survey of Irish dialects(LASID), Heinrich Wagner, IALBÁC, BÁC, 1981. [5] Stair na Gaeilge: in ómós do Phádraig Ó Fiannachta / Maigh Nuad: Roinn na Sean-Ghaeilge, Coláiste Phádraig, 1994 (Caib: Ó hUiginn, Ruairí, Gaeilge Chonnacht.) [6] Caint Ros Muc, Wigger, Imleabhar 1 [7] An Teanga Bheo, Gaeilge Chonamara, Séamas Ó Murchú, An Gúm, 2009. [8] Galway Archaelogical & Historical Society, Ken Nilsen, Imleabhar 59, 2007 lgh 193 go 196 (léirmheas ar leabhar Wigger) [9] LASID, Wagner, Im III. [10] SNG lch 579. [11] CRM, Wigger. [12] Nicholas Williams: Caint Ros Muc (Léirmheas ar CRM Wigger) 139, ÉIGSE, Imleabhar XXXV [13] I gCarna/Cois Fharraige bíonn sé seo ann leis. Foirm choibhneasta 3ú pearsa uathu le séimhiú is /s/ atá ann. [14] Graiméar Gaeilge na mBráithre Críostaí, An Gúm, Rialtas na hÉireann, BAC, 1999. [15] ATB lch 40. [16] Lch 1993. Tá cúig cinn d'imleabhair ann. [17] CRM, Wigger. [18] Irish Dialects Past and Present, Thomas F. O’Rahilly, IALBHÁC 1972, BÁC. Lgh 78-82. [19] Gaeilge Chois Fhairrge an Deilbhíocht, Bhaldraithe Tomás de, Dublin Institute for Advanced Studies, BÁC, 1977. [20] SNG, lch 546. [21] SNG - Rangabháil chaite le gutaí fada, 'buailtí' mar atá i ndeisceart Chonnacht agus i Maigh Eo. [22] Tugann Ó Coigligh suntas don chaoi a bhfuil difear idir an beatha = bia agus an bheatha = beo an duine. [23] SNG. [24] CRM, Wigger. [25] SNG (lch 555 agus lch 565)
Thin Lizzy (albam)
Céad albam stiúideo banna rac Éireannach leis an ainm céanna é Thin Lizzy, a scaoileadh ar 30ú Aibreán 1971. Tháinig an ceirnín leathfhada New Day amach tar éis dó ar 20ú Lúnasa 1971, léirithe agus taifeadta ag Nick Tauber i Stiúideonna Decca idir 14ú-17ú Iúil 1971. Bhí na hamhráin ar an gceirnín leathfhada san áireamh ar leaganacha an albaim a eisíodh sna blianta ina dhiaidh sin.
Cúlra
Thaifead an banna an t-albam thar thréimhse 6 lá, ó 4ú-9ú Eanáir 1971 i Stiúideo Decca, Londain, Sasana. Léirigh Scott English an t-albam. Is albam rac-ghormacha agus rac-cheol tíre é. Scaoileadh an t-albam faoin lipéad Decca in (Éirinn agus i Sasana, agus faoi London Records i Stáit Aontaithe Mheiriceá agus i gCeanada)
Léirmheasanna
Thug Eduardo Rivadavia (Allmusic) cur síos ar an albam mar "aisteach go leor, séimh" agus scriobh sé go raibh fuaimeanna cúpla amhrán "trína chéile agus neamh-chríochnaithe". Ach, thug sé cur síos ar "Look what the Wind Blew In" mar "leid faoi cad a bhí le teacht". Dúirt sé gur "céad liric mhór" [Phil] Lynott an rian bónais "Dublin" ón gceirnín leathfhada New Day freisin. Thuig an léiritheoir Ceanadach Martin Popoff nádúr triaileach an albaim, "ag tarraingt don chuid is mó ó análacha gormacha neamh-mhiotail" agus cheap sé go raibh na píosaí "scríofa an-mhaith, an-Ghaelach [agus] ón gcroí."
Tionchar
Sheinn Cass McCombs "Honesty is no Excuse" ar a albam Big Wheel and Others ó 2013.
Liosta Rian
Gach amhrán scríofa ag Phil Lynott, ach amháin le nóta breise.
Leagan athmhástrithe agus leathnaithe (11ú Samhain 2011)
C
Federico Delbonis
Is imreoir leadóige gairmiúla as An Airgintín é Federico Delbonis. Rugadh é ar an 5 Deireadh Fómhair 1990.
Rollmops
Bia is ea an rollmops a dhéantar as scadán ghoirte. Ó bhunús bhí a tír dhúchais an Ghearmáin í.
Aigéad malach
Comhdhúil is ea aigéad malach (HOOC-CH2-CH(OH)-COOH) le leáphointe 100 °C. Aigéad a fhaightear i dtorthaí glasa, úlla go háirithe. De réir mar a chailleann sé móilíní uisce, táirgeann aigéad mailéach is aigéad fúmarach.
The Secret War of Lisa Simpson
Craoladh an cúigiú heipeasóid is fiche, "The Secret War of Lisa Simpson", den ochtú sraith The Simpsons ar an 18 Bealtaine 1997. Scríobh Richard Appel an eipeasóid seo. D'fhéach 12.7 milliún duine ar an eipeasóid.
Rogue One
Scannán is ea Rogue One: A Star Wars Story (2016). Is é Gareth Edwards stiúrthóir an scannáin.
Sgùrr na Banachdaich
Is sliabh i gComhairle na Gàidhealtachd, Albain í Sgúrr na Banachdaich.
Súmhaí
Baile in Éirinn is ea Súmhaí (Sooey). Tá an baile suite in iardheisceart na tíre i gContae Shligigh.
Regensburg
Cathair sa Ghearmáin is í Regensburg (Baváirís: Rengschburg; Laidin: Castra Regina; Ceiltís: Ratisbona) i stát na Baváire. Tá sí suite ar abhainn na Danóibe, an Regen agus an Naab.
Sgùrr MhicCoinnich
Is sliabh in Albain í Sgúrr MhicCoinnich atá suite ar an Eilean Sgitheanach, Comhairle na Gàidhealtachd.
Regensburg
Stair
Is í Regensburg ceann de na cathracha is sine sa Ghearmáin. D'aimsigh seandálaí uaigh eanna ceilteach a ann i 2006 ó c. 400 RCh.
I 179 AD, thóg na Rómhánaigh an dúnfort Castra Regina (dúnfort in aice le habhainn an Regen).
Rio Grande do Norte
Is stát de chuid na Brasaíle é Rio Grande do Norte atá suite in iarthuaisceart na tíre. Natal príomhchathair an stáit, agus is é Wilma de Faria an Gobharnóir. Tá 2,770,730 duine ina gcónaí sa stát (2000).
Risteard an Iarainn
Taoiseach Éireannach ba ea Risteard de Búrca, nó Risteard an Iarainn mar a thugtar air. "Mac Emainn mic Uillicc" de Búrca a bhí ann. athair Thiobóid. Phós sé Gráinne Ní Mháille (1530-1603), "banríon na bhfoghlaithe mara", sa bhliain 1566 - bhí a fear céile, Dónal an Chogaidh Ó Flaitheartaigh maraithe ag duine de mhuintir Seoighe. Rugadh mac amháin, Tiobóid na Long, dóibh. Bhí ceathrar clainne eile ag Risteard an Iarainn: Éamonn, Ualtar, Eoin agus Caitríona. Cailleadh sa bhliain 1583 é.
Naisc
Death of Richard-An-Iarainn (Intro) by Shaun Davey
Sgùrr nan Gillean
Is sliabh i gComhairle na Gàidhealtachd, Albain í Sgùrr nan Gillean.
Montclair, New Jersey
Baile in oirthuaisceart New Jersey, i gContae Essex, is ea Montclair. Is fo-bhaile de chuid Chathair Nua-Eabhrac é. Tá Montclair suite timpeall is 15 míle siar ón gcathair ar dhroim an chéad shliabh de chuid na sléibhte Watchung, óna mbíonn radharc ar spéirlíne Manhattan.
Tá daoine ag cur fúthu san áit ina bhfuil Montclair inniu le fada an lá, ach ba sa bhliain 1868 a scaradh cuid dá achar ó Bloomfield Township agus rinneadh township eile de. Thit an daonra sa chuid is mó de na daonáireamh déanacha. Bhí 37,669 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2010.
Old Fashioned Girl
Is é Old Fashioned Girl an chéad albam ón amhránaí Éireannach Lisa McHugh. Bhí sé scaoilte ar an 11 Deireadh, 2010.
Vittoria Aganoor
File Iodálach ba ea Vittoria Aganoor (26 Bealtaine 1855 – 8 Bealtaine 1910). Ba de shliocht uasal Airméanach a chuir fúthu san Iodáil í.
A beatha
Ba í an cúigiú hiníon den Chunta Edoardo Aganoor agus de Giuseppina Pacini í, agus chaith sí a hóige i bPadova, cé gur aistrigh an teaghlach go dtí an Veinéis ina dhiaidh sin. Bhí aithne acu ar a lán scríbhneoirí.
Lean ar Vittoria ag caitheamh tréimhsí fada i bPadova chun staidéar a dhéanamh, agus sa bhliain 1876 d'aistrigh an teaghlach go Napoli, áit a bhfuair sí eolas ar údair eachtrannacha. Chuaigh bás a hathar i bhfeidhm go mór uirthi, agus is gearr gur fhill sí ar Veinéis, timpeall na bliana 1890. Scríobhadh sí chun na manach Airméanach ar an Isola di San Lazzaro (Oileán San Lazaras) ag Veinéis, dream a raibh caidreamh mór ag a hathair, fear an-chráifeach, orthu. Baineann a lán litreacha dá cuid leis an tréimhse seo agus léiriú iontu ar a saol intleachtúil, léiriú atá le fáil freisin sna dánta a d'fhoilsigh sí ar na hirisí.
Cé go raibh cuma shéimh uirthi, cheil sin meon lionndubhach sobhuartha, rud a nochtadh i gcuid dá dánta agus iad ag caint ar easpa comhthuisceana agus ar a bheith ag tnúth leis an mbás. Ar feadh i bhfad thug sí aire dá máthair agus an-chion aici uirthi, ach sa bhliain 1899 lig a bás siúd di dul i mbun saol neamhspleách.
Thosaigh sí ag cumadh filíochta agus í an-óg, ach b'áil léi a saothar a thabhairt chun foirfeachta, agus ar dtús ba dá lucht aitheantais amháin a thaispeáin sí a saothar, mar bhíodh sí féin agus a lán údar aitheanta ag scríobh chun a chéile. Tháinig clú uirthi mar fhile uasalaicmeach foscúil nuair a thosaigh sí ag foilsiú dánta ar na hirisí. In aois a cúig bliana is dhá scór a bhí sí nuair a chuir sí amach Leggenda eterna (1900), a céad leabhar, rud a rinne sí, mórán, de bharr ghríosú a cairde.
Tháinig meas uirthi mar fhile úr spontáineach (b'in an meas a bhí ag Benedetto Croce uirthi, mar shampla) ach dúirt Vittoria féin nach ó chroí a chumadh sí ach leis an gceann.
Ba é an cúram ba mheasa léi a bheith páirteach i gcuideachta uasalaicmeach a linne, agus fonn uirthi fear a phósadh a ligfeadh di a hintleacht agus a cion a chur in iúl. Ar 28 Samhain 1901 phós sí Guido Pompilj, polaiteoir de chuid na haicme uaisle, agus chaith siad cuid mhaith dá saol i bPerugia.
Ar 9 Aibreán 1910 chuaigh sí faoi scian sa Roímh, chun ailse a leigheas, is dócha, ach cailleadh go tobann í. Chuaigh seo go han-dona do Guido, a chuir caoi ar ghnóthaí an teaghlaigh gan mhoill agus a chuir lámh ina bhás féin le piléar.
An Stórr
Is sliabh i gComhairle na Gàidhealtachd, Albain í an Stórr.
Eaglais Vittskövle
Is Eaglais i Kristianstad, Skåne, An tSualainn í Eaglais Vittskövle. Tógadh ar dtús i rith an 12ú haois nó 13ú haois an eagais. Tógadh i 15ú haois séipéal taobh thuaidh di. Tiomnaíodh an séipéal ar son Naoimh Anne.
Sa 15ú haois, tógadh na tuamaí agus sa 1480í, maisíodh péinteáilte an leabhair Genesis a léirú iad. thumb|200px|left|Ainmhithe a chruthú
Aigéad nicitíneach
Vitimín B atá tábhachtach i dtáirgeadh fuinnimh taobh istigh de chealla. Bíonn sé ann i bhfoirm nicitínimíde go ginearálta, agus is féidir é a shintéisiú ón aimíonaigéad tripteafan, ach ag ráta íseal. Mar sin féin, luaitear a leibhéal i mbianna ina choibhéis aigéid nicitínigh (aigéad nicitíneach + 0.017 tripteafan). Bíonn aigéad nicitíneach i láthair i ngránbharra mar niacaitín, foirm atá neamhghníomhach sa bhitheolaíocht. Éiríonn sé infhaighte nuair a théitear an gránbharr le haol, nós a ghlac na hIndiaigh i Meiriceá Theas chucu féin agus a chuir bac ar pheallagra.
Mbabane
Is é Mbabane (SaSuatais (SiSwati): ÉMbábáne) príomhchathair na Esuaitíní agus an chathair is mó sa tír. Tá Mbabane suite in iarthar na tíre ar an Abhainn Mbabane agus ar an Abhainn Polinjane, craobhabhainn den Mbabane. Is é Mbabane príomhchathair an cheantair Hhohho. Is é 1,243 méadar os cionn na farraige a airde mheánach. Tá Mbabane ar an mbóthar náisiúnta MR3. Bhí 94,874 duine ina gcónaí sa tír de réir meastacháin sa bhliain 2010.
Stair
D'fhás an baile i ndiaidh oifigí riaracháin na tíre a aistriú ann ó Bremersdorp (inniu Manzini) sa bhliain 1902. Tá an chathair ainmnithe i ndiaidh, Mbabane Kunene, taoiseach a raibh cónaí air sa cheantar nuair a tháinig na Briotanaigh den chéad uair. Sa bhliain 1987 measadh 30,000 duine a bheith ina gcónaí ann.
Uimhir aiceanta
right|thumb|Is féidir uimhreacha aiceanta a úsáid le haghaidh comhairimh ([[úll amháin, dhá úll, trí úll,...]]
Sa mhatamaitic, is iad na huimhreacha aiceanta ná iad siúd a úsáidtear le haghaidh comhairimh (mar atá i "tá sé bhonn ar an mbord") agus le hordú (mar atá i "is í seo an tríú cathair is mó sa tír"). I ngnáththéarmaíocht mhatamaiticiúil, is iad na focail a úsáidtear sa ghnáthchaint chun "bunuimhreacha" a chomhaireamh, agus is iad na focail a úsáidtear le haghaidh áite nó céime in ord seicheamhach  na "horduimhreacha".
Uaireanta, is féidir na huimhreacha aiceanta a thaispeáint mar shraith áisiúil cód (lipéid nó "ainmneacha"); is é sin, mar a thugann teangeolaithe uimhreacha ainmniúla orthu, ag scaoileadh thairis na hairíonna. go léir nó a lán. a bhaineann le bheith ina n-uimhir sa chiall mhatamaiticiúil. Is minic a chuirtear an tsraith uimhreacha aiceanta in iúl leis an tsiombail {\ displaystyle \ mathbb {N}} \ mathbb {N}. Weisstein, Eric W. https://mathworld.wolfram.com/NaturalNumber.html} Tagraíonn téacsanna, a eisiann an nialas ó na huimhreacha aiceanta, uaireanta do na huimhreacha aiceanta mar aon leis an nialas mar na huimhreacha iomlána, agus i scríbhinní eile, úsáidtear an téarma sin ina ionad sin do na slánuimhreacha (slánuimhreacha diúltacha san áireamh).
Nodaireacht:
Úsáidtear \mathbb{N} chun an tacar iomlán d’uimhreacha aiceanta a léiriú.
Úsáidtear foscript chun an dá ghnás éagsúla a léiriú:
Tomás Dáibhis
Bhí Tomás Dáibhis (14 Deireadh Fómhair 1814 - 16 Meán Fómhair 1845), nó Thomas Osborne Davis, ina scríbhneoir réabhlóid each agus mór-phearsa na gluaiseachta liteartha "Young Ireland" (Éire Óg).
Ba náisiúnaí cultúrtha é, agus chuir sé an teanga Ghaeilge chun cinn. Eisean a dúirt "a people without a language is only half a nation".
Saol
Mí ina dhiaidh a bhreith, fuair a athair bás agus ansin, bhog a mháthair go Baile Átha Cliath. Sa bhliain 1830, bhog an bheirt acu go 67 Sráid Baggot Íochtarach sular thosaigh sé ag staidéar i Coláiste na Tríonóide. Is san áit sin, i 1836, ar bhain sé céim amach sna healaíona. Glaodh chun an bharra sa bhliain 1838.
Bhásaigh sé in aois a thriocha bliain ó fhiabhras dearg. Tá sé curtha i Reilig Chnocán Iaróm.
A chuid scríbhinní
Bhí Davis ina Protastúnach, ach mhol sé aontacht idir Caitlicigh agus Protastúnaigh agus aontacht na hÉireann.
Ba é a scríobh an dán cáiliúil A Nation Once Again, ónar tháinig an t-amhrán náisiúnach den ainm céanna. Chum sé na hamhráin,  'The West's Cailleach', agus ' In Bodenstown Churchyard' . Chomh maith le sin, scríobh sé an 'Lament for Owen Roe O'Neill'.
The City of New York vs. Homer Simpson
Craoladh an chéad eipeasóid, "The City of New York vs. Homer Simpson", den naoú sraith The Simpsons ar an 21 Meán Fómhair 1997. Scríobh Ian Maxtone-Graham an eipeasóid seo. D'fhéach 10.5 milliún duine ar an eipeasóid.
Tomás Dáibhis
A chuid scríbhinní
Bhunaigh sé nuachtán ' The Nation' le Charles Gavan Duffy agus John Blake Dillon .
Chengdu Open
Comórtas leadóige a bhíonn ar siúl gach bliain i Chengdu, An tSín is ea Chengdu Open. Is páirt den ATP World Tour é an Chengdu Open.
Tomás Dáibhis
Gaeilge
Dúirt Davis, as Béarla:
Binn Tianabhaig
Is sliabh i gComhairle na Gàidhealtachd, Albain í Beinn Tianabhaig.
Tomás Dáibhis
Gaeilge
"The Irish Language should be cherished, taught and esteemed, and that it can be preserved and gradually extended".
Chengdu Open
Stair
Imríodh an chéad chomórtas sa bhliain 2016.
Tomás Dáibhis
Gaeilge
Bhí sé den tuairim gur chóir an teanga a theagasc, a chothú agus meas a thabhairt di agus gur chóir dúinn an teanga a chaomhnú
Oidhreacht
mion|Dealbh Dáibhis - Sráid Dame Ar feadh seachtaine, i Meán Fómhair, 1945, d'eagraíodh imeachtaí ar fud na tíre. Nochtadh dealbh de Dáibhis, a chruthaigh Edward Delaney ar ' College Green', Baile Átha Cliath, sa bhliain 1966, agus d'fhreastail Uachtarán na hÉireann, Éamon de Valera ar an ócáid.
Tá meánscoil ina bhaile dúchais (Mala), Cólaiste Dáibhis (Davis College) ainmnithe ina onóir. Chomh maith le sin, tá go leor clubanna Cumann Lúthchleas Gael ar fud na tíre, ainmnithe ina onóir, ceann amháin, i mBaile Átha Cliath agus ceann eile i gcontae Ard Mhaca, san áireamh.
Tá  'Fort Davis' i gCuan Corcaí ainmnithe ina onóir. Tá Shráid Thomáis Dáibhis i gCorcaigh ainmnithe ina onóir.
Tantalam
Is é an tantalam dúil uimhir a 73, agus is í an tsiombail cheimiceach a sheasann dó ná Tá. Miotal crua gormliath é a áirítear ar na miotail trasdultacha. Tá sé díonach go maith ar an gcreimeadh, agus mar sin, baintear úsáid as sna cóimhiotail. Ní fhlúirsíonn an tantalam sa dúlra, ach bíonn sé le fáil sa tantailít, in éineacht leis an niaibiam a bhfuil sé gaolmhar leis ó thaobh na n-airíonna ceimiceacha de. Níl sé araiciseach chun imoibriú, rud a chiallaíonn gur miotal luachmhar é le haghaidh dhéantús gléasra saotharlainne, ach thairis sin, baintear leas as i dtoilleoirí leictrealaíocha.
Tá a lán mianraí éagsúla ann ina bhfuil tantalam le fáil: tantailít (ocsaídí an tantalaim, an niaibiam, an iarainn agus na mangainéise), micrilít (ocsaídí an chailciam, an tsóidiam agus an tantalaim), eoixéinít (ocsaídí an chailciam, an niaibiam, an tantalaim, an cheiriam, an tíotáiniam, an itriam, an úráiniam, agus an tóiriam), agus araile. Is minic a dhearctar ar an tantailít agus ar an gcolaimbít (an niaibít) mar dhá leagan den mhianra chéanna: nuair a bhíonn an niaibiam níos flúirsí ann, tugtar colaimbít nó niaibít air, agus nuair a bhíonn níos mó tantalam ann, deirtear gur tantailít atá ann.
Tá an chuid is mó den tantalam nádúrtha comhdhéanta as aon iseatóp amháin, mar atá, 181Tá. Tá iarsmaí beaga den iseatóp radaighníomhach úd 180mTá. Tugann an "m" le fios gur isiméir núicléach de chuid 180Tá den "ghnáthchineál" atá ann - is é sin, go bhfuil eagar éagsúil ar na núicléóin i núicléas an dá chineál 180Tá. Déantar 180Tá go saorga in imoibreoirí núicléacha, agus is iseatóp as pabhar radaighníomhach é - níl sé ach ocht n-uair an chloig ar leathré.
Tá an tantalam iontach díonach ar na haigéid, agus le teocht an tseomra ní féidir leis an aqua regia féin dochar a dhéanamh dó. Scéal eile ar fad, áfach, an t-aigéad hidreafluarach HF, agus an fluairín féin: na haigéid nach gcreimeann an tantalam iontu féin, nuair a mheascfar beagáinín den aigéad hidreafluarach tríothu, beidh siad i bhfad níos éifeachtaí ag oibriú ar an miotal seo. Creimeann tuaslagán uisce na hiodrocsaíde potaisiam (na potaise loiscní) an tantalam fosta.
Is iad +5 agus +4 an dá uimhir ocsaídiúcháin is tábhachtaí, +5 ach go háirithe. Is í an pheantocsaíd tantalaim (nó an pheantocsaíd dé-thantalaim ab fhearr a rá), Tá2O5, an chomhdhúil is cobhsaí, agus í tábhachtach i sintéisiú na gcomhdhúl tantalaim eile.
An Bronntanas
Is scéinséir comhaimseartha é An Bronntanas atá á chraoladh ar TG4 ó 23 Deireadh Fómhair 2014 ar aghaidh. Bíonn sé ar an teilifís gach Déardaoin ag 21:30.