cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
An Araibis
Qasida
Is é an qasida an ghné liteartha is tábhachtaí i bhfilíocht réamh-Ioslamach na nArabach. Tá an rím chéanna ag dul ó thús go deireadh an dáin, nó ní bhíonn ceathrúna i ndánta traidisiúnta Araibise. Bíonn na véarsaí féin sách fada. Is é an nasib is tús don qasida: cuimhní cinn ar iar-ghrá geal an fhile atá ann. Ina dhiaidh sin tugtar cur síos ar an turas agus ar an gcamall a iompraíonn an file ar shiúl óna ghrá geal, go dtí go mbaintear amach an tríú cuid den qasida: ansin, cuireann an file síos ar an bhfíorchuspóir atá leis an dán. B'fhéidir go bhfuil an file ag déanamh leithscéil, ag moladh a urraí nó ag saighdeadh a mhuintire chun cogaidh; ach is é an rud is aistí le léitheoir an lae inniu go gcaithfidh an chéad dá chuid—an chuid anghrách agus an cur síos ar an turas camaill—a bheith ann beag beann ar cad é is ábhar don chuid dheireanach. Ar ndóighe, bhí na filí ab fhearr in ann mórshaothair ealaíne iontu féin a dhéanamh de na codanna coinbhinsiúnta seo. Ón taoibh eile de, nuair a bhí na filí ag súil le pá fhlúirseach airgid óna n-urraithe, ní bhacfaidís mórán leis an gcuid anghrách ná leis an turas camaill, agus iad ag baint gach fad is gach fairsinge as an tríú cuid, ag moladh fear íoctha an dáin.
An Córan
Is féidir dearcadh ar an gCóran mar shaothar litríochta. Tá an-fhiúntas filíochta ag baint leis na súraí deireanacha den leabhar, ach go háirithe. Ós rud é gur leabhar naofa atá ann, mar Chóran, ní raibh de chroí sna filí riamh aithris ródhíreach a dhéanamh air mar phatrún stíle. Mar sin, an cineál prós ríme atá sa Chóran, níl mórán de le fáil sa chuid eile de litríocht na hAraibise.
Forbairt na Filíochta san Ioslam
Bhí an fhilíocht sách mall ag athrú i ndiaidh theacht an Ioslaim féin. Dealraíonn sé gur fhan an-sracadh i móitífeanna a bhí bun os cionn le hoidim agus le foirceadal an chreidimh úir i bhfad i ndiaidh a bhunaithe, beag beann ar an dímheas a bhí ar na filí—"an aicme sin ar shlí Ifrinn"—ag na fir naofa. Thairis sin, cuid de na treibheacha a chuaigh i gcomhghuaillíocht le Muhamad ar tús, níor thuig siad ach de réir a chéile cad é a bhí i gceist leis an reiligiún nua: shíl siad i dtús báire nach raibh ann ach conradh polaitiúil.
Nuair a ghabh na saighdiúirí Arabacha an Pheirs, an tseanríocht ardsibhialta, tháinig an-tionchar ón taobh sin ar litríocht agus ar fhilíocht na nArabach. Ar ndóigh, nuair a bhí Arabaigh ag cur fúthu sna cathracha, ag socrú síos le só na Peirse is ag éirí as seansuáilcí Spartacha an Bheidiúnachais, tháinig gá acu le filíocht nua nach mbeadh chomh mór sin i dtuilleamaí na gcamall le haghaidh meafair, samhlaoidí agus ábhar filíochta. Agus nuair a thosaigh an seicteachas Ioslamach ag teacht ar an bhfód leis an gCaraideachas nó leis an luath-Shítheachas, chrom fir a raibh féith na filíochta iontu ar dhánta bolscaireachta a chumadh le mairtírigh na seicte a mhóradh.
Ba chuid d'oidhreacht fhileata na nArabach na dánta scigiúla freisin. Tháinig an-bhorradh faoin gcineál sin filíochta i dtréimhse na Cailifeachta Umaigheadaí, i ndeireadh na seachtú haoise agus sa chéad leath den ochtú haois. Faisiún mór a bhí i gceist leis na dánta scigireachta sa tSír agus san Iaráic i réimeas Chlann Umaighea, agus an file Críostaí Al Achtal chun tosaigh i gcogadh na bhfilí, nuair a bhí na filí ag caitheamh anuas ar a chéile i ndán i ndiaidh dán. Leis an bhfírinne a dhéanamh, dealraíonn sé nach raibh i gceist le cuid mhór den bhriatharchath seo ach mireog fhaisiúnta. Bhí an-mheas ag Al Achtal ar fhilíocht chuid mhaith de na filí Ioslamacha a raibh sé ag iomaíocht leofa ag cumadh goineoga maslacha i bhfoirm fhileata.
Ós rud é gur Críostaí a bhí in Al Achtal, ní raibh aon chúl air fíon a ól, agus bhí sé ar dhuine de na filí ba mhó a scríobh dánta fíona fosta. Bhí an-traidisiún ag na dánta fíona i bhfilíocht na hAraibise, agus bhí sé an-fhadálach ag dul in éag, siúd is nach raibh moladh an fhíona is na meisce ag réiteach go rómhaith le riailbhéas an Ioslaim. B'é Abú Nubhás, a fuair bás sa bhliain 814, an file fíona ab aithnidiúla, nó sin é an cineál clú atá air, ar a laghad. Laoch béaloidis atá ann, mar Abú Nubhás, agus na mílte scéilíní á n-insint faoi. Is é an t-aon rud amháin ar féidir linn a bheith cinnte faoi i dtaobh mo dhuine ná nach bhfuil sa chuid is mó de na scéilíní seo ach cumadóireacht.
Tír an Iúir
Is bruachbhaile é Tír an Iúir (Béarla: Terenure ) i gContae Átha Cliath Theas, agus é ar an mbaile cónaithe is mó i mBaile Átha Cliath. Roimh an mbliain 1970 ní raibh ach cúpla céad duine ina gcónaí ann, agus ba é an dearcadh a bhí ag muintir chathair Bhaile Átha Cliath gur ceantar tuaithe a bhí ann. Tógadh a lán tithe nua ann le linn na seachtóidí, áfach, agus d'fhás an baile go tapa uaidh sin amach. Fuair Hugo Barnwell Tír an Iúir ón Rí Seán i 1215. Bhí Hugo agus a theaghleach ina gcónaí ann go dtí 1652, nuair a cailleann siad na tailte. Fuair Cromail Tír an Iúir agus na tailte sa bhliain 1654, agus léas sé iad go Maorsháirsint Eliott. Ag an am sin, bhí caisleán amháin ann, muileann amháin, agus sé tithe chomh maith i dTír An Iúir ina hiomláine. Bhí thart ar fiche daoine ina gcónaí ann, bhí daonra iontach beag i dTír in Iúir fadó. Bhí Tír an Iúir agus Camaigh ceangailte le chéile blianta ó shin, bhí an dá háiteanna nó baile ferainn e le chéile mar áit chéanna amháin. Sa bhliain 1671, cheannaigh duine as an arm Chromail na tailte, le haghaidh £4000. Thionóil sé an caisleán go dtí teach tithe móra millteacha agus bhí siad ina ina chónaí ann go dtí 1789, nuair a dhíolter sé mórán de na tailte do Abraham Wilkinson.
An Araibis
Forbairt na Filíochta san Ioslam
Ar ndóigh, scríobhadh na seanfhilí Arabacha dánta grá chomh maith le duine. Nuair a bhí clann Úmáighea i seilbh na cailifeachta, bhí dhá phríomhghné á saothrú ag lucht scríofa na ndánta grá. Fir uaisle diomhaoine ba mhó a chumadh iad sna cathracha, agus iad go mór faoi thionchar na sofaisticiúlachta nó fiú an drabhláis a bhí ag teacht isteach ón bPeirs shean-ardchultúrtha. B'é Ómár ibn Aibí Raibíá an file ba thábhachtaí acu seo. Fuair Ómár bás dosaen nó cúpla dosaen de bhlianta i ndiaidh thús na hochtú haoise. Súgradh éadromchroích agus grá faoi cheilt is gnáthábhar don chineál seo dánta grá: tá blas áirithe craicinn agus collaíochta orthu, ach ní dánta gáirsiúla iad.
Shaothraíodh na filí Beidiúnacha gné eile de dhánta grá, mar atá, traigéidí nó triantáin ghráidh. Amhráin a bhí sna dánta seo, agus thug siad go leor inspioráide do lucht scríofa próis fosta. B'iad Majnún agus Laidheala lánúin chlasaiceach na filíochta seo, cosúil le Triostán agus Iosóld san Artúraíocht. Bhí Majnún dúnta i ngrá le Laidheala ó tháinig an chéad chuimhne aige, ach nuair a pósadh an cailín ar fhear eile, chaill Majnún a mheabhair, agus fágadh ag fánaíocht san fhásach é, ag cumadh amhráin dá rúnsearc agus ag déanamh a chomhrá leis na hainmhithe aingiallta. Go leor de na dánta grá a thugann cur síos ar an scéal seo, deirtear gurbh é Majnún féin a chum iad, ach ar ndóigh, níl i gceist leis sin ach maisiú rómánsúil. Creideann lucht an tsaineolais gur pearsana finscéalacha amháin iad Majnún agus Laidheala agus baint acu leis an mbéaloideas réamh-Ioslamach. Mar sin, is dócha gur béaloideas atá sa chuid mhór de na hamhráin Bheidiúnacha seo fá dtaobh de ghrá leatrom Mhajnún, ach amháin nár cuireadh ar pár roimh lá na nÚmaigheadach iad.
Tír an Iúir
Tháinig muintir Shaw, clann mhór (as William Shaw), clann a bhí ag troid i measc na gCath na Bóinne, go dtí Baile Átha Cliath agus leás siad Teach Tír an Iúir i 1785. Dhá bhlian ina dhiaidh sin, thóg Shaw cuid nua den teach, an chuid atá os comhair den Coláiste Tír an Iúir sa lá atá inniu ann. Tá an teach mhór eile ar thaobh an bothair i Bushy Park. Thóg Arthur Bushe an teach sin timpeall an bhliain 1700. Tugtar Teach Bushe ar an chéad ainm ar an teach ar dtús agus bhí an teach mhór roinnt tríd na glúnta i rith na mblianta. Cheannaigh John Hobson an teach sa bhliain 1722 agus d'athrigh sé an t-ainm chuig Bushy Park. Tar éis sin, sa bhliain 1791 cheannaigh Abraham Wilkisnon Bushy Park, agus bhí an chhuid is mó den Tír an Iúr go ginearálta aige ag an am chomh maith. Thóg sé an áit go hiomlán, chomh maith le £10,000 do María, an iníon amháin a bhí aige. Bhí sí pósta le Robert Shaw Jnr. Fuair a hathair bhás agus fuair Robert Shaw an teach mar chuid den oidhreacht, i 1796.
Dhíol sé é sa bhliain 1806 le Fredrick Bourne, fear gnó saibhir a bhí ann. Bhí na Bournes ina gcónaí ann i dteach Thír an Iúir go dtí 1857 agus an an am sin bhí lán speís ar an áit ón phobal, bhí caill mhór ag an eastát maidir leis na radharcanna nádúrtha alainn, plandáil na bhforais agus na dtithe gloine. Ina theanta sin, bhí na tailte agus na pairceanna oscailte agus ar fáil le gach duine ag an deireadh seactaine.
An Araibis
Forbairt na Filíochta san Ioslam
Is gá cuimhne a choinneáil air nach raibh cuid de na dánta seo intuigthe ach cnámha an scéil a bheith ar eolas agat cheana féin. Ní aithneofá cad é a bhí faoi chaibidil i go leor dánta ach na scéalta béil uile a bheith cluinte agat ó na seanchaithe a bhí á n-insint cois tine.
De réir a chéile, meascadh an dá ghné trí chéile, i gcruth is gur fáisceadh dán grá de chineál úr astu—filíocht atá níos cosúla leis na hamhráin a chluinfeá ó thrúbadóirí na hEorpa sna meánaoiseanna. Déanta na fírinne, creidtear go raibh tionchar éigin ag filíocht na nArabach ar an trúbadóireacht san Eoraip.
Tír an Iúir
Sa bhliain 1860, cheanaigh an tOrd Carmelite an mhoin, agus d'oscail siad é mar mheánscoil lán buachaillí, agus d'éirigh siad eaglais suas freisin i 1958.
An Araibis
Forbairt na Filíochta san Ioslam
Nuair a tháinig Clann Abbáis—nó na hAbásaidigh—i seilbh na cailifeachta, bhí malairt cuma ar an bhfilíocht ghrá cheana. Bhí filíocht gháirsiúil á saothrú ag filí áirithe, ach is léir nach raibh aon ghlacadh oscailte ag an saol mór lena leithéid i sochaí an Ioslaim. B'í an fhilíocht homaighnéasach a tháinig chun tosaigh i dtréimhse na nAbásaideach. B'iad coinbhinsiúin agus comhghnása na filíochta Peirsí ba bhunsiocair leis seo; ach i mbreis ar an tionchar sin, dá n-úsáidfeá fíorainm mná i ndán anghrách, is féidir go sílfeadh athair cailín éigin ar comhainm le cailín an dáin, — go sílfeadh sé gur ag maslú a iníne-sean nó ag cur mígheanmnaíocht ina leith-se a bheifeá. Mar sin, bhí sé ní ba sábháilte cloí leis an ngrá homaighnéasach mar ghnás liteartha, beag beann ar an chineál craicinn ab fhearr leis an bhfile ina shaol phríobháideach féin. Dealraíonn sé, áfach, go raibh Abú Nubhás, máistir an chineál seo filíochta, — go raibh sé féin ina fhéileacán dháiríre.
Cuid den fhilíocht ghrá a scríobhadh i dtús ré na nAbásaideach, ní fíordhánta grá a bhí iontu ach dánta diaga misticiúla a bhí ag tabhairt cur síos ar an tsirtheoireacht reiligiúnach, ar an dóigh a raibh an Moslamach fíréanta ag iarraidh a bhealach a dhéanamh a fhad le Dia. Fuair go leor filí misticiúla an oiread sin múnlaí is gnása ar iasacht ó na dánta grá is go gcaithfidh tú saineolas éigin a tharraingt ort leis an gciall reiligiúnda a bhaint as an sórt seo filíochta (mar sin féin, tá an chiall sin ann, bhíodh an tAyatollah Khomeiní féin—an fear céanna a theilg Salman Rushdie chun báis—ag scríobh filíocht faoi "aoibhneas an fhíona sa tábhairne", nach n-aithneofá aon tseach-chiall dhiaganta uirthi—go dtí go gcluinfeá cé a chum an dán...).
Bán na mBó
Is baile fearainn suite i gContae Thiobraid Árann é Bán na mBó.
An Araibis
Forbairt na Filíochta san Ioslam
Fán am seo, i dtús na naoú haoise, a thosaigh na náisiúin neamh-Arabacha sa Chailifeacht ag éileamh a gcirt i saol an chultúir. "Siúbachas" nó shu'ubiyya a thugtar ar an ngluaiseacht seo, agus b'iad na Peirsigh a bhí chun tosaigh i measc lucht an tSiúbachais, mar ba dual dóibh. Sean-náisiún ardchultúrtha is ea na Peirsigh, ar ndóighe, agus siúd is go raibh siad ina ngéillsinigh ag na hArabaigh Mhuslamacha anois, níorbh ionann é is a rá gur lig siad a seanchultúr (ná a dteanga, nach bhfuil gaol ar bith aici leis an Araibis) i ndearmad i ndiaidh dóibh iompú i leith an Ioslaim. B'é Abú Nubhás, a ndearna muid trácht air cheana féin, an file ba mhó a d'eascair as ithir an tSiúbachais. Chuir a chuid scigaithrise deireadh leis an mBeidiúnachas i bhfilíocht na hAraibise. Bhí samhlaoidí nua ag déanamh a mbealaigh isteach—samhlaoidí a bheadh bunaithe ar shaol shofaisticiúil na gcathrach ina raibh cónaí ar shliocht na bhforghabhálaithe Arabacha anois. Ar ndóighe, ó b'as an bPeirs a tháinig an só sofaisticiúil i saol an Ioslaim, ba léir go raibh tionchar na Peirsise ar an bhfilíocht agus ar an stíl Arabach ag teacht in éineacht le hathrú an chultúir ábhartha.
Badi´
An stíl a tháinig ar an saol anois, is féidir í a chur i gcomparáid leis an mBarócachas—badi´ an téarma Araibise. Filíocht ardealaíonta is ea an fhilíocht badi´, agus í ag éirí cineál féintagarthach go géar gasta, ag cur níos mó béime ar an maisiúlacht agus ar na tagairtí liteartha: chaithfeadh gach aon fhile a léiriú go raibh sé eolach ar an traidisiún agus ar shaothar na bhfilí a tháinig roimhe féin. Bhí na filí á dtuirsiú féin leis na mílte meafar, pearsanuithe, paradacsaí agus cleasanna eile, agus na dánta ag éirí doléite ar fad. D'fhéadfá a rá gur chuir an file gairmiúil ardléannta ruaigeadh ar an éigeas tíre agus ar an bhfile pobail.
Tír an Iúir
Ainmneacha
Tagann an logainm “Tír an Iúir” ó na focail “tír” agus “iúr” (cineál crainn). Athraíodh an t-ainm i rith na mblianta. Is ea Tír an Iubair an chéad ainm a bhí ar an ceantar. Bhí Crois Thír an Iúir Terenure Cross (Vaughan's Corner) an teirminéal blianta ó shin le haghaidh na tramanna agus tá sé luaite i Ulysses ó James Joyce (caibidil 7, Aeolus)
Ainmneacha Stairiúla an Cheantair (https://www.logainm.ie/ga/55993) mion|345x345px|Trambhealach
An Araibis
Prós na hAraibise - adab agus maqama
Maidir le prós na hAraibise, ní raibh sé leath chomh forbartha leis an bhfilíocht chlasaiceach. Díolamaí de scéilíní magaidh ó bhéal an phobail ab ea na chéad leabhair phróis sa teanga, nó rudaí a dtugtar adab orthu: is é an cineál leabhar atá ann ná bolg soláthair, nó lón léitheoireachta don dalta óg atá ag tógáil léinn ar scoil. Is geall le téacsleabhair scoile iad na díolamaí adab go minic. Is iomaí téacsleabhar focleolaíochta nach furasta a aithint thar dhíolaim adab. B'as na díolamaí adab a d'fhás na ciclipéidí Araibise, sa deichiú haois ach go h-áithrid.
Tír an Iúir
Baile Fearainn
Tabhair daoine stairiúil Tír an Iúir ó ghlúin go glúin. Is bruachbhaile thiar-theas de chuid Bhaile Átha Cliath é Tír an Iúir, timpeall sé chiliméadar ó lár na cathrach. Tá Tír an Iúir ag críochantacht leis na mbailte eile Cromghlinn agus Ráth Garbh san oirthear, Droimeanach, Ráth Maonais agus Crois Araild sa tuaisceart, na Glaschnoic, Gort an Ime sa deisceart agus, Camaigh agus teach Mealóg san iarthar. Bruachbhaile lánfásta atá ann, ina bhfuil tithíocht sraithe príobháideach don chuid is mó. Tá an tionscal éadrom atá ann dírithe ar Terenure Cross, in iarthar an bhaile.
An Araibis
Prós na hAraibise - adab agus maqama
Faoin mbliain 1000 a tháinig an maqama i gcrann, agus b'as an bPeirs a fuarthas an chéad spreagadh chun an chineál seo scríbhneoireachta a chleachtadh, ní nach ionadh. Scéal magúil is ea maqama agus é suite i saol na mbocht is na nocht sa chathair, nó i saol na n-oilithreach amuigh sna tíortha cúil. Bíonn na scéalta seo ag cur síos ar chleasanna na ndoilfeoirí agus ar reitric na reacairí i bpanc aonaigh, agus iad ag cur dallamullóg ar dhaoine macánta beag beann ar an dlí.
De réir mar a chuaigh an cultúr Arabach féin i léig, nó in abar ar a laghad, chaill an litríocht a seansracadh chomh maith. Níor tháinig fuinneamh úr inti roimh athbheochan na naoú haoise déag—al nahda.
Tír an Iúir
Baile Fearainn
Bhí daonra 3,741 ann sa bhliain 2016, dar leis Príomh-Oifig Staidrimh na hÉireann.
An Araibis
Tús na Litríochta Nua-Aoisí: Na hÚrscéalaithe Críostaí ón Liobáin
Lárionad eile ab ea Beirut sa Liobáin. Ós rud é go bhfuil an creideamh Críostaí sách coitianta i measc mhuintir dhúchasach na tíre sin, bhí intleachtóirí na Liobáine ní b'oscailte do thionchar an Iarthair ná an chuid eile de na hArabaigh. Scríbhneoirí Críostaí ón Liobáin a chuir tús le traidisiún na húrscéalaíochta Araibise, mar sin.
B'é Júirjí (nó Seoirse) Zaigheadán an chéad duine acu seo. Ar nós go leor intleachtóirí eile, d'aistrigh sé ón Liobáin go dtí an Éigipt chun leas a bhaint as an meon agus as an atmaisféar caoinfhulangthach a bhí cruthaithe thall ansin ag athbheochan Mhuhamad Ailí (is gá a chuimhneamh nach daoine comhaimseartha a bhí iontu; nó rugadh Zaigheadán sa bhliain 1861, agus Ailí trí bliana déag ag iompar na bhfód cheana féin). Scríobhadh Zaigheadán úrscéalta stairiúla. Siúd is nach bhfuil mórán fiúntais iontu do léitheoirí an lae inniu, agus an dóigh ar chum sé iad go géar gasta ceann i ndiaidh a chéile gan mórán marana a dhéanamh ar an tslacht ná ar an tsnoiteacht liteartha, bhí an-ghal orthu ag lucht comhaimsire an údair. Thug Zaigheadán spreagadh do scoil iomlán úrscéalaithe.
Tír an Iúir
Spórt
mion|295x295px
Daoine Cáiliúla
Rugadh an t-údar James Joyce i Cearnóg Brighton, i Rath Garbh, áit atá in aice le Tír in Iúir agus rugadh a mháthair (Mary Jane) 90 méadar ón séipéal i gCrois Thír an Iúir i 1859. Rugadh lán aisteirí, scríbhneoirí agus ceoltóirí ann i dTíir in Iúir cosúil le  Donal McCann, Máirtín Ó Direáin agus Dave Allen. Rugadh dhá grúpa ceoil mhór ann freisin; Republic of Loose agus The Coronas. Chuaigh The Coronas go dtí Coláiste Tír an Iúir agus seinneann siad a lán de na cuid amhrán atá acu as Gaeilge. Chuir siad béim mhór ar an nGaeilge tríd an ceoil. Is iad Heroes or Ghosts agus Eist a Ghrá na amhrán níos coitianta a seinneann siad tríd an leagan Gaeilge.
An Araibis
Tús na Litríochta Nua-Aoisí: Na hÚrscéalaithe Críostaí ón Liobáin
Sna Stáit Aontaithe a chuaigh scríbhneoirí na scoile seo i mbun pinn an chéad uair, áit a raibh siad ar imirce le theacht slán ar shrianta polaitíochta a dtíre féin. Críostaithe ón Liobáin ab ea iad, nó an chuid ba mhó acu, cosúil le Zaigheadán. B'iad Kahlil Gibran (Jiobrán Chailíl Jiobrán) agus Mícheál Naimy (nó Míocha'éil Nú'aidheamá) an bheirt ba thábhachtaí de na scríbhneoirí seo. Scríobhadh Gibran as Béarla agus as Araibis, agus é ag cardáil téamaí Críostaí nó ábhair mhisticiúla reiligiúnda ar bhealach a tharraing súil na mílte léitheoirí Iartharacha ar a chuid saothar—ar a chuid saothair Bhéarla thar aon rud eile, ar ndóigh. Fuair Gibran bás sa bhliain 1931, agus tháinig scaipeadh ar an scoil scríbhneoirí ansin; ach cibé scéal é, bhí an-tionchar acu ar an saol liteartha ins na tíortha Arabacha féin.
Filí an Nua-Chlasaiceachais
Faoin am céanna, bhí filí an nua-Chlasaiceachais ar nós Ahmad Seabhaqaí ón Éigipt agus an tIarácach Ma'ruf al Rúsaifí ag filleadh siar go bun ar thraidisiún na seanfhilíochta. Náisiúnaí Arabach ab ea Seabhaqaí, ach b'fhearr le Rúsaifí éagóir na sochaí a lochtú ina chuid scríbhinní. Ina dhiaidh sin, tháinig an nua-aoiseachas féin isteach, nuair a bhunaigh Ahmad Zaicí Abú Seaidí Cumann Apolló san Éigipt sna tríochaidí.
Adonis
Is é Ailí Ahmad Sa'íd—"Adonis"—an file is mó le rá dá bhfuil ag cumadh dánta as Araibis inniu. Tarraingíonn sé ar thobar an tSúfachais, nó misteachas agus rúndiamhróireach reiligiúnda an Ioslaim, ach níl a leithéid róthipiciúil ag na filí Araibise lenár linn. An náisiúnachas agus an Marxachas a bhíonn ag saighdeadh an chuid is mó de na filí tábhachtacha Araibise, agus iad go mór faoi thionchar na bhfilí Iartharacha.
Tír an Iúir
Oideachais
Tá a lán scoileanna i dTír an Iúir, le haghaidh páistí óga agus cúrsaí don daoine fásta freisin. Tá béim mhór ar an nGaeilge i beagnach gach scoil i dTír an Iúir agus bíonn an cathaoirleach (Dáithí Mac Eochaidh) agus an runaí (Mícheál Mac Gabhann) den Cumann na mBunscoil ag obaír i St Pius X Boys National School.
Crois Thír an Iúir
Bíonn iarrachtaí chun an Ghaeilge a chur chun cinn an t-am ar fad i dTír an Iúir. Tá a lán siopaí, pubanna, bialanna agus caifé suite i Crois Thír an Iúir agus tabhair siad spreagadh don Gaeilge mar theanga agus mar mheán cumarsáide. Bíonn Gaelbrathach ag obair le na scoileanna i dTír in Iúir chun teanga a aimsiú i measc na ndaltaí. Bíonn Maidin Caife ar fáil ar an gCeadaoin gach seachatin. Tá sé mar aidhm ag na Maidineacha Caife deis a thabhairt do dhaoine bualadh le daoine eile a bhfuil Gaeilge acu agus an Ghaeilge a labhairt i suíomh nádúrtha. Beidh maidin caife ar siúl in Bistro 6, 90 Bóthar Thír an Iúir Thuaidh, BÁC 6W ó 11 ar aghaidh. mion|237x237px|Crois Thír an Iúir
An Araibis
Taha Husain
Maidir le forbairt an úrscéil sna tíortha Arabacha féin, i ndiaidh Zaigheadán agus Gibran, caithfidh muid Taha Husain a lua roimh aon duine eile. Fuair Taha Husain bás sa bhliain 1973 i ndiaidh cion fir, nó cion cúpla fear, a dhéanamh ag tabhairt chultúr a thíre i gcrann: is féidir a mhaíomh nárbh é an prós cruthaitheach an chuid ba mhó de shaothar a shaoil. Mar sin féin, níl aon chaill ar a chuid saothar liteartha. Scríobh sé úrscéal dírbheathaisnéisiúil agus díolaim ghearrscéalta a bhí bunaithe ar shaol an Fháidhe, Muhamad.
Naguib Mahfouz
mion|[[Naguib Mahfouz]] Ar ndóighe, ní mór tagairt a dhéanamh do Naguib Mahfouz (Najíb Mahfúz) a bhain amach Duais Nobel na Litríochta sa bhliain 1988. Rugadh an scríbhneoir bisiúil seo sa bhliain 1911. Ar dtús, scríobh sé cúpla úrscéal stairiúil, ach ansin chrom sé ar na scéalta móra a chumadh a thabhaigh a chlú dó: cur síos réadúil coscarthach atá iontu ar shaol na mbocht i gCaireo. Sna seascaidí a chuaigh sé a scríobh leabhair nua-aimseartha faoi chruachás phearsanta an duine aonair, úrscéalta a raibh blas an nua-aoiseachais Iartharaigh go mór orthu.
Emil Habibi
Scríbhneoir tábhachtach eile ab ea Emil Habibi a fuair bás sa bhliain 1996. Palaistíneach a bhí ann a ghlac le saoránacht Iosrael, rud a d'fhág go raibh meas an tréigtheora is an fhealltóra ag cuid mhór dá mhuintir féin air. Is cosúil go raibh sé inbharúla gurbh fhearr do na Palaistínigh fanacht ar a dtír dhúchais, agus d'iarr sé go scriofaí ar a thuama na focail "A d'fhan i Haifa". Cibé scéal é, chaith Habibi fiche bliain ina Fheisire i bparlaimint Iosrael, knesset, agus é ina bhall de Pháirtí Chumannach Iosrael, arbh é an t-aon pháirtí amháin a thug ionadaíocht do na Palaistínigh a fágadh laistigh de theorainneacha Iosrael agus a throid ar son a gcearta. Is é an t-úrscéal faoin "duarcán dea-dhóchasach" úd Sa'íd Abú al Nahs ba mhó a thabhaigh clú agus cáil do Habibi. Úrscéal greanntraigéideach faoi ghéarchéim Phalaistínigh Iosrael atá ann. The Pess-Optimist a thug an t-aistritheoir Béarla ar an leabhar, - Na hEachtraí Aisteacha Maidir le Ceal Sa'íd Abú al Nahs, An Duarcán Dea-dhóchasach an teideal Araibise. Focal nuachumtha é "mutashá'il" an teidil araibise, meascán de "mutashámil" le brí "duarcán" agus "mutafá'il" le brí "dea-dhóchasach"; ciallaíonn an réamhainm araibise Sa`íd "áthasach" agus Abú al-Nahs "athair an mhí-áidh". Léiríonn an scéal cruachás an Phalaistínigh atá ina eachtrannach ina thír féin tar éis bhunú stát Iosrael.
Litríocht na mBan
Ar ndóighe, siúd is go gcreideann cuid mhaith de bhunadh na hEorpa nach bhfuil sna mná Arabacha ach sclábhaithe baile ag caitheamh bráillíní, tá mná ag scríobh leabhar as Araibis le fada. Níor tháinig na hArabaigh glan ar mhúscailt mhór na mban sa naoú haois déag. B'í Bharda al Ghiázaijí an chéad scríbhneoir mná i stair na nua-litríochta Araibise. D'fhoilsigh sí díolaim dánta sna míle ocht gcéad seascaidí. Fuair mná na Liobáine spreagadh ón dóigh a raibh fir dá gcomhdhúchas, ar nós Gibran, ag cur sracadh nua i litríocht na hAraibise.
B'í Maigh Zígheád a bhí ina príomhcheangal idir Kahlil Gibran agus na mná liteartha sa Liobáin, nó bhí sise agus Gibran ag seoladh litreacha chuig a chéile ar feadh i bhfad. Tháinig sraith iomlán de leabhartha beathaisnéise ó pheann Zígheád, agus í ag tabhairt cuntas ar shaol na gceannródaithe a chuir bun le gluaiseacht na mban sna tíortha Arabacha.
Is iad Emily Nasrallah, Ghada al Samman agus Laidheala al Ba'albaicí na banúdair is tábhachtaí dá maireann i mBeirut inniu. Saolaíodh an triúr acu thart ar an mbliain 1940, agus iad ag iarraidh mná na Liobáine a shaigheadadh chun troda ar son a gcúise.
Mar is eol dúinn, tá gluaiseacht na mban an-láidir san Éigipt fosta, agus cáil idirnáisiúnta bainte amach ag an scríbhneoir feimíneach udaí Nabhal al Sa'dabhaí thar aon bhean Arabach eile sna tíortha Iartharacha féin.
Cruachás na Litríochta
Siúd is go bhfuil an Araibis ar a seanléim aríst mar theanga liteartha chultúrtha inniu, is iomaí fadhb a chuireann cúl ar na scríbhneoirí Araibise ina gcuid oibre. Ar ndóigh, tíortha tearcfhorbartha iad na tíortha Arabacha, agus iad go mór faoi shlabhraí na héagóra agus na holagarcachta. Siúd is go saothraíonn cuid mhór de na tíortha seo an-airgead ar an artola, ní bhíonn mórán den éadáil sin ar fáil do na sluaite bochta. An Sóisialachas a bhí ag gealladh nua-aoisiú agus athbheochan an tsaoil Arabaigh, lá, faoi bhrat na saoltachta, tá sé ag trá is ag tréigean le roinnt mhaith blianta anuas, agus an fuaimintiúlachas biogóideach ag teacht ina leaba. Ní dream iad lucht seo an ghlan-Ioslamachais a bheadh ró-fhabhrach don litríocht shaolta, ar ndóigh.
Is toradh don chruachás é fosta ná go bhfuil na daoine in anás scolaíochta, agus iad dall ar an teanga scríofa. Ní maolú ar an bhfadhb seo ach an oiread go bhfuil an teanga scríofa bunaithe ar chaighdeán a raibh blas na seanársaíochta air le linn an Fháidhe féin. Thairis sin, ní bhíonn lucht rialtais na dtíortha Arabacha róchlaonta chun daonlathais ná ródhoirte do na scríbhneoirí a bhíonn ag fáil locht ar an tsochaí agus ag déanamh a ngearáin faoin éagóir agus faoin leatrom a fheiceann siad ina dtimpeall. Mar sin, is iomaí leabhar a cuireadh faoi chois agus a coinníodh le láimh láidir ó na léitheoirí; agus is iomaí scríbhneoir a chaith téarma fada i dtóin phríosúin.
Luibh na seacht ngábh
Is planda í luibh na seacht ngábh.
Gleann na Ríthe
clé|250px|mion|Gleann na Ríthe Is suíomh san Éigipt é Gleann na Ríthe.
Éamon Ó Cuív
Is polaiteoir Éireannach é Éamon Ó Cuív (rugadh ar 23 Meitheamh 1950 é). Bhí sé ina Aire Gnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta ó 2002 go 2010 agus ina Aire Coimirce Sóisialaí ó 2010 go dtí 2011. Ball den pháirtí Fianna Fáil atá ann. Is as Baile Átha Cliath é ach is í Gaillimh Thiar a dháilcheantar. Tá sé ina Theachta Dála ó 1992.
Tá Gaeilge líofa aige. Garmhac le hÉamon de Valera atá ann chomh maith le bheith ina mhac leis an scoláire cáiliúil Gaeilge, Brian Ó Cuív.
Sheas sé san Olltoghchán 2016 agus toghadh é le 14.84% de na vótaí céad rogha.
Bundúchasaigh Fhormósacha
clé|250px|mion|Bundúchasaigh Formósach
Is grúpa eitneach Áiseach iad na Bundúchasaigh Fhormósacha. Is iad teangacha Formósach a bpríomhtheangacha.
Galágó
Ainmhí is ea an galágó.
Contae Edwards, Texas
Is contae i ndeisceart Texas é Edwards. Is é Rocksprings príomhbhaile an chontae agus an chathair is mó sa chontae.. Bhí 2,002 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010, síos ó 2,162 duine sa bhliain 2000. Ba Bhéarla an phríomhtheanga ag 53.6% de na daoine sa bhliain 2010 agus ba Spáinnis an phríomhtheanga ag 46.4%.
Donal O'Donoghue
Polaiteoir Éireannach ab ea Donal O'Donoghue (5 Meitheamh 1894 – 26 Iúil 1971). Bhí sé ina bhall d'Fhianna Fáil.
Edmundston
Is cathair in iarthuaisceart New Brunswick ar an teorainn le S.A.M. é Edmundston. Bhí cónaí ar 16,032 duine i gcathair Edmundston sa bhliain 2011 síos ó 16,643 duine sa mbliain 2006. Is i gcontae Madawaska atá an chathair. Cé go bhfuil Edmundston ar an teorainn le S.A.M. is í an Fhraincis a labhraítear sa chathair. Ba í an Fhraincis an mháthairtheanga do 93.4% de dhaonra na cathrach sa bhliain 2011. Ba é an Béarla an mháthairtheanga do 4.5% don daonra sa bhliain céanna.
Tagairtí
http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=CSD&Code1=1313027&Geo2=CD&Code2=1313&Data=Count&SearchText=edmundston&SearchType=Begins&SearchPR=13&B1=All&Custom=&TABID=1
Aire cosanta
mion| Aire cosanta na Rúise Sergey Shoigu (lár) le hairí cosanta eile de chuid Eagraíocht um Chomhar Shang-hai sa bhliain 2015. Bíonn aire cosanta ina aire rialtaisatá i gceannas ar an Aireacht nó Roinn Cosanta, a rialaíonn fórsaí armtha i stáit cheannasacha. Athraíonn ról aire cosanta go mór ó thír go tír; i roinnt acu níl an t-aire i gceannas ach ar chúrsaí ginearálta buiséid agus ar sholáthar trealaimh; ach i gcásanna eile bíonn an t-aire ina chuid dhílis den slabhra ceannais míleata oibríochta freisin. D’fhéadfaí aire cosanta bheith ina Aire Cosanta Náisiúnta, Rúnaí Cosanta, Rúnaí Stáit Cosanta nó athrú éigin cosúil leis.
Lus na teanga
Is planda é lus na teanga.
Esperanto
thumb|200px|right|Bratach Esperanto Teanga idirnáisiúnta is ea an teanga Esperanto (baineann Gaeilgeoirí áirithe úsáid as an leagan Sprantais freisin).
Stair
Chuir an dochtúir Polannach, Ludwig Zamenhof, tús leis an teanga i dtús na 19ú haoise. Inniu tá sí á húsáid ar fud an domhain go léir.
An chéad ainm a bhí ar an teanga ná Internacia Lingvo, "an teanga idirnáisiúnta", ach d'fhoilsigh Ludwik Zamenhof an chéad téacsleabhar faoin ainm cleite Doktoro Esperanto, "An Dochtúir Dóchasach", agus sa deireadh d'éirigh sé coitianta an t-ainm Esperanto a thabhairt ar an teanga féin.
Is é is brí leis an ainm Esperanto ná "duine dóchasach" (esper- "dóchas", -ant- = rangabháil na haimsire láithrí, agus -o = ainmfhocal). Dochtúir a bhí i Zamenhof a bhí an-bhuartha faoin dóigh a raibh na daoine ag baint na céille míchirte as focail a chéile, ó bhí siad leathdhall ar theangacha a chéile.
D'fhás Zamenhof, ar Ghiúdach é féin, aníos i mBiałystok in Oirthear na Polainne, áit a labhraítí Giúdais, Rúisis, Bealarúisis agus Polainnis, agus é an-mheabhrach ar dheacrachtaí an ilteangachais mar sin. Leis an bhfadhb seo a leigheas, cheap sé an teanga Esperanto ag deireadh na naoú haoise déag. Ar an 26 Iúil 1887 a foilsíodh an chéad téacsleabhar Esperanto i Vársá sa Pholainn - cuid den Rúis san am sin, áfach.
Gramadach
Is í an teanga Esperanto an t-aon teanga bheo ar féidir a lá breithe a shocrú go cruinn, mar sin. Is é an rud a theastaigh ó Zamenhof go mbeadh teanga neodrach idirnáisiúnta ann chun an caidreamh idir na náisiúin a fheabhsú agus a dhéanamh níos fusa, agus go gcuirfí cainteoirí ó chúlraí teanga éagsúla ar chomhchéim.
An idirtheangeolaíocht a thugtar ar an mbrainse den teangeolaíocht a bhíonn ag plé leis an gcumarsáid idirnáisiúnta, is leis an teanga Esperanto go príomha. clé|mion Tá formhór na bhfocal sa teanga bunaithe ar an Laidin, ar an bhFraincis, ar an nGearmáinis agus ar an mBéarla, agus tá gramadach na teanga rialta go hiomlán. Tá córas cumtha focal na teanga bunaithe ar an táthú rialta, cosúil leis an Tuircis agus an Ungáiris. Is féidir na céadta mílte focal a chumadh le líon teoranta fréamhacha agus timpeall 40 réimír is iarmhír, is tá 17 míle fréamh san fhoclóir aonteangach Esperanto is mó, ar a dtugtar an PIV/"Plena Ilustrita Vortaro" - foilsíodh an leagan ba déanaí sa bhliain 2002.
Sampla
clé|mion|[[Aibítir|aibtir]]
Foghlaim
Is fusa i bhfad Esperanto a fhoglaim ná aon teanga bheo eile : is ionann mí Esperanto agus bliain Fraincise nó Gearmáinise. Is féidir le duine í a fhoghlaim ón idirlíon gan mhúinteoir, féach lernu.net. clé|mion Thairis sin, chruthaigh sraith turgnamh ón mbliain 1921 i leith go gcabhraíonn gearrchúrsa Esperanto, timpeall 100 uair an chloig, leis an bhfoghlaimeoir teangacha eile a thógáil go tapa, féach anseo, tionscadal ina bhfuil Esperanto á múineadh i 5 scoil i Sasana is in Oileán Mhanann le dhá chuspóir:
a) feasacht teanga a ardú;
Caibidil 5 (American Horror Story)
Craoladh an cúigiú heipeasóid, "Caibidil 5" den séú sraith American Horror Story ar an 12 Deireadh Fómhair 2016. Scríobh Akela Cooper an eipeasóid seo. D'fhéach 2.82 milliún duine ar an eipeasóid.
Esperanto
Foghlaim
b) daltaí a ullmhú chun teangacha eile a fhoghlaim.
Esperanto inniu
mion|ELiSO - Esperanto kaj Libera Scio. Esperanto and Free Knowledge, 2013 Meastar go bhfuil tuairim is dhá/trí mhilliún duine ag labhairt Esperanto ar fud an domhain inniu.
mion
Bun-Litríocht
I samhradh an bliana 2008 d'fhoilsigh Mondial, Nua-Eabhrac leabhar 728 leathanach a thugann léiriú beag ar mhórshaibhreas na bunlitríochta Esperanto, "Concise Encylopedia of original Esperanto Literature 1887-2007" leis an Dr Geoffrey Sutton, féach.
Seo cuid de scríbhneoirí clasaiceacha Esperanto: Na filí Kalmán Kalocsay agus Julio Baghy ón Ungáir, William Auld ó Albain, Jorge Camacho ón Spáinn, Marjorie Boulton ó Shasana, Gaston Waringhien agus Raymond Schwarz ón bhFrainc, Leon Deij ón Ísiltír, Baldur Ragnarsson ón Íoslainn, Edmond Privat ón Eilvéis, Lajos Tárkony ón Ungáir; na húrscéalaithe agus gearrscéalaithe Trevor Steele ón Astráil, Spomenka Štimec ón gCróáit, Karolo Piĉ ó Phoblacht na Seice, John Francis ó Albain, Miguel Fernández ón Spáinn; na haistithe Fernando de Diego ón Spáinn, Eugene de Zilah ón Ungáir, Gaston Waringhien agus a lán eile.
Litríocht aistrithe
clé|mion|Albert Goodheir, 1977 Tá togha litríocht an domhain aistrithe go hEsperanto agus, murab ionann is aistriúcháin go dtí na mórtheangacha, is iad na cainteoirí dúchais a aistríonn a gcuid litríochta féin go hEsperanto: Ungáraigh, mar shampla, a aistríonn litríocht na hUngáirise go hEsperanto, is ní Béarlóirí nó Frainciseoirí a d'fhoghlaim Ungáiris. Tá leagan spéisiúil de "Chúirt an Mheán-Oíche" aistrithe go hEsperanto ag an Ollannach ilteangach Albert Goodheir, mar shampla, chomh maith le cuid mhaith d'fhilíocht an Ríordánaigh, a d'aistrigh Meva Maron. D'aithin "PEN International" Esperanto mar theanga liteartha i 1993.
Is suntasach go raibh Esperanto ag beirt díobhsiúd a shínigh Forógra na Poblachta le linn Éirí Amach 1916: Séamus Ó Conghaile agus Joseph Mary Plunkett.
Craolann Raidió na Síne is Raidió na Polainne cláracha in Esperanto gach lá, is craolann tíortha eile mar an Vatacáin, an Iodáil, Cúba, an Eastóin cúpla uair sa tseachtain in Esperanto. D'oscail Leas-Phríomh-Aire na Slóváice, Dušan Čaplović, comhdháil faoi bheartas teanga na hEorpa i mBratislava an 24 Samhain 2006, a raibh Esperanto mar cheann de na 4 theanga oibre inti. Bíonn cruinniú éigin Esperanto ar siúl áit éigin sa domhan gach lá, ach is í an chomhdháil rialta is mó an UK/"Universala Kongreso", a thionóltar i dtír éagsúil gach bliain ag deireadh Iúil/tús Lúnasa, is a thugann 2-3,000 duine ó bhreis is 70 tír le chéile. I Firenze na hIodáile a bhí UK na bliana 2006, i Yokohamo na Seapáine i 2007, i Rotterdam i 2008, i mBialystok na Polainne i 2009 agus i Havána, Cúba i 2010. I Maribor na Slóivéine a bhí EEU-Kongreso (comhdháil d'eagrais náisiúnta Esperanto na 27 bhallstát san Aontas Eorpach) na bliana 2007. D'eagraigh EEU comhdháil faoin oideachas dátheangach agus ilteangach sa Bhruiséil i mí na Nollag 2008. I Herzberg am Harz na Gearmáine, a d'athraigh a hainm go hoifigiúil i 2006 go "Herzberg-die Esperanto-Stadt" (cathair Esperanto), a tionóladh EEU-Kongreso na bliana 2009, agus i nGaillimh a bheidh EEU-Kongreso na bliana 2012, i mí Iúil. mion An tOllamh Probal Dasgupta, teangeolaí i gCalcutta na hIndia, atá mar uachtarán ar an UEA/"Universala Esperanto-Asocio", agus an Dr Seán Ó Riain, taidhleoir Éireannach sa Bhruiséil, atá mar uachtarán ar an EEU/"Europa Esperanto-Unio". Sa bhliain 2004 toghadh an chéad chainteoir líofa Esperanto go Parlaimint na hEorpa, an Polannach óg, Małgorzata Handzlik, agus atoghadh i 2009 í. Bhuail Uachtarán Pharlaimint na hEorpa, an tOllamh Jerzy Buzek, le toscaireacht ó EEU an 13 Eanáir 2010.
"Ár nAthair" in Esperanto, mar atá le feiscint in Esperanto ar bhalla Iarúsailéim:
mion|[[L. L. Zamenhof|Ludwig Zamenhof]]
Féach freisin
clé|mion
Naisc sheachtracha
mion
Amadán móinteach
thumb|Ubh  Charadrius morinellus
Is éan é an t-amadán móinteach (Charadrius morinellus). Is ball d'ord na Charadriiformes é.
Carnac
clé|250px|mion|Carnac Is suíomh san Éigipt é Carnac.
Luaineacht chandamach
I bhfisic chandamach, is éard atá i luaineacht chandamach athrú sealadach fánach ar mhéid an fhuinnimh ag pointe i spás. De réir na teoirice candamaí níl damhna ná fuinneamh san fholús, ach tá luaineachtaí ann, trasdul idir ní agus neamhní mar a bhféadtar fíoreiseadh a dhéanamh d’eiseadh poitéinsiúil trí fhuinneamh, mar a deir prionsabal éiginnteachta Heisenberg. (Is ionann fuinneamh agus damhna, ós rud é nach bhfuil i ndamhna ach bearta fuinnimh.) Fágann sin go bhfuil an folús lán de chruthú agus de chealú, cé go bhfuil na luaineachtaí an-bheag agus gur minic a chealaíonn siad a chéile. Is éard atá i gceist anseo mionluaineachtaí i luachanna na réimsí a sheasann do bhuncháithníní, leithéidí réimsí leictreacha agus maighnéadacha a sheasann don fhórsa leictreamhaighnéadach atá á iompar ag fótóin, réimsí W agus Z (bósóin) a iompraíonn an fórsa lag, agus réimsí glúón a iompraíonn an fórsa láidir. Nochtar luaineachtaí folúis mar cáithníní fíorúla agus iad ina bpéirí cáithnín-frithcháithnín. Cruthaítear luaineachtaí folúis agus cáithníní fíorúla go tobann gan foinse fuinnimh, agus dá bhrí sin sáraíonn siad dlí inchoimeád an fhuinnimh. Ach cealaíonn siad a chéile taobh istigh den achar atá socair ag prionsabal na héiginnteachta agus ní féidir iad a bhreathnú.
Deir prionsabal na héiginnteachta gur féidir an éiginnteacht san fhuinneamh agus san aimsir a chur i gcomhchoibhneas. Ní féidir na cáithníní a bhreathnú go díreach, ach is féidir toradh carnach a thomhas. Mar shampla, is éigríochta iad mais “lom” agus lucht na gcáithníní fíorúla gan luaineachtaí candamacha; deir teoiric an athnormalaithe gurb é an sciathú a bhaineann le scamall na gcáithníní fíorúla is cúis le mais agus lucht finideach na mbuncháithníní.
B’fhéidir gurbh éigean do luaineachtaí candamacha a bheith ann chun tús a chur le struchtúr na cruinne. De réir shamhail an an bhoilscithe chosmaigh, mhéadaigh na luaineachtaí a bhí ann nuair a thosaigh an boilsciú, rud ar eascair an mórstruchtúr atá anois ann as. Ina theannta sin, b’fhéidir gur fuinneamh folúis is cúis le fairsingiú na cruinne agus é ag luasghéarú (an tairiseach cosmeolaíochta).
Geárr Lóchaidh
Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Geárr Lóchaidh.
Inis Bigil
Oileán beag cónaithe is ea Inis Bigil, atá lonnaithe ar chósta Chontae Mhaigh Eo in Éirinn. Tá an t-oileán suite idir oirthuaisceart Oileán Acla agus an tír mhór, agus tá rochtain le fáil ag céibh Rinn Doran i mBaile Chruaidh, nó ag 'Bullsmouth' i nDún Éibhir ar Oileán Acla. Tá rochtain d'ingearáin ann freisin i bhfoirm héileapad. Tá an t-oileán 2.5 km × 1.5 km, agus 650 acra san achar.
Ag tús an 20ú haois, bhí breis is 200 duine ag cur fúthu anseo, iad ag iascaireacht, ag feirmeoireacht agus i mbun oibre mar oibrithe feirme in Albain i rith an tsamhraidh. Ba ghnách leis na daoine imeachtaí siamsaíochta a eagrú dóibh féin nuair a bhíodh an t-oileán gearrtha amach ón mórthír ar feadh míonna i ndiaidh a chéile ag caineál contúirteach Bhéalan Bhulláin.
Ponc Press
Litirphreas is ea Ponc Press a bhaineann úsáide as clóphreas de chnaipe plaitín Heidelberg 10 X IS (c. 1958) agus a fhoilsíonn leabhair ealaíonta litríochta i gCiarraí in Éirinn. Deirtear gur tháinig roinnt de na stíleanna cló-aghaidhe ó Cuala Press, a bhí faoi stiúir na ndeirfiúracha Yeats i mBinn Éadair i mBaile Átha Cliath.
Inis Bigil
Faoi láthair níl ach 23 duine ag maireachtáil ar an oileán, an chuid is mó acu ag obair i dtalmhaíochta, iascaireacht nó bailiúchán éisc sliogánach. I measc na n-áiseanna ar an oileán tá scoil agus oifig an phoist ann, ach tá siad araon dúnta anois. Bhí caint faoi phleananna chun carr-chábla a thógáil trasna canáil Bhéal an Tairbh ón mbliain 1996, ach tréigeadh iad mar gheall ar an chostas mór a bhí tuartha agus caitheadh an t-airgead ar athfhorbairt dhroichead Oileán Acla ina áit. Déanann na sruthanna dothuartha an t-oileán do-aimsithe i rith an gheimhridh, d'ainneoin na fírice nach dtógann an turas ach 10 bomaite i gcurach nuair atá aimsir mhaith ann.
Ponc Press
I gcló Hawthorn Press a tugadh go Daingean Uí Chúis é sna 1970dí. Lean na húinéiri ina dhiaidh sin agus d'fhoilsigh eagráin theoranta, láimhchlóite, ina raibh dearadh ealaíonta, a chuimsigh sraith leabhar i nGaelainn, i mBéarla agus i nGearmánais faoi inphrionta Púca Press. Déanann Ponc Press ceiliúradh agus forbairt ar an traidisiún sin.
Pasam
Ainmhí is ea an pasam.
Inis Bigil
Tá formhór na ndaoine ar an oileán ina seandaoine sa lá atá inniu ann agus ag fulaingt go mór mhór mar gheall ar imirce, rud a taispeánadh go hiontach maith sa chlár fhaisnéise 'An Táiliúr Gorm'.
Ó na 1990idí i leith, tá féile eagraithe ag an bpobal beag seo gach mí Lúnasa. Tugtar deis do dhaoine dul amach i ngeoltaí, agus freastal ar sheisiúin amhránaíochta, cheoil agus damhsa.
Rugadh agus tógadh an file clúiteach Pádraig Daeid ar an oileán chomh maith.
Lus na míosa
Is planda é lus na míosa.
Miramichi
Is cathair in oirthear New Brunswick é Miramichi. Bhí cónaí ar 17,811 duine i gcathair Mirimachi sa bhliain 2011 síos ó 18,129 duine sa mbliain 2006. Bíonn féile Éireannach ar siúl i Miramichi i rith mí Iúil. An Béarla don cuid is mó a labhraítear sa chathair agus í mar an mháthairtheanga do 89% de dhaonra na cathrach. Ba í an Fraincis an tarna teanga is mó labhairt sa chathair agus í an mháthairtheanga do 8.6% don daonra.
Tagairtí
http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=CSD&Code1=1309050&Geo2=CD&Code2=1309&Data=Count&SearchText=Miramichi&SearchType=Begins&SearchPR=13&B1=All&Custom=&TABID=1
Taiscéalaíocht
Is é is taiscéalaí ann ná duine a thaistealaíonn chuig áiteanna nua nach bhfuil aimsithe ag daoine eile go fóill, nó chuig áiteanna nach bhfuil mórán eolais ag daoine orthu.
Gleann Afraig
Is gleann suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Gleann Afraig.
Patrick Shanahan
Polaiteoir Éireannach ab ea Patrick Shanahan (10 Márta 1908 – 1 Feabhra 2000). Bhí sé ina bhall d'Fhianna Fáil.
Haváígh
deas|250px|thumb|Haváígh Is grúpa eitneach Polainéiseach iad na Haváígh. Is í an Haváis a bpríomhtheanga.
Pádraig Harrington
thumb|Pádraig Harrington Is mórghalf aire domhanda é Pádraig Harrington (Gaeilge: Pádraig Ó hArrachtáin) a rugadh i mBaile Átha Cliath ar an 31 Lúnasa 1971.
Sa bhliain 2006 chríochnaigh sé ar bharr an tábla Eorpaigh ó thaobh airgid de.
2007
Sa bhliain 2007, bhuaigh Harrington Comórtas Oscailte na hÉireann i mí na Bealtaine, agus an Craobh PGA na hÉireann ar an 15 Iúil.
Bhuaigh Ó hArrachtáin an Open arís sa bhliain 2008. clé|mion|Pádraig Harrington, 2007
London Palladium
Is amharclann suite i gCathair Westminster í London Palladium.
Moncton
Is baile in oirdheisceart New Brunswick é Moncton, suite i gcontae Westmoreland. Bhí cónaí ar 69,074 duine ann sa bhliain 2006.
Havasúpaigh
deas|250px|thumb|Havasúpaigh Is dream eitneach Meiriceánaigh Dhúchasacha iad na Havasúpaigh.
Dùn Bhlàthain
Is baile i lár na hAlban é Dún Bhlàthain, suite i gComhairle Shruighlea agus i ngar do Shruighlea. Tá clú agus cáil ar an ardeaglais i nDún Bhláthain.
Rugadh an t-imreoir leadóige Andy Murray agus an ceoltóir Dougie MacLean i nDún Bhláthain.
Tá an baile clúiteach mar gheall ar eirleach a tharla sa bhunscoil ar an 13 Márta 1996. Bhí 16 páiste agus duine fásta amháin dúnmharaithe ag fear, Tomas Watt Hamilton, a chuir lámh ina bhás féin ina dhiaidh sin.
Bhí 7,911 duine ina gcónaí i nDún Bhláthain sa bhliain 2001.
Contae Erath, Texas
Is contae i dtuasceart Texas é Erath. Is é Stephenville príomhbhaile an chontae agus an chathair is mó sa chontae. Bhí 37,890 duine ag maireachtaint sa chontae sa bhliain 2010, suas ó 33,001 duine sa bhliain 2000. Ba Bhéarla an phríomhtheanga ag 84% de na daoine sa bhliain 2010 agus ba Spáinnis an phríomhtheanga ag 15.2%.
Loch Nasser
deas|250px|mion|clé|Loch Nasser Is loch san Éigipt é Loch Nasser.
Alasdair III na hAlban
right|200px|thumb|Alasdair III na hAlban Bhí Alasdair III (4 Meán Fómhair 1241 - 19 Márta 1286) ina rí na hAlban 1249 - 1286. Ba rí láidir é Alasdair agus bhí a thréimhse ar an gcathaoir ríoga an-síochánta minic go leor. Ag an am sin, bhí tionchar láidir Ceilteach in Albain fós agus ceangal le Sasana mar go raibh iníon rí Shasana - Éadbhard I - an banphrionsa Máiréad, ag Alasdair mar bhean. Thosaigh cúrsaí ag éirí níos measa tar éis do bhean agus mhac Alasdair bás a fháil i ngearr aimsire. D'fhág sé seo Rí na hAlban gan mac á leanúint agus é daichid is cúig bliana d'aois.
Phós sé arís ag Mainistir Jedburgh le bean óg bhreá darb ainm Yolande a Dreux. Ar an dara lá déag de Mhárta 1286, fuair Rí Alasdair bás. Bhí sé ag filleadh ó Chaisleán Dhún Éideann go Ceann Gronna áit a raibh a bhean. Cé go raibh na huaisle agus na triatha a bhí in éineacht leis ag iarraidh air fanacht leis an aimsir níos fearr ar maidin, níor éist sé leo. Chaill sé a chuideachta sa dorchadas agus an mhaidin dár gcionn d'aimsíodar a chorp ag bun aille. D'fhág sé seo Albain gan rí agus rinne Èideard a sheacht ndícheall smacht a fháil ar Albain agus is mar seo a thosaigh linn creiche agus comhraic idir an dá ríocht.
Colún strataghrafaíoch
Ord na gcisil carraigeacha is ea colún strataghrafaíoch, de réir mar a leag na geolaithe/strataghrafadóirí amach é sa 19ú céad:
Michelle Mulherin
Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála do cheantar Mhaigh Eo í Michelle Mulherin  (Gaeilge:  Micheailín Ní Mhaoilchiaráin) (rugadh í Eanáir, 1972). Tá sí ina ball de Fine Gael.
An Ros Mhuileach
deas|250px|thumb|An Ros Mhuileach Is leithinis ar an Muile, Earra-Ghàidheal agus Bòd, é an Ros Mhuileach .
Michelle Mulherin
Conspóid Fornication (táth)
In Aibreán 2012, labhair sí i ndíospóireacht de chuid Dháil Éireann ar ábhar an ghinmhilte. Dar léi "fornication, I would say, is probably the single most likely cause of unwanted pregnancies in this country". Cáineadh é seo go forleathan, ag leithéidí na dTDanna Luke 'Ming' Flanagan agus Clare Daly.
Ferruccio Lamborghini
Déantúsóir carranna ba ea Ferruccio Lamborghini a rugadh ar an 28 Aibreán 1916 i sráidbhaile Renazzo i gcúige Ferrara. Rinne sé a shaibhreas mar dhéantúsóir tarracóirí agus gléasanna aerchóireála agus bhí an-spéis aige i gcarranna spóirt. Thug sé faoi deara go raibh cuid de na páirteanna céanna i gcarranna spóirt agus a bhí sna tarracóirí a bhí aige féin. Bhí cúpla Ferrari aige ach ní raibh sé sásta leo agus thosaigh sé ar a charranna féin a thógáil.
Thuill a chuid carranna an-cháil ar fud an domhain mar gheall ar a ndearadh agus a luas, go háirithe an Lamborghini 350GT a sháraigh an Ferrari ar gach bealach.
An Aill
Sráidbhaile atá suite i gContae Átha Cliath í an Aill, (Béarla: The Naul).
Bhí Séamus Ennis ina chónaí san Aill sna 1980idí. ‘Easter snow’ an t-ainm a bhaist sé ar an bpíosa talún a bhí aige féin agus a dheirfiúr Ursula os comhair na reilige mar a raibh péire carbhán, nó tithe soghluaiste, acu.
Reáchtáltar Scoil Shéamuis Ennis san Aill gach Fómhar.
Mamat
thumb|left|Mammuthus thumb|left|Mammuthus Ainmhí mór ba ea mamat (mammoth). Mamach a bhí ann. Mammuthus a thugtar ar an ngéineas seo as Laidin. Tá an leagan "mamot" in úsáid i nGaeilge na hAlban. Bhí gaol ag an mamat le heilifint an lae atá inniu ann. Tháinig an géineas ar an bhfód tuairim 4.8 milliún bliain ó shin agus bhí mamait le fáil in oileán Wrangel san Aigéan Artach go dtí 4,500 bliain ó shin.
Lamborghini
Is cuideachta Iodálach é Lamborghini (nó Automobili Lamborghini S.p.A.) a thógann carranna spóirt. Tá a cheanncheathrú i sráidbhaile beag darbh ainm Sant'Agata Bolognese, in aice le Bologna. Is fochuideachta den déantúsóir carranna Audi AG é Lamborghini anois, agus déanann sé cuid de na feithiclí is tapúla agus is daoire ar domhan.
Bhunaigh Ferruccio Lamborghini an chuideachta sa bhliain 1963. Tarracóirí a bhí á ndéanamh aige ar dtús sa mhonarcha Lamborghini Trattori S.p.A..
Tagairtí
mion|clé|Lamborghini Gallardo