cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
An Ghaeilge i Meiriceá
Ré na Réabhlóide
Anuas go dtí na 1750í bhí neart Éireannach ag teacht ina seirbhísigh dhintiúr nó mar "redemptioners". Bhí téarmaí seirbhíse an lucht dintiúr socraithe roimh ré - tréimhse 4-7 mbliana, agus cultacha, uirlisí, gunna agus 50 acra le fáil acu ina dhiaidh sin (nó socrú eile de réir 'nós na tíre'). Thugtaí na "redemptioners" anall gan socrú ar chostas an chaptaein; murarbh fhéidir leo an costas a chúiteamh "dhíolfaí" iad. Sna 1720í bhí formhór an dá dhream seo le fáil i bPennsylvania, i Maryland agus in Virginia. Tá fógraí coilíneacha ann i dtaobh searbhóntaí dintiúr ó Éirinn a d’éalaigh agus nach raibh Béarla ar a dtoil acu. thumb|right|Bá Chesapeake, Maryland.
I bPennsylvania, bhí saoirse creidimh ann, a bheag nó a mhór, a bhuíochas sin ar William Penn, bunaitheoir na coilíneachta. I gcontaetha Lancaster agus Cumberland ba mhó a chuaigh na hÉireannaigh chun chónaithe. Bhainidís feidhm as leabhair urnaí i nGaeilge agus i Laidin, agus ba nós acu dul go dtí séipéal Liútarach Dé Domhnaigh, cheal séipéil Chaitlicigh. I ndiaidh na seirbhíse, deiridís an Paidrín Páirteach i nGaeilge. thumb|left|"Conradh Uilliam Penn leis na hIndiaigh." Benjamin West a rinne.
Comhthreomharán
Is cruth ceathairshleasach dronlíneach plána le taobhanna comhthreomhar os a chomhair é comhthreomharán.
An Ghaeilge i Meiriceá
Ré na Réabhlóide
Rinne Donncha Rua Mac Con Mara, file Muimhneach, liosta de na rudaí a líonfadh “cófra domhain” an imircigh ina dhán Eachtra Ghiolla an Amaráin:
Agus rudaí eile: prátaí agus leann, jackets, léinteacha breaca agus bróga.
Tá fianaise ann go raibh neart Gaeilge á labhairt i reisimintí Meiriceánacha i rith Chogadh an Neamhspleáchais: dúirt Luke Gardiner (arbh é Lord Mountjoy é ina dhiaidh sin) i bParlaimint na Breataine ar 2 Aibreáin 1784 gur trí imircigh Éireannacha a cailleadh Meiriceá: ‘I have been assured on the best authority that Irish was commonly spoken in the American ranks’. Ó oifigeach a bhí ag troid i bPennsylvania a fuair sé an t-eolas.ref>Parliamentary Register 1784, lch 125: féach Mac Aonghusa, lch 15. Ní ghlacann gach scoláire leis an ráiteas seo, ach is minic a dúradh a leithéid ag an am.
Soiléiríonn cás Samuel Burke taobh eile den scéal. Nuair a bhí an namhaid ag teannadh go crua ar na Briotanaigh thosaigh siad ag earcú saighdiúirí gorma, agus ina measc siúd bhí an Búrcach, fear a rugadh i South Carolina timpeall na bliana 1755 agus a tógadh i gCorcaigh. D'fhill sé ar Mheiriceá le Mountford Browne, feidhmeannach Ríoga. Bhí Gaeilge ar a thoil aige agus bhain sé feidhm aisti chun oibrithe duga i Nua-Eabhrac a earcú do reisimint Ríoga, reisimint a ndeachaigh sé inti é féin. .
thumb|Arm Briotanach ag géilleadh tar éis léigear Yorktown, rud a chuir dlús le críoch Chogadh Réabhlóideach Mheiriceá
Beirt Nótálta
San 18ú haois rugadh beirt eachtránaithe a shaothraigh an Ghaeilge go díograiseach i Meiriceá: Maitias Séamas Ó Coinmhí agus Pádraig Phiarais Cúndún. Foclóirí ba ea Ó Coinmhí agus feirmeoir ba ea an Cúndúnach; chuidigh siad araon le scríbhneoireacht na Gaeilge a choinneáil beo sna Stáit.
Sclábhaithe
I gcomhthéacs sóisialta áirithe is ceart úsáid na Gaeilge a mheas, agus ag dul i gcastacht a bhí cúrsaí sóisialta i Meiriceá sa 19ú haois.
Ba é an Drochshaol i ndaichidí an 19ú haois a thug ar na sluaite a n-aghaidh a thabhairt ar Mheiriceá Thuaidh. Is cosúil go raibh Gaeilge ag a bhformhór (Gaeilge amháin go minic), agus ba iad na bochtáin iad, dream gan cheird gan oideachas. Seanlonga pollta a thug anall iad agus mharaigh an fiabhras na mílte; phlódaigh siad isteach sna ceantair bhochta chathrach, saol nach raibh taithí acu air; ach bhí cuideachta a gcineáil féin acu agus caidreamh acu ar a chéile. Agus lean orthu ag teacht ar feadh an chuid eile den aois sin.
Bhain 1,187,000 Éireannach, idir mhná, fhir agus pháistí, Meiriceá amach idir 1847 agus 1854, an tríú cuid de na hinimircigh a tháinig ó Éirinn sa 19u haois. Tháinig 1,300, 000 idir na seachtóidí agus na nóchaidí. Daoine óga neamhphósta ba ea a bhformhór, agus mná ba ea a leath, beagnach, iad ag imeacht leo féin. Ar na cathracha, áit a raibh cuideachta Ghaelach, a bhí a n-aghaidh. Thaispeáin daonáireamh na bhliana 1870 nach mór an céatadán a bhíodh ag obair ar an talamh; bhíodh cuid mhaith acu ag obair sa tionsclaíocht nó sa déantúsaíocht - 26% díobh seachas 21% den lucht oibre ina n-iomláine. D'oibrigh cailíní ó Éirinn na meaisíní i monarcha na fíodóireacht a nó bróg mura raibh siad ar aimsir, agus ba rogha leis na fir óga na bóithre iarainn nó na láithreacha tógála. Bhí na mílte cainteoir dúchais ina measc.
Bhí Gaeilge á labhairt i Minnesota ag daoine ó Chonamara. Tá cuntas ar “breathless silence” a bheith ann agus an tAthair Seosamh de Barra ag seanmóireacht i nGaeilge Lá ‘le Pádraig sa bhliain 1846 in Eaglais Naomh Colm Cille i Nua Eabhrac; agus bhí Gaeilge le cloisteáil sa Deisceart, go háirithe i gCarolina Theas.
Mar a dúradh thuas, bhí Gaeilge go leor le cloisteáil i bPennsylvania go háirithe. As Cúige Uladh is mó a tháinig na chéad chainteoirí Gaeilge sa chuid dheireanach den 18ú haois, agus sa 19ú haois thagaidís ó Ghaeltachtaí Chúige Mumhan agus Chúige Connacht – Contae Chorcaí, Contae Thiobraid Árann, Contae Chiarraí, Contae na Gaillimhe agus Contae Mhaigh Eo. D’úsáidtí an teanga sna cúirteanna sna sráidbhailte guail timpeall Wilkes-Barre, agus is fiú a chuimhneamh gur sna bólaí sin a bhunaigh Pádraig Ó Tighearnaigh an chéad chumann Gaeilge i Meiriceá sa bhliain 1853. Bhí sí á húsáid láimh le Chester freisin, sna sráidbhailte feirmeoireachta agus muilinn. In Philadelphia féin bhí sí á labhairt ag na gualadóirí i bPort Richmond, agus ag na dugairí agus ag sclábhaithe eile i Southwark (áit atá in South Philadelphia anois). Rinne an teangeolaí John Neumann, Easpag Philadelphia, staidéar ar an teanga le go bhféadfadh sé comhrá a dhéanamh le pobal na háite.
Tríd is tríd, áfach, ní úsáidfí an teanga ach i lúb chuideachta; ní raibh meas uirthi sna hinstitiúidí a bhunaigh na hÉireannaigh – na scoileanna, mar shampla.
Ciníocha agus Cogadh
Faoin mbliain 1863, nuair a bhí an Cogadh Cathartha faoi lán seoil, bhí greim daingean ag na hÉireannaigh ar na duganna agus ceardchumann scaoilte curtha ar bun acu. D'éirigh siad amach in éadan an choinscríofa agus i gcoinne fhuascailt na ndaor (níor theastaigh breis coimhlinte uathu i gcúrsaí oibre). D'ionsaigh siad oifigí liostála, stórais chogaidh, tithe na dtoicithe, misin Phrotastúnacha agus na fir ghorma féin - liosta cuimsitheach naimhde a shoiléiríonn aigne na mbochtán i Nua-Eabhrac. Thóg siad baracáidí agus b'éigean do shaighdiúirí a bhí tagtha ar ais ó chath Gettysburg na sráideanna a ghlanadh faoi chumhdach gunnaí móra. (Os a choinne sin, bhí na hÉireannaigh agus na hoibrithe gorma sásta seasamh le chéile i gcuanta an deiscirt tamall de bhlianta ina dhiaidh sin.) thumb|left|An Ginearál Tomás Ó Meachair agus saighdiúirí Éireannacha ag Cath Fair Oaks, 1 Meitheamh 1862.
Ach cibé doicheall a bhí ar Ghaeil Nua-Eabhrac roimh an gcoinscríobh, b'fhearr bualadh an druma ná an t-ocras. Dá ndeoin féin a chuaigh Éireannaigh isteach sa 69ú Reisimint de Chos-Slua (Óglaigh Stát Nua-Eabhrac), agus an náisiúnaí Éireannach Tomás Ó Meachair i gceannas orthu. Chruthaigh siad go maith, agus d’fhill Ó Meachair ar Nua-Eabhrac chun an Bhriogáid Éireannach a thógáil, dream a raibh neart cainteoirí dúchais ina measc – fir óga a rugadh roimh an Drochshaoil, agus amhráin Ghaeilge á rá acu sna campaí chomh maith le hamhráin Bhéarla.
Rinne an Bhriogáid an-saighdiúireacht, ach is beag duine acu a fágadh beo tar éis Chath Antietam (áit a raibh “Fág an Bealach” á scairteadh acu ) agus Chath Fredericksburg sa bhliain 1862.
thumb|Sagart Caitliceach in Arm an Aontais ag léamh an Aifrinn
Athrach Saoil
Is féidir a rá gur thosaigh tréimhse nua i stair na nGael-Mheiriceánach timpeall na bliana 1870; bhí glúin nua ag teacht isteach agus bhí rath éigin ag teacht ar an dream a bhí i Meiriceá cheana. Ach is léir gur mhíchothrom an rud é an dul chun cinn sin. D'fhág seo a rian ar shaothrú na teanga, ós daoine a tháinig gan ghustal is mó a chuir suim sa teanga i Meiriceá.
Roimh an gCogadh Cathartha bhí formhór na nGael ina gcailíní aimsire agus ina náibhithe; i ndiaidh an Chogaidh bhí ceirdeanna á bhfoghlaim acu, cuid mhaith acu ina gcléirigh, agus méadú ag teacht ar lucht gairmiúil agus gnó. Bhí an dara glúin ag teacht chun cinn agus meánaicme nua ag teacht aníos. Ach an t-inimirceach nach raibh cara sa chúirt aige agus é gan scileanna gan Bhéarla, bheadh sé ag streachailt le saol a d'fhéadfadh a bheith dian go leor. Go fiú an té a raibh scolaíocht mhaith air agus éirim ann, níor chóir dó talamh slán a dhéanamh de go mbeadh rath air. Agus chomh déanach leis an mbliain 1915 bhí ráta báis na nGael-Mheiriceánach i gceantair bhochta Nua-Eabhrac uafásach ard, go háirithe i gcás na mban agus na bpáistí. Os a choinne sin, áfach, bhí Gael-Mheiriceánach ina ndlíodóirí, ina n-eagarthóirí, ina n-airgeadaithe agus eile ar fud na tíre: an-éagsúlacht sa phobal céanna.
Roimh an mbliain 1870, b'as Cúige Mumhan d'fhormhór na n-inimirceach - 42% idir 1861 agus 1870, agus an chuid is mó acu as ceantair láidre Gaeilge. 15% a tháinig ó Chúige Chonnacht, agus neart Gaeilge, arís, ina bpluc acu. Idir 1891 agus 1900 tháinig athrú ar an gcomhréir: 41% as Cúige Mumhan agus 27% as Cúige Connacht. Bhí an Ghaeilge ag trá sa bhaile, ach bhí cuid mhaith di ag teacht anoir go fóill - dá roghnódh a cuid cainteoirí í a úsáid. Is minic nár roghnaigh, agus bhí baint aige sin, ní hamháin le nua-aoiseachas na Stát, ach le nuachóiriú na hÉireann chomh maith. Bhí flosc chun nuachta ar dhaoine, agus mheall na Stáit mná óga go háirithe. B’fhurasta an tseanteanga a chaitheamh i dtraipisí i dtír nua.
Ní mór a chuimhneamh gurbh iad na Connachtaigh an dream ba bhoichte go fóill sa dara tréimhse seo, an dream ba lú oideachas agus ba lú eolas ar an saol. Bhí misneach iontu, ach bhí a lán acu ar bheagán Béarla, rud a choinneodh thíos sa tír nua iad, cibé beocht a d’fhan sa Ghaeilge ann dá bharr.
Colúin agus Cumainn
Cé nach raibh scríobh agus léamh na Gaeilge á múineadh sna Scoileanna Náisiúnta in Éirinn is léir go raibh an cumas sin ag roinnt bheag Gael-Mheiriceánach ar a laghad, go fiú i lár an 19ú haois. Ón mbliain 1857 amach bhíodh colún Gaeilge ó am go chéile ar an nuachtán The Irish-American, agus ó 1869 bhí The Gaelic Department ann go rialta sa nuachtán céanna le ceachtanna gearra agus scéalta beaga i dtaobh an tseansaoil. thumb|left|Bostún, 1841
Sa bhliain 1873 bunaíodh an Philo-Celtic Society of Boston le deis a thabhairt do dhaoine Gaeilge a fhoghlaim; cuireadh scoileanna Gaeilge ar bun ar fud an cheantair dá bharr, agus ón mbliain 1879 bhí giotaí Gaeilge le léamh go rialta ar The Irish World, nuachtán eile. (An Boston Type Foundry a rinne an cló Gaelach.)
Bhí na cumainn féin ag dul i líonmhaireacht: sa bhliain 1874 bhunaigh an Gaillimh each Mícheál Ó Lócháin agus roinnt daoine eile an Brooklyn Philo-Celtic Society, bunaíodh an New York Society for the Preservation of the Irish Language sa bhliain 1878, agus tamall ina dhiaidh sin an Philadelphia Philo-Celtic Society. Is dócha gur cuireadh breis is caoga cumann Gaeilge ar bun idir 1878 agus 1886. Ó Lócháin a bhunaigh An Gaodhal, nuachtán dátheangach míosúil a tháinig ar an bhfód sa bhliain 1881 “chum an teanga Ghaeidhilge a chosnadh agus a shaorthughadh agus chum Féinriaghla Chinidh na h-Éireann”. Foilsíodh scéilíní, litreacha, véarsaíocht agus corrphíosa béaloidis i nGaeilge; foilsíodh nuacht agus tráchtaireacht i mBéarla. Tionscadal tráchtála a bhí ann; bhí fógraí ann agus baint ag cuid acu le cúrsaí gnó an Lóchánaigh féin. Bhíodh “An Ghaodhal” á léamh go forleathan agus mhair sé beagán níos faide ná an Lógánach; cailleadh seisean sa bhliain 1899 agus tháinig deireadh leis an nuachtán sa bhliain 1904.
Bunaíodh craobh de Chonradh na Gaeilge i Nua-Eabhrac sa bhliain 1898, agus bunaíodh craobh eile ina dhiaidh sin i mBostún. Ba ghearr go raibh an Conradh agus na cumainn Philo-Celtic dulta in iomaíocht le chéile, rud a mhúscail éad agus achrann. Roghnaigh oidí éigin an Conradh thar na cumainn eile, agus d’fhág roinnt daoine an ghluaiseacht ar fad. Agus bhí na gnáthdheacrachtaí ann i gcónaí: easpa oidí oilte agus (cheal caighdeáin) aighneas faoi chanúnachas.
Lámhscríbhinní
D’ainneoin a raibh de Ghaeilge á chur i gcló i Meiriceá sa dara cuid den 19ú haois, bhí daoine ag léamh agus ag bailiú lámhscríbhinní Gaeilge go fóill.
Bhí seachadadh an léinn Ghaeilge ón mbliain 1700 amach ag brath ar na lámhscríbhinní. Scríobhaithe, máistrí scoile agus feirmeoirí féin a scríobhadh iad, agus bhíodh meascán ábhair iontu: scéalta (Bodach an Chóta Lachtna), stair (Cath Cluana Tarbh), ginealaigh, filíocht (Cúirt an Mheán Oíche) agus ábhar cráifeach. Uaireanta, dá mbeadh éirim sa scríobhaí chuige, bheadh maisiúcháin iontu.
Bhí éileamh ar leith ar shaothar le Seathrún Céitinn, Foras feasa ar Éirinn (a dó nó a trí de chóipeanna i ngach paróiste, b’fhéidir), agus bhí éileamh freisin ar na laoithe Fiannaíochta agus ar fhilíocht sna mheadarachtaí aiceanta ón 17ú haois. Bhí raidhse bailiúchán ann, agus b’fhéidir go mbeadh ceathrar scríobhaithe nó mar sin ag cur píosaí isteach i ngach ceann acu. Dá mbeadh aon toirt i mbailiúchán is minic a thabharfaí bolg an tsoláthair air.
Do phátrúin áitiúla a scríobhadh cuid de na lámhscríbhinní – daoine uaisle agus eile a raibh suim acu sa litríocht agus léamh na teanga go maith acu. Cheannódh daoine iad nó gheobhaidís ar iasacht iad, agus léifeadh “Gaeilgeoir” (duine a raibh léamh na teanga aige) os ard iad i dteach tórraimh nó i dteach feirmeora nuair a bhí daoine cruinnithe chun oibre nó chun cuideachta. clé|mion|Butte Montana 1942 Tháinig cuid mhaith bailiúchán chun Meiriceá leis na hinimircigh. Sa bhliain 1886, mar shampla, fuair cumann Gaeilge ocht n-imleabhar de lámhscríbhinní ó Phádraig Terry as Somerville. Fear eile, an Ciarraíoch Pádraig Feirtéar, cheannaíodh sé lámhscríbhinní agus é i Meiriceá, agus bhí ocht gcinn is tríocha díobh ina sheilbh nuair a cailleadh é i Chicago sa bhliain 1924.
Críoch Krasnodar
Is críoch de chuid na Rúise í Críoch Krasnodar. Bunaíodh an chríoch seo sa bhliain 1937.
An Ghaeilge i Meiriceá
Na Gaeil i mButte, Montana
Tháinig lonnaitheoirí isteach i Montana ina sluaite tar éis Chogadh na gCarad, agus iad ag éileamh talaimh nó oibre. Bhí a lán treibheanna bundúchasacha rompu, agus rinne na hIndiaigh iarracht mhór ar a gcuid talaimh a chosaint ar na hEorpaigh. (Tá a lán caomhnuithe Indiacha fós ann, cé go bhfuil a gcuid teangacha i mbaol.) Is beag aird a thug formhór na lonnaitheoirí ar chearta an chéad chine, ach rinne cuid de na hÉireannaigh imeascadh leis na hIndiaigh. As sin a fáisceadh na Méti, dream de phór na mbundúchasach agus de lucht labhartha Gaeilge. thumb|right|200px|Teaghlach de threabhchas [[Assiniboine i Montana, 1890-91]]
Bhí baint mhór ag na hÉireannaigh le tógáil Butte, cathair mhór thionsclaíoch an Iarthair, agus í suite ar na Sléibhte Garbha (na Rockies). Ba í an mhianadóireacht príomhghnó Mhontana, agus tarraingíodh oibrithe as gach cearn - Éire, an Breatain Bheag, Sasana, Ceanada, an Liobáin, an Fhionlainn, an Ostair, an tSeirbia, Montainéagró, an Chróit, an Iodáil, an tSín, an tSiria, Meicsiceo agus gach taobh de na Stáit.
I ndeireadh an 19ú haois bhí an-éileamh ar chopar de bharr úsáid an leictreachais go háirithe. Chuaigh roinnt toicithe i ngleic le chéile chun greim a fháil ar shaibhreas na mianach, agus d’éirigh le Marcas Ó Dálaigh, cainteoir dúchais as Contae an Chabháin, a chion féin a tabhairt leis, é á iompar féin mar phátrún as an seansaol agus lé aige lena chineál féin, na Gaeil. D’íocadh sé airgead maith, rud a choinníodh na hoibrithe suaimhneach; a mhalairt de scéal a bhí ann tar éis na bliana 1917, nuair a tháinig máistrí nua a isteach agus a thosaigh na stailceanna. Ina dhiaidh sin bhí ainm an achrainn ar an áit. I gceann dhá scór blianta tháinig tochailt na claise oscailte, agus b’in deireadh an ratha.
Mar a luadh thuas, ní raibh sna hÉireannaigh ach cuid de phobal measctha, ach bhí mórán díobh ann – 26% sa bhliain 1900, sin 8,026 duine as 30,420, agus an chuid ba mhó díobh ina mianadóirí. Bhí an chuid eile ina n-innealtóirí, ina siúinéirí, ina lucht caidéalaithe, ina ngaibhne agus mar sin de.
Ina sclábhaithe ó iarthar na hÉireann agus ina n-athmhianadóirí copair as Baile Chaisleáin Bhéarra go háirithe a bhí a bhformhór, mar is léir ó na sloinnte atá le fáil sna heolairí cathrach sna blianta 1886, 1892, 1899, 1902, 1908 agus 1914, agus d'fhág sin go raibh Gaeilge ag mórán acu, gan trácht ar a raibh den teanga ag daoine ó chontaetha eile. Chuir an Dálach óstán ar bun le haghaidh núíosach, áit a dtugtaí ‘An Long Mhór’ uirthi agus ar chainteoirí dúchais iad a lán den fhoireann. Bhí doicheall éigin roimh na hÉireannaigh sa phobal mór, mar sin féin; thugtaí ‘savages’ agus ‘harps’ orthu, ach sheas siad an fód. Bhí sé de bhuntáiste ag na Corcaígh go háirithe go raibh taithí acu ar an mianadóireacht ina gcontae féin sa bhaile.
thumb|right|200px|[[Upper Missouri River Breaks National Monument|Missouri Breaks - réigiún i lár Mhontana]]
Is iad na heagraíochtaí cultúrtha agus polaitiúla a mheall ceannairí náisiúnaíocha ó Éirinn agus iad ag siúl na Stát ag iarraidh airgid, ar nós Dubhghlais de hÍde agus Éamon de Valéra; fuair siad pobal rompu i mButte a chloígh le nósanna na hÉireann i gcúrsaí teanga, ceoil, peile agus nuachta.
Sa bhliain 1997 bunaíodh The Montana Gaelic Cultural Society, cumann a chuir roimhe Gaeilge a chur á múineadh go rianúil trí dheirí seachtaine tumoideachais agus trí mhúinteoirí a thabhairt anall ó Éirinn. Spreag an obair seo cuid d’fhoireann Ollscoil Mhontana chun clár Léinn Éireannaigh a bhunú: múintear Gaeilge, déantar staidéar ar dhúchas na hÉireann agus tugtar aird ar leith ar an gcaoi a ndeachaigh na Gael-Mheiriceánaigh i bhfeidhm ar chúrsaí na hÉireann.' thumb|left|250px|Butte, 1942
Aois Nua
Meastar go raibh 40,000 cainteoir Gaeilge in Philadelphia i ndeireadh an 19ú haois, 30,000 in Chicago, 70,000 i Nua-Eabhrac agus 30,000 i mBostún. Tháinig laoch an Chonartha, Dubhghlas de hÍde, chun Meiriceá sa bhliain 1905 le haghaidh turas léachtanna. D’éirigh leis $12,400 a bhailiú don Chonradh in Éirinn – airgead mór ag an am; ach b’fhéidir nach mbainfeadh sé Meiriceá amach ar chor ar bith murach dícheall beirte – Tomás Bán Ó Coincheanainn agus John Quinn. Ba dhlíodóir é Quinn, fear a thacaigh leis na healaíona agus a raibh aithne aige ar a lán daoine mór le rá in Éirinn. Thug de hÍde a chéad léacht i Harvard agus ar aghaidh leis ar fud na tíre. (I Nebraska bhuail sé le dlíodóir darbh ainm Holmes: “Rugadh agus tógadh in Meiriceá é ach mar sin féin bhí togha na Gaeilge aige”.) Bhí na ghluaiseacht i mbuaic a réime agus bhí sé in am buntáiste a bhaint as; i gceann fiche bliain bheadh an díograis ag lagú. mion| an pobal Gael-Mheiriceánach Mar sin féin, bhí daoine ann i gcónaí ar mhian leo an Ghaeilge a chaomhnú sna Stáit. D’áitigh an Éire Society of Boston ar Roinn Oideachais Massachusetts cúrsaí Gaeilge a chur ar fáil, rud a rinne sí idir na blianta 1937 agus 1944; bhí a ranganna Gaeilge féin ag an Éire Society ó 1950 go dtí 1953. Déarfá, faoin am sin, gur beag duine a raibh suim aige sa teanga: ní raibh gá ag Gael-Mheiriceánaigh le Gaeilge.
Faoin mbliain 1945 ní raibh ach aon Chumann "Philo-Celtic" amháin ann – cumann Nua Eabhrac. Faoi na seachtóidí bhí sé dulta i léig agus níor tháinig sé ar a sheanléim go dtí an bhliain 2004, cé go raibh Gaeilge á múineadh idir an dá linn ag Scoil Ghaeilge Ghearóid Tóibín. Sa bhliain 1981 bunaíodh Daltaí na Gaeilge, eagraíocht dheonach ar chuspóir di ranganna a chur ar bun.
Scéal eile a bhí ann i gcúrsaí ardléinn. Tá Gaeilge á múineadh in Ollscoil Harvard ón mbliain 1896 i leith agus i mBerkeley (Ollscoil Chalifornia) ón mbliain 1909, agus anois tá sí le fáil mar ábhar céime ina lán ollscoileanna eile.
Ní mór tagairt a dhéanamh don Irish American Cultural Institute, foras a bhunaigh an Dr Eoin Mac Tighearnáin sa bhliain 1962 d’fhonn léargas cruinn a thabhairt ar Éirinn agus ar Ghael-Mheiriceánaigh. Tá aird ag an bhforas ar an nGaeilge agus airgead bronnta aige ar scríbhneoirí Gaeilge. mion|Irish American Heritage Center, Irving Park, Chicago, IL Tá borradh éigin faoin nGaeilge sna Stáit faoi láthair. Formhór na ndaoine a chuireann suim sa teanga is Gaeilgeoirí iad seachas cainteoirí dúchais, cé go bhfuil na mílte díobh siúd ina gcónaí sna Stáit. Tá baint ag an scéal leis an rath atá ag teacht ar an teanga in Éirinn le beagán blianta anuas; tá airgead le fáil ó Rialtas na hÉireann, tá áiseanna nua teagaisc agus cumarsáide ann (féach a bhfuil ann anois de bhlaganna Gaeilge), tá a bhfad níos mó daoine ann a fuair oideachas trí Ghaeilge agus cuid acu ag obair sna Stáit, agus tá tuiscint úr ag scoláirí ar fhónamh na teanga i gcúrsaí léinn.
Muir Chairib
mion| [[Muir Chairib ]] Tá stair dá cuid féin ag an nGaeilge i Muir Chairib, cé nach labhraítear an teanga anois ann. Is dócha go raibh Gaeilge á labhairt sna hIndiacha Thiar roimh na 1640í de thoradh inimirce na nÉireannach, agus is cinnte gur neartaíodh í le linn Chromail (ón mbliain 1649 amach) de bharr na mílte a dhíbirt as Éirinn.
Bhí Éireannaigh ag saothrú tobac i San Críostóir go luath sa 17ú haois; sa bhliain chuaigh siad go dtí Nimheas, agus is beag nach ndearnadh coilíneacht Éireannach den áit.
Bhí mórán Éireannach in Montsarat agus in Antigua freisin. Na hÉireannaigh a tháinig mar sheirbhísigh dhintiúr, fuair a lán acu píosa talaimh agus a dtéarma istigh; chuaigh cuid eile ar seachrán. Bhí Éireannaigh eile ina máistrí ó thús agus cuid acu sin ina dtoicithe, plandálacha acu agus mórán daor.
Bhí na hÉireannaigh ag teacht go fóill san 18ú haois, agus sa 19ú haois féin. Ó thaobh na staire de, is iomaí duine a tháinig ó iarthar agus ó iardheisceart na hÉireann, áit a raibh an Ghaeilge i dteann a réime fós sa chéad chuid den 17ú haois agus láidir go leor ina dhiaidh sin. Níl fianaise chinnte le fáil ar mhaireachtáil na teanga sna hIndiacha Thiar, ach tá roinnt eolais ann ar Ghaeilge oileán Mhontsarat, áit a raibh sí le cloisteáil, b'fhéidir, chomh déanach le lár an 19ú haois.
Naisc Sheachtracha
Ag seo liosta institiúidí Meiriceánacha a bhfuil Gaeilge á múineadh acu:
Stein-a-Cleit
Is suíomh réamhstairiúil ar Leòdhas, Comhairle nan Eilean Siar, na hAlban é Stein-a-Cleit
Séipéal na Carraige
Is baile suite i gContae Chorcaí é Séipéal na Carraige.
São Paulo (stát)
Is stát sa Bhrasaíl é São Paulo. Tá sé suite siar ó dheas den Réigiún Thoir Theas. Is í São Paulo a phríomhchathair. Is é Geraldo Alckmin an Gobharnóir an stáit ó 2003. Is iad Mato Grosso do Sul, Minas Gerais, Paraná agus Rio de Janeiro na stáit in aice láimhe. Tá 44,396,485 duine ina gcónaí sa stát.
An Seancheann
Is ceann tíre suite i gContae Chorcaí é an Seancheann.
Apocynaceae
Fine de phlandaí bláthanna is ea Apocynaceae lena n-áirítear crainn, toir, luibheanna, gais súmhara, agus fíniúnacha, ar a dtugtar go coitianta fine fhuath an mhadra, a ainmníodh as an gléasra Meiriceánach ara a dtugtar 'dogbane' nó 'fuath an mhadra', Apocynum cannabinum. Tá baill den fhine dúchasach san Eoraip, san Áise, san [[An Aifric|Afraic, san Astráil, agus sna trópaicí agus sna fothrópaicí Meiriceánacha, le roinnt ball aeráide measartha. Meastar go bhfuil an fhine Asclepiadaceae (ar a dtugtar anois Asclepiadoideae) mar fhofhine de chuid Apocynaceae, a chuimsíonn 348  géineas.
Bogha ceo
mion|Bogha ceo in aice le [[San Francisco]] Feiniméan aeráide cosúil le bogha ceatha is ea an bogha ceo. Stua sa spéir atá ann, ach ní hionann le bogha ceatha bíonn na dathanna an-lag: a rian den dearg ar an gciúmhais taobh amuigh, agus iarracht den ghorm ar an taobh istigh. Feictear do dhaoine é, áfach, mar bhogha ceatha bán, agus sin a thugtar orthu go minic. I gcás an bhogha (nó tuar) ceatha, tagann solas na gréine chugainn trí bhraonta báistí a bhíonn mar phriosmaí beaga a scarann solas na gréine ina roinnt dathanna difriúla. I gcás an bhogha ceo, tagann an solas trí bhraonta den cheo atá thar a bheith beag—níos lú ná 0.05 milliméadar (0.0020 orlach). Scriosann díraonadh na bpriosmaí beaga bídeacha seo na dathanna ar fad nach mór i solas na gréine.
Johann Joachim Winckelmann
Seandálaí is staraí ealaíne a saolaíodh i Stendal na Gearmáine ab ea Johann Joachim Winckelmann (1717-1768). I measc a shaothar bhí an staidéar ceannródaíoch Geschichte der Kunst des Alterthums (Stair Ealaín an tSeansaoil, 1764).
Iodálaigh
Is grúpa eitneach Eorpach iad na hIodálaigh. Is í an Iodáilis a bpríomhtheanga.
Gary Deegan
Is imreoir sacair é Gary Deegan(a rugadh 28 Meán Fómhair, 1987 i mBaile Átha Cliath, Éire). Imríonn sé faoi láthair le Hibernian F.C. san Alban.
Ciúbóideach
Is solad le sé aghaidheanna dronuilleogach ag dronuillinneacha lena chéile é ciúbóideach.
Gary Deegan
D'imir sé le Bohemians agus Shelbourne roimhe sin. D'imir an Corn UEFA agus Sraith na Seaimpíní leo. Chuaigh sé go dtí an Longford Town sa bhliain 2006. Bhí sé ag imirt le Galway United sa bhliain 2008 ach cheannaigh Bohemians é. Bhí ag éirí go maith leis le Cathair Coventry ach gortaíodh é agus ní bheidh sé in ann imirt ar feadh cúpla mí.
Imríonn sé i lár na páirce.
Dún Éistean
clé|250px|mion|Dún Éistean Is suíomh seandálaíochta ar Leòdhas, Comhairle nan Eilean Siar, na hAlban é Dún Éistean
Sionnach culpaech
Is mamach é an Sionnach culpaech (Lycalopex culpaeus).
James Toney
Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, is ea James Nathaniel Toney a rugadh ar an 24 Lúnasa 1968 in Ann Arbor, Michigan.
Oblast Rostov
Is rannán riaracháin de chuid na Rúise é Oblast Rostov.
Margaret Sanger
Gníomhaí breithrialaithe agus oideachas gnéis Meiriceánach ab ea Margaret Higgins Sanger (Née Margaret Louise Higgins; 14 Meán Fómhair 1879 – 6 Meán Fómhair 1966).
Chuir sí eagraíochtaí ar bun. Mar shampla sa bhliain 1921, bhunaigh sí an American Birth Control League (d’athainmneofaí é Planned Parenthood i 1942).
Rugadh Sanger i 1879 in Corning, Nua-Eabhrac. De shliocht Éireannach í ar an dá thaobh. Fuair sí bás in Tucson, Arizona.
James Shannon
Polaiteoir Éireannach ab ea James Shannon ( - 17 Deireadh Fómhair, 1933). Bhí sé ina bhall de Pháirtí an Lucht Oibre.
William Duffy
Polaiteoir Éireannach ab ea William Duffy (7 Aibreán 1865 - 1 Eanáir 1945). Bhí sé ina bhall de Pháirtí Náisiúnta an Conradh.
Portaingéalaigh (grúpa eitneach)
Is grúpa eitneach Eorpach iad na Portaingéalaigh. Is í an Phortaingéilis a bpríomhtheanga.
Teitrihéadrán
Is solad le ceithre aghaidheanna plána triantánach; pirimid triantánach é teitrihéadrán.
Harvey Keitel
Is aisteoir Meiriceánach é Harvey Keitel a rugadh ar an 13 Bealtaine, 1939 i mBrooklyn i Nua-Eabhrac.
Max von Sydow
Is aisteoir Sualannach é Max von Sydow a rugadh Carl Adolf von Sydow ar an 10 Aibreán 1929 i Lund - 8 Márta 2020.
Robert Woodrow Wilson
Fisicí a saolaíodh i Heuston, Texas is ea Robert Woodrow Wilson (r. 10 Eanáir 1936). I 1963 agus iad ag mionscrúdú an fhothram raidió a bhí ag cur isteach ar chumarsáid idir an Domhan is satailítí, tháinig sé féin is a chomhghleacaí Arno Penzias ar an iarmhar micreathonnach i gcúlra an teasa fhíordhian ón Ollphléasc ag tús na Cruinne. Ba é seo an radaíocht chosmach mhicreathonnach cúlra a réamhinis George Gamow is Ralph Alpher i 1948. Le Pyotr Kapitsa, bhuaigh an bheirt Duais Nobel sa bhfisic i 1978 as.
Conacraí
Is í Conacraí (Sosso: Kɔnakiri, Fraincis: Conakry) príomhchathair na Guine, in Iarthar na hAfraice. Lárionad rialtais, eacnamaíoch agus cultúrtha na tíre atá i gConacraí. Is caladh tráchta ar an gcósta Atlantach í freisin. Bhí 50,000 duine ina gcónaí sa chathair nuair a bhain an Ghuine a neamhspleáchas amach sa bhliain 1958. Meastar idir 1,660,000 agus 2,000,000 duine a bheith ina gcónaí ann, suas leis an gceathrú cuid de dhaonra na tíre.
mion|Radharc ar Chonacraí sa bhliain 1912
Treehouse of Horror XXVII
Craoladh an ceathrú heipeasóid, "Treehouse of Horror XXVII", den ochtú sraith is fiche de The Simpsons ar an 16 Deireadh Fómhair 2016. Scríobh Joel H. Cohen an eipeasóid seo. D'fhéach 7.44 milliún duine ar an eipeasóid.
Dinnireacht aiméibeach
Is galar daonna é an dinnireacht aiméibeach. Is í an aiméibe Enteramoeba histolytica is cúis leis. Scaiptear é nuair a dhéanann duine bia nó fíoruisce a bhfuil an aiméibe ann a ionghabháil.
Timothy Quill
Polaiteoir Éireannach ab ea Timothy Quill (9 Bealtaine 1901 - 10 Meitheamh 1960). Bhí sé ina bhall de Pháirtí an Lucht Oibre. Bhí sé gníomhach i ngluaiseacht na gcomharchumann, agus bhí sé ar chomhbhunaitheoirí na gluaiseachta i gCorcaigh. Bhí sé ina rúnaí ar an togra seo. Rugadh i Maigh Chromtha é.
Cath na Corrchoille
clé|mion|le George Cruikshank    Éag MAXWELL(1845) lch. 82 "Surprise of the Barrack of Prosperous" Cath a troideadh sa Chorrchoill, Contae Chill Dara ar an 24 Bealtaine 1798 mar chuid d'Éirí Amach na nÉireannach Aontaithe ab ea Cath na Corrchoille.
Sráibhaile mheasartha nuabhunaithe a bhí ann, curtha i dtoll a chéile mar ionad déantúsaíochta cadáis thiar sa bhliain 1780.
Rinne trí scór duine de chuid na nÉireannach Aontaithe ionsaí ar gharastún Briotanach go luath sa fheachtas míleata.
Chuadar i mbun troda faoi choim na hoíche ar an 24 Bealtaine ag 2 a.m. chun an ruaig a chur ar lucht an gharastúin - mílíste Chorcaí agus díorma de reisimint Bhriotanach darb ainm na "Ancient Britons".
Revival (albam Selena Gomez)
Is é Revival an dara halbam ón bpopcheoltóir Meiriceánach Selena Gomez. Scaoileadh é ar an 9 Deireadh Fómhair, 2015.
Traic Liosta
Is iad seo na hamhráin:
Gustaf Adolf
Bhí Gustav II Adolf (Gustaf Adolf Mór, Gustavus Adolphus Magnus nó fiú Leon an Tuaiscirt); 9 Nollaig, 1594 – 6 Samhain, 1632, ina Rí ar an tSualainn ón bhliain 1611 go dtí a bháis. Rugadh é i Stócolm agus ba mhac le Séarlas IX de mhuintir Vasa agus Christina de mhuintir Holstein-Gottorp é.
Ghlac sé páirt thábhachtach sa Chogadh Tríocha Bliain. Phós sé Maria Eleonora, iníon le Toghthóir Brandenburg agus na Prúise Eoin Sigismund, agus roghnaigh sé cathair Elbing sa Phrúis (inniu, Elbląg sa Pholainn) do cheanncheathrú a airm sa Ghearmáin. Fuair sé bás i gCath Lützen sa Ghearmáin ar an 6 Samhain, 1632.
I rith a réimise, bhunaigh Gustav Adolf cathair Göteborg, chomh maith le bailte eile. Freisin, bhunaigh sé Ollscoil Tartu i dTartu, an Eastóin, nó ba chuid de Ríocht na Sualainne í an Eastóin san am.
Ardeaglais Bourges
Ardeaglais Chaitliceach atá suite i mBourges na Fraince í Ardeaglais Bourges.
An Dinnireacht Bhachaillíneach
Is galar daonna é An Dinnireacht Bhachaillíneach. Cineál dinnireachta agus drochchineál sigeallóise é.
Teach dubh
Is foirgneamh traidisiúnta Gaelach é an teach dubh a bhíodh coitianta in Éirinn agus in Albain.
De ghnáth, thógtaí na tithe seo le ballaí dúbailte a bhí pacáilte le hithir, uaireanta dhéantaí aoldathú orthu (teach geal a thugtaí air sa chás sin), fuinneoga beaga, ceann tuí le sparraí adhmaid agus leaca ar an urlár. Uaireanta, bhíodh na tithe dubha roinnte idir stábla le haghaidh ainmhithe agus na seomraí ina mbíodh na daoine ina cónaí. Ba ghnách don tinteán a bheith i lár an tí chun an bia a ullmhú agus an teach féin a théamh. Ní minic a bhíodh simléar ann, toisc go dtéadh an deatach amach tríd an tuí féin. Tá fothracha tréigthe le feiceáil fós agus rinneadh roinnt tithe a atógáil agus in an-chuid áiteanna ar fud na Gaeltachta agus na nOileán in Albain, go háirithe in Árnol, in Leòdhas, agus úsáidtear cuid acu mar thithe samhraidh iad sa lá atá inniu.
Rudha Tiompan
Is ceann tíre ar Leòdhas, Leòdhas, na hAlban é Rudha Tiompan
Danmhargaigh
Is grúpa eitneach Eorpach iad na Danmhargaigh. Is í an Danmhairgis a bpríomhtheanga.
Liosta de na scoileanna a sholáthraíonn meánoideachas trí Ghaeilge in Albain
deas|mion|270x270px|Is í Scoil Ghàidhlig Ghlaschú, an soláthróir is mó d’oideachas trí Ghaeilge na hAlban ó thaobh líon daltaí de. Is liosta é seo de na scoileanna agus na hinstitiúidí a sholáthraíonn meánoideachas trí Ghaeilge na hAlban (MOG) de réir ceantair. Ar mhaithe le caoithiúlacht ní gá gurb iad na ceantair atá liostaithe ceantair chomhairle nó údaráis oideachais mura gcuirtear a mhalairt in iúl. Cuimsíonn an liosta seo naíolanna, bunscoileanna agus meánscoileanna.
John Horgan
Polaiteoir Éireannach ab ea John Horgan (1876 - 27 Meitheamh 1955). Bhí sé ina bhall de Pháirtí Náisiúnta an Conradh.
Sráid Phádraig
mion|clé|Sráid Phádraig sna 1890í Is sráid suite i gCathair Chorcaí í Sráid Phádraig.
Lund
Is cathair suite san tSualainn í Lund. Bhí 	91,940 duine ina gcónaí Lund i 2018.
Geraldo Alckmin
Polaiteoir Brasaíleach is ea Geraldo José Rodrigues Alckmin (7 Samhain, 1952 a rugadh é). Is é an Gobharnóir reatha an stáit São Paulo ó 2003 nuair a fuair an t-Iargobharnóir, Mário Covas, bás sa oifig. Rugadh i Pindamonhangaba, São Paulo é.
Schachnovelle (ÚrscéalFichille)
Is é an t-úrscéal deireanach agus b'fhéidir an ceann is aitheanta é Scachnovelle (Úrscéalfichille) a scríobh Stefan Zweig sular chuir sé lámh ina bhás féin sa bhliain 1942.
An Scéal
Ar long phaisnéire ag seoladh idir Nua-Eabhrac agus Buenos Aires éiríonn leis an bpríomhcharactéir, seaimpín fichille an domhain, atá mar phaisnéir ar an long, a mhealladh isteach i gcluiche fichille ar son airgid. Agus an cluiche ar siúl chuireann Dr B., teifeach ón Ostair, comhairle ar an mbuíonn fear atá ag imirt i gcoinne an tseaimpín agus de bharr a chabhar chríochnaíonn an cluiche cothrom. Bíonn an méid sin iontas ar na bhfearaibh go ndéanann an príomhcharactéir tréaniarracht an teifeach a mhealladh chun cluiche iomlán a imirt i gcoinne an tseaimpín. Agus é ag iarraidh chuir ina luí air gur cheart dó an dúshlán a thabhairt, instear scéal an teifigh dúinn.
Is léir gur chuireadh faoi ghlas é in óstán ag na naitsithe ar feadh achar fada gan aige ach leabhar faoi 150 cluiche fichille clúiteach, a ghoid sé ó saighdiúir Gearmánach lena aigne a choimeád aclaí. Tar éis tamaill bíonn chuile cluiche ar eolas aige agus ansin agus é cráite ag an t-uaigneas éiríonn leis cluichí a imirt idir dubh agus bán ina intinn féin. Is gá dó a intinn a scoilt ina dhá leath go samhlaíoch chun an éacht seo a bhaint amach. Éiríonn leis ach faoi dheireadh chuireann an deighilt cumtha seo isteach air agus chuireadh faoi chúram siciatraí in ospidéal é. Tá an sicitraí thar a bheith tuisceannach agus tar éis biseach a theacht air an ostaireach, scaoileadh saor é. Tugadh foláireamh dó gan a bheith ag plé le fichille arís áfach. Dár ndóigh chuireann an príomhcharactéir ina luí air an cluiche a imirt.
Baineann an teifeach an chéad chluiche agus bíonn iontas ar an seaimpín agus ar an gcomhluadar. In aghaidh thoil an teifigh, shocraíonn siad cluiche eile a imirt chun deis díoltais a thabhairt don seaimpín. Séard a thiteann amach ná go gcuireann an seaimpín isteach chomh mór sin ar an teifeach, d'aon turas, le himirt mall go chliseann sláinte intinne an Ostarach agus fágann sé an bord le gealltannas nach n'imreofadh sé fichille arís go deo.
Brian Shelley
Is imreoir sacair é Brian Shelley (a rugadh ar an 15 Samhain, 1981 i mBaile Átha Cliath, Éire). Imríonn sé faoi láthair le Ballarat Red Devils chomh maith le post mar thraenálaí.
D'imir sé le Shamrock Rovers, Carlisle United agus Drogheda United roimhe sin.
Ray Langton
Is carachtar ficseanúil é Raymond Anthony "Ray" Langton (iar Tilsley) ar an sobalchlár teilifíse Briotanach de chuid ITV Coronation Street. Ghlac Neville Buswell an pháirt mar Ray. Bhí Ray ar an gclár den chéad uair ar an 21 Feabhra 1966.
Paul L. Smith
B'aisteoir Meiriceánach é Paul Lawrence Smith, a rugadh ar an 24 Meitheamh 1936 agus cailleadh é ar an 25 Aibreán 2012 tar éis a lámh a chur ina bhás féin.
Spokane, Washington
Cathair in oirthear stát Washington is ea Spokane. Is é an dara cathair is mó sa stát, tar éis Seattle. Príomhbhaile Chontae Spokane atá ann.
Is ainm treibhe Indiaigh sa cheantar é Spokane agus is é “Páistí na Gréine” an chiall atá leis sa tSéilisis (go litriúil, ní sa chiall atá leis an bhfrása seo sa Ghaeilge). Chuir an North West Company post trádála ar siúl ann sa bhliain 1810 a tugadh Spokane House air. Thosaigh daoine de shliocht Eorpach ag cur fúthu go buan sa bhliain 1871 agus rinneadh cathair de Spokane go hoifigiúil sa bhliain 1881. Cuireadh críoch leis an Northern Pacific Railway sa bhliain chéanna, rud a chuir go mór le fás dhaonra an cheantair. Tá 208,916 duine ina gcónaí sa chathair de réir dhaonáireamh na bliana 2010.
Louisiana
Is stát i ndeisceart an SAM (Stát Aontaithe Mheiriceá) í Louisiana - nó Louisiane as Fraincis. Is é leasainm an stáit ná an Stát Peileacáin (go hoifigiúil) nó An Stát Crióil, Páiste an Mississippi nó an Stát Siúcra. Tagann an t-ainm ón bhFraincis, Louisiane ("Tír Alaois") den Rí Alaois XIV na Fraince. Is í mana an stáit ná "Aontas, Ceartas agus Muinín".
Tíreolaíocht
Is í príomhchathair an stáit Baton Rouge ("an bata dearg"), (daonra 225,388, daonáireamh 2009). Tá teorainneacha ag an stát le Texas san iarthar, Arkansas sa tuaisceart, le Mississippi san oirthear agus le Mhurascaill Mheicsiceo sa deisceart.
Tá talamh an stáit roinnte idir an ardchríoch agus an ísealchríoch (cósta glárach). Tá an glárach déanta de seascainn, talamh riascach, tránna agus oileáin bhacaine a chlúdaíonn 20,000 mílte cearnacha. Tá an ceantar seo lonnaithe go príomhúla timpeall an Mississippi agus Murascaill Mheicsiceo. Tá na hardchríocha déanta suas de chnoic agus sléibhte, lonnaithe sa tuaisceart & iarthuaisceart.
Tá roinnt chultúr dúchasacha sa stát, de bhunphointe Francach, agus labhraíonn 5% den daonra "Louisianacha" (an teanga).
Bágh na h-Eaglaise
Is é Bágh na h-Eaglaise príomhbhaile ar na Inse Orc. Tá 8,686 duine ina gcónaí i mBágh na h-Eaglaise.
Béar bán
Is ainmhí é an béar bán. Luaitear iad go minic i bhfoilseacháin eagraíochtaí comhshaoil atá ag troid i gcoinne an t-athrú aeráide (téamh domhanda). Agus iad le feiceáil go minic i leabhair fhantaisíochta do pháistí óga. Ach níl mórán ar eolas ag a lán daoine faoin speiceas speisialta agus suimiúil seo i ndáiríre. San fhorbhreathnú oideachaisiúil seo, is féidir leat tuilleadh eolais (fíor agus bunaithe) a fháil faoin mbéar bán.
Bia
Tá sé ar eolas againn go n-itheann béir bána rónta, míolta móra, agus rosuailt óga go príomha. Mura bhfuil na roghanna seo ar fáil (nach mbíonn uaireanta), íosfaidh siad beagnach aon ainmhí is féidir leo a fháil, lena n-áirítear réinfhianna, éisc, éin, ainmhithe beaga eile, agus níos mó. Itheann siad ainmhithe marbha chomh maith, mura bhfuil roghanna eile acu. Uaireanta itheann siad uibheacha agus plandaí fiú (cosúil le ceilp) chomh maith. Teastaíonn go leor próitéin ó bhéar bán, ach is gá dóibh go leor saille a ithe chomh maith le fanacht sláintiúil agus láidir. Is féidir le boilg béar bán go leor rudaí (feoil agus fásra) éagsúla a ithe. Ní minic go ndéanann siad ionsaí ar dhaoine.
Nósanna Geimhridh
Ní éiríonn béar bán i 'hibernation' sa Gheimhreadh. Nuair a bhíonn páistí óga acu, tochalann siad poill sa sneachta, áit a chodlann siad go dtí an tEarrach. Déanann siad é seo chun a pháistí a choinneáil te agus sábháilte. Nuair a thagann siad amach óna bpoill, tosaíonn siad múineadh dá bpáistí conas a mhaireachtáil san fhiántas, conas fiach a dhéanamh, agus scileanna eile. Nuair atá béir óga dhá bhliain d'aois, is féidir leo maireachtáil leo féin.
Gnáthóg Nádúrtha
Faightear béir bhána i bhfad ó thuaidh, de ghnáth sa Chiorcal Artach. Ní bhfaightear san Antartaice iad, ceapann go leor daoine go bhfuil cónaí ar béar bán san Antartaice, is gnáth-bhotún é sin. Beagnach i gcónaí, is féidir leat iad a fheiceáil in aice leis an Pol Thuaidh. Tá cónaí orthu i dtíortha cosúil le Ceanada, an Rúis, an Ghraonlainn, an tSualainn, an Fhionlainn, an Iorua, agus uaireanta is féidir leat iad a aimsiú san Íoslainn - agus Alasca (Na Stáit Aontaithe) chomh maith. Is féidir leat iad a fheiceáil in oileáin atá in aice leis an Pol Thuaidh freisin, cosúil le 'Svalbard' agus oileáin eile. Teastaíonn go leor oighear uathu chun saol sláintiúil a mhaireactáil. Déanann siad a gcuid iascaireacht ar bharr an oighear - fanann siad gar le poll san oighear go dtagann rón, iasc, nó ainmhí eile. Tá cónaí orthu i dtimpeallacht le sneachta freisin ar ndóigh - ag cabhrú leo fuarú síos nuair a bhíonn siad ró-the (tá dhá shraith fionnaidh acu).
Cuma
Ar ndóigh, múintear go bhfuil fionnadh bán ag béar bán. Tá sé ar eolas agam go mb'fhéidir go raibh a fhios agat roimhe seo, ach níl sé sin fíor (go bhfuil fionnadh bán acu). Tá fionnadh soiléir acu i ndáiríre, déanann an ghrian ar na béir cóta bán a bheith acu. Nuair a lonrann an ghrian ar an gcéad shraith fionnaidh an bhéar, áit a éiríonn sé i dteagmháil le craiceann dubh an bhéar bán - forbraítear dath bán air.
Speiceas i mbaol
Is speiceas i mbaol iad béar bán. Tá daonra na béir seo ag laghdú go gasta gach bliain, mar gheall ar an t-athrú aeráide dhomhanda díreach anois (sa bhliain 2022), níl ann ach uimhir idir 22,000 nó 32,000 fós ar domhan, is uimhir an-bheag é sin, gach rud á mheasadh. Tá eolaithe agus comhshaolaithe ag obair go crua chun an speiceas seo a chaomhnú agus a chosant. Is féidir leat féin cabhrú freisin. Déan staidéir ar eolaíocht comhshaoil agus déan iarracht anois chun ár dtimpeallacht nádúrtha agus fiadhúlra a chaomhnú. Chomh maith is féidir leat tabhairt do charthannachtaí comhshaoil agus ballraíocht a ghlacadh i ngrúpaí atá ag iarraidh pleananna a fhorbairt chun na hainmhithe seo a chosant.
Cúige Vologda
Crios Ama
left|75px Tá Cúige Vologda suite i gcrios ama Moscó (MSK/MSD).
Seán Ó Dochartaigh (polaiteoir Éireannach)
Polaiteoir Éireannach d'Fhianna Fáil ab ea Seán Ó Dochartaigh (29 Meitheamh 1944 - 7 Meitheamh 2005) a d’fhóin mar Chathaoirleach ar Sheanad Éireann ó 1989 go 1992 agus mar Aire Dlí agus Cirt ó Mhárta 1982 go Nollaig 1982. D’fhóin sé mar Theachta Dála (TD) ó 1977 go 1989 agus 1992 go 2002. Bhí sé ina Sheanadóir don Phainéal Riaracháin ó 1989 go 1992.
Cúlra
Rugadh agus tógadh é i Cootehall in aice le Mainistir na Búille, Contae Ros Comáin, cuireadh oideachas air ar leibhéal náisiúnta i gContae Liatroma agus ansin i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath agus in Óstaí an Rí.
I 1965, tháinig Ó Dochartaigh chun bheith ina bhall den Gharda Síochána agus d’fhóin sé mar Bhleachtaire i Sligeach sula ndeachaigh sé leis an mBrainse Speisialta i mBaile Átha Cliath go luath sna 1970idí.í.
Tháinig Ó Dochartaigh ó theaghlach a raibh traidisiún fada seirbhíse poiblí agus baint pholaitiúil acu i gContae Ros Comáin. I 1973 ghlac Doherty suíochán ar Chomhairle Contae Ros Comáin, a bhí folamh tar éis bhás a athar.
Phós Ó Dochartaigh Maura Nangle, ar deirfiúr í leis an gceoltóir Éireannach Carmel Gunning. Le chéile bhí ceathrar iníonacha acu, bhí Rachel ina comhairleoir ar Chomhairle Contae Ros Comáin.
Gníomhréim pholaitiúil
Tar éis dó fónamh ar feadh ceithre bliana mar ionadaí áitiúil ar Chomhairle Contae Ros Comáin, toghadh Ó Dochartaigh mar TD Fhianna Fáil do dháilcheantar Ros Comáin-Liatroim in olltoghchán 1977.
Tacaí Chathal Uí hEochaidh
I 1979, bhí Ó Dochartaigh ina bhall lárnach den “drong de chúigear” mar a thugtar air a thacaigh le hiarracht Ui hEochaidh ceannaireacht an pháirtí a ghlacadh ar láimh. Ba iad na baill eile Ailbhe Mac Raghnaill, Mark Killilea, Óg, Tom McEllistrim agus Jackie Fahey.
D’éirigh le Ó hEochaidh sa chomórtas ceannaireachta agus tugadh luach saothair do Ó Dochartaigh as a bheith ceaptha mar Aire Stáit sa Roinn Dlí agus Cirt ó 1979 go 1981. Sa ghearrthréimhse 1982 tháinig Ó Dochartaigh isteach i rialtas Fhianna Fáil sa Chomh-Aireacht mar Aire Dlí agus Cirt. Sa phost seo ghlac sé páirt i sraith conspóidí.
Nîmes
Is cathair suite san Fhrainc í Nîmes. Bhí 154,196 duine ina gcónaí Nîmes i 2016.
Friedrich Wöhler
Ceimicí a saolaíodh gar do Frankfurt na Gearmáine ab ea Friedrich Wöhler (31 Iúil 1800 – 23 Meán Fómhair 1882). Sa bhliain 1827 d'aonraigh sé alúmanam don chéad uair, agus i 1828 ba é an chéad duine a d'aonraigh beirilliam. An chéad duine a shintéisigh úiré ó chianáit amóiniam freisin, céim bhunúsach sa cheimic orgánach is tionscal na ceimice. Céim thábhachtach ar aghaidh eile i bhforbairt na ceimice orgánaí ná an staidéar a rinne sé in éineacht le Justus von Liebig ar an dúil beansóil. Le fáil ag Wikisource
Albanaigh
Is grúpa eitneach Eorpach iad na hAlbanaigh. Is é an Béarla a bpríomhtheanga.
Saoirseacht thraidisiúnta loinge
Baineadh feidhm riamh as saoirseacht thraidisiúnta loinge chun longa adhmaid agus báid den seandéanamh a thógáil. Nuair a tugadh modhanna nua tógála isteach sa 19ú haois d’imigh roinnt mhaith de na sean-nósanna agus den sean-eolas, ach tá tábhacht stairiúil leis an tsaoirseacht úd in Éirinn agus in áiteanna eile agus tá éileamh éigin fós uirthi.
Is iondúil go ndéantar an chabhail de phlancra agus é ceangailte de fhrámaí agus de chíle a dhéantar d’adhmad darach nó de chrua-adhmad eile. Déantar an plancra d’adhmad péine nó a leithéid eile de bhogadhmad.
Modhanna tógála
Is í bád Hjortspring sa Danmhairg an t-árthach clinse is luaithe a fuarthas go dtí seo. Tógadh í idir 400–300 RCh, agus míle bliain ina dhiaidh sin bhain na Lochlannaigh feidhm as an modh tógála céanna. Déantar longa clinse le fadstrácaí rádail scoilte atá ceangailte de railsí éadroma. Tá tairbhe le baint as sin sa mhéid go ndéanann sé árthach a fhéadann casadh agus lúbadh timpeall a haise faide ó cheann go deireadh. Is maith an rud é seo i measc thonnta an Atlantaigh Thuaidh más toillíocht bheag atá i gceist. Is féidir fónamh a bhaint as déanamh clinse fós agus árthaigh bheaga adhmaid á dtógáil.
Déantar árthaigh phlainc (árthaigh shleamhna) le strácai a leagtar faobhar ar fhaobhar agus a cheanglaítear de fhráma láidir. Cuirtear ócam nó cadás idir na siúntaí chun an t-uisce a choinneáil amach. Deirtear gurb iad na Portaingéalaigh a chum an déanamh seo agus tá sé de bhuntáiste aige gur féidir cabhail mhór righin a thógáil a bhfuil iompar mór inti. De réir mar a d’éirigh fórsaí toirsiúnacha níos treise le hais meáchan an lasta tháinig teorainn le hiompar na long clinse.
Arda Éireann
Is grúpa sléibhte in Éirinn iad Arda Éireann. Tá 406 sliabh in 43 ceantar sléibhe ar an liosta reatha, a d'fhoilsigh Sléibhteoireacht Éireann agus MountainViews.ie sa bhliain 2020. Is gá do shliabh a bheith os cionn 500m ar airde, agus an bhinn ar a laghad 30m os cionn na sléibhte atá ina thimpeall le bheith ar liosta na nArd Éireann.
An Seanbhaile Mór
Is baile suite i gContae Chorcaí é an Seanbhaile Mór.