cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
21. juarhunert
At '''21. juarhunert''' begant mä't juar 2001 an häält mä't juar 2100 ap. Mä det juar 2001 begant uk det 3. juardüüsen.
1896
1896 wiar det seeks-an-neegentigst juar faan det 19. juarhunert. At juar wiar en skregeljuar an begand mä’n Weedensdai uun de Gregoriaans kalender.
Siilfögler
Siilfögler (Apodiformes) san an order faan fögler.
Raid
Raid (Phragmites) het plaantenslacher uun det famile Swetgäärs (Poaceae).
Samermoune
Samermoune as di seekste moune foon et iir. E noome foon e moune kamt üt da üüljfrasche uurde sumer än mōnath. E moune håt uk Juuni; dåtheer uurd kamt üt et Latiinsch (mensis) Junius. Et as di jarste moune foon Samer önj e Nordhuulewkuugel än di jarste moune foon Wunter önj e Söödhuulewkuugel. Uk sü önj diheere moune as e Samersanwiinj önj e Nordhuulewkuugel än e Wuntersanwiinj önj e Söödhuulewkuugel. Et heet 30 deege.
Jurtkamst foon di frasche spräke
Tuhuupestaling
Dåt nordfrasch (dt. Nordfriesisch) önjtståmt önj et ålgemiin dåt üüljfrasch, ouers dåt jeeft uk önjdiile üt oudere spräke. Bil II wist önj en büüljkediagram jü fertreesing foon da diile foon dåt frasch foon diling, jarst leefts önj dåt weestfrasch, dan önj jü apårdi spräkwise foon dåt weestfrasch ailönj Schiermonnikoog, än dan deereefter önj saterfrasch än dan önj et mooringer nordfrasch. (Da oudere nordfrasche spräkwise san ai bekiiked wörden än koone nuch ouers weese). Da långste büüljke (rüüdj) ferteele, dåt süwat 90% foon dåt frasch foon diling üt dåt üüljfrasch ståmt.
Dan san (gräine büüljke) önj dåt weestfrasch süwat 5% foon da uurde for nai biled wörden, önj dåt satersch bloot 1% än önj dåt mooringer nordfrasch 2%. Sü'n naibiling as t.b. jütids önjt stää for üüljfrasch tha. Da weene büüljke jeewe di gehalt an holönjsch unti plååttjüsch än dåt as aw starkste önj dåt satersch fertrin ma 11%. Sü'n uurd as niks, weerfor dåt üüljfrasch nâwet häi (weestfrasch neat) än dåt nordfrasch jü naibiling ninte.
Tuleest fane we dan as gööle büüljke nuch diile üt oudere spräke (0,2% önj dåt satersch, t.b. juust üt frånsch juste). Dåt nordfrasch heet deerbai nuch 2,2% üt dåt dånsch ouernümen, as ai 'nicht', unti 'oder' (üüljfrasch jef).
Gehalt an karakteristisch frasch
Önj e gehalt an üüljfrasch stimt dåt nordfrasch ålsü teemlik gödj ma da oudere frasche dialäkte. Hiilj ouers wårt dåt, wan huum löket eefter karakteristisch frasch (bil IV), dåt san uurde, da huum an jare form as üüljfrasch kåne koon. Tun biispel üt as en gödj frasch uurd (üüljfrasch ut), ouers följk koon dåt deerbai ai siinj, ouerdåt dåt aw plååttjüsch bål glik as. Deeriinj as eefter hiilj klåår as frasch tu kånen (üüljfrasch efter).
Önj bil IV siie we nü, dåt dåt saterfrasch 39% karakteristisch frasch önjthålt (rüüdje büüljke), bål süfoole as dåt originäl üüljfrasch (42%) än foole mör as dåt weestfrasch, wilt dåt nordfrasch ma 31% deertwasche stoont. Wan uk ai ål dåt üüljfrasch bewåård as, sü siie we duch, dåt foole foon dåt bewåård blaawene karakteristisch as: önj dåt nordfrasch 39% än önj dåt satersch sügoor 47% (gräine büüljke). Forålem da saterfrasche heewe ålsü mååst karakteristische uurde üt dåt üüljfrasch bewåård än dåt djüset deeraw haane, dåt ja dåt as hiimlike spräke brükt heewe, wälj deeram dåt ja schapere än hoonelsmoons wjarn. Önj dåt nordfrasch as dåt wat maner.
Da hiilj latje rüüdje büüljke jeewe di önjdiil an karakteristisch frasche uurde önj da naiber-dialäkte. For dåt Saterlönj as deerbai forålem intresant dåt groningisch (Grinslânsk), dåt ham as plååttjüsch aw iir frasch gebiit ferglike leet ma dåt ååstfrasch plååttjüsch. Jüst sü koon huum dåt ouder plååttjüsch gebiit aw e näide foon Saterlönj ferglike ma dåt an dåt weestfrasch gränsende stälingwärfisch (Stellingwerfsk) ma bloot 0,1% karakteristisch frasch. Dåt plååttjüsch aw e näide foon Nordfraschlönj as ai unersoocht wörden.
George Bass
George Bass (* 30. Janewoore 1771 uun Aswarby, Lincolnshire, Ingelun; † 1803) wiar en ingelsken forsker.
Laxey
Laxey (üüb Manks: Laksaa) as det aachstgratst steed üüb't Eilun Man. At steed leit uun a uast faan't eilun, uun det Garff Sheading. Det hee 1656 lidj (2021).
Tong (Distrikt)
De Tong Distrikt (üüb Kirgisk: Тоң району Tong rajonu, üüb Rüs: Тонский район Tonskij rajon) as en distrikt faan det Ysyk-Sia Regiuun uun Kirgistaan. At hoodsteed faan a distrikt as Bokonbajew.
Brüssel
Wat menst dü?
Sönke Ingwersen
Seneca Riksfreiher faan Gelting (üüs Süncke of Sönke Ingwersen bäären, leeder Seneca Inggersen neemd; * 23. Marts 1715 uun Langenhorn, † 28. Deetsember 1786 üüb sin gud Rustenburg bi Den Haag) wiar en nuurdfreesk-holuns kuupmaan an gudsher.
Ružomberok
Ružomberok as en stää önj e Regjoon Žilina önj jü Slowakäi. E stää läit önj e mal foon e regjoon. Deer booge 27.407 manschne (2021). Dåt gebiit foon Ružomberok as 126,72 km². Jü inboogertächte as 237 manschne pro km². Jü pustliidjtål as 034 01, di forwoolnumer as 421-44 än dåt kfz-kåntiiken as RK.
Tüp (Distrikt)
De Tüp Distrikt (üüb Kirgisk: Түп району Tüp rajonu, üüb Rüs: Тюпский район Tjupskij rajon) as en distrikt faan det Ysyk-Sia Regiuun uun Kirgistaan. At hoodsteed faan a distrikt as Tüp.
Echt Hünjer
Echt Hünjer (Canini) san en onerfamile faan a Hünjer (Canidae). Uk Foosen hiar tu a hünjer, oober ei tu a echt hünjer. Jo san en aanj onerfamile.
Ysyk-Sia (Distrikt)
De Ysyk-Sia Distrikt (üüb Kirgisk: Ысык-Көл району Ysyk-Köl rajonu, üüb Rüs: Иссык-Кульский район Issyk-Kul’skij rajon) as en distrikt faan det Ysyk-Sia Regiuun uun Kirgistaan. At hoodsteed faan a distrikt as Tscholpon-Ata.
Weester-Uurst
Weester-Uurst (sjiisk:Wester-Ohrstedt, däänsk: Vester Ørsted) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.
1898
1898 wiar det aacht-an-neegentigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Saninj uun de Gregoriaans kalender.
Siilern
Siilern (Apodidae) san en famile faan fögler uun det order faan a Siilfögler (Apodiformes). Jo like Swaalken, ha diarmä oober widjer niks tu dun.
Iindialang
At jaft wel 90 slacher faan Siilern:
22. juarhunert
At '''22. juarhunert''' begant mä't juar 2101 an häält mä't juar 2200 ap.
Madelääler
At Madelääler as uun Euroopa det tidjääler tesken a Antike an at Neitidj, det ment sowat a juaren 500 bit 1500.
Iindialang
Uun a sjiisk regiuunen woort det madelääler uun trii kirwer iindiald:
Aanj
Diar san wel flook meenangen auer, wan det Madelaääler tu aanj ging. Bedüüden onernemen, diar tu't Neitidj feerd, wiar:
Anthony Trollope
Anthony Trollope (* 24. April 1815, † 6. Deetsember 1882, uun London) wiar ään faan dön miast uunsen ingels dachtern faan det 19. juarhunert.
Leewent
Trollope wurd uun London bäären. A aatj, Thomas Anthony Trollope, wiar afkoot (man kaam hi ei tu brud) an leeder uk büür. A mam, Frances Trollope, en foomen faan en prääster, kaam efter en apenthual uun Nuurdameerika üüs bekäänd skriiwer tu brud. Hat kaam man weler tu Ingelun tu hör maan turag, wat diar ferblewen wiar. Trollope beschückt üüs kint skuulen üüs Harrow an Winchester College.
List faan werken
Romaaner
Serien: Chronicles of Barsetshire
Serien: Palliser novels
Saagliteratüür
Teaaterstaken
Arthur Phillip
Arthur Phillip (* 11. Oktuuber 1738; † 31. August 1814) wiar ofsiar bi a britisken mariine an de iarst Guwernöör faan New South Wales (1788-1792).
Central (Prowins uun Sambia)
Det Central Prowins as en prowins uun de aafrikoons stoot Sambia. Uun a nuurduast leit det DR Kongo an det Northern Prowins, uun a süüduast det Eastern Prowins, uun a süüd det Lusaka Prowins, uun a süüdwaast det Southern Prowins, uun a waast det Western Prowins an uun a nuurdwaast lei dön Northwestern an Copperbelt Prowinsen. At prowins leit uun a maden faan't lun. Det hee 1.375.710 lidj (2010). At hoodsteed as Kabwe.
Foodermoune
Foodermoune as di soowente moune moune foon et iir. E noome foon e moune kamt üt da üüljfrasche uurde fōder än mōnath. E moune håt uk Juuli; dåtheer uurd kamt üt et Latiinsch (mensis) Iulius. Et as di oudere moune foon Samer önj e Nordhuulewkuugel än di oudere moune foon Wunter önj e Söödhuulewkuugel. Et heet 31 deege.
Central (Prowins uun Sambia)
Indialing faan Ferwalting
At prowins hee twaalew distrikten.
Befölkring
Det letst folksteeling wiar uun't juar 2010. Efter a resultooten hee't prowins 1.375.710 lidj: 693.228 diarfaan san wüfhööd an 682.482 san karmen.
Klööwenhuug
Di Klööwenhuug as en grääfhuug faan't bronsetidj tesken Neebel an Noorsaarep üüb Oomram. Hi hää en trochmeeder faan 19m an en hööchde faan 3m.
Central (Prowins uun Sambia)
Spriiken
Dön Bemba (31.8 %), Nyanja (14.8 %) an Tonga Spriiken (11.4 %) san dön miast spreegen spriiken uun't prowins.
Klööwenhuug
Histoore
Uun a wos faan't juar 1880 hää di skuulmääster an köster Böle Bonken det grääf ütjbodet. Diar foonj hi en stiankast uun mä en grate faan 1m x 0,4m x 0,5m. Uun det kast wiar knooken an det spas faan en bronseswörd. Üs Bonken sin hüs 1910 ufbraand, as mä sin saamlang uk det spas wechkimen.
Nööm
Di nööm komt wel faan klüüwe. Di huug as boowen ei trinj, man dialwiis ufdraanj, an sodenang siig hi wel "klüüwet" ütj.
En huug as iar ütjspreegen an miast huugh skrewen wurden. A miasten sai daalang an sodenang as huug det aktuel skriiwwiis. Enkelten sai oober uk an skriiw det huuch. Diaram het det nei bushaltesteed tesken Neebel an Noorsaarep nü Klööwenhuuch.
Echt Foosen
Echt Foosen (Vulpini) san en onerfamile faan a Hünjer (Canidae).
Egypten
Egypten ( Miṣr, amtelk Araabisk Republiik faan Egypten) as en stoot uun't nuurduasten faan Afrikoo. Det hualeweilun Sinai hiart uk tu Egypten, woort oober al tu Aasien tääld.
Uun Egypten leit a Sueskanaal mä sin grat bedüüdang för a hiale welt.
Det leewent faan 80 miljuun minsken woort bestemet faan a Niil, di san müs uun't Madlunsia hää. Diar as al föör 5000 juar en huuch kultuur bi apwoksen.
Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:
Indialang faan Ferwaltang
Egypten hää sööwen-an-twuntig guwernementen (üüb Araabsk محافظات muhāfaẓāt, iantaal محافظة muhāfaẓa).
Sünjhaid
Wüfen raage uun't madel en ääler faan 74,2 juaren, an maaner ian faan 69,6 juaren.
1899
1899 wiar det njüügen-an-neegentigst juar faan det 19. juarhunert.
Finken
Wat menst Dü ?
Grä Kaat
At Grä kaat of uk Gobikaat (Felis bieti) as en slach faan kaater an hiart tu a echt kaater (Felis). Hat woort uk üs onerslach faan't wil kaat (Felis silvestris) uunsen, do as di nööm Felis silvestris bieti.
Fjåål
Fjåål (sjiisk:Viöl, däänsk: Fjolde) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun. Diar sat uk at ferwaltang faan't Amt Viöl.
Woopen
Di 11.Marts 2015 hää det gemeen hör woopen füngen. Hat as salwer an guln, swäärs troch lääpt en blä waag. Boowen as en ruad greks krüs an oner san sääks ruad stäären.
Det blä waag stäänt för a Arlau. Det ruad krüs komt faan't sark, diar am't juar 1100 baud wurden as. Det aparte furem faan't krüs gongt üüb't krastelk misjuun turag, diar doomools faan Uastroom ütjging. A stäären stun för a saarpen Boxlund, Eckstock, Huuchfjåål, Hoxstrup, Kragelund an Fjåål.
Nuurdfresk wurdenbuken
Nuurdfresk wurdenbuken Nordfrasche uurdeböke Nuurđfriisk Uurterboker
Jü reet et spal
Katharine Ingwersen: "Jü reet et spal". Friisk komeedibibleteek Nr. 3. Nordfriisk Instituut - Bräist 1972.
Pleuronectes
Pleuronectes san en skööl faan platfasker (Pleuronectiformes). Wi kään fööraal det skol (Pleuronectes platessa).
Lachlan Macquarie
Lachlan Macquarie (* 31. Janewoore 1762 üüb at Isle of Mull (ian eilun faan dön Hebriden); † 1. Jüüle 1824 uun London) wiar faan 1810 tu 1821 Guwernöör faan New South Wales.
Anø (Föriskep,1963)
Di Anø es en Krailtransportskep, wat twesken 1964 en 1976 üs Föriskep ön di Skepslinie twesken Röm en Söl' faart es.
1963 - En nii Skep fuar Diirtern
Di Anø waar fan di Rederiet Anholt A/S, üp Anholt bistelt, en des fing dit Skep uk ön di Juuni fan 1963 fan di Løland Verft AS, Leirvik i Sogn, Norweegen. Dit nii Skep waar twesken Grenå en Anholt ön Deenemark üp Wai braacht, man da giar di Reederii pleite. Dit Skep waar hentö di Dampskibsselskabet Torm A/S forkoopet en waar da twesken Kopenhaawen en Anholt iinset. Des skul noch en nii Linie uur, man dit slaageti ek rocht. Di Linie blef achterön forswünen, en dit nii Skep wiar al weđer aur.
1964 - Lindinger Agro A/S en di Föriskeepen
Dit fing di Reeder Lindinger tö weet, diar forskelig Skeepen en Linien her. Sin Lindinger Holding A/S her en Önerselskep, di Lindinger Agro A/S, en des koopeti di Anø, diar jaa en Krailtransporterskep wiar. Hat kür nü wiis, dat me Nuaten en Swinj ek olterfuul tö fortiini wiar. Klaar es man, dat dit Skep bal naa Havneby stjüürt waar, hur Lindinger jaa sent 1963 sin Rømø-Sylt-Færgerii A/S ön di Gang tö fo forsjukti. Diar wiar di Rømø I, en Pasajiirskep al tö litj uuren, en diar waanti uk di Möögelkhair en faar Autos. Eeđer en kuurt Aurlech meenti Lindinger da, dat et jaa beeter wiar, wan di Autos en "L" köör skul üs wan di gaar ek me faar kür. Di Anø her jaa rochts en lefts gurt Düüren en achtern en Rampi, diar em uk fuar Autos nem kür. Diarom paset di Biteekning "Ro-Ro" uk ek akuraat; dit keent em jaa fan Skeepen, hur em fuarn üp- en achtern weđer of köört en töbeek. Sa ging dit ön List fan Bakbuurd üp Skep en ön Havneby achtern weđer üt. Di "Lindinger-Bröch" ön List giar uk ek om di Huk, üs dit deling es. Em kür iinfach liik üt diar hen köör. Eeđer en Tir fan't Ütprobiarin waar fan di Anø di Anø Lindinger maaket (1966), en töhop me di "Sylt", diar Lindinger uk günstig "sjoten" her, kür em fan November 1966 ön 53 Autos me tau Skeepen faar. Hat es ek gans klaar üttofinj, we'er di Sylt fuar di Anø kām, of we'er di jit en Sküür töhop köört sen. Di Sylt kür jaa üp Slach trii Autos muar me fo, en jü wiar en Ro-Ro-Föri, en waarskiints uk en Dopeljen-Föri. Di nii Rømø kām jaa ek jerer üs ön di Detsember 1967, en da kür em jaa jit gauer me di Wain aur kum. Et jit, dat di Anø al 1967 tö en Met-Skep ombecht uuren es.
1976 - Di Rais giar naa Dütsklön'
1976 waar di Anø naa Hamborig tö di Deutsche Offshore GmbH forkoopet en bi di Schichau Seebeckwerev AG ombecht, dat em diarme wat ütfinj kür. Di nii noom wiar 'Tabasis''. 1983 waar diarfan di Oceanworker, dit Skep waar jit jens ombecht en 1989 giar't wech fan Dütsklön naa St. Vincent üp di Grenadiinen Ailönen. Diar waar jü 1996 tö en Ro-Ro-Föriskep ombecht en es noch jit ön di Gang (Juuli 2013).
Bucerotiformes
A Wiiduufögler, Bucerotiformes of uk Bucerotes san en order faan fögler mä 72 slacher.
Meis
Meis (Zea) as en plaant, huar uk di slach Zea mays ssp. mays tu hiart.
Osch (Steed)
Osch (üüb Kirgisk an Rüs: Ош Osch) as at hoodsteed faan det Osch Regiuun uun Kirgistaan. Det hee 232.816 lidj (2009).
Foolsüren
Foolsüren as en witamiin an woort miast üs vitamin B9 betiakent.
Hanelsnöömer
Andreafol (CH), DreisaFol (D), Drossafol (CH), Fertifol (CH), Folarell (D), Folcur (D), Folgamma mono (D), Folsan (D), Folverlan (D), Folvite (CH), Gravi-Fol (D), Lafol (D), RubieFol (D) Aktiferrin- F (CH), BabyFORTE FolsäurePlus (D), Duofer-Fol (CH), Eryfer comp. (D), Femibion (D), Fero-Folic (CH), Ferro-Folgamma (D), Ferro-Folsan (D), Ferro Sanol comp./ gyn (D), Folgamma (D), Folicombin (D), Gyno-Tardyferon (CH), Hämatopan F (D), Kendural Fol (D), Maltofer-Fol (CH), Plastulen Duo (D), Tardyferon-Fol (D), Folsäure prenatal - Nr. 1 (D), Vitaverlan (D)
Naryn (Steed)
Naryn (üüb Kirgisk: Нарын Naryn, üüb Rüs: Нарын Naryn) as at hoodsteed faan det Naryn Regiuun uun Kirgistaan. Det hee 34.822 lidj (2009).
Akrotiri an Dekelia
Akrotiri  an Dekelia (ENS Dhekelia, greks Δεκέλεια, türkisk Dikelya)  san tau militeerisk iinrachtangen faan't Ferianagt Könangrik üüb Zypern. Jo tääl üs Britisk Bütjenlun (üüb ingelsk: Sovereign Base Areas).
12. juarhunert
At '''12. juarhunert''' begant mä't juar 1101 an häält mä't juar 1200 ap.
Dschalalabat (Steed)
Dschalalabat (üüb Kirgisk: Жалал-Абад Dschalal-Abad, üüb Rüs: Джалал-Абад Dschalal-Abad) as at hoodsteed faan det Dschalalabat Regiuun uun Kirgistaan. Det hee 89.004 lidj (2009).
Mistmoune
Mistmoune as di alwte moune foon et iir. E noome foon e moune kamt üt da üüljfrasche uurde mist än mōnath. E moune håt uk Nowämber; dåtheer uurd kamt üt et Latiinsch (mensis) November. Et as di treede moune foon Härfst önj e Nordhuulewkuugel än di treede moune foon Uurs önj e Söödhuulewkuugel. Et heet 30 deege.
Philip Gidley King
Philip Gidley King (* 23. April 1758 uun Launceston, Cornwall, Ingelun; † 3. September 1808) wiar koptein bi a britisk mariine an de traad Guwernöör faan New South Wales.
Suresnes
Suresnes [] as en fransöösk stääd mä iinwenern (Stant ) naibi Paris.
Ahmet Zogu
Ahmet Zogu [ˈzɔɡu] (* 8. Oktuuber 1895 üüs Ahmet Muhtar Bej Zogolli uun Burgajet, Mat; † 9. April 1961 uun Suresnes) wiar faan 1922 ap tu 1924 premier-minister, faan 1925 ap tu 1928 president faan Albaanien an faan 1928 ap tu 1939 üüs Zogu I. köning faan dön Albaaners.
Brian Stowell
Thomas Brian Stowell (uk Brian Mac Stoyll; * 6. September 1936 uun Douglas; † 18. Janewoore 2019 uk diar) wiar en manks raadiomoderaator, spriikwedenskapsmaan, füüsiker an skriiwer. Hi wiar en wichtich persuun uun det welergebuurt faan det Manks Spriik.
Manul
Di Manul (Otocolobus manul, uk Felis manul), of uk at Pallaskaat as en slach faan letj wil kaater. Jo lewe uun Madelaasien. Di manul as di iansagst slach uun det skööl Otocolobus.
Centrale (Regiuun uun Toogo)
Det Centrale Regiuun (üüb Fraansöösk: La Région Centrale) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Toogo. At regiuun leit uun a maden faan’t lun. Uun a nuurd leit det Kara Regiuun, uun a uast Beniin, uun a süüd det Plateaux Regiuun an uun a waast Ghaana. Det hee 617.871 lidj (2010). At hoodsteed faan't regiuun as Sokodé.
Struumer
De Mono Struum leept troch't regiuun.
Wiiduus
Wiiduus of Hopfögler (Upupidae) san en famile faan fögler uun det order faan a Bucerotiformes. Jo san nai mä Buumwiiduus (Phoeniculidae)
Talas (Steed uun Kirgistaan)
Talas (üüb Kirgisk an Rüs: Талас Talas) as at hoodsteed faan det Talas Regiuun uun Kirgistaan. Det hee 32.886 lidj (2009).
Centrale (Regiuun uun Toogo)
Steeden
A wichtigst steeden uun't regiuun san: Sokodé, Tchamba an Sotouboua.
Wiiduus
Slacher
At jaft man sjauer slacher:
Centrale (Regiuun uun Toogo)
Indialing faan Ferwalting
Det Centrale Regiuun hee fiiw prefektüüren.
Rüchfutet Müsensiif
A Rüchfutet Müsensiif, rüchfätjete müsetiif (Buteo lagopus) as en Gripfögel (Accipitriformes) uun't famile faan a Hanjügern (Accipitridae).
Graselfasker
Graselfasker (Chondrichthyes) haa uun't jindial tu Bianfasker wok bian.
Grat London
Grat London (üüb Ingelsk: Greater London) as ian faan njüügen ferwaltangsregiuunen uun Ingelun. Diaruun woort noch tesken Baner London an Bütjer London onerskääst. Baner London as faan det Groofskap faan London apwoksen.
Borger
Grat London woort tu 33 borger iindiald. An arke borag hää weder flook stääddialen an distrikten (wards):
(Grater bil)
Centrale (Regiuun uun Toogo)
Befölkring
6. Nofember 2010 jeew at en folksteeling uun Toogo. Efter a resultooten hee det Centrale Regiuun 617.871 lidj: 309.428 faan a lidj san wüfhööd an 308.443 karmen. A miast mensken (75.4 prusent) uun't regiuun lewe üüb’t lun.
Copperbelt (Prowins uun Sambia)
Det Copperbelt Prowins as en prowins uun de aafrikoons stoot Sambia. Uun a nuurduast an uast leit det DR Kongo, uun a süüd det Central Prowins an uun a waast an nuurdwaast det Northwestern Prowins. Det hee 1.972.317 lidj (2010). At hoodsteed as Ndola.
Kieler Nachrichten
A Kieler Nachrichten (KN) san en bleed uun Kiil.
Copperbelt (Prowins uun Sambia)
Indialing faan Ferwalting
At prowins hee tjiin distrikten.
Befölkring
Det letst folksteeling wiar uun't juar 2010. Efter a resultooten hee't prowins 1.972.317 lidj: 990.430 diarfaan san wüfhööd an 981.887 karmen.
Wiartskap
At prowins as det miast industrialisiaret prowins uun't lun. Det as rik uun miinen.
Caprimulgiformes
Caprimulgiformes of Naachtswaalkenfögler san en order faan fögler. Jo san miast am naachtem uun a gang.
Süstemaatik
Diar wiar sjauer familin mä amanbi 90 slacher. Uun a leetst juaren as ütjfünjen wurden, dat jo goorei so nai mäenööder san. Diaram san a familin (..dae) tu aanj ordern (..formes) wurden.
1685
Störwen – Sturwen – Stürwen
Ünbekäänd Dootem
Deetsember
Deetsember as de twaalewst muun faan at juar uun a gregoriaans kalender. Hi hee 31 daar. A nööm faan a muun komt ütj at latiinsk (mensis) December. Uun a rööms kalender wiar Deetsember de tjiinst muun faan't juar, auer dat at juar uun Marts uun de röömsk kalender begand. Decem as det latiinsk wurd för tjiin. Üüb Mooring het a muun Jülmoune.
Deetsember as de iarst muun faan de meteoroloogisk wonter uun a nuurdhualewkuugel. Uun a süüdhualewkuugel as Deetsember de iarst muun faan somer. At wontersankiar as uun deheer muun uun a nuurdhualewkuugel an at somersankiar uun a süüdhualewkuugel.
Bianfasker
Bianfasker (Osteichthyes) san ian faan tau rän faan fasker. Jo haa uun't jindial tu Graselfasker hard bian.
A miast Bianfasker san Strualflikerten (Actinopterygii). Det ööder klas san a Flääskflikerten (Sarcopterygii); diar jaft at man muar 8 slacher faan.
Enkelt ordern, familin, sköölen an slacher
Auersicht faan aal a ordern oner -> Strualflikerten
Beeridmoune
Beeridmoune as di oochte moune foon et iir. E moune håt uk August; dåtheer uurd kamt üt et Latiinsch (mensis) Augustus. Et as di treede moune foon Samer önj e Nordhuulewkuugel än di treede moune foon Wunter önj e Söödhuulewkuugel. Et heet 31 deege.
Rümsonde
En rümsonde as en ünbemoond rümfårtjüch, mååstens for forsching önj et universuum. Ouers as ma kunstmoune kiirt en rümsonde ai önj e umluupbaan am jü jard, ouers gungt eefter oudere planeete.
1800
1800 wiar det letst juar faan at 18. juarhunert. At juar begand mä’n Weedensdai uun de Gregoriaans kalender.
Rümstasjoon
En Rümstasjoon as en stasjoon dåt manschlik aphüülj önjt åål möölik mååged. Mååstens flucht en rümstasjoon önj e orbit fon en planeet unti oudere hamellife.
Swakopmund
Ferkiar
Swakopmund hee en boonhoof, wat en haltesteed üüb det Windhoek-Walvis Bay Boon as.
Britisk Antarktis Teritoorium
At Britisk Antarktis Teritoorium (ingelsk British Antarctic Territory, BAT) as en Britisk Bütjenlun uun a Antarktis. Det suwereniteet woort internatsionaal oober ei gudkäänd.
Sunkaat
At sunkaat (Felis margarita) of uk wüüstenkaat as en slach faan letj wil kaater, diar uun bütj a miaten drüg regiuunen lewe koon.
Onerslacher
efter: Wikispecies
1698
1698 wiar det aacht-an-neegentigst juar faan det 17. juarhunert.
Maaskeilunen
Di artiikel jaft at noch ei. Luke iarst ans diar:
Peking
Peking (,, dialwiis uk bi üs Beijing) as det hoodstääd faan Sjiina an wel auer triidüüsen juar ual. Di nööm bedüüdet nuurdelk hoodstääd, an Nanjing as det süüdelk hoodstääd. Peking as daalang en regiarangsstääd an sodenang direkt at regiarang onersteld. Hat hää det funktjuun faan en prowins.
Iindialang
Det banenstääd faan Peking (ruad an blä) hää sääks distrikten:
Widjer ap uun't nuurden (güül) lei schauer lundistrikten, diar uk tu Peking hiar:
Karakol (Steed)
Karakol (üüb Kirgisk an Rüs: Каракол Karakol) as at hoodsteed faan det Ysyk-Sia Regiuun uun Kirgistaan. Det hee 63.377 lidj (2009).
Sjineesk
Wat menst dü ?
Jåchtdioode
En jåchtdioode (uk luminesäns-dioode, kort LED for light-emitting diode unti uk jåchtemittiirende dioode) as en elektronisch huulewliidjer-bägelemänt. Låpt döör e dioode struum önj döörlätjruchting, sü stroolt jü jåcht, infrarüüdjstrooling (as infrarüüdjdioode) unti uk ultraviolätstrooling ma en woogenlängde, jü oufhinget foon dåt hoolewliidjermateriool än e dotiirenge.
Naachtswaalken
Naachtswaalken (Caprimulgidae) san en fögelfamile uun det order faan a Caprimulgiformes. Jo san nai mä a Siilern (Apodidae).
Jåchtdioode
Histoorii
Di rusche waasenschapsmoon Oleg Losev önjdäkte ål huulewwäis da twuntier iirnge, dåt dioode jåcht ütstroolden, wan struum deerdöör luupe leet wörd. Ål 1927 publisiirde hi önj en rusch tidschraft änkelthäide ouer jü jarst LED än frååged patänt önj. Losevs årbe wörd ouers ai beåchtet än deerdöör wåårde dåt bit 1962 iir jü LED wörklik döörbräk. Önj dåt iir önjwiklede Nick Holonyak en wirkend LED.
Blaie
Dåt blai foon dåt produsiirde jåcht hinget ouf foon e sorte foon materjoole, weer jü LED üt apbäged as, apårtie foon e brååtj foon e “ferbine tsoone” (jü biinjoufstånd) twasche di faläntsbiinj än di liidjingsbiinj. Deerdöör leet ham uk ferstönje, weeram en LED ma en grute woogenlängde en läiger döörlätjspåning heet, t.b. rüüdj 1,5 Volt än ween 3,6 Volt. Ouerdåt jü spåning ouer e LED uk en lait huuger wårt bai en grutere struum, wal jü eefter en korter woogenlängde apschüwe. Sü schucht en ween LED bai läigen struum mör gräinåchti än en rüüdj LED wårt (äiwen!) gööl bai süfoole struum, dåt jü önjstöög gungt. For maning blaie wåårt dåt råår element Gallium brükt.
Stormmoune
Stormmoune as di tiinte moune foon et iir. E noome foon e moune kamt üt da üüljfrasche uurde storm än mōnath. E moune håt uk Uktoober; dåtheer uurd kamt üt et Latiinsch (mensis) October. Et as di oudere moune foon Härfst önj e Nordhuulewkuugel än di oudere moune foon Uurs önj e Söödhuulewkuugel. Et heet 31 deege.
Fiirdeege
Fiirdeege önj diheere moune san:
Röökelbosk (Asteraceae)
A Röökelbosk (Artemisia maritima) as en plaant ütj det famile faan a kurewbloosen (Asteraceae).
Beskriiwang
A röökelbosk as en imergreen, taujuarag plaant, woort 20 bit 80 cm grat an bleut uun a harewst faan September bit Oktuuber. A bleeden haa fiin witj of grä hiaren. A früchten hinge bi fiin twiigen, a bloosen san trinj an man 1 bit 2 mm grat. Det plaant koon linger tidj saner weeder ütjkem.
Föörkemen
A röökelbosk fanjst dü uun Madeleuroopa. Hi wääkst bi dünemkaant an brükt en saalten grünj.
Slacher
At jaft föl Artemisia slacher faan det famile Asteraceae. Üüb Oomram fanjst dü:
Eastern (Prowins uun Sambia)
Indialing faan Ferwalting
At prowins hee njüügen distrikten.
Befölkring
Det letst folksteeling wiar uun't juar 2010. Efter a resultooten hee't prowins 1.592.661 lidj: 807.981 diarfaan san wüfhööd an 784.680 karmen.
Spriiken
Det Chewa (34.6 %) an Tsenga (21.4 %) Spriiken san dön miast spreegen spriiken uun't prowins.
1708
1708 wiar det aachst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Söndai uun de Gregoriaans kalender.
Eilun
En eilun as en stak lun, diar uk bi huuchweeder ütj at sia apsticht. Wan't bi huuchweeder onergongt, do as det en sunbeenk.
Gratst eilunen
Eilunen san leewen letjer üs en kontinent. A 10 gratsten san:
Suartfutkaat
At suartfutkaat (Felis nigripes) as en slach faan letj wil kaater an lewet uun't süüdelk Afrikoo.
Cregneash
Cregneash (üüb Manks: Creneash) as en letj taarep uun a süüdwaast faan't Eilun Man. Det leit amanbi 5 km faan Port Erin. At miast faan't taarep as nü en museeum. At taarep wiar at aran faan wichtig spreegern faan det Manks Spriik, Edward Faragher (1831-1906) an Ned Maddrell (1877-1974).
Rütjer
A Rütjer, Rüütjer, Grat Rütjer, mudersnäp, mudersnap (Limosa limosa) as en fögelslach uun't famile faan a Snepen (Scolopacidae).
Tjaapdiarten
Tjaapdiarten (Gnathostomata) san en auerklas oner a Wäärlisdiarten. Auer 99% faan a wäärlisdiarten san Tjaapdiarten, bluas a Njügenuugen an a Slimialer hiar diar ei mä tu.
1707
1707 wiar det sööwenst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Saninj uun de Gregoriaans kalender.
Rümfård
Jü rümfård is en begrip for åle manschlike aktiwitäät büten jü jard.
In dåt åål
For åle räise eefter dät åål san da näiste komponenten wichti:
Satelliit
En satelliit (kunstmoune) wörd mååstens for kommunikasjoon brükt, ouers for unersäkingen.
Rakeet
En rakeet wörd mååstens as önjdriwing brükt for oudere objäkten in dåt åål tu brängen.
Rümstasjoon
En rümstasjoon befant ham in jü jardamluupboon. Ma en rümstasjoon koone mansche långer in dåt åål bliwe. Bit dilling jeeft et fjouer: Skylab, Mir, ISS än Tiangong.
1754
1754 wiar det fjauer-an-föftigst juar faan det 18. juarhunert.
Kairo
Kairo (, al-Qāhira – „det stark“ ) as det hoodstääd faan Egypten an det gratst stääd uun't araabisk welt. A Ägyptern sai uk ianfach –, huucharaabisk Misr, ägyptisk-araabisk (Kairo spriakwiis) Masr.
Banaan
At banaan (Musa) as en plaant uun det famile faan a banaanen (Musaceae). At jaft wel amanbi 100 slacher faan banaanen. Tu iidjen as fööraal det suurt Musa × paradisiaca aptaanj wurden.
1735
1735 wiar det fiiw-an-dörtigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Saninj uun de Gregoriaans kalender.
Heegern (Ardeidae)
Heegern (Ardeidae) san en fögelfamile an hiar tu det order faan a Pelecaniformes. Diar hiar 62 slacher tu.
Kakelaken
Kakelaken (Blattodea) san en kategorii faan insekten.
Familin
Blaberidae - Blattidae - Corydiidae - Cryptocercidae - Ectobiidae - Lamproblattidae - Nocticolidae - Tryonicidae
Saarbrücken
Saarbrücken as jü hoodstää foon dåt tjüsch bundeslönj Saarlönj. Jü stää heet 179.349 inboogere (2020).
Rölken
Rölken ( Ool) (Salicornia europaea) san en plaantenslach uun det famile faan a Amaranten (Amaranthaceae). Jo faal üüb mä hör flääskag twiigen. Rölken san en pioniirplaant üüb't oon bi a waaskaant.
Ütjsen
Rölken san ianjuarag plaanten an kön faan 5 cm bit 45 cm huuch wurd. Jo hiar tu a saaltplaanten, hör twiigen san flääskag an glääsag, a bleeden san man skolpen. Miast san rölken green, kön oober uk güül-green of brün-ruad wurd. Tu a harefst hen wurd's ruad. Jo bleu uun August an September, a bloosen san oober man letj an knaap tu sen.
Wendy Vanselow
Leewent
Wendy hää hör abituur uun Kaltenkirchen maaget, hää tuiarst uun Hamborag studiaret an do uun Kiil. Efter hör magisterwerk hää't faan 2009 bit 2014 bi't Nordfriisk Instituut werket an tu di tidj hör dokterwerk skrewen. Sant 2013 werket Wendy üs frisistin bi't Uniwersiteet Kiil.
Rölken
Föörkemen
Uun a madel breetjin üüb a nuurdelk eerdheleft faan Euroopa bit Aasien könst Dü rölken finj. Jo plaanten kön widj iin uun a waas waaks, auer jo hal auerspeeld wurd kön an föl saalt ferdreeg. Rölken waaks miast tuup mä waasgäärs (Spartina slacher). Uun a waas bi Nuurd- an Uastsia, bi a Atlantik an uun a Madlunsia waaks rölken rikelk, man uk uun't banlun üüb saalten, kleiagen grünj.
Nat
Rölken surge diarför, dat ham muar an muar klei ufsaat. Sodenang halept det plaant bi a seekrang faan a küsten.
Dü könst rölken uk iidj. Diarför namt am a jong spasen faan a twiigen lefst uun Mei. Jo smääk en betj pöbrag an wurd rä of uk kööget eden. Iarjuaren hää'm diar uk siap faan maaget.
Lokossa
Wat menst dü?
1756
1756 wiar det seeks-an-föftigst juar faan det 18. juarhunert.
Cankuzo (Steed)
Cankuzo as en steed uun de aafrikoons stoot Burundi. At steed leit uun a uast faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Cankuzo Prowins. Det hee 3624 lidj (2008).
Percomorphaceae
Percomorpha(ceae) as en nööm för muar üs 50% faan a fasker üüb a eerd. Diar hiar wel muar üs 17.000 slacher uun amanbi 265 familin faan Bianfasker (Osteichthyes) tu.
Bütj a Percomorphaceae jaft'at noch trii ööder iindialangen faan Strualflikerten.
==== Iindialang faan a Strualflikerten (Acanthopterygii) ====
Ouidah (Steed)
Ouidah as en steed uun de aafrikoons stoot Beniin. At steed leit uun a süüd faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Atlantique Department. Det hee 47.616 lidj (2013).
Edward Faragher
Edward Faragher (uk Edward Farquhar, uk üüb Manks Ned Beg Hom Ruy; * 1831 uun Cregneash, Eilun Man; † 5. Jüüne 1908 uun Alfreton, Derbyshire, Ingelun) wiar en manks dachter an folklorist. Hi wiar een faan dön letst wichtig skriiwern üüb Manks üüs mamenspriik.
Wade-Giles
At Wade-Giles-süsteem ([]; ) as för't amskriiwen faan sjineesk skraft an sjineesk spriak iinuun't latiinsk skraft diar. Hat as faan Thomas Wade (1818–1895) an Herbert A. Giles (1845–1935) ütjspekeliaret wurden. Thomas Wade wiar di iarst profeser för sjineesk uun Cambridge an Herbert A. Giles wiar san efterfulger. Detdiar süsteem as faan Robert H. Matthews (1877–1970) uun sin Chinese-English Dictionary apskrewen wurden.
Bit uun a 1970er juaren as detdiar süsteem mä letj feranrangen föl brükt wurden. Daalang as det Pinyin-süsteem det amtelk amskriiwang an det Wade-Giles-süsteem ferswanjt nü biletjen.
1702
1702 wiar det öler juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Söndai uun de Gregoriaans kalender.
Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
Ünbekäänd Dootem
Härfstmoune
Härfstmoune as di nüügente moune foon et iir. E noome foon e moune kamt üt da üüljfrasche uurde herfst än mōnath. E moune håt uk Septämber; dåtheer uurd kamt üt et Latiinsch (mensis) September. Et as di jarste moune foon Härfst önj e Nordhuulewkuugel än di jarste moune foon Uurs önj e Söödhuulewkuugel. Et heet 30 deege.
Djannewoore
Djannewoore es de iaars Muunt fan ’t Djooar uun de gregoriaansk Kalender. Hi hat 31 Doagen. De Neem fan 'e Muunt komt fan Latiinsk (mensis) Iānuārius.
Rochester
Rochester [] as det ferwaltangsstääd faan Monroe County uun di US-stoot New York. Uun Rochester sat flook huuchskuulen, uk det Eastman School of Music.
Jütsk Hualeweilun
At Jütsk Hualeweilun leit tesken a Nuurdsia uun't waasten an a Uastsia uun't uasten. Uun't nuurden lingt hat bit tu't Skagerrak an uun't süüden bit tu a Ialew. Sodenang hiar diar tu:
Leopardus
Leopardus as en skööl faan Letj Kaater (Felinae), diar uun Madel- an Süüdameerikoo lewe. Jo haa hör nööm efter di Leopard (Panthera pardus), hi hiart oober tu a Grat Kaater (Pantherinae).
Joe Locke
Werk
Joe hää kompositsion an rütmus-instrumenten liard uun't Eastman School of Music uun Rochester (New York). Al uun studentenjuaren hää hi jazz spelet mä sok grat musiikern üs Dizzy Gillespie. 1981 toog hi am tu New York City an werket diar tuup mä auer a miaten bekäänd jazz musiikern üs Grover Washington Jr., Kenny Barron, Dianne Reeves, Rod Stewart, Bob Berg(†), Ron Carter, Geoffrey Keezer, Randy Brecker an flook öödern.
1706
1706 wiar det seekst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Freidai uun de Gregoriaans kalender.
Groß Boden
Groß Boden as en gemiine foont Åmt Sandesneben-Nusse önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E gemiine läit önjt norden foon e kris. Dåt heet 209 inboogere (2020).
Jákup Jakobsen
Jákup Jakobsen (uk Jakob Jakobsen; * 22. Febrewoore 1864 uun Tórshavn, Fääröer; † 15. August 1918) wiar en fääröisk spriikwedenskapsmaan. Hi wiar een faan dön wichtigst grünjleiern faan det neimuudis Fääröisk Spriik. Hi skreew uk auer det Norn Spriik.
Zingiberales
Zingiberales san en order mä aacht plaantenfamilin. Jo haa hör nööm efter Zingiber (Ingefeer) an san sodenang a Ingefeeroortagen.
Süstemaatik
efter APG III :
Skolen
Skolen (Pleuronectidae) san en famile faan Platfasker (Pleuronectiformes). Jo lewe uun flaak weeder, man enkelt slacher uk bit uun en jipde faan 1000 meetern. A miasten saan saaltweederfask. Enkelten haa en grat bedüüdang üs iidj.
1764
1764 wiar det fjauer-an-söstigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Söndai uun de Gregoriaans kalender.
Skolen
Sköölen
Tu a skolen hiar amanbi 60 slacher uun ~30 sköölen.
Ammotretis - Atheresthes - Azygopus - Cleisthenes - Clidoderma - Colisteum - Embassichthys - Eopsetta - Errex - Glyptocephalus - Hippoglossoides - Hippoglossus - Hypsopsetta - Isopsetta - Lepidopsetta - Limanda - Liopsetta - Lyopsetta - Microstomus - Paralichthodes - Parophrys - Pelotretis - Peltorhamphus - Platichthys - Pleuronectes - Pleuronichthys - Psettichthys - Pseudopleuronectes - Reinhardtius - Rhombosolea - Samaris - Verasper
Wonter/hf
E wonter as dat köölst iirstid foon't iir. Dat kamt eefter harewst än feer üürs. Öön e nöördhualefkuugel fangt dat öön Desämber öön, man öön e saadhualefkuugel fangt dat öön Juunii öön.
ǁKaras
ǁKaras (iar Karas) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Namiibia. At regiuun leit uun a süüd faan’t lun. Uun a nuurd leit det Hardap Regiuun, uun a uast an süüd Süüdaafrika an uun a waast det Atlantik. Det hee 77.421 lidj (2011). At hoodsteed as Keetmanshoop.
Geografii
De huuchst berig (2202 m) uun't regiuun as a Schroffenstein, wat uun a Karasberger tu a süüduast faan Keetmanshoop leit. En öler berig as de Brukkaros Berig, wat 1590 m huuch as. De Oranje Struum bildet at süüdgrens faan't regiuun.
Indialing faan Ferwalting
At regiuun hee 8 woolkreiser:
Spriiken
Efter det 2011 folksteeling, spreege 36 prosent faan hüshualer Afrikaans, 27 prosent Ovambo an 23 prosent Khoekhoe.
Politiik
Det guwernöör faan't regiuuun sant 2015 as Lucia Basson.
Iarst Wäältkrich
De iarst Wäältkrich wiar en krich twesken 1914 an 1918. De krich begant uun 28. Jüüle mä a krichsferklaarung faan Uasterrik-Ungarn uun Serbien. Hi naam en aanj uun 11. Nofember 1918 mä en woopenrau uun Compiègne. Uun a iarst Wäältkrich san amanbi 17 miljuun mensken störwen.
Bi ’t atentaat 28. Jüüne 1914 faan Sarajewo wurd a uasterriks troonfuliger ertshertoog Franz Ferdinand faan lasmaaten faan a rewolutschooneer onergrünjorganisatschoon Jong Bosnien ambroocht. At hoodmotiif faan at organisatschoon wiar at befreien faan Bosnien-Hertsegowinien faan at uasterrik-ungarisk reegiment mä ’t mual faan en ianigen faan a süüdslaawen oner feering faan Serbien.
Tu a 28. Jüüle 1914 ferklaaret Uasterrik-Ungarn Serbien a krich. Ruslun stään üüb a sidj faan Serbien an mobilisiiret sin armee för Serbien tu snaakin. Auer dat Tjiisklun mä Uasterrik-Ungarn ferbünjen wiar, ferklaaret det tu a 01 August 1914 Ruslun a krich mä ’t fulig, dat rusisk trupen iin uun Tjiisklun iinmarschiaret.
Süüduast Euroopa
Trii ofensiiwen faan uasterriks-ungarisk saldooten oner Oskar Potiorek twesken August an Deetsember 1914 jin Serbien kaam ei tu brud. Det iarst ofensiiw begand 12. August üüs det uasterriks-ungarisk füft armee auer de Drina struum ging. Det füft (an uk det naist) armeen sted en deellaag uun en slacht bi Cer (16.-24. August) ütj an toog ütj Serbien turag.
Luksemborig, Belgien an Frankrik
2. August 1914 tjiisk saldooten marschiaret iin uun Luksemborig iin. Grathertsoog Marie-Adélaïde saad order, dat luksemborgisk saldooten skul nian welerstant du. De like dai ded det tjiisk regiaring en ultimaatum uun Belgien, diaruun frii trochmarsch ferlangt wurd. Efter’t ütjslauen faan det belgisk regiaring det tu befulgen, begand tjiisk saldooten de öler dai iin uun Belgien iin tu marschiare. 4. August begand uungriper faan tjiisk saldooten uun det belgisk steed Lüttich. Tjiisk saldooten naam 16. August at steed. Det wiar det iarst grat uungripsoperatschuun faan strateegisk bedüüding, wat dön tjiisk saldooten ütjfeerd. Ian dai diarefter ferleet det belgisk regiaring Brüssel. 19. August toog belgisk saldooten tu waasten efter Antwerpen uf. De öler dai naam tjiisk saldooten Brüssel. 21 August begand det belaagring faan't steed Namur, diar 24. August nimen wurd. 28. September begand det belaagring faan Antwerpen, diar 10. Oktuuber nimen wurd.
7. August begand en fraansöösk ofensiiwe uun Elsass an dön fraansuusen naam de öler dai Mülhausen.
Öler slachten san:
Rüslun an Rumeenien
Auer dat tau rüs armees uunjin dön uunoomen faan det Schlieffen Plaan ünferwaans ääder, nemelk tau wegen efter a began faan a krich, iin uun Uastpreussen iindroong, wiar at laag uun at uastfront för det Tjiisk Rik iarstens böös swaar. Dön tjiisken wiar auer de Schlieffen-Plaan uun hör uastfront iar defensiiw iinstääld, bluat hög rüs-pools grenssteeden wiar besaatet wurden. Efter a slacht bi Gumbinnen (19.-20. August) mooste dön tjiisk saldooten uun Uastpreussen turag tu tjin. Jo wurd starker maaget an generoolmajoor Erich Ludendorff an generoolooberst Paul von Hindenburg wurd hör komandöörn. Jo iinfeer at seekrin faan Uastpreussen mä en siig uun a slacht bi Tannenberg faan 26. ap tu 31. August.
Toogolun (1914)
Det tjiisk kolonii wurd efter at ütjbreeg faan a krich gau faan hör naibüüren nimen. 7. August 1914 marschiaret britisk saldooten ütj Ghaana faan daaling (iar Gulküst) an fraansöösk saldooten ütj Beniin faan daaling (iar Dahomey) iin, saner ap üüb jinweer tu draapin. 27. August 1914 wurd Toogolun tu dön Briten auerden.
Kameruun (1914–1916)
A stridj uun Kameruun wurd 24. August 1914 mä a beskoot faan a eeg troch det britisk kanoonenbuat Surprise eebenmaaget. Tjiisk saldooten küd jo at kolonii tau juar hual. 1916 jeew det letst garnisoon uun Mora tu britisk saldooten auer.
Uastaafrika (1914–1918)
Tjiisk Uastaafrika wiar uun det hial düür faan de Iarst Wäältkrich amstreden. 2. August 1914 fing de guwernöör Heinrich Schnee a bööd faan det tjiisk mobiilmaching uun Euroopa. Det kolonii weeret ham oner Paul von Lettow-Vorbeck ferbeden. 15. August 1914 besaat tjiisk saldooten jin letjet welerstant det steed Taveta, wat uun Britisk Uastaafrika leit. At besaating faan Taveta broocht dön Briten tu enskiasing, 4.000 indisk saldooten efter Mombasa tu bringen, wat uf September uunkaam. At lunigen faan dön Briten bi Tanga 2. Nofember 1914 wurd en ünlok för at britisk sidj. Von Lettow-Vorbeck twoong dön britisk saldooten uun a slacht bi Tanga (2.-4. Nofember 1914) iarstens tu a turagtooch. För det tjiisk strategii faan turagtööger an gerilja-taktiken küd jo dön tjiisk saldooten föör Tjiisk Uastaafrika ap tu a aanj faan a krich hual.
Süüdwaastaafrika (1915)
Efter uun Euroopa a krich ütjbreegen wiar, teft jo uun Tjiisk Süüdwaast Aafrika en uungrip faan Süüdaafrika ütj uf, wat mä det Ferianigt Köningrik frinjelk wiar. Diarfaan rep jo 8. August det mobiilmaaging ütj an ewakuiart en 50 kilomeeter briad strimel loongs at grens tu Süüdaafrika. Det süüdaafrikoons parlament beslood 9. September uun a krich dial tu nemen.
Iarst skööd fool al 13. September 1914 bi at putsenstatschuun faan Nakop an Ramansdrift an al 19. September besaatet süüdaafrikoons saldooten uun starkhaid faan 2000 karmen at Lüderitzbocht. Een dai leeder auerskreed en ufdialing faan süüdaafrikoons saldooten a Oranjestruum, diar dach faan dön tjiisk saldooten uun a slacht bi Sandfontein (24.-26. September) turagslaanjen wurden küd. Diarefter ferlaagret dön süüdaafrikooners hör uungriper weler uun at Lüderitzbocht an küd diar loongs at boonliinje ap tu 9. Nofember 70 kilomeeter iin uun’t inlun föörstup. Uun Marts 1915 marschiaret süüdaafrikoons saldooten faan Walfischbai ütj iin uun’t rachting Keetmanshoop, wat jo 19. April iin uun a hunen fool.
Uun a süüd moost dön tjiisk saldooten at auermeecht faan a fiind woke an toog jo efter nuurden turag. Began Mei ferlai guvernöör Theodor Seitz sin amtssat faan Windhoek efter Grootfontein. Efter dön süüdaafrikoons saldooten dön tjiisk weerer uk uun a nuurd imer widjer turagkröget hed, beed guvernöör Seitz tu de süüdaafrikoons generool Botha 21. Mei 1915 ferjiiws en woopenrau uun. Mä det kapitulatschuun faan dön tjiisk saldooten 9. Jüüli 1915 wiar a stridj tu aanj.
A Krich uun Aasien
Det tjiisk kolonii Kiatschow wurd uun det belaagring faan Tsingtau jin jaapaans saldooten weeret, ap tu materiaal an munitschuun apbrükt wiar. Jaapaans saldooten lunigt 2. September 1914 bi Longkou an 18. September bi Laushanbocht. Det belaagring faan't steed Tsingtau begand 28. September 1914. At kapitulatschuun wiar 7. Nofember 1914.
A Aanj
Uun a somer faan 1918 beslood Hindenburg an Ludendorff noch ian feer a krich tu wanen. A tjiisken fool uun trii steeden uun, bi de Marne, de Somme, an bi Ypern. Jo bal loket, man auer a ameerikoonern kaam uun wiar at nian trochbreeg, an wurd a tjiisken uun a harewst faan 1918 turagkröget.
Uun a harewst 1918 slood at Türkei an Bulgaarien woopenraun. Uasterrik-Ungarn fuligt de 3. Nofember. Uun Tjiisklun bruch en staheu ütj, an't lun wurd en republiik. Det nei regiaring fordert en woopenrau uun. A krich kaam 11 Nofember tu aanj.
Groß Disnack
Groß Disnack as en gemiine foont Åmt Lauenburgische Seen önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E gemiine läit önjt norden foon e kris. Dåt heet 84 inboogere (2020).
Luapula (Prowins)
Det Luapula Prowins as en prowins uun de aafrikoons stoot Sambia. Uun a uast leit det Northern Prowins an uun a süüd, waast an nuurd det DR Kongo. Det hee 991.927 lidj (2010). At hoodsteed as Mansa.
Indialing faan Ferwalting
Det Luapula Prowins hee elwen distrikten.
Befölkring
Det letst folksteeling wiar uun't juar 2010. Efter a resultooten hee't prowins 991.927 lidj: 503.338 diarfaan san wüfhööd an 488.589 san karmen.
Meis (slach)
Meis (Zea mays) as en plaantenslach uun det famile swetgäärs (Poaceae), an kaam tuiarst uun Meksiko föör.
Bedüüdang
Faan bedüüdang för a büürerei as di onerslach Zea mays ssp. mays. Det kurn woort brükt üs iidj, üs fuderplaant an uk, am bio-sprit tu maagin.
<div style="clear:both;" /div>
Wäärdaghaid
Di braanwäärs as 1377 kJ üüb 100 g faan a früchten.
Kaamp
Kaamp es en Gemiindi üp Söl.
Kaamp
Kaamp (Dütsk: Kampen) skel sin Naam diarfan haa, dat di Sölring Kēmpers diar me di Öneriarsken kēmpet haa. Di Kēmpers skel öner di Hooger wat süđern fan Kaamp, bi di Füürtorn sen, bigrewen wiis. Di Hooger haa di Naamen fan di Kēmpers, wat diar öner lii skel (Brönshoog fuar Bröns, esf.) Hat es en Tērp, wat ön di Weestersiir fan Söl liit. Kaamp es jen fan du Nuurdtērper en et liit twesken Woningstair en List, rocht nai bi Woningstair. Kaamp jert tö di Plaatsen üp Söl, wat em ekstrem nēm ken: Hat jeft üp Söl narigen sa fuul jüür Wainer fan Gasten wat mesken gaar ek rocht weet, hur fuul Jil di haa. En narigen uur sa jer üp Dai sa fuul drunken. Kaamp es bikeent fuar sin "Ruar Klef" bi Strön üp di Weestersiir en di gurt Hiir, wan ön di Uastersiir tö Süđern bit hentö Brēderep giar. Benen des Hiir skel di Kēmpers bigreewen wiis, en diarfan haa di diari uk jaar Naamen üs "Brönshoog" fuar't Greev fan di gurt Bröns, "Litj Brönshoog" fuar sin Sen, "Tewelkenhoog" fuar Tewelken, sin Skriiwer, en sa förter. Di Hooger lii trinjum di Füürtorn bit hentö Wooningstair en Brēderep.
Literatuur
Di Tialen diartö heer C. P. Hansen āpskrefen (Dütsk en Sölring). Dat dütsk Bok jit "Sylter Sagen" en es eeđer des Skreften fan Wilhelm Jessen utdönen uuren (1965, Sylter Verlag für Heimatschrifttum). Dat sölring Bok heer Hermann Schmidt biaarbert, aurdat em aur di Skriifwiis fan Boy Peter Möller iinig uuren wiar. Et jit "Ual' Söl'ring Tialen fan C. P. Hansen (1858)" en es 1927 fan di Söl'ring Foriining ütdönen uuren.
1709
1709 wiar det njüügenst juar faan det 18. juarhunert.
Edmund Barton
Edmund Barton, (* 18. Janewoore 1849 uun Sydney, New South Wales, Austraalien; † 7. Janewoore 1920 uun Medlow Bath, New South Wales, Austraalien) wiar en austraalisken politiker an de iarst premierminister faan at lun.
Ommo Wilts
Dr. Ommo Wilts (* 20. Mei 1937; + 28. Detsember 2021 uun Oldenburg) wiar en spriakwedenskapsmaan uun a fresk filologii. Hi hää bi't Christian-Albrechts-Uniwersiteet uun Kiil werket.
Edmund Barton
Leewent
Edmund Barton wiar de jongst faan njüügen jongen faan William an Mary Louise Barton. Uun’t ääler faan sööwen juar begand hi sin liar uun skuul bi a Fort Street High School. Mä tjiin juar wakselt hi tu Sydney Grammar School. Efter a skuulufslus 1865 begand hi bi a University of Sydney studiare. Uun’t juar 1868 maaget hi san Bachelor-Ufsluss an tau juar leeder, uun’t ääler faan 21 juar san Master-Ufsluss. Hi freit 1870 Jane Mason Ross.
Premierminister
Edmund Barton wiar ian faan dön feeren lidj, wat för at skaafin faan ään austraalisk bund san. Sin amtstidj üüs premierminister wooret faan a 1. Janewoore 1901 tu a 24. September 1903. Hi treed a 24. September 1903 turag, am rachter faan at High Court of Australia tu wurden.
Süüd Uast Ingelun
Süüd Uast Ingelun as ian faan njüügen ferwaltangsregiuunen faan Ingelun. Hat leit uun a waast an uun a süüd faan London.
Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:
Lokossa (Steed)
Lokossa as en steed uun de aafrikoons stoot Beniin. At steed leit uun a süüdwaast faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Mono Department. Det hee 47.246 lidj (2013).