cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kofe (plaanten)
Kofe (Coffea) san plaantenslacher uun det famile Rubiaceae mä 124 slacher. Hör siad woort röst, grünjen an uun flook muudin üs kofe dronken.
Slacher
an noch flook öödern
Koord
<div style="clear:left;" /div>
Centime
En Centime ([], faan fransöösk cent „hunert“) as uun föl lunen, fööraal huar fransöösk snaaket woort, det letjst jilstak: di "hunertst dial". Hi woort miast Ct. ufkört, of uk c.
Föörkemen
Bit di Euro kaam, jääw't Centimes uk uun:
Di Euro-cent woort uk daalang noch üs „Centime“ betiakent, huar fransöösk snaaket woort.
Centimes jääw't iar uk noch uun:
Kamelen
Kamelen (Matricaria) san en plaantenskööl uun det famile faan a kurewbloosen (Asteraceae).
Di latiinsk nööm komt faan: matrix = baarmuuder, auer det (Echt) Kamel bi wüfens sküüren brükt wurden as.
Letj Ialtürn Witjdün
Di Letj Ialtürn Witjdün stäänt uun Witjdün üüb Oomram üüb a wandelboon.
Funktjuun
Hi hää 1978 di letj ialtürn bi't kuurhüs ufliaset, üs a süüdspits nei bebaud wurden as. 1988 as hi stal laanj wurden, auer det faarweeder ham feranert hää.
Hubei
Hubei (üüb Schiineesk: 湖北省 Húběi Shěng ) as en prowins uun det Folksrepubliik faan Schiina. Det hee 57.237.727 lidj (2010). At hoodsteed faan't prowins as Wuhan.
Geografii
De Jangtse Struum leept troch't prowins.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:
Miilaaner
Miilaaner (Milvus) san en skööl faan Gripfögler (Accipitriformes) uun det famile faan a Hanjügern (Accipitridae). Tu det skööl hiar trii of sjauer slacher.
Öölebuumer
Öölebuumer (Olea) san en skööl faan plaanten uun det famile faan a Öölebuumplaanten (Oleaceae) mä 40 bit 50 slacher. Uun Euroopa käänt am fööraal di Öölebuum (Oliiwenbuum) (Olea europaea).
Slacher
O. ambrensis – O. borneensis – O. brachiata – O. capensis – O. caudatilimba – O. chimanimani – O. cordatula – O. dioica – Öölebuum (O. europaea) – O. exasperata – O. gagnepainii – O. gamblei – O. hainanensis – O. javanica – O. lancea – O. laxiflora – O. moluccensis – O. neriifolia – O. obovata – O. palawanensis – O. paniculata – O. parvilimba – O. polygama – O. rosea – O. rubrovenia – O. salicifolia – O. schliebenii – O. tetragonoclada – O. tsoongii – O. welwitschii – O. wightiana – O. woodiana – O. yuennanensis
Cent
En Cent (, faan latiinsk centum ‚hunert‘) as, di hunertst dial faan flook münten.
Det sümbool för Cent as ¢, för di Euro-cent woort det oober ei brükt.
Brük
Ei bluas uun't Eurozone of uun lunen mä Dooler-münten woort die Cent brükt. Hi komt uk föör uun:
Skramel
Skramel es dit, wat aur es, wan di Mensk wat maaket heer.
Skramelsortiaring
Aurdat di Mensk uk masi maaket, wat Skaaren tö di Öört maaket, luket em aliweegen diareeđer, dat dit mener uur skel. Diartö jert uk Recycling, diar uur di Skramel sortiaret, dat em diar weđer wat fan maaki ken. Fuar di Sortiaring jeft et Skramelnumern, dānen diarbi help skel.
Di Mensk en sin Futprent - Mener Skramel maaki
Beeter üs di Stofi jit jens tö nüti es noch, jam gaar ek to maaki, koopi of nüti. Em snaket diar uk fan di Futprent, diar en Mensk aur sin Leewent üp Wārel maaket. Fuar mener Skramel jeft et masi Waien, jen diarfan es iin ön des Video biskrewen.
Video
Wininger me mener Skramel riinhual
Glees-Rensker salev maaki
Baarikaamer me mener Skramel riinhual
Hüsji-Rensker salev maaki
Skramelgalerii
Jir sen Skeltern fan en iinfachi Tour naa Tinem en töbeek.
Newton
Wat menst dü?
Of menst dü ferlicht?
Süüdslaawisk
Dön Süüdslaawisk Spriiken san een faan dön trii twiichen faan dön Slaawisk Spriiken, wat tu dön Indogermaans hiar. Jo wurd faan amanbi 34 miljuunen lidj snaaket.
Tu det süüdslaawisk spriikfamilje san:
Bluumdiarten
Bluumendiarten (Anthozoa) san en klas faan Näädeldiarten (Cnidaria) mä amanbi 7500 slacher. Jo lewe uun't weeder.
Natüürelk taal
A natüürelk taalen (mengde \mathbb N) san jodiaren taalen, diar dü uftääl könst: 1(ian), 2(tau), 3(trii) an so widjer. Det gongt so widjer saner aanj, at jaft nian gratst taal. Enkelten tääl uk noch at 0 (nol) tu a natüürelk taalen.
Betiaknang
At formeltiaken för a natüürelk taalen Diartu hiar a positiif hial taalen Enkelten tääl diar uk at 0 noch tu, do san't aler hial taalen, diar ei negatiif san
Peano-Aksiomen
A matematikers Gieuseppe Peano an Richard Dedekind haa a natüürelk taalen so definiaret:
Det leetst aksiom as det Induksjuunsaksiom, diar baut en bewismetoode uun a matematiik üüb ap. Uun a formelspriak het jo Peano-Aksiomen so:
Tuuptäälen an moolnemen
A Peano-Aksiomen san a grünjlaag för't reegnin uun \N.
an do
Sodenang brangt det induksjuunsaksiom det seekerhaid, dat bi't reegnin aleewen weder natüürelk taalen ütjkem.
Ferwisang efter bütjen
Gieuseppe Peano
N
Wat menst dü?
Twiiskaalagen
A Twiiskaalagen of uk Muusjler (Bivalvia, huuchsjiisk: Muscheln) san en klas uun a biologii an hiar tu a wokdiarten. Hör nööm haa's diarfaan, dat jo tau skaalen haa. Jo lewe miast ei jiper üs 100 m oner weeder. At jaft amanbi 10.000 slacher uun 1.100 sköölen an 99 familin.
Benguela
Wat menst dü?
Tee (plaant)
Tee (Camellia sinensis) as en plaantenslach faan a Kameelien uun det famile Theaceae. Faan a bleeden woort tee maaget.
Uunbau
Diar san tau onerslacher:
Jules Verne
Jules-Gabriel Verne (* 8. Febrewoore 1828 uun Nantes, Frankrik; † 24. Marts 1905 uun Amiens, Frankrik) wiar en fraansöösk skriiwer. Bekäänd wurd ‘er fööraal troch sin romoonen At Rais tu a Madelponkt faan a Eerd (1864), 20.000 Miilen oner a Sia (1869–1870) an uk Rais am a Eerd uun 80 Daar (1873).
Rechknaaken
Üs di Naam al sair, sen di Rechknaaken (Vertebra) di Knaaken, hurfan di Rech wukset es.
Diirter, wat Rechnaaken haa, jit da uk Rechknaakendiirter (Vertebrata).
Rechknaaken en Rechwark
Di miist Lir haa jen Dai me di "Hexenschuß" tö dön. Fuar't miist hangt dit me di Bjenskiiwen töhop, wat twesken di Rechknaaken sit.
Di Rech heer somtirs Swaarheren me di Mensk, wat hi āprocht hual skel. Dit kumt senerk, wan di Rech fan jen Sir boowen hentö di üđer Sir önern Druk fo (Diagonaali Last). En üđer Grün ken uk wiis, wan em leenger forkiirt sit of liit. Fan en kuul Rech ken dit uk diarhen kum, wan forskelig Muskeln diarfan hart uur. Da halt em hömsalev forkiirt, en di Muskeln ken di Rech ek rocht bienachtler hual.
Jönköping (Prowins)
Ju Jönköping Prowins (uwe Sweedsk: Jönköpings län) is en prowins foon Sweeden. Dat heet 360.825 jude (2018). E häädstää is Jönköping.
Rechknaaken
Rechknaaken en Rechwark
Da ken't diartö kum, dat di Bjenskiiv twesken L5 en S1 (Lumbaal-Rechknaak 5 en Sakral-Rechknaak 1, jit uk Krüzbiin) tö jen Sir twesken di Knaaken ütdrükt uur. Wan dit pasiaret, da ken di Bjenskiiv üp en Nerv drüki, en dit ken siir dö of Leemungen maaki.
Jönköping (Prowins)
Geografii
Jönköping is ju tiintmanst prowins öön Sweeden.
Rechknaaken
Rechknaaken en Rechwark
Em skel diartö weet, dat benen di Rechknaaken Hööler sen, hur di "Kabelboom" döörgiar, wat fan't "Stüürgiraat" (Di Brain) kumt en aural di Biskiiren diarfan henstjüürt. Di "Kabel" sen di Nerven, en di kum aural langs di Rechknaaken tö biiring Siren üt, tö'n Bispöl hentö di Maag of dat Hart. Bi L5 / S1 kum di Nerven fuar di Biiner üt, en diaraur ken em ek rocht of gaar ek laap, wan didiar Bjenskiiv üp di Nerv drükt.
Jönköping (Prowins)
Stäänge
Dä tiin grotste stäänge öön e prowins sän:
Rechknaaken
Rechmark
Benen di Rechknaaken giar di "Kabelboom" dial, dat Rechmark. Fuar't miist sen dit Forleengeringen fan di Brain, wat di Biskiiren fan di Organi hoogstjüüri en di Reaktsjoonen töbeek. Dit skel em höm man ek sa iinfach fuarstair: Benen di Rechknaaken es en komplitsiaret Systeem fan forskeligst Wiitighaiern üs Blöör en en ekstra Wiitighair, wat Liquor jit, en alis es fol fan Brainhir en Nerven, Veenen en Arteerien. Des aarbert töhop me jit san Systeem, wat trinjem di Rechknaaken āpgair.
Jönköping (Prowins)
Indialing foon Ferwalting
Ju prowins heet 13 komuune (kommuner):
Taole
E taol foon e jude, dir foon 1970 to 2020 öön e prowins woneden:
Ferkiir
Ju Euroopastraot 4 foon Helsingborg to Tornio öön Finlöön laapt döör e prowins.
Tirana
Tirana ( [], geegisk Tirona) as det hoodstääd faan Albaanien. Diar sat uk at parlament.
Beskriiwang
At stääd hää 11 stäädgemeenen an 13 lungemeenen:
Stiankoralen
Föörkemen
Wan det weeder tesken 20 an 29 graad warem as, kön troopisk koralen tu grat koloniin tuupwaaks. Stiankoralen brük tumanst 2,7% saalt uun't weeder, diaram fanjst dü jo uk ei uun a naite faan en müs faan en struum.
Süstemaatik
Diar san wel 1490 slacher faan stiankoralen, diar uun 25 familin iindiald wurd:
Koralen
Koralen (faan greks: korállion) san en hialer rä näädeldiarten, diar mäenööder oober ei altu nai san. Miast ment'am mä koralen wel a stiankoralen, diar üüb koralenraben lewe an huar enkelt eilunen üüb stun.
Charles Dickens/hf
Charles John Huffam Dickens (* 7. Febrewoor 1812 in Landport bai Portsmouth, Inglöön; † 9. Juunii 1870 uwe Gad's Hill Place bai Rochester, Inglöön) waos en ingelsk skriwer. To sin bekaontst weerke hiire David Copperfield, Bleak House, Grot Erteewinge, Dombey än Sen, Oliver Twist, En Fertäling ut taue Stäänge än En Julfertäling.
Henryk Opieński
Henryk Opieński (* 13. Janewoore 1870 uun Krakau; † 21. Janewoore 1942 uun Morges, Kanton Waadt, Sweits) wiar en poolsken kompoonist.
Opieński studiaret bi a Musikakademii Krakau bi Władysław Żeleński an uun Pariis bi Vincent d’Indy. Ap tu 1920 wiar hi leerer an dirigent bi a Musikakademii Warschau. Hi leitet ap tu 1926 at Konserwatoorium an Musikakademii Poosen an leet ham do üüs leiter faan a koorferian Motet et Madrigal uun Morges bi a Genfersee deel. Hi komponiaret tau oopern (Maria an Jakub lutnista), muar teaaterstakmusiken an koorwerken, trii sinfoonisk dachtingen, koomermusikaalisk werken an liitjin. Bitu skreew hi uk muar musikhistoorisk werken.
Hunan
Hunan (üüb Schiineesk: 湖南省 Húnán Shěng ) as en prowins uun det Folksrepubliik faan Schiina. Det hee 65.700.762 lidj (2010). At hoodsteed faan't prowins as Changsha.
Geografii
De Jangtse Struum leept troch't prowins.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:
Kamel
At Echt Kamel, uk Stiremkral of Störemkral (Matricaria chamomilla of uk Matricaria recutita) as en plaantenslach uun det famile faan a Kurewbloosen (Asteraceae). Hat woort uun a medesiin iinsaat.
Cabinda
Wat menst dü?
Geen
En geen as en kirew faan en DNA. Hat häält det informatsioon för en RNA, diar efter det münster faan't DNA apbaud woort.
Diar san flook slacher faan RNA. Auer a miaten wichtag as det mRNA (messenger RNA), diar för di apbau faan proteinen brükt woort. An a proteinen besteme a eegenoorten faan en eukariot, uk faan di minsk. Sodenang besteme a geenen det ferarwin faan eegenoorten.
Hü geenen apbaud san, an wat jo för funksioonen haa, diar befaadet ham det geneetik mä.
Trooldöfk
At Trooldöfk, of uk a Luchsteeger (Tineola bisselliella) as en insekt an hiart tu a Flenerken (Lepidoptera).
Po
Di struum Po (latiinsk Padus) komt faan a Waastalpen deel an hää san hood uun't Valle Po. Naibi Adria (Venetien) hää hi san müs iinuun a Aadria. Hi as 652 km lung an sodenang a lingst struum faan Itaalien.
A miast wai faan a Po ferlääpt troch't Poflaak (itajeensk Pianura Padana). Det as det wichtagst regiuun för a büürerei, man uk för't industrii uun Itaalien.
Di müs faan a Po as en grat delta faan amanbi 380 km², an det woort leewen grater. A fiiw grater iarmer faan't Podelta het Po di Maestra, Po della Pila, Po delle Tolle, Po della Donzella an Po di Goro. Uun't delta leit di Parco regionale del Delta del Po, en natuurpark.
Gooshiirder
At Gooshiirder Nuurdfresk woort üüb a fäästääg uun't nuurden faan Hüsem snaaket. At Süüdergooshiirder (9) as 1981 ütjstürwen, faan't Madelgooshiirder (8) jaft at man noch en hunfol spreegern. Sodenang lewet det Gooshiirder daalang fööraal üs Nuurdergooshiirder spriakwiis (7) mä jo tau warianten: Uk det Halagfresk as diar nai mä.
Beskriiwang
Ünlikhaiden mä Öömrang:
Warianten
Bispalen faan likhaiden an ünlikhaiden tesken Hoolmer, Hoorninger an Halagfreesk:
Halepswerben
Uun det Hoolmer spriikwiis:
Skriiwern
Madelgooshiirder
Nuurdergooshiirder
Süüdergooshiirder
Apeniinen
A Apeniinen (itajeensk gli Appennini) san en 1500 km lung keed faan berger uun Itaalien an San Marino. Hat ferlääpt sowat faan Nuurdwaast tu Süüduast, an dialt det lun efter en süüdwaastelken an en nuurduastelken dial.
At Itajeensk Hualeweilun het diarefter uk Apeniinen-Hualeweilun. Efter hör furem woort det uk di itajeensk steewel näämd.
Circus
Circus (sjiisk: Weihen, ingelsk: Harrier) san en skööl faan Gripfögler (Accipitriformes) uun det famile faan a Hanjügern (Accipitridae). Diar hiar wel 18 slacher tu.
Letj Kualflenerk
A Letj Kualflenerk (Pieris rapae) hiart tu a witj flenerken an as ään faan a Flenerken, diar uun Madeleuroopa fööraal föörkem.
Muuriisenstian
Muuriisenstian het klomper of laagen faan sun of tuun, leewen uk türew, huar bit 45% iisen uun as. Jo lei miast ei jip oner a eerd an kem diar föör, huar weeder ei gau ufluup koon, so üs uun en muur. Sok laagen faan iisenstian kön en hualwen meeter stark wees. Det mineraal diar uun het Limonit.
Bedüüdang
Det Carlshütte uun Rendsborag hää tuiarst bluas mä muuriisenstian faan Schleswig-Holstian werket.
La Palma
La Palma as ian faan a sööwen grat Kanaarisk Eilunen an leit uun a Atlantik. A waastelk Kanaaren hiar tu det spoonsk prowins faan Teneriffa. Det hoodstääd as Santa Cruz de La Palma uun't uasten an det gratst stääd as Los Llanos uun't waasten. La Palma woort uk isla bonita näämd, det ment „smok eilun“ of uk isla verde („green eilun“).
Leewent üüb en wulkaan
Det hialer eilun as suart faan wulkaanstian. A leetst wulkaaner san ütjbreegen:
Gemeenen an iinwenern
Diar san 14 gemeenen (municipios) üüb La Palma: (A numern hiar tu det koord rochts)
Proteiin
Proteiin of aiwitj san grat moleküülen, huar aminosüren uun sat. Proteiinen san uun arke sel an haa diar flook leewentswichtag funksioonen. Jo san di grünjbaustian faan ales labenen. Diaram skel wi jo uk iidj.
Iidj
Föl proteiin as uun :
Kariibisk Sia
At Kariibisk Sia as en dial faan a Atlantik. Hat as 2.754.000 kwadrootkilomeeter grat an leit uun't uasten faan Madelameerikoo. At Kariibisk Sia woort flooksis uk ianfach Kariibik näämd, det as oober ei gans rocht, auer Kariibik det hialer regiuun mä aal hör eilunen ment.
Krääft (füsiik)
Krääft as en grate uun a füsiik an spelet en grat rol uun a mechaanik. Hat koon at faard faan dingen feranere of ferfurme. Troch krääft woort werk den an det energii faan dingen feranert. Enkelt slacher faan krääft haa en aanjen nööm: krääft faan't rofin, krääft faan't gewicht an sentrifugaalkrääft.
Isaac Newton foonj uun't 17. juarhunert ütj, dat at krääft di grünj as, wan det faard faan dingen ham feranert. An do foonj hi ütj, dat at tu arke krääft en jinkrääft jaft ("actio = reactio").
Krääft meed
Wan krääft at faard faan en ding fernanert, do koon det krääft auer di wai an det tidj bereegent wurd. Efter Newton sin ööder gesets täält för en mase m an en konstant faardferanerang a det reegel:
Krääft an werk
Hü krääft an werk tuuphinge, beskraft det "gulen reegel faan a mechaanik":
Diarbi as W at werk, F at krääft an s a wai. Wan det krääft sküüns tu a wai mä di winkel \alpha uungrapt, do woort det werk W letjer efter det formel:
Krääften
Uun a füsiik käänt am sjauer grünjkrääften:
A wedenskapslidj werke bi ian grat "weltformel", huar aal jodiar krääften uun föörkem.
Buteo
A Buteo (sjiisk: Bussarde, ingelsk: Hawks) san en skööl faan Gripfögler (Accipitriformes) uun det famile faan a Hanjügern (Accipitridae).
Alfabeet
En alfabeet as en süsteem faan tiaken för en skraft. Skraften wurd ei uun arke faal mä en alfabeet skrewen, hör tiaken kön uk ööder bedüüdangen haa. Uun en alfabeet wurd a tuuner faan en spriak mä buksteewen aptiakent. Uun a miast lunen woort det latiinsk alfabeet brükt. <div style="clear:both;" /div>
Skol/öö
At Skol (Pleuronectes platessa) as en slach faan a Platfasker (Pleuronectiformes).
Röntgeenium
Röntgeenium as en cheemisk element mä det ufkörtang Rg an det atoomnumer 111. Hat as en konstelk auergungsmetal. Det as det iarst tooch uun't juar 1994 maaget wurden. Nikel as mä Bismut beskööden wurden, an do kaam diar Röntgeenium bi ütj. Di iarst nööm för det element wiar Unununium (Uuu).
Escherichia coli/sö
Escherichia coli (kurt E. coli, am sait uk Kooli-Bakteerium) as en Bakteerium, wat iin ön di Tiaremer fan Mensken an Diirter fuarkumt. Hat jertt tö di Familii fan di Enterobacteriaceae (griich. „enteron“: Tiarem). Dat Bakteerium heer sin Naam ön't Jaar 1919 fingen, en et jit eeđer di Weetenskepsman Theodor Escherich, aurdat des di fünen her.
Bidüüting
Forskelig Öneraarten fan E. coli Maaki di Mensken of Diirter kraank. Des kür wiis:
Kariibisk Eilunen
A Kariibisk Eilunen, am sait uk Waastindisk Eilunen of Waastindien san en grat skööl faan eilunen uun a Kariibik. Mä Madel- an Süüd-Ameerikoo lei jo trinjam at Kariibisk Sia.
Geografii
A Kariibisk Eilunen wurd iindiald tu:
Nööm
Di nööm Kariibik komt faan det fulk faan a Kariiben, diar heer lewet haa. Di nööm waastindisk eilunen komt diarfaan, dat Christoph Kolumbus an ööder sialidj eegentelk Indien, Sjiina (Cathay) of Japan (Cipangu) üüb a waastelk siawai finj wul, an diar goorei mä reegent haa, dat's en neien kontinent finj. Di nööm Antilen komt faan't latiinsk ante ilium = eilunen diarföör, oober ei föör Sjiina, man föör Ameerikoo. Huar daalang ingelsk snaaket woort, käänt am jodiar eilunen uk üs British West Indies.
Weederwirem
A Weederwirem, Weederwörem (Hylotrupes bajulus) as en insekt an hiart tu't famile faan a Hurnkraaben. A mantjin haa lung feelern, diar ütjsä üs hurner.
Nicolas Sarkozy
Nicolas Sarkozy (Nicolas Paul Stéphane Sárközy de Nagybócsa, tuläid 28 januaar 1955 önj Paris) as en frånsch politiker än foon 2007 bit 2012 wus hi president foon Frånkrik än koföörst foon Andorra.
Foon 7 moi 2002 bit 31 märts 2004 än foon 2 juuni 2005 bit 26 märts 2007 wus hi innenminister foon Frånkrik. Önjt tweed huulew iir 2008 wus hi formoon foon di Europäiske Rädj.
Doompaap
A Doompaap, doompoop (Pyrrhula pyrrhula) as en sjongfögel uun't finkenfamile (Fringillidae).
Santa Cruz de La Palma
Santa Cruz de La Palma as det hoodstääd faan det kanaarisk eilun La Palma mä iinwenern (Stant ). Hat leit uun't uasten faan't eilun.
Kaatkral
At Kaatkral (Anthemis arvensis) as en plaant uun det famile faan a kurewbloosen (Asteraceae). Hat liket at Kamel an het diaram uk „Faalsk Kamel“. Bi't Echt Kamel as di bloosenkurew oober hool an bi't Kaatkral ütjfald.
Kalmar (muardüüdag)
Wat menst dü?
Tjiisk
At Tjiisk (üüb Tjiisk Deutsch) as en waastgermaans spriik, wat faan amanbi 105 miljuunen mensken snaaket wurt, fööraal uun Tjiisklun, Uasterrik, a Sweits, Belgien an Luksemborig.
Newton (ianhaid)
Newton [] as uun a füsiik det SI-ianhaid för't krääft. Hat as näämd efter di ingelsk wedenskapsmaan Isaac Newton.
Bestemang
1 Newton (N) as fäästlaanj mä a SI-grünjmiaten kg, m an s:
Det ment, 1 N as det krääft, wat dü brükst, am en mase faan 1 kg uun en tidj faan 1 s ütj rau üüb en faard faan  tu bringen.
Auer det faardferanerang üüb a eerd grat as, as 1 N sodenang uk det gewicht faan en mase faan 102 g (det as so föl üs en toofel sakelaad).
Saalt
Wat menst dü?
Kreis Dithmarschen
Dithmarschen as en kreis uun Schleswig-Holstian. Sin kreisstääd as Heide.
Gemeenen
'''Amten mä hör gemeenen (* = diar sat at amt)
Jaapan
Jaapan (jap. 日本, Nihon/Nippon; ) as en lun uun a waastelk Pasiifik föör't uastküst faan Aasien.
1912
1912 wiar det twaalewst juar faan at 20. juarhunert. At juar wiar en skregeljuar an begand mä’n Mundai uun de Gregoriaans kalender an mä’n Söndai uun de Juliaans kalender. 1912 wus dåt tweelewt iir foon dåt 20. iirhunert. Et iir beganed ma’n Moundi önj di Gregoriåånsch Kaläner.
Jaapan
Eilunen
Jaapan leit fööraal üüb sjauer grat eilunen, an do san diar noch hunerten faan letjer bewenet eilunen an düüsenen faan ünbeweneten. Det san berger, diar ütj a Pasiifik ütjraage. Sodenang as ääkerlun böös knaap.
Kliima
Faan nuurd bit süüd as Jaapan amanbi 2.000 km lung. Sodenang skeelt det kliima uk auer a miaten. Det lingt faan miatag kliima uun't nuurden mä kuul wontern bit tu subtroopen uun't süüden.
Natüür
Jaapan leit diar, huar sjauer kontinentaalplaaden tuupstupe: Det faan Euraasien uun't nuurdwaasten, Nuurdameerikoo uun't nuurden, a Pasiifik uun't uasten an a Philippiinen uun't süüden. Sodenang jaft at diar 240 wulkaaner, di bekäändst as was di halag berag Fuji(jama). An huar't wulkaaner jaft, skal am uk mä eerdbeewrin reegne. Mä det leetst swaar eerdbeewrin uun't juar 2011 räänd en huuch flud auer't lun an hää sjauer atoomstruumuunlaagen uun Fukushima uunstaken maaget. Sok fluden het tsunamis. Uun a harewst kem faan a Pasiifik taifuuner, det san swaar sturmer liküs hurricanes.
Maputo (Prowins)
Det Maputo Prowins (üüb Portugiisk: Província de Maputo) as en prowins uun a süüd faan Mosambik. Uun a nuurd leit det Gaza Prowins, uun a süüd det KwaZulu-Natal Prowins faan Süüdaafrika, uun a süüdwaast Eswatini an uun a waast an nuurdwaast det Mpumalanga Prowins faan Süüdaafrika. At prowins hee 2.507.098 lidj (2017). At hoodsteed as Matola.
Indialing faan Ferwalting
Maputo Prowins hee ian steed (Matola) an sööwen distrikten:
Buksteew
En buksteew as en skrafttiaken faan en alfabeet-skraft. Aal a buksteewen faan en skraftspriak san en alfabeet.
Maputo (Prowins)
Befölkring
At wiar folksteelingen uun 2017, 2007, 1997 an 1980. Efter't folksteeling faan 2007, wiar 585.337 faan a lidj uun't prowins karmen an 640.152 wüfhööd.
Buksteew
Det wurd
Det wurd stamt woorskiinelk faan ualgermaans *bōks uf. Det wiar letj holtklotsen mä ruunen üüb. An steew komt wel faan di madelstreg uun jodiar ruunen.
Eumetazoa
Eumetazoa (faan ualgreks εὖ eu gud + μετά meta auer,efter + ζῷον zóon diart) san diarten mä muar selen an en fääst selstruktuur. Bluas swaampen (Porifera) an Skiiwdiarten (Placozoa) haa jüst so muar selen, oober nian fääst selstruktuur. Tuup hiar jo tu a Echt Diarten (Metazoa).
11. juarhunert f.Kr.
At '''11. juarhunert föör Krast''' begant mä't juar 1100 f.Kr. an häält mä't juar 1001 f.Kr. ap. Mä det juar 1001 f.Kr. hääl uk det 2. juardüüsen f.Kr. ap.
Bläkrook
At Bläkrook (Anchusa arvensis) as en plaantenslach uun det famile faan a Rüchbleeden (Boraginaceae).
1671
Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
ünbekäänd dootem
Dortmund
Dortmund as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen, önj di Arnsberg Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 588.250 inboogere (2019).
Dütsk
Dütsk (Üp Dütsk Deutsch, Fööring Tjiisk, Aamring Sjiisk, Mooring Tjüüsch) es en weestgermaansk Spraak, wat fan ombi 105 Miljoonen Mensken snaket uur, fuarall ön Dütsklön, Uasterrik, di Swaits, Belgien en Luksemborig.
Dreierfögel
A Dreierfögel, draihåls,  draierfink (Jynx torquilla) as en fögel uun't holthakerfamile Picidae.
Hålilönj
Hålilönj (aw Tjüsch: Helgoland, aw Änglisch: Heligoland) as en ailönj önj e Weestsiie än en åmtsfri gemiine önj e Kris Pinnebärj.
RNA
Funktjuun
At RNA saat geneetisk informatjuun faan en sel am tu proteinen.
Schleswig-Holstein IV
At Schleswig-Holstein as en auto- an pasajiirdamper faan a W.D.R.
Mitochondrium
At mitochondrium (faan greks μίτος mítos ‚triad‘ an χόνδρος chóndros ‚kial‘) as en dial faan en sel. Mitochondrien kem bal bi arke eukariot föör, uk bi di minsk.
Funktjuun
Mitochondrien fersurge a selen mä energii, auer jo det moleküül Adenosintriphosphat apbau. Jo haa uk en aanj DNA, det as det mitochondriol DNA.
Sjepteg
At Sjepteg (Dermacentor marginatus) hiart tu a Melen (Acari) an diarmä tu a Koonkern (Arachnida). Hat as nian Insekt.
Silkeborg
Silkeborg as en stää ap Jutlönj. E stää läit önj e mal foon e Regjoon Midtjylland. Deer booge 49.747 manschne (2022). Dåt as e hoodstää foon jü Silkeborg Komuun.
Herning
Herning as en stää ap Jutlönj. E stää läit önj weesten foon e Regjoon Midtjylland. Deer booge 50.565 manschne (2022). Dåt as e hoodstää foon jü Herning Komuun.
Caxito
Caxito as en steed uun a waast faan Angoola. At stood leit amanbi 60 km tu a nuurd faan Luanda, bi de Dande Struum. Det as at hoodsteed faan det Bengo Prowins an det Dande Kreis. Det hee 12.000 lidj.
Ferkiar
Struaten leite tu Luanda tu a süüdwaast an tu Uíge tu a nuurduast.
Breeklem/sö
Brääklem (dütsk: Breklum) es en gimiindi twesken mērsk en geest en kreis Nuurdfriisklön. Uk Borsbüll en Riddorf hiar tö di gimiindi.
Accipiter
Accipiter san en skööl faan Gripfögler (Accipitriformes) uun det famile faan a Hanjügern (Accipitridae). Diar hiar wel son 50 slacher tu.
Legiaring
En Legiaring es di Töhopsteling fan forskeligi Metali, aurdat em hol en senerligi Aart fan "nii Metal" haa wel.
Legiaringen let jam aaft uk swaisi of me Luarten luari.
Limpopo (Prowins)
Det Limpopo Prowins (iar Nuurd Prowins, 1995-2003, Nuurd Transvaal, 1994-1995; üüb Nuurd-Sotho: Porofense ya Limpopo) as en prowins uun de aafrikoons stoot Süüdaafrika. At prowins leit uun a nuurd faan’t lun. Det as efter de Limpopo Struum neemd. Uun a nuurd leit Simbabwe, uun a uast Mosambik, uun a süüduast det Mpumalanga Prowins, uun a süüd det Gauteng Prowins, uun a süüdwaast det Nuurdwaast an uun a nuurdwaast Botsuana. Det hee 5.404.868 lidj (2011). At hoodsteed faan't prowins as Polokwane.
Geografii
De Süüdelk Kiarkreis gungt troch a nuurd faan't prowins. De Limpopo Struum maaget at grens faan't prowins mä Botsuana an Simbabwe. At prowins hee hög grat berger: a Waterberger, Strydpoortberger an Drakensberger uun a süüd an a Soutpansberger uun a nuurd. De subtroopisk nuurd as boskveld mä aafrikoons aapenbruadbuumer an uun a waast san för't miast greden.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:
Iindialing faan Ferwalting
At prowins hee fiiw distrikt-munisipaliteeten:
Befölkring
Det letst folksteeling wiar uun't juar 2011. Efter a resultooten hee't prowins 5.404.868 lidj: 2.880.732 faan a lidj san wüfhööd an 2.524.136 san karmen.
Spriiken
]]
Efter't folksteeling uun't juar 2001, 52,1 % faan a lidj uun't prowins snaaket Nuurd-Sotho, 22,4 % Tsonga an 15,9 % Venda.
Histoore
At prowins wurd 1994 üüs Nuurd Transvaal Prowins grünlaanjen, üüs det nuurddial faan det Transvaal Prowins mä dialen faan a bantustanen Venda, Gazankulu an Lebowa tuplaanjen wurd.
Politiik
Det Limpopo Provincial Legislature as at parlament faan't prowins. Det weelet at kabinet an a premier-minister faan't prowins faan't partei of koalitschuun, wat dön miast lasmaaten uun't parlament hee. A premier-minister faan't prowins sant 2013 as Stanley Mathabatha faan det African National Congress (ANC). Det ANC as sant 1994 det starkst partei uun't parlament.
Dön ual premier-ministern san: Cassel Mathale (2009-2013), Sello Moloto (2004-2009), Catherine Mabuza (22-26 April 2004), Ngoako Ramathlodi (1994-2004).
Wiartskap
At prowins hed uun't juar 2016 en BIP faan 311.686 miljuunen Rand, wat 7,2 % faan't BIP faan Süüdaafrika as.
1766
1766 wiar det seeks-an-söstigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Weedensdai uun de Gregoriaans kalender.
Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
Ünbekäänd Dootem
Santa Clara
Wat menst dü?
Eedelstaal
Eedelstaal uk Nirosta es en Legiaring, fuaral fan Staahl, Kroom en Nikel. Dit Bikeentest es "18/10" me 18% Kroom en 10 % Nikel. Nirosta restet ek sa slim üs Iirsen, bal gaar ek. Nirosta es swaarer tö biaarberi üs Staahl, aurdat dit mal tai es. Böörern lewi ek sa lung, wan em diar fuul Edelstaal me bööret heer.
Edelstaal let höm uk swaisi. Diarfuar jeft et senerligi Elektrooden of Wiir bi Sküülgas-Swaisin.
Jiangsu
Jiangsu (üüb Schiineesk: 江苏省/江蘇省 Jiāngsū Shěng ) as en prowins uun det Folksrepubliik faan Schiina. Det hee 78.660.941 lidj (2010). At hoodsteed faan't prowins as Nanjing.
Geografii
De Jangtse Struum leept troch't prowins an iin uun det Uastschineesk Sia.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:
Dresden
Dresden as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Saksen. Jü stää heet 556.227 inboogere (2020).
Kalmar (Prowins)
Ju Kalmar Prowins (uwe Sweedsk: Kalmar län) is en prowins foon Sweeden. Dat heet 244.670 jude (2018). E häädstää is Kalmar.
Geografii
Kalmar is ju njugentgrotst prowins öön Sweeden.
Öland, dat tweedgrotst ailöön öön Sweeden, is dial foon e prowins.
Stäänge
Dä tiin grotste stäänge öön e prowins sän:
Indialing foon Ferwalting
Ju prowins heet 12 komuune (kommuner):
Taole
E taol foon e jude, dir foon 1970 to 2020 öön e prowins woneden:
C
Wat menst dü?
Sint-Truiden
Sint-Truiden (Fransöösk: Saint-Trond; Limburgsk: Sintruin) as en stää önj Bälgien. Jü stää heet 40.158 inboogere (2016).
Grenaada
Grenaada as en stoot an en eilun faan a Letj Antilen uun a Kariibik, di dial faan a eilunen auer a winj.
Iindialang faan Ferwaltang
Grenaada hää sööwen sarkspalen (üüb Ingelsk: Parishes):
Politiik
Grenaada as sant 1974 lasmoot faan det Commonwealth of Nations.
Jiangxi
Jiangxi (üüb Schiineesk: 江西省 Jiāngxī Shěng ) as en prowins uun det Folksrepubliik faan Schiina. Det hee 44.567.797 lidj (2010). At hoodsteed faan't lun as Nanchang.
Geografii
De Jangtse Struum leept troch't prowins.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:
Aapelbuum
A Aapelbuum (Malus domestica) as en plaant uun det famile faan a Ruusenplaanten (Rosaceae). Faan di slach san en hialer rä suurten aptaanj wurden.
Benguela (Steed)
Benguela, amtelk São Felipe de Benguela, as en steed uun a waast faan Angoola. At stood leit amanbi 430 km tu a süüd faan Luanda, bi a mös faan de Cavaco Struum. Det as at hoodsteed faan Benguela Prowins. Det hee 128.084 lidj (2008).
M
Wat menst dü?
Benguela (Steed)
Histoore
At steed wurd 1617 üüs at Forte de São Filipe de Benguela grünjlaanjen.
N (buksteew)
N of n (ütjspreegen: []) as di 14. buksteew faan't latiinsk alfabeet an en konsonant.
Benguela (Steed)
Ferkiar
Benguela hee en boonhoof, wat en haltesteed üüb det Benguelaboon faan Lobito hen tu Luau as. A boonhoof leit uun a nuurd faan't steed. Üüb det öler sidj faan de Cavanco Struum as en öler boonhoof, de Cavaco Boonhoof. At steed hee uk en fluughuuwen, de Benguela Fluughuuwen (üüb Portugiisk, Aeroporto de Benguela - 17 de Setembro), wat uun a süüd faan't steed leit. Tu a nuurd faan't steed leit uk de Catumbela Fluughuuwen. En struat, de Estrada Nacional 100 leitet efter Lobito, tu a nuurd faan Benguela. At jaft uk en struat, wat efter Namibe, tu a süüduast faan't steed, leitet.
N (buksteew)
Ütjspriak
Det ütjspriak faan N as ei leewen detsalew. Normoolerwiis as't stemhaft an alweolaar, koon oober uun ferbinjang mä en G uk stemhaft an welaar wees.
M
Luke uk diar
M M M M M M M M M M M M M
Teg
{{Taxobox öömrang }}
A Teg (Ixodes ricinus) hiart tu a Koonkern (Arachnida) an as nian Insekt (Insecta).
Hiasplaanten
Hiasplaanten (Ericaceae) san en plaantenfamile uun det kategorii Ericales an hiar tu a bloosenplaanten. Diar jaft at wel amanbi 4.000 ünlik slacher faan.
Onerfamilin
Arbutoideae – Cassiopoideae – Enkianthoideae – Epacridoideae – Ericoideae – Harrimanelloideae – Monotropoideae – Pyroloideae – Rhododendroideae – Vaccinioideae
Altaisk spriaken
Altaisk spriaken san en skööl faan muar üs 60 spriaken mä amanbi 200 bit 230 miljuun spreegern uun Aasien. Di nööm komt faan't Altaibergem.
Iindialang
Jodiar sköölen wurd tuupfaadet tu a Altaisk spriaken, san oober eegentelk ei alt nai mäenööder:
Ferlicht hiar diar noch mä tu, det as oober uk ei seeker:
Meesing
Meesing es en Legiaring, fuaral fan Kööper en Sink. Diareeđer, hur fuul Sink diarbenen es (Fan 20 bit 40 %) falt di Klöör mal forskelig üt. Diar muar Sink, diar leechter uur dit Meesing.
Meesing let höm me Meesingluar uk luari.
1836
1836 wiar det seeks-an-dörtigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Freidai.
Luarten
Luarten es en Legiaring, hur em me luari ken. Luarten- of Luari-Stangen sen fan 75 % Luar en 25 % Ten maaket. Radioluar es fuar't Miist me Laapmerel ütstafiaret, des skel em fuar Luaristangen bitö haa.
Réunion
La Réunion [] of kurt Réunion as en eilun uun a Indisk Oosean, an en bütjluns département an en ferwaltangsregiuun faan Frankrik. Sodenang hiart hat tu a EU.
Bit 1794 hää det eilun Île Bourbon het, oner Napoleon Île Bonaparte, an do bit 1848 weder Île Bourbon.
Cabinda (Steed)
Cabinda as en steed uun en eksklaawe faan Angoola. At stood leit bi a eeg faan’t Atlantik, amanbi 380 km tu a nuurd faan Luanda. Det as at hoodsteed faan Cabinda Prowins. Det hee 186.000 lidj (2006).
Ferkiar
Cabinda hee'n fluughuuwen, de Cabinda Fluughuuwen (üüb Portugiisk, Aeroporto de Cabinda), wat uun a süüd faan't steed leit. Struaten leite tu Belize tu a nuurd faan't steed an tu Muambo uun det Demokraatisk Republiik Kongo tu a süüd.
Kuito
Ferkiar
Kuito hee en boonhoof, wat en haltesteed üüb det Benguelaboon faan Lobito hen tu Luau as. At steed hee uk en fluughuuwen, de Kuito Fluughuuwen (üüb Portugiisk, Aeroporto de Kuito), wat uun a süüd faan't steed leit. En struat leitet tu a uast tu Luena an en öler leitet tu a waast tu Huambo.
Lankerbian
At Lankerbian (Phalangium opilio) as en slach faan Koonkern (Arachnida) uun det famile faan a Phalangiidae.
Aminosüren
Aminosüren san en skööl faan orgaanisk ferbinjangen mä tumanst ian carboxyskööl (–COOH) an ian aminoskööl (–NH2).
Miast ment am mä aminosüren jodiaren, diar uun proteinen föörkem (= proteinogen aminosüren). Jo het α-aminosüren, diar käänt am 20 (+3) faan. Diar san oober noch 400 muar, diar uun a natüür föörkem.
Aminosüren kem ei bluas üüb a eerd föör, jo san uk al üüb komeeten fünjen wurden. An so woort spikeliaret, of diar irgenthuar uun't uniwersum ferlicht leewent as.
Ribosoom
Ribosoomen san grat molekulaar kompleksen faan proteinen an ribonukleinsüren (RNA), diar uun cytoplasma, uun mitochondrien an chloroplasten föörkem. Diar wurd proteinen apbaud, so üs a geenen uun't DNA det föörsä. Enkelt aminosüren wurd efter det geneetisk informatjuun tu grat moleküülkeeden tuupsaat. Ribosoomen san 20 - 25 nm grat.
Funktjuun
Det mRNA auerdrait det informatjuun faan't DNA tu't ribosoom. Det amsaaten faan a mRNA-informatjuunen tu keeden faan aminosüren het translation. Didiar föörgung komt bi aal at labenen föör; hi as en kääntiaken faan leewent, so üs wi det kään.
Grat Antilen
.
Dön Grat Antilen (üüb Ingels: Greater Antilles; üüb Spaans: Grandes Antillas of Antillas Mayores; üüb Fraansöösk: Grandes Antilles; üüb Haitiaans: Gwo Zantiy; üüb Jamaikaans-Kreool: Grieta hAntiliiz) san en skööl faan eilunen, wat uun a Kariibik uun a süüd faan Florida an uun a uast faan Madel-Ameerika leit.
Uganda
Uganda, amtelk Republiik Uganda, (Swahili: []; Ingelsk: []) as en banenstoot uun Uastafrikoo. Trinjam lei a Süüdsudaan, Keenia, Tansania, Ruanda an at Demokraatisk Republiik Kongo.
Uun Uganda woort miast Ingelsk an Swahili snaaket, uun't autonoom könangrik Buganda uk Luganda. Man at jaft diar noch 40 spriaken muar.
Indialang faan Ferwaltang
Uganda hää fjauer regiuunen:
Askorbiinsüren
Askorbiinsüren hää nään klöör an stirem an smääkt en betj sür. Hat as en orgaanisk süren an för a minsk wichtag üs witamiin C. Hoker diar ei nooch faan feit, koon skorbük fu. Diarfaan komt uk di latiinsk nööm: "a-scorbin" ment "jin skorbük". Sialidj hed diar iar böös komer mä, auer jo onerwais nian frisk greenen füng. Trinjam a Nuurdatlantik haa jo do det skorbükskrüüs saamelt.
Föörkemen
Askorbiinsüren komt fööraal uun frisk früchten föör. Citrusfrüchten üs aapelsiinen of sitroonen haa diar rikelk faan, man uk greenkual, witj- an ruadkual. Diaram haa a sialidj iar leewen sürkrüüs mä uun buurd hed.
Menongue
Ferkiar
Menongue hee en boonhoof, wat det aanjstatschuun üüb det Moçâmedesboon faan Namibe hen tu Menongue as. At steed hee uk en fluughuuwen, wat Aeroporto de Menongue het.
Letj Antilen
Dön Letj Antilen ([anˈtɪlən]; üüb Ingels: The Lesser Antilles; üüb Spaans: Antillas Menores; üüb Fraansöösk: Petites Antilles; üüb Papiamentu: Antias Menor; üüb Neederluns: Kleine Antillen) san en skööl faan eilunen uun a uast faan a Kariibik. A eilunen lei twesken dön Grat Antilen an a nuurdeeg faan Süüd-Ameerika. Jo maag at grens twesken a Kariibik an a Atlantik.
Eilunen
Dön Letj Antilen san iin uun tau sköölen (üüb Ingels trii sköölen) onerdiald:
Naatriumklooriid
Naatriumklooriid (saalt) as det naatriumsaalt faan't saaltsüren mä det cheemisk formel NaCl. Hat woort tu köögin brükt.
Letj Antilen
Eilunen föör a Winj
Faan a nuurdwaast tu a süüduast san a eilunen faan detheer skööl:
Eilunen bi a Winj
Faan a nuurd tu a süüd san jo:
Jilin
Jilin (üüb Schiineesk: 吉林省 Jílín Shěng ) as en prowins uun det Folksrepubliik faan Schiina. Det hee 27.452.815 lidj (2010). At hoodsteed as Changchun.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:
1947
1947 wiar det sööwen-an-fiartigst juar faan det 20. juarhunert. At juar begand mä’n Weedensdai uun de Gregoriaans kalender.
Altai (Bergem)
Di Altai (🇷🇺; türkisk: Altay) as en keed faan berger uun Madelaasien, diar bit tu en hööchde faan 4.506 meetern apraage. Hi as son 2.100 kilomeetern lung.
Cytoplasma
Cytoplasma (faan greks κύτος kýtos „kop“ an πλάσμα plásma „ding“) as det, wat en sel faan banen ütjfalt. Trinjam det sel sat det sel-membraan, an uun det sel san di sel-kial an organelen, det san ööder sel-dialen so üs a mitochondrien.
Uun chloroplasten het det cytoplasma stroma.
Öömrang hüs
Wat menst dü?
Poolsk spriak
Poolsk (język polski of polszczyzna) as en slaawisk spriak faan di waastslaawisk twiig. Hat woort fööraal uun Poolen snaaket an as nai mä tschechisk, slowaakisk an sorbisk.
Skraft
Poolsk woort mä latiinsk buksteewen skrewen. Poolsk tuuner fu en ütjspriaktiaken (diakritisk tiaken). Det poolsk alfabeet hää 32 buksteewen. Mä Q, V an X sant 35, jo kem oober bluas uun fräämwurden föör.
A, Ą, B, C, Ć, D, E, Ę, F, G, H, I, J, K, L, Ł, M, N, Ń, O, Ó, P, Q, R, S, Ś, T, U, V, W, X, Y, Z, Ź, Ż.
Hüsstoofmelen
A Hüsstoofmelen (Dermatophagoides) tääl tu a Koonkern (Arachnida) uun det order faan a Sarcoptiformes. Jo slacher uun hüüs het Dermatophagoides pteronyssinus an Dermatophagoides farinae. At jaft amanbi 150 slacher. Jo san 0,1 bit 0,5 mm grat.
ISO 3166-2:GD
1 regiuun oner skül
FSME-wiirus
At FSME-wiirus, FSMEV (ingelsk tick-borne encephalitis virus, TBEV) suragt för meningoenzephalitis an hiart tu't famile Flaviviridae.
Hat woort faan Tegen (Ixodida slacher) auerdraanj.
Di nööm komt faan't huuchsjiisk FrühSommer-MeningoEnzephalitis
Prüket Fisel
At Prüket Fisel (Cirsium vulgare) as en fisel faan det famile Asteraceae.
Audulf
Audulf of Audwulf, (latiinsk: Audulfus) wiar en fresken könang tu tidjen faan't grat fulkenwaanrang. Hi hää wel faan ~600 bit ~630 regiaret. San efterfulger as ei bekäänd, di naist bekäänd könang wiar Aldgillis.
Bedüüdang
Skraftelk tjüchnisen auer Audulf jaft at ei. Man diar san gulstaken mä san nööm üüb fünjen wurden: „AVDVLFVS FRISIA“, an üüb a ragsidj as en latiinsk krüs mä det skraft: „VICTVRIA AVDVLFO“.
Nebraska
Nebraska [nəˈbræskə] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj e mal foon't lönj. Dåt heet 1.934.408 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Lincoln.
Audulf
Bedüüdang
Jodiar gulstaken san fünjen wurden uun Escharen naibi Arnhem, an uk uun Ingelun. Uun det waastfresk saarep Wijnaldum san 2006 muar sok gulstaken fünjen wurden üüb en steed, huar wedenskapslidj efter en ualen fresken könangsool soocht haa. An do as noch ian gulstak fünjen wurden naibi Wiuwert.
Nebraska
Geografii
E diiljstoot läit önj e Great Plains.
Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:
Counties
Nebraska heet 93 counties: Kiik uk deer: List foon counties önj Nebraska
Njoksfleeg
At Njoksfleeg (Scathophaga stercoraria) as en insekt an hiart tu a Twiijügeten (Diptera).
Snöfelstiiner ön Fräärstää
Ön Fräärstää (Dütsk: Friedrichstadt) wiar masi Juuden itüüs, en diar stuunt uk jit en Synagoogi. Üs di jest Sērkhof fan di Juuden tö litj uuren wiar, waar en taust Jen iipenmaaket. Des waar man ön di Taust Wārelkrich gleer maaket, di Stiiner waar omsmeten of wechnomen. Eeđer di Krich heer em forsaacht en maaki dit gur, man dit wiar gaar ek hiilendal tö maaki.
Fan en gurt jüüdisk Gimiindi kām 1938 uk en gurt Pogroomnacht en masi Liir, hoken di Nāzis tö di Juuden dö kür.
Liaoning
Liaoning (üüb Schiineesk: 辽宁省/遼寧省 Liáoníng Shěng ) as en prowins uun det Folksrepubliik faan Schiina. Det hee 43.746.323 lidj (2010). At hoodsteed as Shenyang.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:
Duisbörj
Duisbörj as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen, önj di Düsseldorf Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 498.686 inboogere (2019).
Podkluader
Podkluader (Lemna minor) san en plaantenslach uun det skööl Lemna faan det famile Araceae.
Faard
At faard (formeltiaken v, faan lat. Velocitas) as en grünjmiat uun a mechaanik. Hat sait uun, hü gau ham wat reert. Det faard bereegent ham ütj wai an tidj. Ianhaiden uun't SI-süsteem san meeter per sekund (m/s) of kilomeeter per stünj (km/h).
Noost
Wat menst dü?
Faard
Det gaust faard, wat wi kään, as det faard faan't laacht.
Bestemang
Mä di wai s an det tidj t läät ham det madelt faard v bereegne.
Kronoberg (Prowins)
Geografii
Kronoberg is ju aachtmanst prowins öön Sweeden.
Indialing foon Ferwalting
Sont 1971 heet e prowins 8 komuune (kommuner):
Taole
E taol foon e jude, dir foon 1970 to 2020 öön e prowins woneden:
Ferkiir
Ju Euroopastraot 4 foon Helsingborg to Tornio öön Finlöön laapt döör e prowins.
De jure
De jure as en latiinsken ütjdruk för „efter't gesets, legool, amtelk“;
Hi woorst miast brükt, wan efter't gesets wat föörsen as, wat do oober ei würelk amsaat woort.
Eestlun
Eestlun [ˈe:stlʊn], amtelk Republiik faan Eestlun (üüb Eestnisk: Eesti an Eesti Vabariik), as en lun uun a nuurduast faan Euroopa. Uun a nuurd an a waast leit at Uastsia an uun a uast Ruslun. At lun hee 1.315.944 lidj (1. Janewoore 2016). At hoodsteed as Tallinn.
Geograafisk Laag
Eestlun leit twesken 59.5° an 57.3° (faan a nuurd tu a süüd) an 21.5° an 28.1° (faan a waast tu a uast). At lun as amanbi aachtsis letjer üüs Tjiisklun. At lun dialt grensen mä tau lunen. Det lingst grens (333 km) faan't lun wurt mä Letlun an det kurtst (324 km) mä Rüslun diald. A eeg faan Eestlun bi de Uastsia as 3794 km lung an lingt faan a mös faan de Narva Struum uun a nuurduast tu nai bi Metsapoole uun a süüdwaast.
Struumer
De lingst struum uun Eestlun as de Võhandu Struum, wat sin kwel uun a süüduast faan't lun hee. A struum leept tu a nuurduast iin uun de Lämmijärv (of Warem Sia).
Berger
Eestlun hee bluat letj berger. De huuchst berig faan't lun as de Suur Munamägi (of Grat Ai Berig), wat uun a süüduast faan't lun leit an 318 m huuch as.
Eilunen
Dön fjauer gratst eilunen faan't lun san Saaremaa (2673 km²), Hiiumaa (989 km²), Muhu (198 km²) an Vormsi (93 km²).
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:
Indialing faan Ferwalting
At lun hee 15 lunkreiser (üüb Estnisk: maakonnad)
Histoore
Uun det 13. juarhunert wurd at nuurddial faan Denemark an't süüddial faan't lun faan de Tjiisk Orden besaatet. Efter de Liifluns Krich (1558-1583) wurd at nuurddial dial faan Sweeden an at süüddial dial faan Poolen. Uun det 17. juarhunert fool at süüddial oner sweedsk kontrol.
Faan 1710 tu de Iarst Wäältkrich wurd at Eestlun faan daaling dial faan Rüslun. A nuurddial faan't lun wiar det Eestlun Guwernement an a süüddial wiar dial faan det Liiflun Guwernement. Uun de Iarst Wäältkrich wurd at lun wurd faan det tjiisk armee besaat. Eestlun wurd 24. Febrewoore 1918 suwereen. Det rocht suwereniteet faan Eestlun wurd uun a freihaidskrich (1918–1920) jin’t Sowjetrüslun wonen. A stridjen begand 28. Nofember 1918, üüs at Sowjetrüslun Narva uungreeb. För’t iarst hed jo Eesten üüs uk Leten an leeder de tjiisk baltisk lunsweer, diar uun’t lun efter't aanj faan de Iarst Wäältkrich ferblewen hed, am at lun jin a Rüsen weeret. A Eesten fing halep heerbi föör faan Finlun, Sweeden an Denemark. Al trii lunen säänd trupen, an uk fersurginggüüder. Faan’t sia holep det Royal Navy a Eesten am jo föör’t rüs floot tu bewaarin. Oner’t feering faan generool Johann Laidoner, loket a Eesten, a Rüsen al tu aanj Janewoore 1919 faan’t lun tu driiwen.
Politiik
A president faan't lun sant de 11. Oktuuber 2021 as Alar Karis. 2016-2021 wiar Kersti Kaljulaid at president.
1821
1821 wiar det ian-an-twuntigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Mundai.
Dublin
Dublin ([ˈdʌblɪn]; Irisch: Baile Átha Cliath [ˈbˠalʲə aːhə ˈclʲiə]) as jü hoodstää foon Irlönj än iinj foon 31 countys önjt lönj önjt regioon Leinster. Deer booge 1.173.179 manschne (2016).
Geografii
Di Liffey Struum låpt döör e stää.
Lestall
Lestall wiar en Grünmaat üp di Ailön Söl'. Dit Maat es bluat fuar Ingilön brükt uuren, en es üp Söl' brükt uuren fan di Jaar 1777. En 1803 es di Maat anert uuren, aurdat mani Ingis önergingen.
Maritime (Regiuun uun Toogo)
Det Maritime Regiuun (üüb Fraansöösk: La Région Maritime) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Toogo. At regiuun leit uun a süüd faan’t lun. Uun a nuurd leit det Plateaux Regiuun, uun a uast Beniin, uun a süüd at Atlantik an uun a waast Ghaana. Det hee 2.599.955 lidj (2010). At hoodsteed faan't regiuun as Lomé.
Sian
Toogosia an Vogansia, wat uun a süüd faan't regiuun lei.
Struumer
De Mono Struum bildet at uastgrens faan't regiuun mä Beniin.
Indialing faan Ferwalting
Det Maritime Regiuun hee sööwen prefektüüren. At steed Lomé as uk en komuun.
Befölkring
6. Nofember 2010 jeew at en folksteeling uun Toogo. Efter a resultooten hee det Maritime Regiuun 2.599.955 lidj: 1.351.601 faan a lidj san wüfhööd an 1.248.354 karmen. A miast mensken (61.9 prusent) uun't regiuun lewe uun a steed. Maritime as det iansig regiuun uun Toogo, huar a miast mensken uun a steed lewe.
Swaisi
Leechtböög-Swaisi
Di Noom Leechtböög-Swaisin kumt diarfan, dat iin ön san Giraat di Wekselstroom likrochtet en dialspanet uur, dat di Stroom-Starkhair sticht. Di Minusklamer fan't Giraat uur ön dit Iirsen fastmaaket, den da kumt ön di Plustang en Elektroodi. Wan em nü di Elektroodi nai bi dit Iirsen halt, da springt diarfan Materiaal (Elektroonen) hentö dit Iirsen, en des jit di Leechtböög. Di Swais-Stair uur mal wārem, en diar kumt Materiaal fan di Elektroodi iin. Achterön heer em en Swaispunkt of en Swaisreeg maaket, dit kumt üp ön.
Dit Prinsiip es mal iinfach: Aarber = Spaning x Stroomstarkhair, Watt = Volt x Ampere
Dit jit:
Di Stroomstarkhair (Ampere) maaket di Wāremker en di Leechtböög. Diar hooger di Starkhair es, diar tjuker ken dit Iirsen wiis.
Di Leechtböög es mal ring fuar di Oogen, diar ken em blinj fan uur. Dit skel em oler söner Oogensküül maaki. In ön di Leechtböög sen uk gifiarelk UV- en Infraruar-Straalen, dānen fuaral ön di Sken Skaaren en Kraankern maaki ken. Bi't Swaisin flö Funken ombi, dānen aur düüsend Graad wārem wiis ken. Hunskern, Sküülkluađern en en gur Aurlech, wat em maaket, sen aliweegen Plicht.