cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arbon
Baile san Eilvéis is ea Arbon atá suite i gceantar Arbon. Bhí 14,266 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2015.
Císte
clé|mion|260px|Císte le cisil lán le subh, sútha craobha agus [[gruth líomóidí, agus clúdaithe le im-uachtar]] Is bia déanta de taos milis a fhuintear é císte. Déantar plúr, uibheacha, siúcra agus comhábhair eile a mheascadh le chéile chun císte a dhéanamh. Cuirtear an taos i mias nó soitheach eile agus cuirtear in oigheann é chun é a fhuineadh. Athraítear cumadh agus uigeacht an bhia fad is atá sé san oigheann.
mion|clé|Císte
Maisítear an císte le rudaí éagsúla ar nós uachtar buailte, subh, siúcra, seacláid, torthaí, milseáin, cnónna agus ábhair eile nach iad.
Cultúr
Itear cístí de ghnáth mar mhilseog nó mar scroid fad is atá tae, caife nó sú á ól. Gearrtar an císte agus tugtar míreanna de do dhaoine le n-ithe.
Itear iad chun imeachtaí a cheiliúradh ar nós laethanta breithe, bainis nó chun lá áirithe a chomóradh. Go minic scríobhtar teachtaireacht ar an gcíste do dhuine áirithe.
Paradacsa Fermi
Baineann paradacsa Fermi leis an gcoimhlint idir an easpa fianaise soiléire go bhfuil beatha eachtardhomhanda ann, agus meastacháin éagsúla a deir gur dócha go bhfuil sí ann.
Tá baint ag an bhfisiceoir Iodálach-Meiriceánach Enrico Fermi leis an bparadacsa mar gheall ar chomhrá fánach i samhradh na bliana 1950 le comhfhisiceoirí Edward Teller, Herbert York agus Emil Konopinski. Agus iad ag siúl go dtí an lón, phléadar tuarascálacha nua faoi UFOnna agus taisteal forsholasach. Chuaigh an comhrá ar aghaidh go dtí ábhair eile, go dtí go ndúirt Fermi de phreab, “Ach cá bhfuil chuile dhuine?” (cé nach bhfuil aon duine cinnte faoin fhriotal a d'úsáid sé).
Is iomaí iarracht a rinneadh chun paradacsa Fermi a réiteach, mar shampla ag rá go bhfuil intleachtaí eachtardhomhanda fíorannamh, nó nach maireann a gcuid sibhialtachtaí rófhada, nó go bhfuil siad ann, ach ní féidir le daoine an fhianaise a fheiceáil, ar chúiseanna éagsúla.
Leaithín
Tom cranda dreaptha síorghlas, 8 cm ar airde, dúchasach do réigiúin Artacha is sléibhte arda is ea leaithín. Na duilleoga ubhchruthach le fiacla cruinne. 7-10 bpeiteal ar na bláthanna, bán héileatrópach. Cleite clúmhach ar na torthaí. Feidhmíonn na bláthanna mar scátháin pharabóileacha chun an teocht ag a lár a ardú roinnt mhaith céimeanna os cionn na teochta timpeallaí, rud a aomann feithidí pailnithe is a ligeann dóibh a bheith níos gníomhaí sa teas.
Liestal
Baile san Eilvéis is ea Liestal atá suite i gcantún Basel-Country. Bhí 14,234 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2017.
Aodán Ó hAirt
Is iománaí é Aodán Ó hAirt, nó Aidan Harte mar a thugtar air i mBéarla. Rugadh é ar an 17 Lúnasa 1988. Is as Contae na Gaillimhe é.
Corraíl shibhialta Mhaenmar, 2021
mion|agóid ar 8 Feabhra 2021, Hleden Tharla coup d'état in Maenmar ar an 1 Feabhra 2021, ghabh Min Aung Hlaing, ardcheannasaí an airm (an 'Tatmadaw') an chumhacht le lámh láidir. Chur an t-arm ceannaire na tíre, Aung San Suu Kyi, a toghadh go daonlathach, as oifig maidin an 1 Feabhra. Bhí staid éigeandála fógraithe sa tír 'go ceann tamaill' ach níor thug an ceannasaí airm aon leide maidir le cén uair a thiocfadh deiridh leis, agus go reachtáilfí toghchán nua.
Chuaigh na céadta míle daoine amach ar na sráideanna lá i ndiaidh lae ag léirsiú, in ainneoin bhrúidiúlacht na deachtóireachta athbhunaithe. Le linn na bliana 2021, gar do 1,300 duine a mheastar a mharaigh arm Mhaenmar le linn léirsithe.
Éasc San Andreas
Éasc an-mhór i screamh an Domhain a théann 950 km trí iarthuaisceart California go dtí fásach Colorado, ar an teorainn idir plátaí teicteonacha an Aigéin Chiúin is Mheiriceá sa screamh, atá ag sleamhnú timpeall 1 cm sa bhliain thar a chéile. Tarlaíonn creathanna talún má tharlaíonn sleamhnú tobann, rud a tharla i 1906 sa chrith talún a scrios San Francisco, agus arís i 1989, 1993 is 1994.
An Pobal Iéineach
Is éard atá sa bPobal Iéineach (Gearmáinis: Jenische; Fraincis: Yéniche) ná grúpa taistil a bhfuil cónaí orthu den chuid is mó sa nGearmáin, san Ostair, san Eilvéis, i Lucsamburg, sa mBeilg, agus i gcodanna den Fhrainc. I measc na dteoiricí faoina mbunús, tá an smaoineamh gur ó dhaoine imeallaithe a shíolraíos siad, agus gur dream ar leith a bhí iontu faoi thús na 19ú haoise. Ar aon chuma, tá na hIéinigh éagsúil leis na Romaigh, arb iad sin an grúpa taistil is mó san Eoraip.
Ainm
Feictear an téarma jenische ag tagairt do bhéarlagair, béarlagair gadaithe ach go háirithe, go luath sa 18ú haois. Sa gcéad leath den 19ú haois, tosaíodh ar é a úsáid ag tagairt don ghrúpa seo, mar gur measadh an seantéarma, Jauner, a bheith cáinteach, de réir dealraimh.
Drenthe
Is cúige de chuid na hÍsiltíre é Drenthe atá suite in oirthuaisceart na tíre. Is é Assen an phríomhchathair. Tá teorainneacha aige le Overijssel ó dheas, Friesland ó thiar, Groningen ó thuaidh, agus leis an nGearmáin ó thoir.
Fachtna Fáthach
Tar éis 16 nó 25 bliana a réime, agus é ar chuairt go hUladh, d'ionsaigh Eochaidh Feidhil, rí Chonnacht, in éadan Teamhrach. Le tacaíocht na nUlaidh, chuir Fachtna cath air ag Leitir Ruadh, Corann, Connacht. I rith na catha, tháinig Eochaidh timpeall ar Fhachtna, bhain a cheann de agus and rinneadh ardrí de. ''
Achar ama
I bhfoinsí ar leith, faightear croineolaíochtaí ar leith dá réim:
Cearnú an chiorcail
deas|200px|thumb|Cearnú an chiorcail Ceann d'fhadhbanna clasaiceacha na geoiméadrachta: cearnóg a tharraingt cothrom le fairsinge ciorcail, gan feidhm a bhaint ach as corr dhíreach is compás chuige. Cruthaíodh nach féidir an fhadhb a réiteach leis na huirlisí seo, agus aimsíodh cuid mhaith réiteach. Fuair na hÉigiptigh ceann go luath le cearnóg de thaobh (8/9) d, sa chás gurb é d trastomhas an chiorcail. Tugann sé seo (64/81) d 2 d'fhairsinge na cearnóige, in ionad (π/4) d 2, agus uaidh sin, π ≈ 3.160…. Úsáideadh "cearnú an chiorcal" mar mheafar barrúil do thasc dodhéanta chomh fada siar le hArastaifainéas ar a laghad, timpeall 400 RC.
Inachoididae
Fine de phortáin a chuir James Dwight Dana chun cinnn ar dtús sa bhliain 1852 is ea na hInachoididae. Níor aithníodh í mar fhine bhailí go dtí tús na 1980idí. Tá dlúthchosúlacht ag na comhaltaí leo siúd sna hInachidae, agus d' fhéadfaí na hInachoididae a aithint mar fhofhine den fhine.
Ghislaine Maxwell
Ciontóir gnéis ciontaithe agus iar-phéiceallán as Sasana is ea Ghislaine Maxwell, a rugadh ar 25 Nollaig 1961.
Sa bhliain 2021, fuarthas Maxwell ciontach sna Stáit Aontaithe i ngáinneáil ar cháilíní óga ar son Jeffrey Epstein, ciontóir gnéis mór le rá (chuir Epstein lámh ina bhás féin in 2021; bhí Maxwell ag fanacht le triail ag an am). clé|mion|[[Jeffrey Epstein, 2006]]Fuarthas Maxwell ciontach de chúig chúiseamh as sé cinn, tar éis fianaise a chloisteáil sa chúirt ó cheathrar ban a rinne cur síos ar dhrochíde ghnéis ó Epstein idir 1994 agus 2004. Tháinig an fíorasc ciontachta ar an 29 Nollaig 2021, tar éis cúig lá de bhreithniúchán ag coiste dháréag agus triail a mhair mí ar fad i Nua-Eabhrac.
Gearradh príosúnacht saoil uirthi.
Stäfa
Baile san Eilvéis is ea Stäfa atá suite i gcantún Zürich. Bhí 14,233 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2016.
Aodhán Connolly
Gairm
Ar thiomantas Ghrúpa Oibre Brexit Gnó Thuaisceart Éireann sna 2010idí, ba mhinic Connolly ag cur imní na dtrádálaithe i dTuaisceart Éireann in iúl ar na meáin le linn phróiseas an Bhreatimeachta.
Sa bhliain 2022, ghlac Connolly post le hoifig Fheidhmeannas Thuaisceart Éireann sa Bhruiséil.
Inis Crabhann
Baile i gContae Shligigh is ea Inis Crabhann (Inishcrone nó Enniscrone as Béarla). Is é an trá ghainmheach, campála turasóireachta, agus cúrsa gailf ar fad a mhealladh le líon mór de na cuairteoirí. Áirítear ar an limistéar Inis Crabhann is siad ha háiteanna Muc Dhubh, Leacán, Trotaigh, An Ráth Ghlas, Ceathrú Hobac Theas agus Ceathrú Hobac Thuaidh.
Síneann trá ghainmheach poiblí na Inis Crabhann thar limistéar fada de líne chladaigh. Tá sé roinnte in aice leis an chuid íochtarach den sráidbhaile ag abhainn bheag. Cuairteoirí fanacht go ginearálta sna heastáit bhaile. Tá dhá óstán mór ann: an Chósta Óstán Diamond agus an Sands Aigéan Óstán.
De réir dhaonáireamh na bliana 2016, bhí 1,156 duine ina gcónaí ann.
Küsnacht
Baile san Eilvéis is ea Küsnacht atá suite i gcantún Zurich. Bhí 14,143 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2016.
Iascaigh
Baile i dtuaisceart Chontae Shligigh is ea Iascaigh (Easky as Béarla). Tá sí suite ar an gcósta Atlantach, 26 mhíle ó Shligeach agus 15 mhíle ó Bhéal an Átha i gContae Mhaigh Eo. Tagann an t-ainm ón fhocal Gaelach 'iasc', agus tá an bhrí atá leis ná 'flúirse d'éisc', mar gheall ar an Abhainn Iascaigh atá suite in aice léi. Ar dtús, bhí an t-ainm 'imleach íseal' ar pharóiste Iascaigh.
Corrán Tuathail
Is é Corrán Tuathail an sliabh is airde in Éirinn agus príomhshliabh sna Cruacha Dubha, sliabhraon in Uíbh Ráthach, Contae Chiarraí. Tá sé 1041 méadar ar airde. Níl ansin ach cnocán an-íseal, áfach, i gcomparáid le mórán de shléibhte eile an domhain. Tá na céadta sliabh ar domhan atá breis agus 3,000 méadar ar airde.
Iascaigh
Stair
Tá saibhreas de stair agus oidhreacht nasctha leis an sráidbhaile agus an fhairsinge ina thimpeall.
Corrán Tuathail
Domhanleithead: 51.998020 Domhanfhad: -9.744465
Iascaigh
Caisleán Ros Laoi
Tógadh i 1207, ba é an caisleán an baile do na Taoisigh Ó Dabhda ó Tír Éire. Tógadh é ar dtús d'Oliver MacDonnell, a tháinig ansin chun baintreach Ó Dabhda a phósadh. Sprioc daingean in iarthar Co. Shligigh, tá sé suite ar ché Iascaigh. Tá cuid mhaith den chaisleán bunúsach caillte anois de bharr imeacht ama, ach fós, tá corp an chaisleáin fágtha. 63 throigh ar airde, leis an bpointe is airde darbh ainm 'leaba an mhairnéalaigh'.
An Charraig Scoilte
Ar an R297, ag imeacht amuigh go dtí Sligeach sa mbaile fearainn Cillín Dubh, is ea an bollán ón Aois Leac Oighir darbh ainm áitiúil 'an charraig scoilte'. De réir finscéil áitiúil bhí an charraig scoilte mar gheall ar argóint idir dhá fhathach ar na Sléibhte Gámh, ceann amháin acu ab ea Fionn Mac Cumhaill. Deirtear go ndúnfaidh sé suas má shiúlann aon duine idir an dá thaobh trí uaire.
Corrán Tuathail
Féach Freisin
Liosta sléibhte in Éirinn
An Leathros
Sráidbhaile cósta i gContae Shligigh is ea An Leathros (Strandhill as Béarla) atá suite thart ar 5 mhíle laistiar de Bhaile Shligigh. De réir fhigiúiirí Dhaonáireamh 2016, tá c.1753 duine ina chónaí ann.
Thônex
Baile san Eilvéis is ea Thônex atá suite i gcantún na Ginéive. Bhí 13,955 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2015.
Log na Coille
Is é Log na Coille an sliabh is airde i gCúige Laighean. Tá sé suite i Sléibhte Chill Mhantáin, i gContae Chill Mhantáin, Éire. Tá sé 926 méadar ar airde. Is é Log na Coille an 13ú sliabh is airde in Éirinn, agus an sliabh is airde i sléibhte Chill Mhantáin.
Seán Ó Mathúna
Ba náisiúnaí Éireannach é Seán Ó Mathúna (1815 - 1877) nó John O'Mahony as Béarla, a bhí i measc na daoine a bhunaigh Bráithreachas na Poblachta. Rugadh i Loch an Eanaigh, Coill Bheithne, Contae Luimnigh é sa bhliain 1816. Ba bhaill de Chumann na nÉireannach Aontaithe iad a athair agus a uncail agus ghlacadar páirt in Éirí Amach na nÉireannach Aontaithe sa bhliain 1798.
Rinne Ó Mathúna staidéar ar Sanscrait, Eabhrais agus Gaeilge i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath, cé go raibh cosc i bhfeidhm ar Chaitlicigh a fhreastal ann ag an am.
Mainistir Réadáin
Baile i gContae Shligigh is ea Mainistir Réadáin (Monasteraden as Béarla).
Seán Ó Mathúna
Bhí sé gníomhach sa ghluaiseacht a bhí ag obair i gcoinne an aontais leis an Bhreatain, faoi cheannas Dhónaill Uí Chonaill. Thosaigh sé ag éirí tuirseach leis, áfach, mar gheall ar an easpa dul chun cinn a bhí ann. Mar thoradh, chuaigh sé isteach sna hÉireannaigh Óga agus bhí ról aige san éirí amach mírathúil a bhí acu sa bhliain 1848. D'fhág sé an tír ansin, agus chaith sé tamall sa Fhrainc sular bhog sé go dtí Stáit Aontaithe Mheiriceá sa bhliain 1854.
I Meiriceá, chuir seisean agus cúpla duine eile tús le Bráithreachas na bhFíníní, craobh Mheiriceánach de Bhráithreachas na Poblachta. Ba dhuine iomráiteach é leis na Gael-Mheiriceánaigh, agus dá bharr sin rinneadh coirnéal de sa 69ú Reisimint Airm an Aontais a throid i gCogadh Cathartha SAM. Bhí sé gníomhach freisin sna ruathair a rinne na Fíníní ar Cheanada sa bhliain 1866, agus Éirí Amach na bhFíníní ar ais in Éirinn sa bhliain 1867.
Cailleadh Ó Mathúna sa bhliain 1877. Tá sé curtha i Reilig Ghlas Naíon i mBaile Átha Cliath.
Ainmníodh páirc imeartha CLG Gaeil Ghailtí i gCoill Bheithne ina onóir.
Ceatánuimhir
Comhéifeacht a shainíonn cáilíocht inlasta breosla i gcomhair inneall dócháin inmheánaigh díosail. Is í an uimhir an céatadán ceatáin i meascán le alfa-mheitiolnaftailéin atá inchomórtais, ó thaobh inlastachta de, leis an mbreosla atá á tástáil.
Conradh Maastricht
mion|clé|Plaic chomórtha, roimh Teach Limburg, Maastricht Síníodh an Conradh ar an Aontas Eorpach nó Conradh Maastricht ar an 7 Feabhra 1992 i Maastricht na hÍsiltíre. Cuireadh an Conradh i bhfeidhm ar an 1 Samhain 1993. Leis an gconradh seo, bunaíodh an tAontas Eorpach, agus cruthaíodh an euro mar thoradh air (a tháinig i bhfeidhm sna blianta 1999-2002). Tugadh stádas foirmiúil don Chomhairle Eorpach, a chuireann dlús agus treoirlínte  polaitiúla d'fhorbairt an Aontais.
Sanssouci
mion|400px|An Palás Sanssouci in [[Potsdam]] Palás rocócó is ea Sanssouci a tógadh i bPotsdam na Gearmáine (1745–1747) ar son Friedrich II na Prúise. Chomhoibrigh sé féin leis an ailtire Georg Wenzeslaus von Knobelsdorff (1699–1753) sa dearadh. Caomhnaíodh é ina bhunstaid, agus anois tá roinnt gailearaithe ealaíne ann.
Conradh Maastricht
mion|Síniú, an t-aire Gerry Collins, Conradh Maastricht|clé
Louis Leakey
Antraipeolaí Briotanach a saolaíodh i gKabete sa Chéinia ab ea Louis Seymour Bazett Leakey (7 Lúnasa 1903 – 1 Deireadh Fómhair 1972). Ag obair lena bhean chéile Mary Leakey (née Nicol, 1913-1996), thochail sé i Mám Alduvai sa Tansáin agus tháinig ar iontaisí Homo habilis, duine réamhstairiúil: blaosc i 1959, agus iontaisí suntasacha eile i 1964 is 1967. Rinne a mhac Richard Leakey (1944-2021) tuilleadh fionnachtana tábhachtacha sa réigiún.
Seán Mac Gloinn
Is iománaí é Seán Mac Gloinn, nó Jonathan Glynn mar a thugtar air i mBéarla. Rugadh é ar an 7 Meitheamh 1993. Is as Contae na Gaillimhe é.
An Mullach Mór
Baile i gContae Shligigh is ea An Mullach Mór (Mullaghmore as Béarla).
Meilen
Baile san Eilvéis is ea Meilen atá suite i gcantún Zürich. Bhí 13,701 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2015.
Dlí Snell
mion| [[Athraonadh|Athraonadh an tsolais ag an gcomhéadan idir dhá mheán de chomhéifeachtaí athraonacha éagsúla, le n2> n1. Ó tharla go bhfuil an treoluas níos ísle sa dara mheán (v2 <v1), tá an uillinn athraonta θ2 níos lú ná an uillinn ionsaithe θ1; is é sin, tá an ga sa mheán leis an chomhéifeacht  níos airde níos gaire don normal.]] Tugtar Dlí Snell (ar a dtugtar Dlí Snell-Descartes agus Dlí an athraonta freisin) ar dhara dlí an athraonta, in onóir do Willebrord Snell (1591-1626), matamaiticeoir Dúitseach (ar a dtugtar Snellius freisin) a tháinig air sa bhliain 1621,
Tugann Dlí Snell, san optaic, an gaol idir conair an tsolais a thógann ga solais agus é ag trasnú teorainn nó dromchla an deighilte idir dhá shubstaint atá i dteagmháil lena chéile agus comhéifeacht athraonta éagsúil ag gach ceann acu.
Binaural (albam)
Is albam ón bhanna Pearl Jam é Binaural, a eisíodh i mí Bealtaine na bliana 2000.
Dlí Snell
Níor foilsíodh cuntas ar dhlí Snell go dtí gur luaigh Christiaan Huygens é ina thráchtas ar sholas (Traité de la Lumière).
Planoise
Ceantair sa Fhrainc is ea Planoise. Bhí 20,700 duine ina gcónaí sa chathair (1999).
Dlí Snell
San optaic, úsáidtear an dlí i rianú ghathanna chun uillinneacha ionsaithe nó athraonta a ríomh, agus in optaic thurgnamhach chun comhéifeacht athraonta ábhair a fháil. Bíonn an dlí i bhfeidhm freisin i meitea-ábhair, a ligeann solas a bheith lúbtha "ar gcúl" ag uillinn diúltach athraonta le comhéifeacht athraonta diúltach.
Luann dlí Snell go bhfuil an cóimheas idir sinis na n-uillinneacha ionsaithe agus athraonta comhionann i gcomhréir le chóimheas na dtreoluas toinne sa dá mheán, nó i gcomhréir le deilín chóimheas  na gcomhéifeachtaí athraonta
Horw
Baile san Eilvéis is ea Horw atá suite i gceantar Lucerne. Bhí 13,788 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2015.
Conchúir Ó Faoláin
Is iománaí é Conchúir Ó Faoláin, nó Conor Whelan mar a thugtar air i mBéarla. Rugadh é ar an 31 Deireadh Fómhair 1996. Is as Contae na Gaillimhe é. Bhain sé gradam 'All Star' amach i 2017.
Frederick Sanger
Bithcheimicí a saolaíodh i Rendcomb Shasana ab ea Frederick Sanger (13 Lúnasa 1918 – 19 Samhain 2013). Rinne sé amach ord na n-aimínaigéad (51 díobh) ar an bpróitéin inslin, an chéad uair a rinneadh a leithéid do phróitéin ar bith. Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice as i 1958. Rinne sé taighde ceannródaíoch ar struchtúr móilíneach na n-aigéad núicléasach, DNA is RNA, agus bhuaigh sé Duais Nobel arís i 1980 as, an chéad duine a bhuaigh an Duais Nobel chéanna faoi dhó.
Leamhan coidlín
Leamhan beag neamhlonrach a bheireann uibheacha ar úlla is torthaí eile is ea an leamhan coidlín (Cydia pomonella). Itheann na cruimheanna an taobh istigh de na torthaí roimh theacht amach le pupú i gcocún síoda. Is lotnaidí suntasacha ar úlla saothraithe iad.
An Ros, Co. Shligigh
Baile i gContae Shligigh is ea An Ros (Rosses Point as Béarla).
Richterswil
Baile san Eilvéis is ea Richterswil atá suite i gcantún Zürich. Bhí 13,304 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2016.
Versoix
Baile san Eilvéis is ea Versoix atá suite i gcantún na Ginéive. Bhí 13,263 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2015.
Oftringen
Baile san Eilvéis is ea Oftringen atá suite i gcantún Aargau. Bhí 13,251 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2015.
Ar Fore Dydd Nadolig
Scéal do pháistí le David Fitzgerald (ón Bhéarla: A Very Berry Christmas ) atá curtha in oiriúint don Bhreatnais le Siân Lewis is ea Ar Fore Dydd Nadolig. (Gaeilge:Ar Maidin Lá Nollag). D’ fhoilsigh an comhlacht priontála agus foilsitheoireachta Gomer Press an leabhar in 2012. Cuireadh an leabhar i gcló sa bhliain 2013.
Is dócha go bhfuil an teideal díorthaithe as carúl Breatnaise den ainm céanna, teoranta do chúig nóta amháin, agus b’fhéidir gurb é an carúl Breatnaise is sine a mhaireann.
Cur síos gairid
Mar gheall ar na srutháin sneachta ní féidir leis an Uasal Gethin dul go dtí an sráidbhaile agus mar sin maisíonn sé crann Nollag i gcomhair an ghairdín. Ach in ainneoin na n-iarrachtaí is fearr, níl cuma chomh maith air mar a bhí beartaithe.
Conchúr Ó Cuana
Is iománaí é Conchúr Ó Cuana, nó Conor Cooney mar a thugtar air i mBéarla. Rugadh é ar an 22 Deireadh Fómhair 1992. Is as Contae na Gaillimhe é. Bhain sé gradam 'All Star' amach i 2017.
Seán Quinn
Fear gnó ba ea Seán Quinn (a rugadh ar 5 Nollaig 1947), an fear is saibhre in Eirinn go dtí 2011. Cinneadh gurbh fhéimheach é ar 16 Eanáir 2012,
Bhunaigh Quinn an Quinn Group sa bhliain 1973; tugtar Mannok air inniu. Tá a cheanncheathrú suite i nDoire Loinn, Contae Fhear Manach
Amriswil
Baile san Eilvéis is ea Amriswil atá suite i gcantún Thurgau. Bhí 13,113 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2015.
Winston Churchill
Polaiteoir agus ceannaire cogaidh Sasanach ab ea Winston Spencer Churchill, (30 Samhain 1874 — 24 Eanáir 1965). Mac le státaire Sasanach eile Randolph Churchill, a bhí ann. Chaith sé tréimhse ina oifigeach airm san India, agus ghlac sé páirt i gCath Omdurman i gcoinne lucht leanúna an Mhahdaí sa tSúdáin freisin. Ina dhiaidh sin, ghlac sé páirt i Cogadh na mBórach.
Ón mbliain 1900 anuas, bhí sé ina Fheisire don Pháirtí Choimeádach, ach thréig sé an páirtí sin ar mhaithe leis na Liobrálaigh sa bhliain 1904. Bhí sé ina fho-rúnaí do na coilíneachtaí. Sa bhliain 1911, cuireadh i mbun na hAimiréalachta é, agus choinnigh sé an post sin go dtí an Chéad Chogadh Domhanda. Bhí sé ar dhuine acu siúd a cheap an plean chun cathéadan nua a oscailt i nGallipoli i gcoinne na hImpireachta Otamánaí sa bhliain 1915, ach theip ar an bplean seo go tubaisteach. Bhí sé ina Rúnaí Stáit do chúrsaí na cogaíochta sna blianta 1919—1921, agus, mar sin, b'ar a chrann-san a thit sé an Conradh Angla-Éireannach a shíniú sa bhliain 1921. B'é an conradh seo a chuir tús le Saorstát Éireann. Bhí sé go mór i gcoinne na Réabhlóide Boilséiví, agus é á rá gur cheart an Boilséiveachas 'a thachtadh sa chliabhán'.
D'fhill sé ó na Liobrálaigh go dtí an Páirtí Coimeádach sa bhliain 1925. Bhí sé ina Sheansailéir Státchiste sa bhliain 1925 nuair a ghlac an Ríocht Aontaithe leis an Órchaighdeán in athuair agus le linn na hollstailce i 1926.
Thosaigh blianta deacra a shaoil sa bhliain 1931 nuair a theip air post a fháil sa rialtas.
Bhí sé ina Phríomh-Aire ar an mBreatain an chuid ba mhó de bhlianta an Dara Cogadh Domhanda 1940—1945, tar éis dó teacht i gcomharbas ar Neville Chamberlain. Bhí sé ina shiombail do mhuintir na Breataine i rith an chogaidh. Chaill sé olltoghchán na bliana 1945 i gcoinne Pháirtí an Lucht Oibre faoi Clement Attlee. Tar éis dó roinnt blianta a chaitheamh sa fhreasúra, ghnóthaigh sé olltoghchán Deireadh Fómhair sa bhliain 1951, agus bhain sé amach oifig an phríomh-aire arís. D'fhan sé i mbun na hoifige sin go dtí an bhliain 1955.
Bronnadh Duais Nobel na Litríochta air sa bhliain 1953 as ucht na gcuimhní cinn a d'fhoilsigh sé idir na blianta 1948 agus 1953. Fuair sé bás ar an 24 Eanáir 1965.
Tús a Shaoil
thumb|Churchill ina bhuachaill óg - 1884 Rugadh Churchill i bPálás Blenheim i Sír Oxford, don Tiarna Randolph Spencer Churchill agus dá bhean Mheiriceánach, Jeanette ("Jennie") Jerome. B'é Spencer-Churchill sloinne an teaghlaigh ar fad, go hoifigiúil, ach ba nós leis an athair agus lena mhac riamh gan ach "Churchill" a úsáid sa saol poiblí. Teaghlach diúcach ab ea muintir Churchill, nó b'é John Churchill, an chéad Diúc Marlborough, a chuir tús leis an teaghlach an chéad uair, thiar sa seachtú haois déag. Ní raibh ceachtar dá thuismitheoirí sásta mórán bábaíochta a thabhairt do Winston óg, agus chuaigh uaigneas a chéad óige go mór mór i bhfeidhm air. Mhair iarsmaí an uaignis seo ag luí air go lá a bháis, de réir a chuimhní cinn.
Chaith Winston óg an chuid ba mhó dá óige i scoileanna cónaitheacha, agus an scolaíocht ag éirí leis go measartha. Ní raibh mórán maithe ann le léann ná Laidin a thógáil, ach bhí sé ina fhear mór Béarla agus scríbhneoireachta riamh. Siúd is nach raibh caidreamh maith aige lena thuismitheoirí, a raibh sé ag santú a ngrá gan mórán freagra a fháil, bhí sé an-luiteach lena bhuime, Elizabeth Ann Everest, a dtugadh sé "Woom" uirthi.
Bhí suim ag Winston i matamaitic agus i stair, ach má bhí féin, ní raibh meas an mhadra ag a mhúinteoir Laidine air, agus ó ba rud é go raibh an Laidin ar an ábhar ba thábhachtaí i scoileanna an ama, b'ionann sin is a rá go raibh sé ina dhrochscoláire de réir an chaighdeáin chomhaimseartha. Sin é an cineál míchlú a ghreamaigh de, go háirithe de dheasca an drochmheasa a léirigh a athair dó. clé|mion|1889, Winston Churchill ar dheis lena mháthair
Ag Saighdiúireacht
Mar sin féin, chuaigh an fear óg ag foghlaim saighdiúireachta in acadamh na n-oifigeach i Sandhurst. Chaith sé tréimhse ina oifigeach airm san India, agus ghlac sé páirt i gCath Omdurman i gcoinne lucht leanúna an Mhahdi sa tSúdáin freisin, ar an dara lá de Mheán Fómhair, 1898. Bhí sé ina oifigeach airm, agus é ag obair don nuachtán Sasanach The Morning Post ag an am céanna. D'éirigh leis bheith páirteach san ionsaí, cé nár theastaigh ón gceannaire Briotanach, Horatio Kitchener go mbeadh Churchill ann. Ina leabhar The River War ("Cogadh na hAbhann") thug sé cur síos cuimsitheach ar an ionsaí (Ziegler, 1973). Ina dhiaidh sin, ghlac sé páirt i gCogadh na mBórach, agus cimíodh é. D'éirigh leis éalú ó na Bóraigh, ar ndóigh, agus ba mhór an t-ábhar adhnua é san am an teitheadh a rinne sé. mion|Winston Churchill leis na 4th Hussars in [[An India|India, 1899]] Chuaigh sé le hiriseoireacht chogaidh thíos ansin, agus ar ball beag, fuair sé é féin ina chime ag na Bóraigh, i ndiaidh an ionsaí a thug siadsan faoi thraein armúrtha Arm na Breataine. D'éirigh le Churchill óg, áfach, a éalú a dhéanamh as an mbraighdeanas seo, agus nuair a chuala an saol mór ar an eachtra seo, bhí ainm Winston Churchill i mbéal na ndaoine ar fad, mar a bheadh laoch náisiúnta ann. Tar éis tubaiste Gallipoli chuaigh Churchill ar ais ag saighdiúireacht in airm na Briotáine i gcoinne na Gearmánaigh sa Fhrainc. mion|Feabhra 1900, [[Durban, iriseoir san Afraic Theas]]
Leamhan dosóige
Leamhan meánach, nach mbíonn próboscas aige de ghnáth. Na sciatháin bán, le dathanna dorcha. Na cruimheanna gruagach gealdaite. Ribí gruaige fite i mballaí an chocún criosaláide.
Santal
Crann leathsheadánach atá dúchasach d'oirdheisceart na hÁise. Na duilleoga urchomhaireach ubhchruthach, na bláthanna neamhfheiceálach dearg i gcloig 4 liopa. Faightear adhmad cumhra ón adhmad seachtrach bán, agus déantar snoíodóireacht, túis is bataí túise as sin. Déantar ola santail ón gcroí crua buí adhmaid, agus baintear feidhm as na fréamhacha i ndéanamh cumhrán is gallúnaí.
Winston Churchill
Polaiteoir Liobrálach
In olltoghcháin na bliana 1906, bhain Churchill amach suíochán i Manchain. Chaith sé seal ina Fho-Rúnaí Stáit do na Coilíneachtaí, nuair a bhí Henry Campbell-Bannerman ina Phríomh-Aire Liobrálach. Bhí meas ag baill an Chaibinéid ar Churchill, áfach, agus nuair a tháinig Herbert Asquith i gcomharbas ar Campbell-Bannerman mar Phríomh-Aire, rinneadh ball den Chaibinéad de Churchill, is é sin, an Rúnaí Stáit Trádála agus Tionsclaíochta. In éineacht agus i gcomhar le Seansailéir an Státchiste David Lloyd George, chrom Churchill ar leasuithe radacacha sóisialta a chur i gcrích.
Sa bhliain 1910, fuair Churchill céim suas nua, nó cuireadh i mbun na gcúrsaí inmheánacha é mar Rúnaí Baile. Ansin, tharraing sé criticeoireacht áirithe air féin, le linn na n-imeachtaí ar tugadh "Léigear Shráid Sidney" orthu, sa bhliain 1911. Is é an scéal a bhí ann ná gur éirigh ina chogadh dearg idir drong d'ainrialaithe Laitviacha a bhí i ndiaidh a seadú a dhéanamh sa Bhreatain, agus saighdiúirí Briotanacha. Nuair a cuireadh léigear ar na hainrialaithe i Sráid Sidney, thosaigh siad ag loscadh urchair leis na saighdiúirí, agus chuaigh Churchill i láthair an chatha, beag beann ar an tine a bhí á scaoileadh as an teach imdhruidte. Lochtaíodh é faoin éadromántacht seo, chomh maith leis an dóigh ar choisc sé ar an mbriogáid dóiteáin an tine a mhúchadh nuair a bhí teach na sceimhlitheoirí ar bharr lasrach. clé|mion|1916 Sa bhliain 1911, cuireadh Churchill i gceannas ar an Aimiréalacht, agus b'ansin a d'fhan sé go dtí an Chéad Chogadh Domhanda. Rinne sé an-iarracht an cabhlach a dhéanamh cothrom le dáta. Mar shampla, theastaigh uaidh ola a chur in áit an ghuail mar bhreosla do na longa, rud a d'éiligh gaisce innealtóireachta. D'úsáid sé ciste an chabhlaigh leis an chéad tanc cogaidh a fhorbairt, rud nár thaitin le cách, nó síleadh, ag an am, go raibh sé ag claonchasadh airgid agus ag trasnú isteach ar dhlínse an Airm.
B'éigean do Churchill éirí as an oifig nuair a chuir Asquith an chéad rialtas eile le chéile. Comhrialtas ab ea é a raibh na Coimeádaigh ag glacadh páirte ann, agus is é an coinníoll a chuir siad ar Astuith ná nach suifidís in aon rialtas le Churchill. Mar sin, thréig Churchill an rialtas, mar a héilíodh air. Chuaigh sé chun cogaidh chomh maith le duine, agus chaith sé roinnt ama ar fiannas ar an gcathéadan thiar.
Ag Filleadh ar an bPolaitíocht
I ndeireadh na bliana 1916, tháinig Lloyd George i gcomharbas ar Asquith mar Phríomh-Aire. Mar sin féin, ba leasc leis na Liobrálaigh ar dtús Churchill a chur i mbun cúraimí rialtais arís, ó bhí eagla orthu roimh thrioblóidí leis na Coimeádaigh. Mar sin féin, fuair Churchill oifig an Aire Lón Cogaidh i Mí Iúil 1917. I ndiaidh an chogaidh, chaith Churchill seal ina Stát-Rúnaí Cogaidh agus seal eile ina Stát-Rúnaí Aerfhórsa. Faoin am seo, bhí ceannaircí ar siúl sna críocha a fuair an Bhreatain le rialú faoi shainordú nuair a thit an Ríocht Otamánach as a chéile, agus tharraing Churchill míchlú áirithe air féin i súile ár nglúine-ne, chomh díocasach agus a bhí sé faoi úsáid an gháis nimhe leis na ceannaircí seo a chloí:
mion|1921 Faoin am seo, sna blianta 1919—1920, ghearr Churchill síos go mór ar an gcaiteachas cogaidh. Bhí sé an-bhuartha faoi fhorbairt pholaitiúil na Rúise san am seo, agus é den tuairim nár mhiste ladar a chur i gcúrsaí na tíre sin leis an mBoilséiveachas a thachtadh ina chliabhán. Bhí sé in ann áitiú ar an gCaibinéad gurbh é lár leasa na Breataine é fórsaí idirghabhála na Breataine a choinneáil ag obair sa Rúis chomh fada agus ab fhéidir, beag beann ar fhreasúra Pháirtí an Lucht Oibre. Sa bhliain 1920, i ndiaidh do na saighdiúirí Sasanacha glanadh amach as an Rúis, chuidigh Churchill leis na Polannaigh airm agus armlón a fháil ón mBreatain nuair a bhí siad ag cur cogaidh ar na Rúisigh faoin Úcráin. clé|mion|Shínigh Churchill an [[Conradh Angla-Éireannach]]
Conradh Angla-Éireannach
Sa bhliain 1920, rinneadh Stát-Rúnaí na gCoilíneachtaí de Churchill. Dá thoradh sin, b'eisean a shocraigh is a shínigh an Conradh Angla-Éireannach leis na hÉireannaigh—an conradh a chuir Saorstát Éireann ar bun.
Shínigh Churchill an Conradh Angla-Éireannach ar an 6 Nollaig 1921. Ach ar 22 Meitheamh 1922, scaoileadh marbh n Marascail Machaire Henry Wilson, ar leac a dhorais féin i lár Londain. Bhí Wilson ina chomhairleoir slándála do Phríomh-Aire Tuaisceart Éireann, James Craig ag an am céanna.
Bhí Churchill den tuairim gur poblachtánaigh frith-Chonartha ba chúis leis an marú. Mar thoradh, chuir Churchill brú ar an gCoileánach ionsaí a dhéanamh ar na Ceithre Cúirteanna, ruad a tharla ar 27 Meitheamh 1921.
Idir Dhá Chogadh
I Mí Dheireadh Fómhair den bhliain 1922, chuaigh Churchill faoi scian an mháinlia leis an aipindic a bhaint de, agus ag filleadh ón ospidéal dó fuair sé an rialtas scortha roimhe, agus olltoghchán nua ar na bacáin. Bhí an Páirtí Liobrálach ar tí titim as a chéile de dheasca na faicseanaíochta inmheánaí, agus níor éirigh an toghchánaíocht le Churchill. Sciob Edwin Scrymgeour, a bhí ina ionadaí do mhionpháirtí ólséantóireachta, suíochán Dhùn Dèagh ó Churchill, a fuair é féin fágtha gan Aireacht, gan Feisireacht, gan aipindic, mar a dúirt sé féin.
Rinneadh Aire Airgeadais, nó Seansailéir an Státchíste, de Churchill arís, ach nuair a d'fhill an Ríocht Aontaithe ar an órchaighdeán faoina cheannas-san, tharraing an beart seo díbhoilsciú, dífhostaíocht agus trioblóidí oibreachas ina dhiaidh. Sa bhliain 1926, chuaigh na mianadóirí ar stailc in aghaidh Churchill, agus tháinig na ceardchumainn eile sna sálaí acu go dtí go raibh an tír ar fad curtha ó obair ag an ollstailc. Nuair a chinn Churchill ar an órchaighdeán a athbheochan, spreag sé an t-eacanamaí clúiteach úd John Maynard Keynes chun criticeoireacht phoiblí a dhéanamh ar pholasaithe an Aire. Bhí Keynes den bharúil go dtarraingeodh athbheochan an órchaighdeáin géarchéim dhomhanda eacnamaíochta ina diaidh. Bhí an ceart ag Keynes, agus is é an rud a deireadh Churchill le súil ar ais ar na laethanta seo nár chinn sé ar chomhairle níos measa riamh lena lá ná comhairle an órchaighdeáin. Lena cheart a thabhairt do Churchill, ní raibh oideachas eacnamaíochta air, agus ní raibh sé go bunúsach ach ag leanúint chomhairle Mhontague Norman, a bhí i gceannas ar Bhanc Shasana ag an am.
Bhí Churchill scanraithe roimh an gCumannachas, agus é den bharúil gur chóir smacht a chur ar na stailceoirí le meaisínghunnaí, leis an tír a tharrtháil. San am seo, chuir sé in iúl go raibh dáimh áirithe aige le Benito Mussolini, ó bhí sé den tuairim go mbeadh an Faisisteachas san Iodáil ina sciath chosanta in aghaidh choinscleo an Chumannachais.
Chaill na Coimeádaigh olltoghchán na bliana 1929, agus sna blianta a tháinig ina dhiaidh sin, bhí Churchill ag easaontú le cinnirí an pháirtí faoi na táillí caomhnaitheacha custaim agus faoi rialtas dúchais na hIndia. Nuair a tháinig an Rialtas Náisiúnta le chéile faoi cheannas Ramsay Mac Donald sa bhliain 1931, níor tairgeadh aireacht ar bith dó ar an rialtas. Bhí an chuma ar an scéal go raibh a thréimhse istigh mar pholaiteoir, agus mar sin, chrom sé ar scríbhneoireacht, cosúil leis an mbeathaisnéis a scríobh sé faoina shinsear clúiteach John Churchill, chéad-Diúc Marlborough, agus stair na náisiún Béarla (A History of the English-Speaking Peoples). Bhí sé go tréan talcánta ag cur in aghaidh neamhspleáchas na hIndia.
Ina dhiaidh sin, áfach, d'éirigh Adolf Hitler chomh bagarthach is nach dtiocfadh le Churchill dearmad a dhéanamh de a thuilleadh. Nuair a bhí an chuid eile den náisiún ag áitiú orthu féin go mbeadh sé indéanta Hitler a ghiúmaráil is a chealgadh chun comhoibrithe, bhí Churchill ag tabhairt rabhaidh cheana féin faoi chomh riachtanach agus a bhí sé téisclim chogaidh a dhéanamh le haghaidh na troda a chaithfí a chur ar na Gearmánaigh an lá ab fhaide anonn.
Príomh-Aire i mBlianta an Chogaidh
thumb|280px|Churchill le [[Franklin D. Roosevelt|Roosevelt - Talamh an Éisc - 1941]] Nuair a thosaigh an cogadh, cuireadh Churchill i mbun chúrsaí an chabhlaigh, agus le linn an "Chogaidh Bhréige" roimh ruathair aeir na nGearmánach ar an mBreatain Mhór, tharraing sé níos mó súil air féin ná aon duine eile san oifig seo. Bhí Churchill inbharúla gur chóir Narvik, an cuan Ioruach, agus Kiruna, an chathair mhianadóireachta sa tSualainn, a shealbhú roimh theacht na nGearmánach. Ní raibh an chuid eile den rialtas ar aon tuairim leis, agus mar sin, ní dheachaigh na Sasanaigh i dtír i Narvik sula raibh na Gearmánaigh ag déanamh forghabhála ar an tír cheana féin. Mar sin, bhí na Naitsithe ábalta an Iorua a ghabháil agus ruaigeadh a chur ar na Sasanaigh ó Narvik.
I mBealtaine 1940, agus na Gearmánaigh ag teannadh isteach tríd an mBeilg agus tríd an Ísiltír, tháinig sé chun solais nach raibh muintir na Breataine Móire sásta leis an dóigh a raibh an Príomh-Aire Chamberlain ag fearadh an chogaidh. D'éirigh Chamberlain as, agus b'é Churchill a tháinig i gcomharbas air. D'fháiltigh Churchill na páirtithe polaitiúla eile isteach sa rialtas nua, agus ós rud é nach raibh na cúrsaí cosanta agus cogaidh fágtha faoi aon duine amháin go dtí sin, ghlac sé air féin dualgaisí an aire cosanta chomh maith. D'fhág sé déantús agus táirgeacht na n-eitleán cogaidh faoina sheanchara, an Tiarna Beaverbrook. Ó bhí Beaverbrook ina fhear maith gnó agus eagraíochta, bhí sé in ann tionsclaíocht na Breataine Móire a shlógadh chun téisclime cogaidh.
Ó bhí bua na hóráidíochta ag Churchill, bhí sé ábalta sracadh nua a chur i muintir na Breataine Móire in am an ghátair. Thabhaigh a chuid óráidí clú agus cáil dó. Sa chéad óráid a thug sé agus é ina Phríomh-Aire, dúirt sé:
Choinnigh muintir na Breataine Móire cuimhne ar na focail seo freisin:
Nuair a thosaigh Cath na Breataine Móire, agus na Gearmánaigh ag tabhairt ruathar aeir i ndiaidh a chéile faoin oileán, dúirt sé "nach raibh a leithéid de mhórán riamh faoina leithéid de chomaoin ag a leithéid de bheagán" - bhí sé ag tagairt don dóigh a raibh muintir na tíre ar fad faoi chomaoin ag eitleoirí an Aerfhórsa Ríoga.
Bhí Churchill an-mhór le Franklin Delano Roosevelt, Uachtarán na Stát Aontaithe, rud a chuidigh leis soláthar ríthábhachtach treallaimh agus armálacha ó Mheiriceá a chinntiú don Bhreatain Mhór. Tháinig seisean agus Roosevelt le chéile ag dhá chruinniú straitéiseach déag, agus b'ag na cruinnithe seo a socraíodh polasaithe lárnacha an chogaidh, ar nós an tús áite a tugadh do chogadh na hEorpa, an Forógra Atlantach a chuir an chéad dúshraith le hECAT (NATO) agus Forógra na Náisiún Aontaithe. Chuir Churchill bun freisin le Coiste Feidhmitheach na nOibríochtaí Speisialta (SOE, Special Operations Executive), le sabaitéireacht a dhéanamh ar oibríochtaí cogaidh na nGearmánach sna tíortha a bhí forghafa ag na Naitsithe. D'éirigh sách maith leis an gcoiste seo, agus é ag comhoibriú go dlúth leis na gluaiseachtaí frithbheartaíochta sna tíortha forghafa. Smaoineamh de chuid Churchill ab ea é freisin na fórsaí commandó a bhunú. Ón taobh eile de, bhí alcólachas Churchill ag dul chun donais, agus an cogadh ag druidim chun deiridh. Chinn sé ar go leor droch-chomhairlí, agus fosta, bhí sé sásta faomhadh a thabhairt don léirscrios a rinne eitleáin bhuamála na Breataine ar chathair Dresden gan aon chúis cheart cogaíochta, nuair a bhí an cogadh féin beagnach thart, agus an chathair féin ag cur thar maoil le sibhialtaigh—teifigh ó chríocha tréigthe thoir na Gearmáine. Lena cheart a thabhairt do Churchill, is é an dearcadh a bhí ag na daoine san am gur cuidiú mór ab ea buamáil Dresden leis na comhghuaillithe Sóivéadacha.
thumb|280px|Churchill le [[Iósaf Stailín|Stailín agus Roosevelt ag Comhdháil Yalta sa bhliain 1945.]] Dealraíonn sé, freisin, go raibh milleán éigin ar Churchill as gorta mór Bengal sa bhliain 1943. Fuair thart ar thrí mhilliún de dhaoine bás de dheasca an ghorta seo a bhí cosúil le drochshaol na hÉireann ar go leor dóigheanna. Is é sin, tháinig meath ar na barra nuair a buaileadh an rís le tolgadh fungais, agus ní raibh Churchill sásta teacht chun tarrthála dóibh siúd a fágadh ar an mblár fholamh. Is follasach, áfach, gur chuir an cogadh go mór mór leis an easpa bia a rinne an ródach seo.
Bhí Churchill fonnmhar, freisin, teorainneacha na Polainne a shocrú ar bhealach a thaitin le Stailín i bhfad níos mó ná leis na Polannaigh féin. Cuireadh bun leis an socrú seo nuair a tháinig Roosevelt, Churchill agus Stailín le chéile i gCasablanca sa bhliain 1943, ach is gnách leis na Polannaigh a rá gurb i gcruinniú mullaigh Yalta i dtús na bliana 1945 a "dhíol Churchill le Stailín" iad. Níor bhac Churchill le barúil an Rialtais Pholannaigh i Londain a iarraidh i dtaobh an tsocraithe seo. Go bunúsach, bhí Churchill féin barúlach go gcaithfí ceist na dteorainneacha in Oirthear na hEorpa a fhreagairt tríd na teorainneacha nua a tharraingt de réir na náisiúntachtaí. Mar sin, ós rud go raibh níos mó Bílearúisigh agus Úcránaigh ina gcónaí in Oirthear na Polainne, ní raibh sé as cosán a rá gurbh fhearr iad a chur in aon stát amháin leis na Bílearúisigh is na hÚcráinigh eile, mar atá, an tAontas Sóivéadach.
Ba náir le Churchill, áfach, an dóigh ar fágadh na Cumannaigh ag rialú na Polainne i ndiaidh an chogaidh, beag beann ar rialtas dlíthiúil na Polainne i Londain. Thuig sé go rómhaith an feall a bhí imeartha aige in aghaidh a thola féin ar an chéad chomhghuaillí a bhí ag an mBreatain Mhór i dtús an chogaidh, ach ní raibh sé ábalta an feall a chosc sna cruinnithe mullaigh. clé|mion|[[Maracó|Marrakesh, Morocco, ar 13 Eanáir 1944 le De Gaulle]]
I nDiaidh an Chogaidh
Cé go raibh meas an laoich ar Churchill i ndiaidh an chogaidh, ní hionann sin is a rá nach raibh muintir a thíre in ann locht a fháil nó a aithint air. Bhí sé go tréan in aghaidh an stáit shoilíosaigh, an oideachais shaoir agus an leasa shóisialta. Bhí tuirse ar mhuintir na Breataine Móire i ndiaidh an chogaidh, áfach, agus iad ag santú an chirt agus an chothroim shóisialta ar chuir siad an oiread sin catha ar a shon. Ó bhí an chuma ar an scéal nach mbeadh Churchill sásta deachú an chogaidh a íoc leo, chaith siad as a oifig é agus vótáil siad isteach Clement Attlee agus Páirtí an Lucht Oibre i dtoghchán na bliana 1945. Níl gach staraí den tuairim, áfach, gurb é seasamh Churchill a chaill an toghchán air. Is fearr leosan a rá nach raibh na vótóirí míshásta le Churchill go pearsanta, ach lena pháirtí.
Bhí Churchill an-bháúil leis an Eorpachas, agus é ar duine d'ailtirí an Chómhargaidh agus an Aontais Eorpaigh. Chuidigh sé leis an bhFrainc, freisin, buansuíochán a bhaint amach i gComhairle Slándála na Náisiún Aontaithe. Bhí sé den bharúil fosta go raibh rialtas domhanda de dhíth, an lá is faide anonn, le todhchaí an chine dhaonna a tharrtháil:
Go gairid i ndiaidh an chogaidh, rinne sé an tagairt chlúiteach don chuirtín iarainn idir Iarthar agus Oirthear na hEorpa. Tháinig an teilgean cainte féin ó Joseph Goebbels, máistir bolscaireachta na Gearmáine Naitsíche, ach nuair a bhain Churchill a chasadh féin as an meafar, chuir sé i mbéal agus i gcuimhne na ndaoine é:
An Dara Téarma ina Phríomh-Aire dó
Bhí corrthónacht agus leadrán ar Churchill sna blianta a chaith sé san fhreasúra i ndiaidh an chogaidh. Nuair a chaill an Lucht Oibre olltoghchán na bliana 1951, d'fhill Churchill go dtí Sráid Uí Dhuinnín arís. Mhair sé ina Phríomh-Aire go dtí gur éirigh sé as an bpolaitíocht sa bhliain 1955. Le linn an téarma seo, d'athnuaigh sé an "caidreamh speisialta" leis na Stáit Aontaithe ar chuir sé bun leis i mblianta an chogaidh, agus é an-ghnóthach ag cruthú an eagair pholaitiúil iarchogaidh.
Mar sin féin, fuair sé é féin in achrann i dtrioblóidí sna coilíneachtaí nár cheadaigh dó clú ceart a bhaint amach as cibé rud a d'éirigh leis go maith sa Bhreatain Mhór féin. B'é ba chúis leis na trioblóidí seo ná an dóigh a raibh cumhacht agus stádas na Breataine Móire ag trá sna cúrsaí idirnáisiúnta. Ós rud é gur fear Impireachta ab ea Churchill go smior, ba dual dó freagra na láimhe láidre a thabhairt ar ghéarchéimí den chineál seo.
Conspóid na hArtola san Iaráin
Nuair a tháinig Churchill ar ais mar Phríomh-Aire, chrom sé ar rialtas Mossadegh a chur ag guagaíl. Bhí an dá thaobh ag iarraidh fad a bhaint as an gconspóid le tairiscintí doghlactha, agus sa deireadh thiar thall, theip ar na comhchainteanna go hiomlán. Ansin, agus an damáiste a bhí á dhéanamh don Iaráin ag an gcosc trádála, thosaigh an t-arm agus an chuid de pharlaimint na hIaráine a bhí fabhrach don Bhreatain Mhór, thosaigh siad pleananna a oibriú amach le Mossadegh a chur as oifig le lámh láidir.
Bhí Winston Churchill agus a Aire Gnóthaí Eachtracha ag iarraidh an craiceann is a luach a bheith acu. Ó thaobh amháin, theastaigh uathu an Iaráin a chur ar bhealach a leasa i gcúrsaí polaitíochta agus eacnamaíochta - an tír a fhorbairt is a fheabhsú. Ón taobh eile de, ba leasc leo an Comhlacht Artola a fhágáil faoi smacht na nIaránach, siúd is gurb ar éigean a d'fhéadfaí an tír a fheabhsú gan airgead artola. Ar dtús, bhí siad ag tacú le Sayyid Zia, ó shíl siad go mbeadh sé indéanta gnóthaí a shocrú leis siúd, ach nuair a chuaigh an díospóireacht i bhfad, thosaigh siad ag tógáil uisce faoi thalamh leis an Arm. Mar sin, bhí rialtas Winston Churchill tar éis an plean céanna a ghlacadh chucu a bhí ag rialtas Attlee roimhe sin—is é sin, forghabháil chumhachta a chur i bhfeidhm in aghaidh Mossadegh. 280px|thumb|Churchill i gCeanada - 1954
Níor mhaolaigh ar an ngéarchéim le teacht na bliana 1953 ach an oiread. Chinn Churchill tacaíocht a thabhairt don fhorghabháil chumhachta san Iaráin, ó bhí cuidiú ag teacht ó Uachtarán na Stát Aontaithe, Dwight Eisenhower, agus é siúd an-bhuartha faoin dóigh a raibh Mossadegh ag déanamh mórtachais leis na Sóivéadaigh. B'é an Ginearál Fazlollah Zahedi a bhí ag teacht chun tosaigh mar cheannaire an fhreasúra in aghaidh Mossadegh, agus na Sasanaigh is na Meiriceánaigh ag taobhú leis dá réir sin. Bhí na léirsithe is na mórshiúlta ag dul i dtreise san Iaráin i samhradh na bliana 1953, agus nuair a chóirigh Mossadegh reifreann a d'iompaigh amach a bheith mí-ionraic go hiomlán, agus 99.9 % de na vótaí caite ar mhaithe le Mossadegh, mar dhea, chonaic Zahedi go raibh a lá tagtha. Le maoiniú na gcumhachtaí coimhthíocha, chuaigh sé i gceannas ar an tír, agus ghéill Mossadegh dó ar an bhfichiú lá de Mhí Lúnasa, 1953.
Ba mhaith an léiriú é an coup d'état seo ar an meon paradacsúil a bhí ag roinnt leis na stáit dhaonlathacha ardfhorbartha ag an am. Theastaigh acmhainní uathu le caoi cheart a chur orthu féin agus an treascairt a fuair siad sa Dara Cogadh Domhanda. San am céanna, bhí siad ag iarraidh lámh thapaidh an Aontais Shóivéidigh a stopadh ó thuilleadh cumhachta a shealbhú. Mar sin, bhí siad ag caitheamh le stáit nua neamhspleácha an Tríú Domhain mar a bheidís siúd ina gcoilíneachtaí i gcónaí.
Éirí Amach na Mau Mau
An faltanas a bhí ag muintir na Céinia in aghaidh na Sasanach le fada an lá, toisc an dóigh ar roinneadh na tailte sa tír sin. Tháinig na fadhbanna seo chun solais sa bhliain 1951, agus Aontas Afracach na Céinia ag éileamh tuilleadh ionadaíochta do na bundúchasaigh i rialú agus i riarachán na tíre, chomh maith le athroinnt na talún.
Nuair a diúltaíodh do na héilimh seo, fuair lucht an antoisceachais seilbh ar an ngluaiseacht, agus chuaigh muintir na Céinia chun cearmansaíochta ar na Sasanaigh.
B'é sin Éirí Amach Mau Mau, mar a thugtar air in annalacha na stair e. Ar an 17 Lúnasa 1952, cuireadh staid éigeandála i bhfeidhm ar an tír, agus tuilleadh fórsaí armtha ag teacht le heitleáin ón mBreatain Mhór in aghaidh an lae leis an éirí amach a chloí. Chuaigh na cúrsaí an oiread sin chun géaradais is go bhféadfá a rá go raibh an Chéinia ar bharr lasrach le cogadh cathartha.
Sa bhliain 1953, rinne na ceannaircí ródach mór ar dhílseoirí ar de threibh Kikuyu iad. Chuir an t-ár seo—sléacht Lari, mar a thugtar air—malairt chuma ar fad ar pholaitíocht an éirí amach, agus fuair na Sasanaigh ar ais cuid den dea-chlú a bhí caillte acu i rith an chogaidh. B'é an cineál straitéis a bhí ag Churchill ná an lámh láidir mhíleata a imirt gan trócaire ar na ceannaircí agus na héilimh a shásamh a bhí ag na hAfraicigh a chur chun tosaigh ar dtús, go dtí an diúltú a fuair siad ó rialtas Attlee. mion|Éirí Amach na Mau Mau; King's African Rifles faoin tuath Cheap Winston Churchill an Ginearál Sior George Erskine leis an éirí amach a chur faoi chois i Nairobi, rud a rinne sé leis an oibríocht ar ar tugadh An Inneoin, sa bhliain 1954. Ina dhiaidh sin, chuathas i dtuilleamaí an Chasúir (oibríocht mhíleata eile) le deireadh a chur leis an gceannairc faoin tuath. D'ordaigh Churchill comhchainteanna síochán a a chur ar bun le muintir na Céinia, ach theip ar na cainteanna seo agus eisean ina Phríomh-Aire go fóill.
Éigeandáil na Malaeisia
Bhí bunadh na Malaeisia ag cur in aghaidh an choilíneachais Bhriotanaigh ón mbliain 1948 ar aghaidh. Géarchéim eile a bhí ann a fuair Churchill mar oidhreacht ón rialtas a bhí ann roimhe, agus rinne sé mar a rinne sa Chéinia: thairg sé an lámh láidir do na treallchogaithe agus lámh an chara dóibh siúd nach raibh sáite sa chogaíocht. Thug sé a fhaomhadh do thógáil na sráidbhailte daingnithe, fosta. Ba chleas oirbheartaíochta é seo a d'éirigh coitianta i gcogaí coilíneacha nó iarchoilíneacha na nEorpach is na Meiriceánach i ndiaidh a lae féin.
Dream eitneach a bhí ag cur an chogaidh sa Mhalaeisia, agus cuidiú ag teacht ón Aontas Sóivéadach. Mar sin, bhí i bhfad níos mó tacaíochta ar fáil don Bhreatain Mhór anseo ná sa Chéinia nó san Iaráin. Nuair a shroich an cogadh a bhuaicphointe, bhí 35,500 saighdiúir de chuid na Breataine Móire ar garastún sa Mhalaeisia. Agus na reibiliúnaithe ag cailleadh an fhóid, bhí siad cailleadh thacaíocht na ndaoine chomh maith.
An Scrín
Baile i gContae Shligigh is ea An Scrín (Skreen as Béarla).