cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Inbhear na Sionainne
Is loch i gContae Luimnigh é Inbhear na Sionainne.
Log na Sionna
Is loch i gContae an Chabháin é Log na Sionna.
FM104
Is é FM104 stáisiún raidió neamhspleách áitiúil in Éirinn. Thosaigh sé ag craoladh ar an 20 Iúil 1989.
Loch Oighinn
Is loch i gContae Chorcaí é Loch Oighinn.
Fásteanga
Is é an rud atá i gceist le fásteanga (créól) ná iar-nasctheanga a bhfuil cainteoirí dúchais aici. Má shaolaítear clann do lánúin nach bhfuil de theanga chomhchumarsáide acu ach an nasctheanga, foghlaimeoidh an chlann an nasctheanga mar theanga dhúchais, agus nuair a fhoghlaimeoidh, ní bheidh siad i bhfad ag baint a gcasadh féin as an teanga seo. Má fhásteangaítear nasctheanga ar an dóigh seo, is dual di an-saibhreas friotail agus teilgeanacha dúchasacha cainte a fhorbairt go nádúrtha spontáineach, agus rialacha na gramadaí féin ag éirí níos casta. Ansin, is minic nach dtuigeann na tuismitheoirí a gclann go rómhaith, agus an leagan fásteangaithe den nasctheanga á labhairt acu.
Loch Latharna
Is loch i gContae Aontroma é Loch Latharna.
Loch Tailt
Is loch i gContae Shligigh é Loch Tailt.
Fásteanga
Sa chuid is mó de na cásanna, tá an nasctheanga fáiscthe as mórtheanga Eorpach ar nós an Bhéarla nó na Fraincise. Bíonn cainteoirí na mórtheanga sin in ann an nasctheanga a thuiscint agus a fhoghlaim go tapa, siúd is go mbíonn siad den bharúil gur leagan truaillithe nó páistiúil den bhunteanga atá ann. Má chloiseann siad na cainteoirí dúchais ag labhairt leagan fásteangaithe den teanga chéanna, beidh siad dallraithe ar fad ag an teanga dhúchoimhthíoch seo, agus is ar éigean a aithneoidh siad aon ghaol aici lena dteanga féin.
1929
Tarluithe
mion|24 Deireadh Fómhair:Daoine ag bailiú taobh amuigh den stocmhalartán i g[[Nua-Eabhrac (cathair)|Cathair Nua-Eabhrac agus é ag cliseadh]]
Fásteanga
Mar sin féin, má théann an mhórtheanga sin i bhfeidhm ar an bhfásteanga, is féidir don fhásteanga éirí cosúil léi arís. Dí-fhásteangú a thugtar ar an bpróiseas seo. In Iamáice, mar shampla, tá an leagan áitiúil fásteangaithe den Bhéarla, an Patwa, i síor-theagmháil leis an mBéarla caighdeánaithe. Ní dheachaigh an fhásteanga in éag go fóill, ós rud é go bhfuil meas ag na daoine uirthi mar shiombail don chultúr áitiúil, ar nós an cheoil reggae.
Loch Rí
Is loch i gContae an Longfoirt é Loch Rí.
Fásteanga
An cineál baint atá ag an teanga Patwa in Iamáice leis an mBéarla caighdeánach, tugtar contanóid iar-fhásteangach (Béarla: post-creole continuum) uirthi. Go bunúsach, is é is brí leis an gcontanóid seo go bhfuil an fhásteanga agus an teanga chaighdeánach as ar fhorbair an fhásteanga lena lá, go bhfuil siad i dteagmháil i gcónaí, agus iad araon beo sa tsochaí. Mar sin, níl teorainn shoiléir idir an teanga chaighdeánach - an ardchanúint (acrolect) - agus an fhíor-fhásteanga - an bhunchanúint (basilect) - ach tá teacht ar leaganacha idir eatarthu freisin, is é sin, an mheánchanúint (mesolect).
An réamhfhocal Béarla for agus conas é a aistriú go Gaeilge
Mar is dual do na réamhfhocail shimplí, ní féidir an réamhfhocal Béarla úd for a aistriú go Gaeilge gan aird a thabhairt ar an gcomhthéacs agus ar bhrí na bhfocal ina thimpeall. Seo cúpla leid:
Loch Goir
Is loch i gContae Luimnigh é Loch Goir.
Loch Saileán
Is loch i gContae an Chabháin é Loch Saileán.
Loch Mac nÉan Íochtair
Is loch i gContae Fhear Manach é Loch Mac nÉan Íochtair.
An réamhfhocal Béarla for agus conas é a aistriú go Gaeilge
In return for - as, as ucht, U: ar son
Más ionann for agus in return for, is gnách as a úsáid, nó as ucht. Réamhfhocal comhshuite é an dara ceann acu, agus an ginideach ag teacht ar a lorg:
An tSúdáin Theas
Daonra
Bhí corradh is 12 milliún duine ina gcónaí sa tSúdáin Theas de réir meastachán sa bhliain 2018.
An réamhfhocal Béarla for agus conas é a aistriú go Gaeilge
In return for - as, as ucht, U: ar son
D'íoc mé dhá euro as. = I paid two euro for it.
An tSúdáin Theas
Stair
Bhain an tSúdáin Theas a cuid neamhspleáchais amach ó Phoblacht na Súdáine ar an 9 Iúil 2011 tar éis reifrinn in Eanáir na bliana céanna.
An réamhfhocal Béarla for agus conas é a aistriú go Gaeilge
An íocaíocht féin: ar
Má thagraíonn an réamhfhocal for don íocaíocht féin, caithfidh tú an réamhfhocal ar a úsáid:
Cheannaigh mé ar dhá euro é. = I bought it for two euro.
For the sake of - ar son, U: ar mhaithe le, i bhfách le
Más é for the sake of nó in favour of atá i gceist, ansin is gnách ar son a úsáid:
Rinne an laoch éacht mór ar son chúis uasal na Gaeilge.
(Sa chiall seo, is fearr leis na hUltaigh ar mhaithe le, i bhfách le, nó fiú mar gheall de, mar gheall ar, de gheall ar a úsáid: Mar Gheall ar Mhnaoi a bhaist Séamus Ó Grianna ar ghearrscéal faoi bhuachaill óg a d'fhéach le diúltú dá ghéarbharúlacha polaitiúla in aghaidh a thola féin "mar gheall ar" bhean áirithe. "Maidir le" an chiall atá le "mar gheall ar" sna canúintí eile.)
He went to the shop for it: fá dhéin
Má théimid go dtí an siopa le rud éigin a cheannach, rachaidh muid ansin fá dhéin an ruda sin:
Bhuail mé isteach i Siopa Thaidhgín Thaidhg Phádraig Rua fá dhéin caifé agus siúcra.
She came there for me: fá choinne, in araicis
Glacann cuid mhaith leis an dá leagan úd fá dhéin agus fá choinne mar fhíor-chomhchiallaigh. Is é an bharúil a bhí ag Tomás de Bhál ina leabhar An Cabhsa ná go bhfuil miondifríocht eatarthu. Dúirt seisean gur féidir leat dul fá dhéin earraí sa siopa, ach go gcaithfidh tú dul fá choinne an duine atá ag teacht. (Mar sin, is ionann, beagnach, fá choinne duine agus an leagan cainte in araicis duine a chloisfeá in Ultaibh: tháinig sí i m'araicis go dtí an t-aerfort - is é sin, nuair a thuirling mé den eitleán, chonaic mé chugam í, ó tháinig sé go dtí an t-aerfort le mé a thabhairt léi go dtí áit mo lóistín, nó rud éigin cosúil leis sin.)
For the purpose of: le haghaidh, i gcomhair
Le haghaidh ruda is mó a úsáidtear nuair a bhíonn cuspóir i gceist a bhfuiltear ag bailiú acmhainní - mar shampla - len é a bhaint amach. For the purpose of an dóigh is fearr le sin a mhíniú as Béarla. Sa chiall seo a úsáidtear i gcomhair ruda freisin, leagan a chloisfeá i gConnacht, ach go háirithe.
Phobos
Is é Phobos an ceann is mó den dá shatailít nádúrtha atá ag Mars, agus é ag timpeallú an phláinéid níos cóngaraí ná aon ghealach eile ar fud an ghrianchórais, is é sin, gan ach sé mhíle ciliméadar os cionn a dhromchla. B'é an réalteolaí Meiriceánach Asaph Hall a fuair amach faoi Phobos, thiar sa bhliain 1877.
1935
Tarluithe
mion|Anfa deannaigh ag teacht isteach i Spearman, [[Texas]]
1931
Litríocht na Gaeilge
Eoghan Rua Ó Néill, Seosamh Mac Grianna
1933
Tarluithe
mion|An Reichstadt á dhó
Hamid Karzai
Is é Hamid Karzai (i bPaistis: حامد کرزي,i nDairis: حامد کرزی) (rugadh 24 Nollaig, 1957) príomh-aire agus uachtarán na hAfganastáine. Rugadh i gKandahar é.
Osasco
mion|Armas Osasco Bardasacht i stát São Paulo, i ndeisceart na mBrasaíle, is ea Osasco. Tá Osasco suite in iarthar mhórcheantar chathair São Paulo. Tugadh stádas mar chathair neamhspleách do Osasco sa bhliain 1962. Tá sé ar na cathracha is dlúithe daonra ar domhan. Bhíodh an tionsclaíocht tábhachtach i ngeilleagar Osasco, ach bíonn seirbhísí agus siopadóireacht níos tábhachtaí in aghaidh an lae.
Abrogans
Is é Abrogans an chéad fhoclóir Gearmáinise a bhí ann, agus an leabhar Gearmáinise is sine dá bhfuil fágtha, freisin. Creidtear gurbh é Arbeo von Freising, a cailleadh sa bhliain 783 nó 784, a scríobh an foclóir seo. Thángthas ar chóip lámhscríofa den leabhar in Sankt Gallen na hEilvéise, áit a raibh mainistir fadó. Tá an foclóir ainmnithe as an chéad iontráil atá ann, an focal Laidine úd abrogans. Is é an leagan Gearmáinise a thugann an foclóir ar an bhfocal seo ná dheomodi - demütig i nGearmáinis an lae inniu, nó "umhal".
Dealraíonn sé gur foclóir comhchéille a bhí ann ar dtús, nach raibh ach ag míniú focal Laidine le focail Laidine eile, agus nár cuireadh na míniúcháin Ghearmáinise leis na focail Laidine ach in athleaganacha den fhoclóir. Cibé faoi sin, tá sé ar na foinsí is tábhachtaí amuigh ag an scoláire atá ag déanamh staidéir ar an gcineál Gearmáinise a labhraítí i ndeisceart na Gearmáine fadó.
Loch Ghleann Bheatha
Is loch i gContae Dhún na nGall í Loch Ghleann Bheatha.
Taiscumar Fheartraí
Is taiscumar i gContae Chill Mhantáin é Taiscumar Fheartraí.
Loch an Phoirt Mhóir
Is loch i gContae Aontroma é Loch an Phoirt Mhóir.
Loch Uachtair
Is loch i gContae an Chabháin é Loch Uachtair.
Airiél Searón
Polaiteoir Iosraelach ab ea  (אריאל "אריק" שרון), rugadh 26 Feabhra, 1928. Ba é Searón an 11ú príomhaire Iosrael, ach bhí stróc dona aige ar 4 Eanáir, 2006. Tháinig Ehud Olmert mar chomharba air. Cailleadh é ar 11 Eanáir 2014 tar éis cóma fada.
left|thumb|Searón i d[[Tel Aviv i 2003.]]
Ron Asheton
Ba ghiotáraí, dordghiotáraí agus cumadóir rac-cheoil é Ron Asheton (17 Iúil, 1948 - 6 Eanáir, 2009). Meiriceánach as Ann Arbor, Michigan a bhí ann, agus bhí ar dhuine de bhunaitheoirí an bhanna The Stooges, in éineacht le Iggy Pop, sa bhliain 1967. Sheinn sé an giotár ar na chéad dá albam a sheol an grúpa, ach don tríú halbam Raw Power ghlac James Williamson a áit mar ghiotáraí agus d'athraigh Asheton go dtí an dordghiotár. Nuair a tháinig The Stooges ar ais le chéile sa bhliain 2003, d'fhill Asheton ar a shean-uirlis.
Midlands 103
Is stáisiún raidió áitiúil in Éirinn é Midlands 103. Is é Tindle Radio Group úinéir an stáisiúin.
Loch Fíoch
Is loch i gContae Mhaigh Eo é Loch Fíoch.
Billy Roche
Is drámadóir Éireannach é Billy Roche (rugadh é sa bhliain 1949 i Loch Garman).
Gailliam
Is dúil cheimiceach é an gailliam. Ceann de na miotail iar-thrasdultacha atá ann. Is é dúil uimhir a 31 é, agus is í an tsiombail atá air ná Ga. Níl sé ar fáil sa dúlra ina dhúil, agus níl mórán mianraí ann ach an oiread ina mbeadh an gailliam ar ceann de na príomh-chomhábhair. Ó tá sé in aon ghrúpa leis an alúmanam, tá sé cosúil leis ó thaobh na ceimice de, agus mar sin bíonn an bháicsít truaillithe le hiarsmaí gailliam go minic.
Miotal sobhriste é an gailliam le teocht an tseomra, ach is é a leáphointe ná 29.7646 °C, agus mar sin, leáfadh sé sa lámh agat dá bhfaighfeá greim air. Cosúil leis an uisce, forbróidh an gailliam nuair a iompóidh sé ina sholad, agus déanfaidh gailliam leáite dochar do na miotail eile, ós féidir leis seangú isteach tríothu agus a struchtúr criostalta a chur as a riocht.
Billy Roche
Saol agus Saothar
Ba mar amhránaí leis an Roach Band is ea a thosaigh sé. Is iad muintir Loch Garman is mó a bhíonn faoi chaibidil aige agus é ag cumadh.
Na Maighdeanacha
Is oileáin na Maighdeanacha (nó Na Faoilinn) atá suite s Sruth na Maoile 13 mhíle soir ó Latharna ar chósta oirthear Chontae Aontroma i dTuaisceart Éireann.
Loch Uail
Is loch i gContae na hIarmhí é Loch Uail.
Gailliam
Ba é Paul Émile Lecoq de Boisbaudran, an ceimiceoir Francach an chéad duine a d'aithin an gailliam mar dhúil ar leith, ar an dá líne vialait a fhágann sé ar an speictream. Rinneadh an fhionnachtain seo sa bhliain 1875, ach bhí Dmitrí Meindeiléiv, athair an tábla pheiriadaigh, in ann saintréithe an ghailliam a thuar roimhe sin féin, nó thuig sé go raibh dúil ar lár go fóill sa bhearna sin. Is é an t-ainm a bhí ag Meindeiléiv ar an ngailliam ná eka-alúmanam; ón tSanscrait a fuair sé an réimír sin eka. Ba é Boisbaudrain a bhaist an t-ainm sin gailliam ar an dúil nua, agus is é An Ghaill - ainm stairiúil na Fraince - is bun leis an ainm seo. Bhí lucht an ghrinn i saol na ceimice barúlach, áfach, gurb as féin a d'ainmnigh sé an dúil. Nó is amhlaidh gurb é gallus an focal Laidine ar "coileach", agus is é is brí le le coq san Fhraincis ná "an coileach"! Ní mó ná sásta a bhí Boisbaudran féin leis an scéilín magaidh seo, agus fuair sé riachtanach é a shéanadh in alt a scríobh sé na blianta fada i ndiaidh na fionnachtana.
Loch Iascaigh
Is loch i gContae Dhún na nGall é Loch Iascaigh.
Gailliam
Inniu, úsáidtear an gailliam i ndópáil na leathsheoltóirí. Sular tháinig teicneolaíocht na leathsheoltóirí chun tosaigh, ba iad na príomhúsáidí a bhaintí as an miotal seo ná teirmiméadair agus cóimhiotail sholeáite.
Loch Gamhna
Is loch i gContae an Longfoirt é Loch Gamhna.
Muse
Banna rac-cheoil is ea Muse a tháinig le chéile in Teignmouth in Devon Shasana sa bhliain 1994. Tá triúr sa bhanna: Matthew Bellamy (amhránaí, seinnteoir giotáir agus méarchláir), Chris Wolstenholme (seinnteoir dordghiotáir) agus Dominic Howard (seinnteoir na drumaí). Is é Bellamy príomhscríobhneoir amhrán agus tionchar cruthaitheach an bhanna. Tá cuid den cheol deireanach, áfach, cumtha ag Wolstenholme agus Howard.
Gailliam
Is í an uimhir ocsaídiúcháin is coitianta a bhíonn ag an ngailliam ina chuid comhdhúl ná +3. Bíonn comhdhúile gailliam (+1) ann chomh maith, ach tá sé de chlaontacht iontu díréiriúchán a dhéanamh go gailliam miotalach agus gailliam (+3). Le teocht an tseomra, éighníomhófar an gailliam agus é i dteagmháil leis an aer, nó tiocfaidh brat ocsaíde air cosúil leis an alúmanam. Má théitear é, áfach, imoibreoidh sé le hocsaigin an aeir, ionas go gcruthófar trí-ocsaíd an ghailliam, Ga2O3. Ceimiceán tábhachtach é an trí-ocsaíd seo sa teicneolaíocht. Mar shampla, is féidir sreanga agus plátaí micreascópacha a dhéanamh aisti, agus mar sin, táthar ag baint trialach as an dé-ocsaíd sa nanaitheicneolaíocht.
Loch Uí Ghadhra
Is loch i gContae Shligigh é Loch Uí Ghadhra.
Gailliam
Má théitear gailliam agus dé-ocsaíd go 500 °C, imoibreoidh siad le chéile, ionas go bhfaighfear aonocsaíd ghailliam, Ga2O, ina bhfuil an uimhir ocsaídiúcháin úd +1 ag an ngailliam. Is dí-ocsaídeoir láidir í an aonocsaíd, ós rud é go bhfuil gailliam (+1) an-fhonnmhar chun é féin a ocsaídiú go gailliam (+3). Tá sé, fiú, in ann aigéad sulfarach H2SO4 a dhí-ocsaídiú go suilfíd hidrigine H2S.
Loch Tóchair
Is loch i gContae Loch Garman é Loch Tóchair.
Cóbalt
Miotal airgeadgheal nó liath é an cóbalt, agus fearómaighnéadas ann. Ní féidir teacht ar an gcóbalt sa dúlra i bhfoirm na dúile aonraithe, ach bíonn comhdhúile an chóbailt réasúnta coitianta. Is minic a fhaightear in éineacht nó in aice leis an nicil é. Tá cóbalt riachtanach san orgánach daonna féin, nó is cuid de vitimín B-12 é.
Loch na Fuaiche
Is loch i gContae na Gaillimhe é Loch na Fuaiche.
1934
Tarluithe
mion|Fir ag ól caife sa Mheán Oirthear
Cóbalt
Is iad +2 agus +3 na huimhreacha ocsaídiúcháin is tábhachtaí, ach tá +1 ann chomh maith. Tá an iliomad comhdhúile ag an gcóbalt, agus úsáid á baint astu le freastal ar a lán riachtanaisí éagsúla. Mar shampla, is éard atá sa ghorm chóbaltach (cineál dath gorm) ná comhocsaíd an chóbailt (uimhir ocsaídiúcháin +2) agus an alúmanaim, CoAl2O4.
Úsáidtear an cóbalt i gcóimhiotail. Thairis sin, úsáidtear iseatóip radaighníomhacha an chóbailt mar rianairí sa mhíochaine - is é sin, cuirtear blúire beag den chóbalt radaighníomhach ag cúrsaíocht i gcolainn agus i meitibileacht an othair le súil is go gcuideodh sé leis an dochtúir galair áirithe, ar nós siadaí urchóideacha, a aithint. Tá an t-iseatóp úd 60Co in ann gámaradaíocht láidir a astú, agus úsáidtear é le cealla ailse a mharú freisin.
Le bheith beacht, ní hé an cóbalt a astaíonn na gáma-chathanna, ach an t-iseatóp nicile is toradh do bhéite-mheath an chóbailt. Fágann an béite-mheath an nicil flosctha - is é sin, luchtaithe le fuinneamh; agus caithfidh an t-adamh nicile an fuinneamh seo a astú uaidh le staid chobhsaí a bhaint amach.
Uaireanta, déantar tagairt do "bhuama cóbailt", mar shaghas buama adamhach atá níos urchóidí ná an gnáthchineál. Níor tógadh aon cheann den bhuama seo riamh, cé go raibh sé i mbéal an phobail tráth. Is éard a bheadh ina leithéid ná gnáthbhuama adamhach a mbeadh cóbalt ina thimpeall. Nuair a phléascfadh an buama, d'iompódh an gnáthchóbalt ina raidiseatóp - is é 60Co an t-iseatóp a bheadh i gceist - agus chuirfeadh sé go mór mór leis an truailliú radaighníomhach i ndiaidh na pléisce.
Loch Ramhar
Is loch i gContae an Chabháin é Loch Ramhar.
Beat 102-103
mion|250px Is stáisiún raidió neamhspleách in Éirinn é Beat 102-103. Thosaigh sé ag craoladh ar an 1 Iúil 2003.
Abhainn Eachroma
Is abhainn a théann trí Chontae Chill Mhantáin í an Abhainn Eachroma.
An Abha Bheag
Is abhainn a théann trí Chontae Chorcaí í an Abhainn Bheag.
Loch Siabhair
Is loch i gContae na hIarmhí é Loch Siabhair.
An Abhainn Bheag (Cill Mhantáin)
Is abhainn i gContae Chill Mhantáin í an Abhainn Bheag. Ritheann sí soir ó dheas trí Ghleann Molúra.
Loch Síleann
Is loch i gContae na hIarmhí é Loch Síleann.
An Chóiré Thuaidh
Tír chummanach atá suite in oirthear na hÁise ar an dtaobh tuaisceartach de Leithinis na Cóiré í an Chóire Thuaidh, nó Daonphoblacht Dhaonlathach na Cóiré.
Tá teorainneacha ann leis na gCóiré Theas sa deisceart, le Daon-Phoblacht na Síne sa tuaisceart, agus leis an Rúis san oirthuaisceart.
Taiscumar Speilgeach
Is taiscumar i gContae an Dúin é Taiscumar Speilgeach.
Ron Asheton
Tá deartháir Asheton ina bhall den bhanna céanna mar dhrumadóir (Scott Asheton).
Fuair Asheton bás sa bhaile in Ann Arbor. Taom croí a bhí i gceist.
Midlands 103
Tá ceanncheathrú Midlands 103 suite i dTulach Mhór agus tá stiúideonna acu in Áth Luain, sa Mhuileann gCearr, agus i bPort Laoise chomh maith.
Billy Roche
Saol agus Saothar
An chuid is clúití dá shaothar ná The Wexford Trilogy (A Handful of Stars, Poor Beast in The Rain, Belfry), The Cavalcaders, Amphibians, On Such As We.
Midlands 103
Tá Midlands 103 ag craoladh le deich mbliana agus dhá scór anuas. Craoltar é ar mhinicíocht 95.4FM in Áth Luain agus ar 96.5FM sa Mhuileann gCearr. Tá léiritheoir fostaithe go lánaimseartha acu i gcomhair cúrsaí spóirt, leithéidí cluichí Gaelacha agus sacair.
Billy Roche
Saol agus Saothar
I measc a shaothair freisin tá úrscéal, Tumbling Down agus cnuasach ghearrscéalta Tales from Rainwater Pond.
Tá cuid mhaith taithí mar aisteoir aige freisin. Tá sé ina bhall de Aosdána ó 2007 i leith agus suim ar leith aige i dteagasc agus forbairt scríbhneoirí óga.
Scoil na Mainistreach i dTiobraid Árann
Bhunaigh Éamann Iognáid Rís Scoil na Mainistreach i dTiobraid Árann sa bhliain 1955 (Béarla: The Abbey School CBS). Is é Rís a bhunaigh na Bráithre Críostaí freisin. Scoil do bhuachaillí amháin atá ann agus tá timpeall is 400 mac léinn sa scoil.
Phobos
Tréithe Fisiceacha: Achoimre
Is é Mars an pláinéad atá Phobos a thimpeallú. Níl atmaisféar ag Phobos.
Abhainn Abhóca
Is abhainn a théann trí Chontae Chill Mhantáin í an Abhainn Abhóca.
Scoil na Mainistreach i dTiobraid Árann
Tá ceithre pháirc ag an scoil. Tá halla spórt agus tá ceithre bhord leadóige ann. Tá seomra bia sa scoil agus siopa beag. Tá siopa mór in aice an scoil agus téann na daltaí go dtí an siopa chun lón agus milséain a cheannach. Taobh thiar den scoil tá trí chúirt cispheile. Tá páirc imeartha sacair ann chomh maith.
Phobos
An Rinn Neimhe Féin
Trastomhas: 22.2 km ar meán. Tabhair faoi deara, áfach, nach bhfuil Phobos in aon chóngar do liathróid rialta. Tá sé i bhfad níos praiticiúla méid na rinne neimhe seo a thabhairt i dtéarmaí an fhaid, na hairde is an leithid: 26.8 × 21 × 18.4 km.
Rocal
Is oileán beag san Aigéan Atlantach Thuaidh é Rocal nó Rocabarraigh. Carraig mhór atá ann agus é ina shesamh breis is 50 troigh ar airde. Níl éinne ina chónaí air. Tá úinéireacht na carraige faoi chaibidil idir Phoblacht na hÉireann agus an Ríocht Aontaithe.
Táis féideartha gur tháinig a ainm ón bhfocal "racálach", comhchiallach mar turscar, nó as Gaeilge na hAlban, "rocail", leis an brí "búirí".
Dronairde
Is é is dronairde (leaganacha eile: dronéirí, ceartéirí, ceartairde) ann ná an stua den mheánchiorcal neamhaí atá idir an réalta agus pointe trasnaithe an mheánchiorcail neamhaí agus an éicliptigh. Is é sin an pointe ina dtrasnaíonn an Ghrian an meánchiorcal neamhaí, lá cónochta (lá leathach) an Earraigh. Ceann de chomhordanáidí an mheánchiorcail atá ann, mar dhronairde, a úsáidtear le suíomh na réalta nó na rinne neimhe ar an spéir a chur in iúl. Ar chúiseanna praiticiúla matamaitice, is gnách an stua sin a shainiú in aonaid an ama, seachas sna céimeanna stua. Is ionann, ansin, ceithre huaire fichead an chloig agus stua iomlán an chiorcail.
Is é an diallas an chomhordanáid a théann leis an ndronairde. Úsáidtear córas comhordanáidí an mheánchiorcail le háit na réalta ar an sféar neamhaí a shainiú. Tá córais eile ann le gluaiseachtaí na réaltaí ar an spéir ar feadh an lae agus na hoíche a léiriú.
Loch Éireann
Is loch i gComhairle Pheairt is Cheann Rois in Albain é Loch Éireann. Loch fhada chaol atá ann, 10.5 km ar a fhad agus 1.5 ar leithead ag an phointe is leithne.
Dealbhóireacht
deas|200px|thumb|"Pietà", le [[Michelangelo (1499).]] Is é atá i gceist le dealbhóireacht ná obair ealaíne thríthoiseach a chruthaítear nuair a lúbtar nó nuair a mheasctar ábhair éagsúla, mar shampla cloch (carraig nó marmar), miotal, gloine, adhmad, fuaim, téacs, solas agus araile. Is minic a thaispeántar dealbha mar ealaín phoiblí.
Tugtar dealbhóir ar ealaíontóir a cruthaíonn dealbh.
Boards.ie
Stair
I bhFeabhra 1998, bhunaigh an Dr. John "Cloud" Breslin agus Tom "DeVore" Murphy fóram amháin le cur ar chumas úsáideoirí an chluiche ríomhaire Quake in Éirinn, a bheith á phlé. Cuireadh fóraim eile leis de réir a chéile agus seoladh boards.ie sa bhliain 2000. Bhí gá le comhlacht Éireannach darb ainm Boards a bhunú chun an fearann Éireannach .ie a fháil ag an am sin. Cláraíodh é mar Boards.ie Limited, leis an oifig um Chlárú Cuideachtaí i mBaile Átha Cliath. Bhuaigh an suíomh gradam Golden Spider agus Zeddy sa bhliain 2001.
Loch Feabhail
Is loch i gContae Dhoire é Loch Feabhail.
An Abhainn Mhór, Cill Mhantáin
Is abhainn a théann trí Chontae Chill Mhantáin í an Abhainn Mhór. Ainm eile uirthi ná Abhainn Dé. Tá sí 19 km (30 míle slí) ar fad. Éiríonn an abhainn i Loch Déan i Sléibhte Chill Mhantáin. Tá rás na habhann ar fad taobh istigh de Chontae Chill Mhantáin.
Boards.ie
Struchtúr
Tá beagnach míle fóram ann, idir phoiblí agus phríobháideach. Is féidir le ball ar bith fóram nua a mholadh, ach is gá dó/di go leor tacaíochta a fháil ó bhaill eile.
Conspóid
Bhagair MCD cás dlí ar an suíomh sa bhliain 2006, mar gheall ar an tuairisciú diúltach a bhí ar siúl ar an suíomh i leith reáchtáil na féile ceoil Oxegen, a bhíonn ar siúl acu go bliantúil. Ba ghá srian a chur ar an bplé a bhí ar siúl faoin bhféile seo ar an suíomh dá bharr.
Fóraim Ghaelacha
Tá cúpla fóram ann don Ghaeilge, mar atá, an Fóram 'Gaeilge (Irish)' atá ina fhóram dátheangach ar chúrsaí Gaeilge agus 'Teach na nGealt', atá ina fhóram lán-Ghaelach le haghaidh plé ar ábhar ar bith.
Eocalaip
Is crann í an eocalaip.
Amhráin is Ansa Liom
Sraith TG4 ina dtugann máistrí sean-nóis cur síos ar na hamhráin is fearr leo, ar an stíl cheoil a fuaireadar le hoidhreacht agus ar na cúiseanna gur fearr leo amhráin áirithe seachas a chéile.
Máire Uí Ruairc
Is polaiteoir Éireannach í Máire Uí Ruairc (Béarla: Mary O'Rourke ) (31 Bealtaine 1937 a rugadh í). Toghadh ar dtús í chun na Dála in olltoghchán 1982 mar Theachta Dála le Fianna Fáil agus toghadh arís í go leanúnach go dtí gur chaill sí a suíochán in olltoghchán 2002. Chaith sí tréimhse mar cheannaire Fhianna Fáil sa Seanad ó 2002 go dtí 2007, nuair a d'éirigh léi suíochán Dála a bhuachan arís in Olltoghchán 2007. Bhí sí ina hAire Oideachais (1987-1991), ina hAire Sláinte (1991-1992) agus ina hAire Fiontair Phoiblí (1997-2002). Anuas air sin, ba í leas-ceannaire Fhianna Fáil ó 1994 go dtí 2002.
Amhráin is Ansa Liom
I ngach eagrán den clár sa tsraith seo, déanann amhránaí aitheanta sean-nóis dreas comhrá le Antaine Ó Faracháin (amhránaí agus saineolaí ar an sean-nós é féin) agus casann roinnt de na hamhráin is deise leo agus is fearr a thagann leis/léi. Tráchtann siad freisin ar an stíl is ansa leo agus ar foinse na n- amhrán atá acu.
Maidhc Dainín Ó Sé
Scríbhneoir comhaimseartha Gaeilge agus ceoltóir Gaelach ó Chiarraí ab ea Maidhc Dainín Ó Sé. Saolaíodh i gCarrachán sa bhliain 1942 é. Chaith sé na blianta fada ag obair sna Stáit Aontaithe agus sa Ríocht Aontaithe, ach d'fhill sé go hÉirinn sa bhliain 1969. Bhreac sé síos a chuid cuimhní cinn ó na blianta sin sa leabhar úd A Thig ná Tit Orm. Thairis sin, tá roinnt úrscéalta éadroma scríofa aige, go háirithe Dochtúir na bPiast, Greenhorn, Lilí Frainc, Tae le Tae, agus Idir Dhá Lios. D'fhoilsigh sé Corcán na dTrí gCos freisin, ina bhfuil trí ghearrscéal barrúil foilsithe faoi aon chlúdach. Bíonn a shaoltaithí Mheiriceánach le haithint ar a chuid leabhar go minic, agus iad an-chosúil le scannáin de dhéantús Hollywood, idir dhrámatúlacht, chraiceann, agus fhoréigean. Canúint sách crua a bhíonn á scríobh aige, agus é beag beann ar an ngramadach chaighdeánach, ach baineann bríomhaireacht agus beogacht lena chuid scríbhneoireachta. Ina dhiaidh sin féin, ní lón léitheoireachta do na páistí an chuid is mó acu, agus an oiread foréigin agus craicinn a bhíonn iontu.
Bhí clú is cáil ar Mhaidhc Dainín mar cheoltóir freisin. Ba é an bosca ceoil - an cairdín, mar a deirtear i gConamara - an ionstraim ba rogha leis.
Fuair sé bás go tobann i Mí Lúnasa i 2013 i gCilchuain i gCo. Chiarraí. Is athair an láithreoir teilifíse Dáithí Ó Sé é.
Poll an Phúca (taiscumar)
Is taiscumar i gContae Chill Mhantáin é Poll an Phúca (Béarla: Poulaphouca).
Ar an 28 Samhain 1936, achtaíodh Acht Taisc-Iomar na Life, 1936. Bhí an tAcht bunaithe ar comhaontú idir Bardas Bhaile Átha Cliath agus Bord Soláthair an Leictreachais. Cruthaíodh  Taiscumar Pholl an Phúca ("Lochanna Bhaile Coimín") faoin Acht, idir 1937 agus 1940, chun cur le soláthair uisce na cathrach agus stáisiún cumhachta hidrileictrí nua a chur ar bun.
An Bhanna
Is abhainn a théann trí Chontae an Dúin í an an Bhanna.
Ratharsair
Tá Ratharsair ina oileán fada caol ar thaobh oirthearach an Oileáin Sgitheanaich, Comhairle na Gàidhealtachd. Tugann daoine áirithe Ratharsaigh air, ach níl ann ansin ach cruth Gaelach ar an ainm Béarla (Raasay).
Gearmáiniam
Is é an gearmáiniam dúil cheimiceach uimhir a 32, agus is é an tsiombail a sheasann dó sna foirmlí ceimiceacha ná Ge. Leathmhiotal nó miotalóideach atá ann, is é sin, dúil a bhfuil saintréitheanna miotalacha agus neamh-mhiotalacha araon aici, agus é sách cosúil le dúile eile an ghrúpa chéanna freisin, is é sin, an stán agus an sileacan.
Ratharsair
Is é Inbhir Árais príomhbhaile an oileáin agus tá timpeall is 185 duine ina gcónaí ar an oileán. Rugadh agus tógadh an file Somhairle MacGill-Eain anseo.
Gearmáiniam
Níor aithin an duine an gearmáiniam mar dhúil ar leith ach sách deireanach i stair na ceimice, ós rud é nach bhfuil mórán mianraí saibhir i ngearmáiniam. Ba é Dmitri Mendeleev, a chéadcheap tábla peiriadach na ndúl, a thairngir sa bhliain 1869 go gcaithfeadh a leithéid de dhúil a bheith ann, ó bhí sí ag teastáil le folúntas sa tábla a líonadh. Bhaist sé "eka-sileacan" ar an dúil hipitéiseach sin. Sa bhliain 1886, d'éirigh leis an gceimiceoir Clemens Winkler sa Ghearmáin an dúil nua seo a aonrú, agus ós Gearmánach a bhí ann féin, is é an t-ainm a cheap sé di ná gearmáiniam.
Úsáidtear gearmáiniam mar leathsheoltóir sa leictreonaic thar aon rud eile, ach is iomaí leas eile a bhaintear as sa tionsclaíocht ardteicneolaíoch.
Tá ceithre iseatóp cobhsaí nádúrtha ag an ngearmáiniam, mar atá, gearmáiniam a 70 (21.23 % de ghearmáiniam an dúlra), gearmáiniam a 72 (27.66 %), gearmáiniam a 73 (7.73 %), agus gearmáiniam a 74 (35.94 %). An chuid eile de ghearmáiniam an dúlra (7.44 %), is éard atá ann ná gearmáiniam a 76. Iseatóp radaighníomhach é gearmáiniam a 76, ach tá a leathré chomh fada is gurb ar éigean is féidir an radaighníomhaíocht sin a aithint. Is é an meath a thagann air ná an béite-mheath dúbailte, agus is é seiléiniam a 76 an t-iníoniseatóp.
Is dual don ghearmáiniam imoibriú le hocsaigin an aeir nuair a théifear go 250 céim Celsius é. Mar sin a gheofar dé-ocsaíd ghearmáiniam GeO2. Bíonn an gearmáiniam sách díonta ar na tuaslagáin laga aigéadacha nó alcaileacha, ach imoibreoidh sé le haigéad sulfarach láidir agus le substaintí alcaileacha leáite, ionas go bhfaighfear ian gearmánáite GeO32-. Téann an t-ian i gcomhdhúile le hiain dheimhneacha le gearmánáití a dhéanamh. Úsáidtear an ghearmánáit bhiosmait Bi4Ge3O12 sna brathadóirí radaíochta (brathadóirí drithlíochta), ós drithleoir í - is é sin, is dual di drithliú nuair a bhuaileann cáithnín radaíochta í.
Is iad an dá uimhir ocsaídiúcháin is tábhachtaí ná +2 agus +4. Mar sin, tá dhá ocsaíd ann: GeO2 agus an aonocsaíd GeO. Is féidir dé-ocsaíd ghearmáiniam a tháirgeadh tríd an déshuilfíd ghearmáiniam GeS2 a róstadh. Is púdar bán í an dé-ocsaíd. Maidir leis an aonocsaíd, is féidir í a tháirgeadh trí imoibriú an ghearmáiniam leis an dé-ocsaíd. Bíonn comhéifeacht athraonta an tsolais infheicthe an-ard ag ocsaídí an ghearmáiniam agus ag na gearmánáití, ach ón taobh eile, ní chuireann siad mórán bac ar an radaíocht infridhearg.
Téann an gearmáiniam i gcomhdhúile dénártha (is é sin, comhdhúile nach bhfuil ach adamh dhá dhúil iontu) le dúile eile i ngrúpa na hocsaigine. Samplaí iad an déshuilfíd ghearmáiniam GeS2, an désheiléiníd GeSe2, an aonsuilfíd GeS, an aonseiléiníd GeSe agus an aonteallúiríd GeTe. Gheofar an déshuilfíd má chuirtear suilfíd hidrigine H2S ag dul trí thuaslagán aigéadach a bhfuil iain ghearmáiniam Ge4+ ann. Cé go bhfuil an déshuilfíd ghearmáiniam intuaslagtha san uisce, tá sí dothuaslagtha ar fad i dtuaslagáin aigéadacha uisce, agus mar sin, déanfaidh sí deascán. Le fírinne ba é an deascadh seo a cheadaigh do Winkler fionnachtain na dúile seo a dhéanamh i dtús báire.
Príomh-Aire
Is é an Príomh-Aire an t-aire nó an t-oifigeach is sinsearaí i gcomh-aireacht an rialtais pharlaimintigh.
Cairpéal
deas|250px|thumb|Cairpéal Is an t-orgán atáirgeach baineannach na bláthanna é cairpéal.
An Chlaideach
Is abhainn a théann trí Chontae Fhear Manach í an Chlaideach.
Loch A Siar
Is loch é Loch A Siar, ar Hearadh, Comhairle nan Eilean Siar.
An Bhanna, Contae Loch Garman
Is abhainn a théann trí Chontae Loch Garman í an Bhanna.
Slash (Ceoltóir)
Is ceoltóir Briotanach-Meiriceánach é Saul Hudson (a rugadh ar an 23ú Iúil, 1965), cé go bhfuil clú níos mó air mar Slash. Aithnítear é thar aon rud eile mar an iar-ghiotáraí le Guns N' Roses. Ba as Tennessee i SAM dona mháthair agus as Sasana dona athair. Rugadh agus tógadh Saul Hudson i Stoke-on-Trent, Staffordshire, i Sasana go raibh 11 bliain slánaithe aige. Ansin bhog a thuistí go Los Angeles, California. Scar siad óna chéile go gairid ina dhiaidh sin. Thaifead sé agus sheinn sé leo ó 1985 go dtí 1996. Ina dhiaidh sin, bhunaigh sé 'Slash's Snakepit' agus 'Velvet Revolver', an banna atá aige i láthair na huaire. Scaoilfear Slash, an chéad albam aonair uaidh, sa bhliain 2010. Tá aitheantas léirmheastach faighte aige mar sheinnteoir giotáir. I mí Lúnasa 2009, roghnaigh an t-irisleabhar Time é i gcomhar spota a dó ar an liosta "10 Best Electric Guitar Players of All-Time". Roghnaíodh é fosta don 21ú háit ar an liosta atá ag Gigwise, '50 Greatest Guitarists Ever'.
Caolas Shódhaigh
Scarann Caolas Shódhaigh Sódhaigh Mór agus Sódhaigh Beag, na Hearadh, Comhairle nan Eilean Siar.
Sean-nós (amhránaíocht)
Traidisiún amhránaíochta is ea an sean-nós. Is stíl amhránaíochta a tugtar ‘an sean-nós’ go hiondúil uirthi – ar fhonnadóireacht na hÉireann trí chéile, idir Ghaeilge agus Bhéarla ach go háirithe ceol a ndéantar ornáidíocht air. Is stíl amhránaíochta a chloistear go minic i gConamara sna laethanta seo, ach tá traidisiún láidir in áiteanna eile chomh maith thumb|Fógra do féile "sean-nós" ón bhliain [[2011]]
Amhránaíocht
Is é Corn Uí Riada an comórtas is airde caighdeain ins an amhránaíocht sean-nós. Bíonn ar na hiomaitheoirí amhrán mall amháin a chasadh agus amhrán sciopaidh freisin.
Ainm
Inniu tá an téarma ‘sean-nós’ á úsáid go forleathan, ach ní léir go bhfuil mórán ar bith céille leis. thumb|Tá clú ar Eoiní Mhaidhcí Ó Suilleabháin mar amhránaí ar an sean-nós. Rinneadh roinnt clár faoi (ar [[TG4 ar Raidió na Gaeltachta) agus e ag casadh amhráin ar an sean nós.]] Is é tuairim amhránaíthe áirithe nár cheart an téarma ‘sean-nós’ a úsáid ar chor ar bith.
Oideolaíocht
Is ealaín ar leith í amhránaíocht sean-nós. Mar sin, ceapann daoine áirithe nach féidir ealaín a mhíniú don té nach bhfuil sí aige nó aici, ach níor chuir sin stop le ranganna áirithe.
An Abhainn Dubh (Contae Mhaigh Eo)
Is abhainn ar an teorainn idir Contae Mhaigh Eo agus Contae na Gaillimhe í an Abhainn Dubh.
An Bhearú
Is abhainn a théann trí Chontae Laoise í an Bhearú.
De réir an Dinnseanchais Mheadaraigh, bhí ollphéist ag áitreabh san abhainn seo fadó. B'é Dían Céacht a chloígh an 'sean-nathair'
Caisleán Abhainn Suidhe
Is é Caisleán Abhainn Suidhe caisleán ar na Hearadh, Comhairle nan Eilean Siar.
Dublin's 98
Is é Dublin's 98 stáisiún raidió i mBaile Átha Cliath in Éirinn. Thosaigh sé ar 10 Samhain 1989.
Spin South West
Is é Spin South West stáisiún raidió in Éirinn. Thosaigh sé ar 23 Iúil 2007.
An Abhainn Mhór (Ard Mhacha)
Is abhainn a théann trí Chontae Ard Mhacha í an Abhainn Mhór nó Cluain-Dabhail.
Dublin's Q102
Is é Dublin's Q102 stáisiún raidió i mBaile Átha Cliath in Éirinn. Thosaigh sé ag craoladh i mí Bhealtaine 2000.
Dónall Ó Braoin
clé|200px|mion|Dónall Ó Braoin.
Bhí Dónall Ó Braoin, nó Dan Breen (11 Lúnasa, 1894 – 27 Nollaig, 1969) ina throdaí saoirse agus ina pholaiteoir d'Fhianna Fáil. Cuimhnítear é mar dhuine amháin a bhí páirteach sa luíochán a chuir tús le Cogadh na Saoirse in Éirinn.
Toghadh an Braonach ina Theachta Dála níos déanaí, agus chaith sé an seal ar fad idir na blianta 1932 agus 1965 ina shuí i nDáil Éireann.
Réabhlóidí
Rugadh an Braonach, nó Dan Breen, mar a thugtaí air as Béarla, do lánúin feirmeoirí ar an tSulchóid Bheag i gCo. Thiobraid Árann. Fuair sé oideachas san áit chéanna sula ndeachaigh sé leis an bpláistéireacht mar shlí beatha. Ina dhiaidh sin, bhí sé ag obair ina fhear líne don Great Southern Railway.
Chuaigh an Braonach sna hÓglaigh sa bhliain 1914. Ar an 21 Eanáir 1919, an lá céanna ar tháinig an chéad Dáil le chéile i mBaile Átha Cliath, bhí an Braonach páirteach i luíochán ar an tSulchóid Bheag. Faoi cheannas Sheáin Uí Threasaigh, d'ionsaigh dornán d'Óglaigh díorma de shaighdiúirí dubha a bhí díreach ag seoladh lasta ábhair phléasctha go dtí cairéal na háite. Fuair beirt saighdiúirí dubha bás sa teagmháil. Is gnách glacadh leis gurbh é an cath seo a chuir tús le Cogadh na Saoirse in Éirinn. clé|mion|239x239px|[[Bainis : An Braonach ina shuí lena bhean, Brigid Malone. Ina sheasamh: Sean Hogan agus Áine Malone]] Le linn an chogaidh, gheall na Gaill duais deich míle punt d'aon duine a chimeodh an Braonach. Mar sin féin, bhí sé in ann é féin a chur i gceannas ar chuid mhór de na hÓglaigh. Ábhar scéalaíochta agus seanchais is ea a chrógacht mar Óglach.
Teachta Dála
mion|clé|Dan Breen (ina shuí), Sean Hogan agus Ned O'Brien i Chicago, 1ú Eanáir 1922 is cosúil
Sa bhliain 1924, d'fhoilsigh an Braonach leabhar faoin am a chaith sé ina threallchogaí, My Fight for Irish Freedom. Ní raibh sé féin ina scríbhneoir maith, ach fuair sé cuidiú óna chara, Somhairle Ó Fathaigh, arbh é deartháir Phroinsias Uí Fhathaigh é.
Sa chéad olltoghchán sa bhliain 1927, chaill an Braonach a shuíochán Dála, agus chuaigh sé go Meiriceá. Nuair a tháinig sé ar ais, d'éirigh ní b'fhearr leis, agus fuair sé a shuíochán ar ais i dtoghchán na bliana 1932. clé|mion|166x166px|An Dáil Chaith an Braonach an chéad tríocha bliain eile ina Theachta Dála do Thiobraid Árann. D'éirigh sé as sa bhliain 1965 le dul ar pinsean. Shíothlaigh an Braonach i mBaile Átha Cliath, ceithre bliana ina dhiaidh sin.
Vega (réalta)
Is í Vega (nó Alpha Lyrae, α Lyr) an réalta is gile i réaltbhuíon na Líre. Tá sí ar an gcúigiú réalta is gile ar an spéir, agus ar an dara ceann is gile ar spéir oíche an Tuaiscirt, nó is é Arcturus an ceann is gile. Is minic a fheictear in aice an fhorair í i meán-domhanleithead an Tuaiscirt, agus an samhradh ann.
Níl Vega i bhfad ar shiúl uainn, nó níl sí ach faoi 25.3 solasbhliain dínn. In éineacht le Sirius agus Arcturus, tá sí ar réaltaí geala ár gcomharsanachta sa réaltra seo. Ceann de reanna Thriantán an tSamhraidh atá ann, in éineacht le hAltair i réaltbhuíon an Iolair agus le Deneb i réaltbhuíon na hEala. Is réaltlach é Triantán an tSamhraidh atá an-so-aitheanta ar spéir an Tuaiscirt, ó nach bhfuil mórán réaltaí geala ina chóngar.
Baineann Vega leis an aicme speictreach A0V, agus í beagáinín níos teo ná Sirius, atá san aicme A1V. Réalta de chuid an phríomhsheichimh atá ann, agus í ag comhleá hidrigin go héiliam. Ós rud é go bhfuil Vega chomh te sin, is dócha nach mbeidh sí leath chomh fadsaolach ná na réaltaí níos fuaire ná í, ar nós ár nGréine féin. Tá dhá uair go leith níos mó maise i Vega ná sa Ghrian, ach tá sí á dó caoga uair níos fuinniúla.
De thoradh an fheiniméin ar a dtugtar an luainíocht, tiocfaidh Vega in áit Stella Polaris mar réalta pholach, de réir a chéile. Thart ar an mbliain 14,000 i ndiaidh bhreith Chríosta, beidh Vega ina réalta pholach ar spéir an tuaiscirt.
Sonraí breathnóireachta, achoimre
(aga: J2000)
Réaltbhuíon: 	An Lír/Lyra
Diallas: 	+38° 47' 01"
Méid dhealraitheach (V): 	0.03
Saintréithre na réalta féin
Aicme speictreach: 	A0 V
Dathinnéacs B-V: 	0.00
Dathinnéacs U-B: 	-0.01
Saintréithre réaltmhéadrachta
Treoluas gathach (Rv): 	-13.5 km/s
Dualghluaisne (μ):
Saobhdhiallas (π): 	129.01 ± 0.52 milleashoicind stua
Fad ón nGrian: 	25.27 solasbhliain (7.751 parsoic)
Dearbhmhéid (MV): 	0.58
Mionsonraí
Maise: 	mais na Gréine méadaithe faoi 2.6
Lonrachas: 	lonrachas na Gréine méadaithe faoi 51
Teocht: 	9,300 K
Miotalacht: 	63%
Rothlú: 	 níl a fhios againn
Aois: 	3.5 × 108 bliain
Bagdad
Príomhchathair na hIaráice is í Bagdad (Araibis: بغداد‎, Baghdād). Tá an chathair suite ar bhruach abhainn Tigris in lár na tíre. Is í an chathair is mó sa tír, agus an dara chathair is mó sa domhan Arabach, tar éis Caireo. Meastar go bhfuil cónaí ar 5,772,000 duine ann.
Palermo
Is í Palermo príomhchathair na Sicile, réigiún de chuid na hIodáile. Tá 671.593 duine ina gcónaí ann.
Bagdad
Stair
B'é an Cailíf al-Mansur, de ríshliocht na nAbbasach a bhunaigh Baghdad an 30 Iúil 762. Bhí príomhchathair na bPeirseach, Ctesiphon, suite gar do Bhagdad. Ghabh na Moslamaigh an chathair siúd sa bhliain 627, agus bunaíodh Bagdad mar phríomhchathair ina h-áit. Meastar gurbh í Bagdad an chathair ba mhó ar domhan idir blianta 775 agus 935. Tá seans ann freisin gurbh í an chéad chathair a raibh daonra níos mó ná milliún duine aici.
Rinneadh a lán dochair do Bhagdad le linn ionradh na Mongólach a chuir deireadh le réim na nAbbasach, agus i bhfad níos déanaí, le linn Cogadh na Murascaille idir 1990 agus 1991, agus an dara ionsaí sa bhliain 2003.
Palermo
Stair na Cathrach
Ba iad na Féinícigh a bhunaigh an chathair, ach ba ó na Gréagaigh a fuair sí an t-ainm atá uirthi anois: Panormos an t-ainm Gréigise, a chiallaíonn "ollchuan" nó "ollchaladh", is é sin, an cuan is mó dá bhfuil chois na mara - an cuan is mó timpeall na Meánmhara. I ndiaidh na nGréagach, ba iad na Rómhánaigh a tháinig i seilbh na háite, agus ina ndiaidh sin, bhí sí á rialú ag na Biosántaigh ar feadh breis is míle bliain. Na hArabaigh a shealbhaigh an chathair sa bhliain 827, agus í ina príomhchathair ar Éimíríocht na Sicile. Chuir na Normannaigh ruaigeadh ar na hArabaigh san aonú haois déag, agus ina dhiaidh sin, bunaíodh ríocht nua na Sicile, arbh í Palermo a príomhchathair. Sa bhliain 1816, chuaigh Ríocht na Sicile agus Ríocht Napoli le chéile le Ríocht an Dá Shicil a dhéanamh, ach níorbh í Palermo príomhchathair na ríochta seo - bhí sí á rialú ó Napoli. Sa deireadh, cuireadh an ríocht sin ar ceal, agus chuaigh Palermo agus iomlán na Sicile san Iodáil aontaithe sa bhliain 1860.
Is iad na teangacha a labhraítear i bPalermo ná an Iodáilis agus an chanúint áitiúil, an tSicilis. Áit thábhachtach turasóireachta í Palermo lena cuid ailtireachta, na heaglaisí ach go háirithe. Ar an drochuair, tá an Maifia - an choirpeacht eagraithe - láidir sa chathair chomh maith. Ón taobh eile de, tá clú ar a lán daoine cáiliúla ó Phalermo freisin a fuair bás sa chath in aghaidh na coirpeachta, ar nós an Athara Pino Puglisi agus na mbreithiúna Giovanni Falcone agus Paolo Borsellino.
Eaglais Roghadal
Is í Clann ‘ic Leoid a thóg Eaglais Roghadal nó Tùr Chliamainn na Hearadh sa 16ú haois, agus is ann atá uaigh Alasdair Crotach MacLeòid, ceannaire na Leodaich sna Hearadh agus san Eilean Sgitheanach (Dùn Bheagan) san 18ú haois. Rinneadh an uaigh de naghas eibhir (gneiss Leòdhasach) áitiúil, maisithe le gaineamhchloch ó Mhuile.
Ailtireacht
Tógadh an eaglais ag baint úsáide as naghas eibhir (gneiss Leòdhasach) áitiúil. Tá a bonnchlóur crosdealbhach agus tá túr ar an taobh thiar, a bhfuil rochtain air trí dhoras taobh thiar den mheánlann, agus sraith staighrí cloiche agus dréimirí adhmaid. Tá an cór agus an sanctóir mar aon leis an ard-altóir, a bhíodh scartha ón mheánlann le scáthlán adhmaid, suite ag an taobh thoir eile den séipéal. Sna croslanna a théann amach ón mheánlann ar an dá thaobh, tá séipéil bhreise. Go bunúsach is í an stíl ailtireachta atá ann ná an stíl ó 1520 go 1550.
Arsanaic
Is dúil cheimiceach í an arsanaic, agus is é an meáchán adamhach atá aici ná 74.92160 g/mol. Níl ach aon iseatóp nádúrtha amháin ag an arsanaic, is é sin, arsanaic a 75, agus sin é an t-aon iseatóp amháin atá cobhsaí. Tá cuid mhór iseatóp radaighníomhach cruthaithe ag na heolaithe, áfach, ó arsanaic a 66 go harsanaic a 93. Is í arsanaic a 73 an ceann is cobhsaí de na hiseatóip radaighníomhacha, nó tá sé 80.3 lá ar leathré. Is é an uimhir adamhach atá ag an arsanaic ná 33, agus is í an tsiombail cheimiceach ná As. Ba é Albertus Magnus, an tEaspag Gearmánach a bhí ina cheimiceoir chomh maith, an chéad eolaí a dhoiciméadaigh an arsanaic ina chuid scríbhinní thiar sa bhliain 1250.
Tá a fhios ag cách, beagnach, gur nimh atá san arsanaic. Dúnmharaíodh a lán daoine mór le rá sa Mheánaois agus i ré an Renaissance le harsanaic, agus tá cáil ar na cásanna seo. Sna scéalta bleachtaireachta, is minic a bhíonn na dúnmharfóirí ag tabhairt arsanaice dá gcuid íobartach. Chuirfeadh an nimhiú arsainice calar i gcuimhne duit leis na hairíonna a thiocfadh ar an othar, agus a fhad is nach raibh modh iontaofa tástála ann le haghaidh na harsainice, bhí sé furasta a shíleadh gurbh é an galar seo a bhí i gceist. Sa bhliain 1836 áfach d'fhorbair an ceimiceoir Sasanach James Marsh tástáil leis an arsainic a aithint. Baintear úsáid as comhdhúile arsanaice le feithidí is le luibheanna a mharú, freisin. Maidir leis an dúil, tá sí le fáil ina lán allatróp, cosúil leis an bhfosfar. Is í an arsanaic liath an ceann is tábhachtaí de na hallatróip, agus í cosúil leis an bhfosfar dubh ina struchtúr móilíneach. Tá an arsanaic bhuí cosúil leis an bhfosfar bán, agus tá allatróp eile fós - an arsanaic dhubh - agus struchtúr an fhosfair dheirg aige.
Is é an uimhir ocsaídiúcháin is minicí a bhíonn ag an arsanaic ina cuid comhdhúl ná +III, ach is féidir le hocsaídeoirí láidre comhdhúile a tháirgeadh ina bhfuil an arsanaic ocsaídithe go +V, go háirithe peantocsaíd na harsanaice, As2O5. Is í an trí-ocsaíd an ocsaíd is tábhachtaí, áfach - As2O3. Má thuaslagtar an pheantocsaíd san uisce, cruthófar aigéad arsanach, H3AsO5. Tá sé cosúil leis an aigéad fosfarach ina struchtúr, ach is aigéad lag é. Ocsaídeoir maith láidir atá ann, áfach, nó is féidir leis an aigéad arsanach an t-ian iaidíde (I-) a ocsaídiú go hiaidín (I2).
Is féidir leis an arsanaic dul i gcomhdhúil leis an hidrigin le hairsín, nó tríhidríd arsanaice, a tháirgeadh - AsH3. Cosúil le hidríd an fhosfair, is comhdhúil éagobhsaí é an t-airsín agus claonadh láidir imoibriúcháin ann.
Is iad na comhdhúile is tábhachtaí ná an trí-ocsaíd arsanaice As2O3 (an "arsainic bhán"), an tríshuilfíd arsanaice As2S3 ("óirpimint"), a bhfuil dath an óir inti (is é is bunús leis an ainm "óirpimint" ná auri pigmentum, a chiallaíonn "dath an óir" sa Laidin), an teitreashuilfíd teitrea-arsanaice As4S4 ("rialgar"), an Paris Green (aicéatarsainít an chopair dhéfhiúsaigh), arsanáit an chailciam, agus hidrigin-arsanáit na luaidhe. Tá úsáid bainte as an trí cinn dheireanacha mar fheithidicídí sa talmhaíocht.
Is féidir trí-ocsaíd arsanaice a tháirgeadh tríd an dúil féin a ocsaídiú. Maidir leis an bpeantocsaíd arsanaice, As2O5, is é an dóigh cheart le hí a chruthú ná díhiodráitiú an aigéid arsanaigh - is é is brí leis an "díhiodráitiú" ná go mbaintear móilíní uisce de na móilíní aigéid arsanaigh, ionas nach bhfágtar ach móilíní peantocsaíde. Is féidir an dá ocsaíd seo a thuaslagadh i dtuaslagán bunata, agus is dual dóibh imoibriú leis an mbun, ionas go gcruthófar ceann den dá ainian - an arsainít (AsO33-) nó an arsanáit (AsO43-).
Tá an arsanaic in ann dul i gcomhdhúil leis an hidrigin: is í an airsín, nó an tríhidríd arsanaice AsH3 an chomhdhúil is simplí dá bhfuil ag an arsanaic leis an hidrigin. Gás nimhe atá inti - le fírinne nuair a bhí an Chéad Chogadh Domhanda á chur, bhíothas ag pleanáil airsín a úsáid mar gás cogaidh. Níor baineadh úsáid aisti, áfach, nó sa bhreis ar an nimhiúlacht tá an airsín araiciseach chun pléasc a dhéanamh agus dul trí thine.
Nimhiúlacht na hArsanaice
Nimheanna láidre iad an arsanaic agus an chuid is mó de na comhdhúile arsanaice. Cuireann an arsanaic isteach ar oibriú na trífhosfáite adanóisín, ar comheinsím thábhachtach í a bhfuil cuid mhaith feidhmeanna aici sna cillíní. Sa deireadh, gheobhaidh an t-othar bás le neacróis na gcillíní. Thairis sin, is carcanaiginí (údair ailse) iad cuid mhaith de chomhdhúile na harsanaice.
Is minic a thruaillíonn arsanaic na hithreach uisce na dtobar.
Go bunúsach, is é is cúis le nimhiúlacht na harsanaice ná nach bhfuil sí in ann gnó an fhosfair a dhéanamh, cé go bhfuil sí in ann a áit a ghlacadh. I ndeireadh na bliana 2010, áfach, chuaigh an nuacht ar fud an domhain gur tháinig bitheolaithe Meiriceánacha ar bhaictéir i Mono Lake, California, a bhí in ann an arsanaic a chur in áit an fhosfair ina gcuid móilíní aigéid dhí-ocsairibeanúicléasaigh (DNA, ADN).
Caolas na Hearadh
Tá Caolas na Hearadh suite idir Uibhist a Tuath agus Na Hearadh.
Joachim Lelewel
Staraí náisiúnaíoch Polannach ab ea Joachim Lelewel (rugadh é i Vársá ar an 22 Márta 1786 agus fuair sé bás i bPáras ar an 29 Bealtaine 1861), agus dlúthbhaint aige le gluaiseacht an Rómánsachais sa Pholainn. Scríobh sé lear mór leabhar staire, go háirithe faoi stair na Polainne. clé|mion|227x227px
Saol
Chaith Lelewel trí bliana i Vársá (1818-1821), áit a raibh sé ina bhall de Chumann Chairde an Léinn (Towarzystwo Przyjaciół Nauk, TPN).
Sa bhliain 1824, bhain na Rúisigh a oifig de, ó bhí siad den tuairim go raibh sé ina réabhlóidí dainséarach. D'fhill sé go Vársá, áit ar toghadh ina Fheisire é sa bhliain 1829.
Bhí Lelewel páirteach in Éirí Amach na Samhna sa bhliain 1830, agus nuair a chloígh na Rúisigh an cheannairc, chuaigh sé ar deoraíocht go dtí an Fhrainc. Sa bhliain 1833, chuir na húdaráis Fhrancacha d'fhiachaibh air glanadh leis as an tír, agus ansin, shocraigh sé síos sa Bhruiséil. B'ansin a chaith sé an chuid eile dá shaol, cé gur éag sé i bPáras.