cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kiil
Wat menst Dü?
Longyearbyen
Longyearbyen as en stää önj Norwegen (Svalbard). Jü stää heet 2 043 inboogere (2013).
Fladerdiarten
Slacher
1 famile, 200 slacher
Mooker
En Mooker (beeter: Maaker) es en Hamer me lüng Greep en aur ≥ 5 kg Wecht
Insektenfreedern
Familin
Süstemaatik efter Beck :
Herne
Herne as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen, önj di Arnsberg Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 156.449 inboogere (2019).
Belize
Belize [] as en stoot uun Madel-Ameerikoo. Üs Belize noch en ingelsk kolonii wiar, hää't "British Honduras" het.
Holt
Brük
Banen uun en hüs woort holt brükt för trääpen an mööbel: boosler, stuuler an skaaben.
Mars
Mars (sümbool: ) as jü fiird planeet eefter Merkurius, Fenus än jü jard. Mars as huulew sü grut as jü jard än heet en teen atmosfiir än et jeeft is aw da biise marspoole.
Hiarangskub
At Hiarangskub, Letj Hääfkub, grakub, latje månteldreeger (Larus fuscus) hiart tu at fögelfamile faan a Kuben (Laridae).
Islun
Politiik
Islun as sant 1949 lasmaat faan NATO.
Manx
Manx as en keltischen spräke, du snååked wårt aw dåt ailönj Man twasche Grut-Britanjen än Irlönj. Dåt hiitj, di leeste spreeger - Ned Maddrell - störw 1974. Ouers eeftert san da dan begand, di spräke wider tu lääwent tu brangen. Foole manschne liire dideere as tweeden spräke än deer wårde wider bjarne aw Manx aptäägen. Diling snååke 56 manschne Manx as mamenspräke än 1689 as tweede spräke
Tuusipetji
Tuusipetji es di Sölring aurseeting fan dat dütsk Skelterbok "Struwwelpeter" fan Heinrich Hoffmann (1845). Dat Bok es üp Sölring aurset uuren fan Kai Klint. Uk fan Di latje prins jeft et en Sölring Aurseting fan Kai Klint. Di jit Di Litji Prins. Biiring Boker sen jit ek ütdönen uuren, man em ken Leesproowen biluki (Se uk öner "Luki uk jir").
Maledive
Da Maledive bile en ailönjegrupe, jü bestoont üt 1190 koralenailönje, grupiird önj 26 atole önj e Indisch Ootseåån, söödweestlik foon Indien. Da ailönje lade ferstraild ouer en fläche foon moinäi 90.000 km², ouers jü hiil lönjouerfläche as bloot 298 km². Dåt grutste ailönj as 5 km² grut än dåt jeeft bloot nüügen, da gruter san as 2 km². Foon da ailönje san 200 bebooged än nuch 88 san bloot turistegebiite.
Di Litji Prins
Dat Bok "Le Petit Prince" es üp aur 200 üđer Spraaken en Mööraarten aurset uuren. 1998 es dit üp Weestfriisk āpskrewen uuren, fan Jacobus Quiryn Smink. Des heer 2010 uk dat Skelterbok "Struwwelpeter" üp weestfriisk aurset (Smoarge Piter").
Nuurdfresk
At Nuurdfresk as mä det Europeesk Charta för a Regiunaal- an Manertaalspriaken uun Sjiisklun gudkäänd.
De letj prens
De letj prens as det fering auersaating faan det fransöösk bilbuk "Le Petit Prince" faan Antoine de Saint-Exupéry (New York, 1943). Det buk as mä dön biljen faan a ferfaader tu't fering auerdraanjen wurden faan Antje Arfsten an tu't frasch faan Ingo Laabs ("Di latje prins"). Det buk "Le Petit Prince" as tu 140 öler spriiken auersaat wurden an sant 1998 jaft'at uk en auersaating tu waastfresk faan Jacobus Quiryn Smink, di 2010 uk det bilbuk "Struwwelpeter" tu't waastfresk auersaat hee. "De letj prens" as uun 2009 auersaat wurden tu't saaterfresk faan Margaretha Grosser, diar uun 2010 uk det bilbuk "Struwwelpeter" tu't saaterfresk auersaat hee.
ISO 3166-2
(sjiisk)
Weederhünj
Di fresk weederhünj of uk Wetterhoun as en faan a FCI gudkäänd holuns hünjras.
Barack Obama
Leewent
Sin presidentskap wurd algemian positiif uunsen.
Hessen
Hessen as iinj foon da seekstiin stjörkrise (diiljstoote) foon Tjüschlönj. Dåt lait made önj Tjüschlönj än heet en ouerfläche foon 21.114,94 km² än heet 6.093.888 inboogere. Jü hoodstää as Wiesbaden. Oudere grute stääse san Frankfurt am Main, Darmstadt, Kassel, Gießen, Offenbach än Fulda.
Geografii
Hessen wårt begränsed foon Bayern än Baden-Würtembärj önj dåt sööden, foon Nordrhin-Weestfåålen än Rhinlönj-Pfalz önj dåt weesten, foon Thüringen önj dåt ååsten än önj dåt norden foon Naarersaksen.
Stääse
Da tiin grutst stääse önjt lönj san:
Plaatsjiisk
Plaatsjiisk ↔ huuchsjiisk konsonanten
(nd. = plaatsjiisk uun Sjiisklun, nied. = plaatsjiisk uun Holun, hdt. = huuchsjiisk, engl. = ingelsk)
Schleswig-Holstian
Schleswig-Holstian (,, ufkörtang SH) as det nuurdermiast bundeslun faan Sjiisklun. Hat leit tesken Nuurd- an Uastsia, det hoodstääd as Kiil sant det lun di 23. August 1946 grünjlaanj wurden as. Uun't nuurden leit Denemark, uun't süüden a bundeslunen Hamborag an Niidersaksen, an uun't süüduasten Mecklenburg-Föörpomern.
Spriaken
Plaatsjiisk as det regionaalspriak faan Nuurdsjiisklun. An bal arken uun Schleswig-Holstian ferstäänt det tumanst of koon hög wurden sai.
Hias
Beskriiwang
A hias hää en skraalen of süren grünj. Diaram waaks diar fööraal hiaskrüüs, ööder hiasplaanten an sjüüren. Bekäänd hiasloonskapen san a Lüneburger Hias of a Dresdner Hias. Jo kem fööraal uun Nuurdsjiisklun föör.
Wellington (Nei-Sialun)
Wellington (üüb Maori: Te Whanga-nui-a-Tara) as’t hoodsteed faan Nei-Sialun. At steed leit üüb det süüdwaasten spas faan at nei-sialuns Nuurdeilun bi Wellington Harbour. Det hee 215.400 lidj (2019).
Massachusetts
Geografii
Massachusetts as diilj foon Nai-Änglönj. E Appalachen lade önj't weesten foon e diiljstoot.
Jens Mungard/fe
Bispalen
Ströntistel es min Bloom, Ströntistel neem's uk mi. Jü gröört üp Dünemsön, Ik üp des Leewents-Strön, En Proter haa wat biiđ!
Ualfresk
Bispal
1. Wat as rocht? Wedenskap an weden faan't rocht an faan't gud. Faan't rocht, dat bedüüdet wis dingen an rochtelk dingen, so düüdet det a paap. 2. Wat bedüüdet at wurd faan it gud? Natelk dingen an iarelk dingen, spreecht a keiser. 3. Hüföl rochten san diar? Tau, en götelk an en menskelk; det iarst as det uunbäären, det öler skääl dü liar; det ian het naturalis, det öler civilis.
Pallas (skap)
A Pallas wiar en frachtskap oner't flag faan a Bahamas. Di 25. Oktuuber 1998 begand det skap tu braanen, üs hat mä holt beleesen üüb a wai faan Sweeden troch a Nuurdsia an för Casablanca bestemet wiar. An auer näämen för det hawarii rocht tustendag wiar, drääw det skap ap üüb Sia Sun. <div style ="clear:left;" /div>
Michael Joseph Savage
Michael Joseph Savage (* 23. Marts 1872 uun Tatong, Victoria, Austraalien; † 27. Marts 1940 uun Wellington, Nei-Sialun) wiar en nei-sialuns poliitiker faan’t Labour Party faan Neisialun an faan 1935 ap tu 1940 23. premier-minister faan’t lun.
Savage feerd det Labour Party tu san iarst woolwanst uun a woolen uun 1935. Hi woon populeer onerstütsing för a programen faan't regiaring för a wiarskapsapschung an a sosiaalwelfaartsstoot. Sin populariteet ferseekret för det Labour Party en noch bedüüden woolwanst uun a woolen uun 1938. Savage sin sünjhaid wurd efter de naist woolwanst faan Labour ringer an hi stoorew 1940 uun't baantje.
Hiaskrüüs
At Hiaskrüüs (Calluna vulgaris) as en plaant uun det famile faan a hiasplaanten (Ericaceae). Hat as di iansagst slach uun det skööl Calluna.
Föörkemen
Uun a natüür komt at hiaskrüüs uun Madel- an Nuurdeuroopa föör. Uun't uasten bit Waastsibiirien. Tu Kanada an Nuurdameerikoo as't mä iinwaanerern faan Skotlun kimen.
Hoogi
Ön di Fering/Aamring Biskriiwing sen di politisk en demograafisk Daaten weeget.
Hemelsrochtingen
Streek
Fjur Waien leengi ek fuar en rocht Nawigatsjoon, en diaraur haa di Seefaarers di Winjruus ginauer iindiilt:
Graad
Dit bigent bi 0 Graad (Nuurđ) en lapt da rochts om tö Uast (90 Graad), Süđern (180 graad) en Weest (270 graad). Diarme en me di GPS-Technik let jam Kurs en Positsjoon gans ginau ütfinj.
Nü jeft et "Graad" jaa uk fuar Temperatuuren. Dat es ek sa iinfach ütenachler tö hual; hat jeft niin ekstra Teeken. Fuar di Temperatuur en fuar't Winkelmeten es dit san Kringel (Sa üs 45°, wat mal hit of nuurđuast meen ken). Fuar di Temperatuuren kumt jit en "C" fuar "Celsius" of en "F" fuar "Fahrenheit" diarachter skrewen, dat em weet, dat en Temperatuur öndönen uur en eeđer hok Systeem di meten uuren es. Bi dat Temperatuursysteem "Kelvin" uur niin Graadteeken bitö set (273 Kelvin sen sa fuul üs 0°C).
1897
1897 wiar det sööwen-an-neegentigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Freidai uun de Gregoriaans kalender.
Holtskuch (fögel)
A Holtskuch of uk at Strunsnep (Actitis hypoleucos) as en fögelslach uun't famile faan a Snepen (Scolopacidae).
Hongerkral
At Hongerkral (Armeria maritima) as en Strunkrüüs uun det order faan a Caryophyllales.
Hermann Möller
Möller än dåt frasch
Eefter sin uniwersitäätsstuudium begand hi 1872 ma en nordfrasch spräkeliir, weerfor hi uk dåt üüljfrasch än dåt üüljänglisch studiire moost. Deerbai fün hi üt, dåt dåt nordfrasch eentlik aw tou spräke tubääggungt: 1. dåt frasch foon e fååstewål, da hålie än dåt üülj Nordströnj, dåt früne as tu dåt Ååst- än Weestfrasche, än 2. jü spräke foon da ailönje Sal, Fäär, Oomrem än Hålilönj, jü foole näre frün as tu dåt angelsaksisch än dåt änglisch.
Stine Andresen
Stine Andresen, bäären Jürgens (* 23. Detsember 1849 uun A Wik (Bualegsam), † 13. Mei 1927 uk diar) wiar en ferang skriiwer. Miast skrääw't üüb sjiisk, oober uk üüb fering.
Meew
At Meew (Larus canus) hiart tu at fögelfamile faan a Kuben (Laridae).
Biologii
A biologii as en natuurwedenskap am't labenen an befaadet ham mä 9 feeg.
Wokdiarten
Iindialang tu klasen
7.Twiiskaalagen (Bivalvia), amanbi 8.000 slacher (sia)
Sleeswii-Holstiin
Sleeswii-Holstiin äs en bundesluin oon Tjüskluin. Et bundesluin läit oon't noord fuon't luin. Et hjit 2.903.773 mänskene (2019). E hoorstäär fuon't bundesluin äs Kil.
Shona (Spriik)
Wurden
A taalen faan 1 ap tu 10 üüb Shona san: (1) motsi, (2) piri, (3) tatu, (4) china, (5) shanu, (6) tanhatu, (7) nomwe, (8) sere, (9) pfumbamwe, (10) gumi.
Höögel
Höögel (sjiisk: Högel, däänsk: Høgel) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.
Ruslun
Ferwaltang
Diar san aacht föderatsioonskreiser (rüsk Федеральный округ/Federalny okrug), an jo san widjer iindiald tu letjer föderatsioonsubjekten.
Sia Sun
Sia Sun wiar ans en huuchsun süüdsüüdwaast faan Oomram uun't 19. juarhunert. Daalang as't man muar en sunbeenk.
Skirskööden
A Skirskööden (uk: Skirskööder?) (Odonata) san en order faan insekten. Am käänt amanbi 4.700 slacher, 85 diarfaan lewe uun Madeleuroopa. A jügen spään tesken 20 an 110 mm. Jo kön stal uun a loft stun, diaram het jo uk Weederpaas.
Noopen
Noopen (Siphonaptera) san en kategorii faan insekten. Faan 2400 bekäänd slacher jaft at 70 uun Madeleuroopa. Noopen tääl tu a parasiiten. Jo wurd tesken 1,5 an 4,5 mm grat.
Wuppertal
Wuppertal as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen, önj di Düsseldorf Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 355.004 inboogere (2020).
Floit
En Floit es en Instrument, hur em iin- of aurhenblocht, dat fan di Lucht Tööni uur.
Pensel-Duel
Poetry Slams ön Nuurđfriislön en üp Söl'
Di Könstlers wiar di Teekners/Maalers Peter Klint en Katharina Kierzek (Kiel) Di Techters wiar Bjørn Høgsdal, Torsten Wolff (Kiel) en Jens-Uwe Ries. Tö des Inj wiar ombi 70 Mensken kemen.
Michigan
Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:
Besfleegen
Besfleegen (Oestridae) san en famile faan twiijüget insekten an hiar tu a fleegen (Brachycera).
Rumeenien
Rumeenien [ruˈmɛ:ni̯ən] (üüb Rumeensk: România [romɨˈnia] ) as en stoot uun at grensrüm twesken at maden an a süüduast faan Euroopa. Uun a süüd leit Bulgaarien, uun a waast lei Serbien an Ungarn, uun a nuurd an a uast Ukraine an Moldaawien an uun a uast leit uk at Suartsia. At lun hee 21.698.181 lidj. At hoodsteed as Bukarest.
Manerhäide
Åle europäische manerhäide eefter e spräke
• Ålandsweede • Albaner • Aostadool • Arabe • Aragon • Armenier • Arumane • Asturien • Azores • Baske • Bosnier • Bretone • Bulgare • Bunjevci (Bunyevtsi) önj Serbien • Cornwall • Csángó • Dånsche • Tjüsche • Elsas • Este • Färöer-Ailönje • Finne • Flandern • Frasche • Friaul • Gagausien • Galicien • Graubünden • Griiche • Ingermanlönj • Italien • Jenisken • Kanarische Ailönje • Karelier • Kaschubien • Katalonien • Korsika • Kosovo (Albaner) • Krim • Kroate • Kurde • Ladiner • Lettone • Lipowener • Litauen • Livonien • Lothringen • Ludier • Luxembörjere • Madeira • Makedonien • Man (Ailönj) • Mirandien • Mócheno • Morawien • Mordwiine • Okzitanien • Plååttjüsche • Polen • Pomake • Proische • Rumäne • Russe • Rusyn • Sami (Laplönj) • Sardinien • Savoyen • Schlesien • Schonen • Schotlönj • Sweden • Serben • Seto • Sinti än Roma • Slowake • Slowene • Sorbe - Wende • Suudtiroler • Tatare • Transdniestr • Tscheche • Türke • Ukrainer • Ungarn • Võro • Wales • Wallonien • Walser • Wietrusse • Wepse • Wote • Yiddish / Jiddisk • Zimbere
Minnesota
Geografii
Di Boower Siie läit önj't nordååsten foon e diiljstoot.
Bochum
Bochum as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen, önj di Arnsberg Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 365.587 inboogere (2019).
Hark Martinen
Aarber fuar Spraak en Brükdom
Di Saamling "Dachtangs" es aur dit Nordfriisk Instituut tö fo. Di kostet nönt, man em mut hol wat dö. Senerlig ön des Bok sen uk di Saaken fan Hermann Schmidt, hur maning lüstigi Staatjis sa üs "Dit Uasterheerkböör Boovki" twesken sen.
Washington, D.C.
Washington, D.C. [] as det hoodstääd faan a Ferianagt Stooten. Det ufkörtang D.C. stäänt för District of Columbia. Det as en bundesdistrikt, oober nään bundesstoot faan Ameerikoo. Hi hiart uk tu nään bundesstoot an as bluas di amerikoonsk kongres onersteld. Det stääd as näämd efter George Washington, di iarst president faan Ameerikoo. An di distrikt as näämd efter Christoph Kolumbus.
Republika Srpska
Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't republiik san:
Strükem
Geografii
Di Green Küstwai (B5) gungt troch't gemeen.
Kreis (Geometrii)
Amkreis
Mä as di raadius mend.
Francis Beaufort
Histoore faan't Beaufort-tabel
Sin leewent loong hää Beaufort daibuken auer't weder skrewen. An 1806 skrääw hi diar iin, dat hi faan do uf uun det määcht faan a winj efter en tabel mä 13 straaler beskriiw wul. Det begand mä "luuwen" an hääl ap mä "sturem". 1807 hää hi det tabel widjer ferbeedert, an Beaufort skrääw ap, hün saiel en folskap bi hün winjmäächt dreeg küd. Bi 5 Beaufort kön noch aler saiels stunen bliiw, faan 6 uf uun skal do ian efter't ööder bürgen wurd.
Iirsenbaan
Rekord (Törochtmaaketi Toch)
Jit gauer ken di Magneetbaan köör: Di "JR-Maglev MLX 01" fan Japan es al 581 km/h köört.
Ströntistel en Dünemruusen
Di Noom fan dit Bok es töhopstelt üt dit bikeent Dechting "Min Bloom" en "Dünemruusen". "Min Bloom" weeget, dat Jens Emil Mungard twert wiis kür, wan hi meenti, dat wat ek rocht wiar en "Dünemruusen" es en Dechting, wat weeget hur lef Mungard sin Ailön en di Natuur her. Luki diartö uk bi Jens Emil Mungard.
Di Dechtings
En dach haa'k jam ek ploket, kām mi fuar üs wiar dit Muurt, hiir töhop dach Ruus en dünem.
Re'el taal
Re'el taalen (ütspreegen: re-el, mengde \mathbb R) san aal a taalen, diar dü üüb en taalstrual finj könst. Bütj a ratsionaal taalen san det uk taalen, diar dü ei üs en bröök skriiw könst, tun bispal det kreistaal Pi.
Blokfloit
Floiten fan tau Diili
Dit Iinfachst es di Dütsk Steming, man diar heer em Swaarhairen me Hualevtööni, diar skel em en Hol hualev iipen maaki. En bet üđers falt di Barock-Steming üt, en wan diar bluat jen Hol fuar ark Toon es, da heer em di salev Swaarhair me hualev Toonstööpen. Bi F skel di Toon iinfacher tö raakin wiis.
Tin Whistle
Wuk Tööni (Döörblöögen)
Wan em di Luchtstroom gur döörhual ken en bluat di Fingern foranert, da uur "döörblöögen". Di Blekpip maaket da "wuk" Tööni, jen Toon giar wuk aur tö di Naist. Dit giar me en holten Floit ek of ek sa gur.
Luki uk diar
<!-- Onerkategoriin faan "Musiik" wurd noch ei brükt
Ingelun
Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:
Litauen
Histoore
At lun wiar faan 1918 tu 1940 en suwereen republiik. 1940-1941 wurd det faan't Sowjetunioon an 1941-1944 faan Tjiisklun besaat. 1944 wurd at lun weler dial faan't Sowjetunioon üüs det Liitauisk SSR. At lun wurd 1991 weler suwereen.
Litauisk spriak
Litauisk (litauisk lietuvių kalba) as en baltisk spriak an hiart tu't indogermaans.
Noordfreeschloun (Krais)
Di Noordfreeschloun Krais (åw Tjüsch: Kreis Nordfriesland, åw Dånsch: Kreis Nordfrisland) äs åån foon dä alben kraise oun Sleeswich-Holstiin. E krais loit ount noordweesten fount bundesloun. Ount noorden loit et Dånsch, ount ååsten di Sleeswich-Flensboorj Krais, ount sööen di Dithmeersche Krais än ount weesten e Noordsäi. Dat heet 165.951 foolk (2019). E haudstää foon e krais äs Hüsem.
Indiiling foun Ferwalting
E amte sän:
Åktoorp/öö
Åktoorp (sjiisk: Achtrup) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.
List faan isotoopen/8. Periode
Luke iarst ans diar: of diar:
Magen
Magen (Nematocera) san en onerorder faan twiijüget insekten (Diptera).
Euro/mo
Lasmootstoote
Da lasmootlönje foon jü Eurozone önj 2011 san: Ååstenrik, Andorra, Bälgien, Estlönj, Finlönj, Frånkrik, Griichenlönj, Irlönj, Italien, Letlönj, Luxemborj, Malta, da Nederlönje, Portugal, jü Slowakäi, Slowenien, Spanien, Tjüschlönj än Zypern.
Moers
Moers as en stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen. E stää läit önj e Kris Wesel. Dåt heet 103.487 inboogere (2020).
ABS (Bremssysteem)
Funktsjoon
Ark Weel heer en Sensor, diar funtsjoniaret üs di Magneet fan di Tacho ön't Weel (Of Rad). Bi ark Omdraiin fan en Weel dēr dit en Impuls tö en Stjüürigiraat. Wan dio Diferens fan di tau Weelen, diar ön en Aksi sen, tö gurt uur, da uur dit Bremsventiil fan dit Weel, dat ek muar of ek inoch drait, techt en weđer iipen maaket, bit dat dit weđer üp biiring Siren lik es (Stoterbrems).
Krais (Geometrii)
Di Krais es en Areaal me Huken söner Jen, en dit maaket et sa swaar en bireekni dit.
Hermann Schmidt
Dit Uasterheerkböör Boovki
2. Ön Weesterlön, ön Uasterheerk diar lewet uk Haik Uuwen. Her al gre Hiir, en Brel üp Nöös; sin Snaater wiar ek luuwen. En Fesker wiar hi, silt ön Heef, fangt Skolen, Tung en Stiiner. Sin Buat üs Baaktroch tiinet her, dach her hi't jüst ek fiiner.
4. Moi Nelken, üđers rap üp Snüt, höör bleev di Uurter stekin, Dach ārig waar's, dit kür em se, wust höör ek muar tö skekin: "Dü Boovki Dü, fan Uasterheerk, Dü Prüntjikiarel, Dü Driiwer, Üp Stair lapst Dü üt of min Hüs!" Sa rööp Nelk Moi fol Iiwer.
Momme Andresen
Ouers wat
Hi heet uk en dacht aw frasch schraawen:
Kubikmeeter
En Kubikmeeter es dat Maat fan di Rüm (Dat Woluumen) iin ön en Körper.
Lik sa gur kur di uk 50cm lüng,2m breer en 1m hoog wiis.
Bispöl Snapsglees
Wan Jen Liter 1.000cm3 heer, da es di Hönertst Diil 10cm3.
2. juarhunert f.Kr.
At '''2. juarhunert föör Krast''' begant mä't juar 200 f.Kr. an häält mä't juar 101 f.Kr. ap.
September (Hārefstmuun)
September, of Hārefstmuun, es di niigenst Muun fan't Jaar ön di Gregoriaansk Kalener. Di Hārefstmuun heer 30 Daagen.
Krais-Tsülinder
Bireekning fan di Rüm (Woluumen)
Di Bireekning giar me't Areaal fan jen Krais en di Hoogdi fan di "Wuch".
Bispöl Motoor-Tsülinder
Des sen al litj "Aamers". En des skel wü da fuar 12 Tsülinders bireekni. Fuar dit iinfacher tö maaki, uur di Liters üp 12,21 rundet:
Hurfuar brükt em san gurt Maskiin? Di Bireekning es temelk ginau di fan di MAK 12M282, wat iin ön di Lokomotiiwi MAK DE 2700 sit. Diar drift di me bluats 1000 /min (Omdraiingen/Minüt) en Generator ön, wat 2.650 kW ofdair. Muar diartö öner Iirsenbaan. Normaalerwiis wiar di Maskiin man üs Skepsdiesel taacht. Di Wyker Dampfschiffs-Reederei heer Föriskepen me MAK-Motooren diarbenen, mesken wat litjer üs di Jiri.
Butelkürbis
Kalebas
Faan butelkürbisen san al loong butler maaget wurden. Jo het kalebasen. Man uk musiikinstrumenten jaft at diar faan.
Ratsionaal taal
En ratsionaal taal (mengde \mathbb Q ) as en reel taal, diar üs bröök faan tau hial taalen skrewen wurd koon.
Seschelen
Politiik
A Seschelen san sant 1976 lasmoot faan det Commonwealth of Nations.
Histoori foon Nordfraschlönj
Kolonisasjoon döör Friiske än Jüüte än ferbininge ma Dånmark
Da näiste iirhunerte wjarn foon tuhuupeuugen än strid kåntiikned. Wilert Friiske önj et dånsch heer tiinden än tum biispel Waldemar II. önj e 1227 ferlääsen Slåcht bai Bornhöved iinj eHolsteener än Hansestäägne stipeden, jäif et tålrike stride am stüüre än oufgoowe. Da Friiske seelew häin jam as fri foon Dånmark sänj. Da hiirde, weer bloot frasche boogeden, wörden önjt madelåler tu e Ütlönje tuhuupeslin än häin ma ju soowenhiirdebeliiwing en äin friisk rucht. Önj da hiirde aw e gååst, weer uk Jüüte boogedem, jüld widerhaane dåt Jütisch rucht.
Inwånring üt da Neederlönje
En bedjüsen inwånringswoog üt da Neederlönje schaid twasche jü reformasjoon än dåt iinje foon di dorti-iiri krich. Da Neederlönje wörden önj jü tid en grut måcht aw e siie foon e hiile wråål. Da rike mjarschgrüne foon e slaswik-holsteensch weestküst lookeden hoonlere än koloniste an. Deertu ferleeten maning Neederlönjere jare hiimstoun, ouerdåt's am jare luuwe deer ai mör laawe köön. Önj Slaswik-Holsteen wörden jam rümhartede toleransedikte erleet; di krich seelew ströifede dåt lönj mån. Aw Nordströnj leeten jam katoulsche dil, aw Ääderstää mennonite (dööpere) än önj dåt nai grünläide Fräärstää aw e sid bai da jarstnååmde floose for ålem remonstrante.
Republiik fon Weimar
Jü Lönjföljkbewääging wus karakteristisch for dåt poliitisch kliima iinje 1920er iirnge.
Suuse
Kreis_Nordfriesland
Lenard Streicher
Lenard Streicher (* 1966 uun Berlin) as en musiiker. Hi lewet uun Berlin, an as mä't eilun Oomram ferbünjen, auer san unkel "Panscho" diar lewet hää. Bit 2011 as Lenard al aachtsis üüb Oomram aptreeden.
Zypern
Zypern as en lönj önj Aasien. Et heet 856.857 manschne (2011). E hoodstää foont lönj as Nikosia.
Stääse
Da tiin grutst stääse önj e räpubliik san:
Polypropyleen
Skramelnumer
Di Skramelnumer (Nii-Dütsk "Recyling Code") es en Numer, hureeđer Stofi sortiaret uur ken, wan em diar weđer wat Niis fan maaki wel.Ni Numern 1 bi 7 sen fuar Könststofi. Fuar es di Skramelnumer di 5.
Mitochondriol DNA
Jü mitochondrjool DNA unti mtDNA as en latj ringformi DNA, jü har ai önj e tsälkärn befant, ouers önj da mitochondrie, da latje insluse deerbüte. Da mitochondrie önjthüülje uk en äine tüüp ribosoome. Dåt jeeft hunerte foon mitochondrie pro tsäle än da önjthüülje arken foole tsirkulaare kromosoome. Da önjthüülje åle daseelwie geene, ouers san ai åltens idäntisch: isodisomie hiitj süfoole, ås dåt åle moleküüle foon en tsäle identisch san, heterodisomie hiitj, dåt da ai identisch san. Jü dööweltsträngi mtDNA bai e mansche önjthålt 37 geene: 22 kodiire tu tRNA, 2 tu ribosomaal-RNA än da ouer 13 tu oiwiitje. Dåt mitochondrion kodiirt ai fulstäni for sin äine oiwiitje: hu funksjoone san önj e luup foon da generasjoone foon dåt nukleaar DNA ouernümen wörden. Da oiwiitjprodukte foon da geene hääwe dan en apårdi translokasjoonssekwäns, weerdöör da eefter da mitochondrie transportiird wårde schan.
Polyvinylchlorid
Skramelnumer
Di Skramelnumer (Nii-Dütsk "Recyling Code") es en Numer, hureeđer stofi sortiaret uur ken, wan em diar weđer wat Niis fan maaki wel.Ni Numern 1 bi 7 sen fuar Könststofi. Fuar PVC es di Skramelnumer di 3.
Bremen
Wat menst Dü?
Aplahoué (Steed)
Aplahoué as en steed uun de aafrikoons stoot Beniin. Det leit uun det Couffo Department. Det hee 26.340 lidj (2013). Det as at hoodsteed faan det Aplahoué Komuun.
Polyester
Nütingen
Blek: Reparatuuren (Gleesfāsermaten me Harz of Gleesfāser-Spaachtelmasi, "Süürkrüürspaachtel"), Spaachtelmasi fuar Delen āptöfel en gleer üttöspaachtlin. Di Auto-Industrii becht uk Karoseriidiili fan GFK, sa heer di Renault Kangoo sent 2008 fuarn Weelensküülen fan GFK.
Ericales
Beskriiwang
Det san miast strüker of letj buumer, an ju brük en süren grünj. Hör bloosen haa miast fiiw bleetjin.
Süstemaatik
Kiiwiplaanten (Actinidiaceae) Hiasplaanten (Ericaceae) Priimeln (Primulaceae, mä Maesaceae, Myrsinaceae an Theophrastaceae) Sapotaceae Teeplaanten (Theaceae)
Polystyrool
Skramelnumer
Di Skramelnumer (Nii-Dütsk "Recyling Code") es en Numer, hureeđer stofi sortiaret uur ken, wan em diar weđer wat Niis fan maaki wel.Ni Numern 1 bi 7 sen fuar Könststofi. Fuar PS es di Skramelnumer di 6.
Montana
Montana [mɒnˈtænə] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't norden foon't lönj. Önjt norden läit Kanada, önjt ååsten North Dakota, önjt söödååsten South Dakota, önjt sööden Wyoming än önjt söödweesten än weesten Idaho. Dåt heet 1.068.778 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Helena.
Banikoara (Steed)
Banikoara as en steed an arrondissement uun de aafrikoons stoot Beniin. Det leit uun det Alibori Department, amanbi 58 km uun a nuurdwaast faan Kandi. Det hee 37.571 lidj (2013). Det as at hoodsteed faan det Banikoara Komuun.
Driikraaben
Onerfamilin
Amydetinae – Lampyrinae – Luciolinae – Ototretadilinae – Ototretinae – Photurinae – Psilocladinae – Pterotinae
Hans Hoeg
Bruarwening
Aur lungi Jaaren her Hoeg en Tankstair ön Kairems Weesten, en diarbi wiar uk en Werkstair, fuaral fuar franzk Wainer.
Aur Sölring
Ön 2005 snaketi hi uk iin ön di Film "Inselklang", en Dokumentatsjoon, wat üp Söl maaket waar.
Wat ön't Bleer stön (20.12.2011)
Eeder di Krich, hur hi lung Tir ön Russlön wiar, en diar uk di Spraak liirt heer, becht hi ön Kairem hur nü di Botiken sen, en Autowerkstair me en Tankstair áp. Ik ken jit teenk, dat hi diar Fakman fuar Citroen wiar en dit jit, üs di „Spatz von Paris“ üp Mark kám. Diarme köört sin Wüf me Mooter tö Weesterlön ön Injem, man ja kür di Leechtsjalter ek finj. Wat haa wü diar jit aaft aur lachet. Ön di Tir seet hi höm al langsen fuar sin Mooterspraak iin. Hi wiar jen fan en litj Ker Sölring, wat tö di Natsjonaalfriisken jert. Tau Boker fan Wilhelm Siemens heer hi ütbracht en aur dit Leewent fan Nann Mungard heer hi uk en Bok ütdön. En hi her jit safuul Ideen, man dit ütföören leet dit Ialer ek muar tö.
Ding-Sönj/öö
Geografii
Di Green Küstwai (B5) gungt troch't gemeen.
Moore
Da moore (f-ö. huarmer an elken) (Mustelidae) san en famiili foon da ruuwdiirte (Carnivora). Wan huum bloot da resänte Taxa beåchtet, jeeft dåt (da stjunkdiirte, da eefter en genetisch unersäking en äin famiili san, mateeld) 6 unerfamiilie, 25 sliike än 67 oorte önj jüdeer famiili. Wat huum sü normåål uner "moor" ferstoont, san oorte as di buummoor (Martes martes), di stiinjmoor (Martes foina), di alk (Mustela putorius) unti dåt waasel (Mustela nivalis). Oueers di dåks (Meles meles) än di åter hiire uk deertu.
Hauts-de-France
Hauts-de-France as sant di 1. Janewoore 2016 en fransöösk regiuun. Diar san jo ual regiuunen Nord-Pas-de-Calais an Picardie tuupslööden wurden. En tidjloong hää't uk Nord-Pas-de-Calais-Picardie het.
Hark Bohm/sö
Leewent
1971 heer Hark Bohm me hok Lir di 'Filmverlag der Autoren' grünlair. Fan des Tir ön aarberti hi uk üs Rejisöör fan kuurt Filmi. Bikeent uur Bohm me Tschetan, der Indianerjunge en Nordsee ist Mordsee.
Schlobin (Distrikt)
De Schlobin Distrikt (üüb Witjrüs: Жлобінскі раён Žlobinski rajon, üüb Rüs: Жлобинский район Žlobinskij rajon) as een faan a distrikten uun det Homelj Prowins faan Witjruslun. Det hee 104.871 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Schlobin.
Minsk
Di minsk an sin les
19 - hun, mä fangern
Banenleewent
En hialer rä orgaanen surge för't sünjhaid faan a minsk. A taalen uun det tabel gung faan en 20 bit 30 juar ualen minsk ütj, di 170 cm grat an 70 kg swaar as.
Wat as di minsk?
Hün rol a minsk uun a selskap spelet, diar stridj a wedenskapslidj uun flook feeg auer:
Hööchde
Uun a geografii as mä't hööchde miast det hööchde auer a weederpeegel, auer normool nol (m auer NN) mend. Auer a weederpeegel ei stabiil as, hi gongt ap an deel, woort at hööchde mä a Peegel faan Amsterdam ferglikt.
Friedrich-Wilhelm-Lübke-Kuuch/öö
A Friedrich-Wilhelm-Lübke-Kuuch as en kuuch an en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.
Hans Bradtke
Aarbers-Histoorii
Eeđer sin Abituur studiareti hi Architektuur bi di "Technische Hochschule in Berlin-Charlottenburg". Hi wel man dach lefer fuar di Bleeren teekni, üs hi fan't Krichsgifengnis töbeek kemen wiar. Diaarbi fing Hans Bradtke uk Aarberen, hur hi Titelbleeren fuar Nootenbokers maaki skul, en sa kām hi me Liren töhop, wat Musiik maaketi. Bal kām hi üp di Taacht en skriiv ain Teksti fuar Leedjis (Fan 1948 ön).
Bradtkes Steken ön di Hitparaadi
Jens her Hans Bradtke en Leedji me di Noom Sommerwind skrewen, wat üp Dütsk fan Grethe Ingmann āpnomen uur. Sommerwind uur fan Johnny Mercer ön't Jaar 1965 üp Engelsk Summer Wind aurset. Eeđer dat Frank Sinatra dat ön't Jaar 1966 üp Engelsk āpnomen her, uur dit aur di hiili Wārel bikeent en mal gur forkoopet.
Leewent en Iaringen
1985 fing Bradtke di "Goldene Feder" fan di Dütsk Teksttechters-Foriining (Deutscher Textdichter-Verband), en sent 1970 wiar hi Iaren-Meföliger fan des Foriining.
Ååstenrik
Ååstenrik, åmtlik e Republiik Ååstenrik, as en lönj önj Mad-Euroopa. Et lönj wårt foon Tjüschlönj önjt norden, Tschechien önjt nordååsten, jü Slowakäi önjt ååsten, Ungarn önjt söödååsten, Sloweenien önjt sööden, Italien önjt söödweesten, jü Swaits än Liechtenstein önjt weesten begränsed. Deer booge 8.979.894 mansche (önjfång 2022). E hoodstää foont lönj as Wien.
Bretoonisch
Önj jü frånsch ferfooting stoont, dåt "di spräke foon e republiik" Frånsch as. Dåt jäif lung strid am e latje spräke foon Frånkrik. Ouers sunt 2008 stoont önj e ferfooting uk, dat e latje spräke "tut årw foon Frankrik hiire".
Gentianales
Gentianales san en order faan bloosenplaanten. Det kön bluumen, bosker of uk buumer wees.
Haupsid-halunder-ual
artiikle djeft deät uun de Noorfriisk Wikipedia.
Muskaatnöden
Muskaatnöden (Myristica) san en skööl faan plaanten uun det famile faan a muskaatplaanten (Myristicaceae). Diar hiar wel son 150 slacher tu.
Hualewwäärstidj
Efter en hualewwäärstidj faan raadioaktiif materiool as bluas noch a heleft diar. Efter tau hualewwäärstidjen as bluas noch a heleft faan det heleft diar, det ment 1/4. Efter trii hualewwäärstidjen as't do bluas noch 1/8, do 1/16, 1/32, 1/64 an so widjer.
Ödersem
Geografii
At gemeend hiart tu Waasterlun-Feer.
Histoore
At taarep Ödersem wurd 1369 at iarst feer skraftelk neemd. Det hiard föör 1864 (üüs dial faan Waasterlun Feer) tu't köningrik Denemark. Uun't folkufsteming uun Süüdsleeswich 1920 stemet at muartaal uun Ödersem (so üüs uun Hedehüsem an Wiisem) föör Deenemark. 1970 kaam Hedehüsem tu't gemeend Ödersem tu. Sant 2007 hiart Ödersem tu det nei-grünjlaanjen Amt Feer-Oomrem.
Taarepsfertreeding
At gemeend hee njüügen saten uun't gemeendfertreeding. Faan dön njüügen lidj uun a taarepsfertreeding wiar efter at wool 2003 fiiw faan det "Freie Wählergemeinschaft Utersum (FWU)" an fjauer faan det "Utersumer Wählergemeinschaft (UWG)". Det FWU häält sant det komunaalwool 2018 aacht saten uun det gemeendfertreeding.
Stroom
Stroom en Stroomreekning
Di Stroomkraft hen em gans gur bi en Lampi biluki: En Lampi fan disalev Slach me 100 Watt jeft tau maal sa fuul Leecht üs jen me 50 Watt.
ARD
At ARD (faan huuchsjiisk Arbeitsgemeinschaft der öffentlich-rechtlichen Rundfunkanstalten der Bundesrepublik Deutschland) as en ferbant faan öfentelk raadio- an fernseeonernemen. Hat feit hör jil fööraal auer bidracher, diar arke hüshual uun Sjiisklun betaale skal.
Retschytsa (Distrikt)
De Retschytsa Distrikt (üüb Witjrüs: Рэчыцкі раён Rečycki rajon, üüb Rüs: Речицкий район Rečickij rajon) as een faan a distrikten uun det Homelj Prowins faan Witjruslun. Det hee 104.781 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Retschytsa.
Inge Gieppner-Carstensen
Jü kumt ön di Film "Inselklang" (2005) fuar.
Qaanaaq (Distrikt)
De Qaanaaq Distrikt as sant 2009 en distrikt uun a nuurdwaast faan Greenlun. Sant 1. Janewoore 2018 as a distrikt dial faan de Avannaata Komuun. At hoodsteed as Qaanaaq.
Moune
Üüs moune
We mönje nü schucht ma üs iinj moune tufreese weese. Naimoune, jarste fiirndiilj, fulmoune än leeste fiirndiilj; dåt jeeft oufwäksling nooch. Da Ameerikaaner snååke foon junk än lacht moune.
Plankton
Plankton as miast letj, fiiner üs en minskenhiar. Oober uk glaagen, diar auer 9 m lung wurd kön, hiar diartu, auer jo mä a struum hen an weder driiw.
F.Kr.
F.Kr. as det ufkörtang för föör Krast. Hat woort brükt, am juarstaalen iandüüdag tu beskriiwen. Det leetst juar föör Krast as 1 f.Kr.. En juar 0 jaft at ei. Üüs tidjreegnang begant mä't juar 1, efter Krast skraft am do oober ei diarbi.
Hingstkastanjin
Slacher
A. assamica – A. californica – A. chinensis – A. flava – A. glabra – A. hippocastanum – A. indica – A. parryi – A. parviflora – A. pavia – A. sylvatica – A. turbinata
Kuuch
Kuuger uun Nuurdfresklun
C Cecilienkuuch
G Gotteskuuch Grathüsemkuuch
S Sönke-Nissen-Kuuch Sophien-Magdalenen-Kuuch Störtewerkerkuuch
6. juarhunert f.Kr.
At '''6. juarhunert föör Krast''' begant mä't juar 600 f.Kr. an häält mä't juar 501 f.Kr. ap.
1. juardüüsen
Det '''1. juardüüsen''' begand mä't juar 1 an hääl mä't juar 1000 ap. En juar 0 jaft at ei.
1505
1505 wiar det füft juar faan det 16. juarhunert.
Silina
Silina (Žilina) as e hoodstää foon e Regjoon Žilina önj jü Slowakäi. E stää läit önjt weesten foon e regjoon. Deer booge 82.656 manschne (2021). Dåt gebiit foon Žilina as 80,03 km². Jü inboogertächte as 1.066 manschne pro km². Jü pustliidjtål as 010 01, di forwoolnumer as 421-41 än dåt kfz-kåntiiken as ZA.
Bulgaarien/mo
Bulgaarien, åmtlik e Republiik Bulgaarien, as en lönj önjt söödweesten foon Euroopa. Et lönj wårt önjt norden foon Rumäänien, önjt ååsten foon jü Suurt Siie, önjt sööden foon e Türkäi än Griikenlönj än önjt weesten foon Serbien begränsed. Deer booge 6.916.548 manschne (2020). E hoodstää foont lönj as Sofia.
3. juardüüsen f.Kr.
Det '''3. juardüüsen f.Kr.''' begand mä't juar 3000 f.Kr. an hääl mä't juar 2001 f.Kr. ap.
Hoodsidj-fering-ual
artiikler jaft at al uun't Nordfriisk Wikipedia.
Kalendermoune
Wiringhiirder En kaländermoone äs en iinhaid fuon tid än en diil fuon en iir.
Taiwan (Republiik)
Histoore
Faan 1926 bit 1949 wiar diar flook bürgerkriigen, diar tuleetst faan't Fulksbefreiangsarmee wonen wurd. An hat hää det Fulksrepubliik Sjiina ütjrepen, di iarst uunfeerer wiar Mao Zedong.
Poetry Slam
Hurom en Wetstrir?
Engelsk
Bälgien
Politiik
Bälgien as sunt di 27de önj e Jülmoune 1945 lasmoot foon e Feriind Nasjoone. Et lönj as sunt e began (1957, as et dåt Europäisch Wjartschapsgemiinschap wus) lasmoot foon jü Europäisch Unjoon. Et lönj as uk sunt e began (1949) foon NATO.
Poetry Slam
Histoorii ön Sleeswig-Holstiin
Ön Neumünster uur en Fuarstelingsreeg bigent, en uk ön Lübeck uur dit weđer forsjukt. Des Lop pasiti em wat beeter üp, dat diar uk Autooren "fan büten" diartö kām. Sent des Tir giar dit uk ön Lübeck gans gur, en dit wukset uk.
2008 kām di Techter Moritz Neumeier (Itzehoe) me hentö "Assemble Art", wat di miist fan di Fuarstelingsreegen bigenti. Hi forsjukti dit da uk ön Itzehoe,en töhop me sin Team-Partner Jasper Diedrichsen bigenti hi en taust Reeg ön Kiel, wat "Volksbühne" jit.
Poetry Slams ön Nuurđfriislön en üp Söl
En nii Formaat, wat fan di Poetry Slam kumt, es dat Pensel-Duel.
Andreas Hübbe
Friisenstifting
Hübbe meenti, dat di Baarilir man sawat üüs en Toonk fuar di Sölringer aur haa skul. Al tö di Bigening fan't 20. Jaarhönert gair dit me di Sölring Spraak jaa dial, en sa wel hok Mensken en uk Hübbe dit iin ön di Skuulen bringi.
Di Fööringer wel di Rochtskriiwing eeđer Boy-Peter Möller ek aurnem. Tö des Tir jef dit uk en Rochtskriiwing eeđer Bremer, wat noch wat naier bi di Dütsk Skriiwing wiar. Des wel di Fööringer haa, en da fing ja niin Jil fan Hübbes Stifting. Dat Jil fuar dit Bok es man dach bitaalet uuren, aurdat en Profesor, wat fan Föör kām en sin Aarber ön Flensborig her, dit diarfuar nem. Dat Uurterbok maaketi hi man ek.
Windhoek
Steeddialen
Windhoek hee föl steeddialen:
Franklin (ianhaid)
At Franklin (Fr) as det ianhaid för't elektrisk lääs Q uun't elektrostaatisk CGS-süsteem. Hat as näämd efter di amerikoonsk wedenskapsmaan Benjamin Franklin.
Bereegnang
Diarbi as F at krääft, r di wai tesken tau lees an kC det Coulomb-taal (= 1 uun't CGS-ESU-Süsteem)
Raadioaktiwiteet
Raadioaktiwiteet (faan lat. radius, ‚strual‘) as det eegenskap faan ünstabiil atoomen, dat jö ütjenööderfaal kön. Diarbi treed atomaar strualen ütj. Det haa uun a juaren 1896 bit 1898 Marie Curie an Antoine Henri Becquerel ütjfünjen. Sok ünstabiil atoomen het raadionukliiden.
Nanortalik (Distrikt)
Geografii
Hi hee uk seekstanj öler siidlungen, wat nü ferleet san:
1516
1516 wiar det seekstanjst juar faan det 16. juarhunert.
Oksitaanien
Oksitaanien as en ferwaltangsregiuun uun Süüdfrankrik. Hat as di 1. Janewoore 2016 maaget wurden ütj jo ual regiuunen Languedoc-Roussillon an Midi-Pyrénées. Uun Oksitaanien woort fransöösk an oksitaansk snaaket.
Bruunei
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:
Histoore
At sultanaat wiar iar föl grater. Twesken det 16. an 19. juarhunert regiaret a sultaan amanbi at hial faan a nuurdeeg faan Borneo.
Martin Flor
Leewent
Paul Flor wiar fan 1660-1709 Diakonus uun St. Laurentii. Sin Wüf hêt Marina an wiar ütj Bredtstedt [sic]. Fan sin Jongen ha 3 a Theologie studiaret. 1 storew üüs Student 29 Juar ual. Urban wurd Präster uun Muarsem üüb Sal. Fan ham skraft di Chronist C.P. Hansen, dat hi ar an trauen Sialsorger wiar an am at Muarsumer [sic] Sarken- an Skuulweesen föll den hä, an dat am ham üüs di egentlik Gründer fan at salrang Skuulweesen uunsê mut. Uk hê hi uun a Sjüürmanskonst onerraght, an ödern diarto apmuntert. Martin as Präster uun St. Laurentii üüb Fer weesen.
Fan ham stamme uk a Slomans uun Hamboreg uf, egentlik rightager fan sin Faamens-Faamen. Martin Flor bifreid ham me Ing, Oluf Rördens Faamen ütj Dunsem, an hed 6 Jongen, diarfan wiar Gundel Flor bifreid me Fröd Jung Frödden ütj Ollersem 1741. Hör Faamen Thur Frödden, bären 1751, bifreid hör wedder me Comandeur Hinrich Braren, eftert Navigations Examinator an Luatsencomandeur uun Tönnang. Hi as bikänd dör sin so nämd Schazkammer [sic] of "Hunbuk för a Sjürmanskonst". An 2 fan hör Jongen, jung Göntje wiar Skapsreeder Rob. M. Slomans uun Hamboreg sin Wüf, an Göntje wiar Wüf fan John Slomann [sic].
ISO 3166-3
Wenn nach 1974 Staaten werden ihre Kürzel aus ISO 3166-1 gelöscht und mit zwei zusätzlichen Buchstaben in ISO 3166-3 eingefügt. Dabei stellen die ersten zwei Buchstaben das ursprüngliche Länderkürzel aus ISO 3166-1 dar und die zwei letzten Buchstaben das neue Länderkürzel aus ISO 3166-1. Gibt es keinen eindeutigen Nachfolger des ursprünglichen Landes, sind die beiden letzten Buchstaben HH. Im Falle von Serbien und Montenegro, welches als Bundesstaat das Kürzel CS hatte, wurde 2006 CSXX statt CSHH festgelegt, da CSHH bereits für die ehemalige Tschechoslowakei verwendet wurde.
In Datenbanken mit historischen (meist statistischen) Informationen können durch entsprechende Änderungen aus den ungültigen Schlüsseln wieder gültige Einträge gemacht werden. Die ursprüngliche Kodierung bleibt nachvollziehbar, und die aktuelle Zuordnung (CS als CSHH oder CSXX?) wird wieder eindeutig.
9
0er
1623
1623 wiar det trii-an-twuntigst juar faan det 17. juarhunert.
Vitaceae
Vitales san en order faan bloosenplaanten mä man ian famile Vitaceae.
Kilopondmeeter
Kilopondmeeter of uk meeterkilopond as en ual miat för't energii.
Holtwirem
A Holtwirem, Holtbüle, Holtwörem, uk Lokhöömerk (Anobium punctatum) as en insekt uun det famile faan a Gnaukraaben (Anobiidae), an hää san nööm efter det maask, wat ham iin uun holt bööret.
Läigem/öö
Läigem (sjiisk: Süderlügum, däänsk: Sønder Løgum) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun tesken maask an geest. Uk Wimmersbüll (Vimmersbøl) hiart mä tu det gemeen.
Grat Bor
At Grat Bor of Podbleed (Arctium lappa) as en plaantenslach uun det famile faan a Kurewbloosen (Asteraceae).
Domiinika
Domiinika as en eilun faan a Letj Antilen an en stoot uun a Kariibik. Domiinika hää niks mä at Dominikaans Republiik tu dun.
Kris Nordfraschlönj
Stääse
Da tiin grutste stääse önj e kris san:
Willy Schröder
Willy Schröder (15.12.1919 - 8.1.2015) wiar en bēren Muasemböör.
Aarber fuar Sölring
Senerlig aur Schröder es sin Lefhair tö di Sölring Spraak, en aurdes heer hi aur lungi Jaaren dütsk Teksti üp Sölring āpskrewen. Sin gurtest Werk es noch di Meaarber ön dit Sölring Uurterbok wesen, üs hi töhop me Carmen Müller-Matzen en Brunhilde Hagge di Aarberen döörluket heer, wat ja töhop me di Uurterbokstair ön Kiil maaket her.
1535
1535 wiar det fiiw-an-dörtigst juar faan det 16. juarhunert.
Andaluusien
Prowinsen
Diar san aacht prowinsen mä 691 gemeenen.
Zichyújfalu
Zichyújfalu as en saarep uun't komitaat (sowat üs en lunkreis) Fejér (Ungarn), Diar wene amanbi 941 minsken.
Muasem
Diil I: Rochts om
Wan em üp di Tērpstig förterköört, da kumt achter ombi jen Kilometer di "Hof-Galerie", wat jer en Hotel wesen es hur di Jungen tö Piđersdai wiar en hur uk Ringruar wesen es.
Aamrem
Geografii an Forwalting
Üp di Geest sen di Tanen en di Hiiđ tö finj. Ja lii üs en Strip fan Nuurđen tö Süđern.
Ön di Weesten fan aamrem sen aural Dünemer. Ali töhop sen des ombi 12 kilometer lung. Di Dünemer sen diilwiis jen Kilomeeter breer. Dat Stek Lön' hur di Dünemer sen, es 700 Hektar gurt.
Haliglun
Haliglun (üüb Halunder: deät Lun; üüb Tjiisk an Deensk: Helgoland; üüb Ingels: Heligoland) as en eilun uun a Nuurdsia. Diar wene 1.407 mensken (2011), amanbi 500 diarfaan snaake Halunder. At eilun as dial faan de Pinneberig Kreis.
Aamrem
Geografii an Forwalting
Uun't nuurden faan Noorsaarep leit a maask. Uk tesken Stianood an Witjdün leit en letj stak maasklun. Bias staken san iindiket. Bei liachweeder könst Dü auer'n waas auer tu Fer luup.
Haliglun
Histoore
Hat jeew en siaslacht uun Mei 1864 twesken Preussen, Uasterrik an Denemark uun de Naist Sleeswich-Holstians Krich nai bi't eilun.
Weestre/öö
Weestre (sjiisk: Westre, oober likes mä en lung [e:]) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.
Californien
Geografii
Californien as di treedgrutst diiljstoot önj da Feriind Stoote.
Dai
Astronomii
En dai as det tidj, huar a eerd ham iansis am ham salew dreit. Di "san-dai" düüret 24 stünj, man uun disalew tidj dreit a eerd ham uk en letj stak widjer am a san. Sodenang as di "stäär-dai" en betj kurter, det san sowat 23 stünj, 56 minüüten an 4 sekunden.
Kaamk
Kaamken, uk Sjaapken, Kjemken (Cerastoderma edule) san en slach faan Twiiskaalagen (Bivalvia) an hiar tu a Wokdiarten (Mollusca). Di latiinsk nöömdial "edule" komt diarfaan, dat am jo iidj koon.
Aamrem
Histoore
Efter a sjiisk-däänsk krich faaan 1864 wurd Oomram, so üs det hialer lun Schleswig, tuup faan Uasterrik an Preußen regiaret. Do wurd Oomram Preußen tuskrewen an faan 1867 wiar't do en dial faan det provins Schleswig-Holstian. Tu di tidj wiar Oomram en gemeen uun a kreis Tondern. Efter a ufstemang uun 1920 wul a muarhaid bi Sjiisklun bliiw, man Tondern kaam tu Denemark.
1788
1788 wiar det aacht-an-tachentigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Teisdai uun de Gregoriaans kalender.
Aamrem
Spriak an kultüür
Üüb Oomram snaake a miasten daalang huuchsjiisk. Öömrang (at öömrang spriak) snaaket wel noch so'n sjuarden üüb't lun. Jodiar Öömrangen snaake oober uk aaltumaal huuchsjiisk. A nuurdfresk dialekten haa grat ferskeeler. Öömrang liket at fering auer a miaten, man at salrang, wat uk tu't eilunsfresk hiart, as för fölen al swaar tu ferstunen. Wat naier as det halunder üüb Halaglun. Föl Öömrangen snaake uk plaatsjiisk, auer det at spriak faan a sialidj wiar an as. Däänsk snaake man en hunfol lidj, likes dat Denemark so nai bi as.
Natüür
A natüür üüb Oomram woort bestemet faan det laag tesken a Nuurdsia uun't waasten an a waas uun't uasten. Grat dialen faan't lun stun oner natüürskül: A Ood an a düner. An trinj am Oomram as a Natsjuunaalpark Waas.
Plaanten
Uun a maask waaks muar slacher sürgäärs an uk präästern. Det as heer a best ääkergrünj. Uun a letj guarder üüb Oomram wääkst ei föl saner ged. Jo stookruusen, wat dü diar sä könst, brük oober ei föl.
Dalarna (Prowins)
Geografii
Dalarna is ju fiirdgrotst prowins öön Sweeden.
Linköping
Linköping as en stää önj jü prowins Östergötland, Sweeden. Jü stää läit önj e mal foone e prowins. Dåt heet 119.006 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon jü Linköping Komuun.
Elektrisk werk
Elektrisk werk as uun a füsiik det auerdreegen faan energii troch elektrisiteet.
Western Australia
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't bundeslun san:
Emilia-Romagna
Grat stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:
Werk
Di artiikel werk jaft at noch ei. Luke irst ans diar:
Bumthang (Distrikt)
De Bumthang Distrikt (üüb Bhuutoons: བུམ་ཐང་རྫོང་ཁག་ Bum-thang rdzong-khag) as ian faan dön twuntig distrikten faan Bhuutaan. Det hee 19.000 lidj (2015). At hoodsteed faan a distrikt as Jakar.
Müsen
A Müsen (Muridae) san det gratst famile faan tetjdiarten (Mammalia) uun det order faan a gnaudiarten (Rodentia) mä 750 slacher.
Papaveraceae
Onerfamilin
Fumarioideae – Papaveroideae
Colorado
Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:
Bahía de Cádiz
At Comarca Bahía de Cádiz leit uun det spoonsk Prowins Cádiz uun Andaluusien. Hat as 2003 iinracht wurden an amfaadet fiiw gemeenen.
Département Nord
At Département Nord [] as en fransöösk département uun't regiuun Hauts-de-France. Hat leit widj uun't nuurden an hää en grens mä Belgien. Efter iinwenertaal as't det gratst departement faan Frankrik.
Energii
Energii an faard
Am so muar energii E ik iinsaat, am so muar mase m koon ik reer. v as at faard
Energii as relatiif
Uun en mase m raut energii efter det formel
Bratislava (Regiuun)
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't regiuun san:
Dagana (Distrikt)
Indialing faan Ferwalting
A distrikt hee fjauertanj blöög:
Z (buksteew)
Z of z (ütjspreegen: tset) as di sääksantwuntagst buksteew faan't latiinsk alfabeet an en konsonant.
Friisk Spraaken
Spraaken
Sa uur dit Weestfriisk fan ombi en Trēr fan di 640.000 Mensken ön di neđerlöns Provins Fryslân.
Košice (Regiuun)
Det Košice Regiuun (üüb Slowaakisk: Košický kraj [ˈkɔʃitskiː ˈkraj]) as ian faan dön aacht regiuunen faan’t Slowakei. Det hee 791.723 lidj (2011). At hoodsteed faan’t regiuun as Košice.
Nitra (Regiuun)
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't regiuun san:
ISO 3166-2:GW
Die Regionen und der autonome Sektor Bissau erhielten zweistellige Buchstabenkombinationen von  bis , die Provinzen einen einzelnen Buchstaben.
Henriette Hirschfeld-Tiburtius
Studiarin
Achter en Tir, hur ark Kārming ön't College muar of mener töögen höör aarbert her, kām dit törocht, en di Komilitoonen wiar "frinjelk en emhartig" tö höör. Höör Anatomii-Stuudien skul jü man dach ön't Women's Medical College maaki, aurdat höm dit sa jerti.
Efekt
Bestemang
Di efekt P bereegent ham ütj werk ΔW of energii ΔE an det tidj Δt :
Woort detsalew energii uun en hualew stünj ferbrükt, do as di efekt tweisis so huuch, do san det 2 kilowatt.
Naarersaksen
Naarersaksen (Seelterfrasch: Läichsaksen) as en diiljstoot önjt nordweesten foon Tjüschlönj. Deer booge 7.982.448 manschne (2018). E hoodstää foont bundeslönj as Hannover.
Metal
A miast cheemisk elementen san metalen.
Samdrup Jongkhar (Distrikt)
De Samdrup Jongkhar Distrikt (üüb Bhuutoons: བསམ་གྲུབ་ལྗོངས་མཁར་རྫོང་ཁག་ Bsam-grub ljongs-mkhar rdzong-khag) as ian faan dön twuntig distrikten faan Bhuutaan. At hoodsteed faan a distrikt as Samdrup Jongkhar.
Natsjonaalpark bi di Heef (S-H)
Laag
Di Natsjonaalpark giar fan di deensk Grensi ön Nuurđen bit tö di Elbe ön di süđern Kant fan di Nuurđsee. Di hiili Heef trinjom di Nuurđfriisk Ailönen jert diartö.
Ööder Grat Mandränke
At Ööder Grat Mandränke of Burchardiflud wiar en swaar sturemflud uun a naacht faan a 11. tu a 12. Oktuuber 1634. Hat hää swaar skaaser uunracht bi't Nuurdsiaküst tesken Ribe an Brunsbüttel. Diar skel 8.000 bit 15.000 minsken bi amkimen wees.
Elern
Elern (Alnus) san plaantenslacher faan det famile Betulaceae.
Central (Distrikt uun Botsuana)
Geografii
De Süüdelk Kiarkreis gungt troch a süüd faan a distrikt. De Limpopo Struum maaget at grens tu Süüdaafrika. Dön Makgakgadi Pans leit uun a nuurd faan a distrikt.
Burkiina Faaso
Indialing faan Ferwalting
Burkiina Faaso hee 13 regiuunen (üüb Fraansöösk: Régions), wat iin uun prowinsen diald wurd.
Müürswin
At Müürswin (uk Käälerswin) (Porcellio scaber) hiart tu a Kraaben (Crustaceae) an lewet fööraal oner stianer an bleeden, man uk uun käälern, guarder an greenhüsang.
De Huuge
Geografii
Ööre weerwe sän:
Zhemgang (Distrikt)
De Zhemgang Distrikt (üüb Bhuutoons: གཞམས་སྒང་རྫོང་ཁག་ Gzhams-sgang rdzong-khag) as ian faan dön twuntig distrikten faan Bhuutaan. At hoodsteed faan a distrikt as Zhemgang.
Frederik Paulsen
Leewent
Paulsen wurd uun't nuurdfresk Doogebel bäären. Sin aalern kaam faan Fer. Efter sin mamenspriak näämd hi sin onernemen FERRING.