cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Treehouse of Horror XXIII
Cheiliúradar an eipeasóid seo Oíche Shamhna, agus is an tríú heipeasóid is fiche a cheiliúrtar Oíche Shamhna í.
Draighean
Tom spíonach duillsilteach a fhásann 6 m ar airde is ea an draighean. Na bláthanna dubh, ag teacht amach roimh na duilleoga ubhchruthacha fiaclacha. Na torthaí (airní) cruinneogach gorm/dubh le blás céiriúil, inite ach an-searbh. Úsáidtear iad le haghaidh suibhe is fíonta. Dúchasach don Eoraip, agus is dócha gur sinsear de chuid an phluma é.
Peritia
Stair
Bunaíodh an t-iriseán ag Donnchadh Ó Corráin as Coláiste na hOllscoile, Corcaigh go luath sna 1980í. Bhí Ó Corráin ina eagarthóir ar an iriseán as sin go dtí an bhliain 2016, nuair a tháinig Dáibhí Ó Cróinín (Ollscoil na hÉireann, Gaillimh) agus Elva Johnston (an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath) mar chomharbaí air. Foilsítear an t-iriseán ag Brepols.
Tá ailt le hÓ Cróinín leo feiceáil sa chéad eagrán. Tá sé tugtha faoi ndeara ag Patrick Wormald go bhfuil ann san eagrán úd dhá rud nua: léirmheas Béarla ar Bheatha Cholumbáin le Jonas (alt le hIan N. Wood); agus cur síos ar thús Naomhsheanchais san Íoslainn". D'aithin The Irish Times go bhfeictear san iriseán scoláirí ar a dtugtar neamhaird in áiteanna eile.
Jorby
Paróiste, nó skeerey, in iarthuaisceart Oileán Mhanann is ea Jorby. Is ceann de na trí pharóiste i ndúiche Maayl é Jorby, in éindí le Skylley Maayl agus Skeerey Valley ny Loghey. Tá an paróiste ina cheantar feirmeoireachta ar chósta thiar thuaidh an oileáin, ach tá eastát tionsclaíoch ann chomh maith, ar shuíomh iar-aerionad RAF Jorby. Tá Príosún nua Oileán Mhanann, a bhí oscailte ar 14 Lúnasa 2008, suite ann freisin.
Abhcóide an Rí
mion| Caracatúr 1903 d'Abhcóide an Rí Robert McCall ag caitheamh a chuid éadaí cúirte ag Barra Shasana agus na Breataine Bige. Chun freastal ar an gCúirt, caitheann sé 'caidhp mhosach', agus 'bandaí', in ionad lása ag an mbóna, ach coinníonn sé an róba síoda agus an chasóg eireabaill chúirte a chaitear ar ócáidí searmanais. Sa Ríocht Aontaithe agus i roinnt tíortha Comhlathais, is dlíodóir (nó de ghnáth abhcóide in Albain) é/í Abhcóide an Rí (nó abhcóide de ghnáth in Albain) a bhíonn ina d(h)líodóir trialacha. Le linn réimeas an rí, tugtar King's Counsel (KC) orthu, agus le linn réimeas na banríona Queen's Counsel (QC) . '  Ceaptha go teicniúil ag monarc na tíre mar dhuine de  'His [Her] Majesty's Counsel learned in the law ', is i Sasana agus sa Bhreatain Bheag a tháinig an post i bhfeidhm. Choinnigh roinnt tíortha eile de chuid an Chomhlathais an teideal, agus chuir tíortha eile deireadh leis an bpost, nó d'athainmníodh iad chun comhshonruithe monarcacha a bhaint, mar shampla 'Abhcóide Sinsearach' (Béarla:' Senior counsel'  nó Senior Advocate'' ').
Beannú do dhuine i dteangacha éagsúla
Clár ag leagan amach tríd aistriú ar bheannachtaí raidhse de theangacha agus de scríbhneoireacht an domhain.
Féach freisin : Uimhreacha ar fud an domhain, Go raibh maith agat ar fud an domhain
Nótaí
Is ionann na graificí sa tSínis simplithe agus sa tSínis traidisiúnta, seachas an iarmhír -men - tugtar an fhoirm traidisiúnta idir lúibíní.
② Namaste le duine amháin, namaskār san iolra.
③ Sawubona le duine amháin, sanibonani san iolra.
④ Molo le duine amháin, molweni san iolra.
⑤ Adieu le duine amháin, adieusiatz san iolra nó san bhfoirm béasach.
Néapálais : namaste don lá ar fad is mar bheannacht
Rúisis : baintear feidhm as zdravstvouïte (sa bhfoirm béasach)/zdravstvouï (sa bhfoirm cairdiúil)
Nicola Daly
Is imreoir haca Éireannach í Nicola Daly. Rugadh í ar an 3 Aibreán 1988. Bhí sí mar chuid de scuad na hÉireann ag Corn an Domhain 2018 i Haca na mBan nuair a tháinig siad sa dara háit.
Antonio Giovinazzi
Is tiománaí Foirmle a hAon Iodálach é Antonio Maria Giovinazzi, a rugadh ar 14 Nollaig 1993 i Martina Franca, Puglia, an Iodáil. Chuaigh sé in iomaíocht i gCraobh Dhomhanda Foirmle a hAon ó 2017 go 2021. Thiomáin sé le Sauber agus Alfa Romeo. I 2022, ghlac sé páirt i gCraobh Dhomhanda Foirmle E leis an bhfoireann Dragon/Penske Autosport.
Llangywer
52.876°N, -3.6284°W
Baile i Gwynedd, an Bhreatain Bheag, is ea Llangywer, 158.2 km ó Caerdydd agus 283 ó Londain. Tá daonra 253 ann, agus tá 170 (67.2%) in ann Breatnais a labhairt.
An Abhainn, Warwickshire
Go ginearálta, sníonn An Abhainn i lár Shasana siar ó dheas agus is craobh-abhainn shuntasach ar bhruach clé abhann na Sabhrainne í, a bhfuil sí ar an taobh is oirthearaí di. Tugtar an Warwickshire Avon nó Shakespeare's Avon air freisin, chun idirdhealú a dhéanamh idir í agus roinnt aibhneacha eile den ainm céanna sa Ríocht Aontaithe.
Hannah Matthews
Is imreoir haca Éireannach í Hannah Matthews. Rugadh í ar an 24 Márta 1991. Bhí sí mar chuid de scuad na hÉireann ag Corn an Domhain 2018 i Haca na mBan nuair a tháinig siad sa dara háit.
An Ghealach
An Fhithis
Imlíne na fithise: 	2,413,402 km (0.016 aonad réalteolaíoch)
Éalárnacht 	0.0554
Apaigí (cianphointe ón Domhan) 	405,696 km (0.0027 aonad réalteolaíoch)
(réalt-tréimhse) 27.321 66155 lá (27 lá 7 n-uaire 43.2 nóiméad)
Tréimhse shionadach 	29.530 588 lá (29 lá 12 uair 44.0 nóiméad)
Meánluas fithise 	1.022 km/s
Uasmhéid an luais ar an bhfithis 	1.082 km/s
Íosmhéid an luais ar an bhfithis 	0.968 km/s
Claonadh 	ag guagadh idir 28.60° agus 18.30° (5.145 396° i gcomparáid leis an éiclipteach)
Argóint an pheirigí 	ag ascnamh, 1 imrothlú in aghaidh 8.85 bliain
Maíros
Baile fearainn ar an taobh thiar d'Iorras Aithneach, Contae na Gaillimhe, is ea Maíros.
An Ghealach
An Fhithis
Ag timpeallú an Domhain
Badmantan
mion|Badmantan beirte á imirt ag Cluichí Oilimpeacha an tSamraidh, 2012 mion|Cluiche Badmantan ag Cluichí Oilimpeacha na hÓige, 2018. As [[Vítneam agus an Mhalaeisia na himreoirí.]] Cineál spóirt í an badmantan ina bhfuil beirt imreoirí nó dhá fhoireann (beirt imreoirí ar aon fhoireann amháin) ag bualadh na heiteán thar líon taobh istigh den chúirt imeartha.
An Ghealach
Tréithe fisiceacha na Gealaí féin
Trastomhas ag an meánchiorcal 	3,476.2 km (tomhas céanna an Domhain méadaithe faoi 0.273)
Trastomhas polach 	3,472.0 km (tomhas céanna an Domhain méadaithe faoi 0.273)
Oblátacht 	0.0012
Toirt 	2.1958×1010 km³ (tomhas céanna an Domhain méadaithe faoi 0.020)
Mais 	7.347 673×1022 kg (mais an Domhain méadaithe faoi 0.0123)
Meándlús 	3,346.2 kg/m3
Imtharraingt ag an meánchiorcal 	1.622 m/s2 (an domhantarraingt méadaithe faoi 0.1654)
Treoluas éalaithe 	2.38 km/s
Tréimhse rothlaithe 	27.321 661 d (sioncronach)
Luas rothlaithe 	16.655 km/h (ag an meánchiorcal)
Claonadh na haise 	1.5424° i gcomparáid leis an éiclipteach
Logainmníocht i gCill Airne
Ainm an bhaile
Ar dtús báire, táim chun ainm an bhaile féin a phlé. Ciallaíonn Cill Airne ‘Church of the Sloe’ as Béarla. Tá an Béarlú ar an ainm déanta de réir fuaimniú agus tá an fuaimniú an-ghairid den ainm Gaeilge. Ciallaíonn an focal ‘cill’ i logainm go bhfuil baint éigin sa cheantar le láithreán eaglasta de shaghas éigin agus i gcás an bhaile seo, tá fianaise ann go raibh a lán séipéal sa cheantar. Cuir i gcás Cill Aha ar an dtaobh thiar den mbaile, Cill Airne féin agus Cill Agi ar an taobh theas den mbaile. Measann daoine áirithe áfach go bhfuil ainm an bhaile mícheart agus gurb í ‘Coill Airne’ an t-ainm ceart ar an mbaile. Ceaptar é seo mar deineadh suirbhé sa séú aois déag agus sa suirbhé seo, deineadh suirbhé don mbaile Kyllarney (Killarney Town Trail, lch.3). Tá sé soiléir ón ainm seo gur ón bhfocal ‘Coill’ (‘wood’) a tháinig tús an ainm agus nuair a chuimhníonn daoine arís air, is dócha go ndéanann ‘Wood of the Sloes’ níos mó céille. Ar aon nós, tá mórán conspóide faoi seo. Is furasta a dhéanamh amach cén fáth go bhfuil an eilimint ‘Airne’ sa logainm. Tráth dá raibh, bhí a lán coillte airne sa dúiche. Tá an eilimint ‘Cill’ féin an-choitianta sa tír. Tagann sé ón bhfocal ‘Ceall’ a thagann ón Laidin ‘cella’ agus faighimid a lán logainmneacha ar fud na tíre leis an logainm seo iontu. Cuir i gcás, sa cheantar áitiúil, cúpla míle lasmuigh de Chill Airne, faighimid Cill Chuimín. Meastar go raibh naomh sa cheantar fadó agus an t-ainm a bhí air ná Cuimín. Is dócha gur bhunaigh sé séipéal agus is é seo an fáth go bhfuil an t-ainm seo ar an áit. Tá an eilimint ‘airne’ le fáil lasmuigh de Chontae Chiarraí chomh maith. Is féidir é a fháil i gContae Chill Chainnigh, i gContae Ros Comáin agus i gContae Chill Mhantáin, i mBré chun a bheith cruinn. Sa bhaile seo, tá bruachbhaile ann agus Cill Airne an t-ainm atá air. Dá thoradh sin, faigheann tú rudaí cosúil le Bóthar Chill Airne sa bhaile seo. Ina theannta sin, tá ainm Chill Airne le fáil san Astráil ach nílim cinnte go bhfuil dlúth bhaint leis an mbaile in Éirinn ach caithfidh go bhfuil baint éigin ann.
An Ghealach
Tréithe fisiceacha na Gealaí féin
Ailbéideacht 	0.12
Méid dhealraitheach 	-12.74
Logainmníocht i gCill Airne
Sráidainmneacha
Táim chun leanúint ar aghaidh go dtí an tSráid Ard anois. Is é an Béarlú a deineadh ar an tsráid seo ná High Street, arís Béarlú de réir brí. Tá an tsráid seo lán de bhóithríní. Is é an rud a tharla anseo ná gur thug Tiarna Chinn Mara talamh saor in aisce dá chuid gníomhairí. Ansin, thóg na gníomhairí tithe ar na bóithríní agus tugadh ainmneacha na ngníomhairí ar na bóithríní seo. Nuair a fhéachann tú i gceart orthu, faigheann tú amach go bhfuil aon bhóithrín déag ann ar fad. Ar dheis, tá Lána an Phléimeannaigh, Lána Bower, Lána na hOifige Gill (Is é an Béarlú air seo ná Pawn Office Lane). Chomh maith leis seo, tá Lána an Bharraigh (Barry’s Lane). Ina theannta sin, tá Lána Brasby agus Lána Dodd chomh maith.Is ainmneacha Sasanacha iad seo agus tá sé an-soiléir gur ainmneacha na ngníomhairí iad Brasby agus Dodd. Tá Lána Huggard ann chomh maith. Tá seans ann go raibh ainm eile ar an Lána a dtugtar Ball Alley nó Ball Court Lane air ar dtús ach de réir a chéile, cailleadh an t-ainm. Ag deireadh na naoú haoise déag, bhí an liathróid láimhe ag éirí an-choitianta agus is ar an lána seo a imríodh í den chuid is mó. Ar chlé agus sinn fós ar an tSráid Ard, tá trí lána eile ann - Lána Duckett, Lána Uí Ógáin agus Lána an Mhargaidh Nua. Glaonn muintir na háite Lána Hilliards ar Lána Uí Ógáin. Ar an tSráid Ard, bhí monarcha ag muintir Hilliard ina deineadh bróga. Bhí an-shuim ag John Hilliard sa Ghaeilge agus theastaigh uaidh focal oiriúnach a fháil den bhfocal Béarla ‘limited’. Lorg sé cabhair ó Alfred Ó Rathaille a bhí mar Uachtarán ar Ollscoil Chorcaí ag an am agus smaoinigh Ó Rathaille ar an bhfocal ‘teoranta’. Ba é an comhlacht seo an chéad chomhlacht in Éirinn chun an focal ‘teoranta’ a úsáid agus tá an focal seo fós in úsáid go forleathan sa lá atá inniu ann. Maidir le Lána na hOifige Gill, arís tá seans ann go raibh ainm eile ar an lána sin uair éigin ach measatar go raibh teach gill de shaghas éigin ann uair éigin.
An Ghealach
Tréithe fisiceacha na Gealaí féin
Méid uilleach 	29′ - 33′
Logainmníocht i gCill Airne
Sráidainmneacha
Ag dul ar aghaidh go dtí an tSráid Mór anois. Is é an Béarlú atá ar an tsráid seo ná Main Street. Cheapfá go bhfuil sé seo mícheart mar ní Béarlú de réir fuaime nó de réir brí é. Ar an tSráid seo, tá Ionad Siopadóireachta ann ar a nglaoitear Ionad Siopadóireachta Inis Faithleann. Tráth dá raibh, bhí óstán ar an suíomh seo agus Óstán Inis Faithleann an t-ainm a bhí air. Nuair a thagann tú amach ar an taobh eile den ionad siopadóireachta, tá tú ar an tSráid Nua nó New Street as Béarla. Is Béarlú ceart, de réir brí é seo. Ar aon nós, tá tui gcroílár eaglasta an bhaile seo. Ar an tSráid Nua, feiceann tú dhá lána- Lána an Easpaig agus Plás an tSéipéil. Bhí foirgneamh eatarthu, tráth dá raibh agus is é Teach an Easpaig a bhí ann. Aistríodh an teach go suíomh in aice leis an Ardeaglais sa bhliain 1861 (Killarney Town Trail, lch.18). Tá an Ardeaglais lonnaithe ag bun na Sráide Nua. Ag siúl ar aghaidh tagann tú chuig lána eile ar a dtugtar an Lána Glas nó Green Lane air.
Tá áit lárnach ag an Ardeaglais i saol na ndaoine i gCill Airne. Tá sé ainmnithe in onóir do Naomh Muire. Is é an t-ainm atá air as Béarla ná St Mary’s Cathedral. San Ardeaglais, tá cúpla gné éagsúil ann agus féachfaidh mé ar cuid acu siúd anois. Is é an t-ainm atá ar cheann de na haltóirí san Ardeaglais ná Altóir Naomh Bhreanainn. Tá sé seo tiomnaithe do phatrún naofa Deoise Chiarraí. Tá séipéilín Naomh Sheosamh san Ardeaglais chomh maith (Killarney Town Trail, lch.20) Táim chun dul ar ais go dtí lár na Sráide Nua anois ar feadh cúpla nóiméad. Nuair a chasann tú ar dheis ar do shlí suas ón Ardeaglais tagann tú chuig Bóthar na bhFéanna. Is tagairt don gcrann é seo agus arís sa chás seo, tá an Béarlú déanta de réir brí mar is Beech Road a thugtar air. Tá carrchlós ar an mbóthar seo. Tugtar New Street Carpark air sa Bhéarla ach tá sé spéisiúil gur Páirc an Mhóinéir an Ghaeilge atá air.
An Ghealach
Tréithe fisiceacha na Gealaí féin
Teocht ar an dromchla: íosmhéid 40 K, meán 250 K, uasmhéid 396 K
Logainmníocht i gCill Airne
Sráidainmneacha
Nuair a leanann tú ar aghaidh go dtí go dtí bun an bhóthair seo (Bóthar na bhFéanna), tagann tú go dtí Bóthar na Misean nó Mission Road sa Bhéarla. Osclaíodh é seo sa bhliain 2000 chun dul i ngleic le fadhbanna tráchta sa bhaile. Ceanglaíonn an bóthar seo an taobh thiar den mbaile leis an taobh thoir den mbaile. Má chasann tú ar chlé, tagann tú chuig Plás Chinn Mara atá ainmnithe i ndiaidh Tiarna Chinn Mara bhí an-chumhachtach sa bhaile agus sa cheantar máguaird tráth dá raibh. Is anseo leis atá an áit a dtugtar an ‘Ha Ha’ air. Is anseo a bhíonn na carranna cliathánacha ag fágáil chun turasanna a thabhairt do thurasóirí sa Pháirc Náisiúnta. Ansin tagann tú chuig an Ascaill Thoir nó East Avenue Road sa Bhéarlú. Arís sa chás seo, tá an Béarlú déanta de réir brí. Tá ainm na sráide seo an-fheiliúnach mar ceanglaíonn an tsráid an dá thaobh den mbaile le chéile. Leanann sé ar aghaidh ó Bhóthar na Misean. Sular tógadh an bóthar seo, bhíodh ar dhaoine dul tríd lár an bhaile chun an taobh eile a bhaint amach ach níl gá leis seo a thuilleadh.
An Ghealach
Comhdhéanamh ceimiceach na Gealaí (screamh agus maintlín)
(Meastachán. Céatadáin mhaise.)
Logainmníocht i gCill Airne
Sráidainmneacha
Is ar an Ascaill Thoir chomh maith atá an Stáisiún Traenach suite. Tá an Malton Hotel lonnaithe díreach trasna ón stáisiún ach bhí clú agus cáil ar an óstán seo tráth dá raibh toisc gur é an Great Southern Hotel an t-ainm a bhí air. Bhí an Stát i gceannas ar an óstán seo agus bhí baint ollmhór ag an óstán seo leis an mbaile féin. Is dócha nach logainm é i ndáiríre ach toisc go raibh sé chomh tábhachtach sin i saol an bhaile, is saghas logainm é ar shlí.
An Ghealach
Comhdhéanamh ceimiceach na Gealaí (screamh agus maintlín)
Ocsaigin 	42.6 %
Logainmníocht i gCill Airne
Sráidainmneacha
Nuair a thagann tú go barr an bhóthair seo (An Ascaill Thoir), tá tú ag áit a dtugtar Cnoc na gCaorach air. Tá an logainm seo fíorshuimiúil ar scata slí. Ar dtús, pléifidh mé an ainm féin. Ceaptar go mbíodh caoirigh ag féarach anseo fadó. Tá dealbh do spéirbhean lonnaithe ag an spota seo. Cuimhneachán atá ann ar fhilí ó Chiarraí — Piaras Feiritéar, Séafraidh Ó Donnchadha, Aodhagán Ó Rathaille agus Eoghan Rua Ó Súilleabháin. Crochadh Piaras Feiritéar anseo ag Cnoc na gCaorach ar an gcúigiú lá déag de mhí Dheireadh Fómhair 1653. Ón lá sin amach, tugadh Cnoc na Martra nó Martyrs’ Hill mar Bhéarlú ar an áit. Is anseo a crochadh aon duine a cuireadh chun báis sa cheantar (Killarney History and Heritage, lch.105-107).
An Ghealach
Comhdhéanamh ceimiceach na Gealaí (screamh agus maintlín)
Maignéisiam 	20.8 %
Logainmníocht i gCill Airne
Sráidainmneacha
Nuair a leanann tú ort ar aghaidh i dtreo lár an bhaile arís, tagann tú go dtí Teach Cúirte Chill Airne agus taobh thiar den chúirt, tá carrchlós suite ann. Tugtar Gort an Aonaigh ar an ngcarrachlós seo mar tráth dá raibh bhíodh aonaigh ar siúl anseo go minic. Bhíodh muca, caora agus ba á ndíol anseo. Ag aimsir na Nollag, thagadh daoine ón gceantar chun turcaithe a cheannach agus a dhíol. Sa lá atá inniu ann, leanann na margaí ar aghaidh ach glasraí agus torthaí a bhíonn á gceannach agus á ndíol agus tá deireadh leis an aonach ina mbíodh ainmhithe á gceannach agus á ndíol.
An Ghealach
Comhdhéanamh ceimiceach na Gealaí (screamh agus maintlín)
Sileacan 	20.5 %
Logainmníocht i gCill Airne
Sráidainmneacha
Tá tú ar Shráid an Choláiste anois. Tá an Béarlú atá ar ainm seo déanta de réir brí mar is College Street a ghlaotar ar an tsráid. Tráth dá raibh, bhí an tsráid seo mar chroílár de shaol scolaíochta an bhaile. Bhí cúpla scoil suite ar an tsráid ach tá siad imithe anois agus tá óstáin ina n-áit. Nuair a leanann tú ar aghaidh go dtí deireadh na sráide, tagann tú chuig carrchlós a tugtar Glebe Car Park air sa Bhéarla. Bhíodh óstán anseo fadó agus tugadh Óstán na Gléibe nó Glebe Hotel air, sin é an fáth go dtugtar an t-ainm seo ar an gcarrchlós. Trasna an bhóthair ón gcarrchlós, tá lána ar a glaotar Lána na Grúdlainne, Brewery Lane sa Bhéarlú, arís Béarlú de réir brí. Bhí grúdlann anseo tuairim is ceád bliain ó shin. Tá baint éigin ag an ainm Gléib leis an Eaglais mar fadó bhí talamh ag an Eaglais anseo agus Gléib nó Glebe a tugadh ar thalamh a bhí ag an Eaglais i gcásanna áirithe.
An Ghealach
Comhdhéanamh ceimiceach na Gealaí (screamh agus maintlín)
Iarann 	9.9 %
Logainmníocht i gCill Airne
Sráidainmneacha
Ag barr Lána na Grúdlainne, tá tú ag féachaint ar Shraid an Phluincéid atá díreach ós do chomhair amach. Tá an tsráid seo ainmnithe in ómós don Naomh Oilibhéir Pluncéid. Tá sé suimiúil áfach nach é seo an t-ainm a bhí ar an áit i gcónaí agus gur Henn Street a glaodh air fadó.
An Ghealach
Comhdhéanamh ceimiceach na Gealaí (screamh agus maintlín)
Cailciam 	2.31 %
Logainmníocht i gCill Airne
Sráidainmneacha
Anois, déanfaidh mé trácht gairid ar Staid an Ghearaltaigh. Tá ról lárnach ag an staid seo i gcúrsaí an bhaile, go háirithe ó thaobh an spóirt de. Tá sé suite ar Bhóthar an Labhaoisigh Uachtarach atá tuairim is míle ó lár an bhaile. Is iomaí cluiche peile agus iománaíochta a bhíonn á imirt anseo. Osclaíodh é sa bhliain 1936 agus tugadh Staid an Ghearaltaigh ar an bpáirc in ómós do Risteárd Mac Gearailt a cailleadh go tragóideach sa bhliain 1930 nuair a thit sé ó dhíon theach cúirte Chill Airne. Bhuaigh an fear seo cúig bhonn Uile-Éireann ag imirt peile dá chontae. (http://www.eastkerrygaa.com.history-stadium.htm) Rud eile atá suimiúil agus tú ag féachaint ar roinnt de na sráidainmneacha sa bhaile seo ná go bhfuil an eilimint ‘muc’ an-chomónta ar fad. Tá an Óstán Gleneagle suite ar Bhóthar Mhucrois sa bhaile. Tógadh an t-óstán seo sa bhliain 1957 ach roimhe sin, is é an t-ainm a bhí ar an ngort ar a tógadh an óstán air ná Poll na Muc! Lena chois sin, faigheann tú rudaí cosúil le Mucros nó Muckross sa Bhéarla ach is é an t-aistriúchán liteartha ar an t-ainm seo ná ‘The peninsula of the pigs’.
An Ghealach
Comhdhéanamh ceimiceach na Gealaí (screamh agus maintlín)
Alúmanam 	2.04 %
Logainmníocht i gCill Airne
Eastáit Tithíochta
Déanfaidh mé trácht gairid ar chuid de na hainmneacha atá ar chuid de na heastáit tithíochta sa bhaile anois. Tá eilimintí a bhaineann le crainn agus a leithéid an-chomónta sa bhaile. Tá ceithre eastát in aice le chéile ar imeall an bhaile ar Bhóthar Thrá Lí agus is iad na h-ainmneacha atá orthu ná Garrán na Saillí, Cnoc na Darrach, Garrán an Leamhain agus Clós na Fuinseoige. Tá bóthar ar a dtugtar Bóthar Fhaiche na Coille air sa bhaile agus ceanglaíonn sé Bóthar Chorcaí le Bóthar Mhucrois. Ar an mbóthar seo, tá a lán eastáit tithíochta agus arís, tugann tú faoi ndeara go bhfuil baint mhór ag na crainn leis na hainmneacha. Mar shampla, Ascaill Ghleanntán na Raithní agus Ascaill Sceiche Gile.
An Ghealach
Comhdhéanamh ceimiceach na Gealaí (screamh agus maintlín)
Nicil 	0.472 %
Logainmníocht i gCill Airne
Eastáit Tithíochta
Tá logainmníocht an cheantair seo an-shuimiúil ar fad toisc go bhfuil an oiread sin rudaí ar a bhféadfá staidéar a dhéanamh orthu agus tá sé soiléir go dtuigeann Comhairle Contae Chiarraí é seo chomh maith mar tá polasaí acu siúd maidir leis na logainmneacha sa chontae. Tá sé mar dhualgas orthu de réir Acht na dTeangacha Oifigiúla 2003 go gcaithfidh siad logainmneacha na Gaeltachta a úsáid trí Ghaeilge. I mbaile Chill Airne féin, tá coiste acu chun logainmneacha nua a phlé agus tá sé soiléir go bhfuil siad ag déanamh iarrachta chun ainmneacha Gaeilge a chur ar na heastáit tithíochta, sampla de seo ná ‘Bruach na hAbhann’
An Ghealach
Comhdhéanamh ceimiceach na Gealaí (screamh agus maintlín)
Mangainéis 	0.131 %
Tíotáiniam 	0.122 %
Tráchtaireacht
Tá meánteocht an dromchla beagáinín níos mó ná aon chéim amháin Celsius, ach ós rud é nach bhfuil atmaisféar ag an nGealach (amach ón gcorr-adamh ocsaigine, argóin, sóidiam nó potaisiam), ní choinníonn sí an teas thar a hoíche fhada, agus an dromchla ag éirí fuar feanntach roimh theacht an lae. Ón taobh eile de, nuair a bhíonn sé ina lá ar an nGealach, bíonn sé dofhulaingthe ar fad, agus an dóigh a bhfuil an Ghrian ag soilsiú, gan aer ar bith ann lena teocht a scaipeadh, a chothromú is a mhaolú.
An dóigh a bhfuil an Ghealach ag rothlú (ag casadh ar a hais), is rothlú sioncronach é. Is é sin, tá an rothlú (an casadh ar an ais) agus an t-imrothlú (timpeallú an Domhain) ceangailte dá chéile. De réir mar atá an Ghealach ag dul timpeall an Domhain, tá sí ag casadh ar a hais, i gcruth is go ndrannann sí an taobh chéanna leis an Domhan. Mar sin, roimh fhorbairt na spásloingseoireachta, ní raibh ach aithne aon leathsféar amháin againn ar ár satailít nádúrtha féin, go bunúsach.
Ní mór a lua, áfach, go mbíonn an Ghealach ag guagadh anonn is anall, beagáinín, mar a fheictear dúinn í, i gcruth is gur féidir linn ábhairín níos mó ná aon leathsféar amháin den tsatailít a fheiceáil, ó am go ham. Thar aon rud eile, níl fithis na Gealaí ar aon leibhéal leis an éiclipteach. Is é is toradh dó seo ná go mbíonn an Ghealach ag éirí níos airde ná an leibhéal sin agus ag titim níos doimhne, de réir mar atá sí ag dul ar aghaidh ar a fithis. Uaireanta, bíonn an Ghealach thíos, mar a fheicimid féin í, agus an pol thuaidh á nochtadh dúinn. Uaireanta eile, is dóigh linn í a bheith thuas, i gcruth is go bhfeicimid an pol theas. Thairis sin, ós rud é nach ciorcal cruinn ceart í fithis na Gealaí, bíonn luas a himrothlaithe cineál éagsúil. Bíonn sí ag moilliú agus ag géarú ar a siúl, agus dá réir sin, bíonn sí "chun deiridh", ar dhóigh is go bhfuil radharc againn ar bheagáinín níos mó den "taobh chun tosaigh", agus a mhalairt a bhíonn fíor nuair a thagann géarú ar a coiscéim.
Is é is toradh don iomlán dhearg seo ná go bhfuil caoga naoi faoin chéad (59 %) de dhroim na Gealaí le feiceáil againn gan dul i dtuilleamaí spásbháid. B'é an taiscéalaí Sóivéadach Lunik III an chéad ghléas spáis, thiar sa bhliain 1959, a thug radharc dúinn ar an taobh eile den Ghealach, ach b'iad na spásairí Meiriceánacha, sna seascaidí agus sna seachtóidí, ba mhó a rinne léarscáiliú ar na codanna aineoil den Ghealach. Tá an taobh eile ag breathnú cineál difriúil leis an taobh is aithin dúinn féin, ós rud é nach bhfuil an oiread céanna de spotaí móra dorcha - "mara" nó "farraigí" a thugtar orthu, siúd is gur ísleáin iad go bunúsach, agus iad clúdaithe le cloch laibhe - nach bhfuil an oiread céanna de na "mara" seo le feiceáil ar an taobh eile.
Céimeanna na Gealaí
Cé gurb ionann, a bheag nó a mhór, an leath den Ghealach atá ag drannadh linn, ní hionann an leath den Ghealach atá soilsithe. I rith na míosa, téann an solas timpeall na Gealaí, agus sinn á feiceáil ag "fás" nó ag "dul i laghad". Deirtear go bhfuil céimeanna ag an nGealach. Nuair nach bhfuil an Ghealach le feiceáil ar aon nós, ós rud é nach bhfuil an leath infheicthe di soilsithe ag an nGrian, deirtear go bhfuil nuaré ann. I ndiaidh na nuaré, fásfaidh an Ghealach. Deirtear go bhfuil an Ghealach i mbéal ceathrún nuair atá leath di soilsithe, agus í ag fás go fóill. Tá an Ghealach ina lánré agus í soilsithe ina hiomláine. I ndiaidh na lánré, rachaidh an Ghealach i ndorchadas arís, de réir a chéile. Deirtear go bhfuil an cheathrú dheireanach ann nuair atá leath na Gealaí soilsithe, agus í ag druidim leis an nuaré arís. Ansin, tiocfaidh an nuaré arís, agus tosóidh an scéal in athuair.
An chuma atá ar an nGealach roimh an mbéal ceathrún nó i ndiaidh na ceathrún deireanaí, tugtar corrán gealaí uirthi. Tá an Ghealach scothlán i ndiaidh an bhéil cheathrún agus roimh an gceathrú dheireanach.
Na hUruithe
Murar féidir d'urú na Gréine titim amach ach le linn na nuaré, ní féidir d'urú na Gealaí féin tarlú ach le linn na lánré. Is é cónasc na Gréine, na Gealaí agus an Domhain is cúis leis an urú seo freisin, agus ós rud é go bhfuil an Domhan i bhfad níos mó ná an Ghealach, bíonn na huruithe Gealaí i bhfad níos coitianta ná na huruithe Gréine. Is é sin, tá scáth an Domhain níos leithne ná scáth na Gealaí, agus níl cónasc cruinn de dhíth le haghaidh urú na Gealaí. Ní bhíonn an Ghealach dofheicthe go hiomlán fiú le linn an lánuraithe, ós rud é go n-athraontar solas na Gréine in atmaisféar an Domhain, ar dhóigh is go gcaitear cuid de a fhad leis an nGealach. Cuireann an Ghealach dathanna neamhghnácha di le linn an uraithe, áfach.
Na Spásairí ar an nGealach
Tá an Ghealach ar an t-aon rinn neimhe amháin taobh amuigh den Domhan a bhfuil a droim siúlta ag daoine daonna. Bhí Neil Armstrong agus Edwin Aldrin ar an chéad bheirt a bhain an Ghealach amach. An tríú spásaire a ghlac páirt ins an mhisean, mar atá, Michael Collins, bhí sé ag fanacht lena chairde sa Mhodúl Ceannasaíochta, an chuid den spásárthach a bhí fágtha ag timpeallú na Gealaí. Ina dhiaidh sin, chruthaigh Collins go maith ina iriseoir agus ina scríbhneoir ag tabhairt cur síos ar cheird na spásloingseoireachta don tsaol mhór. D'fhoilsigh an Coileánach seo leabhar suimiúil inar thug sé léargas dúisitheach ar shaol an spásaire, idir chruatan agus ghlóir, - Carrying the Fire ("Ag Iompar na Tine").
Thiar sa bhliain 1969 a rinne Armstrong agus Aldrin a n-éacht. Thuirling siad i Muir na Sáimhe, in aice le Rimae Hypatia. Roimh dheireadh na bliana céanna, tháinig an chéad mhisean eile go dtí an Ghealach síos in Aigéan na Stoirmeacha. Níl aigéan ar bith ann, ach ísleán mór, agus is beag stoirm a bhagródh ort ansin ach an oiread. Bhí an mí-ádh leis an chéad mhisean eile, nó phléasc cóimeádán ocsaigine, ach mar sin féin, d'éirigh le NASA na spásairí a thabhairt slán abhaile. Ina dhiaidh sin, b'iomaí áit fós ina bhfacthas spásairí Meiriceánacha ag dul ag spaisteoireacht ar an nGealach. B'iar-eitleoirí cogaidh iad formhór mhór na spásairí a shroich an Ghealach, agus cathanna curtha acu i gCogadh na Cóiré, ach ghlac geolaí oilte arbh ainm dó Harrison Schmidt páirt sa mhisean dheireanach i Mí na Nollag 1972. Siúd is gurbh é Schmidt an t-aon gheolaí amháin a tháinig a fhad leis an nGealach ina phearsa féin, rinneadh éacht mór geolaíochta le linn na dturasanna seo, nó thug na spásairí leo trí chéad cileagram de shamplaí ó na láthracha difriúla tuirlingthe.
Méid na Gealaí
Tá an Ghealach cuíosach mór, mar shatailít nádúrtha, i gcomparáid leis an bpláinéad atá sí a thimpeallú. Níl ach Carón, gealach Phlútóin, níos mó i dtéarmaí comparáideacha, agus ar an gcúis chéanna, is gnách pláinéad dúbailte a thabhairt ar chóras Charóin agus Phlútóin. Scéal eile, ar ndóigh, go bhfuil gealacha níos mó agus níos troime ag Iúpatar, cuir i gcás. I bhfarradh is an pláinéad millteanach atá siad a thimpeallú, áfach, is lú i bhfad iad ná an Ghealach.
Tá screamh na Gealaí thart ar sheachtó ciliméadar ar doimhneacht, nó sin é an meánluach. Bíonn sé éagsúil ó áit go háit, áfach, nó sáraíonn an doimhneacht sin céad ciliméadar i dtimpeallacht Chraitéar Korolev. Ón taobh eile de, níl ach cúpla ciliméadar screimhe taobh thíos de "mhara" áirithe. Faoin screamh sin atá an maintlín, nó an brat, agus é míle ciliméadar ar doimhneacht. Tá croí na Gealaí faoi bhun an mhaintlín sin, ar ndóighe, agus é trí chéad go leoth de chiliméadar ar gha, a bheag nó a mhór. Níl sé chomh te le croí ár bpláinéid féin, nó tá an Ghealach i bhfad níos suaimhní ó thaobh na geolaíochta de ná an Domhan. Bíonn talamhchreathanna (nó "gealach-chreathanna") ann ó am go ham, ach bíonn siad i bhfad níos fannlaige ná na talamhchreathanna ar an Domhan. Tá fórsaí taoidmheara an Domhain chomh lag is nach bhféadann siad croí na Gealaí a chroitheadh an oiread is go leáfadh sé. (Is féidir a ghlanmhalairt sin a rá i dtaobh Io, an ceann is lú de ghealacha Galileo, atá ar bharr lasrach an t-am ar fad lena chuid bolcánachais - nó is í imtharraingt Iúpatair agus na fórsaí taoidmheara a théann léi is mó is cúis leis an mbolcánachas sin.) Uaireanta, feictear "feiniméin dhíomuana Gealaí" - is é sin, an chorrlasair sholais nó an chorrchalc thoite - ar an nGealach, agus tá cuid de na saineolaithe inbharúla go bhfuil baint ag an mbolcánachas leis na feiniméin seo. Níltear ar aon tuairim faoi sin, áfach, nó deir na heolaithe eile nach bhfuil i gceist ach gnáthiomrall súl.
Geolaíocht na Gealaí
Glactar leis go coitianta gur cuid den Domhan a bhí sa Ghealach ar tús, nó gurb as an Domhan a fáisceadh í. Ceithre bhilliún go leith de bhlianta ó shin, bhuail an Domhan fá chorpán nó rinn neimhe a bhí, a bheag nó a mhór, ar aon mhéid le Mars. An conamar a caitheadh amach sa spás sa teagmháil seo, ba chloch leáite é a tháinig le chéile ina dhiaidh sin le haon réad amháin a dhéanamh, mar atá, an Ghealach. Ar dtús, bhí an tsatailít s'againn ar fad ina farraige mhór de chloch leáite, magma, agus í ar bharr lasrach le teas. De réir a chéile, áfach, d'fhuaraigh an magma seo, agus b'ansin a cruthaíodh sléibhte agus tailte arda na Gealaí. Is iad na bruthcharraigeacha seo an chuid is sine de thírdhreach ár satailíte. Anortaisít a thugtar ar an gcineál cloiche atá sna bruthcharraigeacha seo. Tá an anortaisít saibhir i mianra sileacáite a dtugtar plagaclás air. Is é an plagaclás is cúis leis an dath gheal in ardchríocha na Gealaí.
"Farraigí" na Gealaí
Na hísleáin dhorcha a dtugtar "mara" nó "farraigí" orthu, - Muir na Scamall, Aigéan na Stoirmeacha, Muir na nGábh, Muir na Gaile, Muir na Báistí, Muir an tSuaimhnis, Muir na Sáimhe, Muir an Fhuachta, Muir an Neachtair agus Muir na Lionnta - tá na "mara" seo níos óige, dar leis na geolaithe, ná na sléibhte is na bruthcharraigeacha. Is dócha go bhfuair an Ghealach bombardú mór ón spás, agus na dreigítí ag tochailt imchuachanna doimhne ar a haghaidh. Ansin, ins an chéad chúpla billiún eile, líonadh na himchuachanna le magma (laibhe), de thoradh an bholcánachais a bhí ann san am. Nuair a d'fhuaraigh an laibhe, d'iompaigh sí ina basalt dubh. Is é an basalt seo a d'fhág a ndath ar na "farraigí".
Uisce ar an nGealach?
Tháinig a gcuma ar na "mara" dhá bhilliún bliain ó shin, a bheag nó a mhór. Ina dhiaidh sin, lean na dreigítí ag criathrú dromchla na satailíte s'againn agus ag fágáil craitéir ina ndiaidh. Ar ndóigh, bhain na himbhuailte seo conamar as droim an réada, conamar cloiche a dtugtar reigilít air.
Iad siúd atá ag brionglóideach faoi bhunú coilíneachtaí ar an Ghealach, is suim leo an reigilít, nó creidtear go bhfuil uisce reoite - oighear - measctha tríd an reigilít i dtimpeallacht an dá phol, thuaidh agus theas. Táthar ag déanamh go mbeadh sé indéanta coilíneachtaí a chur ar bun ar na poil, agus iad ag maireachtáil ar uisce na reigilíte. Níl anseo ach aisling, ach is aisling é a spreag go leor daoine i gceann réalteolaíochta an chéad uair.
320idí RC
Eachtraí
Tháinig deireadh leis an Ré Chlasaiceach thart ar 323 RC.
Réalteolaíocht
thumb|right|275px|Réalteolaíocht na [[An Ghealach|Gealaí: an cráitéar mór Daedalas, grianghraf a thóg criú Apollo 11 agus iad ag dul timpeall ar an ngealach sa bhliain 1969. Tá Daedalas i lár an taoibh den ghealach nach bhfuil le feiceáil ón domhan agus a thrastomhas thart ar 93 ciliméadar (58 míle).]]
Is éard atá i gceist leis an réalteolaíocht ná taighde ar na reanna neimhe, cosúil leis na réaltaí, na pláinéid, na cóiméid, agus na réaltraí, chomh maith leis na feiniméin go léir taobh amuigh d'atmaisféar an domhain, cosúil leis an radaíocht chosmach. Baineann an réalteolaíocht leis an éabhlóid, leis an bhfisic, leis an gceimic, leis an meitéareolaíocht agus le gluaisne na reann neimhe, chomh maith le forbairt agus le fabhrú na cruinne.
Tá an réalteolaíocht ar ceann de na heolaíochtaí is sine atá ann. Is dócha go raibh an duine réamhstairiúil féin i dtuilleamaí na réaltaí leis na treoracha a aimsiú agus é ag fánaíocht san fhásach nó ag seoltóireacht amuigh ar an teiscinn mhór. Bhí lucht réalteolaíochta éigin ag na cultúir is sine dá bhfuil aithne againn orthu, agus breathnuithe spéire idir lámhaibh acu go tráthrialta, ach tháinig na seandálaithe trasna ar ghléasra réalteolaíochta is sine ná na cultúir sin féin.
Ón taobh eile de, níor tháinig an réalteolaíocht i gcrann mar bhrainse nua-aimseartha eolaíochta sular tógadh an chéad teileascóp. Is féidir a rá gur craobhacha stairiúla réalteolaíochta iad an réaltmhéadracht, an loingseoireacht réaltach, an réalteolaíocht bhreathnaitheach, an fhéilireacht agus an astralaíocht féin, ach inniu, is gnách a shíleadh gurb ionann an réalteolaíocht nua-aimseartha agus an réaltfhisic.
Llanharan
51.5376°N, -3.4378°W
Réalteolaíocht
I rith na fichiú haoise, scoilt an réalteolaíocht ina dhá brainse, mar atá, an réalteolaíocht bhreathnaitheach agus an réalteolaíocht theoiriciúil.
Llanharan
Baile i Rhondda Cynon Taf, an Bhreatain Bheag, is ea Llanharan, 19.3 km ó Caerdydd agus 229 ó Londain. Tá daonra 6,969 ann, agus tá 909 (13%) in ann Breatnais a labhairt.
Réalteolaíocht
clé|mion|réaltaí in Cygnus X Tá an dá chineál réalteolaíochta ag cur le chéile go minic, ó bhíonn teoiricí de dhíth leis na breathnuithe a mhíniú, agus breathnóireacht ag teastáil leis na teoiricí a dheimhniú is a fhíorú.
Leabhar Mholing
Leabhar Soiscéalach póca Éireannach den 8ú haois is ea  Leabhar Mholing  (Baile Átha Cliath, Leabharlann Choláiste na Tríonóide MS 60 (A. I. 15)). Tá ann san áireamh sa téacs na ceithre Soiscéil, seirbhís liotúirgeach le Cré na nAspal, agus sa cholafan, plean mar dhea de mhainistir Mholing laistigh de dhá chiorcal chomhlárnacha.
Réalteolaíocht
Ceann den bheagán eolaíochtaí í an réalteolaíocht a bhaineann leas suntasach as obair na n-amaitéarach. Tá spéir na réaltaí fairsing go maith, agus ní féidir leis na réadlanna súil a choinneáil ar gach aon réalta ná ar gach aon chearn den spéir. Mar sin, is minic a thagann breathnuithe na réalteolaithe amaitéaracha isteach áisiúil ag an réalteolaí proifisiúnta, má tá rud éigin as an ngnáth tugtha faoi deara acu.
Ní mór an réalteolaíocht a aithint thar an astralaíocht. Ní eolaíocht í an astralaíocht ach córas creidimh a ghlacann leis go bhfuil tionchar ag na reanna neimhe ar shaol na ndaoine. clé|mion|[[Dún Sinche]]
Leabhar Mholing
Scríobhadh an leabhar le mionscript chaol. Is í seo ar cheann desna lámhscríbhinní deireanacha ina feictear ardstíl lámhscríbhinn dhathmhaisithe, ina measc túslitreacha agus trí phortráid soiscéalaithe: Maths, Marcas agus Eoin. Caomhnaítear a cumhdach seodmhar i dteannta léi i gColáiste na Tríonóide.
Réalteolaíocht
An Téarma Féin
Tá an focal Gaeilge réalteolaíocht bunaithe ar "réalta" ("réalt" an leagan a úsáidtear i gcanúintí áirithe, "reult" an seanlitriú) agus ar "eolaíocht". Ina lán teangacha eile, ar nós an Bhéarla agus na Gearmáinise, baintear úsáid as an téarma astronomy, Astronomie agus araile, a fuarthas ón nGréigis ἄστρον ("réalta") agus νόμος ("dlí" nó "cultúr") agus a chiallaíonn "dlí na réaltaí", is é sin, na dlíthe nádúrtha a stiúrann na réaltaí agus a ngluaiseachtaí ar an spéir.
Leabhar Mholing
Tionscadal Early Irish Manuscripts
Mar chuid den tionscadal Early Irish Manuscripts, táthar ar bun i gColáiste na Tríonóide a gcuid lámhscríbhinní a chaomhnú agus a digitiú, san áireamh Codex Usserianus Primus, Leabhar Mholing, Leabhar Dhioma agus Ceithre Leabhar Bhinn Éadair. Baineadh san obair leas as ainilís ábhar datha neamhscriosach.
Réalteolaíocht
An Téarma Féin
Maidir leis an téarma "réaltfhisic", is í an difríocht idir an réaltfhisic agus an réalteolaíocht, de réir an fhoclóra, ná go bhfuil an réalteolaíocht ag plé leis na réada taobh amuigh d'atmaisféar an domhain, agus go bhfuil an réaltfhisic ag déanamh taighde ar iompraíocht agus ar thréithe fisiceacha na réad réalteolaíoch agus ar na próiseanna dinimiciúla a mbíonn na réada sin páirteach iontu.
Inniu, áfach, is beag réalteolaí nach dtéann i dtuilleamaí na fisice agus na matamaitice le feiniméin na spéire a chiallú is a mhíniú, agus mar sin, bheadh sé chomh maith againn réaltfhisic a thabhairt ar gach sórt réalteolaíochta proifisiúnta a chleachtar inniu. Sna hollscoil eanna, bíonn sé ag brath ar chúiseanna stairiúla go minic, cé acu a thugtar institiúid na réaltfhisice nó institiúid na réalteolaíochta ar an institiúid ina ndéantar taighde ar cheisteanna réalteolaíochta. Thairis sin, is minic a bhain réalteolaí proifisiúnta céim amach san fhisic ar dtús, ionas nach ndeachaigh sé leis an réalteolaíocht ach ina dhiaidh sin. Astronomy and Astrophysics is teideal do cheann de na hirisleabhair is tábhachtaí ina bhfoilsítear torthaí taighde réalteolaíochta.
Stair
mion|333x333px|[[Brú na Bóinne]] Ar dtús, ní raibh i gceist leis an réalteolaíocht ach na daoine a bheith ag baint lán a súl as na réaltaí agus ag iarraidh eolas éigin a chur i dtoll le chéile fúthu ar an dóigh seo. Tógadh struchtúir anseo agus ansiúd a raibh baint éigin acu leis an réalteolaíocht agus leis an bhféilireacht, mar a chreidtear inniu. Is dócha, mar shampla, go mbaintí úsáid as Stonehenge le céim éigin a choinneáil le himeacht an ama agus leis an lá ceart a aithint leis na síolta a chur nó leis na barraí a bhaint.
Roimh theacht an teileascóip, ní raibh sé indéanta na réaltaí a bhreathnú ach, abair, ó uachtar na dtithe arda nó ó mhullach an tsléibhe. De réir is mar a chuaigh an cine daonna chun sibhialtachta in áiteanna, thosaigh na daoine ag tógáil réadlanna réalteolaíochta, agus iad ag déanamh taighde ar imeachtaí na spéire agus ag forbairt teoiricí faoin déanamh atá ar an ollchruinne. An chuid ba mhó den réalteolaíocht mhoch seo, bhí sí dírithe ar an spéir a mhapáil agus suíomh gach réalta nó pláinéad a chur i míotar - obair ar a dtugtar réaltmhéadracht inniu. clé|mion|[[grianstad i mBrú na Bóinne]] Ba as na breathnuithe seo a fáisceadh an chéad tuiscint ar an nGrianchóras agus ar ghluaiseachtaí na bpláinéad, agus rinne na fealsúna a marana ar na breathnuithe seo le teoiricí dá gcuid féin a chumadh. Go ginearálta, rinne siad talamh slán de gurbh é an Domhan a bhí i lárphointe na hollchruinne, agus gurbh iad na réaltaí, an Ghrian agus na pláinéid a bhí ag timpeallú an lárphointe seo. Tugtar samhail gheolárnach ar an tuiscint seo ar an ollchruinne.
Roimh lá an teileascóip féin, bhí na réalteolaithe in ann fionnachtana tábhachtacha a dhéanamh. Míle bliain roimh Chríost, d'fhéach na réalteolaithe Síneacha le claonadh aise an domhain (claonadh an éicliptigh) a mheas an chéad uair. Ba iad na Caildéigh ba túisce a d'aithin go n-uraítear an Ghealach go tráthrialta de réir ciogal ar leith (nó sáras, mar a thugtar air).
Balley Noa
Baile beag in Oileán Mhanann is ea Balley Noa (Gaeilge: Baile Nua, Béarla: Newtown). Tá sé suite in Skeerey Stondane, ar an mbóthar A5 idir Doolish agus Balley Chashtal.
Ailearán
thumb|Ailearáin Cuid de sciathán eitleáin nó faoileora is ea an t-ailearán, chuid inchorraithe. Is é an toradh a bhíonn, mar shampla, ar na hailearáin ar an sciathán clé a chasadh síos nó aníos: an t-eitleán nó an faoileoir féin a chasadh ar clé nó ar deis faoi seach.
Galar Parkinson
Galar meathlaithe néareolaíoch é Galar Parkinson. Meathann cuid ar leith den inchinn ar a dtugtar an substantia nigra. An comhartha is mó a bhíonn orthu ná creathán sna matáin.
Fiseolaíocht
Is amhlaidh a thagann meath ar chuid ar leith den inchinn, an substantia nigra, mar a thugtar uirthi. Táirgeann na fíocháin seo dópaimín, a ndéanann an cholainn na horrnóin eipineifrín is nóreipineifrín as.
Is néaratharchuradóir é an dópaimín freisin, agus éiríonn na matáin a soláthraíonn na nearóin mheata iad stalctha (cailltear dreach athraitheach aghaidhe, mar shampla) agus is deacair leo gluaiseacht a thosú. clé|mion
Cúiseanna
Ar sheandaoine a thagann an aicíd seo den chuid is mó. Cuireann sé isteach ar suas le 2.5% de dhaoine os cionn 70 bliain d'aois i Meiriceá.
Buaileann an aicíd seo roinnt daoine a bhaineann úsáid as drugaí áirithe mídhleathacha agus as cogais leighis freisin.
Bhí an aicíd seo ag cuid mhaith daoine thart fán domhan tar éis dóibh bheith buailte leis an galar fliú na muc ag deireadh an Chéad Chogaidh Dhomhanda agus is féidir é a fháil mar chuid den ghalar SEIF.
Is féidir é a tholgadh freisin de bharr bheith buailte sa chloigeann arís agus arís eile cosúil le Muhammad Ali.
Leigheas
Ainneoin an-chuid taighde, níl leigheas go fóill ar an aicíd seo. mion|clé
Stair
Ainnmithe as an lia Briotanach James Parkinson (1755-1824).
Rinne Arvid Carlsson taighde ar an néaratharchuradóir dópaimín agus a róI i ngalar Parkinson.
Páirtí Aontachtach Daonlathach
Is páirtí polaitíochta dílseach agus aontachtach i dTuaisceart Éireann é an Páirtí Aontachtach Daonlathach (Béarla: Democratic Unionist Party nó DUP). Bhunaigh Ian Paisley agus Desmond Boal an páirtí i 1971, le linn na Trioblóidí, agus bhí Paisley mar cheannaire an pháirtí ar feadh 37 mbliain ina dhiaidh sin. Is é Jeffrey Donaldson ceannaire an pháirtí faoi láthair. Is é an DUP ceann den dá páirtí is mó i dTionól Thuaisceart Éireann, agus an cúigiú páirtí is mó i dTeach na dTeachtaí na Ríochta Aontaithe. Deirtear go bhfuil an páirtí ar an Eite dheis agus go bhfuil sé coimeádach ar chúrsaí sóisialta. Tá sé in aghaidh an ghinmhillte agus an phósadh comhghnéis. Feiceann an DUP é féin ag cosaint an Briotanachas agus cultúr Protastúnach Uladh in aghaidh náisúnachas Éireannach. Tá an páirtí amhrasach faoin Aontas Eorpach agus thacaigh sé leis an mBreatimeacht. Toghadh 8 ball den pháirtí chun Pharlaimint na Breataine sa toghchán is déanaí i 2019.
D'eascair an DUP ón bPáirtí Aontachtach Protastúnach. Tá nascanna stairiúla aige le hEaglais Shaor Phreispitéireach Uladh, an eaglais a bhunaigh Paisley. Le linn na Trioblóidí, bhí an DUP i gcoinne cumhacht a roinnt le náisiúnaithe Éireannacha mar bhealach an coimhlint a réiteach, agus bhí sé i gcoinne iarrachtaí baint a bheith ag Poblacht na hÉireann i gcúrsaí Thuaiscirt Éireann. Chuaigh sé i mbun feachtais i gcoinne Chomhaontú Sunningdale 1973, Comhaontú Angla-Éireannach 1985 agus Comhaontú Aoine an Chéasta 1998. Sna 1980í, bhí baint ag an DUP leis na gluaiseachtaí paraimíleata dílseacha Third Force agus Ulster Resistance a chur ar bun.
Le linn an chuid is mó de stair an DUP, ba é Páirtí Aontachtach Uladh an páirtí aontachtach is mó i dTuaisceart Éireann, ach faoi 2004, bhí níos mó suíocháin ag an DUP i dTionól Thuaisceart Éireann agus i dTeach na dTeachtaí na Ríochta Aontaithe. I 2006, chomhshínigh an DUP Comhaontú Chill Rímhinn agus an bhliain ina dhiaidh sin, d'aontaigh an páirtí le dul i mbun rialtas cineachta roinnte cumhachta le Sinn Féin, a d'aontaigh an tseirbhís póilíní, cúirteanna agus an smacht reachta a thacú. D'fhág Jim Allister (an t-aon bhall de Pharlaimint na hEorpa ag an bpáirtí) agus seachtar gcomhairleoirí an páirtí mar agóid, agus bhunaigh siad an páirtí Glór Traidisiúnta Aontachtach. Tar éis Paisley, bhí Peter Robinson mar cheannaire ó 2008 go 2015, Arlene Foster ó 2015 go 2021, Edwin Poots ar feadh trí sheachtaine i 2021, agus Jeffrey Donaldson ó Meitheamh 2021 ar aghaidh.
Anna O'Flanagan
Is imreoir haca Éireannach í Anna O'Flanagan. Rugadh í ar an 18 Feabhra 1990. Is dlíodóir í a bhfuil cónaí uirthi san Ísiltír. Sa bhliain 2017 chuaigh sí le HC Bloemendaal san Hoofdklasse, agus sa bhliain 2018 le Pinoké. Bhí sí mar chuid de scuad na hÉireann ag Corn an Domhain 2018 i Haca na mBan nuair a tháinig siad sa dara háit.
Cill Chonaill
Baile i gContae na Gaillimhe is ea Cill Chonaill (Kilconnell as Béarla).
Llanhari
51.5138°N, -3.4312°W
Baile i Rhondda Cynon Taf, an Bhreatain Bheag, is ea Llanhari, 18.1 km ó Caerdydd agus 229 ó Londain. Tá daonra 3,460 ann, agus tá 482 (13.9%) in ann Breatnais a labhairt.
Gone Abie Gone
Craoladh an ceathrú heipeasóid, "Gone Abie Gone", den cheathrú sraith is fiche The Simpsons ar an 11 Samhain 2012. Scríobh Joel H. Cohen an eipeasóid seo. D'fhéach 6.86 milliún duine ar an eipeasóid.
Príapos
I miotaseolaíocht na Gréige, is miondia beag tuathúil torthúlachta é Príapos (Sean-Ghréigis; Πρῐ́ᾱπος, Príāpos), cosantóir beostoic, plandaí torthaí, agus ball giniúna fireann. Bhí sé le haithint, thar an slua ar a chuid adhairce a bhí ollmhór agus buan, as ar eascair an téarma leighis príachas. Bhí an-tóir air in ealaín earótach na Róimhe agus i litríocht na Laidine, agus is ábhar é don chnuasach gáirsiúil véarsa, a bhí greannmhar go minic, darb ainm an Priapea.
Donn (dath)
Is dath dorcha donn (lang-en) é a úsáidtear chun cur síos a dhéanamh ar ghruaig, eallach, páipéar agus adhmad. Feictear é seo in ainm dia Éireannach na marbh 'Donn' a aistrítear ansin mar 'an ceann dorcha.' Feiceann tú an dath donn nuair a fheiceann tú solas le tonnfhad ceannasach 600. Tá sé idir buí agus dearg san ealaín. Níl sé ar an speictream dathanna traidisiúnta mar is meascán dathanna é.
Athrú aeráide sna Stáit Aontaithe
mion|táirgeadh [[Leictreachas|leictreachais san S-A.  FOinse  EIA. ]] Sa bhliain 2018, bhí na Stáit Aontaithe freagrach as 12% d’astaíochta gás teasa (GCT ) na cruinne (C02e). Má chomhairtear na hastaíochtaí ar fad ó bhreoslaí iontaise ó 1750, is mó a tháirg SAM ná aon tír eile ar domhan. mion|athruithe teochta sna S-A Is as an tSín is mó a eisítear gáis ceaptha teasa sa lá inniu ach tá na Stáit Aontaithe sa dara háit. Ar ndóigh, bíonn 1,400 milliún ina chónaí sa tSín agus 330 milliún sna Stáit Aontaithe. In aghaidh an duine, sa bhliain 2021, scaoileadh 14.2 tonna méadrach (CO2e) sna Stáit Aontaithe, 8.7 sa tSín, 7.1 in Éirinn, agus 4.6 sa Fhrainc (foinse eile). mion|Foinseː National Center for Environmental Information de chuid an NOAA.
Dreancaid uisce
Is é crústach beag uisciúil é an dreancaid uisce. Timpeall 450 speiceas, a mórchuid in uisce úr ach cuid bheag ar an bhfarraige. Snámh sainiúil preabach aici faoi thiomáint adharcán fada. A colainn gearr, a ceann saor, a cabhail clúdaithe le blaosc dhéchomhlach. Cuid mhaith díobh a atáirgeann trí phartanaigineas (modh neamhghnéasach).
Ted Kennedy
Tús a shaoil
Ba é Ted Kennedy an páiste ab óige sa teaghlach, mac le Joseph P. Kennedy, Sr. agus Rose Elizabeth Fitzgerald. D'fhreastail sé ar Scoil Fessenden, Acadamh Milton agus ansin chuaigh sé isteach in Ollscoil Harvard sa bhliain 1950.
Níos déanaí chuaigh sé isteach san Arm na Stát Aontaithe ar feadh dhá bhliain. Bhí sé lonnaithe i gceanncheathrú SHAPE i bPáras. Chuaigh Kennedy ar ais go Harvard arís, agus bhain sé céim amach i Meitheamh 1956.
Sa bhliain 1958, d’fhreastail sé ar an Hague Academy of International Law.
Bhain sé céim dlí amach ó Ollscoil Virginia agus ligeadh isteach sa bharra Massachusetts é sa bhliain 1959.