cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Turlach
Cailc charbóin
Tá aolchloch déanta de chailc charbóin, agus fágann an t-uisce ina dhiaidh ina screamh bhán í ag trá dó sa turlach. Agus an t-uisce ag teacht ar uachtar, tugann sé dé-ocsaíd charbóin uaidh don atmaisféar agus do phlandaí, rud eile is cúis le screamh chailc charbóin a bheith ann mar dhríodar. Uaireanta tá deasca liathbhán le fáil i dturlaigh thráite agus cuma páipéir air. Tá sé déanta de snáithíní algaí a fhásann go borrúil le linn na haimsire breá.
Is minic atá deasca bán nó bánbhuí le fáil faoin bhfásra nó faoin móin. Níl as “mharla bán” seo ach cailc charbóin. Tá sé le fáil i leath na dturlach nó mar sin, agus fágadh ann é na mílte bliain ó shin nuair a bhíodh na turlaigh lán go bruach ar feadh na bliana.
Plandaí agus ainmhithe
Má tá limistéar riascach gar don súmaire b’fhéidir go mbeadh mismín, duileasc abhann agus glasair léana bheag ann, in éineacht le féar altach agus le Ranunculus flammula. Ní bhfaighfeá i bhformhór na súmairí triomaithe ach carraigí, agus caonach dubhaithe tirim orthu - Cinclidotus agus sailchaonach.
Bíonn ainmhithe ann: froganna, eirc, snáthaidí mara a chónaíonn sna tuarlaigh is mó agus a mhaireann i ngága faoi thalamh nuair a thránn an t-uisce. Is é an scéal céanna ag ribí róibéis agus ag míolta uisce é, agus san áit nach mbíonn iasc bíonn dreancaidí uisce agus séaclaí, iad ag síolrú agus ag fás go tapa. Is minic leithphéistí agus seilidí iomadúil, agus iad beo i mbéal fuaráin nó i riasc in aimsir thirim.
Má tá uisce le fáil ar feadh na bliana beidh éin ann. Tá iomrá ar Ráth Asáin i gContae na Gaillimhe agus an oiread sin géanna bánéadanacha, ealaí glóracha, lachan rua agus praslachain ann, gan trácht ar lapairí sa gheimhreadh.
Caomhnú na dturlach
Is iad na rudaí is mó a chuireann na turlaigh i gcontúirt an draenáil, an iomarca innilte, an t-eotrófú, baint na móna agus an mharla, oibriú na gcairéal, áitriú spréite, úsáid an uisce agus athrú aeráide.
Tá turlaigh luaite anois ag an AE mar ghnáthóga tábhachtacha agus mar éiceachórais screamhuisce. Dá bhrí sin ní mór measúnacht agus monatóireacht a dhéanamh ach baint a bheith ag an gcaomhnú le rudaí atá ag dul i bhfeidhm ar oibriú na dturlach. Deir lucht taighde go bhfuil práinn le plean caomhnaithe agus gur gá eolas níos fearr a fháil dá bharr ar chúrsaí éiceahidreolaíochta san abhantrach agus sna turlaigh féin.
Tríd is tríd, is cimíneachtaí iad na turlaigh agus iad i seilbh an stáit nó na bhfeirmeoirí. Aithnitear gur gá dul chun cainte leis an oiread úinéirí agus is féidir chun taighde agus measúnacht a dhéanamh ar na láithreáin. Síleadh tráth go raibh méid 81.6 ciliméadar cearnach sna turlaigh ina n-iomláine, ach dealraíonn sé anois gur meastachán iomarcach é sin. Meastar anois gurb é is dóichí gur meánmhéid deich heicteár atá san 204 turlach atá ann.
Láithreacha Taighde
Ag seo cuid de na háiteanna atá á scrúdú ag lucht taighde:
Home Park
Is staid suite i bPlymouth í Home Park.
33ú haois RC
Is í an an 33ú haois RC an aois a mhair ó 3300 RC go dtí 3201 RC.
John Beirne, Mór
Polaiteoir Éireannach ab ea John Beirne, Mór (1 Aibreán 1893 - dáta gan aithne). Bhí sé ina bhall de Chlann na Talmhan.
Ceolaire casarnaí
Is éan é an ceolaire casarnaí. Is baill d'fhine na Locustellidae iad.
Mín na Gualanna
Is baile fearainn suite i gContae Dhún na nGall í Mín na Gualanna.
Comhdhúil cheimiceach
Is éard is comhdhúil cheimiceach ann ná aon substaint cheimiceach a chruthaítear de thoradh imoibriú ceimiceach ina n-aontaítear dhá dhúil éagsúla, nó níos mó, de réir comhshuíomh seasta idir na dúile. I gcomhdhúil cheimiceach, tá adaimh na ndúl éagsúil ceangailte dá chéile le naisc cheimiceacha - ianacha nó chomhfhiúsacha. Cuirtear coibhneas na ndúl agus struchtúr inmheánach na comhdhúile in iúl le foirmlí éagsúla ceimiceacha. Mar shámpla, is comhdhúil é an t-uisce (H2O) ina bhfuil dhá adamh hidrigine nasctha d'aon adamh ocsaigine amháin.
You're Gonna Get It!
Is albam ón bhanna Tom Petty and the Heartbreakers é You're Gonna Get It!, a eisíodh ar an 2 Bealtaine 1978.
Dead Can Dance
Bhanna hAstráile ab ea Dead Can Dance, a bunaíodh sa bhliain 1981.
Mount Edgcumbe House
Is teach mór suite i bPlymouth é Mount Edgcumbe House.
You're Gonna Get It!
Taobh 2
Gach amhrán le Tom Petty. (ach amháin iad le nótaí).
Asif Ali Zardari
Is polaiteoir Pacastánach é Asif Ali Zardari (آصف علی زرداری), a rugadh ar an 26 Iúil 1955 in Karachi. Is leascheannaire an PPP é - oifig a bhain sé amach tar éis gur feallmharaíodh a bhean chéile, Benazir Bhutto, sa bhliain 2007. Bhuaigh sé toghchán na huachtaránachta sa bhliain 2008.
Cill Síoláin
Is baile suite i gContae Thiobraid Árann í Cill Síoláin (nó Cill tSíoláin).
Chlotarius I
B'é Chlotarius I (Sean-Ghearmáinis: 'Arm ghlórmhar') glaoite Clotaire le Vieux (Fraincis: an tSean) (497 – 561), Rí na bhFranc, ceann de na ceithre mhac a bhí ag an Rí Clóbhis. Rugadh é timpeall na bliana 497 i Soissons (atá anois mar chuid den 'Département d'Aisne', i bPicardie, na Fraince).
thumb|left|An chaoi ar rinneadh Ríocht na Meirvínseach nuair a fuair Clotaire I bás. Tar éis bás a athar, sa bhliain 511, bhronnadh an baile Soissons air mar oidhreacht trí chomhroinnt na ríochta, maille le cathracha eile, siad sin Laon, Noyon, Cambrai, agus Maastricht agus an cúrsa íochtarach d'abhann na Meuse.
Ba dhuine íonacht uaillmhianach é Clotaire agus bhí fonn air a oidhreacht a mhéadú. B'é an príomh duine a thionscain dúnmharú pháistí a dhearthár Chlodomer sa bhliain 524, agus fuair sé na cathracha Tours agus Poitiers mar a luach saothair.
Ghlac sé páirt i sluaíochtí i gcoinne na Burgúine agus, tar éis léirscriosta na ríochta sa bhliain 534, ghnóthaigh sé Grenoble, Die, agus cuid de na cathracha eile sa cheantair.
Nuair a ghéill na hOstró-Ghóit Provence do na Francaigh, ghlac sé na cathracha Orange, Carpentras, agus Gap. Sa bhliain 531 d'ionsaigh seisean agus a nia Theudebert I na Thuringii agus sa bhliain 542, in éineacht le a dheartháir Childebert I d'ionsaigh sé na Visi-Ghóit sa Spáinn. Tar éis bás a nia mór Theodebald sa bhliain 555, nasc-ghabh Clotaire a chríocha. Tar éis bás Childebert sa bhliain 558, b'é a bhí ina rí amháin ar Ríocht na bhFranc. Bhí sé ag rialú an chuid is mó den Ghearmáin freisin,, chuaigh sé ar sluaíocht isteach i dtír na Sacsaine, agus bí sé ag súil le cíos de 500 bó. Ag deireadh a réimis marcáilte le easaontais inmheánacha, throid a mhac Chram ina gcoinne níos mó ná uair amháin. Lean sé a mhac isteach sa Bhriotáin, áit a raibh na reibiliúnacha ag lorg tearmainn, dhó Clotaire Charm, a bhean chéile agus a pháistí tar éis iad a chimigh i dteachín tuaithe. Fuair doilíos an ceann is fearr air, agus chuaigh sé ar oilithreacht chuig Tours ag lorg maithiúnas ag tuama Shan Mártan, agus fuair sé bás go gairid ina dhiaidh sin,
Cill Mo Naomhaig
Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd í Cill Mo Naomhaig.
Músaem Brooklyn
Músaem ealaíne i mbuirg Brooklyn i gCathair Nua-Eabhrac is ea Músaem Brooklyn. Is é an 3ú músaem is mó i gCathair Nua-Eabhrac agus 1.5 milliún mír á chaomhnú in 560,000 troighe cearnacha (52,000 méadar cearnacha) de spás. Tá Músaem Brooklyn suite ag 200 Eastern Parkway, i lár thuaidh Brooklyn. Bunaíodh é sa bhliain 1895 i bhfoirgneamh nua-chlasaiceach a dhear an comhlacht ailtirí McKim, Mead & White. Sa bhliain 1897 a osclaíodh na doirse. An cuspóir a bhí ag lucht bunaithe an mhúsaeim ná an músaem ba mhó ar Domhan a bheith acu. Tugann leathmhilliún duine cuairt ar an Músaem gach bliain anois.
Tá an músaem suite trasna Eastern Parkway ó Prospect Heights, agus idir Park Slope agus Crown Heights. Tá Luibhghairdín Brooklyn taobh leis, agus iad araon in éineacht le Leabharlann Lárnach Bhrooklyn, Grand Army Plaza agus Prospect Park in aon cheantar mór nádúrtha/cultúrtha amháin. Ar feadh i bhfad ba doiligh le lucht riartha agus stiúrtha an mhúsaeim an foirgneamh agus an bailiúchán a choimeád iomlán. Tháinig rath air go déanach san 20ú haois, áfach, agus rinneadh athchóiriú ar ghnéithe éagsúla den mhúsaem.
Ar chodanna suntasacha an bhailiúchán tá seaniarsmaí, go mór mhór an bailiúchán Sean-Éigipteach a bhfuil míreanna ann as réimse 3,000 bliain. Tá a lán samplaí d'ealaín na hAfraice, ealaín ón Aigéine, ealaín na Seapáine, agus ealaín agus éadaí Bhundúchasaigh Mheiriceá ann chomh maith. Tá bailiúchán láidir Meiriceánach a thosnaíonn leis an dtréimhse Choilíneach. Ar ealaíontóirí a bhfuil saothar leo sa mhúsaem tá Mark Rothko, Edward Hopper, Norman Rockwell, Winslow Homer, Edgar Degas, Georgia O'Keeffe, and Max Weber. Tá dealbhghairdín cuimhneacháin ann freisin ina bhfuil píosaí ailtireachta a tarrtháladh ar fud Chathair Nua-Eabhrac. mion|clé|Cúirt lárnach Mhúsaem Brooklyn
Eaglais Ortadocsach Choptach
mion|clé|Lúcás 5:5–9 ar leathanach i lámhscríbhinn Choptach ón 8ú haois
Is eaglais Chríostaí í an Eaglais Ortadocsach Choptach.
Feisciú beobhreitheach
Is planda é an feisciú beobhreitheach.
Denis Heskin
Polaiteoir Éireannach ab ea Denis Heskin (17 Feabhra 1899 – 30 Aibreán 1975). Bhí sé ina bhall de Chlann na Talmhan.
YouTube
Is suíomh gréasáin comhroinnte físeán é YouTube. Is féidir le húsáideoirí físeáin a uaslódáil agus a chomhroinnt, chomh maith le féachaint ar na físeáin chéanna.
Bíonn an chuid is mó de na físeáin á gcruthú ag na húsáideoirí féin agus bíonn gearrthóga scannán, gearrthóga teilifíse agus físeáin cheoil ina measc, chomh maith le hábhar amaitéarach amhail físbhlaganna agus ábhar bunaidh físeán na n-úsáideoirí féin.
Is áis é atá saor in aisce. Ní gá clárú ar an suíomh le féachaint ar na físeáin, cé gur gá clárú le breathnú ar fhíseáin shrianta áirithe.
Is fochuideachta de chuid Google é. Tá ceanncheathrú an chomhlachta suite in San Bruno, California.
Teicneolaíocht
Úsáideann YouTube teicneolaíocht HTML5 chun réimse leathan d'ábhair físeáin a thaispeáint. Bhain an comhlacht úsáid as Adobe Flash Video cheana.
Stair
Chuir iarfhostaithe de chuid PayPal tús le YouTube sa bhliain 2005. D'fhorbair Meiriceánaigh darb ainm Steve Chen, Chad Hurley agus Jawed Karim YouTube i rith 2005, chun comhroinnt físeán a éascú ar an idirlíon.
Cheannaigh Google YouTube ar $1.65 billiún i Samhain 2006.
Thuairiscigh anailísí de chuid Bank of America sa bhliain 2015 gur fiú $70 billiún an suíomh YouTube ag an am sin.
Naisc sheachtracha
mion|left|Ceanncheathrú YouTube in [[San Bruno, California.]]
34ú haois RC
Is í an an 34ú haois RC an aois a mhair ó 3400 RC go dtí 3301 RC.
Cill Mhóraig
Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd í Cill Mhóraig.
Polathollán
Is éard is polathollán ann ná tollán déanta as poileitiléin, de ghnáth leathchiorclach, cearnógach nó fadaithe i gcruth. Éiríonn an taobh istigh den pholathollán níos teo toisc go dtéann radaíocht ag teacht isteach ón ngrian plandaí, ithir, agus rudaí eile laistigh den fhoirgneamh níos tapúla ná mar is féidir leis an teas éalú ón struchtúr. Coinníonn an díon agus an balla an teas istigh san fhoirgneamh.
Plymouth Sound
clé|250px|mion|Plymouth Sound Is bá suite i bPlymouth í Plymouth Sound.
Potsdam
Is í Potsdam príomhchathair Bhrandenburg, Stát Cónaidhme na Gearmáine, agus is cuid de cheantar Chathair Bheirlín / Bhrandenburg í. Tá sí suite ar an Abhainn Havel, 24 km siar ó dheas ó lár na cathrach.
Albert Abraham Michelson
B'fhisiceoir Gearmánach-Mheiriceánach a rugadh sa Pholainn é Albert Abraham Michelson (fuaimaítear mar "Michael-son" i mBéarla) (19 Nollaig 1852 – 9 Bealtaine 1931). Fuair sé clú agus cáil de bharr a oibre ar thomhas luas sholais agus go háirithe de bharr thástáil Michelson Morley. Sa bhliain 1907 fuair sé an Duais Nobel i bhFisic, an céad Mheirceánach a ghnóthaigh an Nobel sna heolaíochtaí.
Potsdam
Stair
Ba í áit chónaithe ríthe na Prúise go dtí 1918 í. Ar fud na cathrach bhí sraith de lochanna idirnasctha agus tírdhreacha uathúla cultúrtha, go háirithe na páirceanna agus na páláis de Sanssouci, an Suíomh Oidhreachta Domhanda is mó sa Ghearmáin.
Reáchtáladh Comhdháil Potsdam idir 17 Iúil – 2 Lúnasa 1945, an chomhdháil iarchogaidh is mó idir na Comhghuaillithe buach, ag pálás eile s sa Phálás Cecilienhof.
Babelsberg
clé|mion|[[Stiúideo scannánaíochta Babelsberg|Studio Babelsberg]] Bhí Babelsberg, in oirdheisceart Photsdam, ina mhór-stiúideo léiriúcháin scannán roimh an Dara Cogadh Domhanda.
Ó thitim Bhalla Bheirlín, tháinig borradh uirthi mar lárionad mór léiriúchán scannán Eorpach. Is é an Studio Babelsberg an stiúideo scannán is sine ar scála mór ar fud an domhain. Is minic a thaifeadann an Deutsches Filmorchester Babelsberg fuaimrian ta le haghaidh léiriúchán scannán.
Mullach Dubh, Contae Dhún na nGall
Is ceantar suite i gContae Dhún na nGall é Mullach Dubh. Cuimsíonn sé dhá bhaile fearainn, Mullach Dubh Thuaidh (Béarla: Mullaghdoo Irish) agus Mullach Dubh Theas (Béarla: Mullaghdoo Scotch).
Leeuwarden
Is í Leeuwarden príomhchathair na Freaslainne san Ísiltír. Sa bhliain 2014 bhí 108,249 duine ina gcónaí sa chathair.
Milseán uisce
Is planda é an milseán uisce.
Assen
Is í Assen príomhchathair na cúige Drenthe san Ísiltír.
Royal Citadel, Plymouth
Is dúnfort suite i bPlymouth é Royal Citadel.
Tomás Ó Criomhthain
Fear de bhunadh na mBlascaod ab ea Tomás Ó Criomhthain, nó Thomas O'Crohan (21 Nollaig 1856 – 7 Márta 1937), duine de mhórscríbhneoirí a linne.
Rugadh é sa bhliain 1856 agus chaith sé formhór a shaoil ar an oileán. Scríobh sé dhá leabhar, Agallamh na hInse agus An tOileánach, agus aistríodh go teangacha éagsúla iad ó shin. Is clasaicí dírbheathaisnéis eacha iad na leabhair a thug léargas bríomhar ealaíonta ar shaol na ndaoine a mhair sna Blascaodaí lena linn. Cé go bhfuil cáil ar dhírbheathaisnéisí eile de chuid na Gaeltachta, tugtar an chraobh de ghnáth do Ó Criomhthain.
Saol
clé|mion Ba é Tomás an duine deireanach de sheisear clainne agus déantar iontas fós féin den chur síos atá aige ar a bheith ag diúl as cíoch a mháthar agus é ceithre bliana d'aois.
Ní bhfuair sé mórán scol aíochta mar nár fhan múinteoirí i bhfad riamh ar an oileán agus de réir a thuairisce bhí saol breá aige ina gharsún ag seilg agus ag iascach.
Phós sé Máire Ní Chatháin sa bhliain 1878 agus cé go raibh deichniúr leanbh aici bhásaigh go leor díobh go hóg agus ní raibh saol fada aici féin.
Leabhair
Spreag Brian Ó Ceallaigh as Cill Airne Tomás chun cín lae a scríobh na blianta tar éis an Chéad Chogadh Domhanda - chruthaigh sé don oileánach go bhféadfadh tuairiscí faoi shaol na ngnáthdhaoine i gceantar iargúlta a bheith spéisiúil trí shampla de scéalta le Maxim Gorky agus Pierre Loti a thabhairt dó le léamh. Scríobh Ó Criomhthain litreacha gach lá chuig Ó Ceallaigh agus ba as na cuntais sin a cuireadh an leabhar An tOileánach le chéile. thosaigh Tomás ag moladh do dhaoine óga dul i mbun scríbhneoireachta chomh maith. Sa bhliain 1923 bhí triúir i mbun pinn:- é féin, Míchael Ó Gaoithín agus Eibhlín (Neilí) Ní Shúilleabháin. mion|clé
Bás agus oidhreacht
Fuair Tomás Ó Criomhthain bás sa bhliain 1937 agus maireann a cháil agus a oidhreacht go dtí inniu féin.
D'ainneoin go raibh sé rí-shoiléir go raibh saol deacair, crua ag oileánaigh an ama sin, tugadh faoi ndeara freisin an saibhreas seanchais agus cultúir a bhí go smior ina gcuid urlabhraíochta.
Ina dhiaidh sin, chuir Muiris Ó Súilleabháin peann le pár agus thug 'Fiche Bliain Ag Fás ' chugainn. Ina dhiaidh sin aríst a tháinig dírbheathaisneis Pheig Sayers.
Áirítear ' An tOileánach' ar an saothar ceannródaíoch áfach, an ceann ba thábhachtaí toisc an aird a tharraing sé seans.
Saothar
clé|mion|An Blascaod Mór
Naisc sheachtracha
Tuairisc 2016-12-16: Tigh An Chriomhthanaigh ar an mBlascaod Mór le hoscailt do chuairteoirí i samhradh 2017
Cearnóg Homan
Is saoráid de chuid Rannóg Póilíní Chicago nó an Chicago Police Department í Cearnóg Homan, i Chicago, Illinois, a líomhnaítear a bheith ina "láithreán dubh", i gcás príosúnaigh a nghlactar gan taifid phoiblí agus gan rochtain a bheith acu ar sheirbhísí dlíthiúla
Tagairtí
<tagairtí />
Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2015
Don comórtas na nÓg, féach ar: Comórtas Amhránaíochta Eoraifíse na nÓg 2015.
Bhí Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2015 ar siúl i Vín, An Ostair.
Leath Deiridh 1
Thóg an chéad leath deiridh ar siúl ar an 19 Bealtaine 2015.
Ghlac 16 tír páirt a sa deiridh leath. Bhí An Astráil, An Ostair, an Fhrainc agus an Spáinn vótáil sa deiridh leath.
Leath Deiridh 2
Thóg an dara leath deiridh ar siúl ar an 21 Bealtaine 2015.
Ghlac 17 tír páirt sa deiridh leath. Bhí an Astráil, an Ghearmáin, an Iodáil agus an Ríocht Aontaithe vóta a chaitheamh sa deiridh leath.
Ceannais
Thóg an ceannais ar siúl ar an 23 Bealtaine 2015.
35ú haois RC
Is í an an 35ú haois RC an aois a mhair ó 3500 RC go dtí 3401 RC.
Philip Mahony
Polaiteoir Éireannach ab ea Philip Mahony (1 Deireadh Fómhair 1897 – 20 Aibreán 1972). Bhí sé ina bhall de Chlann na Talmhan.
An Meán-domhan
Is é an Meán-domhan (Béarla: Middle-earth; tá an téarma seo bunaithe ar Middangeard an tSean-Bhéarla agus ar Miðgarður na hÍoslainnise) an ilchríoch shamhailteach ina bhfuil imeachtaí an úrscéil fhantaisíochta Tiarna na bhFáinní le J. R. R. Tolkien suite.
thumb|220px|Samhail den Aon Fháinne Amháin, arb é buninneall na n-imeachtaí é in úrscéal Tolkien.
Tíreolas
Cheap Tolkien an Meán-domhan mar ilchríoch sa chruinne ar a dtugann sé Arda. Cuimsíonn Arda an Domhan, is é sin, Imbar nó Ambar, chomh maith leis an nGrian, an Ghealach agus na réaltaí. Is cuid den ollchruinne é Arda - is é Eä an ollchruinne.
Mar a chruthaigh Eru Ilúvatar (is é sin, Dia) an Domhan ar dtús, bhí dhá ilchríoch ann: an Meán-domhan, nó Endor, agus na Tailte Neamhbhásmhara (The Undying Lands) nó an Ríocht Bheannaithe (The Blessed Realm)—Aman. Bhí an dá ilchríoch seo dealaithe ó chéile ag an bhFarraige Mhór, Belegaer.
Aman
In Aman a bhí cónaí ar na Valar, is é sin, ar na "miondéithe" nó na hardaingil a bhí cosúil le déithe na miotaseolaíochtaí Gréagacha, Rómhánacha agus Gearmánacha. Ós rud é gur Caitliceach cráifeach ab ea Tolkien, ba leasc leis ollchruinne mhiotasúil a chruthú nach mbeadh aon Dia amháin os a cionn, agus mar sin, chuir sé Eru Ilúvatar ag rialú Arda. Ón taobh eile de, bhí dúil aige riamh sna miotaseolaíochtaí réamh-Chríostaí agus ina gcuid déithe freisin, agus chruthaigh sé na Valar. B'as Aman ó dhúchas do na hEilbh, na hEldar, chomh maith.
Númenór
Bhí an t-oileán úd Númenór suite san Fharraige Mhór—nó sna Farraigí Dealaitheacha, The Sundering Seas—idir Aman agus an Meán-domhan. Bhronn na Valar ar an gcine daonna é, ó tháinig na Daoine chun fortachta do na hEilbh le linn Chogadh na Seod, cogadh a chuir na hEilbh ar Mhorgoth, an Vala a d'iompaigh ina "dhiabhal". Mar sin, thug muintir Númenór Yôzâyan, nó Tír an Bhronntanais, ar Númenór ina dteanga féin, an teanga Adûnaic. Bhí teangacha na nEalbh, an teanga Sindarin agus an teanga Quenya, á labhairt is á staidéar go forleathan i Númenór.
Bhí déanamh na réalta ar Oileán Númenór, agus é roinnte ina shé réigiún: an cúig leithinis (Andustar, Hyarnustar, Hyarrostar, Orrostar agus Forostar) agus an séú réigiún i lár an oileáin (Mittalmar). I lár Mittalmar a bhí sliabh Meneltarma, agus ar mhullach an tsléibhe, thagadh slua mór de mhuintir an oileáin le chéile trí huaire in aghaidh na bliana, le hErukyermë (teacht an Earraigh), Erulaitalë (lár an tsamhraidh) agus Eruhantalë (altú an fhómhair) a cheiliúradh agus buíochas is urraim a thabhairt d'Eru Ilúvatar. Ba é Armenelos príomhchathair Númenór, agus bhí an cuan úd Rómenna in oirthear an oileáin suite taobh istigh de chríocha Mittalmar, idir an dá leithinis úd Orrostar agus Hyarrostar.
D'iompaigh muintir Númenór ina seoltóirí agus ina mairnéalaigh mhóra, go háirithe faoi cheannas Vëantur, a bhí ina cheannasaí ar chabhlach an rí (tá cur síos air seo le léamh sa scéal Aldarion and Erendis, sa leabhar Unfinished Tales). Bhí sé de gheasa orthu, áfach, gan seoladh chomh fada siar leis an Ríocht Bheannaithe. I rith an ama, thosaigh an cosc seo ag cur isteach orthu, ó shíl siad go mbeadh neamhbhásmhaireacht agus saol síoraí suthain ar fáil sna Tailte Neamhbhásmhara. Sa deireadh, d'éirigh siad as Eru Ilúvatar a urramú agus teangacha na nEalbh a labhairt. Ansin, ghléas an rí Ar-Pharazôn fórsa sluaíochta de longa leis an Ríocht Bheannaithe a ionsaí agus an neamhbhásmhaireacht a bhaint amach do na Daoine le lámh láidir. Nuair a chuaigh an fórsa sluaíochta i dtír thiar in Aman, áfach, tháinig feirg ar Eru Ilúvatar, agus bhain sé an Bronntanas de na Daoine: chuir sé Númenór i dtóin phoill leis an gcuid is mó de mhuintir an oileáin.
Ar dtús, diosca mín leibhéalta ab ea Imbar. Nuair a chuaigh muintir Númenór in anuabhar air, áfach, chuir Eru Ilúvatar athrú cuma ar an domhan: bhain sé an Ríocht Bheannaithe de dhromchla an Domhain, agus rinne sé liathróid de: anois, má chuaigh longa na ndaoine ar lorg Aman, níor tháinig siad sa deireadh ach ar an áit ar imigh siad. Ina dhiaidh sin féin, áfach, bhí longa draíochta na nEalbh in ann Aman a bhaint amach agus an "Cosán Díreach" (The Straight Path) nó an "Bealach Caillte" (The Lost Road) á thaisteal acu.
Samhailchomhartha tábhachtach é an "Cosán Díreach" i miotaseolaíocht phríobháideach Tolkien. D'fhéadfá a rá go seasann léirscrios Númenór do thitim an chine dhaonna, don dóigh ar chaill an duine an ceangal díreach do Dhia agus an caidreamh nádúrtha a bhí aige Leisean.
An Meán-domhan féin
Ar dtús, bhí cuma shiméadrach ar an Meán-domhan, ach ansin, rinne Melkor (Morgotħ), an Vala a chuaigh chun ceannairce ar Eru Ilúvatar, rinne sé an-scrios ar an ilchríoch, agus chuir sé an tsiméadracht as a riocht. Bhí an ilchríoch roinnte ina dhá fo-ilchríoch, ceann amháin ó thuaidh agus an ceann eile ó dheas, agus slabhraí fada sléibhte thiar agus thoir sa dá fho-ilchríoch. Bhí na sliabhraonta ainmnithe as na dathanna: na Sléibhte Bána (White Mountains), na Sléibhte Gorma (Blue Mountains), na Sléibhte Liatha (Grey Mountains), agus na Sléibhte Dearga (Red Mountains).
Diosca mín a bhí in Arda ar dtús. Chruthaigh na Valar dhá lampa mhóra mhillteanacha le solas a thabhairt: Illuin agus Ormal. Thóg an Vala Aulë, an saor agus an tógálaí, — thóg sé dhá thúr mhóra, Helcar i bhfad ó thuaidh agus Ringil i bhfad ó theas. Cuireadh Illuin ar Helcar, agus shuigh na Valar Ormal ar Ringil. Idir an dá lampa, san áit a raibh an dá chineál solas á mheascadh, bhí cónaí ar na Valar in oileán Almaren. Nuair a mhill Melkor an dá lampa, scriosadh oileán Almaren, agus fágadh farraigí móra san áit a raibh na lampaí. Chuaigh na Valar chun cónaithe taobh amuigh den Mheán-domhan go dtí Aman, áit ar bhunaigh siad a ríocht féin, Valinor. Tugadh Farraige Helcar ar an bhfarraige thuaidh, agus baisteadh an t-ainm Beleriand ar na críocha taobh thiar de na Sléibhte Gorma. Chruthaigh Melkor sliabhraon nua, Sléibhte an Cheo (The Misty Mountains) le cur as don Vala Oromë, a raibh de nós aige dul ag sealgaireacht sa Mheán-domhan fiú i ndiaidh do na Valar aistriú go Valinor.
An Chéad Aois
An chuid is mó de na himeachtaí "staire" a luaigh Tolkien leis an gCéad Aois sa Mheán-domhan, is in Beleriand a thit siad amach. Taobh istigh de chríocha Beleriand, bhí ríochtaí folaithe na nEalbh: Doriath, arbh é an Rí Elu Thingol (Elwë Singollo) a rialaigh í, agus Gondolin, arbh é Turgon a bhunaigh í. Áit thábhachtach eile ab ea Nargothrond, dún daingnithe arbh é an tEalbh Finrod Felagund a bhunaigh é. Thoir sna Sléibhte Gorma a bhí cónaí ar na hAbhaic, agus iad tar éis dhá chathair mhóra a ghearradh sa chloch, Belegost agus Nogrod. Bhí an abhainn mhór úd Sirion ag rith idir Oirthear agus Iarthar Beleriand. San Oirthear, bhí ríocht Ossiriand in inbhear na habhann úd Gelion—ba í Ossiriand ríocht na treibhe sí ar a dtugtar na hEilbh Liatha. Taobh thuaidh de Bheleriand, bhí na réigiúin úd Nevrast, Hithluin, agus Dor-lómin, chomh maith le Sléibhte an Iarainn (Iron Mountains), áit a raibh Angband, dún Melkor. Ba é Cogadh na Feirge (War of Wrath) idir lucht leanúna na Valar agus sluaite armtha Melkor a chuir deireadh leis an gCéad Aois.
An Dara agus an Tríú hAois
Sa Dara agus sa Tríú hAois, ba iad na réigiúin ba thábhachtaí in Iarthar an Mheán-domhain ná Eriador, Gondor, Sléibhte an Cheo, agus gleannta na habhann móire úd Anduin. Is iad na Sléibhte Gorma, nó Ered Luin, teorainn nádúrtha Eriador san iarthar, agus iad ag rith in aice leis an bhfarraige. Tá Mithlond, nó na Cuanta Liatha (Grey Havens), suite in Inbhear Lhûn: is ansin a théann na hEilbh ar bord loinge le haghaidh a thabhairt ar an Ríocht Bheannaithe. Mar a chonaic muid thuas, ní féidir an Ríocht Bheannaithe a shroicheadh ón Meán-domhan a thuilleadh, ach amháin le longa draíochta na nEalbh, agus iad in ann an Cosán Díreach (the Straight Path) a sheoladh go dtí Valinor.
Is iad Sléibhte an Cheo teorainn nádúrtha Eriador thoir. Ritheann an sliabhraon seo ón tuaisceart a fhad le hIsengard, nó Orthanc, áit a bhfuil cónaí ar an draíodóir Saruman. I Sléibhte an Cheo a ghearr na hAbhaic an chathair is mó agus is áille dá gcuid riamh, Khâzad-dum nó Moria.
In Eriador a bhunaigh iarsmaí mhuintir Númenór an ríocht úd Arnor, nó Tír an Rí. Níos déanaí, thit an ríocht seo as a chéile ina trí mhionríocht, mar atá, Arthedain, Cardolan, agus Rhudaur. Nuair a thit imeachtaí Thiarna na bhFáinne amach, áfach, bhí na ríochtaí seo ligthe i ndearmad cheana féin. Bhí tír na Hobad, nó an tSír (the Shire), suite in Eriador freisin, chomh maith le hImladris nó Gleann na Scoilte, áitreabh de chuid na nEalbh, cóngarach do thaobh thiar Shléibhte an Cheo. Ba é an tEalbh Elrond a bhí i gceannas ar mhuintir Ghleann na Scoilte, agus é ina sheanchaí mór acu, ó bhí sé beo ó laethanta na Chéad Aoise anuas.
Taobh thoir de Shléibhte an Cheo, bhí an réigiún mór úd Rhovanion, chomh maith le Lothlórien, tír de chuid na nEalbh, agus Galadriel ina banríon uirthi. Píosa maith ó theas, bhí coill Fangorn, agus an tEinteach—sórt fathach i riocht crainn—Crannfhéasóg (Treebeard) ag rialú ansin. Ritheann an abhainn úd Anduin trí Lothlórien, agus taobh thoir de Fangorn. Aniar ón abhainn a bhí an Mhodarchoill. Níos faide soir fós a bhí Erebor, nó an Sliabh Uaigneach, agus an dragan Smóg ag cur faoi ansin. Ansin atá an chathair na tSratha (Dale) freisin. Daoine daonna iad muintir na cathrach sin, agus a lán caidrimh acu leis na hAbhaic.
Taobh theas agus thoir de Shléibhte an Cheo a bhí ríocht na Rochann—is é an leagan Béarla a bhí ag Tolkien ná Rohan, ach san iarfhocal a chuir sé le Tiarna na bhFáinní, dúirt sé go bhfuil Rohan "bunaithe ar an bhfoirm Rochann, seanfhoirm Rochand", agus mar sin, is féidir Rocha nó tír na Rochann a thabhairt uirthi as Gaeilge. Bhí na Rochannaigh ina gcomhghuaillithe ag muintir Gondor, a raibh a dtír suite taobh theas de Rochainn. De shliocht Númenór ab ea muintir Gondor. Taobh thoir de Gondor, bhí Mordor suite, tír a bhí timpeallaithe ag na sléibhte ó thrí thaobh, agus b'ansin a bhí cónaí ar Sauron, an Tiarna Dubh, sa Túr Dorcha, nó Barad-dûr. Bhí na tailte ó theas ó Gondor—Harad, nó an Deisceart—faoi fhorlámhas Sauron, agus a muintir naimhdeach do Gondor.
Stair
Sa díolaim mhiotaseolaíoch a chuir Christopher Tolkien, mac an scríbhneora, in eagar i ndiaidh bhás J. R. R. Tolkien féin, mar atá, The Silmarillion, aithnítear ceithre mhórthréimhse stairiúla, mar atá, Ainulindalë, Blianta na Lampaí, Blianta na gCrann agus Blianta na Gréine. Sa Mheán-domhan féin, áfach, thosaigh taifead na staire nuair a mhúscail na hEilbh an chéad uair, sa Chéad Aois. Faoin am sin a d'éirigh an Ghrian an chéad uair, freisin. B'ansin a thosaigh Blianta na Gréine, agus ní cuimhin leis na hEilbh féin a dhath ón am roimhe sin—Tosach na Laethanta, mar a thugann muintir an Mheán-domhain féin air.
Ainulindalë
I dtús báire, bhí Eru Ilúvatar ann, is é sin, Dia, agus chruthaigh Sé spioraid mhóra, na hAinur. Mhúin Sé do na hAinur ceol a dhéanamh, agus thosaigh siad ag seinm leo, de réir an téama a thug Ilúvatar dóibh. An tAinu ba láidre acu ar fad, Melkor, ar ar tugadh Morgotħ ní ba deireanaí, chuir sé an téama as a riocht, agus ansin, thug Ilúvatar téamaí nua, ionas gur éirigh an ceol róchasta le bheith intuigthe ag na hAinur féin. Sa deireadh, ghair Ilúvatar an ceol chun saoil: Eä!—"bíodh sé ann!"—agus ansin, d'iompaigh ceol na nAinur—an truailliú a mheasc Melkor tríd san áireamh—ina ollchruinne, nó Eä. Cuid de na hAinur, thuirling siad ansin ar Eä le snas a chur ar a raibh cruthaithe ag Ilúvatar.
Tús na Laethanta
Nuair a chuaigh na hAinur síos in Eä le hArda a fhoirmiú agus a ullmhú le haghaidh Chlann Ilúvatar—is é sin, na Daoine agus na hEilbh—tháinig Melkor agus a chuid ansin freisin, agus iad ag cur ó mhaith obair na nAinur eile. Roinntear na hAinur ina dhá rang: is iad na Valar an chuid is cumhachtaí acu, agus thairis sin, tá na Maiar ann. B'é Melkor an tAinu ba láidre acu, ach b'é Manwë ceannasaí na nAinur. Bhí baint ag gach Vala le gné áirithe den domhan, agus b'ansin a bhí a chuid cumhachtaí fócasaithe. Bhí dúil ag Melkor sna hantoisceachtaí - an teas mór, an fuacht mór, na talamhchreatha, an dorchadas dubh, an solas dallraitheach agus araile. Ar dtús, rachadh sé rite leis na Valar eile bac a chur ar Melkor. Ansin, áfach, tháinig Tulkas go hArda, agus in éineacht le Tulkas, bhí na Valar sách láidir le Melkor a ruaigeadh go dtí an dorchadas timpeall ar Arda, agus ansin, chrom siad arís ar an obair Arda a ullmhú do mhúscailt Chlann Ilúvatar.
Go gairid ina dhiaidh sin, thosaigh Blianta na Lampaí. Ar dtús, bhí Arda mín leibhéalta, agus rinne na Valar dhá lampa móra le solas a chaitheamh air. B'iad na hainmnacha a thug siad ar na Lampaí ná Illuin agus Ormal. I lár Arda, áit a raibh solas an dá Lampa le feiceáil, a bhí cónaí ar na Valar in Oileán Almaren. Tugtar Earrach Arda ar an tréimhse seo fosta: bhí na Valar díreach tar éis an chuma ab fhearr leo a chur ar Arda, agus Melkor fágtha ar imeall na hollchruinne, taobh amuigh de Bhallaí na hOíche (Béarla: the Walls of Night). San am seo, thosaigh na coillte ag fás, agus na chéad ainmhithe ag teacht chun saoil. Ansin, áfach, d'éirigh le Melkor seangú isteach arís, agus chuir sé deireadh le hEarrach Arda, nuair a scrios sé an dá Lampa.
Na hImeachtaí sa Chéad Aois
I dtús na Chéad Aoise, dhúisigh na hEilbh in Oirthear an Mheán-domhain in aice le Loch Cuiviénen. Go gairid ina dhiaidh sin, chuaigh na Valar i dteagmháil leo, agus iad ag áitiú ar na hEilbh an oilithreacht a dhéanamh anoir go Valinor. Cuid de na hEilbh, níor thug siad aird air seo, agus scar siad leis an gcuid eile. San am seo, d'éirigh le Melkor na Valar eile a bhréagadh chun é a scaoileadh saor, agus nuair a d'éirigh, chuaigh sé go dtí an Meán-domhan le heasaontas a chothú i measc na nEalbh. D'éirigh leis beirt phrionsaí Sí, Fëanor agus Fingolfin, a chur in adharca a chéile, agus mharaigh sé athair na beirte acu, Finwë. Ghoid sé na Silmarilí, trí sheoid a raibh solas an dá Chrann iontu, agus scrios sé na crainn féin.
Sna himeachtaí a lean, maraíodh Fëanor. Tháinig Fingolfin agus an chuid ba mhó de chlann mhac Fëanor slán, áfach, agus bhunaigh siad ríochtaí cumhachtacha ina dhiaidh sin. Idir an dá linn, thóg na Valar an dá thoradh deireanacha a bhí fágtha den dá chrann agus rinne siad an Ghrian agus an Ghealach díobh. Mar sin, thosaigh Blianta na Gréine, agus is gnách glacadh leis gurb é Chéad Éirí na Gréine fíorthús na Chéad Aoise freisin.
Rinne na Noldor léigear ar Angband, daingean Melkor, agus iad ag coinneáil diansúil ar an áit le nach seangódh an Namhaid as an áit. Mar sin féin, bhí sé ábalta fórsaí a chur amach trí bhealaí rúnda ó am go ham, agus na Noldor ag cur troda ar na fórsaí seo. A fhad is a mhair an t-imshuí seo, áfach, bhí síocháin i réim sa chuid is mó den Mheán-domhan—An tSíocháin Fhada.
I rith na Síochána Fada, dhúisigh na Daoine, agus rinne siad a mbealach thar na Sléibhte Gorma go Beleriand. Sa deireadh, áfach, d'éirigh le Morgotħ an léigear a bhriseadh, agus ansin, d'ionsaigh sé ríochtaí na nEalbh sa Mheán-domhan. Chloígh sé gach ceann acu, fiú Gondolin, an chathair cheilte. B'é an t-aon rath amháin a bhí ar na Daoine agus na hEilbh araon gur éirigh le Beren, fear daonna, agus Lúthien, cailín de phór na nEalbh is na Maiar, an Silmaril a bhaint de choróin Morgotħ. Fuair Beren agus Lúthien bás go gairid ina dhiaidh sin, ach bhí Mandos, an Vala a thugann aire d'anamacha na marbh, — bhí sé sásta iad a ghairm chun beatha arís, ar acht is nach bheicfeadh aon Duine Beren ina bheo arís, agus go mbeadh Lúthien sásta bás an duine dhaonna a fháil. Cuid an-tábhachtach de mhiotaseolaíocht phríobháideach Tolkien écéal grá Beren agus Lúthien. Is iad na hainmneacha seo atá le léamh ar thuama Tolkien agus a mhná céile, fiú.
Mharaigh na hAbhaic Thingol, athair Lúthien, agus ghoid siad an Silmaril uaidh. Le cuidiú na nEinteach, rinne Beren luíochán roimh na hAbhaic agus sciob sé an Silmaril uathu. Thug sé an Silmaril do Lúthien, ach fuair an bheirt acu bás—agus b'é an fíorbhás é an iarracht seo—go gairid ina dhiaidh sin. D'fhág siad an Silmaril ag a mac Dior. B'é Dior a bhunaigh an ríocht úd Doriath in athuair. Nuair a fuair clann mhac Fëanor amach go raibh ceann de na Silmarilí ag Dior, tháinig siad á éileamh air, agus nuair a dhiúltaigh sé an tseoid a thabhairt dóibh, mharaigh siad é. Scrios siad Doriath freisin—b'é seo an Dara Fionaíl (the Second Kinslaying). Ní bhfuair siad an Silmaril, áfach, nó d'éalaigh iníon Dior, Elwing, uathu, agus an tseoid aici. Fuair triúr mac de chuid Fëanor—Celegorm, Curufin, agus Caranthir—bás, agus iad ag iarraidh seilbh a fháil ar an Silmaril.
Appley, Inis Iocht
deas|250px|thumb|Appley Is baile suite in Inis Iocht é Appley.
An Meán-domhan
Na hImeachtaí sa Chéad Aois
I ndeireadh na Chéad Aoise, ní raibh saoirse ag na hEilbh ná ag na Daoine ach amháin in inbhear na habhann úd Sirion, ina measc siúd Eärendil a phós Elwing. Tharraing clann Fëanor trioblóid arís, áfach, agus iad ag éileamh an Silmaril dóibh féin. D'éirigh ina chogadh idir iad agus lucht leanúna Eärendil, - b'é sin an Tríú Fionaíl (The Third Kinslaying as Béarla). Ansin, thug Eärendil agus Elwing an Silmaril leo trasna na farraige go dtí Valinor le cabhair na Valar a iarraidh. Bhí na Valar sásta cuidiú leo, agus tháinig siad go dtí an Meán-domhan le Morgotħ a phríosúnú.
Na hImeachtaí sa Dara hAois
I dtús na Dara hAoise, fuair na Daoine an t-oileán úd Númenór mar bhronntanas ó na Valar, nó Yôzâyan, Tír an Bhronntanais, mar a thug siad air ina dteanga féin, an Adûnaic. San am céanna, is iomaí Ealbh a fuair fáilte ó na Valar. Bhí na Númenóraigh ní b'fhadsaolaí ná na Daoine eile. Chuaigh siad le seoltóireacht, agus iad ag teacht ar cuairt i gcuanta an Mheán-domhain agus ag múineadh scileanna nua do mhuintir na n-áiteanna sin. I rith na blianta, áfach, tháinig éad ar na Númenóraigh leis na hEilbh, ó bhí saol suthain síoraí acu siúd. Nuair a bhí na Númenóraigh i bpraidhm a gcumhachta (seachas i mbarr a maitheasa), bhí siad ina dtiarnaí agus ina dtíoránaigh ar Dhaoine an Mheán-domhain, in áit a bheith ag tabhairt cabhrach agus oideachais dóibh.
Cúpla céad bliain i ndiaidh thús na Dara hAoise, thosaigh Sauron, iar-sheirbhíseach de chuid Morgotħ, ag eagrú is ag rialú na n-arrachtaí agus na n-ainmhithe drochmhúinte in Oirthear an Mheán-domhain. D'áitigh sé ar na saoir i gceártaí na nEalbh in Eregion Fáinní na Cumhachta a shaoirsiniú. Faoi rún, áfach, rinne sé féin an t-Aon Fháinne Amháin a raibh de chumhacht ann na fáinní eile a rialú agus a choinneáil faoi smacht, nó mar a ghrean Sauron féin san fháinne:
Bealach na gCruach
deas|250px|thumb|Bealach na gCruach Is rian fad-achair suite i gContae Dhún na nGall é Bealach na gCruach.
An Meán-domhan
Na hImeachtaí sa Dara hAois
San am seo, bhí Sauron ag caitheamh a scáile ar Númenór. Ní raibh na ríthe sásta bás a fháil go sásta síochánta i ndiaidh a gcuid suilt a bhaint as an saol. Ina áit sin, bhí siad ag cloí leis an mbeatha go santach. Sna laethanta a bhí, bhí muintir Númenór riamh dílis agus buíoch do na Valar agus d'Eru, ach anois, bhí siad ag déanamh dearmaid den chíos a bhí dlite uathu do na Valar. Bhí siad ag éirí faoi chinniúint an Duine, is é sin, an bhásmhaireacht. Scoilt muintir Númenór ina dhá leath, mar atá, lucht leanúna an Rí, nach raibh ag teastáil uathu ach tuilleadh cumhachta a bhaint amach do Númenór beag beann ar na hEilbh agus na Valar, agus na Fíréin, a d'fhan dílis do na hEilbh agus a thug aird ar fhocail Eru Ilúvatar i gcónaí.
Bhí Sauron chomh cinnte ann féin is gur fhógair sé gurbh eisean Rí na nDaoine. Níor thaitin an ghaisciúlacht seo le hAr-Pharazôn, rí deireanach Númenór, nó bhí sé den tuairim gurbh eisean Rí na nUile Dhaoine. Mar sin, ghléas sé fórsa armtha agus sheol sé go dtí an Meán-domhan le dúshlán Sauron a thabhairt. Thuig Sauron nach mbeadh seans ar bith aige in aghaidh a leithéid de shluaite armtha, agus bhí sé sásta é féin a ghéilleadh d'Ar-Pharazôn a rinne príosúnach de. Bhí Sauron ábalta a shaoirse a fháil ar ais lena chuid bladaireachta, agus go gairid ina dhiaidh sin, bhí sé ina chomhairleoir ag Ar-Pharazôn. D'inis sé don rí gurbh é Melkor an fíor-Dhia, agus nach raibh i gceist le hEru Ilúvatar ach bréag de chuid na Valar. Thosaigh an Rí ag géarleanúint na bhFíréan, agus maraíodh cuid mhór acu mar íobairt do Melkor. Nuair a d'éirigh Ar-Pharazôn sean, d'áitigh Sauron air gur chóir dó ionsaí a thabhairt faoi Valinor le rún an tsaoil shíoraí a bhaint amach ó na Valar le lámh láidir. Bhí eagla ar Ar-Pharazôn roimh an mbás, agus mar sin, chruinnigh sé cabhlach millteanach cogaidh le seoladh go Valinor. Rith le hAmandil, a bhí i gceannas ar na Fíréin, go bhféadfadh sé sampla Eärendil a leanúint agus trócaire a iarraidh ar na Valar. Mar sin, sheol sé go Valinor beag beann ar Ar-Pharazôn agus a chabhlach, ach níor chualathas iomrá air riamh ina dhiaidh sin. San am céanna, d'ullmhaigh Elendil, mac Amandil, agus an bheirt mhac aige siúd, Isildur agus Anárion, na Fíréin chun éalú ó Númenór le himirce a dhéanamh go dtí an Meán-domhan.
Akallabêth agus deoraíocht shliocht Elendil
D'éirigh le hElendil agus a chlann mhac Númenór a fhágáil in am, ach fuair Tar-Míriel, banríon Númenór, bás sa Díle, cé go raibh sí dílis d'Eru Ilúvatar agus do na hEilbh. Bhí sí pósta ar Ar-Pharazôn in aghaidh a tola. Nuair a thosaigh na huiscí ag líonadh suas, d'fhéach sí le mullach an tsléibhe naofa Meneltarma a bhaint amach le trócaire a iarraidh ar na Valar nó ar Eru Ilúvatar, ach ansin, bháigh an tuile í sular tháinig sí in airde.
Bhunaigh Elendil agus a mhic dhá ríocht do Dhaoine sa Mheán-domhan: Arnor agus Gondor. Bhí spiorad Sauron tar éis seangú ar ais go dtí an Meán-domhan i ndiaidh na Díleann i Númenór, agus ansin, chuaigh sé i riocht duine arís. D'éirigh sé bagrach ar na Daoine agus ar na hEilbh arís go dtí go ndeachaigh na Daoine agus na hEilbh le chéile arís le Cogadh na Comhghuaillíochta Deireanaí a chur ar Sauron. Fuair Elendil, Anárion agus rí na nEalbh, Gil-galad, bás sa chogadh seo, ach d'éirigh leis an gComhghuaillíocht Sauron a mharú, nó, ar a laghad, a riocht daonna a mharú. Maidir le hIsildur, ghearr sé an tAon Fháinne de lámh Sauron agus choinnigh sé aige féin é in éiric bhás a mhuintire. Ní raibh Isildur sásta an Fáinne a scrios, nó, le bheith beacht, níor lig an Fáinne dó é a dhéanamh. Thug sé faoi deara go ndéanfadh an Fáinne dofheicthe é, dá gcuirfeadh sé ar a mhéar é. Ní raibh a fhios aige, áfach, go raibh toil dá chuid féin ag an bhfáinne. Nuair a chuir Isildur air féin é le teacht slán ó dhiorma d'oir, shleamhnaigh an fáinne dá mhéar, agus fuair na hoirc radharc ar Isildur is mharaigh siad é. Sin é an tuige go dtugtar Cabhóg Isildur (Isildur's Bane) ar an bhFáinne freisin.
I ndiaidh bhás Isildur, cailleadh an Fáinne, agus níor chualathas a dhath faoi ar feadh i bhfad.
Na hImeachtaí sa Tríú hAois
Tá imeachtaí Thiarna na bhFáinní suite sa Tríú hAois. I ndiaidh do na Dúnedain—iarsmaí mhuintir Númenór—seadú sa Mheán-domhan, tháinig dhá ríocht mhóra de chuid na nDaoine ar an bhfód san ilchríoch, Arnor agus Gondor. Bhí na hEilbh ag cailleadh a seanmhisnigh, agus iad ag imeacht leo as an Meán-domhan. Mar sin, d'fhan ríochtaí dá gcuid anseo agus ansiúd. Ag druidim chun deireanais don Tríú hAois, d'éirigh Sauron láidir arís, agus é ag santú an tAon Fháinne Amháin. Neach réamh-Hobadach, nó cineál Hobaid, darbh ainm Sméagol a tháinig i seilbh an Fháinne ar dtús, ach ós rud é gur chuir urchóid inmheánach an Fháinne a shaol ó mhaith air, d'éalaigh sé as measc a mhuintire, agus an Fáinne á choinneáil bheo thar ghnáthfhad saoil na ndaoine is na hobad. Rinne sé dearmad dá ainm, agus is é an t-ainm a ghlac sé air ná Gollum, in aithris an cineál fuaime a dhéanfadh a scornach agus é ag slogadh. Sa deireadh, d'éirigh leis an Hobad Biolbó Baigín an Fáinne a mhealladh ó Gollum. Thug Bilbo an Fáinne dá ghaol óg, Fródó, ach ansin, fuair searbhóntaí Sauron, na Marcaigh Dhubha (Black Riders) nó na Taibhsí Fáinne (Ringwraiths) amach faoin áit a raibh an Fáinne. B'éigean do Fródó éalú ón tSír, ceantar dúchais na Hobad, agus cabhair a iarraidh ar na hEilbh in Imladris (Béarla: Rivendell). B'é an chomhairle a ghlac na hEilbh agus ionadaithe na gciníocha eile ná gur chóir an Fáinne a leá sa tine chéanna ar tháinig sé aisti, is é sin, i Sliabh na Cinniúna (Béarla: Mount Doom, sa teanga Sindarin Orodruin nó Amon Amarth), bolcán i Mordor, ríocht Sauron. I ndiaidh eachtraí sceitimíniúla, d'éirigh le Fródó agus a shearbhónta dílis an Fáinne a thabhairt a fhad le Sliabh na Cinniúna. Sa deireadh, bhí dúil nimhe ag Fródó féin san Fháinne, ionas nach bhféadfadh sé é a chaitheamh isteach, ach ansin, bhain Gollum an Fáinne de, agus thit sé féin síos i laibhe an bholcáin, agus an Fáinne leis.
Na Valar
Is iad na Valar na hAinur is airde céim. D'fhéadfá ardaingil a thabhairt orthu. Chruthaigh Eru Ilúvatar iad sular chruthaigh Sé an Ollchruinne (Eä), an Grianchóras (Arda) agus an Domhan (Imbar). Luaigh Tolkien na Valar seo, ach is dócha nach bhfuil iontu ach na Valar is mó cumhachta—ríthe agus banríonacha na Valar. Is í an teanga Valarin a labhraíonn siad. Murab ionann agus na teangacha Quenya agus Sindarin, ní dhearna Tolkien mórán forbartha riamh ar an teanga seo. Is féidir, áfach, teacht ar bhlúiríní di ina chuid lámhscríbhinní, a foilsíodh i ndiaidh a bháis sa tsraith The History of Middle-earth. Bhí focail na teanga seo ní b'fhaide ná focail na dteangacha Sindarin agus Quenya. Mar shampla, is é an leagan Valarin d'ainm Tulkas ná Tulukastâz.
Na Maiar
Is Maiar iad na carachtair thábhachtacha seo i dTiarna na bhFáinní, mar shampla:
Na hEilbh
Dhúisigh na hEilbh roimh na Daoine, agus iad neamhbhásmhar. Is é sin, ní thiocfadh an tseanaois orthu, ach d'fhéadfaidís bás a fháil i machaire an áir nó ar bhealach foréigneach eile. Is iad na teangacha a labhraídís ná an teanga Quenya agus an teanga Sindarin. B'í an teanga Quenya an tseanteanga léannta, ach b'i an teanga Sindarin an ghnáthchaint. Ó am go ham, thagair Tolkien do chanúintí éagsúla den teanga Sindarin a d'fhéadfadh a bheith chomh difriúil le chéile is nach dtuigfeadh lucht a labhartha a chéile ach ar éigean.
Tá cuid mhaith iarsmaí den teanga Quenya fágtha i lámhscríbhinní Tolkien. Tá lucht díograise ann agus iad ag iarraidh an teanga a chaighdeánú agus a úsáid le chéile, fiú. Cé go bhfuil a lán focal agus abairtí sa teanga Sindarin le fáil i scríbhinní Tolkien freisin, níl sé leath chomh furasta leagan caighdeánaithe den tSindarin a oibriú amach. Is amhlaidh nach raibh mórán suime ag Tolkien riamh sna teangacha beo, nó b'fhearr leis taighde a dhéanamh ar na teangacha marbha (an Sean-Bhéarla, mar shampla) agus ar an teangeolaíocht stairiúili—s é sin, ar an dóigh a n-athraíonn agus a bhforbraíonn na teangacha i rith na gcéadta bliain. Mar sin, cé gur thug sé an-chur síos ar an dóigh ar fhorbairt na dtamhan éagsúil i leaganacha "stairiúla" éagsúla de na teangacha Ealbhacha, níor bhac sé riamh le gramadach ná téacsleabhar na dteangacha seo a chur ar fáil dá chuid léitheoirí.
Na hAbhaic
De réir mar a d'inis Tolkien sa Silmarillion, ba é Aulë a chruthaigh na hAbhaic. Ar dtús, ní raibh toil dá gcuid féin acu, agus ní raibh siad ábalta a dhath a dhéanamh as a stuaim féin: chaithfeadh Aulë iad a "chianrialú". Thuig Aulë ansin nach raibh sé in ann neacha intleachtúla a chruthú a bheadh inchurtha le clann Ilúvatar, agus d'ardaigh sé a chasúr leis na hAbhaic a scrios arís. Ansin, áfach, d'éalaigh na hAbhaic óna chasúr, nó bhí Eru tar éis trua a ghlacadh le hAulë agus A bheannacht a thabhairt dá obair.
Saoir chloiche sciliúla iad na hAbhaic, agus cónaí orthu i hallaí móra a ghearrann siad i gcloch na sléibhte. Is í an duáilce is mó a bhíonn acu ná an tsaint atá acu sa saibhreas agus san ór. Tá teanga dá gcuid féin acu, an teanga Khuzdul, agus is é Khâzad a n-ainm sa teanga seo. Teanga rúnda í nach mbíonn á staidéar ach ag na hAbhaic féin, agus mar sin, níor bhac Tolkien ach cúpla focal di a sholáthar—is é sin, gáir chatha na nAbhac: Baruk Khâzad, Kházad ai-mênu! ("Tuanna na nAbhac, na hAbhaic anuas oraibh!") Is í Comhchaint an Iarthair an teanga a bhíonn siad a labhairt leis na ciníocha eile. Na hainmneacha atá orthu ina dteanga féin, tá siad chomh rúnda is nach mbreacann siad síos iad fiú ar a gcuid tuamaí. Na gnáthainmneacha "poiblí" a bhaist Tolkien orthu i dTiarna na bhFáinní, cosúil le Gimlí, Glóin, Trór agus Tráin, fuair sé ón Íoslainnis (nó ón tSean-Lochlainnis) iad.
Na Daoine
Tugtar Edain ar na Daoine sa teanga Sindarin, agus is é Atani an leagan Quenya. Dhúisigh na Daoine ní ba deireanaí ná na hEilbh, agus murab ionann agus iadsan, tá na Daoine básmhar. Is é an tuiscint a bhí ann ar dtús gur bronntanas ab ea an Bás a fuair na Daoine ó Eru Ilúvatar, nó éalú a bhí ann ón Domhan, bealach éalaithe nach raibh ar fáil do na hEilbh ná do na Valar féin. Nuair a thruailligh Melkor croíthe na nDaoine, áfach, tháinig eagla orthu roimh an mbronntanas, agus thosaigh siad ag dearcadh air mar a bheadh damnú ann. Ghlac siad col leo féin agus lena nádúr féin. Sin é an tuige ar fhéach muintir Númenór, mar shampla, neamhbhásmhaireacht agus saol síoraí ar an domhan seo a bhaint amach dóibh féin trí Valinor a ionsaí.
Sa Tríú hAois, bhí dhá ríocht mhóra ag na Daoine in Iarthar an Mheán-domhain: Gondor agus Rocha. B'iad sliocht na bhFíréan ó Númenór a bhunaigh Gondor. Na Rochannaigh, arís, tháinig siadsan ó Thuaisceart an Mheán-domhain, agus ní raibh cultúr chomh forbartha acu agus ag muintir Gondor. Maidir leis na Númenóraigh nach raibh dílis d'Eru Ilúvatar, is é sin, lucht leanúna an Rí Ar-Pharazôn, bhí cuid dá sliochtsan le fáil sa Mheán-domhan freisin, agus thugtaí "na Númenóraigh Dhubha" orthu. Is iomaí duine acu a bhí ar fiannas i sluaite armtha Sauron.
Bealach na Gaeltachta, Dún na nGall
Is rian fad-achair suite i gContae Dhún na nGall é Bealach na Gaeltachta.
Cille Mhoire, Ros an Ear
Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd í Cille Mhoire.
An Meán-domhan
Na Daoine
Nuair a d'imigh ríocht Arnor de dhroim an tsaoil i dtuaisceart an Mheán-domhain, chuaigh sliocht na bhFíréan ansin le fánaíocht sna coillte. Duine d'Fhánaithe an Tuaiscirt (Rangers of the North) ab ea Aragorn, nó an Taistealaí (Strider), a bhain amach ríchathaoir Gondor i ndeireadh Thiarna na bhFáinní.