cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kosowo
Kosowo (uk di Kosowo of det Kosowo;, ) täält üs De-facto-regime an as en republiik uun Süüduasteuroopa. Diar lewe sowat 1,7 miljuun minsken, det hoodstääd as Priština.
Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:
Üürs
E üürs is ian foon e fjauer iirstide. Dat kamt eefter wonter än feer somer. Öön e nöördhualefkuugel fangt dat öön Märts öön, man öön e saadhualefkuugel fangt dat öön Septämber öön.
Palo Alto
Palo Alto as en stääd uun't Santa Clara Valley (Silicon Valley) uun Kalifornien, USA, nai bi San Francisco an hiart tu't Santa Clara County.
Aarebaarin
Aarebaarin (Ciconiidae) san det iansagst fögelfamile uun't order faan a Straalfögler (Ciconiiformes). Diar jaft at 19 slacher faan.
Sköölen
Anastomus – Ciconia – Ephippiorhynchus – Jabiru – Leptoptilos – Mycteria
1770
1770 wiar det sööwentigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Mundai uun de Gregoriaans kalender.
Banaanen
Banaanen (Musaceae) san en plaantenfamile mä 35 bit 42 slacher uun det kategorii Zingiberales.
Christoph Martin Wieland
Christoph Martin Wieland (* 5. September 1733 uun Oberholzheim bi Biberach an der Riß; † 20. Janewoore 1813 uun Weimar, Sachsen-Weimar-Eisenach) wiar en tjiisk dachter, auersaater an ütjduer tu’t tidj faan’t Apkleering.
Liikenskep
En Liikenskep es sawat üs en Liikenwain, bluat fuar di See. Masi Liren wel ek üp Lön' bigreewen uur, wan ja stürewen sen, di maat forbronen uur, en jaar Eesken skel iin ön di Nuurđsee kum. Fuar sok Liren uur Liik üp See önböören. Hat jeft Reederiien, dānen en Skep haa, hur di Eesken me wechfaart uur. Des es da en Liikenskep, en üp Söl' es dit di Ekke Nekkepen.
Galileo Galilei
Galileo Galilei (ütjspriik: [ɡaliˈlɛːo ɡaliˈlɛi]; * 15. Febrewoore 1564 uun Pisa; † 29. Deetsember 1641 / 8. Janewoore 1642 uun Arcetri bi Florens) wiar en italjeensken uniwersaalgeliarden. Hi wiar filosoof, matemaatiker, inschenöör, füsiker an astronoom. Fölen faan sin entdekingen, fööraal uun‘t mechaanik an uun‘t astronomii, wurd üüs rewolutschoneer tääld. Hi foon det nei metoode ütj, wat natüür troch’t kombinaschoon faan eksperimenten, meedingen an matemaatisk analüsen tu forsken an wurd diarmä ian faan dön wichtigst begrünjigern faan dön neitidjelk eksakt natüürwedenskapen. Bekäänd wurd hi uk diardöör, dat det Katoolisk Sark ham feruurdialet, wat hat iarst 1992 turagnaam.
Liikenskep
Luki uk jir
Di Reederii fan tau Liikenskeepen ön't Nat
Kaater
A Kaater (Felidae) san en famile faan Tetjdiarten (Mammalia) uun't order faan a Ruuwdiarten (Carnivora).
Jakob Tholund
Jakob Tholund (* 29. August 1928 uun Guatang, † 8. Maarts 2022 uun Kiel ) wiar en feringen skuulmääster, regiunaalhistooriker an skriiwer.
Groß Grönau
Groß Grönau as en gemiine foont Åmt Lauenburgische Seen önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E gemiine läit önjt norden foon e kris. Dåt heet 3765 inboogere (2020).
Jakob Tholund
Jakob "Joope" Tholund hää filosofii, teologii, literatüürwedenskap an histoore uun Kiil an Freiburg studiaret. Üs skuulmääster wiar hi uun a gang uun A Wik, Flensborag an St. Peter-Ording. Tuleetst wiar'er direkter faan't Gymnasium Insel Föhr (daalang Eilun Feer Skuul )
Jakob Tholund hää flook regiunaalhistoorisk buken an artiikler skrewen an hää ham uun flook positsioonen för't fresk spriak an kultüür iinsaat.
1774
1774 wiar det fjauer-an-sööwentigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Saninj uun de Gregoriaans kalender.
Jülmoune
Jülmoune as di tweelewte moune foon et iir. E noome foon e moune kamt üt dåt üüljdånsch uurd iūl än dåt üüljfrasch uurd mōnath. E moune håt uk Detsämber; dåtheer uurd kamt üt et Latiinsch (mensis) December. Et as di jarste moune foon Wunter önj e Nordhuulewkuugel än di jarste moune foon Samer önj e Söödhuulewkuugel. Uk sü önj diheere moune as e Wuntersanwiinj önj e Nordhuulewkuugel än e Samersanwiinj önj e Söödhuulewkuugel. Et heet 31 deege.
Fiirdeege
Fiirdeege önj diheere moune san:
1710
1710 wiar det tjiinst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Weedensdai uun de Gregoriaans kalender.
Groß Pampau
Groß Pampau as en gemiine foont Åmt Schwarzenbek-Land önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E gemiine läit önjt sööden foon e kris. Dåt heet 149 inboogere (2020).
Karl Friedrich Kielmeyer
Karl Friedrich Kielmeyer (* 22. Oktuuber 1765 uun Bebenhausen; † 24. September 1844 uun Stuttgart) wiar en tjiisk meedisiiner, natüürforsker, cheemiker an teoreetisk bioloog.
Leewent
Kielmeyer studiaret faan 1773 bi’t Karlskuul uun det Solitude Sloot bi Gerlingen, wat 1775 üüs Karlsakademii tu Stuttgart ferlaanjen an uun Deetsember 1781 tu det Huuch Karlsskuul heewen wurd. Sin stuudium hee'er diar 1786 mä det dokterwerk Auer Cheemisk Eegenskapen faan Mineraalweeder ufslööden. Oner sin promootschuun werket Kielmeyer bi det Huuch Karlsskuul üüs skuulmääster för natüürwedenskapen. Hi hee sin wedenskapelk werken bi't Georg-August-Universiteet Göttingen ütjwidjet. Do haa Johann Friedrich Blumenbach, Georg Christoph Lichtenberg an Johann Friedrich Gmelin ham holpen, dat hi diar sin onerschükangen trochfeer küd. 1790 wurd'er bi det Huuch Karlsskuul skuulmääster för soologii an mäkuraatöör faan det natüürhistoorisk saamling faan’t skuul. Sant 1792 wiar Kielmeyer prufeser för chemii bi det Huuch Karlsskuul. Efter slütjing faan’t Karlsskuul wurd hi 1796 üüs prufeser för chemii an botaanik bi’t Uniwersiteet Tübingen berepen. 1804 wurd hi faan hertooch Friedrich beüübdraanjen, de nei botaanisk guard uun Tübingen uuntuleien. 1816 kaam hi üüs direktöör faan dön köningelk wedenskapelk saamlingen (det köningelk bibleteek, de botaanisk guard, dön ualdoomer-, möns- an naturaaliensaamlingen) efter Stuttgart turag. Faan 1817 werket hi uk üüs stootsriad uun Stuttgart.
Gäärshopern
Gäärshopern (Caelifera) san en onerorder faan insekten. Tuup mä a Hopern an staapken (Ensifera) hiar jo tu a Hopern (Orthoptera).
Fresken (fulk)
A Fresken san en fulk, diar bi at Nuurdsiaküst faan Sjiisklun an a Neederlunen lewet. Uun bias lunen san's üs en manertaal gudkäänd. En germaans fulk (latiinsk Frisii of greks Φρείσιοι) as al sant ualang tidjen bekäänd.
Histoore
Auer a Fresken skraft tu't iarst tooch Pytheas faan Massalia, di am 325 f.Kr. det regiuun faan't Sjiisk Bocht beraiset hää. Hi skraft uk faan Abalus (Halaglun).
Tacitus skraft uun sin buk Germania auer a Frisii üs en germaansen stam, diar hi tuup mä a Saksen an Chauken Ingaevones näämt. Jo skel uun't nuurden faan't röömsk prowins Germania inferior lewet haa.
Faan't 4. bit 8. juarhunert wiar det tidj faan't Fresk Rik, at wiar uk det tidj faan't grat fulkenwaanrang. Ferlicht san Fresken tuup mä Saksen tu Britannien taanj. Det spriakwiis faan Kent skal nai mä't Waastfresk wees.
Fresk Freihaid (1101-1498)
Üs Fresklun oner a Franken kaam (efter 734), skul a Fresken jo oober jin a wikingern trochsaat, diar faan nuurden kaam. Diaram sost jo nään militeersiinst för a Franken leewre. An uk uun a kemen juarhunerten blääw jo hör aanj her, wiar nian föörsten, bluas di keiser onersteld. Det saien hed a redjeven, det wiar weelet riadjiwern faan en lungemeen. Tu best tidjen so am't juar 1300 wiar diar 27 lungemeenen, diar jo tu a Sööwen Fresk Sialunen tuupslood. Arke juar tu Pingster wiar diar en grat fersaamlang faan a opersten bi a Upstalsboom naibi Auerk. Jo fersoocht, det ual fresk rocht, diar uun a 17 kesten an 24 lunrochten apskrewen wiar, amtusaaten, man det hää nimer loket. Am 1500 ging't tu aanj mä't fresk freihaid. Det hed uk föl mä a pest an mä swaar sturemfluden tu dun. Uun Uastfresklun auernaam a groofen (Edzard I.) det ruder.
Waast-, Uast an Nuurdfresken
Uun't madelääler bruch Fresklun ütjenööder. Üs a Hanse apkaam, ferlus a Fresken at hanelsmäächt auer a Nuurdsia. Daalang as Waastfresklun en prowins faan a Neederlunen, Uastfresklun en regiuun uun't bundeslun Niidersaksen an Nuurdfresklun en lunkreis uun Schleswig-Holstian. A Fresken hual oober widjer tuup an hual ferbinjang mä a Fresk Riad. Man jo haa komer an onerhual jo mäenööder uun hör aanj spriakwiis, auer waastfresk, saaterfresk an nuurdfresk daalang böös widj ütjenööder lei.
ISO 3166-2:MR
Bei dieser letzten Aktualisierung wurde der Code für Nouakchott gelöscht, nachdem der Hauptstadtdistrikt aufgeteilt worden war.
1Hauptstadtdistrikt
ISO 3166-2:GE
Futnuuten
Luke uk diar:
Däänsk
Däänsk as det skandinaawisk spriak faan Denemark, woort oober uk uun en hiale rä ööder lunen snaaket.
Reinhard Jannen
Reinhard Jannen (* 1955 uun Noorsaarep/Oomram) as en spriakwedenskapsmaan an werket bi't Ferring Stiftang uun Aalkersem üüb Fer. Hi as uk archiwaar faan't Amt Feer-Oomram.
1778
1778 wiar det aacht-an-sööwentigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Tüürsdai uun de Gregoriaans kalender.
Dassa-Zoumé (Steed)
Dassa-Zoumé as en steed uun de aafrikoons stoot Beniin. At steed leit uun a nuurduast faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Collines Department an det Dassa-Zoumé Komuun. Det hee 29.461 lidj (2013).
Groß Sarau
Groß Sarau as en gemiine foont Åmt Lauenburgische Seen önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E gemiine läit önjt nordååsten foon e kris. Dåt heet 1013 inboogere (2020).
Tota (Steed)
Tota, uk Dogbo-Tota as en steed uun de aafrikoons stoot Beniin. At steed leit uun a süüduast faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Couffo Department an det Dogbo Komuun. Det hee 41.341 lidj (2013).
Sandesberag
Beskriiwang
Di Sandesberag leit üüb a nuurdfresk geest, det ment, sin materiool as uun't Saale-istidj faan istonger tuupsköwen an uun't Weichsel-istidj amspeeld wurden. So liket hi daalang en berag, auer det lun trinjam stark uffäält.
Di Sandesberag as uk en grääfhuug, huar boowenüüb en grat stianplaad leit.
Kukütjen
Kukütjen (Cuculidae) san det iansagst fögelfamile uun det order faan a Kukütjfögler (Cuculiformes). Diar jaft at sowat 140 slacher faan, an auer 50 slacher warep hör ai uun en frääm nääst.
Sköölen
Cacomantis – Carpococcyx – Centropus – Cercococcyx – Ceuthmochares – Chrysococcyx – Clamator – Coccycua – Coccyzus – Coua – Crotophaga – Cuculus – Dasylophus – Dromococcyx – Eudynamys – Geococcyx – Guira – Hierococcyx – Microdynamis – Morococcyx – †Nannococcyx – Neomorphus – Pachycoccyx – Phaenicophaeus – Piaya – Rhamphococcyx – Rhinortha – Scythrops – Surniculus – Taccocua – Tapera – Urodynamis – Zanclostomus
Saarlönj
Saarlönj as en bundeslönj foon Tjüschlönj. Et bundeslönj läit önjt weesten foont lönj. Deer booge 990.509 manschne (2018). E hoodstää foont bundeslönj as Saarbrücken.
Stääse
Da tiin grutste stääse önjt bundeslönj san:
Grove (Slaswik-Holstiinj)
Grove as en gemiine foont Åmt Schwarzenbek-Land önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E gemiine läit önjt sööden foon e kris. Dåt heet 236 inboogere (2020).
1787
1787 wiar det sööwen-an-tachentigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Mundai uun de Gregoriaans kalender.
Weestfriisk
Weestfriisk (üp Weestfriisk: Frysk of Westerlauwersk Frysk) es en friisk Spraak wat ombi 400.000 Liren Weestfraschlönj spreek.
Klasifikatsjoon
Weestfriisk jert tö jen Famiilie me üđer friisk Spraaken sa üs, Saterfriisk en uk Nuurđfriisk. Uk me di angelsakisk Spraaken sa üs Engelsk of Skotsk hinget Weestfriisk töhop.
Angelsaksen- en Friisenspraaken sen töhop en Spraakenker iin ön di germaansk Spraakenker.
Aurdat di Weestfriisen fuul me Neđerlönsken snaki, heer höör di Spraak uk diarhen foranert.
Spraaken-Areaal
Di weestfriisk Spraak uur ön di neđerlönsk Prowins Fryslân spreeken. Ön't Fastlön uur di Spraak ön di Gimiindi Weststellingwerf ek üs Mooterspraak snaket. Ön di Gimiinden Kollumerlön, It Bilt (Gimiinde Waadhoeke) en Ooststellingwerf uur Weestfriisk uk üs Mooterspraak iinseet. Ön di Ailönen uur di Spraak ön di Weester- en di Uasterdiil fan Skylge sa üs uk ön dit Ailön Skiermûntseach spreeken. Ön't Groningerlön es di Spraak ön di Tērpern Marum, De Wülp en De Pein tö hiir.
Spreekwiisen
Fan Weestfrasch jeft et aacht Spreekwiisen. Noardhoeksk, Klaaifrysk, Wâldfrysk en Súdwesthoeksk sen di gurter Spreekwiisen, wat fuul spreeken uur. Di Spreekers fan des fjuur Spreekwiisen ken enachtler gur forstuun. Noardhoeksk es en Aurgungs-Spreekwiis mung Klaaifrysk en Wâldfrysk. Fan Noardhoeksk uur aaftjens sair, dat et en Slach fan Klaaifrysk es.
Da jeft et jit fjuur litjeri Spreekwiisen, Skylgersk, Aastersk, Hylpersk en Skiermûntseagersk. Des uur ek fan muar üs 1000 Liren spreeken. Aurdat des Spreekwiisen mal fuar jam salev sen, haa ja uk masi Ainaarten en uur fan di üđer Weestfriisen ek sa iinfach forstönen.
Tal fan Spreekers
Di Spreeker uuni fuaral ön di Prowind Fryslân. Des heer 653.953 Iinuuners (Oktoober 2021). Fuar 53,6 % es Weestfriisk jaar Mooterspraak, en dit sen da ombi 350.000 Liren.
Ön't Groningerlön keen jit ombi 3.000 Liren Weestfriisk üs Mmoterspraak. Ombi 150.000 Liren haa Weestfriisk üs jaar taust Spraak. Trinjom di Prowins sen jit muar Spreekers, man diar jeft et niin rocht Talen tö.
Fan di 653.953 Mensken ön di Prowins ken 94% Friisk forstuun, 74% ken uk snaki, 77% ken Friis lees en 30% ken dit uk jit skriif.
Histoorie
Weestfriisk es fan Ualfriisk kemen. Merelfriisk uur tö dit Weestfriisk mung 1550 en 1680 sair. Fan di Spraak jeft et diarfuar niin Grünj, man tö des Tir waar maning Saaken skrewen, wat nöörig fuar di Spraak sen. Fuaral Gysbert Japicx es bit deling jit bikeent.
Di Skriiwing wat em bit deling keent es 19. Jaarhönert töhopkemen. Diarfuar haa Autooren sa üs Waling Dykstra fuul dönen. Des noom di Aarber fan Gysbert Japicx üs Bāsis fuar sin Skriifwiis.
Standardfriisk
Ön't 17. Jaarhunert begent Gysbert Japiks en aarneri en ain Skriifwiis üt. Des waar da ön dit 19. Jaarhönert fiiđer ütbecht fan Joast Hiddes Halbertsma. Hi braacht sin Skriifwiis 1834 üt.
en hiili Reeg fan Elementi, wat Halbertsma en Japiks üttaacht her waar 1879 ön di Selskipsstavering, wat üs di jest Skriifwiis fan't Amt fastlair waar. 1948 kām di Akademystavering üt, wat jitcen Forbeetering fan di Selskipsstavering wiar. Ön't Jaar 1980 kām di Steatestavering üt, wat jit ön Gang es. 2015 waarxdit en bet eeđeraarbert.
Wat deling üs Standardfriisk bikeent es kumt fuaral fan di Spreekwiisen Kloaifräisk en Wooldfräisk, di gurtest Spreekwiisen fan Weestfriisk.
Jir es en Tabel me Standardfriisk en di fjuur gurter Spreekwiisen:
Ön dit weestfriisk Alfabeet uur di Bokstaawen "q" en "x" bluat fuar Persoonennoomen nomen.bi di Skreftspraak kum ja ek fuar.
Sa uur di Bokstaav "y" fuar en Aart fan "i" nomen, sa üs em dit bi "ympulsyf" se ken. Dit "c" uurxaliining üs "ch" iinseet. Di Bokstaawen "v", "z" en "ch" kum oler tö Bigening fan en Uurt fuar, sa üs niin Uurt me "g" jenigi ken.
Groß Schenkenberg
Groß Schenkenberg as en gemiine foont Åmt Sandesneben-Nusse önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E gemiine läit önjt norden foon e kris. Dåt heet 570 inboogere (2020).
Somer/hf
E somer is dat woormst iirstid foon't iir. Dat kamt eefter üürs än feer harewst. Öön e nöördhualefkuugel fangt dat öön Juunii öön, man öön e saadhualefkuugel fangt dat öön Desämber öön.
Sagen und Erzählungen (Johansen)
Sagen und Erzählungen as en saamlang faan ual staken üüb öömrang uun det buk "Die nordfriesische Sprache nach der Föhringer und Amrumer Mundart" faan Christian Johansen.
Omusati (Regiuun)
Omusati as en regiuun uun de aafrikoons stoot Namiibia. At regiuun leit uun a nuurd faan’t lun. Det as efter de Mopane Buum (üüb Ovambo, omusati) neemd. Uun a nuurd leit Angoola, uun a nuurduast det Ohangwena Regiuun, uun a uast det Oshana Regiuun, uun a süüd an waast det Kunene Regiuun. Det hee 243.166 lidj (2011). At hoodsteed as Outapi.
Geografii
A süüd faan't regiuun as dial faan de Etosha Natschunaalpark.
Spriiken
Efter det 2011 folksteeling wurt det Ovambo Spriik uun 96 prosent faan hüshualer uun’t regiuun spreegen.
Gudow
Gudow as en gemiine foont Åmt Büchen önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E gemiine läit önjt ååsten foon e kris. Dåt heet 1672 inboogere (2020).
Poelela Laguun
Det Poelela Laguun as en laguun uun a süüduast faan Aafrika. At laguun leit uun a süüd faan Mosambik, uun det Inhambane Prowins, amanbi 160 km nuurduast faan’t steed Xai-Xai. Det hee en grate faan 65 km² an as madelmiatig 13,7 m jip. En 75 km lungen kanool ferbant a sia mä de Indisk Ootseaan. At muarhaid faan a fasker uun’t laguun san tilapia rendalli an tilapia mossambica.
1715
1715 wiar det füftanjst juar faan det 18. juarhunert.
Stianpöber
Wat menst dü?
Kadüül
At Kadüül, Kaatüül, kåtööl (Asio flammeus) as en fögelslach uun't famile faan a kadüülen (Strigidae).
1791
1791 wiar det ian-an-neegentigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Saninj uun de Gregoriaans kalender.
Serval
Di serval (Leptailurus serval) as en slach faan madelgrat wil kaater an lewet uun Afrikoo. Hi as di iansagst slach uun det skööl Leptailurus.
Onerslacher
efter: Wikispecies
Hüsdiart
Servals kön mä hüskaater krüsagt wurd. Diar komt det Savannah-kaat bi ütj. Hat as en gudkäänd ras.
Det iarst generatjuun faan son krüsang het F1. Di uundial faan't wil kaat as tuiarst 50% an namt mä a leeder generatjuunen uf. Savannah-kaater wurd efter di uundial iindiald: För a generatjuunen F1 bit F4 täält det kaat noch üs wil diart, an diar tääl was bestemangen för't hualen faan wil diarten. Savannah-kaater san böös jüür, för en F5-diart wurd EUR 500 an muar betaalet.
Fassmer FPB 28
En Tolskep uur brükt fuar üp di Grensen üptöpasi, en dat nemmen Kraam naa Dütsklön' bringt, wat diar ek hen skel. Dit ken Droogen wiis of uk Waapen en forskelig üđer Kraam. Fuar hok Saaken skel uk Tol bitaalet uur wan di mebraacht uur, en da skel di Tol-Amtslir hol kasiari. Zoll es en dütsk Uurt, fuar Söl'ring kür em bal beeter dit deensk Uurt "Skat" binüti, wat diar fuar't Miist fuar Stjüüren nomen uur. "Tol" sair Maike Ossenbrüggen man uk, da skul dit noch pasi.
Törstig
Di Tanks ken 11.000 Liter Skepsdiesel me langs fö. Diarme faart san Skep da 540 Seemiilen, dit sen ombi 1.000 km.
Crassulaceae
Crassulaceae san en plaantenfamile uun det kategorii faan a Saxifragales. Sok plaanten haa böös schok bleeden, huar jo weeder uun saamle kön.
Süstemaatik
efter Thiede an Eggli :
An do san diar noch hybriden :
Sakété (Steed)
Sakété as en steed uun de aafrikoons stoot Beniin. At steed leit uun a süüduast faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Plateau Department. Det hee 43.541 lidj (2013).
Uwe-Dün
At Uwe-Dün, Uwedünem as mä 52,5m di huuchst ponkt üüb Sal an ään faan a huuchst ponkter uun Nuurdfresklun.
1716
1716 wiar det seekstanjst juar faan det 18. juarhunert.
Uwe-Dün
Beskriiwang
Det dün leit sowat 1 km uun't waasten faan Kaamp an 300 m uasten faan't Ruad Klaf. Auer en holtträäp mä 110 tremen könst dü diar apüüb kem. Faan diar boowen heest dü en fein ütjsicht auer di nuurdelk dial faan Sal. Bi gud weder könst dü uk Rømø an det däänsk fäästlun sä.
Det dün hää hör nööm füngen efter Uwe Jens Lornsen (1793–1838), di stridjer för en ianag Schleswig-Holstian.
Harewst/hf
E harewst is ian foon e fjauer iirstiden. Dat kamt eefter somer än feer wonter. Öön e nöördhualefkuugel fangt dat öön Septämber öön, man öön e saadhualefkuugel fangt dat öön Märts öön.
1798
1798 wiar det aacht-an-neegentigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä'n Mundai uun de Gregoriaans kalender.
Kara (Regiuun uun Toogo)
Det Kara Regiuun (üüb Fraansöösk: La Région de la Kara) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Toogo. At regiuun leit uun a nuurd faan’t lun. Uun a nuurd leit det Savanes Regiuun, uun a uast Beniin, uun a süüd det Centrale Regiuun an uun a waast Ghaana. Det hee 769.940 lidj (2010). At hoodsteed faan't regiuun as Kara.
Struumer
De Kara Struum leept troch't regiuun.
Natschunaalparken
Dial faan de Keran Natschunaalpark leit uun't regiuun.
Indialing faan Ferwalting
Det Kara Regiuun hee sööwen prefektüüren.
Befölkring
6. Nofember 2010 jeew at en folksteeling uun Toogo. Efter a resultooten hee det Kara Regiuun 769.940 lidj: 393.829 faan a lidj san wüfhööd an 376.111 karmen. A miast mensken (76 prusent) uun detdiar regiuun lewe üüb’t lun.
Sjineesk spriaken
A sjineesk spriaken of uk sinitisk spriaken san ään twiig faan a sinotibetisk spriaken, di ööder twiig san a tibetobirmaansk spriaken.
A miast spreegern hää det huuchsjineesk, hat woort uk mandarin näämd of ianfach sjineesk.
Spriakwiisen
Di ferskeel tesken a sjineesk spriaken as so grat, dat jo enööder ei ferstun kön. Man jo kön enööder skriiw, auer jo aaltumaal detsalew sjineesk skraft brük.
Ibeerisk Hualeweilun
At Ibeerisk Hualeweilun of uk Pyreneenhualeweilun as di dial faan Euroopa süüdwaastelk faan a Pyreneen. Diar lei Spoonien, Portugal, at föörstendoom Andora an Gibraltaar.
Harewst
At wurd harewst komt faan Ualgermaans *harbistaz (Ualfresk: herfst), wat faan Uur-Indogermaans *kerp- (“plooke”) komt.
Sinotibeetisk spriaken
A sinotibeetisk spriaken san mä muar üs 1,3 miljaarden spreegern det öödergratst spriakfamile üüb a eerd. Diar hiar 338 spriaken tu an wurd uun Sjiina, uun't Himalayaregiuun an Süüduastaasien snaaket.
Erongo
Erongo as en regiuun uun de aafrikoons stoot Namiibia. At regiuun leit uun a waast faan’t lun. Uun a nuurd leit det Kunene Regiuun, uun a nuurduast det Otjozondjupa Regiuun, uun a süüduast det Khomas Regiuun an uun a süüd det Hardap Regiuun. Det as efter de Erongo Berig neemd. Det hee 150.400 lidj (2011). At hoodsteed as Swakopmund.
Harewst
A Harewst uun Musiik
De italjeens komponist Antonio Vivaldi stääld a harewst uun sin werk Dön Fjauer Juarstidjen diar:
Batumi
Batumi (of Batum; ) as en huuwenstääd bi't Suart Sia an hoodstääd faan Adschaarien uun Georgien mä 152.839 iinwenern (2014).
Erongo
Geografii
Det Erongo Regiuun as de seekstgratst regiuun uun Namiibia. At regiuun leit amanbi twesken 20° an 24° (faan a nuurd tu a süüd) an twesken 13° an 17° (faan a waast tu a uast). De Süüdelk Kiarkreis gungt troch a süüd faan at regiuun. A eeg faan't regiuun as amanbi 320 km lung.
1719
1719 wiar det njüügentanjst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Söndai uun de Gregoriaans kalender.
Erongo
Berger
De huuchst berig uun Namiibia, de Königstein, wat üüb a Brandberg as, leit uun a nuurdwaast faan't regiuun. Öler berger üüb a Brandberg san det Horn (2519 m) (de naisthuuchst berig) an det Numasfels (2518 m) (de traadhuuchst berig). Öler berger uun't regiuun san de Hohenstein (2319 m), Erongo Berig (2219 m), Omburg (2073 m), Otjipateraberg (1989 m), Witwatersberge (1861 m), Grootberg (1846 m) an Spitzkoppe (1728 m). Letjer berger san de Messum Kraater (726 m) an a Vogelfederberg (527 m).
Höölin
Nai bi de Erongo Berig lei tau höölin: det Paula Hööle an det Phillip Hööle.
Natschunaalparken
A süüd faan't regiuun as dial faan de Namiib-Naukluft Natschunaalpark. De Dorob Natschunaalpark lingt loongs a eeg faan de Ugab Struum hen tu a süüd faan de Kuiseb Struum.
Struumer
De Ugab Struum bildet dial faan't grens mä det Kunene Regiuun. De Omaruru Struum leept troch a nuurd iin uun't Atlantik tu a nuurd faan a Kap Farilhao. De Swakop Struum an de Kuiseb Struum luup troch a süüd iin uun de Walvis Bocht.
Indialing faan Ferwalting
At regiuun hee 7 woolkreiser:
Spriiken
Efter det 2011 folksteeling wurt det Ovambo Spriik uun 39 prosent faan hüshualer uun’t regiuun spreegen.
Kent
Kent as en groofskap uun Süüd Uast Ingelun. Trinjam lei East Sussex, Surrey an Grat London an üüb a ööder ääg faan a Thems det groofskap Essex. Di Eurotunnel ferbanjt Kent mä Frankrik.
Distrikten
Tu Kent hiar twaalew Districts an ian unitary authority:
Coptodon rendalli
Coptodon rendalli (of uk Tilapia rendalli) es en slach fasker uun det famile Cichlidae. Hi lewet uun't uastelk an süüdelk Afrikoo.
1792
1792 wiar det tau-an-neegentigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Söndai uun de Gregoriaans kalender.
Güster (Lauenborj)
Güster as en gemiine foont Åmt Büchen önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E gemiine läit önjt sööden foon e kris. Dåt heet 1300 inboogere (2020).
Hopern an staapken
Hopern an staapken (Ensifera) like a gäärshopern, san oober en aanj onerorder faan insekten. Jo hiar tu det order faan a hopern (Orthoptera).
Gülzow (Lauenborj)
Gülzow as en gemiine foont Åmt Schwarzenbek-Land önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E gemiine läit önjt sööden foon e kris. Dåt heet 1313 inboogere (2020).
Buumleopaarden
Neofelis  as en skööl faan Grat Kaater (Pantherinae). Diar jaft at man tau slacher faan, diar uun Süüduastaasien lewe. Jo het uk Buumleopaarden.
Monroe County (New York)
Monroe County as en county uun di US-bundesstoot New York. Det ferwaltang sat uun Rochester.
Oreochromis mossambicus
Oreochromis mossambicus (of uk Tilapia mossambica) as en slach fasker uun det kategorii faan a Cichliformes. Hi lewet uun a struumer Sambesi, Shiré, Limpopo an bi a küst tesken at Sambesidelta an Port Elizabeth uun Süüdafrikoo. Hi woort uk aptaanj tu iidjen.
Juarstidj
A juarstidjen dial at juar uun onerskiaselk dialen iin efter klimaatisk of astronoomisk eegenskapen. Uun föl dialen faan a wäält jaft at fjauer juarstidjen (nemelk wonter, wos, somer an harewst), man uun hög dialen faan a wäält kön et so letjet üüs tau juarstidjen of so föl üüs seeks juarstidjen jiiw. Uun a troopen wurt at juar iindiald uun rintidj an drügtidj.
Astronomii
Sodenang wiset uun a (nuurd-)somer det nuurdelk eerdheleft muar hen tu a san, an uun a (nuurd-)wonter det süüdelk eerdheleft. Do as diar (süüd-)somer.
Hamfelde (Lauenborj)
Hamfelde as en gemiine foont Åmt Schwarzenbek-Land önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E gemiine läit önjt weesten foon e kris. Dåt heet 500 inboogere (2020).
Santa Clara County
Santa Clara County as en county uun di US-bundesstoot Kalifornien. Det ferwaltang sat uun San Jose.
Abomey (Steed)
Abomey as en steed uun de aafrikoons stoot Beniin. At steed leit uun a süüd faan't lun, amanbi 102 km uun a nuurdwaast faan Cotonou. Det as at hoodsteed faan det Zou Department an det Abomey Komuun. Det hee 67.885 lidj (2013).
Histoore
At steed wiar't hoodsteed faan det Dahomey Köningrik.
Hualewjügeten
Hualewjügeten (Hemiptera) san en order faan insekten.
Ancestry.com
Wääbsteed: https://www.newspapers.com/
Mona Lisa
Mona Lisa as en öölebil faan Leonardo da Vinci, an wel ian faan a bekäändst bilen üüb a welt.
Stianpöber (Hylotelephium)
Stianpöber (Hylotelephium) as en skööl faan plaanten uun det famile (Crassulaceae). Di nööm komt faan det greks wurd „ύλη“ (hyle) för walt an „τηλέφιον“ (telephion) för waltplaanten.
Slacher
H. anacampseros – H. angustum – H. bonnafousi – H. callichromum – H. caucasicum – H. cauticola – H. cyaneum – H. erythrostictum – H. ewersii – H. furusei – H. maximum – H. mingjinianum – H. pallescens – H. parvistamineum – H. pluricaule – H. populifolium – H. sanguineum – H. sieboldii – H. sordidum – H. specksii – H. spectabile – H. subcapitatum – H. tatarinowii – H. telephioides – H. telephium – H. tianschanicum – H. uralense – H. ussuriense – H. verticillatum – H. viride – H. viviparum
Gratbritanien
Gratbritanien as en eilun uun Nuurdwaasteuroopa. Flooksis ment am mä didiar ütjdruk oober at Ferianagt Könangrik.
Di nööm
Di nööm Gratbritanien woort flooksis ferkiard brükt. Det tiaknang skal ferklaare:
Ruad  nöömer san geograafisk ütjdrüker:
Franken
Wat menst dü?
Tenkodogo
Tenkodogo as en steed uun de aafrikoons stoot Burkiina Faaso. At steed leit uun a süüd faan't lun. Det hee 44.491 lidj (2006). Det as at hoodsteed faan det Centre-Est Regiuun an det Boulgou Prowins.
Adrar (Regiuun)
Det Adrar Regiuun (üüb Araabsk:ولاية أدرار Wilāya Adrār) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Mauretaanien. At regiuun leit uun a maden faan’t lun. Det hee 62.658 lidj (2013). At hoodsteed as Atar.
Indialing faan Ferwalting
Det Adrar Regiuun hee fjauer departmenten:
Kaya (Burkiina Faaso)
Kaya as en steed uun de aafrikoons stoot Burkiina Faaso. At steed leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 54.365 lidj (2006). Det as at hoodsteed faan det Centre-Nord Regiuun an det Sanmatenga Prowins.
Geografii
At steed leit bi dön Route Nationale 3 an Route Nationale 15.
Oornshaud/öö
Oornshaud (sjiisk:Ahrenshöft, däänsk: Arnshøft) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.
Ekspresionismus
At Ekspresionismus (faan Latiins: expressiō "ütjdrük") as en beweeging uun europeeisk konst an literatüür uun det 20. juarhunert. Det begand uun Tjiisklun üüs reakschuun üüb't Impresionismus an öler konstbeweegingen. Uun ekspresionismus ferschükt a konstler sin gefüülen an erfaaringen ütj tu drükin.
Konstlern uun't beweeging wiar:
Rømø (Eilun)
Röm (däänsk: Rømø, Sölring: Rem) as en däänsk waaseilun uun't nuurden faan Sal an en sarkspal uun't Tønder Komuun.
Nai-Siilöön
Nai-Siilöön (uwe Ingelsk: New Zealand, uwe Maori: Aotearoa) is en löön öön di Söö-Pasiifik. Et löön heet 5.084.300 jude (2020). E häädstää foont löön is Wellington.
Geografii
Et löön heet taue grote ailööne: North Island än South Island. Ööre grote ailööne sän Chatham Island än Stewart Island.
Stäänge
Dä tiin grotste stäänge öön't löön sän:
Ranselsberag
A Ranselsberag (of uk Rantzauhuug, Wiarkshuug, däänsk: Randselbjerg) naibi Lääk as mä 45 meetern di traadhuuchst berag uun Nuurdfresklun.
Beskriiwang
A Ranselsberag leit üüb a geest an as sodenang uun a istidj tuupsköwen wurden.
Diar fertelt oober en ual tääl: ''Diar kaam ans en riis faan Dithmarschen. Hi wiar üüb a wai tu Ribe, am diar bi a bau faan't sark tu halpen. Uun a Gooshiirden füng er oober so föl sun uun sin tofler, dat hi ham bi a Soholmer Ia henseed an di sun ütj sin skur sködet. An huar di sun henfool, san daalang a Ranselsberag an a Wiarkshuug.
Oshana (Regiuun)
Oshana as en regiuun uun de aafrikoons stoot Namiibia. At regiuun leit uun a nuurd faan’t lun. Uun a waast an nuurdwaast leit det Omusati Regiuun, uun a nuurduast det Ohangwena Regiuun, uun a uast det Oshikoto Regiuun an uun a süüd det Kunene Regiuun. Det hee 176.674 lidj (2011). At hoodsteed as Oshakati.
Geografii
A süüd faan't regiuun as dial faan de Etosha Natschunaalpark.
Indialing faan Ferwalting
At regiuun hee elwen woolkreiser:
Histoore
At regiuun wurt 31. August 1992 grünjlaanjen.
Almaty (Regiuun)
Det Almaty Regiuun (üüb Kasachs: Алматы облысы Almaty oblysy [ɑlmɑtə u̯ʊbləsə], üüb Rüs: Алматинская область Almatinskaja Oblast’) as ian faan dön fjauertanj regiuunen uun Kasachstaan. Det hee 1.947.737 lidj. At hoodsteed faan’t regiuun as Taldyqorghan.
Gerrit Benner
Gerrit Benner (* 31. Jüüle 1897 uun Ljouwert; † 15. Nofember 1981 uun Nijemardum) wiar en waastfresk konstmooler an graafiker. Hi wiar een faan dön bedüüdenst ekspresionisten uun a Neederlunen, uk wan hi sin bekäändst werken efter det ekpresionstisk tidj skeeb.
Saksen (lönj)
Saksen as en bundeslönj foon Tjüschlönj. Et bundeslönj läit önjt ååsten foont lönj. Deer booge 4.077.937 manschne (2018). E hoodstää foont bundeslönj as Dresden.
Stääse
Da tiin grutst stääse önjt lönj san:
1803
1803 wiar det traad juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Saninj uun de Gregoriaans kalender.
Saksen (lönj)
Iindiiling foon Ferwålting
Et lönj heet trii krisfri stääse (Chemnitz, Dresden än Leipzig) än tiin lönjkrise:
1803
Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
Ünbekäänd Dootem
Zambezi (Regiuun)
Zambesi (iar Caprivi Regiuun) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Namiibia. At regiuun leit uun a nuurduast faan’t lun. Det as efter de Sambesi Struum (üüb Ingels, the Zambezi River) neemd. Uun a nuurdwaast leit Angoola, uun a nuurduast Sambia, uun a süüd Botsuana an uun a waast det Kavango East Regiuun. Det hee 90.100 lidj (2011). At hoodsteed as Katima Mulilo.
Indialing faan Ferwalting
Det Zambezi Regiuun hee aacht woolkreiser:
Histoore
Ap tu 2013 wiar't regiuun üüs Caprivi Regiuun neemd. Det wiar efter tjiisk kansler Leo von Caprivi neemd.
Politiik
De guwernöör faan't regiuun sant 2010 as Lawrence Sampofu.
Assaba (Regiuun)
Det Assaba Regiuun (üüb Araabsk: ولاية العصابة Wilāya Al-‘Aṣāba) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Mauretaanien. At regiuun leit uun a süüdwaast faan’t lun. Det hee 325.897 lidj (2013). At hoodsteed as Kiffa.
Geografii
Det Assaba Regiuun hee fiiw departmenten:
ISO 8859-1
ISO 8859-1 as en ferianboorang auer tiakens uun a informatjuunstechnik. Hat as tuleetst 1998 so fäästlaanj wurden. Diarför tustendag as det onernemen ISO.
Mä ISO 8859-1 woort fersoocht, mögels föl skrafttiakens faan waasteuropeesk spriaken onertubringen. At jaft oober uk noch ISO 8859-15, det as fööraal för't fransöösk soocht. Jo ööder standards ISO 8859-2 an so widjer bit ISO 8859-16 san för ööder alfabeet-skraften so üs kyrilisk, araabisk, greks of hebreews.
Tabel faan ISO 8859-1
SP ( 16, för ingelsk ‚space‘) as det "leesag-tiaken", NBSP ( 16, ‚non-breaking space‘) det "fääst leesag-tiaken" an SHY ( 16, ‚soft hyphen‘) det "wok tren-tiaken" bi't aanj faan en rä.
Ööders wat
Bütj ISO 8859-1 san diar uk noch ööder standards för waasteuropeesk skraften so üs US-ASCII an UTF-8, man miast woort ISO 8859-1 (= "Latin 1") brükt.
Tibetobirmaansk spriaken
A tibetobirmaansk spriaken san ään twiig faan a sinotibeetisk spriaken, di ööder twiig san a sjineesk spriaken. Diar san wel son 330 tibetobirmaansk spriaken, diar uun Süüdsjiina, uun't Himalayaregiuun an uun Süüduastaasien faan amanbi 70 miljuun minsken snaaket wurd.
Grat spriaken
Jodiar tibetobirmaansk spriaken haa auer ian miljuun spreegern:
Letjer spriaken:
Kwilu (Prowins)
Det Kwilu Prowins (üüb Fraansöösk: La Province du Kwilu, üüb Kongo: Kizunga Kwilu) as en prowins uun de aafrikoons stoot det Demokraatisk Republiik Kongo. Det hee 3.637.000 lidj (2006). At hoodsteed Kikwit.
Indialing faan Ferwalting
At prowins hee fiiw teritoorien (üüb Fraansöösk: territoires).
Kasachstaan/fe
Kasachstan [ˈkʰazaχˌstʰaːn], amtelk Republiik Kasachstaan (üüb Kasachs: Қазақстан Qasaqstan [qɑzɑqˈstɑn] an Қазақстан Республикасы Qasaqstan Respublïkası, üüb Rüs: Казахстан Kasachstan [kəzɐxˈstan] an Республика Казахстан Respublika Kasachstan) as en banenstoot uun a maden faan Aasien. Uun a nuurd leit Rüslun, uun a süüdwaast Turkmeenistaan, uun a süüd lei Usbeekistaan an Kirgistaan an uun a süüduast leit Schiina. Det hee 18.395.660 lidj (2019). At hoodsteed faan't lun as Astana.
Indialing faan Ferwalting
Kasachstaan hee fjauertanj regiuunen (üüb Kasachs: Oblys, muartaal Oblystar) an trii steeden mä naatschunaal bedüüding (üüb Kasachs: Республикалық маңызы бар қала Republikalyq mangysy bar qala).
Histoore
At lun wiar faan 1936 tu 1991 üüs det Kasachs SSR ian faan a republiiken uun't Sowjetunioon. Det wurd 16. Deetsember 1991 suwereen.
Politiik
A president faan't lun sant 20. Marts 2019 as Qassym-Schomart Toqajew.
Brakna (Regiuun)
Det Brakna Regiuun (üüb Araabsk: ولاية البراكنة Wilāya Al-Brakna) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Mauretaanien. At regiuun leit uun a süüdwaast faan’t lun. Det hee 240.167 lidj (2013). At hoodsteed as Aleg.
Indialing faan Ferwalting
Det Brakna Regiuun hee fiiw departmenten:
Impresionismus
Impresionistisk konstmoolern wiar:
Stianpöber (Sedum)
Stianpöber (Sedum) as en skööl faan amanbi 420 plaantenslacher uun det famile Crassulaceae.
Seksioonen
S. sect. Bracteata – S. sect. Centripetalia – S. sect. Filipes – S. sect. Fruticisedum – S. sect. Gormania – S. sect. Hobsonia – S. sect. Japonica – S. sect. Lanceolata – S. sect. Mexicali – S. sect. Oreades – S. sect. Orientalia – S. sect. Pachysedum – S. sect. Primuloida – S. sect. Sedum – S. sect. Smithia – S. sect. Stolonifera – S. sect. Tetrorum
Banfora
Banfora as en steed uun de aafrikoons stoot Burkiina Faaso. At steed leit uun a süüdwaast faan't lun, amanbi 401 km tu a süüdwaast faan Ouagadougou. Det hee 75.917 lidj (2006). Det as at hoodsteed faan det Cascades Regiuun an det Comoé Prowins.
Geografii
At steed leit uun a nuurd faan det Cascades Regiuun, uun a uast faan de Comoé Struum.
Histoore
1903 saat dön fraansöösk stridjkreeften en militeerpost uun Banfora an ian juar leeder en administratiiw positschuun ap. 1905 wurd en struat baget, wat at steed mä Bobo Dioulasso ferboon, an 1931 wurd en iisenboon, wat nü faan Abidjan uun't Elfenbianküst tu Ouagadougou feerd, iin uun't steed baget.
Ferkiar
At steed leit bi det Route Nationale 7, wat det tu Bobo Dioulasso uun a nuurd an't grens tu't Elfenbianküst uun a süüd ferbant. Nai bi det Route Nationale, uun a nuurd faan't steed, leit en fluughuuwen.
Puumas
A Puumas (Puma) san en skööl faan Letj Kaater (Felinae). Diar hiar tau slacher tu. Likes dat's tu a "letj kaater" hiar, as di Puuma dach temelk grat, knaap tau meeter. Puumas lewe uun Ameerikoo. Di nööm komt faan't Ketschua uf.
Foortuft
Histoori
Foortuft wus 1889-1967 sat foon't Åmt Foortuft. 1967-1978 wus't toorp en diilj foon't Åmt Bökingharde. Sunt 1978 as Foortuft en diilj foon jü gemiinde Doogebel.
Feebrewoor
Feebrewoor is di tweede mööne foon dat iir öön di gregoriaansk kaländer. Hii heet 28 ooder 29 deege.
Luuken
Luuken (Sempervivum) san en skööl faan amanbi 200 plaantenslacher uun det famile Crassulaceae. Di latiinsk nööm komt faan semper för ‚leewen‘ an vivus för ‚laben‘ an ment wel soföl üs "lewet iiwag". Auer 7000 suurten san för guarder aptaanj wurden. Luuken san nai mä Aeonium.
Albaanien/öö
Albaanien as en lun uun Süüduast-Euroopa. Uun't nuurden lei Montenegro an Kosovo, uun't uasten Nuurd-Matsedoonien an uun't süüden Griichenlun. Uun't waasten leit a Aadria, wat en dial faan't Madlunsia as.
Nuat
Nuaten (Bos primigenius taurus) hiir tö di Tetjidiirtern. Wan en Nuat en Wüfki es, da jit dit Kü, wan't en Mantji es, da jit et Stiir of Bol. Wan en Mantji kastriaret es, da jit et Aus. Di Jungen fan di Nuaten jit Kualewer.
Fan Nuaten, Sjip of Hingster üp Hofstair snaket em uk üs Tjüch of di Kraitern.
Meening fuar di Mensken
Di Kü jeft masi Molk, hur di Mensken manigfual Saaken fan maaki ken sa üs Aast, Joghurt en Fleten. Di Buern tii forskelig Nuaten āp, üs Molk- en Fleesktjüch. Di Ausen sen jerer aaftinoch üs Tochdiirtern fuar Wainer en Buererii-Giraaten nütet uuren. Me di Technisiaring fan di Buererii es dit man mener uuren en nü sa gur üs forswünen.
Di Bolen uur fuar't Miist üs Fleesktjüch āptain, man em nütet jam uk fuar senerlig Nuaten-Aarten tö fo. Diarfuar uur dit Sperma fan jam saamlet en iinfröösen, dat em di Aart uk jit fo ken, wan di Bol al lung tö Mārig uuren es. Hat jeft en "Sperma-Baank", ön Sleeswig-Holstiin di RSH, diar Sperma forkoopet. Des uur da fan di Dochter iin ön di Kü sprütet, dat jü di rocht Kualeven fair.
Dit Fleesktjüch es en nöörig Diil fan di Buererii, aurdat fuar Nuatenfleesk muar Jil bitaalet uur üs fuar Swinj of Feđertjüch.
Bi di Restaurants uur aaftinoch niin Nuat fan di Regioon önböören; dit kumt da aaft fan Lönen ön Sönerameerika of sawat. Em meent mesken, dat dit beeter es. Uk iin ön di Koophüsen uur somtirs Nuaten- en uk Siki-Fleesk fan jens hualev om di Wārel forkoopet, en aaftinoch es dit uk jit günstiger.
Ön jerer Tiren
Jer, lung fuar di Globalisiaring, hur jaa nönt sa bilig es üs Transportkosten, her di Mensken fuar't Miist uk en Nuat, aaftinoch en Kü, en wan't giing, kām jit en Bol diartö. Da her di Liren altert jaar Molk, Böder en Aast, en wan di Kualewer en bet wukset wiar, da kür em uk jens en Bol slachti, dat wat Fleesk ön di Telern kām.
Di Mjuks kür uk jit fuar dit Greentjüch ön di Guart tiini. Di Skit fan di Nuaten waar uk drüüget en tö Diten maaket, dat em di Aurn wārem fo kür. Bitö kām aaft uk Sjipluurtern, wat di Jungen fan di Dik haali maast. Uk des es me günstigi Öölprisen foranert en bal auriiten uuren.
Glüpern
Glüpern (Zygentoma of Thysanura) san en order faan insekten.
Nuat
Nuaten en gaui Iit
Fan Ameerika sen di Gau-Iit-Keten üs McDonalds en WürgerKing naa Dütsklön' kemen. Des maaki fan Nuaten-Fleesk en Jai, diar ja töhopdrüki, iinfröösi en twert döör't Lön' köör, da braari en me Salaat en Greentjüch, aaftinoch uk me Aast iin ön senerk wuk Rundsteken lii en da fuar jüür üs "Burger" forkoopi. Di Mensk, diar dit iit, weet gaar ek sa rocht, wat dit diari es, hi skel man bluat meen, "Dit es nü di XY-Kwaliteet, dit smakt jaa man gur.". Des Keten sen sa laangsem diarfuar bikeent, dat ja ek olterfuul üđers keen üs Masen forkoopi, en sa stuunt et me di Kwaliteet ek aliweegen tö't Beest. .
Hok Mensken iit da "Nuat fuar di Nuar", wan ja me Auto ön di Autobaan önerwai sen, en diarfuar kür dit Diirt me sin gur Fleesk normaalerwiis uk tö skaar wiis. Henen en Fesk uur lik sa döör di Meln drait, paniaret en iin on wuk Rundsteken forkoopet.
Glüpern
Iindialang
Familin:
Hidjjügeten
Hidjjügeten (Hymenoptera) san insekten mä sok fiin jügen, dat dü diar trochluke könst.
Familin
Tu a hidjjügeten hiar knaap 100 familin faan insekten: Agaonidae – Ampulicidae – Anaxyelidae – Andrenidae – Aphelinidae – Apidae – Argidae – Aulacidae – Austrocynipidae – Austroniidae – Bethylidae – Blasticotomidae – Braconidae – Bradynobaenidae – Cephidae – Ceraphronidae – Chalcididae – Chrysididae – Chyphotidae – Cimbicidae – Colletidae – Crabronidae – Cynipidae – Diapriidae – Diprionidae – Dryinidae – Embolemidae – Encyrtidae – Eucharitidae – Eulophidae – Eupelmidae – Eurytomidae – Evaniidae – Figitidae – Formicidae – Gasteruptiidae – Halictidae – Heloridae – Heterogynaidae – Ibaliidae – Ichneumonidae – Khutelchalcididae – Leucospidae – Liopteridae – Maamingidae – Megachilidae – Megalodontesidae – Megalyridae – Megaspilidae – Melittidae – Monomachidae – Mutillidae – Mymaridae – Mymarommatidae – Myrmosidae – Ormyridae – Orussidae – Pamphiliidae – Pelecinidae – Peradeniidae – Pergidae – Perilampidae – Platygastridae – Plumariidae – Pompilidae – Proctorenyxidae – Proctotrupidae – Pteromalidae – Rhopalosomatidae – Roproniidae – Rotoitidae – Sapygidae – Sclerogibbidae – Scolebythidae – Scoliidae – Sierolomorphidae – Signiphoridae – Siricidae – Sphecidae – Stephanidae – Tanaostigmatidae – Tenthredinidae – Tetracampidae – Thynnidae – Tiphiidae – Torymidae – Trichogrammatidae – Trigonalidae – Vanhorniidae – Vespidae – Xiphydriidae – Xyelidae
Aalmtoorp
Aalmtoorp (sjiisk:Almdorf, däänsk: Almtorp) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.
Geografii
Di Green Küstwai (B5) gungt troch't gemeen.
Samer/go
E samer äs jü wormst järstid fun’t jäär. Dat kamt eewer uurs än foor harfst. Oun e noordhuulefkuugel fangt dat oun Juuni oun, oors oun e sööhuulefkuugel fangt dat oun Deesember oun.
Pangram
En pangram as en sats, huar aal a buksteewen faan en alfabeet uun föörkem. Hi woort brükt, am en skraftoort tu ferklaarin, so üs uun det kasje rochts boowen. Man uk am det skriiwen üüb en tastatuur tu ööwin, wurd sok satsen brükt.
Aqmola (Regiuun)
Det Aqmola Regiuun (üüb Kasachs: Ақмола облысы Aqmola oblysy [ɑqmu̯ʊlɑ u̯ʊbləsə], üüb Rüs: Акмолинская область Akmolinskaja oblast’) as ian faan dön fjauertanj regiuunen uun Kasachstaan. Det hee 744.411 lidj. At hoodsteed faan’t regiuun as Kökschetau.
Pangram
Ingelsk
The quick brown fox jumps over the lazy dog.
Wäädstridj
2013 hää det Nordfriisk Instituut det Tams Jörgensen-prisapgoow auer di best sats uun en fresk spriakwiis ütjlööwet. Üüb a iarst trii plaatsen kaam:
2001
2001 wiar det iarst juar faan at 21. juarhunert. At juar begand mä’n Mundai. 2001 wus dåt jarst iir foon dåt 21. iirhunert. Et iir beganed ma’n Moundi. 2001 wiar dit jest Jaar fan dit 21. Jaarhön’ert. Dit Jaar bigent me en Mondai. 2001 waos dat iirst iir foon dat 21. iirhonert. Et iir begaant mä en Mööndii. (Hoolmer) 2001 wås dat eerst jeer foon dat 21. jeerhunert. Dat jeer begäned mä en Moondi.
Papeln
Papeln (Populus) waaks miast üs en buum, enkelt slacher uk man üs en bosk, an wurd brükt för holt, papiir an energii. Jo hiar tu't famile faan a wilagplaanten (Salicaceae).
Sektioonen
P. sect. Abasco – P. sect. Aigeiros – P. sect. Leucoides – P. sect. Populus – P. sect. Tacamahaca – P. sect. Turanga
Slacher
P. adenopoda – P. alba – P. afghanica – P. alaschanica – P. amurensis – P. angustifolia – P. baicalensis – P. balsamifera – P. berkarensis – P. cathayana – P. charbinensis – P. ciliata – P. davidiana – P. deltoides – P. euphratica – P. fremontii – P. glauca – P. grandidentata – P. girinensis – P. guzmanantlensis – P. haoana – P. hastifolia – P. heterophylla – P. hsinganica – P. incrassata – P. iliensis – P. koreana – P. laurifolia – P. luziarum –P. mainlingensis – P. manshurica – P. maximowiczii – P. minhoensis – P. nakaii – P. nigra – P. pamirica – P. pilosa – P. platyphylla – P. przewalskii – P. primaveralepensis – P. pruinosa – P. pseudoglauca – P. pseudomaximowiczii – P. pseudosimonii – P. qamdoensis – P. qiongdaoensis – P. purdomii – P. rotundifolia – P. schneideri – P. shanxiensis – P. sieboldii – P. simaroa – P. simonii – P. suaveolens – P. szechuanica – P. talassica – P. tremula – P. tremuloides – P. trichocarpa – P. trinervis – P. tristis – P. ussuriensis – P. violascens – P. wenxianica – P. wilsonii – P. wuana – P. wulianensis – P. xiangchengensis – P. yatungensis – P. yuana – P. yunnanensis
Nei slacher
P. × acuminata – P. × beijingensis – P. × berolinensis – P. × brayshawii – P. × canadensis – P. × candicans – P. × canescens – P. × gansuensis – P. × generosa – P. × glaucicomans – P. × hinckleyana – P. × hopeiensis – P. × jackii – P. × jrtyschensis – P. × moskoviensis – P. × ningshanica – P. × petrowskiana – P. × pseudotomentosa – P. × rasumowskiana – P. × tomentosa – P. × vernirubens – P. × wilsocarpa – P. × woobstii – P. × xiaohei – P. × xiaozhuanica
Botschloter Sia
Di Botschloter Sia (Butschluuter Siie) as en sia naibi Foortuft (gemeen Doogebel).
Ararat (Prowins)
Det Ararat Prowins (üüb Armeens: Արարատի մարզ Ararati marz [ɑɾɑɾɑti mɑɾz]) as ian faan dön tjiin prowinsen faan Armeenien. Det hee 260.367 lidj (2011). At hoodsteed faan’t prowins as Artaschat.
Iindialing faan Ferwalting
At prowins hee trii distrikten:
Balearen
A Balearen of Balearisk Eilunen (katalaans: Illes Balears, spoonsk: Islas Baleares) san en skööl faan eilunen uun't waastelk Madlunsia an en autonoom gemianskap faan Spoonien.
Eilunen
Bütj jodiar fiiw bewenet eilunen jaft at oober uk noch 146 ünbeweneten.
Aqtöbe (Regiuun)
Det Aqtöbe Regiuun (üüb Kasachs: Ақтөбе облысы Aqto’be oblysy, üüb Rüs: Актюбинская область Aktjubinskaja oblast’) as ian faan dön fjauertanj regiuunen uun Kasachstaan. Det hee 834.813 lidj. At hoodsteed faan’t regiuun as Aqtöbe.
11. juarhunert
At '''11. juarhunert''' begant mä't juar 1001 an häält mä't juar 1100 ap. Mä det juar 1001 begant uk det 2. juardüüsen.
Geesthacht
Geesthacht as en åmtsfri stää önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj önj Slaswik-Holstiinj. E stää läit önjt sööden foont bundeslönj, bai di Elbe Struum. Dåt heet 30.688 inboogere (2019).
Goya (Skep, 1940)
Di Goya wiar en Frachtskep fan di Reederii „A/S J. Ludwig Mowinckels Rederi“ ön Bergen (Norwegen). Di Goya waar ön Oslo bi di Werev „Akers mekaniske verksted“ becht en fing sin Noom eeđer di spansk Könstmaaler Francisco de Goya. Di 4. April 1940 waar dit Skep ön Faart braacht. Des Skep waar di 16. April 1945 fan en Sowjet-U-Buat öner Weeter skööten üs di me aur di Maaten fuul flüchtendi Mensken bileeren wiar. Des es bit deling üs jen fan di slimst Katastroofen tö See bikeent. Ön't Jaar 1945 kām aur 20.000 Mensken ön di Uastsee om, üs di Skeepen Goya, Wilhelm Gustloff, Cap Arcona, Steuben en jit hok litjeri Skeepen forseenket waar.
Foosen
A foosen (Vulpes) hiar tu at hünjerfamile (Canidae) an san tetjdiarten.
Frankfurt am Main
Frankfurt am Main as en krisfri stää önj dåt tjüsche bundeslönj Hessen. Deer booge 764.104 mansche (2020). Önj e agglomerasjoon booge ungefäär 5,8 milion (2009).
Bongsiiler Kanaal
Di Bongsiiler Kanaal uun Nuurdfresklun feert det weeder faan't Lääker Ia an Soholmer Ia uf. Hi begant bi a Botschloter Sia an lääpt troch a Hauke-Haien-Kuuch ütj bi't slüüs faan Slütsiil.
Ian
Jodiar ian wurd auer di kanaal mä't Nuurdsia ferbünjen:
Samer/mo
E samer as ån foon da fjouer iirstide foon’t iir. Hi as dåt wurmst iirstid än kamt eefter uurs än for härfst.