cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Atmaisféar agus aeráid Mharsa
Maidir le saintréithe eile an atmaisféir, bíonn siad claochlaitheach go leor. Sa gheimhreadh, nuair atá an chaidhp pholach fágtha i ndorchadas, éiríonn an dromchla chomh fuar is a chuireann sé an dé-ocsaíd charbóin san atmaisféar ag sioc síos. Is féidir d'oiread is 25 % den atmaisféar iompú ina oighear tirim. Le teacht an earraigh agus an tsolais, iompóidh an leac oighir ina gás arís. Tabhair faoi deara nach leánn an t-oighear dí-ocsaíde carbóin - sin é an chúis a dtugtar oighear tirim air - nó is dual di néalú ina gás sula sroichfear an leáphointe. Ní féidir di bheith ina sreabhán (leacht) ach faoi bhrú an-mhór, rud nach bhfuil le fáil faoi atmaisféar tanaí Mharsa. Mar sin, le teacht an tséasúir the, néalaíonn an dí-ocsaíd charbóin go sciobtha de dhromchla na caidhpe polaí, agus cuireann an próiseas seo gaotha móra millteanacha ag séideadh - is féidir do stoirm den chineál seo luas ceithre chéad ciliméadar in aghaidh uair an chloig (400 km/h) a bhaint amach. Ansin, cruthaítear scamaill atá comhdhéanta as criostail bheaga oighir (is é sin, oighear uisce, seachas oighear tirim). Chuirfidís i gcuimhne duit cineálacha áirithe scamaill a d'fheicfeá ar an spéir anseo ar an Domhan.
Geirsí
clé|250px|mion|Geirsí
Labhraítear Béarla, Fraincis agus 'Jèrriais' ar an oileán-so. Is canúint Angla-Normanach í an 'Jèrriais'. Do labhraítí í ar na hoileánaibh Geirsí agus Sercq, agus i gCeanada go dtí na 1960idí chomh maith.
Inbhir Uaraidh
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Obar Dheathain é Inbhir Uaraidh.
Dail Rìgh
Is baile suite i gComhairle Shruighlea é Dail Rìgh.
Ailcín
Is éard atá in Ailcín ná hidreacarbón ina bhfuil, ar a laghad, nasc treasach amháin. Tugtar aicéitiléiní orthu freisin. Le nasc treasach amháin, is é a bhfoirmle ghinearálta ná CnH2n-2.
Rush Green
Is baile é Rush Green atá suite sa bhuirg Barking agus Dagenham, Londain Thoir.
A' Bhruaich
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Obar Dheathain é a' Bhruaich.
Liosta de charachtair Eastenders (2011)
Sobaldráma Briotanach is ea EastEnders. Is liosta na gcarachtar é seo (tháinig siad ar an gclár den chéad uair sa bhliain 2011):
Dolar
Is baile suite i gComhairle Shruighlea é Dolar.
Newbury Park, Londain
Is baile é Newbury Park atá suite sa bhuirg Redbridge, Londain Thoir.
Cala na Creige
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Obar Dheathain é Cala na Creige.
Catar
Tír Arabach is ea Catar (Araibis: قطر ; AIF:[ˈqɑ̱.tˁɑ̱r]), atá lonnaithe sa Mheánoirthear in iardheisceart na hÁise. Tá sé ag críochantacht leis an Araib Shádach theas. 2,576,181 an daonra de réir an daonáirimh sa bhliain 2016.
Éimiríocht atá ann. Tá sé faoi smacht mhuintir al-Tharsi le tuairim is 150 bliain.
Am Port Leathann
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Obar Dheathain na hAlban é am Port Leathann (Béarla: Portlethen). Tá cónaí ar 7,130 duine ann.
V (deoch)
Is éard atá i  'V'  ná branda deoch fuinnimh arna tháirgeadh ag Frucor, monaróir dí atá lonnaithe sa Nua-Shéalainn. Seoladh é in Methven, an Nua-Shéalainn i mí Lúnasa 1997 agus san Astráil i 1999. D'éirigh leis an táirge, sciar den mhargadh os cionn 60% i an Nua-Shéalainn agus 42% san Astráil,
Leaganacha
Is é V Energy (dá ngairtear "V Green" freisin ) blas bunaidh V a eisíodh i 1997.
Is blas “mistéireach” é Gorm V (dá ngairtear "V Blue" freisin) a tugadh isteach i mí Dheireadh Fómhair 2011 a thugann V dúshlán don óltóir iarracht a dhéanamh an blas a oibriú amach.
Is rogha eile blas é V Pure a scaoiltear in 2016 ag teacht ó 6 Chomhábhar Nádúrtha; sú úll, uisce súilíneach, sú líomóide, sliocht síl Guarana, caiféin ó pónairí caife glas agus blas V nádúrtha.
“V Tortured Orchard Raspberry Lemonade” tugadh isteach in 2018.
V Iced Drinks
In 2018, d’eisigh V 2 dheoch chaife Iced agus 2 dheoch seacláide Iced chuig Margadh na Nua-Shéalainne agus na hAstráile.
An Carnán
Baile fearainn é An Carnán (Carnane as Béarla) i bparóiste Fheadamair, i gContae Luimnigh, in Éirinn.
Tá 455 acra sa cheantar. Tá sé suite 8.4 míle ó Cathair Luimnigh.
Tagairtí
thumb|left|Scoil Náisiúnta An Charnáin
Ériu (iriseán)
Is iris acadúil é Ériu. Seoladh é i 1904, mar iriseán do Sgoil Árd-Léighinn na Gaedhilge i mBaile Átha Cliath. Nuair a tháinig an Scoil agus Acadamh Rioga na hÉireann le chéile sa bhliain 1926, lean an tAcadamh ar aghaidh leis an iris. D'fhoilsigh an chuid is mó de na scoláirí is tábhachtaí ailt in Ériu, mar shampla: Osborn Bergin, Kuno Meyer agus John Strachan.
Tá Ériu fós i gcló, agus foilsítear ailt i nGaeilge agus i mBéarla ann. Foilsíodh uimhir 59 sa bhliain 2009.
Cill Damhnait
Is sráidbhaile í Cill Damhnait. Tá sé suite i mBuiríos Umhaill, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Liosta de charachtair Eastenders (2012)
Sobaldráma Briotanach is ea EastEnders. Is liosta na gcarachtar é seo (tháinig siad ar an gclár den chéad uair sa bhliain 2012):
Baile Thurra
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Obar Dheathain é Baile Thurra.
Conradh um Chosc Cuimsitheach ar Thrialacha Núicléacha
Chuirfeadh an Conradh um Chosc Cuimsitheach ar Thrialacha Núicléacha cosc ar phléascáin tástálacha núicléacha, ar an tslí sin tarraingítear líne shoiléir idir úsáidí síochánta agus míleata na teicneolaíochta núicléach. clé|mion|Tástálacha Núicléacha Níl an Conradh i bhfeidhm i láthair na huaire. Agus ní chuirfear an Conradh i bhfeidhm ach amháin nuair a dhaingneoidh gach tír é, atá sa liosta in Iarscríbhinn 2 leis an gConradh (a raibh acmhainn núicléach acu nuair a comhaontaíodh an conradh). D'iarr Éire ar gach tír atá fós ann in Iarscríbhinn 2 – ocht dtír in iomlán – an conradh a dhaingniú láithreach agus gan choinníollacha.
Agóidí
Reáchtáltar an Lá Idirnáisiúnta in aghaidh Tástálacha Núicléacha ar an 29 Lúnasa agus an Lá Idirnáisiúnta um Dhíothú Arm Núicléach 26 Meán Fómhair gach bliain.
Druiminn
Is baile suite i gComhairle Shruighlea i lár na hAlban é Druiminn (Béarla: Drymen). Le linn an daonáirimh sa bhliain 2011, fuarthas 820 duine ina gcónaí ann. Seo iad na comhordanáidí aige: 56° 3′ 53.86″ Thuaidh agus 4° 27′ 3.85″ Thiar.
Tá an ceantar ar fad suite i bPáirc Náisiúnta Loch Laomainn agus na Tròsaichean agus síneann Foraois na Banríona Eilís chomh fada leis an tsráidbhaile. Fanann a lán siúlóirí ann. Tá teach tábhairne i nDuiminn darb ainm “An Clachan” agus a mhaítear gurb é an teach tábhairne is sine in Albain. Deirtear freisin go bhfuil baint aige le rí-theaghlach Rob Ruaidh. mion|An Clachan, Druiminn
Daphne, Alabama
deas|250px|thumb|An teach stairiúil [[The Texas (Daphne, Alabama)|The Texas, i gcathair Daphne - liostaithe faoin Clár Náisiúnta na Áiteanna Stairiúla.]]
Is é Daphne an chathair is mó daonra i gContae Baldwin, Alabama, Stáit Aontaithe Mheiriceá. Bunaíodh í sa bhliain 1763. Bhí 25,913 duine a bheith ina gcónaí sa chathair sa bhliain 2016.
Páirceanna agus Caitheamh Aimsire
deas|250px|thumb|Cuid den Páirc Bayfront ag amharc amach ar an [[Bá Mobile|Bhá Mobile.]]
Tá 6 páirc phoiblí in Daphne:
Oideachas
clé|250px|thumb|Ardscoil Daphne
Iompar
deas|250px|thumb|Ag breathnú ó dheas chun cathair Daphne, ar an trasnú de [[I-10, US 90, agus US 98. Tá an Bhá Mobile ar dheis.]]
The Three Caballeros
Scannán de chuid Disney ón bhliain 1944 is ea The Three Caballeros. Ghlac Clarence Nash, José Oliveira, agus Joaquin Garay páirt ann.
Daphne, Alabama
Cúram Sláinte
clé|250px|thumb|Saoráid na n-othar seachtrach, Daphne.
Briatharogham
I luathlitríocht na Gaeilge, nath meafarach dhá-fhoclach (kenning ) is ea Briatharogham (Meán-Ghaeilge Bríatharogam) a míníonn ainmneacha na litreacha Oghaim. Caomhnaítear trí liosta éagsúla a théann siar go dtí ré na Sean-Ghaeilge, mar a leanas:
Faightear an chéad dá cheann i ngach cóip den Leabhar Oghaim atá ar marthain, cé nach bhfaightear Con Culainn ach i lámhscríbhinní den 16ú agus 17ú haoiseanna. Déanann Auraicept na n-Éces tuairisc agus ciall ar Bhriatharogham Morainn mac Moín.
Chreideadh scoláirí na meánaoise níos deireanaí gur ainmneacha crann ab ea na litreacha go léir, agus rinne siad iarracht na briatharoghaim a léirmhíniú dá réir sin. De réir scoláireacht nua-aimseartha, ámh níl ann ach ocht litir ainmnithe as crainn, agus go dtacaíonn na briatharoghaim féin an moladh seo.
Is iad a leanas na Briatharoghaim mar a d'eagraigh McManus (1988) iad (as Sean-Ghaeilge normalaithe):
Áine Kendal
Ba í Áine Kendal (1484–26 Iúil 1506 i Buda i mBúdaipeist sa Ungáir) cuntaois Kendal agus banríon na hUngáire agus na Bóihéime. Ba í bean rí Ladislas II Jogaila ó 1502 go dtí 1506 í.
Naisc le hArd-Ríthe na hÉireann
Is de sliocht an Ard-Rí Bhriain Bhórumha na hÉireann agus Dhiarmada Mac Murchadha, rí Laighean tríd an chlann de la Pole.
Pósadh agus Clann
Phós Áine Kendal Ladislas II Jogaila (1456–1516), Rí na hUngáire agus na Bóihéime sa bhliain 1502. Bhí dhá chlainn acu seo a leanas:
Béaloideas na hÉireann
Sainmhíniú
Is féidir béaloidis a shainiú mar an traidisiúnta creidimh, nósanna, agus scéalta den phobal, a rith trí na glúine de bhriathar béil. Deirtear gur lipéad réasúnta nua-aimseartha é an focal béaloideas a úsáideadh chun cur síos a dhéanamh ar chorp ábhair ag am nuair a bhagair sé go rachadh sé as feidhm. Bíonn traidisiún láidir béaloidis ag neart pobal tuaithe ar fud an domhain, Éire san áireamh. De ghnáth, baineann an béaloideas le heachtraí stairiúla a tharla sa gceantar máguaird, m.sh. bá tragóideach iascairí, nó le heachtraí daoine cáiliúla ón stair, m.sh. Gráinne Mhaol. Caitheamh aimsire a bhíodh sa mbéaloideas roimh ré na litearthachta fairsinge, is minic a insíodh a scéalta timpeall tine tráthnóna nó oíche mar gurbh é an príomhchineál siamsaíochta é fadó. Is fíor a rá na seanscéalta, tá scéalta agus creidimh ar aghaidh ó ghlúin go glúin, is minic ag athrú agus leaganacha nua á chur leis. É sin ráite, tá suim réasúnta mór fós in ealaín insinte scéil sa lá atá inniu ann, cé go bhfuil formhór an phobail dulta i dtuilleamaí na teilifíse agus na meán cumarsáide eile le haghaidh a gcuid nuachta agus a gcuid seanchais. Déantar traidisiún an bhéaloidis a cheiliúradh fós inniu i scannáin, leabhair agus cláir theilifíse.
Stair
Ní féidir a shéanadh bhfuil béaloideas mar thraidisiún in éirinn leis na cianta.Téann an téarma Gaeilge ‘béaloideas’ siar go dtí an seachtú haois déag, ach níor úsáideadh é mar aistriúchán don téarma Béarla go dtí 1927. Cuireadh tús le staidéir ar bhéaloideas na hÉireann mar thoradh ar mheath na teanga Éireannach agus athbheochan an 19ú agus tús an 20ú haois. Deirtear gur tháinig béaloideas na hÉireann ó chomh luath leis na Ceiltigh timpeall 1000 BC. Cé nach raibh mórán scríbhneoireachta ann ón tréimhse seo seachas ogham, ba shochaí béil é an traidisiún ceilteach a chuir a chreidimh ar aghaidh trí bhéal. Is inniu go bhfuilimid buíoch as an mbailiúchán seo mar chuimhneachán ar an am atá thart agus ar chultúr na tíre. Lean an traidisiún ar aghaidh tríd na blianta agus is rud é a bhfuilimid an-bhródúil aisti mar náisiún. Leanann cuid mhaith acu na creidimh agus insíonn siad na scéalta. Is gné é a chuimsítear i gcuraclaim scoile sa tír seo. Is minic a dhéanaimid ceiliúradh ar thraidisiún na ndaoine gan fiú a bhaint amach, sampla de seo ná Oíche Shamhna.
Baile Mheadhain
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Obar Dheathain é Baile Mheadhain.
Béaloideas na hÉireann
Coimisiún Béaloidis na hÉireann
Bunaíodh an Coimisiún béaloidis na hÉireann sa bhliain 1927.Roimh sin ní raibh aon bailiúchán dár mbéaloideas agus ár dtraidisiúin dúchais. Creidtear go raibh traidisiún béaloidis in Éirinn ar cheann de na cinn is fearr in iarthar na hEorpa. Laistigh dá aidhmeanna a bhí n-aidhmeanna mar bhéaloideas na hÉireann a bhailiú, a chaomhnú agus a fhoilsiú.
Deirtear gurb é an figiúr is tábhachtaí ina thaobh seo na Séamus Ó Duilearga. Bhí sé ina stiúrthóir ar an eagraíocht agus is é ráite gurb é ar cheann de phríomhchruthaitheoirí na gcartlann béaloidis is mó agus is tábhachtaí sa domhain. Is nuair a tháinig Séamus Ó Duilearga ar ais óna chuid taisteal ón an Eoraip ó thuaidh a fuair sé riachtanach chun na cuid cultúr na hÉireann a bhailiú agus a caomhnú .Ba é seasamh leochaileach na teanga Éireannach sa 20ú haois a spreag agus a chabhraigh le bunú an eagraíocht seo. Is fíor a rá go raibh an teanga i mbaol bás mar gheall ar na himeachtaí agus na Sasanigh ag ionradh ithreacha Éireannacha agus ag spreagadh a dteanga agus cultúr sa tír seo. Neartaigh stát na hÉireann a thaifead ar theanga na hÉireann trí chúnamh a thabhairt do choimisiún béaloidis na hÉireann. Mar gheall ar sin chabhraigh sé neartú na taifid dúchasach na hÉireann féin, agus ath-galldú na tíre.
Bailiúchán de thaifid - Iarracht charnach a bhí ann ó go leor daoine agus eagraíochtaí chun béaloideas na hÉireann a bhailiú.Ba le Conradh na Gaeilge ar cheann de na príomheagraíochtaí. Bhunaigh siad féile chultúrtha bhliantúil (An  tOireachtas) sa bhliain 1897. Reáchtáil siad comórtais agus duaiseanna don bhailiúchán is fearr de bhéaloideas. Cúpla bliain ina dhiaidh sin nuair a bhunaigh an rialtas nua i 1922 rinne siad iarracht láidir chun cuidiú leis an mbailiúchán, cé go bhfuil airgead gann ag an am. Nuair a d’imigh na bheirt fhear leis an spéis is mó den bailiúchán  Eoin Mac Néill agus Richard Mulcahy, ní  aon rogha ach arís iarracht a dhéanamh tacaíocht phoiblí a fháil.
Bhunú an chumainn - Ní raibh sé gan iarracht go leor gur bhunaigh An Cumann le Béaloideas Éireann sa deireadh. Is ag an aonú lá déag Eanáir 1927, gur seoladh go foirmiúil é. Dubhghlas de hÍde a bhí ina chathaoirleach air, socraíodh ag an crinniú seo go bhfoilseofaí dialann dhá uair sa bhliain den na mball. Toghadh na baill ag an gcrinniú seo ina measc Pádraig Ó Siochfhradh mar uachtarán, Dubhghlas de hÍde mar cisteoir, Fionán Mac Coluim mar cisteoir cúnta agus ar ndóigh Seamus Ó Duilearga mar eagarthóir agus leabharlannaí. Bhí an tsochaí ag brath ar mhaoiniú óna gcomhaltaí suibscríobhanna agus foilsíodh an dialann, Béaloideas, dhá uair sa bhliain. É sin ráite, d’éirigh leis mar eagraíocht chumhachtach agus rathúil.
Timthriallta de mhiotaseolaíocht na hÉireann
mion|Dealbh den páistí ó Lir suite sa Gairdín Cuimhneacháin i gCearnóg Parnell i mBaile Átha Cliath
Timthriall Miotaseolaíoch
Is féidir béaloideas na hÉireann a roinnt ina cheithre phríomh-thimthriall, iad seo ag dul in ord ama. Timthriall Miotaseolaíoch an chéad cheann díobh seo, iad na scéalta de na Tuatha de Danann (sliocht na Ceiltigh). Ón am seo tá scéalta faoi dhéithe agus imeachtaí osnádúrtha, an t-am sular tháinig an Chríostaíocht go hÉirinn. Insíonn an timthriall spéisiúil seo scéal chúig ionradh imirceach na hÉireann. Tagann ceann de na scéalta níos cáiliúla in Éirinn na Oidheadh chloinne Lir ó thréimshe seo. clé|mion|Múrmhaisiú Cú Chulainn, Bóthar Shankill, Béal Feirste
Timthriall Uladh
Leanann an timthriall seo ón gceann deireanach, ag insint scéalta ón gcéad haois AD. Is tréimhse é seo de na finscéalta, laochra agus cogaíocht. Sa timthriall seo tá scéalta faoin Rí Conchobar Mac Nessa agus a laochra 'Brainse Dearg'. Is é an finscéal cáiliúil Cú Chulainn an príomhcharachtar i go leor de na scéalta seo. Ba iad na scéalta go minic ar an cathanna idir treibheanna éagsúla, cheann de na cinn is eol do mhórchuid na ndaoine Éireannacha na ‘Na Táin Bó Cuailgne’ idir  banríon ard na connacht agus rí de Uladh.
mion|228x228px|An t-iasc mór, Cé Dun na nGall os comhair Theach an Chustaim
Timthriall na bhFíníní
Ina dhiaidh sin tugtar sinn go dtí an 3ú haois AD. Na scéalta go háirithe as Mumhan agus Laighean. Leanann scéalta faoi laochra, comhdhéanta den chuid is mó de fhiach, iascaireacht agus troid. An duine is mó spéise ná  Fionn Mac Cumhail. Tá go leor scéalta ann agus an ceann is cáiliúla ná an ceann ar conas a fuair sé a chuid eolais go léir ón mbradán.
Timthriall Stairiúil
Taispeánann an timthriall seo caite athrú i gcomparáid leis an chéad trí. Scríobhadh an timthriall seo idir 200 AD go 475 AD. San am seo bhí reiligiún na hÉireann ag bogadh ón bPágántacht go dtí an Chríostaíocht. Da bhrí sin ba imeachtaí stairiúla níos minice na scéalta. É sin ráite, tá an t-ábhar osnádúrtha in easnamh mar gheall ar sin. Chomh maith le a lán scéalta, tá an rud is mo na scéalta sa tréimhse seo  mórthimpeall ar Cormac mac Airt, Rí na hÉireann, agus a shinsir.
Eilimintí coitianta sa Bhéaloideas
Is minic go raibh ról lárnach ag créatúir mhiotaseolaíochta sna scéalta bhéaloideas. mion|250x250px|Aos sí
Aos Sí
Is iad na sióga nó Aos Sí ar cheann de na gnéithe is coitianta de bhéaloideas na hÉireann. Déantar cur síos ar na sióga mar ‘dhaoine maithe’, dá ngairtear spiorad na marbh go minic. Deirtear gur tháinig bunús na sióga ó chuid de rúndiamhair an tsaoil, mar shampla galar, bás leanaí óga, tubaistí aimsire agus breith leanaí neamhghnácha nó faoi mhíchumas Creidtear uair amháin gur cuid den saol iad na sióga. Deirtear go bhfuil teaghaisí faoi leith ag na sióga ar gnéithe suntasacha iad fós de thírdhreach na hÉireann inniu, cuid de na sampla de na ráthanna, dúnta, dolmainí agus crainn aonair. Tá droch-ádh fós ann sa lá atá inniu ann na piseoga seo a athrú. Bhí eagla ag go leor den bpobal ar le haghaidh an dochar a d'fhéadfadh siad. Is féidir a rá gur minic a léiríonn béaloideas tuairimí contrártha faoin gcine miotaseolaíoch. Is í an fhéile a bheidh ann i mí na Bealtaine go ndeirtear go bhfuil na sióga beo. Ba chomhartha dea-ádh ó na sióga a bhí ina gcónaí sna bláthanna an seantraidisiún de bhláthanna a fhágáil ar leac an dorais tithe an chéad oíche de Bealtaine. clé|mion|313x313px|Leipreachán
Bean sí
Is bean í an bean sí, nó ben síde, ghlac sí páirt i gcultúr agus i mbéaloideas na hÉireann. Ní fios ag éinne cathain a tháinig an figiúr seo. Sna blianta fada ó shin bhí sé ina chultúr agus ba nós le fada an lá daoine a fhostú chun caoineadh ag sochraidí. Bhí siad in ann a bheith ag mairgneach don duine marbh. Is as sin deirtear go dtagann na Bean sí. Creidtear go raibh bean a bhí ina caoineadh gairmiúil ina saol ina bean sí sa bhás. Is cineál den scéal eile na gurb í spiorad linbh a fuair bás gan é a bhaisteadh. Tá baint ag an banshee leis an mbás agus tá aithne air mar gheall ar a scread chráite. Is minic a fheictear an banshee ná mar a chloistear í. I rith na scéalta faoi, tá gach saghas cuma agus cur síos dí, an rud is an ceann is cotianta na cuma dorcha uirthi. Is san oíche amháin a fheictear agus is minic a chloistear an banshee, is léir go gcuirenn an scread chráite imni an domhain ar an duine.
Arthur Calwell
Bhí Arthur Augustus Calwell (28 Lúnasa 1896 – 8 Iúil 1973) ina pholaiteoir Astrálach agus ina Ghaeilgeoir. Ba bhall de Theach na bhFeisirí san Astráil é ón mbliain 1947 go dtí an bhliain 1972, ba é an tAire Inimirce i rialtas Ben Chifley é ón mbliain 1945 go dtí 1949, agus ceannaire Pháirtí an Lucht Oibre san Astráil ón mbliain 1960 go dtí an bhliain 1967. Rinne sé iarracht chun an Astráil a athchumadh go buan agus go deo trí inimircigh a thabhairt isteach ó thíortha éagsúla na hEorpa tar éis an Dara Cogadh Domhanda.
An chéad chuid dá shaol
Ba de shliocht Éireannach é Calwell, agus rugadh i Melbourne é. Ba de shliocht Gael-Mheiriceánach í a mháthair. Bhí a athair ina phóilín, agus bhí Calwell agus a athair ina mbaill aitheanta den phobal Éireannach i Melbourne. Bhain siad araon leis an gClub Ceilteach. B
a Chaitliceach diaga é Calwell agus scoláire éirimiúil, agus chuaigh sé isteach i bPáirtí an Lucht Oibre ina óige dó. (Bhí mórán Caitliceach sa pháirtí ag an am.) Ní raibh d'acmhainn aige dul ar an ollscoil, agus chuaigh sé isteach mar chléireach i Státseirbhis Victoria, agus é ag obair sa Roinn Talmhaíochta agus sa Chiste. Ba é Uachtarán an Australian Public Sector Association (ceardchumann na státseirbhíseach) é idir na blianta 1927 agus 1931.
Freasúra
D’fheann Evatt na Grúpaí go poiblí agus d’éiligh go ndíbreofaí iad, rud a tharla ag comhdháil speisialta sa bhliain 1955. Fágadh Calwell i gcruachás, ach faoi dheireadh chuaigh sé leis an bpáirtí. Chaill sé a lán cairde dá bharr agus Daniel Mannix, Ardeaspag Melbourne, san áireamh, agus diúltaíodh Caomaoineach dó ina shéipéal paróiste ar feadh tamaill. Dá dhílse a bhí sé don pháirtí ní raibh sé ar aon intinn leis an eite chlé, agus b’fhada é in achrann leis an bpáirtí i Stát Victoria.
Ceannaire an pháirtí
clé|mion|227x227px|Chuir Calwell fáile roimh Isobel Saxelby sa bhliain 1949, an 100,000 inimirceach as R-A Nuair a d’éirigh Evatt as oifig sa bhliain 1960 tháinig Calwell ina ionad agus Gough Whitlam mar thánaiste aige. Ní raibh ann ach nár bhuaigh Calwell ar Menzies i dtoghchán feidearálach na bliana 1961, ach bhí Menzies in ann tairbhe a bhaint as easaontas i bPáirtí an Lucht Oibre i dtaobh gnóthaí eachtracha agus cúnamh stáit do scoileanna Caitliceacha. Bhí Calwell i gcoinne na cabhrach sin agus i gcoinne saighdiúirí Astrálacha a bheith ag troid i gCónascadh na Malae, áit a raibh ceannairc Chumannach. Chuir sé in aghaidh bunáiteanna Meiriceánacha san Astráil freisin. Rug Menzies an chraobh leis arís sa bhliain 1963, ach dhiúltaigh Calwell éirí as.
Chuir Calwell go tréan in aghaidh saighdiúirí a chur chun Cogadh Vítneam agus an choinscríofa, ach ar an drochuair bhí cuid mhaith den phobal i bhfabhar an chogaidh. Chuaigh Menzies ar scor sa bhliain 1966, ach buadh ar Pháirtí an Lucht Oibre go dona an bhliain chéanna i dtoghchán ar thug Harold Holt, oidhre Menzies, Vítneam i gceist.
Ar scor
clé|mion|248x248px|1966 D’éirigh Calwell as an bpolaitíocht sa bhliain 1972 tar éis a bheith sa Pharlaimint le dhá bhliain is tríocha. Bhí spéis aige riamh sa pheil dhúchasach (rud ar mór an tábhacht a bhí leis san Astráil), agus é dílis ó chroí d’fhoireann Melbourne Thuaidh - bhí sé ar an gcéad duine a raibh ballraíocht saoil aige. Rinneadh ridire Pápach de freisin de bharr a ndearna sé ar son na hEaglaise.
Fear ilchultúrtha
D’ainneoin na dúthrachta a chaith Calwell le Beartas na hAstráile Báine, bhí sé mór lena lán daoine de chuid an phobail Shínigh i Melbourne, pobal seanbhunaithe. Is amhlaidh gur chuir sé de dhua air féin Sínis a fhoghlaim chun go mbeadh sé in ann comhrá a dhéanamh sa teanga.
Rud eile de, bhí Gaeilge aige féin agus ag Sibéal Ní Mhearáin, a bhean chéile agus iriseoir oilte. D’fhoghlaim sé an teanga in Melbourne i ranganna Chonradh na Gaeilge sna fichidí. Bhí fonn air freisin cothrom na Féinne a dhéanamh leis na Bundúchasaigh. Scríobh sé fúthu go raibh sé de dhualgas ar Astrálaigh bhána cúiteamh a dhéanamh leo.
Obar Chiardair
Is baile suite i gComhairle Shiorrachd Obar Dheathain é Obar Chiardair.
Ceann Acla
Is sráidbhaile é Ceann Acla. Tá sé suite i mBuiríos Umhaill, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Larry Mullen
Is é Larry Mullen Jr. drumadóir an bhanna ceoil raic U2. Rugadh ar an 31 Deireadh Fómhair 1961 i mBaile Átha Cliath, Éire é. Is é bunaitheoir U2, ar a dtugann sé féin The Larry Mullen Band uaireanta.
Fairhope, Alabama
Is cathair i gContae Baldwin, Alabama, Stáit Aontaithe Mheiriceá é Fairhope. Bunaíodh é sa bhliain 1894. Bhí 19,421 duine a bheith ina gcónaí sa chathair sa bhliain 2016.
Larry Mullen
Saol
Tógadh i mBaile Átha Cliath é. Tá sé an meán-pháiste agus mac aonair do Larry agus Maureen Mullen. Thosaigh sé ag drumadóireacht sa bhliain 1970. Bhásaigh a mháthair i Samhain, 1978. Chuir sé fógra ar chlár fógraí ar scoil i bhfómhar na bliana 1976 chun banna a thosú. Tá trí leanbh aige lena leannán fadtéarmach Ann Acheson, mar atá, Aaron Elvis (a rugadh i 1995), Ava Elizabeth (1998) agus Ezra (2001). Chuaigh sé ar scoil i Scoil Chuimsitheach Shliabh an Teampaill. Ar dtús bhí an banna ainmnithe Feedback sular athraigh siad an t-ainm go The Hype agus, ar deireadh thiar thall, shocraigh siad ar an ainm U2.
Fairhope, Alabama
In 2016, ainmníodh Fairhope an baile is fearr beag sa Deisceart SAM ag an iris Southern Living.
Celebrity Big Brother 20
Is comórtas réaltacht teilifíse é Celebrity Big Brother, a tosaíodh sa Ríocht Aontaithe sa bhliain 2001. Thosaigh an fichiú sraith ar an 1 Lúnasa, 2017 agus chríochnaigh sé ar an 25 Lúnasa 2017.
Leonardo da Vinci
Ileolaí Iodálach ab ea Leonardo da Vinci (15 Aibreán, 1452 – 2 Bealtaine, 1519), a bhí ina eolaí, matamaiticeoir, innealtóir, cumadóir, eolaí anatamaíochta, péintéir, dealbhóir, ailtire, luibheolaí, ceoltóir agus scríbhneoir. Is beag duine i stair an domhain a bhí chomh cumasach leis. Ba dhuine é a bhí ‘i bhfad roimh a am’ gan amhras.
Reichstag
clé|300px|mion|An Reichstag sa bhliain 1889
Ba í an Reichstag (an Ghearmáinis atá ar "Dhiat Impiriúil") an pharlaimint a bhí ag an Impireacht Naofa Rómhánach, agus ansin ag Cónaidhm Thuaisceart na Gearmáine suas go dtí 1945. Tugtar an Bundestag ("Diat Cónaidhmeach") ar phríomhsheomra parlaiminte na Gearmáine anois, ach tugtar an "Reichstag" ar an bhfoirgneamh ina dtionóltar an pharlaimint fós.
Leonardo da Vinci
Bíodh nach raibh a shaothar ealaíonta chomh líonmhar, bhain sé clú domhanda amach mar sin féin. Ar a shaothair is mó clú tá An Suipéar Déanach agus An Mona Lisa.
Saol
Mac dlí odóra, rugadh é i gceantar Vinci i bhFlórans i 1452 (i sráidbhaile beag darbh ainm Vinci). clé|mion|208x208px|Battesimo di Cristo nó Baisteadh Chríost
Níl mórán ar eolas againn faoina shaol nuair a bhí sé óg. Ach nuair a bhí sé 14 bliana d’aois, thosaigh sé ag obair i stiúideo an ealaíontóra Verrocchio. Nuair a chonaic Verrocchio cé chomh cumasach agus a bhí Da Vinci, shocraigh sé ar phictiúr a dhéanamh i gcomhpháirt leis. Battesimo di Cristo nó Baisteadh Chríost an t-ainm atá ar an phictiúr sin. D’fhan Da Vinci sa stiúideo ag Verrocchio ar feadh 7 mbliana agus is ansin a d’fhoghlaim sé cuid mhaith den cheird s’aige.
Chaith sé an chuid eile dá shaol ag obair le healaíontóirí clúiteacha eile agus bhí sé cairdiúil leis na daoine mór le rá fosta, an Pápa san áireamh. clé|mion|177x177px|[[An Suipéar Deireanach]] clé|mion|221x221px|Mona Lisa Phéinteáil sé An Suipéar Deireanach, pictiúr an-chlúiteach eile dá chuid, sa bhliain 1498, le feiceáil inniu i ndánlann i Milano. Faoin bhliain 1518 bhí an pictiúr ag meath cheana féin, áfach. Faoi 1670, bhí drochbhail ar fad air. In 1726, rinneadh é a athchóiriú, rud a chuidigh go mór lena shábháil. Tháinig meath air arís i lár an 20ú haois agus, mar gheall air sin, cuireadh tús le hathchóiriú eile nár críochnaíodh go dtí 1999.
B'iad na Medici na pátrúin ba fhlaithiúla agus ab aithnidiúla timpeall an ama seo. Chuidigh a bpátrúnacht le stádas ealaíontóra a ardú agus tháinig na mórealaíontóirí ar nós da Vinci chun cinn faoina gcoimirce.
Cúpla bliain i ndiaidh do Da Vinci An Suipéar Deireanach a phéinteáil, d’iarr fear saibhir air portráid dá bhean chéile a phéinteáil. An Mona Lisa a thugtar ar an phortráid sin agus tá sí ar an phortráid is cáiliúla dá chuid. Cuireann daoine spéis ar leith sa mheangadh bheag gáire atá ar aghaidh Mona Lisa a bhfuil mistéir éigin ag baint léi. Nuair a chuaigh Da Vinci chun na Fraince, bhronn sé an phortráid ar an tír sin agus is sa Louvre i bPáras atá sí anois.
Taighde
Ba nós le Da Vinci rudaí a chruthú. D’fhág sé cuid mhór de na smaointe a bhí aige ina dhiaidh i scríbhinní. mion|Leonardo da Vinci, Svenska Familj-Journalen|alt=|clé|177x177px Chuir da Vinci i gcuntas a shaothar taighde — i leabhair nóta, a bhí lán de nótaí inspéise agus de léaráidí gléineacha, a bhí scríofa ón dtaobh dheas go dtí an taobh chlé i scríbhinn léargais.
Mar shampla, sa bhliain 1500, fuair Leonardo da Vinci amach gur ghluais fuaim i bhfoirm thonnta.
Bhí anatamaíocht an choirp, fás an linbh sa bhroinn, dlí the sruth, dlíthe eitilt e, geolaíocht, fisic agus réalteolaíocht ar ábhair léinn an fhir iontach seo. Cheap sé paraisiút, inneall eitilte, agus fomhuireán chomh maith. mion|alt=|clé|217x217px
Eitilt
Nuair a bhí sé go fóill óg rinne Leonardo péintéireacht do dhuine saibhir, agus tugadh dornán maith airgid dó mar luach saothair. As go brách leis chun an mhargaidh chun éin bheaga i gcliabháin a cheannach. Thug sé leis iad go barr cnoic, is cosúil, d’oscail na cliabháin, agus lig saor na créatúir. clé|mion|Bás Leonardo, le [[Jean Auguste Dominique Ingres|Ingres]]Níos déanaí rinne Leonardo staidéar cruinn  ar eitilt na n-éan, agus bhí sé cinnte go mbeadh duine ábalta eitilt lá éigin. Tá léaráid de rud éigin a bhí iontach cosúil le héileacaptar ina chuid chartlainne. Níor cruthaíodh an héileacaptar go dtí 1936, ach bhí sé in intinn Da Vinci na céadta bliain roimhe sin.
Bás
Stróc a thug a bhás is cosúil. Ní raibh sé ach 67 bliain d'aois. Tá sé curtha i Château d'Amboise sa Loire.
Balla (struchtúr)
deas|250px|thumb|Balla Is struchtúr bríce nó cloch ingearach le hachar talún a iniamh nó a scaradh é an balla (falla nó múr uaireanta).
Áth Cinn
Is baile beag é Áth Cinn i gContae na Gaillimhe. Tá sé suite 26 slí ó chathair na Gaillimhe in iarthar na hÉireann. Tá sé suite ar an N84 idir Gaillimh agus Caisleán an Bharraigh. Téann an R333 ó Áth Cinn go Tuaim.
Yle
Is é Yleisradio (Yle), nó Rundradion as Sualainnis, craoltóir stáit náisiúnta na Fionlainne. Bunaíodh é i 1926, agus tá ceanncheathrú i Heilsincí aige.
Bad an Eòin
Is iar-clochán suite i gComhairle Shiorrachd Obar Dheathain é Bad an Eòin.
An Caol Thiar
Is sráidbhaile é an Caol Thiar. Tá sé suite i mBuiríos Umhaill, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 1971
B'é an Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 1971 an 16ú bliantúil Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse. Tharla an comórtas ar siúl i Baile Átha Cliath Éire, tar bua Dana sa chomórtas 1970 le an t-amhrán "All Kinds of Everything". B'é an chéad uair a bhí óstáil na hÉireann an chomórtais.
Donnchadh I na hAlban
Bhí Donnchadh mac Crìonain a raibh an leasainm An t-Ilgarach air (Gaeilge na hÉireann: An Galarach), ina Rí ar Albain idir 1034 agus 1040.
Saol
Níl sinsearacht an rí Donnchadh I cinnte. I dtéacsanna na linne seo is é le Crìonan, ab Dhún Chailleann agus Bethóc, iníon le Maol Chaluim II, Rí na hAlban. I ndeireadh an 17ú haois, áfach, d'aithin an staraí Frederic Van Bossen, tar éis dó cuntais stairiúla a bhailiú ar fud na hEorpa, an Rí Donnchadh mar an chéad mhac le Abonarhl ap crinan (garmhac le Crìonan) agus an Banphrionsa Beitris, an iníon ba shine leis an Rí Maol Chaluim II agus Gunora a bhí ina iníon leis an "2nd Duke of Normandy".
D’éag sé 14 Lúnasa, 1040.
Ailgionáití
Salainn cailciam an aigéad ailginigh a fhaightear i bhfeamainn. Cruthaíonn siad tuaslagáin shlaodacha a choinníonn toirt an-mhór uisce. Úsáidtear iad i ndéantúsaíocht bianna mar oibreáin tiubhaithe i dtáirgí cosúil le huachtar reoite is iógart. Ní dhíleátar iad sa stéig bheag, ach coiptear iad ag micreafhásra sa stéig mhór.
Clochán
deas|250px|thumb|Clochán Is éard is clochán, nó clochán coirceogach, ann ná bothán cloch shingil, le díon coirbéalta, a bhaineann go coitianta le cósta thiar theas na hÉireann.
The Voice Kids (RA)
Is comórtas amhránaíochta teilifíse cruthaithe ag John de Mol é The Voice Kids, a tosóidh sa Ríocht Aontaithe ar ITV ar an 10 Meitheamh 2017.
Bhuaigh Jess Folley an chéad sraith agus Daniel Davies an dara sraith. Beidh tríú sraith ag craoladh i 2019.
Breithiúna
Bhí sé fógartha in Iúil 2016 will.i.am ar an The Voice Kids mar breitheamh.
Láithreoirí
D'fhógair Emma Willis go mbeadh sí ag chur The Voice Kids i láthair.
The Irish News
Is páipéar nuachta é The Irish News atá bunaithe i mBéal Feirste. Tá léargas náisiúnach measartha ag an páipéar. Tá príomh-fhócas aige ar nuacht in Uladh ach tá sé ar fáil i bhformhór na hÉireann.
Stair
Is é The Irish News an t-aon nuachtán laethúil atá bunaithe i dTuaisceart Éireann atá faoi úinéireacht neamhspleách. Ba é sin cás an nuachtáin ó bunaíodh é ar an 15 Lúnasa 1891 mar nuachtán frith-Pharnell. Timpeall 1968, agus i rith na Trioblóidí tháinig méadú mór ar imshruthú The Irish News, go háirithe i rith aimsir an imtheorannaithe gan triail.
I mí an Mheithimh 1982, tháinig an páipéar faoi stiúradh iomlán chlann Mhic Giolla Phádraig, úinéirí an nuachtáin sa lá atá inniu ann. Is é an páipéar is mó léite i dTuaisceart Éireann é The Irish News. Tá cáil air fosta mar gheall ar a thuairisciú leathan ar na Cluichí Gaelacha.
Fás níos Deireanaí
Tá The Irish News ina pháirt den ghrúpa cumarsáide Northern Media Group. Is leis an teaghlach céanna sé stáisiún raidió i gCúige Uladh: Five FM, Six FM, Seven FM, Q97.2, Q101.2 agus Q102.9. Tá baint ag an ghrúpa Northern Media Group leis an chomhlacht úr nuachta, River Media, atá ag fás go gasta.
Ailgéabar
deas|250px|thumb|Ailgéabar An brainse den mhatamaitic é an t-ailgéabar ina seasann litreacha is siombailí eile do chainníochtaí anaithnide. D'fhorbair na hArabaigh é (tagann an t-ainm ón bhfocal Araibise al-jabr) agus thóg siad isteach san Eoraip é.
San ailgéabar clasaiceach, oibrithe uimhríochúla a bhíonn i gceist. San ailgéabar teibí a saothraíodh sa 19ú-20ú céad, sainmhínítear oibrithe eile, mar shampla ailgéabar nach bhfeidhmeodh an dlí cómhalartach ann, is é sin nach ionann A¤B is B¤A, ina seasann ¤ don oibriú. Ceannródaí i saothrú ailgéabar mar seo ab ea William Rowan Hamilton a d'fhorbair teoiric na gceathairníon. Shaothraigh Arthur Cayley is daoine eile ailgéabar maitríseach, agus shaothraigh George Boole an tacarailgéabar atá ainmnithe as. Tá ailgéabair neamh-chomhthiomsaitheacha ann freisin, nach bhfeidhmíonn an dlí comhthiomsaitheach iontu, is é sin go mbraitheann toradh oibrithe ar an ord ina ndéantar é.
Sa ghnáthuimhríocht is comhthiomsaitheach suimiú is iolrú, ach is neamh-chomhthiomsaitheach iad dealú is roinnt. I measc na n-ailgéabar seo tá ailgéabair Jordan, ainmnithe as an matamaiticeoir Gearmánach Pascual Jordan, is ailgéabair Lie a úsáidtear go forleathan sa bhfisic nua-aoiseach.
Southern Living
Is irisleabhar Béarla é Southern Living, atá léite go forleathan agus atá díríodh ar léitheoirí sa deisceart na Stát Aontaithe. Tá ábhair iliomadacha ag an irisleabhar, mar shampla: oidis, pleananna teach, pleananna gairdín, agus faisnéis maidir le cultúr Deisceart agus taistil ina measc.
Tá figiúirí díolacháin ag an irisleabhar atá san iomlán 2,830,179 léitheoir.
Stair
Foilsíodh é den chéad uair sa bhliain 1966 le The Progressive Farmer Company, foilsitheoir an irisleabhair Progressive Farmer. Is ainm an úinéara Southern Progress Corporation anois. Is i gcathair Birmingham atá an irisleabhar lonnaithe.
Canálacha Mharsa
thumb|right|300px|Léarscáil Mharsa, Giovanni Schiaparelli (1888) Chreidtí go raibh canálacha le feiscint ar Mhars. Bhí na daoine riamh faoi dhraíocht ag Mars, go háirithe nuair a tosaíodh ag creidiúint go raibh neacha beo, fiú neacha daonchosúla, ar fáil ar an bpláinéad. Sa bhliain 1877, shíl Giovanni Schiaparelli go raibh sé tar éis línte fíneáilte a thabhairt faoi deara ar dhroim Mharsa, línte ar bhaist sé canali orthu san alt ina ndearna sé an chéad trácht orthu. An focal Iodáilise a d'úsáid Schiaparelli, ciallaíonn sé idir chanáil dhaondéanta agus caolas nó abhainn nádúrtha, ach nuair a tháinig an t-alt i gcló sna teangacha eile, is é an ciallú a ba rogha leis na haistritheoirí gur canálacha saorga a bhí ann. Spreag an smaoineamh seo fantaisíocht na ndaoine, idir shaineolaí agus thuata, thar fóir ar fad. D'oibrigh Percival Lowell amach mapa de Mhars a bhí breac le mionchanálacha. Bhí Schiaparelli féin den bharúil nach raibh sa chuid ba mhó de chanálacha Lowell ach iomrall súl nó fantaisíocht.
Mar sin féin, ní raibh sna canálacha, nó an chuid ba mhó acu, ach iomrall súl. Cuid de na saineolaithe a rinne a staidéar ar Mhars nuair a bhí na canálacha faisiúnta, shíl siad go raibh an dúrud acu ann; an chuid eile, b'ar éigean a chonaic siad oiread is aon chanáil amháin. Mar sin, bhí sé ina ábhar conspóide thar na blianta fada an raibh siad ann ar aon nós.
Sa bhliain 1972, shocraigh an spástaiscéalaí Mariner 9 an scéal. Ní raibh na canálacha ann, ná aon rian eile i ndiaidh ardsibhialtachtaí teicneolaíocha. Má bhí beatha ar bith ar Mhars riamh, beatha thar a bheith simplí a bhí ann, ar aon leibhéal leis na miocrorgánaigh, na víreasanna nó na baictéirí.
Tréithe fisiceacha Mharsa
Tá go leor eolais againn ar thréithe fisiceacha Mharsa. Tá an t-atmasféar an-tanaí agus bíonn Mars an-fhuar de ghnáth, le meánteocht 55 chéim Celsius faoin nialas, ach is féidir leis an teocht ardú in áiteanna go 27 céim Celsius os cionn an nialais i rith an tsamhraidh. Creidtear go raibh an-chuid uisce ar an dromchla tráth mar gheall ar an síonchaitheamh agus ar an gcreimniú atá le feiceáil go soiléir ar an tírdhreach.
Tá dhá mionghealach ag Mars, atá ainmnithe as na cúnna cogaidh a bhí ag dia an chogaidh; Phobos agus Deimos. Tá na gealacha seo i bhfad níos lú ná ár nGealach féin i gcomparáid leis an bpláinéad atá siad a thimpeallú. Níl iontu ach cnapáin mhírialta charraige agus uisce, agus creidtear gur astaróidigh ab ea iad ar dtús, go dtí gur cheap réimse imtharraingthe Mharsa iad. An ceann acu is cóngaraí do Mhars, mar atá, Phobos, tá sé ag cailleadh airde in imeacht na mílte bliain, de thoradh na bhfórsaí taoide. Creidtear, áfach, go streachlóidh na fórsaí céanna as a chéile é i bhfad sula mbuailfidh sé dromchla Mharsa.
Tréithe na Fithise
Ais leathmhór: 227,936,637 gciliméadar, 1.52366231 aonad réalteolaíoch
Imlíne na fithise: 1.429 Tm
Peirihéilean (garphointe don Ghrian): 206,644,545 km, 1.38133346 aonad réalteolaíoch
Apaihéilean (cianphointe ón nGrian): 249,228,730 km, 1.66599116 aonad réalteolaíoch
Tréimhse fhithiseach (réaltbhliain): 686.9600 lá
Tréimhse shionadach (grianbhliain): 779.96 lá
Meánluas fithiseach: 24.077 km/s
Uasmhéid an luais fhithisigh: 26.499 km/s
Íosmhéid an luais fhithisigh: 21.972 km/s
Claonadh: 1.85061°
Fad an nóid éirithigh: 49.57854°
Argóint an pheirihéilin: 286.46230°
Satailítí nádúrtha: dhá cheann
Tréithe fisiceacha an phláinéid féin
Trastomhas meánchiorclach: 6,804.9 km
Trastomhas polach: 6,754.8 km
Oblátacht: 0.00736
Achar an dromchla: 1.448×108 km2
Toirt: 1.6318×1011 km3
Alcán
Sa cheimic orgánach, is éard is alcán, nó paraifín ann ná hidreacarbón sáithithe slabhroscailte (ainm stairiúil a bhfuil bríonna eile leis freisin). Sna halcáin, séard atá ann ná adaimh hidrigine agus carbóin atá eagraithe i struchtúr crainn ina bhfuil na naisc carbóin-carbóin go léir singil. Tá an fhoirmle ghinearálta cheimiceach CnH2n+2 ag na halcáin. Tá castacht éagsúil ag na halcáin ón gcás is simplí meatán (CH4), áit a bhfuil n = 1 (ar a dtugtar "an mháthair-mhóilín" uaireanta), go móilíní móra casta, cosúil le peantcontán (C50H102 nó 6-eitil-2-meitil-5- (1-meitileitil) ochtán, isiméir tetradecán (C14H30).
Tréithe fisiceacha Mharsa
Tréithe fisiceacha an phláinéid féin
Mais: 6.4185×1023 kg
Obar Pheallaidh
Is baile suite i gComhairle Pheairt is Cheann Rois é Obar Pheallaidh.
Alcán
Céaracha, solaid ag teocht agus brú caighdeánach (TBC) is ea grúpa amháin de na hardalcáin, a bhfuil líon na n-adamh carbóin sa chnámh droma carbóin níos mó ná thart ar 17. Agus a n-aonad leantach -CH2, is sraith homalógach iad na halcáin. comhdhúile orgánacha ina bhfuil difríocht idir na baill i mais mhóilíneach faoi iolraithe de 14.03 u (mais iomlán gach aonaid dhroichead meitiléine den sórt sin, a chuimsíonn adamh carbóin amháin dar mais 12.01 u agus dhá adamh hidrigine de mhais ~ 1.01 u an ceann).
Tréithe fisiceacha Mharsa
Tréithe fisiceacha an phláinéid féin
Dlús (meán): 3.934 g/cm3
Imtharraingt mheánchiorclach: 3.69 m/s2
Alcán
Táirgeann baictéir mheatánagineacha an meatáin agus feidhmíonn roinnt alcán fadslabhrúla mar fhearamóin, i speicis áirithe ainmhithe nó mar chéir chosanta i bplandaí agus i bhfungais. Mar sin féin, níl mórán bithghníomhach ag formhór na n-alcán. Is féidir breathnú orthu mar chrainn mhóilíneacha ar féidir na grúpaí feidhmiúla níos gníomhaí / imoibríche de mhóilíní bitheolaíocha a chrochadh orthu.
Tá dhá phríomhfhoinse tráchtála ag na halcáin: peitriliam (amhola) agus gás nádúrtha.
Faillean Innis
Is baile suite i gComhairle Shruighlea é Faillean Innis.
Earrann a' Phriair
Is baile suite i gComhairle Shruighlea é Earrann a' Phriair.
Tréithe fisiceacha Mharsa
Tréithe fisiceacha an phláinéid féin
Treoluas éalaithe: 5.027 km/s
Tréimhse rothlaithe: 1.025957 lá (24.622962 h)
Luas rothlaithe ag an meánchiorcal: 868.22 km/h
Claonadh na haise: 25.19°
Ceartairde (ceartéirí, dronairde, dronéirí) an Phoil Thuaidh: 317.68143° (21 h 10 min 44 s)
Diallas: 52.88650°
Ailbéideacht: 0.15
Teocht ar an dromchla:
Tréithe fisiceacha an atmaisféir
Dé-ocsaíd charbóin: 95.32 %
Nítrigin: 2.7 %
Argón: 1.6 %
Aonocsaíd charbóin: 0.07 %
Gal uisce: 0.03 %
Neon: 2.5 milliúnú cuid
Crioptón: 300 billiúnú cuid
Ózón: 30 billiúnú cuid
Meatán: 10.5 billiúnú cuid
Alcán
Is éard is grúpa ailcile ná blogh mhóilíneach, a fhoirmítear trí adamh hidrigine a bhaint as adamh carbóin sp3 alafatach. Is minic a thagraíonn an giorrúchán R do ghrúpa ailcile, ach ní i gcónaí.
Isiméireacht
Is féidir na halcáin le níos mó ná trí adamh carbóin a shocrú ar bhealaí éagsúla, agus isiméirí struchtúracha a dhéanamh. Is í an isiméir is simplí d'alcán ná an ceann ina socraítear na hadaimh charbóin i slabhra amháin gan aon bhrainsí. Uaireanta tugtar an n-isiméir ar an isiméir seo (n i gcomhair "gnáth", cé nach gá gurb í an ceann is coitianta í). Mar sin féin féadfar slabhra na n-adamh carbóin a bheith brainseach ag pointe amháin nó níos mó. Méadaíonn líon na n-isiméirí féideartha go tapa le líon na n-adamh carbóin. Mar shampla, le haghaidh alcán neamhfháinneach:
Is féidir le halcáin bhrainseacha a bheith ciriúil. Mar shampla, tá 3-meitilheacsán agus a homalóga níos airde ciriúil mar gheall ar a n-ionad steiréigineach ag adamh carbóin uimhir 3. Ní chuimsíonn an liosta thuas ach difríochtaí nascachta, ní steiréiceimice. Chomh maith leis na isiméirí alcaile, féadfaidh slabhra na n-adamh carbóin fáinne amháin nó níos mó a chruthú. Tugtar cioglalcáin, ar chomhdhúile den sórt sin, agus tá siad eisiata ón liosta thuas freisin toisc go n-athraíonn líon na bhfáinní an fhoirmle mhóilíneach. Is isiméirí dá chéile iad cioglabútán agus meitilchioglprópán, ach ní isiméirí bútáin iad.
Ainmníocht
Is iad na halcáin an cineal is simpli de chomhdhuil organach. Is hidreacarbóin sháithithe iad agus níl aon nasc C=C nó C≡C iontu. Ainmnitear comhdhúile orgánacha de réir choras AIGCF na hainmniochta. Tá dhá chuid san ainm; an chead chuid (an réimír), a léirionn líon na n-adamh carbóin sa tslábhra carboin neamhbhrainseach is faide. An chuid deiridh (iarmhír), léirionn sí cé acu feidhmghrúpa atá i láthair. Leis na halcáin, críochnaíonn an chuid deiridh den ainm ar –án.
Sa bhliain 1866, mhol August Wilhelm von Hofmann ainmníocht a chórasú trí sheicheamh iomlán na ngutaí a, e, i, o agus u a úsáid chun iarmhíreanna a chruthú -án, -éin, -ín, -ón, srl. Anois, tugann an chéad trí ainmníocht na trí hidreacarbón le nasc aonair, dúbailte agus triarach; is ionann "-ón" agus céatóin; is ionann "-ól" agus grúpa alcóil nó OH; ciallaíonn "-ocs-" éitear agus tagraíonn sé d'ocsaigin idir dhá charbón, ionas gurb é methoxymethane an t-ainmAIGCF ar éitear dé-mheitile.
Leopoldo O'Donnell
Polaiteoir Spáinneach ab ea Leopoldo O'Donnell y Joris. (12 Eanáir, 1925 - 5 Nollaig, 1867)
Alcán
Ainmníocht
Tá sé deacair nó dodhéanta comhdhúile a fháil le níos mó ná ainm AIGCF amháin. Tarlaíonn sé seo toisc gur réimíreanna iad slabhraí níos giorra atá ceangailte le slabhraí níos faide agus go bhfuil lúibíní sa choinbhinsiún. Ba cheart go mbeadh na huimhreacha san ainm, ag tagairt don charbón a bhfuil grúpa ceangailte leis, chomh híseal agus is féidir ionas go mbeidh 1- intuigthe agus de ghnáth fágtar ar lár iad ó ainmneacha comhdhúile orgánacha nach bhfuil ach taobhghrúpa amháin acu. Beidh dhá bhealach ag comhdhúile siméadracha teacht ar an ainm céanna.
An Cloigeann, Buiríos Umhaill
Is sráidbhaile é an Cloigeann. Tá sé suite i mBuiríos Umhaill, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.
Alcán
Ainmníocht
&&& Is iad na halcáin an cineál is simplí de chomhdhúil orgánach. Mar hidreacarbóin sháithithe ní bhíonn aon nasc nasc dúbailte nó nasc triarach iontu. Ainmnítear comhdhúile orgánacha de réir rialacha a chum Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Chemice agus na Ceimice Feidhmían (AIGCF).
Tá dhá chuid san ainm; an chéad chuid (an réimír), léiríonn sí líon na n-adamh carbóin sa tslabhra carbóin neamhbhrainseach is faide. An chuid deiridh (iarmhír), léiríonn sí cé acu feidhmghrúpa atá i láthair. Leis na halcáin, críochnaíonn an chuid deiridh den ainm ar –án. Tá ainmneacha an chéad sé alcán neamhbhrainseacha ar taispeáint thíos:
Ainmnítear comhdhúile orgánacha de réir chóras AIGCF (Béarla: IUPAC), sé sin Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí. Tá dhá chuid san ainm; an chéad chuid (an réimír), léiríonn sí líon na n-adamh carbóin sa tslabhra carbóin neamhbhrainseach is faide. An chuid deiridh (iarmhír), léiríonn sí cé acu feidhmghrúpa atá i láthair. Leis na halcáin, críochnaíonn an chuid deiridh den ainm ar –án. Tá ainmneacha an chéad sé alcán neamhbhrainseach ar taispeáint thíos:
Ialtóg Asórach
Is ainmhí í an ialtóg Asórach. Mamach atá ann.
An Currach
Tá an Currach (Béarla: The Curragh ) suite i gContae Chill Dara. Tá aithne ar an áit mar gheall ar rásaíocht na gcapall. Tá campa míleata lonnaithe ann chomh maith.
Loch Dearg
Is loch beag í Loch Dearg nó Loch Geirg (Béarla: Lough Derg) atá suite i gContae Dhún na nGall timpeall 7 gciliméadar ó thuaidh de bhaile beag Paiteagó. De réir traidisiúin, ba é Fionnloch ainm la háite anallód.
Tá achar de 890 heachtáir (2200 acra) inti agus tá sí éadomhan go leor. I lár na locha tá oileán beag ar a ghlaoitear Purgadóir Naomh Pádraig. Tá tóir ar an áit seo mar ionad oilithreachta leis na cianta. Tá an chéad tagairt díreach don traidisiún seo i Tractatus de Purgatorio Sancti Patricii, leabhar a scríobhadh sa dara haois déag agus a bhain cáil amach ar fud na hEorpa sa mheánaois.