cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hark Martinen
Aarber fuar Spraak en Brükdom
Hark Martinen heer fuul fuar di Friisk Spraaken dönen, sa üs hi uk bi di Foriining fan't Nordfriisk Instituut (Fuarseter fan 1986 bit 1994, achterön Iarenfuarseter en Bireersman) en bi di Nuurđfriisk Foriining (Fuarseter fan 1987 bit 2000) meaarbert heer. Fan 1998 bit 2001 wiar hi Fuarseter fan di Friisk Reer ön Nuurđfriislön. Uk fuar di Sjungsters dēr Hark Martinen wat. Hi wiar Fuarseter fan di Kööri üp Heliglön, ön Neustadt/Holstiin en Scharbeutz sa üs töleest fan 1986 bit 2004 bi di "Bredstedter Liedertafel von 1841" ön Bräist. Wan hi ek muar Fuarseter wiis wil, saacht hi salev en nii jen fuar di Koor üt. Bal bit töleest soong hi üs di taust Bas-Stem fuar di Koor ön Bräist.
2014 kām sin Bok "Dachtangs", en Saamling fan ombi 400 Dechtings üp niigen forskeligi Nuurđfriisk Müraarten üt. Uk wan di Rochtskriiwing bi di Spreekwiisen, dānen hi salev ek snaki kür, ek söner Failen es, es dit en Saamling, hur ark Friisk Frinj fan sawat fuul Früger ön haa ken. Hark Martinen slaa iin ön't Fuaruurt fuar en lees dit gurtem, wan em dit ek forstuun ken, en des es en gur Reer. Sa üs uk Hans Hoeg heer Martinen uk bi di Sölring Dechtings di Uurter litj skrewen. Uk bi Ströntistel en Dünemruusen (Saamling fan Dechtings, dānen Jens Emil Mungard skrewen heer) luanet dit aaft en lees dit diari gurtem.
E Hoolme
E Hoolme (sjiisk: Ockholm) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun. Uk Slütsiil, Bongsiil an di süüdelk dial faan a Hauke-Haien-Kuuch hiar mä tu det gemeen.
Mississippi (Stoot)
Mississipi [ˌmɪsɪˈsɪpi] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't sööden foon't lönj. Dåt heet 2.976.149 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Jackson.
Hark Martinen
Spreekuurt iin ön't Bleer, wan Hark Martinen stürewen wiar
Dü min tüs, min öömrang lun, Huar sa huuch a dünen stun, Huar bi kniip a braanang bromet, Huar a waastwinj ei ferstomet, Iiwag spelet me det sun, Leef haa'k di, min öömrang lun!
Mississippi (Stoot)
Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:
Counties
Mississippi heet 82 counties: Kiik uk deer: List foon counties önj Mississippi
Bokfink
A Bokfink, bäkjfink (Fringilla coelebs) as en sjongfögel ütj at finkenfamile (Fringillidae).
Onerslacher
F. c. africana – F. c. alexandrovi – F. c. balearica – F. c. canariensis – F. c. caucasica – F. c. coelebs – F. c. gengleri – F. c. harterti – F. c. maderensis – F. c. moreletti – F. c. ombriosa – F. c. palmae – F. c. sarda – F. c. schiebeli – F. c. solomkoi – F. c. spodiogenys – F. c. syriaca – F. c. transcaspia – F. c. tyrrhenica
Balé (Prowins)
Det Balé Prowins (Ütjspriik: [ba.le]) as en prowins faan det Boucle du Mouhoun Regiuun faan Burkiina Faaso. At prowins leit uun a waast faan't lun. Uun a nuurd leit det Mouhoun Prowins, uun a nuurduast det Sanguié Prowins, uun a süüduast det Sissili Prowins an uun a süüd lei dön Ioba and Tuy prowinsen. Det hee 213.423 lidj (2006). At hoodsteed as Boromo.
Taust Wārelkrich
Di Taust Wārelkrich wiar fan 1939 bit 1945. Di uur di Taust nēmd, aurdat et di taust Krich wiar, hur Lönen fan ali Kontinenti me twesken wiar.
Balé (Prowins)
Geografii
Dial faan de Deux Balés Natschunaalpark leit uun detheer prowins.
Taust Wārelkrich
Di Taust Wārelkrich es di Iinsigst, hur Atoom- en uk biologisk Waapen iinset uuren sen.
Balé (Prowins)
Indialing faan Ferwalting
At prowins hee tjiin departmenten.
Washington, D.C.
Uun Washington stäänt det Witj Hüs, diar wenet an regiaret di amerikoonsk president. Ei widj diar faan wech as det Kapitol, diar sat a kongres, det as at amerikoonsk parlament. Tu a kongres hiar a senaat an at representantenhüs (at hüs). Uk det traad wichtag regiarangsiinrachtang sat uun Washington, det as at huuchst gericht (Supreme Court).
Taust Wārelkrich
Ön des Krich sen ombi 55 Miljoonen Mensken stürewen. 6 Miljoonen Juuden waar bi di Holocaust ombraacht.
Washington, D.C.
Uun Washington sat uk noch ööder wichtag iinrachtangen, so üs di Internatsionaal Müntfond, at Weltbeenk an at OAS.
Taust Wārelkrich
Bi en Krich pasiari uk āpskailig Forbreeken. Ön di taust Warelkrich sen Tērper hiilendal ön Steken slain uuren, sa üs uk Lidice (Tschechoslowakei) ön't Jaar 1942.
Bonn
Bonn as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen, önj di Köln Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 329.673 inboogere (2019).
Histoore
Twasche 1949 än 1990 wus Bonn jü hoodstää foon Weest-Tjüschlönj.
Washington, D.C.
Iindialang
Geograafisk woort Washington iindiald tu sjauer kwadranten Northwest (NW), Southwest (SW), Northeast (NE) an Southeast (SE). Huar jo tuupstupe, as at Kapitol. At ferwaltang dialt Washington ap tu aacht wards (stääddialen) mä en hialer rä neighborhoods (kwartiiren). A struaten san miast lik an ferluup uun en rochten winkel tu enööder, faan nuurd tu süüd haa's numern, an faan uast tu waast haa's nöömer efter't alfabeet. A nöömer an numern began leewen bi't Kapitol. Diagonaal diartu ferluup a grat avenues (hoodstruaten).
Republika Srpska
At Republika Srpska, uk ianfach Srpska as ään faan tau dialstooten uun Bosnien an Hertsegowina (BiH) an leit uun Süüduasteuroopa.
Khải Định
Keiser Khải Định (Hán tự: 啟定; * 8. Oktuuber 1885 uun Huế; † 6. Nofember 1925 uk diar) wiar de twaalewst keiser faan det wjetnameesk Nguyễn-Dünastii.
Prowins Süüdholun
Süüdholun (holuns: Zuid-Holland) as en prowins faan a Neederlunen bi a Nuurdsiaküst.
Gemeenen
Iinwenern üüb a stant faan :
Strükem
Strükem (sjiisk: Struckum) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.
1. juarhunert
At '''1. juarhunert''' begant mä't juar 1 an häält mä't juar 100 ap. En '''0. juarhunert''' jaft at ei. Mä det juar 1 begant uk det 1. juardüüsen.
Periode-8-Element
Uun't '''8. periode faan't periodensüsteem''' san cheemisk elementen, diar aacht elektroonenskelen haa. Jo iarst sööwen san fol besaat. Det aachtst koon tesken ian an aacht elektroonen haa. Det taal faan elektroonen uun't bütjenst elektroonenskel bestemet det walens (wäärdaghaid), an sodenang uk a eegenskapen faan det element.
Diar as bit daalang noch nian element faan't aachtst periode fünjen wurden. Wat fulagt, as rian teorii.
1323
1323 wiar det trii-an-twuntigst juar faan det 14. juarhunert.
ISO 3166-2:MA
Die Codes wurden zweimal aktualisiert, im zweiten Newsletter (ISO 3166-2:2002-05-21), als die zusätzliche Einteilung in Regionen eingeführt wurde, und im sechsten Newsletter (ISO 3166-2:2004-03-08), um die Schreibweise von Laayoune in Laâyoune zu ändern.
Kreis (Geometrii)
En kreis as en geomeetrisk grünjfigüür. Am det bereegnin haa a wedenskapslidj loong spekeliaret, auer jo det taal Pi ei genau besteme küd.
Kreistaal Pi
Trinjam a kreis as't amanbi triisis so lung üs swäärs troch. Det taal läät ham ei genau besteme, auer't nian ratjunaal taal as. Di wäärs leit bi.
Francis Beaufort
Sir Francis Beaufort, ütjspreegen [boˈfort], (* 7. Mei 1774 uun Navan, County Meath, uun Irlun; † 17. Detsember 1857 uun Hove, Sussex, Ingelun) wiar hüdrograaf faan a ingelsk admiraliteet. Diar wiar hi tustendag för a best siakoorden faan jü tidj. Leederhen wurd det bekäänd Beaufort-tabel efter ham näämd.
Histoore faan't Beaufort-tabel
Det Beaufort-tabel as goorei faan Francis Beaufort apsteld wurden. Det stamt woorskiinelk faan Alexander Dalrymple, di hüdrograaf faan a "East India Company". An Dalrymple hää det faan a winjmalern ufluket.
Kreis (Geometrii)
Trochmeeder
Di trochmeeder d faan en kreis mä't areal A an raadius r könst dü so bereegne:
Francis Beaufort
Histoore faan't Beaufort-tabel
1829 wurd Beaufort hüdrograaf faan a ingelsk admiraliteet, an faan 1838 wurd sin tabel amtelk iinfeerd. Det hed tu jü tidj oober noch nään nööm, an iarst 1906 hää a ingelsk wedersiinst Met Office det tabel tu't iarst tooch üs "Beaufort scale" betiakent.
== Beaufort-tabel ==
Iirsenbaan
En Iirsenbaan es en Forkiirsmerel, wat me iirsern Weelen üp iirsern Sjiinen köört. Di iirsern Weelen ruli ek sa swaar üs Gumiweelen üp Straaten fan Asfalt of Beton. Diaraur uur Tochen maaket, wat fan Lokomotiiwen tain uur. Des Tochen ken mal lüng uur, aurdat di niin Swaarhairen me Plaats fan üđer Mensken, wat tö Fut, me Rad of Auto önerwai sen, keen. Dat Wecht fan san Toch ken lecht maal 3.000 t uur (Lung "Güter"-Tochen).
Transportiaret uur fuaral Mensken en swaar Saaken sa üs uk Wainer (Ön di Autotoch).
Baan üp Söl' (Video)
Ön't Jaar 2017 waar di Baanhofstairen Muasem en Kairem automatisiaret. Diaraur jeft et en Video.
Jir es dit Video tö finj (Youtube)
Baan ön Nuurđfriislön (Galerii)
Ön Nuurđfriislön es di "Marschbahn" önerwai, wat fan Hamborig hentö Weesterlön giar. Dit es en Persoonentoch (Naiforkiir), wat ombi ark Stün hentö Hamborig of Weesterlön köört.
Uk ön di Marschbahn önerwai es di Intercity-Toch, wat Köken en Fiirsnaker me üp Wai heer. Bi di "Intercity" jeft et uk Kurswainer, wat ön Naibel achter en Toch fan di NEG (Niebüller Eisenbahn Gesellschaft, Priwāt-Iirsenbaan)kum en diarme hentö Daagibel tain uur. Normaalerwiis skul di uk gauer wiis üs di Naiforkiir, man dit slaaget ek rocht, aurdat dit me di Kurswainer langsen en bet waaret. En da skel des Tochen uk jit ön Itzehoe üđer Lokomotiiwen haa, aurdat diar di Wiirenmasten fuar di Elektroloks töjen sen. Dit waaret uk en bet. Jüürer es dit man dach, wan em san Toch nemt, aurdat jaa sa fuul Komfort diarbenen es.
Fan Hüsem gung uk Tochen hentö Kiel en St. Peter-Ording. Des sen fuar't Miist litjer Tochen, wat fan tau Driifwainer töhopset sen, sa üs di Bombardier Talent
Ön di Marschbahn-Sjiinen köört da jit di Autotoch, wat fan Naibel hentö Söl giar.
Lokomotiiwen
Di Iirsenbaan köört me forskelig Lokomotiiwen:
Elektrolok Maskiin elektrisk, Stroom kumt fan boowen (Wiiren ön Masten) Bit hentö 6.500 kW, ön NF niin Stroomwiiren diarfuar
Gans gaui Tochen, sa üs di ICE, haa uk maal 8.000 kW en muar.
Diesel-hydraulisk Lok Dieselmaskiin, Öndreft aur Draimoment-Wanelers Bit hentö 4.000 kW, ön NF me ombi 1.800 kW önerwai
Modeli:
Diesel-elektrisk Lok Dieselmaskiin drift Generator ön, Köörmotooren elektrisk Bit hentö 4.000 kW, ön NF twesken 2.000 en 2.650 kW önerwai
Persoonentochen (Naiforkiir)
Di Persoonentochen fan di NOB (Nord-Ostseebahn) haa normaalerwiis 6 Wainer me Stööler fuar 500 Mensken diarbenen. Dat Wecht fan san Toch es ombi 500 Tenen (Lok 80 bit 120 t, ark Wain 40 bit 48 t). - Jens me langs: Transportiaret uur diarme Mensken me 500 x 75 kg = 37,5 t. Wan muar Plaats brükt uur, sa üs wan en Toch ütfeelen es of wan olterfuul Liren meköör skel, da nemt di NOB fjuur Wainer diartö, sa dat 800 Mensken Sitplaatsen fo ken. Di kuurter Tochen uur fan di Siemens ER 20 (80 t, 2.000 kW) of di MAK DE 2700 (122 t) tain; fuar di leenger Tochen uur normaalerwiis di DE 2700 me 2.650 kW nomen. Des sit da normaalerwiis twesken di jest soks en di leest fjuur Wainer. Di NOB-Tochen sen "Wendetochen", dit jit, dat di ek omdrai brük. Fan Hamborig uur di Toch normaalerwiis tain, töbeek uur di fan di Lok skoowen.
Intercity-Tochen
Di Intercity-Tochen haa 8 bit 12 Wainer fuar ombi 500 bit 800 Mensken. Dit kumt, aurdat jen Wain aliining fuar Köken en Bistro menomen uur. Des Tochen uur fan tau Lokomotiiwen tain, aurdat jen Diesellok aliining ek di Stroom fuar di Toch maaki en uk jit 140 km/h köör ken. Di Intercity-Tochen uur fan tau BR 218 tain (3.600 kW), sa dat dat Wecht rocht nai bi 700 bit 900t kumt. Intercity-Tochen kür normaalerwiis uk Wendetochen wiis, man dit giar noch ek, aurdat jaa tau Lokomotiiwen menomen uur. Sa köört di Intercity langsen hentö Tinem en töbeek, dat di Loks weđer naa fuarn kum ken. Ön Itzehoe fo di Intercity en Elektrolok, aurdat diar di Wiirenmasten luasgung.
Driifwainer
Driifwainer sen Lokomotiiwi en Wain töhop. Ja haa 130 bit 140 Stööler en 100 bit 150 Plaatsen, hur em stuun ken. Dat Wecht fan san Driifwain-Toch es twesken 65 en 75 t, en di Motooren fan di tau Wainer sen ark me 315 kW ön di Gang. Bi 200g Diesel fuar di kW en Stün sjocht dit günstig üt, wan em biluket, hur fuul Liren diarbenen meköör ken. Driifwainer jit aaft "VT (...)" (Verbrennungstriebwagen). Des jeft et me Automatik-Gitriibi of uk Diesel-elektrisk. Di salev Driifwainer uur uk fuar riin elektrisk Öndreft becht.
Autotochen
Ön en Autotoch ken em bluat iin ön di ain Wain sit. Hoken me Motoorrad meköört, di kumt iin ön en Gepäck-Wain me, hur hi uk sit ken. Dat Wecht es ombi 1.500 t (me 150 Autos uk muar), en fuar jen Tour fan Naibel hentö Weesterlön uur 360 Liters Diesel brükt, sair di Baan.
Autotochen uur ek üs Wendetochen brükt; mesken giar dit me di Waggons ek. Ark taust Autotoch (500m lüng, fiirens aur 1.000 t swaar) uur hentö Tinem skoowen en weđer töbeek tö di Baanhof, dat di Loks fuarn henkum. Dit kumt man uk diarfan, dat üp di rocht Sir (Wan em hentö di Baanhof ön Weesterlön luket) di Rampi bluat diarfuar giar, dat di Autos fan di Toch köör ken, en ek menomen uur ken. Üp des Sir es niin Plaats, hur Autos teef ken, dat di üp di Toch köör mut, en bitaali ken di Liren diar uk ek. Des gifalt da di mesken Baan ek rocht. Ön Naibel kür Wendetochen wat bringi: Diar sen tau Rampen, hur em ön en fan di Toch köör ken. Diar köör di Loks man jit jens fan fuarn, wat achtern uur tö achtern, wat fuarn uur.
Me di Autotoch ken dit uk maal gifiarelk uur, wan em me en Önhanger ön di "Flachwaggon" meköört. Diar uur di Wainer ek fuarwiarts menomen, en diarfurar sen di Autos ek becht. Fan des sen uk al Liren duar blefen. Di Autotochen uur fan tau BR 218 tain (3.600 kW töhop), somtirs sen dit uk trii of bluat jen. Dit wel em al leenger foraneri, man bit nü sen bluat forskelig Loks ütprobiaret uuren. Wan di Persoonentochen tö leet sen, da kumt dit aaftinoch fan Autotochen, wat tö leet wesen sen.
Iirsenbaan en Rulstööler
Ön di Waggons, wat di Intercity me heer, ken em ek sa iinfach me Rulstööl iinkum, dit staant noch ek iin ön't Komfortpakeet. Bit hentö 2005 heer uk ali Naforkiirstochen Trapen, dit wiar sa lung üs di Dütsk Baan (DB) diar köörti. Ön üđer Bundslönen heer di DB man uk moderneri Waggons. Bi üüs slit ja noch lefer jaar ual Kraam āp.
Uk di ialer Wainer fan di NOB (Brükti "Flex"-Waggons, waarskiints jit fan di DDR) sen sa becht üs di ual Kraam fan di DB. Ön't Jaar 2005 (Diar haa ja di Marschbahn fuar 10 Jaaren aurnomen) heer di NOB man 90 nii "Raisi"-Tochen koopet, hur em binai söner Help me en Rulstööl iinkum ken. Bluat fan di Baanstich skel em Help haa en kum aur en "Graav" fan 40 cm. Di Driifwainer sen binai lik sa gur becht, man iin ön di "Raisitoch-Waggons", sen di Toiletten wat gurter becht. Di leengi man dach jüst sa efen hen.
Gurtemhair (Videos)
Di Iirsenbaan es al wat ialer, en sa jeft dit uk Tochen en Lokomotiiwen, wat nii of ual sen. Des sen da forskelig gau, forsööpen of gurtem.
Tochen köör langs 1
Intercity (BR 218) en Naiforkiirstoch (ER 20)
Tochen köör langs 2
Di MAK DE 2700 me tau forskelig Naiforkiirstochen en en Driifwain-Toch VT 730
Tochen en Gauhairen
Di laangsomer Tochen, sa üs Kraam- (Güter-) Tochen en Autotochen köör 80 bit 100 km/h. Di Sjiinen ön Nuurđfriislön sen fuar bit tö 140 km/h töleten. Des Gauhair uur fan ICs en Naforkiirstochen utnütet.
Gauer sen Tochen üs di ICE (Ken bit tö 300 km/h uur). Ön Spanien es jen fan di gauest Tochen önerwai, di AVE (Alta Velocidad Española, Spansk Hoog-Gauhair) en di köört bit tö 300 km/h. Di TGV [teʒe've] fan Frankrik (Train à grande vitesse, Toch fuar gurt gauhair) köört bit tö 320 km/h.
Rekord (Seerientoch)
Ön di AVE-Streek jeft et di Tochen fan Bechreeg 100 bit 103. Di 103 es di gauest Seerientoch üp Wārel, di es al me 403,7 km/h önerwai wesen (söner Köörgasten). Des Toch kumt fan Siemens; ja haa di Dütsk ICE en bet förter ütbecht.
Rekord (Törochtmaaketi Toch)
Di Rekord fuar Sjiinentochen es ön di Aprilmuun fan't Jaar 2007 āpstelt uuren: En TGV fan Alstom es ön Frankrik me 574,8 km/h köört. Fuarof lair di Rekord bi 515 km/h, en des wiar fan't Jaar 1990. Di Toch, en TGV-POS, wiar man "frisiaret":
Luki uk jir
Drüki "Strg", da giar di Sir iin ön en nii Tab iipen (Firefox)
Mai (Krölenmuun)
Mai, of Krölenmuun, es di fifst Muun fan't Jaar ön di Gregoriaansk Kalener. Di Mai heer 31 Daagen.
Fåålst
Fåålst (Folsteed, sjiisk: Vollstedt) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.
Banwa (Prowins)
Det Banwa Prowins (Ütjspriik: [ba.nwa]) as en prowins faan det Boucle du Mouhoun Regiuun faan Burkiina Faaso. At prowins leit uun a waast faan't lun. Uun a nuurd leit det Kossi Prowins, uun a uast det Mouhoun Prowins, uun a süüd lei dön Houet an Kénédougou prowinsen an uun a waast Maali. Det hee 269.375 lidj (2006). At hoodsteed as Solenzo.
Indialing faan Ferwalting
At prowins hee seeks departmenten:
Ströntistel en Dünemruusen
Ströntistel en Dünemruusen es en Bok, hurbenen Hans Hoeg ombi 850 Dechtings fan Jens Emil Mungard töhopstelt heer.
Fuulen fan di Dechtings kām fan di gurt Saamling, wat Hermann Schmidt her. Eeđer Hans Hoegs Fuaruurt heer Schmidt di Dechtings en üđer Aarberen fan 1926 bi 1939 en fan 1953 bit 1970 iin ön't Bleer braacht, en üđer Stairen jit et uk, dat hi dit uk ön di Taust Wārelkrich öner Pseudonym dēr.
Dit Bok heer ek bluat en Forteeknis, wat diarbenen staant, diar es uk en Uurterlist me Uurtern, dānen al 1995 ek muar aaft brükt waar, benen. Sa ken em aur Stünen en Daagen iin ön des Bok lees en jit Uurter diarfan liir of dānen, diar em keent, beeter nüti. - Gur es dit fuar't Miist uk en haa dit Uurterbok fan Boy Peter Möller of tömendst "Söl'ring-Dütsk" me üp Staal.
Bi't lees liirt em uk masi aur Jens Emil Mungard, sin Aart sa üs sin Swaarhairen en Frügern.
Di Dechtings
Jir sen di Dechtings, hurfan Hans Hoeg noch di Noom fan dit Bok töhopstelt heer.
Min Bloom Ströntistel es min Bloom, Ströntistel neem's uk mi. Jü gröört üp Dünemsön, Ik üp des Leewents-Strön, En Proter haa wat biiđ!
Dünemruusen Üs ik leest ging döör Dünem, haa ik, hur ik ek om taacht, haa ik, wat ik oler saacht, ön di Dünem Ruusen fünen.
Hur di Storem frii hen jaaget stön di Ruusen, litj en peen, wil't me Klöör en Hārem bleen, wat jit nemen es jir slaaget.
Üs ik eet di Krölen luket her'k en Wensk, sa litj en gurt, her hol Kraansen diarüt bünen.
Daaten
Dit Bok es sa gur üs ütforkoopet. Wan Dü forsjuk wet en fo dit, heest Dü jir die Daaten diarfuar:
List faan isotoopen/4. Periode
Luke iarst ans diar: of diar:
Venedig
Venedig (aw Italjeensch: Venezia [veˈnɛt.t͡sja]) as et hoodstää foont regjoon Veneetien önj Itaalien. E stää läit önjt ååsten foont regjoon. Dåt heet 254.661 inboogere (2022). Dåt as diilj foon e Metropolitanstää Venedig.
List faan isotoopen/5. Periode
Luke iarst ans diar: of diar:
Blokfloit
Di Blokfloit es en Floit hur iinblöögen uur. Bikeent sen Blokfloiten fuaral ön C-Dur. Ja uur fan hart Holtaarten sa üs uk fan ABS maaket. Hat jeft forskeligi Aarten en Toonhoogden, sa üs di Stemlaagen Tenoor, Alt, Soprān.
P (buksteew)
P of p (ütjspreegen: pee) as di sääkstaanjst buksteew faan't latiinsk alfabeet an en konsonant.
Blokfloit
Wan em bluat of en tö üp en Floit spölet, da skel em dit me di Grünjtööni gur wiis let. Wan em aliining di Floit spölet, da luanet dit en ööwi. Da ken em di Blokfloit üp 24 Tööni (Tau Oktāven me ali Twesken- of Hualevtööni) bringi. Wan em dit ken, da ken em fuul muar spöli üs bluat C-Dur āp en dial.
En Bispöl fuar jen, diar di forskeligst Blokfloiten rocht spöli ken, es Christina Glede, diar töhop me Jürgen Borstelmann dit Duo "Dreaming Pipes" es.
Eeđer di Forem fan't Mürstek jert di Blokfloit uk tö di Neeb-Floiten.
Stemingen
Di Toonhöölern sen forskelig bööret, en da uur dit F forskelig greepen, aurdat dit fifst Hol bi Barock gurter bööret es (Gaafelgreep fuar F). Bi di Dütsk Steming ken em iinfach di Toonleđer önern bit boowen döörspöli, dit hoogi C es da bi biiring lik en en senerligi Greep.
Tin Whistle
Di Tin Whistle (Sölring Aurseeting: Blekpip) es en Floit hur iinblöögen uur. Jü uur fuaral ön Irlön en di britisk Ailönen spölet. Ön Dütsklön uur jü fuaral fuar Musiik nomen, diar keltisk of fan Irlön es. Di jest Tin Whistles skel fan Skramel maaket uuren wiis, deling uur di fuar't Miist fan Iirsen- of Meesingblek me en Mürstek fan Plastik maaket. Hat jeft forskeligi Aarten en Toonhoogden/Toonaarten, traditsjonel sen di man ön D. Em ken aur tau Oktāven spöli, di taust uur diarbi aurblöögen en me di Fingern greepen üs di liiger Toonreeg.
Eeđer di Forem fan't Mürstek jert di Blekpip uk tö di Neeb-Floiten.
Re'el taal
Iindialang
Ratsionaal taalen kön üs bröök skrewen wurd. En taal as irratsionaal, wan det re'el as, ober ei ratsionaal.
Tin Whistle
Aurblaasin (Taust of hooger Toonreeg)
Wan di Tööni hooger uur skel, da uur di Blekpip aurblöögen, em blocht diar harter iin. Dit es man ek muar sa iinfach en raaki da di Tööni, aurdat em sin Luchtstroom gur kontroliari skel.
Blokfloit
Floiten fan tri Diili
Fuar't Miist üt trii Diili maaket sen Floiten me en taust Hol bi C en F fuar C en F. Diar heer em al di Toonaarten C-Dur/a-moll, G-Dur/e-moll en D-Dur/h-moll me langs.
Re'el taal
Iindialang
Bispalen san \sqrt{2} of \sqrt[3]7 of \pi (Pi).
Blokfloit
Floiten fan tri Diili
Fuar ali trii Aarten gelt da jit: Wan em di Greep fuar B (of internatsjonaal B) keent, da heer em metjens F-Dur/d-moll me langs. Didiari Greep giar mal iinfach.
Luki uk jir
Di Firma Mollenhauer, diar Blokfloiten becht, ön't Nat
<!-- Onerkategoriin faan "Musiik" wurd noch ei brükt
Ĥ
April (Gērsmuun)
April, of Gērsmuun, es di fjuurst Muun fan't Jaar ön di Gregoriaansk Kalener. Di April heer 30 Daagen.
Ingelun
Ingelun as en lun uun Nuurdwaasteuroopa an di gratst dial faan't Ferianagt Könangrik.
Laag
Tu Ingelun hiart di gratst an süüdelk dial faan't eilun Gratbritannien, uun't nuurden leit Skotlun an uun't waasten Wales.
Trinjam Gratbritannien as weeder: Uun't uasten at Nuurdsia, uun't waasten at Iirsk Sia, uun't süüden di Ingelsk Kanool an uun't Süüdwaasten di Atlantik.
Hoodstääd faan Ingelun, man uk faan't hialer könangrik as London. Uun Ingelun lewe 53 miljuunen minsken, det san 85% faan't hialer könangrik.
Regiuunen
Ingelun as tu njüügen ferwaltangsregiuunen apdiald, ian diarfaan as Grat London:
Weltbeenk
At Weltbeenk as en ferbant faan fiiw iinrachtangen, diar för stabiil finansen üüb a eerd surge skel. Hat sat uun Washington, D.C. (USA) an as 1945 grünjlaanj wurden, am a lunen efter a Ööder Weltkriich weder aptubauen. At Weltbeenk as en iinrachtang faan a UNO an nai mä di Internatjunaal Müntfond (IMF).
Litauen
Litauen (Lietuva) as en stoot uun Nuurduasteuroopa. Uun't waasten leit a Uastsia, uun't nuurden Letlun, uun't süüduasten Witjruslun, uun't süüdwaasten Poolen an uun't waasten det rüsk Oblast Kaliningrad.
Suwereniteet käänt Litauen faan 1918 bit 1940 an efter 1990. Sant di 1. Mei 2004 as det lun lasmoot faan a EU.
Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:
Iindialang faan Ferwaltang
Uun Litauen jaft at 60 gemeenen (Savivaldybės). Lunkreiser of bundeslunen jaft at ei (ei muar sant 2010).
[[File:Municipalities of Lithuania.png|thumb|right|250px|Ferwaltangsiindialang:
]]
Runees
Runees (uk Rornees, süüdjüütsk: Rånæjs, sjiisk: Rodenäs) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun. Uk Oldorf, Neudorf an di Rickelsbeler Kuuch hiar mä tu det gemeen.
Litas
Litas wiar det münt faan Litauen bit tu a 31. Detsember 2014. Sant 2015 woort diar a Euro brükt.
Litauisk spriak
Sant di 1. Mei 2004 as litauisk en amtsspriak faan a EU.
Skraft
A skriwer Martynas Mažvydas (1510-1563) skeeb 1547 det iarst skraft för litauisk. Det hed 23 buksteewer uun Fraktuur. A skraft hed ei a buksteewer č, š, ž, ą, ę, ė, į, ų an ū. Det wurd tu det 18. juarhunert brükt. Det litauisk skraft faan nü wurd tu't iarst 1901 faan spriakwedenskapsmaan Jonas Jablonskis (1860-1930) uun det Lietuviškos kalbos gramatika ("Gramatik faan det Litauisk Spriak", 1901) brükt. Uun detheer skraft wurd tu bispal at buksteew w apjewen, auer dat at regiarang faan det Rüs Keiserrik det brüken faan det poolsk skraft ferbeeden hed (man ei det Latiinsk Skraft), wat at buksteew för't lüt [v] brükt.
Nü hää det litauisk skraft 32 buksteewer.
Febrewaari (Wunter- of Biikemuun)
Febrewaari [fɛbrəvo:rə], Wuntermuun [vʊntəɐ̯mu:n] of Biikemuun [bi:gəmu:n], es di taust Muun fan't Jaar ön di Gregoriaansk Kalener. Di Febrewaari heer 28 Daagen, ön en Skrekeljaar sen dit 29.
Regiuun Syddanmark
At Regiuun Syddanmark (sjiisk: Region Süddänemark) uun Denemark as en ferwaltangsregiuun auer Süüdjütlun an det eilun Fyn. At hoodstääd as Vejle.
Uun't Regiuun Syddanmark lei tau faan elwen loonsdialen (landsdelen): Fyn an Sydjylland.
Komuunen
Uun Denemark san 2007 nei ferwaltangsianhaiden iinfeerd wurden, a komuunen. Diar san flook stääden an gemeenen uun tuupslööden wurden. Uun Syddanmark lei jodiar komuunen (Iinwenertaalen mä stant ):
Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:
Dechter
En Dechter es en Mensk, diar sin Taachten ön Foremen tö Popiir bringt. Tö Dechting hiir di Lyrik en di Prosa. Prosa sen frii skrewen Texti, Lyrik riimet hön aaft en heer en Rhythmus iin ön di Reegen en Fērsi. - Hat jeft uk Lyrik söner Riimen, man dit kumt ek olter aaft fuar. Wan en Komponist en Wiis diartö maaket, da uur dit en Leedji of Soong. Sa haa Hans Hoeg en Jürgen Borstelmann fuar masi Dechtings fan Jens Emil Mungard en üđer Dechtern Wiisen skrewen, en dānen waar da iin ön en Leedjibok prentet.
Tö Dechtern, diar Prosa skriiv, sair em uk Skriiwer. Di Aarber of dit Werk jit da uk ek Dechting, dit es da en Prosa- of Skriivstek.
Dechtern üp Söl'ring Spraak
''Sent 1809 sen Söl'ring Dechtingen bikeent. Fuaral ön di jest Hualev fan't twuntigst Jaahönert waar üp Söl masi taacht en dialskrewen.''
Jir sen som fan maning Sölring Dechtern:
List faan isotoopen/6. Periode
Luke iarst ans diar: of diar:
Noordfreeschloun (Krais)
Am e artiikel aw Hoorninger Fräisch tu leesen, wee sü goud än klik heer.
Geografii
Mä en gråte foon 2084 km² äs e krais di tweedgråtste oun Sleeswich-Holstiin.
Indiiling foun Ferwalting
E krais heet fiiw stäänge än gemiine oone amt än åcht amten. E stäänge än gemiine oone amt sän:
Bakteerien
A bakteerien (Bacteria) (Iantaal: bakteerium) san bütj a uurbakteerien an eukarioten ian faan jo trii domeenen uun a biologii, huar ales labenen uun iindiald woort.
Tu bakteerien an uurbakteerien sait am uk prokarioten. Di ferskeel tu eukariooten as, dat jo nään selkial haa.
Süstemaatik
Bakteerien wurd uun Stamer iindiald.
List faan isotoopen/7. Periode
Luke iarst ans diar: of diar:
Kraab
Wat menst dü?
Kossi (Prowins)
Det Kossi Prowins (Ütjspriik: [kɔ.si]) as en prowins faan det Boucle du Mouhoun Regiuun faan Burkiina Faaso. At prowins leit uun a waast faan't lun. Uuun a waast an nuurd leit Maali, uun a nuurduast det Sourou Prowins, uun a süüduast det Mouhoun Prowins an uun a süüd det Banwa Prowins. Det hee 278.546 lidj (2006). At hoodsteed as Nouna.
Indialing faan Ferwalting
At prowins hee tjiin departmenten:
Missouri (Stoot)
Missouri ([mɪˈzɜːri] of [mɪˈzɜːrə]) as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj e mal foon't lönj. Dåt heet 6.137.428 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Jefferson City.
Geografii
De Mississippi Struum as för't miast at uastgrens faan a bundesstoot.
Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:
Counties
Missouri heet 114 counties: Kiik uk deer: List foon counties önj Missouri
Isle-of-Man Pünj
Det Isle-of-Man-Pünj (of uk Manx-Pünj) as det münt faan't eilun Man. Hat as jüst so föl wäärs üs det Britisk Pünj. Bit 1840 wiar det Manx-Pünj tu 20 shillings of 20 mool 14 = 280 pence iindiald. Sodenang jääw't doomools en aanj Manx-Penny.
Det Manx-jil woort uun't Ferianagt könangrik miast ei uunnimen.
Max Bossen
Max Andreas Bossen, * 5. Marts (Uursmuun) 1888 ön Weesterlön † 3. Nowember (Töökmuun) 1958 ön Muasem wiar en Söl'ring Snetker en Dechter. Hi skreev masi Leedjis, Fērsi en Komeediisteken üp Söl'ring. Me di Skuulmaister Karl Kruse waar fan Bossen sin Leedjis uk Nooten fuar di Muasemböör Kööri seet.
Tö dit Skelt sair Herbert Christoph (*1944): "Ik ken't jit teenk. Sa wiar hi langsen ön Sendai önerwai. Ik saag jest di wit Möts, da en lüng Mensk, en da wiar dit min Gooki."
En Dechting
Jööl-Leechter
Jööl-Leechter skiin sa leecht en klaar, di helig Nacht es diar, di jemelkst Fest ön't hiili Jaar, döör Engler kām üüs Böör.
BNE
Wat menst dü?
Max Bossen
En Dechting
Di Jungens Oogen ljucht sa klaar ön Jöölbooms Leechterskiin. Sa es dit wesen maning Jaar, dach langsen weđer nii.
Fünen bi Hark Martinen, "Dachtangs"
Fränkische Weinstuben
Max Bossen sin Wüf jeet Emma Emilie (1892 - 1940), en jat uunet iin ön dit Hüs, hur deling di "Fränkische Weinstuben" sen. Jat her tau Jungen. Di Dreeng Herbert Peter Max Bossen blef me 24 Jaaren ön di Krich (1915 - 1939), en diar kām di Mooder ek aurhen. Dit Faamen Inge Maren Emma (1922 - 2000) waar ön di 40er Jaaren me Theo Christoph, en Soldāt fan Franken (1920 - 1992) bifriit. Bit 1967 waar ön di Hofstair fuaral Buererii bidrewen, man da maaket jat dit Restaurant iipen. Ja fing en Dreeng, Herbert, diar dit Lokaal bit deling ön Gang heer. Lungsom uur dit fan di naist Generatsjoon aurnomen. Herbert en Edeltraut Christoph haa en Faamen, diar me en Kok bifriit es. Herberts Sester Rosana (*1950) aarbert uk bit deling me. - Aur'ner'm ken em höm diar gur henseet fuar Kofi en Kuk.
Tö dit Jen fan 2017 waar dit Hüs forkoopet en dit Lokaal techtmaaket, aurdat olterfuul Modernisieraingen nöörig uuren wiar.
Firsich
A Firsich (Prunus persica) as en frücht an en plaant uun det skööl Prunus an hiart tu a Ruusenplaanten (Rosaceae).
Prowins Utrecht
Det prowins Utrecht mä't hoodstääd Utrecht as det letjst prowins uun a Neederlunen.
Gemeenen
Iinwenern üüb a stant faan :
Mouhoun (Prowins)
Det Mouhoun Prowins (Ütjspriik: [mu.un]) as en prowins faan det Boucle du Mouhoun Regiuun faan Burkiina Faaso. Det hee 297.350 lidj (2006). At hoodsteed as Dédougou.
Indialing faan Ferwalting
Det Mouhoun Prowins hee sööwen departmenten:
Inselklang
Inselklang es en Film, wat di Filmimaaker Anne Garber, beeren Goltz ön't Jaar 2005 maaket heer. Di Film waaret ombi 28 Minuuten. Diarbenen uur masi Sölring Mensken wat aur üüs Ailön en di Spraak fraaget, en ja swaari üp Sölring. Di Musik kām fan di Sölring Jan-Ole Jacobsen.
En Diil fan di Sölriger, wat weeget uur:
En hok muar. Des sen sa temelk di, wat wat sair haa.
Uk di Frisist Ommo Wilts let höm ek nem en help me.
Di Film es üp Dütsk, Engelsk en Deensk ütdönen uuren.
Begoonien (Famile)
Begoonien (Begoniaceae) san en plaantenfamile uun det order faan a Kürbisoortagen (Cucurbitales). Diar jaft at wel son 1.400 bit 1.500 slacher faan. Fölen wurd üs guardbluumen aptaanj. Bit üüb ään slach hiar's aaltumaal tu det skööl Begonia.
Peter Hansen
Peter Hansen (* 28. Aprilmuun 1812, stürewen 16. Januwaari 1829) wiar di Brüđer fan C. P. Hansen. Peter Hansen her al jer me Kraankern tö dön, en sa maast hi fuul iin ön't Bēr bliif. Hi saamelti sin Weeten da, wan höm dit sa gur giar, dat hi üt kür. Weđer hi weđer kraank wiar, da waar āpskrewen en teeknet. Sa skrev hi āp, hur'ling hi sin Ailön saach. Hi teekneti uk hol, en weđer hi des Taacht her, da waar uk Musiksteken skrewen of üt Haur ütnotiaret.
Sin Talent mut fiir aur di Maaten gingen wiis, diar em fuar dit Aaler keent, diar hi des Aarberen maaket heer. Fan sin 12. Leewentsjaar ön spöleti Peter Hansen di Orgel iin ön di Sērk fan Kairem. Diarfuar her hi en hualev Jaar Önerrocht fan sin ialer Brüđer Christian Peter üp "Klawiir en Generālbas" fingen, en dit leengti noch al diarfuar.
Bi di Tödiiling fan di C. P. Hansen-Pris 2013 waar en Ütaarbering fan Peter Hansens Daans-Musik "Treertā Muasem" (A-Dur) en "Alten Gudderinger" (D-Dur) spölet, diar Jürgen Borstelmann diarfan maaket heer. Di Musik fan Hansen es uk en Biaarbering, et staant üp en Bleer me di Aurskreft "Alte Stü(c)ke". Em ken höm bluat wuneri, hur fain hi di Nooten tö Popiir braacht heer.
Magen
Familin
Anisopodidae - Axymyiidae - Bibionidae - Blephariceridae - Bolitophilidae - Canthyloscelididae - Cecidomyiidae - Ceratopogonidae - Chaoboridae - Chironomidae - Corethrellidae - Culicidae - Deuterophlebiidae - Diadocidiidae - Ditomyiidae - Dixidae - Hesperinidae - Keroplatidae - Lygistorrhinidae - Mycetophilidae - Nymphomyiidae - Pachyneuridae - Pediciidae - Perissommatidae - Psychodidae - Ptychopteridae - Rangomaramidae - Scatopsidae - Sciaridae - Simuliidae - Tanyderidae - Thaumaleidae - Tipulidae - Trichoceridae - Valeseguyidae ... an noch flooken muar
Borfink
A Borfink, burfink, burfänk, krüsneeb (Loxia curvirostra) as en sjongfögel uun't finkenfamile (Fringillidae).
Alismatales
Alismatales san en order faan Bloosenplaanten (Magnoliopsida).
1. juarhunert f.Kr.
At '''1. juarhunert föör Krast''' begant mä't juar 100 f.Kr. an häält mä't juar 1 f.Kr. ap. En '''0. juarhunert''' jaft at ei. Mä det juar 1 f.Kr. hääl uk det 1. juardüüsen f.Kr. ap.
4. juardüüsen f.Kr.
Det '''4. juardüüsen f.Kr.''' begand mä't juar 4000 f.Kr. an hääl mä't juar 3001 f.Kr. ap.
List faan isotoopen/3. Periode
Luke iarst ans diar: of diar:
Escherichia coli
Escherichia coli (kurt E. coli, am sait uk kooli-bakteerium) as en bakteerium an komt uun a siarem faan minsken an diarten föör. Hat hiart tu at famile faan a Enterobacteriaceae (greks „enteron“: siarem). Di nööm hää't 1919 füngen efter di wedenskapsmaan Theodor Escherich, di't fünjen hää.
Bedüüdang
Enkelt onerslacher faan E. coli maage a minsken kraank. Diartu hiar:
ABS (Könststof)
ABS (Acrylnitril-Butadien-Styrol-Copolymer) es en Könststof. Hat jert tö di Thermoplasti. Thermoplasti foraneri jam, wan ja olter wārem uur. Duroplasti sen Könststofi, dānen jam fan di Temperatuur sa gur üs ek foraneri.
Skramelnumer
Di Skramelnumer (Nii-Dütsk "Recyling Code") es en Numer, hureeđer Stofi sortiaret uur ken, wan em diar weđer wat Niis fan maaki wel.Ni Numern 1 bi 7 sen fuar Könststofi. Fuar ABS jeft et niin Skramelnumer, et falt öner "7 - Üđer Könststofi"
Skelter
1996 her em di Skramelteeken jit ek. Da waar iinfach di Könststof diar üp skrewen sa üs >ABS ASA<. Fuarn ön dit Teeken es da Fiinblek of sawat āpseet uuren, en des waar forkroomet. Fan achtern sjocht em di Klamern, hur dit me fast es.
Fleegen
A Fleegen (Brachycera) san ian faan tau onerordern faan twiijüget insekten (Diptera). Det ööder oneroorder san a Magen (Nematocera).
Familin
Acroceridae - Apioceridae - Apsilocephalidae - Apystomyiidae - Asilidae - Atelestidae - Athericidae - Austroleptidae - Bolbomyiidae - Bombyliidae - Brachystomatidae - Calliphoridae - Dolichopodidae - Drosophilidae - Empididae - Evocoidae - Hilarimorphidae - Hybotidae - Mydidae - Mythicomyiidae - Nemestrinidae - Oestridae - Pantophthalmidae - Pelecorhynchidae - Rhagionidae - Scathophagidae - Scenopinidae - Stratiomyidae - Syrphidae - Tabanidae - Therevidae - Vermileonidae - Xylomyidae - Xylophagidae ... an noch flooken muar
Werew
Wat menst dü?
5. juardüüsen f.Kr.
Det '''5. juardüüsen f.Kr.''' begand mä't juar 5000 f.Kr. an hääl mä't juar 4001 f.Kr. ap.
6. juardüüsen f.Kr.
Det '''6. juardüüsen f.Kr.''' begand mä't juar 6000 f.Kr. an hääl mä't juar 5001 f.Kr. ap.
Euro/mo
Di Euro (tiiken: €; koode: EUR) as sunt di 01. Januar 2002 dåt ofisjäl betåålmadel foon jü Eurozone: 18 foon da 27 lasmootstoote fon jü Europäisch Unjoon.
ABS (muardüüdag)
Wat meenst Dü?
Euro/mo
Lasmootstoote
Da lönje Monaco än Montenegro brüke di Euro passiiw. Dåt bedjüset, da ministoote san ai EU-lasmoot, ouers da brüke ofisjäl di Euro.
Mag
At Mag of Nuurdelk Steegmag (Culex pipiens) hiart tu a insekten an as di slach faan Steegmagen (Culicidae), diar uun Euroopa för't miast apdaaget. Uun Madeleuroopa lewe amanbi 100 slacher faan magen.
Euro/mo
Münte än banknuten
Iinj Euro bestoont üt 100 sänte. Et jaft münte foon 1, 2, 5, 10, 20 än 50 sänt. Banknuten jaft et foon 5, 10, 20, 50, 100, 200 än 500 Euro. Åle münte heewe da EU-lönje aw e forsid, aw e äädersid heet ark lönj sin äin bil.
Würzbörj
Würzbörj as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Bayern. Jü stää heet 126.954 inboogere (2020).
Oowentoft
Oowentoft (sjiisk: Aventoft) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun. Uk Rosenkranz an en dial faan a Godskuuch hiar mä tu det gemeen.
List faan isotoopen/2. Periode
Luke iarst ans diar: of diar:
Nayala (Prowins)
Det Nayala Prowins (Ütjspriik: [na.ja.la]) as en prowins faan det Boucle du Mouhoun Regiuun faan Burkiina Faaso. Det hee 215.400 lidj (2006). At hoodsteed as Toma.
Departments
At prowins hee seeks departmenten:
Bottrop
Bottrop as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen, önj di Münster Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 117.565 inboogere (2019).
Apiales
Apiales san en order faan bloosenplaanten mä amanbi 5500 slacher.
Etiopisk kalender
Di Etiopisk kalender as di kalender, di uun Etiopien brükt woort.
Juaren
A juaren luup di Gregoriaans kalender sööwen juar an amanbi aacht muuner bääftuun. Det kalenderjuar begant di 11., of uun't juar föör en skregeljuar di 12. September. Det etiopisk juar 2000 begand sodenang di 12. September 2007. Uk di etiopisk kalender gongt üüb det juar turag, huar Jiises Krast bäären wurd, man det wiar uun't juar 5500 efter't skeeben faan a welt - üs am doomools mend. A juaren efter Jiises san gebursdai wurd ዓመተ ምሕረት (amätä mïhrat; „a juaren faan't barmhartaghaid“; ufkört: ዓ.ም.) näämd.
A juaren föör Krast wurd ei turag tääld, jo began uun't juar 5493 f.Kr. tu täälen an ling do bit tu't juar 8. Jodiar juaren wurd ዓመተ ዓለም (amätä aläm; „juaren faan a welt“) näämd an mä ዓ.ዓ. ufkört.
Muuner
Di etiopisk kalender hää 13 muuner, huarbi a iarst 12 leewen 30 daar, di 13. oober man 5 of 6 daar hää. Det as di skregelmuun (Ṗagumen, faan greks: Epagomenen).
Kraaben (Insekten)
A Kraaben (Coleoptera) san mä 350.000 slacher det gratst order faan a insekten – an uk daalang noch wurd arke juar hunerten faan nei slacher beskrewen.
Aal a familin
Acanthocnemidae – Aderidae – Agapythidae – Agyrtidae – Akalyptoischiidae – Alexiidae – Amphizoidae – Anthicidae – Anthribidae – Archeocrypticidae – Artematopodidae – Aspidytidae – Attelabidae – Belidae – Biphyllidae – Boganiidae – Boridae – Bostrichidae – Bothrideridae – Brachyceridae – Brachypsectridae – Brentidae – Buprestidae – Byrrhidae – Byturidae – Callirhipidae – Cantharidae – Carabidae – Caridae – Cavognathidae – Cerambycidae – Cerophytidae – Cerylonidae – Chaetosomatidae – Chalcodryidae – Chelonariidae – Chrysomelidae – Ciidae – Clambidae – Cleridae – Cneoglossidae – Coccinellidae – Corylophidae – Crowsoniellidae – Cryptophagidae – Cucujidae – Cupedidae – Curculionidae – Cybocephalidae – Cyclaxyridae – Dascillidae – Decliniidae – Dermestidae – Derodontidae – Discolomatidae – Disteniidae – Dryophthoridae – Dryopidae – Dytiscidae – Elateridae – Elmidae – Endecatomidae – Endomychidae – Epimetopidae – Erotylidae – Eucinetidae – Eucnemidae – Eulichadidae – Georissidae – Gyrinidae – Haliplidae – Helophoridae – Helotidae – Heteroceridae – Histeridae – Hobartiidae – Hydraenidae – Hydrochidae – Hydrophilidae – Hydroscaphidae – Hygrobiidae – Ischaliidae – Jacobsoniidae – Jurodidae – Kateretidae – Laemophloeidae – Lamingtoniidae – Lampyridae – Latridiidae – Leiodidae – Lepiceridae – Limnichidae – Lutrochidae – Lycidae – Lymexylidae – Mauroniscidae – Megalopodidae – Melandryidae – Meloidae – Melyridae – Meruidae – Metaxinidae – Micromalthidae – Monotomidae – Mordellidae – Mycetophagidae – Mycteridae – Myraboliidae – Nemonychidae – Nitidulidae – Nosodendridae – Noteridae – Oedemeridae – Omalisidae – Omethidae – Ommatidae – Orsodacnidae – Oxypeltidae – Passandridae – Phalacridae – Phengodidae – Phloeostichidae – Phloiophilidae – Phycosecidae – Plastoceridae – Priasilphidae – Prionoceridae – Promecheilidae – Propalticidae – Prostomidae – Protocucujidae – Psephenidae – Pterogeniidae – Ptiliidae – Ptilodactylidae – Ptinidae – Pyrochroidae – Pythidae – Rhagophthalmidae – Rhinorhipidae – Rhipiceridae – Rhysodidae – Ripiphoridae – Salpingidae – Schizopodidae – Scirtidae – Scraptiidae – Silphidae – Silvanidae – Smicripidae – Spercheidae – Sphaeritidae – Sphaeriusidae – Sphindidae – Staphylinidae – Stenotrachelidae – Synchroidae – Synteliidae – Tasmosalpingidae – Telegeusidae – Tenebrionidae – Tetratomidae – Thanerocleridae – Throscidae – Torridincolidae – Trachelostenidae – Trachypachidae – Trictenotomidae – Trogossitidae – Ulodidae – Vesperidae – Zopheridae
ABS (Bremssysteem)
ABS jit Anti-Blokiari-Systeem. Fan di 1980er Jaaren ön waar dit muar en muar iin ön di Autos becht, en leeterhen kām dit uk iin ön Busi en Lastwainer. Dit ABS es deling fuarskrewen, wan en nii Auto fuar di Forkiir töleten uur skel.
Boy Peter Möller
Boy-Peter Möller es Skuulmaister üp Söl' wesen. Hi heer masi fuar di Söl'ring Rochtskriiwing dön. Dit "Söl'ring Uuurterbok" es fan höm en di miist Lir, wat Söl'ring skriiv wel, aarberi me des Bok.
ABS (Bremssysteem)
Muar fan di ABS Stjüüring
Di Sjüüring ken uk fuar Niis sa üs ESP (Elektroonisk Stabiliteets-Program) of EDS (Elektroonisk Diferentjaalsperi) nütet uur. Diarfuar kumt bluat en ekstra Reekenchip iin ön dit Stjüürigiraat.
Boy Peter Möller
Boy-Peter Möller heer höm di Mait maaket, üttöfinjen en āptöskriiwen, fan hok Uurter ön üđer Spraaken di söl'ring Uurter kemen sen.
ABS (Bremssysteem)
Muar fan di ABS Stjüüring
Töhop me en Lenkwinkelsensor en Navigatsjoonssysteem ken di Wai fan en Auto autonoom kontroliaret uur.
Boy Peter Möller
Sin Uurterbok es bi di Söl'ring Foriining tö fo.
Echt Wespen
Echt Wespen (Vespinae) san en onerfamile faan a Wespen (Vespidae) mä 61 slacher. Uun Madeleuroopa jaft at 11 slacher.
Bralan
At Bralan (Bucephala clangula) as en fögel ütj at Anenfamile (Anatidae).
Nowember (Töökmuun)
Nowember, of Töökmuun, es di elefst Muun fan dit Jaar ön di Gregoriaansk Kalener. Di Töökmuun heer 30 Daagen.
Krais (Geometrii)
En Kreis es en geomeetrisk Grünjfiguur, sa üs uk dat Kwadraat en dat Triihuk me lik Siren. Aur dat Bireeknin haa di Weetenskepsliren lung spekuliaret, aurdat ja di Taal Pi ek ginau bistemi ken. Sent 1882 es em iinig diaraur, dat et ek beeter hentöfo es.
Kraistaal Pi
Trinjom di Krais es't ombi trii maal sa lüng üs twerk döör. Di Taal let höör ek ginau bistemi, aurdat et niin Rationali Taal es. Di wiar rocht nai bi.
Trinjam
Me es di Raadius meent.
Döörmeter
Di Döörmeter d fan en Krais me't Areaal A en Raadius r kenst Dü sa bireekni:
Asterales
Asterales san en grat kategorii faan bloosenplaanten.
Q (buksteew)
Q of q (ütjspreegen: kuu) as di sööwentaanjst buksteew faan't latiinsk alfabeet an en konsonant.
Uun't öömrang jaft at nian q, di tuun woort uunsteed mä kw skrewen.
Bousbel/öö
Bousbel (sjiisk: Bosbüll, däänsk: Bosbøl) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.
Casablanca
Casablanca (, Tamazight: ⴰⵏⴼⴰ, spoonsk an araabisk: „witj hüs“) as det gratst stääd uun Marokko. Hat leit uun't süüden faan't hoodstääd Rabat lik bi a Atlantik. Diar lewe wel 3,2 miljuun minsken, uun det regiuun Casablanca san't 3,8 miljuunen.
Janiwaari (Ismuun)
Di Janiwaari [janəvo:rə], of Ismuun [ɪsmu:n], es di jest Muun fan't Jaar ön di Gregoriaansk Kalener. Di Janiwaari heer 31 Daagen.
Di Noom Janiwaari kumt üt dit Latiinsk (mensis) Ianuarius. Di Muun jit eeđer di Röömsk Gothair Ianus.
Brassicales
A Brassicales san en order faan Bloosenplaanten (Magnoliopsida).
Sourou (Prowins)
Det Sourou Prowins as en prowins faan det Boucle du Mouhoun Regiuun faan Burkiina Faaso. Det hee 220.622 lidj (2006). At hoodsteed as Tougan.
Geografii
De Nanga Berig (417 m), wat de aachsthuuchst berig uun Burkiina Faaso as, leit uun detheer Prowins.
Indialing faan Ferwalting
At prowins hee aacht departmenten:
Marts (Uursmuun)
Marts, of Uursmuun [u:ɐ̯smu:n], es di trēr(st) Muun fan't Jaar ön di Gregoriaansk Kalener. Di Uursmuun heer 31 Daagen.
Ön di 21. Marts bigent di Uurs.
Bludspütjer
A Bludspütjer (Carabus cancellatus) as en insekt uun det famile faan a Skelebleeden (Carabidae).
Juuni (Somermuun)
Juuni, of Somermuun, es di sokst Muun fan't Jaar ön di Gregoriaansk Kalener. Di Somermuun heer 30 Daagen.
ISO 3166-2:RS
Die Verwaltungseinheiten unterteilen sich dabei in eine Stadt, zwei autonome Provinzen und 29 Distrikte.
Autonome Provinzen
1 Die autonome Provinz Kosovo hat sich im Februar 2008 als unabhängig erklärt, wird von Serbien aber weiterhin als Teil des Landes betrachtet. Ein ISO-3166-Code für den neuen Staat wurde bisher nicht vergeben.
Uurbakteerien
A uurbakteerien (Archaea) san ian faan trii domeenen uun a biologii, huar at labenen uun iindiald woort. Tuup mä a bakteerien hiar's tu a prokarioten. Ööders üs a eukarioten haa's uk selen, oober nään selkial.
Prokarioten
Prokarioten (Prokarya, Prokaryota) san laben organismen mä selen, oober saner selkial.
At labenen uun a biologii woort uun trii domeenen iindiald. Tu a Prokarioten hiar jo tau domeenen faan a Bakteerien (Bacteria) an a Uurbakteerien (Archaea).
Det traad domeen san a eukarioten, diar hiar a diarten, plaanten an swaampen tu.
Braderup
Wat menst dü?
Hermann Schmidt
Hermann Schmidt, * 10. Nowember (Töökmuun) 1901, † 3. Juuli (Fođermuun) 1979, wiar en Skuulmaister en Pleeger fan di Sölring Sprak, diar fan Brēderep kām.
Leewent
Di jest freemer Spraak, diar Schmidt liir skul, wiar Dütsk. Sin Skuulmaister, Karl Petersen, her Früger diarön en snaki Söl'ring me di Jungen. Di naist Stööp fuar Hermann Schmidt wiar di Merelskkul. Hi wil hol tö See faar, man dit ging me sin Sünhair ek. Schmidt bislööt da en uur Skuulmaister. Hentö dit Jen fan di jest Wārelkrich kām hi iin ön en Präparandenskuul ön Töner. 1923 maast hi sin jest Proof üs Skuulmaister maaki. Di jest Jaaren heer Schmidt da üp Föör aarbert, bi di Merelskuul ön Wyk. Diar wiar Dr. Carl Gäde Fuarseter, en Schmidt meenti leeterhen, dat höm en sin jungi Koleegen fan des Fuarseter fuul tö Gaagen kām. Üp Föör kām Hermann Schmidt en sin Koleegi Hans Runge üp di Taacht en maaki wat fuar dit Söl'ring Bleer, en diarfan waar di Bilaag "Fuar Söl'ring Lir". Hans Runge stürew man jer ön't Leewent, en Hermann Schmidt waar 1927 naa Söl, tö di Folksskuul ön Weesterlön' forseet. Bit 1958 bleev Schmidt Skuulmaister üp Söl, sa kām hi naa Tinem en waar leeterhen uk Fuarseter bi di Nuurđtērper-Skuul ön Woningstair.
Fuar Söl'ring Lir
"Nahrung für Leselust in nordfriesischer Sprache", en Niaring fuar di Lest ön't Leesen üp Nuurđfriisk Spraaken - sa her dit al Jap Peter Hansen taacht en āpskrewen, en fan des en fan des Aart en sii dit höl Hermann Schmidt aur di Maaten fuul. Hi heer me Boy Peter Möller en Jens Emil Mungard töhopaarbert, en al 1927 braacht hi en Sölring Aurseeting fan Tialen üt, dānen C. P. Hansen fuaral üp Dütsk āpskrewen her. Des waar da fan di Söl'ring Foriining tö Popiir braacht. "Fuar Söl'ring Lir" jaav dit fan 1926 bit 1939 en fan 1953 bit 1970. Schmidt braacht uk masi Dechtings fan Jens Mungard iin ön't Söl'ring Bleer.
Dit Uasterheerkböör Boovki
Dit Uasterheerkböör Boovki (Hermann Schmidt) 1. Ön Weesterlön, ön Uasterheerk, diar uunet jens Moi Nelken. Dailk wiar's jüst ek, en tjuk ruar Nöös höör Sjaken her diip Külken. En dial üp Nöös lair en gurt Kröl. üs her'r diar Röt slaien. Höör Mür wiar gurt, di Uaren lüng, Moi wiar aaft üt tö skraien.