cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Goit
Tá an cultúr seandálaíochta 'Willenberg' (nó Die Willenberg-Kultur sa Ghearmáinis), comhcheangailte le theacht na nGot, agus a fhormhéadú leis an phobal dúchasach ina dhiaidh sin. Ó lár an dara haois ar aghaidh, chuaigh fo-bhuíonta na nGot seo ar imirce i dtreo an oirdheiscirt taobh le chúrsa abhann na Viostúile, ag baint an Scitia amach ar chósta na Mara Duibhe. Tá iarsmaí seandálaíochta fágtha acu bainteach leis an 'Chultúr Tschernjachow' (nó Die Tschernjachow-Kulturan sa Ghearmáinis) i Úcráin an lae inniu.
Sanasaíocht
Tugadh Gut-þiuda orthu sa teanga Ghotach, aistrithe go coitianta mar "Daoine Gótacha", ach dearbhaithe amháin mar tabharthach singil Gut-þiudai, nó Gutans tugtha le tuiscint ón ghinideach iolra (?) gutani, in inscríbhinn Pietroassa. Tugadh Gutar nó Gotar orthu sa tSean-Ioruais, sa Laidin mar Gothiagus sa Ghréigis mar Γότθοι, Gótthoi.
Tá go leor ainmneacha tagtha do na Goit, b'fhéidir go pointe áirithe toisc go raibh go leor grúpaí eitneacha ar leith acu, ach freisin mar gheall go raibh i luathchuntais ar imirceacha Prótai-Ind-Eorpaigh agus níos déanaí ar imircí Gearmánacha sa Tréimhse Imirce i gcoitinne, ba ghnáth-chleachtas é tairbhe a bhaint as ainmneacha éagsúla chun tagairt a dhéanamh don ghrúpa céanna. Chreid na Goit (mar a chreideann an chuid is mó de scoláirí an lá inniu) go dtagann na hainmneacha éagsúla go léir ón eitainm réamhstairiúil amháin a tharchuiríodh ar dtús go cultúr aonfhoirmeach a d'fhás agus a bhí faoi bhláth i lár na céad mílaoise RC, ie na céad-Goit.
Tagairtí
{{Síol-stair
Iarimpriseanachas
Téarma neamhchruinn a chum an léirmheastóir ealaíne Roger Fry timpeall 1910 ar na foirmeacha péintéireachta is forbartha sa bhFrainc i ndiaidh 1880. Chuimsigh sé saothar van Gogh, Gauguin, Cézanne, agus Matisse ar a laghad.
Naíonáin an Zú
Clár faisnéise Gaeilge do pháistí atá á chraoladh ar TG4 ar aghaidh é Naíonáin an Zú.
Suite i mBeirlín, breathnaíonn an tsraith seo ar shaol Naíonáin an Zú sa lá atá inniu ann. Taispeánann Naíonáin an Zú saol na n-ainmhithe óga, óna gcéad laethanta ar an saol agus an aire go bhfaigheann siad ó lucht an Zú agus iad ag fás aníos.
Armadailín guaireach
Is ainmhí é an armadailín guaireach. Mamach atá ann.
Cefn Fforest
51.672°N, -3.2105°W
Baile i Caerffili, an Bhreatain Bheag, is ea Cefn Fforest, 21.4 km ó Caerdydd agus 214 ó Londain. Tá daonra 3,749 ann, agus tá 358 (9.5%) in ann Breatnais a labhairt.
Sócraitéas
right|150px|thumb|Busta Shócraitéas Fealsamh de chuid na seanGhréige is ea Sócraitéas (Σωκράτης Sōkrátēs). Deirtear gurb as a fáisceadh fealsúnacht an Iarthair agus go bhfuil sé ar chumadóirí na fealsúnachta morálta. Níor fhág sé aon rud scríofa ina dhiaidh; go hindíreach a tháinig a fhealsúnacht anuas chugainn (go háirithe trínar scríobh Platón).
Beatha Shócraitéas
Rugadh é sa bhliain 470 BC; dealbhóir ba ea a athair agus bean feasa ba ea a mháthair, agus níl aon amhras ná go bhfuair sé an gnáthoideachas. Ach lean sé den fhoghlaim ar feadh a shaoil, cé go mbíodh iarracht den íoróin ar a chuid cainte agus é á rá go mbíodh sé ina dheisceabal ag máistir éigin. Ní raibh gustal aige riamh. É maol, gránna, meabhrach, racht air uaireanta ach é de chumas aige daoine a mhealladh. Thosaigh sé ag teagasc timpeall na bliana 435, sa tsráid, sna hárais ghleacaíochta, sna siopaí beaga, go fánach. É ag iarraidh daoine a dhéanamh níos críonna trí thabhairt orthu a n-aineolas féin a thuiscint : “Tá a fhios agam nach eol dom faic”. Ba é Apaill, dar leis, a chuir iachall air a bheith ina fhealsamh, á iniúchadh féin agus ag iniúchadh daoine eile. Eisean an t-aon fhíorshaoránach amháin, dar leis – an t-aon duine amháin a cheistíodh é féin i ngeall ar an bpolaitíocht. Níor stad sé den cheistiú riamh.
Bhí sé ina shaighdiúir uaireanta, é ag troid go cróga i roinnt cathanna. Phós sé (dhá uair, b’fhéidir) agus bhí clann air. É páirteach i gcúrsaí polaitíochta. Chuaigh Platón leis ina fhear páirte timpeall na bliana 407, agus bhunaigh a lucht leanúna roinnt scoileanna fealsúnacha.
Faoi dheireadh chuir a naimhde trí choir ina leith: cuma úr a chur ar na déithe, déithe nua a chumadh (chreid sé i sprid chaomhnaithe a stiúradh é), agus an t-aos óg a chur ar seachrán. Cuireadh cúirt air agus ciontaíodh é; bhí an bás nó pionós éigin nárbh é ar a rogha aige, agus dúirt mo dhuine gur rogha leis pingin a íoc! Tháinig fearg ar na breithiúna agus daoradh chun báis le nimh é. Bhí faill aige le héalú ach dúirt sé gurbh fhearr leis géilleadh don dlí, agus lean sé air ag cur cúrsaí trí chéile go fuarchúiseach go dtí an lá deireanach (399). Rinne sé laoch den mhachnóir – an duine atá sásta bás a fháil ar son a chuid barúlacha.
Teagasc Shócraitéas
Is iomaí míniú is féidir a dhéanamh ar theagasc Shócraitéas; “Téigh amach ort féin,” a deireadh sé, abairt nach mór a shoiléiriú. Tá an fhianaise is luaithe le fáil ina lán foinsí – dráma le hAireastofáinéas (Na Scamaill), rudaí eile a scríobh a lucht leanúna, agus a bhfuil fanta de na téacsanna a scríobh a naimhde. Má scagtar an fhianaise go léir, dealraíonn sé nach mór an tsuim a bhí aige (ná ag a lán eile lena linn) i gcúrsaí fisice: deir sé gur bheag an mhaith iad na teoiricí a bhaineann leis an aontacht agus leis an iolrachas, leis an suaimhneas agus leis an nginiúint. Deir foinse amháin go ndearna Socraitéas dhá aicme den saol: rudaí daonna (an chráifeacht, an áilleacht, an chóir, cúrsaí polaitíochta agus eile) agus rudaí diaga (dála chruthú an domhain). Tríd an réasún a thuigimid an chéad aicme, ach is iad na déithe amháin a thuigeann an dara ceann. Léiríonn seo cé chomh diaganta is atá machnamh Shocraitéas; cuireann na lianna ord diaga an eolais droim ar ais, rud a thugann an éagráifeacht leis. Is fearr le Sócraitéas an chuspóireacht ná an bun fisiceach a thugann na réamhShócraitéasaigh le feiniméin nádúrtha agus mhorálta; tá cúis stiúrtha ann. Ach níl doicheall air roimh an eolaíocht inti féin; fiafraíonn sé de na fisiceolithe a bhfuil a ndóthain eolais acu ar rudaí daonna chun go mbraithfidís gur ceart dóibh an t-ord diaga a chur le bun.
Sócraitéas agus na Sofaistí
Ní dhiúltaíonn Sócraitéas don Sofaisteachas go léir; measann sé gur ealaín ríoga atá ann, ach déanann sé idirdhealú idir na meáin agus an aidhm. Tá sé de chuspóir ag an Sofaisteachas é a chur ar chumas daoine deis a labhartha agus a ngníomhaithe a bheith acu, iad a bheith in ann gnó poiblí agus gnó baile a stiúradh. Ba mhaith le Sócraitéas an cuspóir; bhí sé ar aon aigne leis na Sofaistí agus iad á rá nach cóir do dhaoine bacadh le haon ghnóthaí ach amháin na cinn a bhain leo – gnóthaí daonna agus cultúir. Is é an dearcadh a bhí ag na Sofaistí i leith an oideachais gurbh éigean na acmhainní uilíocha a shaothrú. Os a choinne sin, áfach, ní dhearna Socraitéas an duine a uaisliú toisc nach raibh na déithe ann; a mhalairt ar fad, is é an srian a chuirtear leis an duine de bharr na diagachta a thugann air a chuid acmhainní a shaothrú ina limistéar féin. Maidir le meáin an tSofaisteachais, arbh iad an cleachtadh agus an gnáthchúrsa iad seachas an ealaín, dhiúltaigh sé dóibh. Thriail Sócratéas na meáin sin ar an bprionsabal gurbh é an t-eolas lorg an chumais, agus gurbh é cruthú an eolais tú a bheith in ann an rud ab eol duit a chur in iúl. Dá bhrí sin thug sé faoi na Sofaistí a cheistiú i dtaobh nádúr na córach, na suáilcí agus eile, agus fuair amach nár thug na Sofaistí freagraí fónta agus gur mhinic go mbréagnaídís iad féin. Shíl sé gurbh iad bearnaí teoiriciúla an tSofaisteachais ba chúis leis sin, agus léirigh roinnt deacrachtaí a bhain leis:
Mar fhocail scoir, cuireann an ealaín i gcéill go bhfuil eolaíocht ann. Chuimhnigh na fisiceolaithe, dar le Sócraitéas, ar an eolaíocht gan ábhar; chuimhnigh na Sofaistí ar an ábhar gan eolaíocht. Ba léir, mar sin, go bhféadfadh críonnacht neamhspleách a bheith ann a d’aontódh an ealaín agus an eolaíocht, í in ann daoine a mhúnlú agus fíorshonas a sholáthar. Sin í an chiall atá leis an abairt “Téigh amach ort féin”.
Téigh amach ort féin
right|thumb|300px|Bás Shócraitéas, le Jacques-Louis David ([[1787).]] I ndáiríre, tá fíorghaois Shócraitéas le fáil sa ráiteas “Ní heol dom faic ach go bhfuilim gan eolas” (Ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα). Ach ní gá, mar sin, go gcaithfidh an duine dul amach air féin go háirithe; is ceart dó cuimhneamh air féin mar dhuine ar bith, á shaoradh féin ó bharúlacha nach bhfuil iontu ach bunsmaointe bréagacha; sin an t-aon chomhfhios amháin a oireann dár gcumas tuisceana. Fágann an t-aineolas faoi smacht na dtuairimí sinn; is í an tuiscint a fhuasclaíonn sinn agus a bhronnann an neamhspleáchas orainn.
Millbridge
Is ceantar suite i bPlymouth é Millbridge.
An Ghotlann
Is ceann de na trí thalaimh nó chuid den tír (Sualainnis: "landsdelar") í An Ghotlann, i ndeisceart na Sualainne.
Tá a suíomh geografach, faoi cheangal le Svealand ó thuaidh, tá coillte domhaine Tiveden, Tylöskog agus Kolmården ag marcáil na teorann.
Bhí tréimhse ann ina raibh mionríochtaí i nGotlann; 'Gautar' an t-ainm a ghlaoití a n-áitritheoirí orthu sa tsean-Ioruais.
Glactar go coitianta leis go bhfuil siad seo mar an gcéanna leis na 'Geatas', daoine an laoich Béowulf, i scéal eipiciúil na nAngla-Shacsanach. Go traidisiúnta, seo í tír thionscnaimh na nGot.
Coinsias (moráltacht)
mion|scannán sa bhliain 1917 le Gladys Brockwell, Is é atá sa choinsias ná cumas an duine, bunaithe ar eolas, chun breithiúnas a thabhairt ar mhoráltacht a ghníomhartha féin agus cumas freisin a chuireann a chiontacht in iúl don duine i dtaobh drochghníomhartha atá déanta aige, agus i dtaobh na freagrachta a mhothaíonn sé i leith gníomhartha eile. Is féidir é a léiriú mar chinneadh a dhéantar de réir luachanna pearsanta morálta.
Tá baint ag an focal ‘coinsias’ leis an focal Laidine ‘conscire” a chiallaíonn “bheith ar an eolas faoi rud, rud a aithint”.
Cionn Droma
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Obar Dheathain é Cionn Droma nó Ceann Drumaidh.
Skagerrak
Is é Skagerrak caolas a ritheann idir cósta thoir theas na hIorua, cósta thiar theas na Sualainne, agus leithinis na hIútlainne de chuid na Danmhairge, a dhéanann nasc idir an Mhuir Thuaidh agus limistéar mhuir Kattegat, a théann go dtí an Mhuir Bhailt.
Ainm
Creidtear go ginearálta gurb ó bhunús Ollainnise iad na hainmneacha Skagerrak agus Kattegat araon. Ciallaíonn Skagerrak 'Cainéal Skagen' in Ollainnis a bheag nó a mhór. Tá an chathair Dhanmhargach, Skagen, suite ag barr thuaidh mhórthír na Danmhairge. Ciallaíonn Rak 'uiscebhealach díreach' (cuir i gcomparáid le Damrak in Amstardam); is gaolmhar é do 'réimse'. Bunfhoinse an tsiolla seo ná an fhréamh Phróta-Ind-Eorpaise, *reg-, 'díreach'. Ciallaíonn rak 'díreach' sa Nua-Ioruais agus sa Nua-Sualainnis araon. Níl aon fhianaise ann a thabharfadh le tuiscint go bhfuil nasc ann leis an bhfocal Nua-Danmhairgise rak (a chiallaíonn daoscarshlua nó scroblach).
Tíreolaíocht
Tá Skagerrak 240 km (150 mi) ar fad agus idir 80 agus 140 km (50 agus 87 mi) ar leithead. Doimhníonn sé i dtreo chósta na hIorua, nuair a shíneann sé amach do níos mó ná 700 méadar ag an Trinse Ioruach. Is iad Osló agus Kristiansand san Iorua agus Uddevalla agus Strömstad sa tSualainn roinnt de na poirt atá suite fad Skagerrak.
Tá salandacht de 30 aonad salandachta praiticiúil ag Skagerrak. Timpeall is 3.600km2 (1.400 míle cearnach) an toirt atá ar fáil in aghaidh na bithmhaise, lena n-áirítear cineál leathan gnáthóg ó na hoitreacha gainnimh don tSualainn agus don Danmhairg do dhoimhneacha an Trinse Ioruaigh.
Fairsinge
Sainmhíníonn an Eagraíocht Hidreagrafach Idirnáisiúnta teorainneacha Skagerrak mar seo a leanas: Ar an Iarthar. Líne a cheanglaíonn Hanstholm {57°07′N 8°36′E﻿) agus Naze (Lindesnes, 58°N 7°E﻿). Ar an Oirdheisceart. Teorainn thuaidh Kattegat [Líne a cheanglaíonn Skagen (An Scáth, Pointe Thuaidh na Danmhairge) agus Loch Shlabhrach Skær (57°54′N 11°27′E﻿) agus air sin i dtreo Thoir Thuaidh tríd na hoitreacha chuig Oileán Tjörn.
Stair
thumb|Is cuid de chaolas Skagerrak é bearna cósta [[Oslofjord.]]
Ba iad An Mhuir Ioruach agus Muir na hIútlainne na hainmneacha a bhí ann roimhe sin do Skagerrak agus Kattegat in éineacht. Luaitear "Muir na hIútlainne" i sága Knýtlinga.
Bitheolaíocht
Is gnáthóg é Skagerrak do thuairim is 2000 speiceas muirí, agus tá roinnt mhaith acu curtha in oiriúint dá uiscí. Mar shampla, sceitheann cineál troisc Atlantaigh, ar a dtugtar trosc Skagerrak, amach ó chósta na hIorua. Tá na huibheacha buacach agus bíonn na hóga á mbeathú féin ar zóplanctón. Téann na hóga go tóin poill, áit ina bhfuil timthriall lánaibíochta níos giorra acu (2 bliana). Ní imircíonn siad ach fanann siad i bhfiordanna na hIorua.
Cothaíonn cineál na ngáthóg agus líon mór na bplanctón ar an dromchla beathra muirí. Bogann fuinneamh ó bhun go barr de réir dhréimire na n-imircí de chuid Vinogradov; sin le rá, tá cuid de na speicis beantach agus tá cuid acu peiligeach, ach tá sraitheanna muirí ann atá grádaithe ina mbogann speicis go hingearach ar ghearrthurais. Ina theannta sin, tá ceann de na speicis beantoipeiligeach, rud a chiallaíonn go mbogann siad idir an dromchla agus an tóin poill. Áirítear sna speicis bheantacha Coryphaenoides rupestris, Argentina silus, Etmopterus spinax, Chimaera monstrosa agus Glyptocephalus cynoglossus. Bíonn Clupea harengus, Scomber scombrus agus Sprattus sprattus ar barr. Is iad Pandalus borealis, Sabinea sarsi, Etmopterus spinax ceann de na speicis a bhogann i lár báire.
Morice Town
Is ceantar suite i bPlymouth é Morice Town.
Naomh Pól
thumb|280px|Naomh Pól ó Tarsas - Dealbh ar San Pietro [[An Vatacáin|na Vatacáine.]] Is é Naomh Pól (timpeall 10 - timpeall 67) duine de na haspail is cáiliúla agus is tábhachtaí i stair na Críostaíochta. Murarbh ionann agus na haspail eile ní raibh aithne phearsanta aige ar Íosa Críost. Níor chreid sé i scéal Íosa go dtí lá amháin nuair a chonaic sé aisling d'Íosa aiséirithe agus é ar an bhealach go dtí an Damaisc. Ceiliúrtar Tiontú Naomh Pól ar an 25 Eanáir.
Tá tionchar ollmhór aige ar Thiomna Nua an Bhíobla toisc an méid scríbhneoireacht a a rinne sé agus is féidir léargas a fháil ar an gCríostaíocht i dtús a réimse óna chuid litreacha. Tá ceithre litir déag againn scríofa aige agus is dóichí gurb iad siúd na cinn is sine. Luaitear trí thuras Naomh Pól i nGníomhartha na nAspal freisin.
Tá formhór na litreacha seo scríofa chuig séipéil timpeall na Gréige, na hÁise Bige agus na Róimh e, agus iad lán de chomhairle faoin gcaoi chun saol Críostaí a bheith ag duine agus céard a bhí i soiscéal Íosa.
Saol
Rugadh é i dTarsas, baile i gcríocha na hÁise Bige (na Tuirce an lae inniu). Admhaíonn Naomh Pól féin gur chaith sé anuas ar Chríostaithe agus é óg, agus go raibh sé i láthair nuair a rinneadh mairtíreach de Naomh Stiofáin. Ach lá amháin agus é ar a bhealach go dtí an Damaisc, tháinig Íosa chuige in aisling agus d'impigh sé ar Phól a shaol a athrú. I ndiaidh na heachtra seo bhí Pól dall go dtí gur bhaist Ananias é. Ó shin ar aghaidh thug Pól faoi theachtaireacht Íosa Críost a scaipeadh.
Ina dhiaidh sin thaistil sé ar fud na háite ag múineadh an tsoiscéil. D'fhill sé lá ar Iarúsailéim, agus cé gur lig na Giúdaigh dó fanacht ansin ar dtús, tháinig fearg ar ghrúpa mór a bhí réidh lena chur chun báis. Ach shábháil saighdiúir Rómhánach é. Gabhadh agus cuireadh i bpríosún é.
Níl sé iomlán cinnte céard a tharla dó ina dhiaidh sin. De réir Eusebius ó Chaesarea (sa 4ú haois) cuireadh chun báis é faoi riail an Impire Nearó. Tá traidisiún ann go bhfuair Naomh Pól bás ar an lá cheanna agus Naomh Peadar (29 Meitheamh) sa bhliain 64 nó 67.
De réir chuntais eile. chuaigh sé go dtí an Spáinn agus is féidir go ndeachaigh sé go dtí an Ghréig agus an Áis Bheag. Pé scéal é, is cosúil gur gabhadh é, agus gur cuireadh chun báis é sa Róimh.
Cú Hamilton
thumb|240px|Cú Hamilton Is madadh clóis é cú Hamilton.
Cefnmeiriadog
Baile i Sir Ddinbych, an Bhreatain Bheag, is ea Cefnmeiriadog, 196.8 km ó Caerdydd agus 299 ó Londain. Tá daonra 382 ann, agus tá 116 (30.4%) in ann Breatnais a labhairt.
Amanda Gorman
D’fhreastail Amanda Gorman ar Ollscoil Harvard.
Ceann Chàrdainn
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Obar Dheathain é Ceann Chàrdainn.
Diúracán treoraithe
mion|clé|HNLMS De Zeven Provincien agus diúracán Harpoon Armchóras — chomh beag le diúracán beag iniompartha frith-thainc, nó chomh mór le diúracán idir-ilchríochach balaistíoch — atá in ann eitilt go dtí a sprioc faoina chumhacht féin.
Dírítear a eitilt le treoracha ón taobh amuigh, tarchurtha don diúracán trí chomharthaí raidió nó ríomhaire inmheánach a thugann comharthaí treoracha do dhromchlaí rialaithe an diúracáin.
Tástáil chruais Brinell
Tomhas ar chruas miotail, ainmnithe as an innealtóir Sualannach Johann August Brinell (1849-1925). Brúitear sféar crua cruach isteach i ndromchla an ábhair atá le tástáil faoi fhórsa cinnte in-atáirgthe chun logán ciorclach a dhéanamh sa dromchla. Tugann trastomhas an logáin seo tomhas ar an gcruas.
Impireacht na Róimhe
mion|Aimfitéatar Rómhánach in Pula, sa [[An Chróit|Chróit ]] Is gnách Impireacht na Róimhe a thabhairt ar thréimhse an rialtais uathlathaigh i stair na sibhialtachta sean-Rómhánaí. Tháinig ré na hImpireachta i ndiaidh na Poblachta Rómhánaí, a mhair an leathmhílaois ón mbliain 510 r. Chr. go dtí an aois dheireanach r. Chr. Ba é ba chúis le deireadh na Poblachta ná an lagú a tháinig ar fhorais agus ar thraidisiúin na Poblachta de dheasca na coimhlinte idir Gaius Marius agus Lucius Cornelius Sulla, agus, ina dhiaidh sin, de dheasca an chogaidh chathartha idir Iúil Caesar agus Pompeius. Is féidir tús na hImpireachta a dhátáil go héagsúil. Deir daoine áirithe gur tháinig deireadh leis an bPoblacht nuair a bhain Iúil Caesar amach an bhuandeachtóireacht (44 r.Chr.), ach is féidir a mhaíomh freisin gurbh é an lá ceart an lá ar chloígh Octavianus, oidhre Chaesar, a chuid naimhde i gCath Actium ar an 2 Meán Fómhair 31 r.Chr., nó an lá ar bhronn Seanad na Róimhe an t-ainm úd Ágastas air.
Go bunúsach, is é is brí leis an nath Laidine Imperium Romanum ná "na tailte atá faoi smacht ag an Róimh" - is é sin, tá an focal úd imperium (cumhacht, údarás pearsanta) ag tagairt do na críocha féin atá i gceist. Sroicheann an impireacht a fhad is a thugtar aird ar imperium an Impire. Ó ré Ágastais go dtí an lá ar thit an leath Iartharach den Impireacht as a chéile faoi thionchar Imirce Mhór na Náisiún, Ba í an Róimh an ríocht ba mhó cumhachta, daonra agus achair in Iarthar na hEoráise agus i dTuaisceart na hAfraice. Thosaigh an Róimh ag dul i bhfairsinge i bhfad sular tháinig an mhonarcacht i leaba na poblachta, agus shroich sí barr a fairsinge i ré an Impire Traianus, nuair a cloíodh an Dáicia (i Rómáin an lae inniu) sa bhliain 106. San am sin, bhí timpeall is 5,900,000 ciliméadar cearnacha de thailte faoi smacht na Róimhe. D'fhág an Róimh a sliocht ar chultúr, ar dhlí, ar theicneolaíocht, ar ealaíne, ar theangacha, ar reiligiún, ar rialtas, ar fhórsaí armtha, agus ar ailtireacht na sibhialtachtaí a tháinig i gcomharbas uirthi, agus is féidir a rá go gcaitheann an Róimh a scáth orainn inniu féin.
Forbairt na hImpireachta
Go traidisiúnta, aithníonn na staraithe dhá thréimhse i stair na hImpireachta, is é sin, an Phrionsacht (nó principatus, ón bhfocal princeps, is é sin, "an chéad saoránach"), a mhair ó ré Ágastais go dtí Géarchéim na Tríú hAoise, agus an Tiarnacht (bunaithe ar an bhfocal dominatus, a thagann ó dominus, tiarna), a thosaigh nuair a tháinig Diocletianus i gcumhacht agus a chuaigh in éag le hImpireacht na Róimhe Iartharaí. I mblianta na Prionsachta, coinníodh cuma na poblachta ar an impireacht, agus na forais phoblachtacha i bhfeidhm i gcónaí. Nuair a tháinig an Tiarnacht ar an bhfód, áfach, níor spáráladh ar thaispeántas feiceálach na cumhachta, ar chorónacha óir ná ar dheasghnáthaí impiriúla. Níos deireanaí, shocraigh na staraithe nach raibh an scéal chomh simplí sin: fágadh foirmeacha stairiúla áirithe ó laethanta na poblachta Rómhánaí beo thar na haoiseanna go dtí an Impireacht Bhiosántach féin, agus chuirtí an mhórgacht impiriúil ar taispeántas go galánta i dtús ré na himpireachta féin.
An Chéad Impire: Ágastas
Ba é Ágastas (Gaius Julius Caesar Octavianus roimh an bhliain 27 r. Chr) an chéad Impire Rómhánach. Bhí sé i réim ó 16 Eanáir 27 RC go dtí 19 Lúnasa AC 14.
Tháinig Ágastas i gcomharbas ar Iúil Caesar. Chuir Ágastas deireadh leis na cogaí cathartha a bhí á gcur sa Róimh ó laethanta Iúil Caesar anuas, agus bhunaigh sé rítheaghlach na Séasar. Thug sé le tuiscint nach raibh sé ach ag iarraidh Poblacht na Róimhe a thabhairt ar ais agus a atógáil, ach le fírinne, is é an rud a rinne sé ná an phoblacht sin a iompú ina himpireacht oidhreachtúil. Bhí sé an-mhaith i mbun riaracháin, agus tháinig rath ar an Róimh. Bhunaigh sé an Garda Praetóireach mar ghardaí pearsanta an impire. Fuair sé bás ar 19 Lúnasa AD 14.
Tibir
Ba é Tibir (Tiberius) an dara himpire. Tháinig Tibir i gcomharbacht ar Ágastas (leanbh uchtaithe de chuid Ágastais ab ea Tibir). Rialaigh sé ó 17 Lúnasa 14 go dtí 16 Márta 37.
Caligula
Tháinig Caligula i gcomharbacht ar Tiberius ar 16 Márta 37. Nuair a bhí an chéad bhliain dá thréimhse ina Impire ag druidim chun deireanais, tháinig tinneas air, agus deir na staraithe go raibh sé as a mheabhar ina dhiaidh sin. Bhí ráflaí ann ag an am go raibh sé ag bualadh craicinn lena chuid deirfiúracha agus gaireadh bandia dá dheirfiúr Drusilla nuair a fuair sí bás go tobann sa bhliain 38. D'ordaigh Caligula go dtógfaí dealbha de ar fud na hImpireachta, rud a chuir olc ar na Giúdaigh nuair a d'ordaigh sé go dtógfaí ceann díobh i lár an teampaill in Iarúsailéim, de réir scríbhneoireacht Fhíoló Chathair Alastair. Fuair Caligula bás sula bhféadfaí an dealbh sin a thógáil, áfach. Bhí achrann ann idir é féin agus an Seanad, agus tháinig rudaí go cnámh na huillinne nuair a d'fhógair Caligula go bhfágfadh sé an Róimh agus go gcuirfeadh sé faoi go buan i gCathair Alastair san Éigipt, áit ina raibh súil aige go ndéanfaí adhradh dó mar dhia beo. Géarchéim pholaitiúil a bhí ann don Seanad, toisc go gcuirfeadh a leithéid seo a gcuid cumhachta, cumhacht an Gharda Phraetóirigh agus cumhacht pholaitiúil na Róimhe féin i mbaol lagaithe. Níor bhain Caligula Cathair Alastair amach. Cuireadh deireadh lena réimeas ar 24 Eanáir AC 41, nuair a maraíodh é ag an nGarda Praetóireach, a bhí faoi cheannas ag Cassius Chaerea.
Cláidias
Ba uncail le Caligula agus garmhac dheirfiúr Ágastais é Cláidias (Claudius). Cuireadh i réim é ag an nGarda Praetóireach, seachas an Seanad, ar an 24 Eanáir 41, an lá céanna a maraíodh Caligula. Bhí sé an-mhaith i mbun riaracháin. Ba é lena linn féin mar Impire a tosaíodh gabháltas rathúil na Rómhánach ar an mBreatain. Fuair sé bás ar 13 Deireadh Fómhair 54.
Nearó
Ba é Nearó, nó Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus, a saolaíodh faoin ainm Lucius Domitius Ahenobarbus, ar a dtugtaí Nero Claudius Caesar Drusus Germanicus freisin, (15 Nollaig 37 - 9 Meitheamh 68) an cúigiú hImpire ar Impireacht na Róimhe. Tá clú air mar gheall ar an bhfinscéal gur sheinn sé ar an bhfidil agus an Róimh ag dul trí thine. Thairis sin, bhí sé ar dhuine de na hImpirí ba mhó a rinne géarleanúint ar na Críostaithe i stair na hImpireachta. Bhí sé i réim ó 13 Deireadh Fómhair 54 go dtí 9 Meitheamh 68.
Veaspáisian
Nuair a tháinig deireadh le Bliain an Cheathrair Impiri, bhí an Impireacht faoi smacht ag Vespasianus, agus d'éirigh leis deireadh a chur leis an gcogadh cathartha.
Titus
Ba mhac le Vespasianus é Titus. Chuir sé deireadh le héirí amach na nGiúdach sa bhliain 70. Nuair a cailleadh Vespasianus sa bhliain 79, tháinig Titus i gcomharbacht air. Ar an 24 Lúnasa sa bhliain sin, bhrúcht Sliabh Vesuvius agus cailleadh a lán daoine sa cheantar máguaird. Tháinig tinneas ar Titus sa bhliain 81, agus fuair sé bás.
Nerva
Nuair a maraíodh Domitianus, gaireadh Impire de Nerva. Comhairleoir de chuid Domitianus a bhí ann. Bhí sé 65 bliana d'aois nuair a tháinig sé i gcoróin sa bhliain 96, agus fuair sé bás i mí Eanáir 98.
Traianus
Rugadh Traianus sa Spáinn. Ginearál den scoth a bhí ann, agus cheap Nerva Traianus mar chomharba sular cailleadh é. Gaireadh "Optimus Princeps" (an rialtóir is fearr) de.
Hadrianus
Spáinneach ba ea Hadrianus, agus bhí gaol aige le Traianus. Phós sé Vibia Sabina, garneacht de chuid Traianus, agus tháinig sé i gcomharbacht ar Traianus. Riarthóir maith a bhí ann.
Antoninus Pius
Roghnaigh Hadrianus Antoninus Pius mar chomharba, agus tháinig sé i gcoróin sa bhliain 138 Bhí an Róimh faoi shíocháin le linn a ré. Cailleadh Antoninus Pius sa bhliain 161.
Marcus Aurelius agus Lucius Verus
Bhí gaol ag Marcus Aurelius agus Lucius Verus le Hadrianus agus Antoninus Pius, agus d'uchtaigh Antoninus iad. Tháinig siad i gcomharbacht air, ach tháinig tinneas ar Verus sa bhliain 169 agus fuair sé bás. Fealsamh Stóch ab ea Marcus Aurelius. Bhí cogaí á gcur ar theorainn na himpireachta le linn a ré, mar bhíodh na "barbaraigh" ag sárú teorainneacha.
Commodus
Ba mhac le Marcus Aurelius é Commodus. Dar leis na staraithe, tháinig deireadh le ré órga an Pax Romana le linn a ré. Feallmharaíodh Commodus sa bhliain 192.
Rítheaghlach Severus
Gaireadh impire de Septimus Severus sa bhliain 193. Bhí a lán iarrthóirí ann, agus bhí cogaí cathartha á gcur san impireacht ó 193 go 197, ach nuair a tháinig deireadh leis na cogaí, bhí an impireacht faoi smacht ag Septimus Severus. Bhunaigh sé rítheaghlach nua, a mhair ó 193 go 235, cé go raibh a lán géarchéimeanna polaitiúla ar siúl.
Dióicléitiánas
D'éirigh le Dióicléitiánas (Diocletianus) deireadh a chur le Géarchéim na Tríú hAoise. Tháinig sé i gcoróin sa bhliain 284. Cheap sé go raibh an impireacht rómhór, agus mar sin chuir sé tús le críochdheighilt na himpireachta. Tharraing sé siar ó chúrsaí an rialtais sa bhliain 305, agus fuair sé bás sa bhliain 311.
Brillín
Is gnéasorgán baineannach é an brillín (Laidin:glans clitoris), atá i láthair i mamaigh, ostraisí agus líon teoranta ainmhithe eile. I ndaoine, tá an chuid infheicthe - an bhreall - ag acomhal tosaigh na labia minora, os cionn oscailt an úiréadra. Murab ionann agus an péineas, sé sin, an homalóg fireann atá coibhéiseach leis an mbrillín, de ghnáth ní bhíonn an chuid aimhneasaigh (nó oscailte) den úiréadra ann, agus mar sin ní úsáidtear é le haghaidh an mhúin. I bhformhór na speiceas, níl aon fheidhm atáirgthe ag an mbrillín. Cé go ní mhúnann roinnt ainmhithe tríd an mbrillín nó a úsáideann é i gcomhair atáirgthe, Fualann, cúplálann agus gineann an hiéana breac, a bhfuil brillín thar a bheith mór aige, tríd an orgán. Tá brillín mór ag roinnt mamach eile freisin, mar shampla léamair agus moncaithe géagach.
Impireacht na Róimhe
Clann Chonstaintín
Chuir Constaintín I (Constaintín Mór, a saolaíoch faoin ainm Flavius Valerius Constantinus) deireadh leis na cogaí cathartha a bhí á gcur san impireacht. Ba é Constaintín I an chéad impire a d'iompaigh ina Chríostaí, agus bhí líon na gCríostaithe ag dul i méid as sin amach. Bhunaigh sé príomhchathair nua in impireacht an Oirthir, Cathair Chonstaintín. As sin amach, ba í an Róimh príomhchathair an Iarthair agus ba í Cathair Chonstaintín príomhchathair an Oirthir. Cailleadh Constaintín sa bhliain 337.
Brillín
Is é an brillín an réimse earóigineach is íogaire ag an ndaonnaí baineann agus go ginearálta príomhfhoinse anatamaíoch an phléisiúir ghnéasaigh. I ndaoine agus i mamaigh eile, forbraíonn sé as fhiafhás san suth ar a dtugtar an tiúbarcal giniúna. Neamhdhifreáilte, ar dtús, forbraíonn an tiúbarcal ina phéineas nó ina bhrillín le linn forbairt an chórais atáirgthe ag brath ar nochtadh do andraiginí (ar hormóin fireann iad go príomha). Is struchtúr casta é an brillín, agus is féidir a mhéid agus a íogaireacht a athrú. Bíonn breall (ceann) an bhrillín daonna thart ar mhéid agus cruth pise agus meastar go bhfuil 8,000, agus b'fhéidir níos mó ná 10,000 néarchinn chéadfacha aige.
Impireacht na Róimhe
Rítheaghlach Valentinianus
Tháinig Valentinianus Mór i gcoróin sa bhliain 364, agus bhunaigh sé ríshliocht nua. Cailleadh Valentinianus sa bhliain 375. Tháinig meath ar an impireacht arís i ndiaidh a lae, agus brú ar theoireannacha na himpireachta. Ba é ríshliocht Valentinianus a bhí ag rialú an Iarthair ó 364 go 392 agus ag ríalú an Oirthir ó 364 go 378.
Brian Kingston
Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é Brian Kingston (Brian Ó Cinnseamáin). Rugadh é ar 22 Feabhra 1966. Is ball é de Pháirtí Aontachtach Daonlathach. Is Comhalta den Tionól Reachtach é do Bhéal Feirste Thuaidh, ó 2022 ar aghaidh.
Impireacht na Róimhe
Deireadh na Róimhe Iartharaí
Go traidisiúnta, glactar leis gur tháinig deireadh le hImpireacht na Róimhe ar an 4 Meán Fómhair 476, nuair a cuireadh Impire deireanach Iarthar na Róimhe, Romulus Augustus nó "Augustulus", as cumhacht, gan aon duine a ghlacfadh an ríchathaoir ina dhiaidh. Gaireadh Rí na hIodáile de shaighdiúir barbarach, Odoacer.
Brian Kingston
Saol pearsanta
Tá sé pósta le Eileen. Tá triúr páistí acu.
Impireacht na Róimhe
Impireacht an Oirthir - an Impireacht Bhiosántach
Chuaigh Impireacht Iarthar na Róimhe in éag i rith na cúigiú haoise, ach mhair an leath Oirthearach - an Impireacht Bhiosántach, mar is gnách a thabhairt uirthi inniu - go dtí an bhliain 1453, nuair a chuir na Turcaigh Otamánacha de dhroim an tsaoil í. Choinnigh na Biosántaigh cultúr agus dlí na sibhialtachta Gréagaí agus Rómhánaí beo ina measc, chomh maith leis an gCríostaíocht Heilléineach agus Cheartchreidmheach, ach níor mhair an Laidin ina mbéal, nó b'fhearr leo an Ghréigis, a bhí á labhairt go fairsing mar chineál francbhéarla in Oirthear na hImpireachta le fada.
Teanga
Ba í an Laidin príomhtheanga na Róimhe féin, agus ar fud an iarthair, ach bhí an Ghréigis tábhachtach san Impireacht freisin. Bhí an-mheas ag na Rómhániagh ar stair agus cultúr na nGréagach cé go raibh an Ghréig faoi chois acu, agus bhí an Ghréigis á labhairt go fairsing mar chineál francbhéarla in Oirthear na hImpireachta. Ba í an Ghréigis príomhtheanga na mBiosántach.
Oidhreacht
Bhí tionchar ollmhór ag Impireacht na Róimhe ar stair an domhain, mar shampla teanga, litríocht, rialtas, dlíthe, ailtireacht, innealtóireacht, leigheas, spórt, ealaíona, eolaíocht.
Tagairtí
Starověký Řím
An tAigéan Ciúin
Is é an tAigéan Ciúin, nó an Ciúin-Aigéan, an mhuir is mó ar domhan. Clúdaíonn sé an tríú cuid de dhromchla an domhain, agus tá achar 179.7 milliún km² (69.4 milliún míle cearnach) aige. Leathann sé 15,500 km (9,600 míle) ó Mhuir Bheiring san Artach go himeallacha reoite Mhuir Ross san Antartach. Tá a leithead is mó soir siar timpeall cúig ghrád ó thuaidh, áit a leathann sé mórthimpeall 19,800 km (12,300 míle) ón Indinéis go chois fharraige na Colóime. Meastar go minic gurb é Caolas Mhalacca an áit is faide siar san Aigéan Ciúin. Tá an áit is ísle ar dhromchla an domhain—an Trinse Máirianach—san Aigéan Ciúin.
Tá tuairim is 25,000 oileán san Aigéan Ciúin (níos mó ná mar atá i muireacha eile an domhain le chéile), agus a bhformhór ar an taobh theas den Mheánchiorcal.
Mutley Plain
Is ceantar suite i bPlymouth é Mutley Plain.
An Triail (Franz Kafka)
mion|clé Úrscéal mór le rá ó pheann an scríbhneora Gearmáinise Franz Kafka is ea Der Process nó An Triail, foilsithe sa bhliain 1925 don chéad uair.
Chuaigh Kafka i mbun pinn ar an ábhar idir na blianta 1914 agus 1915, ach níor chríochnaigh sé an scéal riamh agus níor foilsíodh é go dtí an bhliain 1925. Scéal fir darbh ainm Josef K. atá ann, baincéir rathúil atá gafa agus curtha ar thriail ag údarás anaithnid de bharr chúiseanna nach luaitear riamh ach oiread.
Der Process a thug Kafka air i nGearmáinis a linne féin, ach feictear leaganacha eile idir Der Prozess, Der Proceß agus Der Prozeß.
Gaeilge
D'aistrigh Risteárd Mac Annraoi an t-úrscéal go Gaeilge.
Cath Bhéal an Átha Buí
Tá cáil ar Bhéal an Átha Buí in iarthar Ard Mhacha mar gurb ann a bhuaigh Aodh Ó Néill cath in aghaidh fhórsaí Shasana, a bhí faoi cheannas Henry Bagenal ar 14 Lúnasa 1598.
Bhí sé ina chogadh idir taoisigh na nGael i gCúige Uladh agus rialtas Shasana le beagnach ceithre bliana nuair a rinne Bagenal iarracht ceanncheathrú Uí Néill a ghabháil. Rinne Ó Néill luíochán cliste ar na Sasanaigh ag an Áth Buí agus bhí bua mór aige. mion|clé|an suíomh inniu
Imeachtaí
Mháirseáil Bagenal le timpeall ceithre mhíle saighdiúir ó Ard Mhacha agus bhí na Gaeil á chiapadh ón tús le piléir, sleánna agus gathanna.
Mealladh na Sasanaigh isteach i gceantar ina raibh talamh bog agus crainn ar gach taobh, áit a bhí ullmhaithe don luíochán cheana féin ag Ó Néill. Chuaigh gunnaí móra na Sasanach in abar agus d'fhan cuid de na saighdiúirí siar chun iad a scaoileadh saor.
Maraíodh Bagenal le piléar sa chloigeann, agus chuaigh marcshlua na nGael ar an ionsaí. Chúlaigh na Sasanaigh ar ais go hArd Mhacha, agus na Gaeil sa tóir orthu i rith an ama. B'éigean dóibh Ard Mhacha féin a ghéilleadh tar éis trí lá de léigear.
Áirítear gur chaill na Sasanaigh idir 1500 agus 2000 sa chath agus gur maraíodh timpeall 200 d'arm Uí Néill. Ar feadh cúpla bliain bhí forlámhas ag Ó Néill ar Chúige Uladh agus ar chuid mhaith eile d'Éirinn, agus mhéadaigh an tacaíocht a fuair sé ó Ghaeil ar fud na tíre.
Mhair an cogadh cúig bliana eile.
Michael Cera
Is aisteoir Ceanadach é Michael Cera, a rugadh ar an 7 Meitheamh, 1988. Bhí cúpla mion-pháirteanna aige i scannáin, sraitheanna teilifíse agus fógraí teilifíse sular rinne sé páirt George-Michael Bluth sa dráma grinn suímh Arrested Development. Mhair Arrested Development trí séasúr sular cuireadh ar ceal é air. Rinne Cera páirt mic an phríomhcharachtair atá i ngrá lena chol ceathrar.
Anuas ar sin, tá Cera i mbéal an phobail mar gheall ar na páirteanna a bhí aige sna scannáin Juno, Superbad, Nick and Norah's Infinite Playlist agus Year One. Tá an t-iomrá ann go mbeidh sé sa leagan scannáin de Arrested Development.
Foilsíodh Pincone, gearrscéalta a scríobh Cera, san irisleabhar liteartha McSweeney's Quarterly sa samhradh 2009.
Generalitat de Catalunya
Is é atá ann leis an Generalitat de Catalunya ná an institiúid fhéinrialaitheach sa Chatalóin. Tá fréamhacha an Generalitat le fáil i rialtas Choróin Aragóin sna meánaoiseanna.
<li>Bernat Vallès 1365
Cegidfa
52.696°N, -3.1558°W
Baile i Powys, an Bhreatain Bheag, is ea Cegidfa, 135.2 km ó Caerdydd agus 245 ó Londain. Tá daonra 1,680 ann, agus tá 264 (15.7%) in ann Breatnais a labhairt.
Generalitat de Catalunya
Bernat Vallès 1365-1367 Romeu Sescomes 1375-1376 Joan I d'Empúries 1376 <li>Guillem de Guimerà 1376-1377 <li>Galceran de Besora 1377-1378
Ramon Gener 1379-1380 <li>Felip d'Anglesola 1380 <li>Pere de Santamans 1381-1383 <li>Arnau Descolomer 1384-1389 <li>Miquel de Santjoan 1389-1396 <li>Alfons de Tous 1396-1413 <li>Marc de Vilalba 1413-1416 <li>Andreu Bertran 1416-1419 <li>Joan Desgarrigues 1419-1422 <li>Dalmau de Cartellà 1422-1425 <li>Felip de Malla 1425-1428 <li>Domènec Ram 1428-1431
Marc de Vilalba 1431-1434 <li>Pere de Palou 1434-1437 <li>Pere de Darnius 1437-1440 <li>Antoni d'Avinyó i de Moles 1440-1443 <li>Jaume de Cardona i de Gandia 1443-1446 <li>Pero Ximénez de Urrea 1446-1449 <li>Bertran Samasó 1449-1452 <li>Bernat Guillem Samasó 1452-1455 <li>Nicolau Pujades 1455-1458 <li>Antoni Pere Ferrer 1458-1461 <li>Manuel de Montsuar 1461-1464 <li>Francesc Colom 1464-1467 <li>Ponç Andreu de Vilar1467-1470 <li>Miquel Samsó 1470-1473 <li>Joan Maurici de Ribes 1473-1476 <li>Miquel Delgado 1476-1478 <li>Pere Joan Llobera 1478-1479 <li>Berenguer de Sos 1479-1482 <li>Pere de Cardona 1482-1485
Ponç Andreu de Vilar 1485-1488 <li>Juan Payo Coello 1488-1491 <li>Joan de Peralta 1491-1494 <li>Francí Vicenç 1494-1497 <li>Pedro de Mendoza 1497-1500 <li>Alfons d'Aragó 1500-1503 <li>Ferrer Nicolau de Gualbes i Desvalls 1503-1504 <li>Gonzalo Fernández de Heredia 1504-1506 <li>Lluís Desplà i d'Oms 1506-1509 <li>Jordi Sanç 1509-1512 <li>Joan d'Aragó 1512-1514 <li>Jaume Fiella 1514-1515 <li>Esteve de Garret 1515-1518 <li>Bernat de Corbera 1518-1521 <li>Joan Margarit i de Requesens 1521-1524 <li>Lluís de Cardona i Enríquez 1524-1527 <li>Francesc de Solsona 1527-1530 <li>Francesc Oliver de Boteller 1530-1533 <li>Dionís de Carcassona 1533-1536 <li>Joan Pasqual 1536-1539 <li>Jeroni de Requesens i Roís de Liori 1539-1542 <li>Miquel Puig 1542-1545 <li>Jaume Caçador 1545-1548 <li>Miquel d'Oms i de Sentmenat 1548-1551 <li>Onofre de Copons i de Vilafranca 1551-1552 <li>Miquel de Ferrer i de Marimon 1552 <li>Joan de Tormo 1552-1553 <li>Miquel de Tormo 1553-1554 <li>Francesc Jeroni Benet Franc 1554-1557 <li>Pere Àngel Ferrer i Despuig 1557-1559 <li>Ferran de Lloances i Peres 1559-1560
Miquel d'Oms i de Sentmenat 1560-1563 <li>Onofre Gomis 1563-1566 <li>Francesc Giginta 1566-1569 <li>Benet de Tocco 1569-1572 <li>Jaume Cerveró 1572-1575 <li>Pere Oliver de Boteller i de Riquer 1575-1578
Benet de Tocco 1578-1581 <li>Rafael d'Oms 1581-1584 <li>Jaume Beuló 1584
Pere Oliver de Boteller i de Riquer 1584-1587 <li>Martí Joan de Calders 1587 <li>Francesc Oliver de Boteller 1587-1588 <li>Jaume Caçador i Claret 1590-1593 <li>Miquel d'Agullana 1593-1596
Francesc Oliver de Boteller 1596-1598 <li>Francesc Oliveres 1598-1599 <li>Jaume Cordelles i Oms 1599-1602 <li>Bernat de Cardona i de Queralt 1602-1605 <li>Pere Pau Caçador i d'Aguilar-Dusai 1605-1608 <li>Onofre d'Alentorn i de Botella 1608-1611 <li>Francesc de Sentjust i de Castre 1611-1614 <li>Ramon d'Olmera i d'Alemany 1614-1616 <li>Miquel d'Aimeric 1616-1617 <li>Lluís de Tena 1617-1620 <li>Benet Fontanella 1620-1623 <li>Pere de Magarola i Fontanet 1623-1626 <li>Francesc Morillo 1626-1629 <li>Pere Antoni Serra 1629-1632 <li>Esteve Salacruz 1632 <li>García Gil de Manrique y Maldonado 1632-1635 <li>Miquel d'Alentorn i de Salbà 1635-1638 <li>Pau Claris i Casademunt 1638-1641 <li>Josep Soler 1641 <li>Bernat de Cardona i de Raset 1641-1644 <li>Gispert d'Amat i Desbosc de Sant Vicenç 1644-1647 <li>Andreu Pont 1647-1650 <li>Pau del Rosso 1650-1654 <li>Francesc Pijoan 1654-1656 <li>Joan Jeroni Besora 1656-1659 <li>Pau d'Àger 1659-1662 <li>Jaume de Copons i de Tamarit 1662-1665 <li>Josep de Magarola i de Grau 1665-1668 <li>Joan Pagès i Vallgornera 1668-1671 <li>Josep de Camporrells i de Sabater 1671-1674 <li>Esteve Mercadal i Dou 1674-1677 <li>Alfonso de Sotomayor 1677-1680 <li>Josep Sastre i Prats 1680-1683 <li>Baltasar de Muntaner i de Sacosta 1683-1686 <li>Antoni de Saiol i de Quarteroni 1686-1689 <li>Benet Ignasi de Salazar 1689-1692 <li>Antoni de Planella i de Cruïlles 1692-1695 <li>Rafael de Pinyana i Galvany 1695-1698 <li>Climent de Solanell i de Foix 1698-1701 <li>Josep Antoni Valls i Pandutxo 1701
Antoni de Planella i de Cruïlles 1701-1704 <li>Francesc de Valls i Freixa 1704-1705 <li>Josep Grau 1706-1707 <li>Manuel de Copons i d'Esquerrer 1707-1710 <li>Francesc Antoni de Solanell i de Montellà 1710-1713 <li>Josep de Vilamala 1713-1714 Francesc Macià i Llussà (ERC) 1932-1933
<li>Lluís Companys i Jover (ERC) 1933-1940 Josep Irla i Bosch (ERC) 1940-1954 <li>Josep Tarradellas i Joan (ERC) 1954-1980 Jordi Pujol i Soley (CiU) 1980-2003 <li>Pasqual Maragall i Mira (PSC) 2003 </ol>
Idirlíon
mion Is líonra ríomhairí poiblí é an tIdirlíon, a nascann líonraí ríomhaireachta ar fud an domhain ag úsáid córais theileachumarsáide phoiblí.
Seoltar sonraí mar mheascán de chomharthaí analógacha (seanaimseartha anois) agus comharthaí digiteacha thar an Idirlíon.
Caithfear seoladh uathúil a bheith ag gach ríomhaire atá ceangailte go díreach leis an Idirlíon. Tugtar an seoladh IP air seo.
Seirbhísí
I measc na seirbhísí nach bhfuil in úsáid chomh mór sin níos mó, tá: mion|cinsireacht
Úsáidí
I measc na réimsí úsáide atá ag an Idirlíon, tá:
Bruidhean Bheag na hAlmhaine
Scéal na Fiannaíochta is ea Bruíon Bheag na hAlúine  (Meán-Ghaeilge  Bruidhean Bheag na hAlmhaine  nó  Bruiden Bheg na hAlmaine).
Idirlíon
Roghanna ceangal
Bíonn roinnt roghanna ar fáil le ceangal leis an Idirlíon. Níl gach rogha ar fáil i ngach áit. I measc na roghanna atá ar fáil, tá:
Bruidhean Bheag na hAlmhaine
Insítear sa scéal go raibh fós ar a chumas ag Fionn mac Cumhaill gaiscí crógachta a dhéanamh i dteannta lena fhionnóí, Eachtach agus Iollan.
Idirlíon
Roghanna ceangal
mion|aithreacha an [[Gréasán Domhanda|WWW ... Robert Cailliau, Jean-François Abramatic, and Tim Berners-Lee sa bhliain 2004]]
Íngrid Betancourt
clé|mion|agóid sa Fhrainc clé|mion|Lourdes 2008 Is polaiteoir de chuid na Colóime í Íngrid Betancourt agus gníomhaí ar son chearta an duine (a rugadh ar 25 Nollaig 1960)
Fuadaíodh Betancourt agus í i mbun toghchánaíochta sa Cholóim i mí Feabhra 2002. Cuireadh tús le feachtas pobail agus stáit sa Fhrainc chun í a fhuascailt ó lámha an FARC agus cuireadh dlús leis an bhfeachtas sin nuair a tháinig Sarkozy i gcumhacht. Ligeadh saor í ar 2 Iúil 2008. clé|mion|2018 Bronnadh dénáisiúntacht uirthi sna 1980idí (phós sí Francach) agus thóg sí an náisiúntacht Francach. Tá meas as cuimse ag muintir na Fraince ar Betancourt toisc an misneach a thaispeáin sí le linn di a bheith i ngéibheann.
Bronnadh an gradam Chevalier de la Légion d’Honneur ar Ingrid Betancourt ag searmanas in Áras an Elysées ar 14 Iúil 2008. ‘Is comhartha dóchais í Betancourt do mhuintir na Fraince,’ a dúirt uachtarán na tíre, Nicolas Sarkozy, fúithi agus é ag cur fáilte roimpi ar ais sa Fhrainc.
Hollywood (idirdhealú)
Is é Hollywood lárionad na scannánaíochta i Stáit Aontaithe Mheiriceá.
Thairis sin, is é "Hollywood" an t-ainm Béarla ar na háiteanna seo leanas in Éirinn:
Cinn Eadar
Is baile i gComhairle Shiorrachd Obar Dheathain, in Albain, é Cinn Eadar (Béarla: King Edward). Tá sé suite gar don chósta thuaidh.
Fia Caismíreach
Is ainmhí é an fia Caismíreach (Cervus canadensis hanglu). Mamach atá ann. Tá sé dúchasach do choillte dlútha i nGleann na Caismíre agus i dtuaisceart Chamba san India.
Iarmhairt amleata
I dteoiric coibhneasachta speisialta Einstein, nuair a bhíonn brathadóir fosaithe ag breathnú ar chlog inghluaiste, braitheann sé go n-imíonn an t-am ar an gclog níos moille ná a am féin. Is é tairiscint Einstein, ní hamháin go n-imíonn an t-am níos moille sa chóras inghluaiste, ach go moillítear gach próiseas sa chóras inghluaiste. Mar sin, moillítear próisis meitibileachta, próisis bhitheolaíocha eile, agus gach gníomhaíocht adamhach. Ní fiú trácht ar an iarmhairt seo maidir leis na luasanna ísle ar ar féidir linn taisteal inniu. Ach nuair is luas gar do luas forleata an tsolais a bhíonn i gceist, is mór an iarmhairt í, agus ag an luas sin stadann aon imeacht ama.
Oreston
Is ceantar suite i bPlymouth é Oreston.
Langúr Hanáman
Is ainmhí é an langúr Hanáman. Mamach atá ann.
Pennycomequick
Is ceantar suite i bPlymouth é Pennycomequick.
Briocht
I bhfisic na gcáithníní, an 4ú saghas den airí atá ag cuairc ar a dtugtar blas, ceann de na cáithníní fo-adamhacha. Tairgeadh an t-airí seo ó thaobh teoirice de i 1964 agus fionnadh é i 1974. Is é an cuarc coimhthíoch a mhalairt blais. Uimhir chandamach inmheánach (C) a imchoimeádtar sna hidirghníomhuithe leictreamaighnéadacha is láidre, ach nach n-imchoimeádtar in idirghníomhuithe laga, is ea an blas seo. C = +1 i gcás na mbriochtchuarc, agus bíonn briochtchuarc amháin ar a laghad i ngach briochtcháithnín. Cuimsíonn sé gach ball de chlann na mbriochtchuarc D-mhéasóin, nó na frithbhriochtchuairc.
Jon Kyl
Ba é Jon Llewellyn Kyl (rugadh 25 Aibreán, 1942, in Oakland, Nebraska) Seanadóir na Stát Aontaithe ó Arizona, 1995–2013. Is ball den Pháirtí Poblachtach é. Aoire an mhionlaigh sa seanad a bhí ann, an dara céim is airde sa pháirtí, agus iad sin san fhreasúra. Sa bhliain 2010, chuir an t-iriseán Time Jon Kyl ar liosta na 100 Duine Is Mó Tionchar Acu. Toghadh go dtí an Seanad sa bhliain 1994 é agus arís sna blianta 2000 agus 2006.
Sula ndeachaigh sé leis an bpolaitíocht, bhí sé ina dhlíodóir agus ina stocaire le Jennings, Strouss & Salmon i Phoenix, Arizona. D'fhreastail sé i dTeach Ionadaithe na Stát Aontaithe ó 1987 go 1995. Toghadh go dtí an Seanad é den chéad uair sa bhliain 1994, ag fáil bua ar Samuel G. Coppersmith. Thóg Kyl seasamh an-choimeádach ann. Tá sé ina bhrústocaire anois, cosúil lena lán iar-pholaiteoirí.
Eoin P. Ó Murchú
Scoláire, scríbhneoir, aistritheoir, agus gníomhaí ildánach ar son na Gaeilge is ea Eoin P. Ó Murchú. Is as Baile Átha Cliath dó ó dhúchas.
Scríbhneoireacht
Tá go leor altanna, scéalta, agus léirmheasanna foilsithe aige i nuachtáin agus irisí Gaeilge: Tuairisc.ie , RTÉ , Comhar , Nós , agus Léann Teanga: An Reiviú. Déanann sé físeáin ar YouTube agus TikTok ar bhonn rialta freisin.
Gníomhaíochtaí eile
Bhí Ó Murchú ar dhuine de bhunaitheoirí an chlub CLG Na Gaeil Óga in 2010, cumann lán-Ghaeilge i mBaile Átha Cliath.
Bhí sé ina bhall den fhoireann a d'aistrigh Gmail go Gaeilge in 2014. .
Sa bhliain 2013, bhunaigh Ó Murchú agus Andy Ó Faoláin GaelGÁIRÍ, oíche fhuirseoireachta Ghaeilge. Eagraítear GaelGÁIRÍ i mBaile Átha Cliath de ghnáth, ach cuirtear ar siúl é i bhféilte éagsúla timpeall na tíre freisin. Sa bhliain 2014, ghlac Ó Múrchú páirt sa gcomórtas teilifíse An Gaeilgeoir is Greannmhaire ar TG4, ag críochnú sa dara háit.
In 2022, fuair sé páirt i ndráma teilifíse Gàidhlig ar BBC Alba darb ainm An Clò Mòr.
Diúscairt fuíll
Príomhfhadhb is dúshlán comhshaoil is ea conas fuíoll baile, tionsclaíoch is feirmeoireachta a phróiseáil is a chur de láimh. Modhanna atá in úsáid is ea é a chur i bpoll sa talamh nó ina charn ar an talamh, é a dhumpáil amuigh sa bhfarraige, nó a loscadh. Ach baineann fadhbanna móra le gach ceann acu sin, ina measc truailliú aeir, uisce is talún sa chomharsanacht. Is gá a bheith an-chúramach le fuíollábhair thocsaineacha is bhaolacha, agus carnadh meatáin indóite phléascaigh in ionaid dumpála. De réir a chéile tá athchúrsáil gloine, páipéir is plaistigh ag laghdú an oiread fuíll atá le dumpáil nó loscadh.
Divertimento
Píosa ceoil éadroim. Chum Mozart agus cumadóirí a linne píosaí mar seo le 5 nó 6 ghluaiseacht i gcomhair tionól aonréadaithe.
An Dún, Contae Obar Deathain
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Obar Dheathain é an Dún.
Laoghaire Birn Buach
Dara rí an Osraí tar éis bhás a athar, Óengus Osrithe, ab ea Laoghaire Birn Buach (Sean-Ghaeilge Lóegaire Birn Búadach), fl. 1d nó 2a haois AD.
Ainmnithe as Laoghaire a bhí an Dál Birn, a bhí i gceannas san Osraí go dtí ionradh na Normannach, agus a bhí fiú fós ina thiarnaí talún i nOsraí Uachtarach go dtí bás Bernard FitzPatrick, 2a Barún Bhaile an Caisleán sa bhliain 1937.
Scleranthus annuus
Is speiceas de phlanda bláthanna é Scleranthus annuus san bhfine Caryophyllaceae ar a dtugtar cabhair Mhuire i nGaeilge. Is planda nádúrtha é san Eoraip, san Áise, agus san Afraic Thuaidh, agus tá aithne air ar fud an domhain mheasartha mar speiceas tugtha isteach agus fiaile choitianta. Fásann sé i go leor cineálacha gnáthóg, go minic i gceantair corraithe.
Cur síos
Is luibh bhliantúil nó dhébhliantúil é Scleranthus annuus le gais leatha ilchraobhacha íseal suas le 15 cm ar fad ag fás ó socfhréamh. Tá na duilleoga cosúil le snáthaid nó le cruth líneach le pointí géara righin. Tá na duilleoga eagraithe go hurchomhaireach i bpéirí timpeall an ghais agus bíonn siad comhtháite le chéile ag na bunanna. Tarlaíonn bláthanna i bpéirí nó i dtriopaill beaga suas le cúig cinn. Tá easpa peitil ar na bláthanna ach tá cailísí clog-chruthach de sheipil glasa peitil orthu.
Dáileadh agus gnáthóg
Deoise
I rialachas eaglaise, is í an deoise nó oifig an easpaig an ceantar eaglasta faoi dhlínse easpaig.