cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Robert Schumann
Robert Schumann (* 8. Jüüne 1810 uun Zwickau, Köningrik Saksen; † 29. Jüüle 1856 uun Endenich, Rheinprowins) wiar en tjiisken komponist, musiikkriitiker an dirigent. Hi wurt daaling tu dön bedüüdenst komponisten faan't romantik tääld. Hi wiar uk Clara Schumann (bäären Wieck) san maan.
Leewent
Schumann wurd uun Zwickau üüs Friedrich August Gottlob Schumann (1773–1826) an Johanna Christiane Schnabel (1770–1836) hör kint bäären. Hi naam san iarst klawiaronerracht uun't ääler faan sööwen. En klawiar wurd keeft an san aatj ferschükt, man saner lok, Carl Maria von Weber üüs klawiarliarer för san dring tu wanen. Tu't ääler faan aagetanj ging Robert tu't liseeum uun Zwickau.
Domowina
At Domowina, amtelk Zwězk Łužyskich Serbow z. t. (üüb Liichsorbisk) of Zwjazk Łužiskich Serbow z. t. (üüb Huuchsorbisk), üüb Tjiisk: Bund Lausitzer Sorben e. V., as a taagferbant faan sorbisk ferianer an ferianigingen. Det fertreet a intresin faan a Sorben uun Saksen an Brandenborig. Det wurd 1912 grünjlaanjen. At hoodkwartiar faan a taagferbant as at Hüs faan a Sorben uun Bautzen.
Beergem/mo
Beergem (ap Tjüsch än Dånsch: Bargum) as en gemiine önj't Åmt Madel-Nordfraschlönj foon e Kris Nordfraschlönj. Önj’t norden än nordååsten läit e gemiine Ding-Sönj, önj’t söödååsten Läitjholem, önj’t sööden Boorlem, önj’t söödweesten än weesten E Hoorne än önj’t nordweesten Stääsönj. E gemiine heet 619 manschne (2016).
Geografii
Di Soholmer-Au Kanool bilet diilj foon e nordgränse foon e gemiine.
1608
1608 wiar det aachst juar faan det 17. juarhunert.
Cankuzo (Prowins)
Det Cankuzo Prowins (üüb Rundi: iProvense ya Cankuzo, üüb Fraansöösk: La Province de Cankuzo) as en prowins uun de aafrikoons stoot Burundi. At prowins leit uun a nuurduast faan't lun. Det hee 221.391 lidj (2008). At hoodsteed as Cankuzo.
Maike Hauschildt
Maike Hauschildt bēren di 1. Mai 1961 üs Maike Frank, es en Wüfhaur fan Hörnem. Āpwukset en tö Skuul gingen es jü ön Weesterlön
Spraakenpātin ön forskelig Jungensgaarten. Jü önerrocht uk somtirs ön forskelig Grünjskuulen.
Cankuzo (Prowins)
Indialing faan Ferwalting
At prowins hee fiiw komuunen.
Waastfresk Eilunen
A Waastfresk Eilunen san en keed faan eilunen uun a Nuurdsia föör at küst faan a Neederlunen.
Maike Hauschildt
Höör Faađer, Johann Frank, heer bi't Nii Testament üp Sölring meaarbert.
Maike Hauschildt kumt ön di Film Inselklang (2005) fuar.
Sphagnopsida
Sphagnopsida san en klas faan möösk an hiar tu't bleedenmöösk (Bryophyta)
Süstemaatik
Diar san man tau kategoriin:
Polypodiopsida
Polypodiopsida (=Filicopsida) san en klas faan huuger plaanten mä amanbi 11.000 slacher. Jo hiar tu a Pteridophyta.
Süstemaatik
Kategoriin efter Smith :
Latiinsk Unioon
At Latiinsk Unioon (UNILAT) as en ferbinjang faan flook lunen, huar romaans spriaken snaaket wurd. Jo wel hör spriaken seekre an amhuuch bring.
Mööbel
Mööbel (faan lat. mobilis = luas) san iinrachtangen uun hüüs, diar ei fääst mä't hüs ferbünjen san.
Moorea
Moorea (Tahitiansk Mo’orea), ööder ääler nöömer san Aimeho of Santo Domingo of York Island, as en eilun naibi Tahiti uun a Süüdpasiifik an hiart tu Fransöösk Polyneesien. Hat as 133 km² grat, an diar lewe gud 16.000 minsken. .
Eike Frese
Eike Frese, bēren 1960 ön Muasem üs Eike Nielsen, es en Wüfhaur fan Muasem.
Eike Frese heer di Friisen-Jungensgaart ön Kairem paset, wat me di tau Spraaken Sölring en Dütsk aarbert. Me di Jungen uur diar aur di hiili Dai Söl'ring snaket.
Leewent
Eike Frese es me en jüngeri Sester en en jit jüngeri Brüđer ön Muasem-Litjmuasem ön di Buernstair fan höör Aalern, Luudji en Erika Nielsen, āpwukset. Di Buern ön Muasem wiar des, diar di leengst Tir Söl'ring snaket haa, en sa kām jü gaar ek trinjom en liir di Spraak uk.
Üs Pedagoogin heer jü fuar't Āpbechning fan di Friisk Jungensguart ön Kairem masi dönen, en jü heer da uk höör Spöören leten, wan jü diar wech giar.
Me Hart, Haur en Hun
Eike Frese kumt ön di Film "Inselklang" (2005) fuar.
Psilotopsida
Psilotopsida san en klas faan huuger plaanten mä tau familin.
Süstemaatik
Diar san knaap 100 slacher uun tau kategoriin:
Gitega (Prowins)
Det Gitega Prowins (üüb Rundi: iProvense ya Gitega, üüb Fraansöösk: La Province de Gitega) as en prowins uun de aafrikoons stoot Burundi. At prowins leit uun a maden faan't lun. Det hee 715.080 lidj (2008). At hoodsteed as Gitega.
Indialing faan Ferwalting
At prowinsen hee elwen komuunen.
Wilswin
At Wilswin (Sus scrofa) as en Tetjdiart (Mammalia) uun det famile faan a Echt Swin (Suidae). Hat lewet iar uun Euraasien, daalang üüb a hialer welt.
Wilswin freed ales an kön jo gud uunpaase. Jo san ei baang för minsken.
Faan't Wilswin komt det Hüsswin uf, so üs wi det daalang kään.
<!--
Onerslacher
-->
Kanaarisk Eilunen
A Kanaarisk Eilunen of ianfach Kanaaren (spoonsk: Islas Canarias) san en skööl faan eilunen uun a Atlantik uun't waasten faan Marokko. Mäenööder san jo ian faan 17 autonoom gemianskapen uun Spoonien.
Grat stääden
(Stant: 1. Janewoore 2007):
Rumeensk spriak
Rumeensk as en Romaans spriak uun di Itaalisk twiig faan a Indogermaans spriaken.
Mä Rumeensk ment'am flooksis en skööl faan sjauer (fiiw) spriaken, diar tuup eegentelk Balkanromaans het:
Dakorumeensk as det amtsspriak faan Rumeenien an Moldaawien. Uun Moldaawien sai's diar uk Moldauisk tu.
Mä Balkanromaans wurd oober uk algemianer Romaans spriaken betiakent, diar üüb a Balkan snaaket wurd. Det kön do uk nuurditajeensk spriakwiisen wees, fööraal Veneetisk.
Yunlin (Lunkreis)
De Yunlin Lunkreis (üüb Schineesk: 雲林縣 Yúnlín Siàn/Yúnlín Xiàn, üüb Taiwaans: Hûn-lîm-koān, üüb Hakka: Yùn-lìm-yen) as en lunkreis faan’t Republiik Schiina. A lunkreis leit uun a waast faan't lun. Uun a nuurd leit de Changhua Lunkreis, uun a uast de Nantou Lunkreis, uun a süüd de Chiayi Lunkreis an uun a waast at Formosastruat. Det hee 686.022 lidj (2018). At hoodsteed faan a lunkreis as Douliu.
Indialing faan Ferwalting
A lunkreis hee ian steed (市 shì ), fiiw steedgemeenden (鎮 zhèn) an fjauertanj lungemeenden (鄉 xiāng).
Aalmtoorp/mo
Aalmtoorp (ap Tjüsch: Almdorf, ap Dånsch: Almtorp) as en gemiine foon't Åmt Madel-Nordfraschlönj önj e Kris Nordfraschlönj. Önj’t norden läit e gemiine Trölstrup, önj’t ååsten Bååmst, önj’t sööden Haatstinger Määrsch, önj’t weesten Strükem. Dåt heet 543 inboogere (2019).
Cibitoke (Prowins)
Det Cibitoke Prowins (üüb Rundi: iProvense ya Cibitoke, üüb Fraansöösk: La Province de Cibitoke) as en prowins uun de aafrikoons stoot Burundi. At prowins leit uun a nuurdwaast faan't lun. Det hee 460.626 lidj (2008). At hoodsteed as Cibitoke.
Geografii
Berger uun det Cibitoke Prowins san: de Twinyoni Berig (2659 m), de Cendajuru Berig (2216 m) an de Rwengero Berig (2201 m).
Ambuchanania leucobryoides
Ambuchanania leucobryoides (of uk Sphagnum leucobryoides) as en slach bleedenmöösk, diar bluas uun Tasmanien föörkomt. Hat as iarst 1988 bekäänd wurden an liket at türewmöösk. Hat as di iansagst slach uun det kategorii Ambuchananiales.
1609
1609 wiar det njüügenst juar faan det 17. juarhunert.
Fering dracht
Histoore
At fering dracht (of uk man ianfach at fering), wat ham daaling faan Feer an Oomrem käänt, jaft at noch goor ei so loong. Iarst tu a began faan't 19. juarhunert kaam at uun a muud an hed wel det dracht faan a Halgen üüs föörbilj. Nütudais drait ham fööraal det fering, wat ham iar tu huuchhaiden uunhed. Det uuntjin as oober goor ei so lacht an ham brükt diar halep för.
Langeland
Langeland as en däänsk eilun uun't Uastsia, an uk en komuun uun't ferwaltangsregiuun Syddanmark.
Fering dracht
Beskriiwing
De jonk pei lingt miast deel tu a fet an hee onern en laachtblä snuur. Trinjam a skolern wurt det triihuket halsnöösduk uun fualen laanjen an mä en 100 needler üüb a pei plakt. Det siisen halsnöösduk jaft at uun muar klöören. At kön tu'n bispal ruad, green of blä wees an hee trinjenam en kant mä suart franjin. Bi dön suart sliawen san witj spitsen biseid. Tu huuchhaiden namt ham fölsis en witjen skortluk föör, wat miast trinjenam lingt. At jaft oober skortluker uun suart an brons.
At salwer
At wäärtfolst bi't fering as at salwer. Diartu hiart a panser, en briad salwern keed, wat mä tau haagen bi a pei feestmaaget wurt. At hee en medaljon uun a maden, wat en krüs, en hart an en aanker wiset, dön teeken för gluuw, leefde an hööb. Bi det briad keed san uk noch smeel keeden ütj gul an salwer feestmaaget. Det hiale wurt faan tjiin bit twaalew salwern knooper iinraamet. Tu't salwer hiar uk noch knooper för a sliawen an knoopneedler för a braanjnöösduk.
Wyker Dampskeepen-Reederii Föör-Aamrem
Di Wyker Dampskeepen-Reederii (W.D.R.) es en Forkiirsselskep, wat twesken Daagibel, Wyk en Witdün faart sa üs uk fan Witdün aur Hoogi en Lüngnöös hentö Schüttsiel. Üp Föör en Aamrem heer jü uk di Busforkiir.
Jer Tiren
Di W.D.R. waar 1885 üs "Wyker Rhederei-Gesellschaft" grünet. Aur di jest Jaaren wiar bluat Pasajiirskeepen önerwai, aurdat Faarten hentö't Fastlön' en Aamrem üs "Lüstfaarten" önsen waar. Di Mensken üp di Ailönen her jaar Hofstairen en kür jam fuar't Miis salev forsörigi. Diirter waar al leenger me Skep hentö't Fastlön braacht. Ön di jest Tir her di W.D.R. jit Konkurenz fan üđer Reederiine, man des gin hiilendal iin ön di nii Dampskeepen-Selskep āp.
Eeđer di Krich
Di W.D.R. wiar uk twesken Föör en Heliglön' önerwai, en des wiar noch eeđer di Krich ek sa iinfach, aurdat Heliglön jaa fan di Engelönsken biset wiar. Fan 1952 ön giar't uk diar weđer beeter.
1954 waar al 2000 Autos transportieret. Ön di 30. Juuni 1962 waar dit jest Ro-Ro-Skep ön di Gang braacht, di Pidder Lüng. Des Föriskep wiar 41,60 m lüng en kür 200 Pasajiire en 36 Wainer me langs fo. Aur di söstiger Jaaren waar aliweegen nii Skeepen koopet en üp Wai braacht. Uk ön di Söstigern waar di Busforkiir üp Föör aurnomen.
1971 fusioniareti di W.D,R. me di ASAG, di Aamringer Skepsfaarts AG. Des her 1905 bigent en faar langs di Haligen hentö Bongsiel. Di ASAG her 1968 di "Amrum" koopet, wat 481 Pasagiiri en 20 Wainer me fing. Des Skep es bit hentö't Jaar 1991 faart, en diarfuar kām da en gurter Skep, di Hilligenlei III. Deling faart diar weđder en litjer Skep, di Hilligenlei. Fuar Ütfaarten waar aur di hiili Tir Pasajiirskeepen koopet en faart.
En Föriskeepen-Seerie
Ön di Soowentiger Jaaren kām em üp di Taacht en let en ain Skepsaart bech. Di Prototyp wiar di "Schleswig-Holsten II", wat 1972 ön Faart kām. Dit naist Skep wiar di "Nordfriesland V" (1978), en di Forbeeteringen bi des Skep waar tö en Diil uk bi di Prototyp ombecht. Di Forbeeteringen waar da uk bi di "Uthlande IV" (1980) iinbecht.
Leenger
Ön di tachentiger Jaaren wiar di Skeepen weđer tö litj uuren. Di Nordfriesland V en di Uthlande IV kür om 10 Meeters leenger maaket uur, di Schleswig-Holstein II ek. Sa kām't, dat di al eeđer 15 Jaaren weđer forkoopet waar, en di Schleswig-Holstein III kām üp Wai.
Di Uthlande IV es 2021 üp Skramel kemen.
Breerer
Ön di tachentiger Jaaren wiar al tö morki wesen, dat di Autos breerer en breerer waar. Sa bislööt em bi di W.D.R., dat di Skeepen uk breerer uur skul: Di Rungholt (1992) es tau Meeter breerer üs di ialer Skeepen, en di Nordfriesland VI (1995) es jüst sa becht, man me en modifitsiareti Rump-Konstruktsjoon.
En nii Skeps-Konsept
Da her di Reederii jaa masi Skeepen koopet, en diarme wiar sa temelk Ruu bit hentö't Jaar 2009. Da skul et weđer wat Niis wiis, moderner, efitsienter en makelker: Di Uthlande V en di Schleswig-Holstein IV sen Skeepen, wat eeđer en hiilendal nii Konsept becht sen. Ja haa noch sa fuul Plaats, dat di "Insel Amrum", di "Schleswig-Holstein III" en di "Uthlande IV" wech kür. Ön't Autodek ken onbi 40% muar Wainer mefaar (Fuarof wiar't bit tö 55 Autos, nü sen dit 75).
Di nii Skeepen sen beeter tö manövriati üs ali Skeepen, wat fuarof wesen sen: Jat haa en Voith-Schneider Öndreft. Di Haawenselskepen haa uk wat dönen: Ön Wyk, Daagibel en Witdün sen Rampen becht uuren, hur uk Āptochen fuar Rulstöölfaarers iinbecht sen. Nü ken em boowen fan di Sir iin ön di nii Skeepen kum.
"Insel Amrum" - Dit leest Eetfiarel langs di Priili
Fan't Jaar 1970 ön wiar aur di hiili Tir bit 2012 di "Insel Amrum" önerwai, wat jen ön di 2000er Jaaren al san bet üs en swumendi Anakronismus fuarküm kür.
Fuar't miist es des Skep rocht iipen hentö ali Siren, en di Hüsjis sen ön di Sir iin ön en smeel Gung tö finj. Fan des Gung giar en Trap dial naa önern iin ön di Salon, en des es hualev öner Weeter. Da ken em höm al fuarstel, dat di Maskiinen en di Propelers rocht gur tö hiir sen, wan dit Skep üp Wai giar. En jit wat bitö: Di "Insel Amrum" heer tau Driifskrüüwen, jen fuarn en jen achtern. Da let höm uk teenk, dat en leengeri Wialter nöörig es, wan di Maskiinen achtern sen en fuarn jit en Driifskrüüv. Di Kraft skul da öner di Salon langs naa fuarn tö di Skrüüv, en dit giar aur en lüng Wialter. Dit diari sjungt of hüült en bet, en des ken jen al forwuneri, hoken dit jit ek keent. Di "Insel Amrum" wiar man lecht, sa pragmātisk becht, dat em höm bluat wuneri kür - en gau. Di iinfachi Föri kām me tau 12-Kolben-Fjuurtakt Dieselmaskiinen (MAN) fan 588 kW fan di Hüsemer Skepswerev, en eeđer tau Jaaren giar jen fan di Maskiinen ön Steken. Diarfuar kām en MTU-Maskiin me 599 kW iin, sa dat di Insel Amrum da 1187 kW her. Dit es inoch en kum waker üp 13 Kneten, en dit jen al rocht gau fuarkum, wan dit Skep hiilendal san bet skoret. Wan em ön dit Senskiindek staant (1977 iinbecht) da es dit jit en bet starker tö föölin.
Brasiilien
Brasiilien as efter grate an iinwenertaal at fiftgratst lun üüb a eerd an mä 195 miljuun iinwenern det gratst lun uun Süüd-Ameerikoo, huar't mä 47% knaap a heleft faan iinnamt. A naiberlunen san Fransöösk-Guayana, Suriname, Guyana, Venezuela, Kolumbien, Peru, Bolivien, Paraguay, Argentinien an Uruguay. Uun't uasten leit a Atlantik.
Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:
Borgou Department
Det Borgou Department (üüb Fraansöösk: Département du Borgou) as en department uun de aafrikoons stoot Beniin. At department leit uun a nuurduast faan’t lun. Uun a nuurd leit det Alibori Department, uun a uast Nigeeria, uun a süüd det Collines Department an uun a waast lei dön Donga an Atakora Departmenten. Det hee 1.214.249 lidj (2013). At hoodsteed as Parakou.
Indialing faan Ferwalting
At department hee aacht komuunen.
Wyker Dampskeepen-Reederii Föör-Aamrem
"Insel Amrum" - Dit leest Eetfiarel langs di Priili
Des Eetfiarel es jit tö bilewi: Di "Insel Amrum" waar ön't Jaar 2012 hentö di Nii Pelworemer Dampskepfaarts-GmbH (N.P.D.G.) forkoopet, wat twesken Nuurđströn' en Pelworem faart. Em skel bluats fuarof fraagi we'er di ük iinset es, aurdat jü diar uk weđer üs Pufer Önerwai es. Di "Insel Amrum" en uk di dailk Ailönen skul wert wiis en köör jens hen.
En ual Video fan Super 8-Film
Des Video üp Youtube weeget söner Lün en Spitaakel, hur'ling di Skeepen ön di tachentiger Jaaren ütsen haa. Uk di Forleengering fan di Uthlande IV uur weeget.
Bleedenmöösk
Bleedenmöösk (Bryophyta) as ian faan trii ufdialangen möösk.
Borgou Department
Befölkring
Efter det 2013 folksteeling wiar at 1.214.249 lidj uun't department: 607.236 faan a lidj wiar wüfhööd an 607.013 karmen. A taal faan a lidj efter ferleeden folksteelingen:
Histoore
1999 wurd at nuurddial faan't department det Alibori Department.
Atlantique Department (Beniin)
Lunskap
Dialen faan trii sian leit uun't department:
Indialing faan Ferwalting
At department hee aacht komuunen.
Befölkring
Efter det 2013 folksteeling wiar at 1.398.229 lidj uun't department: 686.747 faan a lidj wiar karmen an 711.482 wüfhööd. A taal faan a lidj efter ferleeden folksteelingen:
Histoore
1999 wurd en letj dial faan a süüduuast faan't department det Littoral Department.
Brunhilde Hagge
Brunhilde Hagge, bēren Jacobsen (11.Februwaari 1923 -  21.September 2007) wiar en Skuulmaister fan Kairem.
Leewent
Brunhilde Jacobsen wiar dit taust Jungen fan di Bakermaister Nikolai Jacobsen en sin Wüf Dora, bēren Gantzel. Jü liirti Baker, en jü wiar di jest Bakerwüfhaur üp Söl, wat en Giselenbiskiir her. Höör ialer Brüđer Paul wiar ön di Krich blefen, en diarom skul jü di Bakerii ön Weesterlön', Wilhelmstraat 3 aurnem. Leeterhen es des Bakerii forskelig Bakern sa üs Christoph Thiele Manfred Thomas en diareeđer fan Michael Hubert aurnomen uuren. Sent 2019 es diar niin Baker muar.
Siahingster
A Siahingster (Hippocampus) san en skööl faan Bianfasker (Osteichthyes). Jo hiar tu a Sianäädler (Syngnathidae).
Brunhilde Hagge
Leewent
1952 waar Brunhilde Jacobsen me Julius Hagge (11.01.1903 – 01.04.1993) bifriit. Jat fing tau Jungen, Claus-Jochen (06.12.1952 – 05.08.1978) en Dürken (*11.09.1955).
Siahingster
Jo like goor nian fasker, haa en hood üs en hingst, an en lif üs en wirem.
Brunhilde Hagge
Leewent
Ön di jest Mai 1960 tooch di Familii naa Kairem.
Siahingster
Faan a Siahingster jaft'at 59 slacher.
Brunhilde Hagge
Leewent
Me fuul Lefhair wiar Brunhilde Hagge fuar höör Familii en uk fuar di Sölring Spraak ön di Gang.
Siahingster
Slacher
H. abdominalis – H. alatus – H. algiricus – H. angustus – H. barbouri – H. bargibanti – H. biocellatus – H. borboniensis – H. breviceps – H. camelopardalis – H. capensis – H. casscsio – H. colemani – H. comes – H. coronatus – H. curvicuspis – H. debelius – H. denise – H. erectus – H. fisheri – H. fuscus – H. grandiceps – H. guttulatus – H. haema – H. hendriki – H. hippocampus – H. histrix – H. ingens – H. japapigu – H. jayakari – H. jugumus – H. kelloggi – H. kuda – H. lichtensteinii – H. minotaur – H. mohnikei – H. montebelloensis – H. multispinus – H. nalu – H. paradoxus – H. patagonicus – H. pontohi – H. procerus – H. pusillus – H. queenslandicus – H. ramulosus – H. reidi – H. satomiae – H. semispinosus – H. severnsi – H. sindonis – H. spinosissimus – H. subelongatus – H. trimaculatus – H. tyro – H. waleananus – H. whitei – H. zebra – H. zosterae
Brunhilde Hagge
Leewent
Aur 30 Jaaren lung diar jü Sölring Önerrocht en skreef Komediisteken, forskelig Boker, Skuulboker en Leedjis üp Sölring. Me senerk Formaak aurset jü uk Boker fan Autooren sa üs Ephraim Kishon.
Brunhilde Hagge kumt ön di Film Inselklang (2005) fuar.
Hüs
At Hüs as en gebüüde, huar minsken uun lewe of werke.
Nat
Hüsang wurd diar efter iindiald, huar's gud för san:
Bauwiis
Hüsang kön uk diar efter iindiald wurd, hü's baud san:
Karuzi (Prowins)
Det Karuzi Prowins (üüb Rundi: iProvense ya Karuzi, üüb Fraansöösk: La Province de Karuzi) as en prowins uun de aafrikoons stoot Burundi. At prowins leit uun a nuurduast faan't lun. Det hee 433.061 lidj (2008). At hoodsteed as Karuzi.
Indialing faan Ferwalting
At prowins hee sööwen komuunen.
Afrikoo
<div style="float: right; margin: 0 0 1em 2em; width: 26em; text-align: right; font-size: 0.86em; line-height: normal;"> <div style="border: 1px solid #ccd2d9; background: #f0f6fa; text-align: left; padding: 0.5em 1em; text-align: center;"> Afrikoo
Di weltdial Afrikoo as 30,3 miljuun km² grat, det san 22 % faan't lun üüb a eerd. An diar wene auer ian miljaard minsken (2009).
Lunen uun Afrikoo
Lunen an regiuunen, diar poliitisk tu Euroopa hiar:
Lunen mä ünseeker staatus:
1610
1610 wiar det tjiinst juar faan det 17. juarhunert.
Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
Ünbekäänd Dootem
Bloosenplaanten
Bloos(en)plaanten (Magnoliopsida of uk Angiosperma) san en klas faan plaanten. Jo wurd uun 64 ordern mä 226.000 slacher iindiald.
Süstemaatik
A plaantenordern san efter hör latiinsk nööm apfeerd.
Marquesaansk
Marquesaans(k) as en polyneesk spriak mä tau spriakwiisen an woort üüb a Marquesas uun Fransöösk Polyneesien snaaket.
Faan't Marquesaansk jaft at en nuurdelk spriakwiis mä 3.400 spreegern an en süüdelk spriakwiis mä 2.100 spreegern. Enkelt spriakwedenskapslidj men, det san tau aanj spriaken.
Marquesaansk hiart tu a austroneesk spriaken an woort noch faan gud 5.000 minsken snaaket. Amtsspriak as oober fransöösk, an muar an muar Marquesaanern snaake aran uk bluas noch fransöösk. Diaram küd det spriak onergung.
Ilhas Desertas
A Ilhas Desertas (portugiisk för ferläät eilunen) san en skööl faan portugiisk eilunen an het Ilhéu Chão, Deserta Grande an Bugio. Jo hiar tu Madeira an diar tu't gemeen Santa Cruz.
Kritj (Geologii)
At Kritjtidj, a wedenskaplidj sai man ianfach Kritj (faan lat. Cretaceum) as det jongst eerdtidjääler uun't eerdmadelääler (Mesozoikum). Hat begand amanbi föör miljuun juaren efter't aanj faan't Jura an hääl ap föör  miljuun juaren mä di auergung tu't Paläogen, det äälst kirew faan't eerdneitidj (Känozoikum).
Di auergung faan't Kritj tu't Paläogen woort uk üs K-T-grens (faan: Kritj-Tertiär) of K-P-grens betiakent. Föör amanbi 66 miljuun juaren as woorskiinelk en graten asteroid uun Meksiko üüb a eerd iinslaanj, an hää det miast leewent üüb a eerd tunant maaget. Diarbi san uk a Dinosauriern ütjstürwen.
Galloromaans spriaken
Galloromaans spriaken san en dial faan a romaans spriaken, diar fööraal uun Frankrik an Itaalien snaaket wurd. Jo hiar tu a Waastromaans twiig. Det ööder waastromaans skööl san a Iberoromaans spriaken.
Barishal (Diwisioon)
Det Barishal Diwisioon (üüb Bengaals: বরিশাল বিভাগ Bariśāl Bibhāg [ˈbɔriʃal ˈbibʱag]) as ian faan dön aacht diwisioonen faan Bangladesch. At diwisioon leit uun a süüd faan't lun. Det hee 8.325.666 lidj (2011). At hoodsteed faan’t diwisioon as Barishal.
Geografii
De Meghna Struum bildet det uastgrens faan't diwisioon. En bistruum faan dediar struum, de Tetulia Struum leept troch't diwisioon.
Indialing faan Ferwalting
At diwisioon hee seeks distrikten:
Stianelk
At Stianelk of uk Hüselk (Martes foina) as en Ruuwdiart (Carnivora) uun det famile faan a Huarmer an Elken.
Lüsruus
At Lüsruus (Knautia arvensis) as en plaant uun det famile faan a Caprifoliaceae.
Cycadales
Cycadales san det iansagst plaantenorder mä sowat 300 slacher uun det klas Cycadopsida an hiar tu a siadplaanten. Jo like pualmer an lewe uun a troopen.
Siapenbuumer
Siapenbuumer (Sapindales) san en order faan bloosenplaanten (Magnoliopsida).
Feriind Stoote foon Ameerika
Da Feriind Stoote foon Ameerika san en lönj önj Nord-Ameerika. Deer booge 328.239.523 mansche (2019). President sunt 2021 as Joe Biden.
Stoote
Et lönj heet sunt 21. Beeridmoune 1959 50 diiljstoote. E hoodstää, Washington D.C., hiirt tu nån stoot.
Dü koost uk aw 'e koord klike:
Wjartschap
Önjt iir 2017 wunen da Feriinde Stoote 772.8 miljaarde kubikmeetere foon jardgas. Et lönj as aw dåt jarst stää foon lönje, wat jardgas wane.
Siadraager
A Siadraager (Phyllopteryx) san en skööl faan Bianfasker (Osteichthyes) uun det famile faan a Sianäädler (Syngnathidae). Diar jaft'at man tau slacher faan.
1611
1611 wiar det elwenst juar faan det 17. juarhunert.
Poleemik
Poleemik uur sair fuar Kritik, wat diarfuar taacht es, di Kritisiariti tö skaari. Dat kumt aaftinoch ön di Politik fuar, en et es muar of mener normaal, wan Wüfhaurn, wat fan jaar Karming of sen, ek wel, dat des jaar Jungen raaki ken.
Di Bigrep hingit töhop me di Bigrep fan't Taktiari.
Ön't Judendom hingt di Bigrep tö'n Bispöl me di Pharisäers töhop.
Me di Brük fan di Poleemikbigrep skel em gur üppasi, aurdat di salev lecht üs Poleemik ütlair uur.
Kort-Düüsi
En Kortdüüsi es en Ring, wat naa achtern koonisk töhop lapt. Dat Profiil fan des Ring es sa temelk üs des fan di Jük fan en Fliiger maaket. Iin ön des Ring drait höm di Propeler fan en Skep. Di Taacht diartö kām ön di 30er Jaaren fan di italieensk Luchtfaart-Injenjöör Luigi Stipa en di dütsk Skepsinjenjöör Ludwig Kort.
Alwat/mo
Alwat (ap Tjüsch: Arlewatt, ap Dånsch: Arlevad) as en gemiine foon't Åmt Nordsiie-Treene önj e Kris Nordfraschlönj. Önj’t norden läit e gemiine Oornshaud, önj’t ååsten Åldrop, önj’t sööden Hoorst än önj’t weesten Haatstinger Määrsch.
Kort-Düüsi
Kortdüüsen uur aaft ön häufig an Sleepern en Skeepen fuar Benenweetern iinbecht. Ja ken uk draibaar iinbecht uur, en da ken em diarme uk stjüüri. Uk fuar Hobbybuati uur Kortdüüsen nomen, man dit es muar, dat diar ek sa fuul Skit twesken di Propeler kumt üs dat di diar beeter fan faar.
Hipos
Hipos, Flödjhängste (Hippopotamidae) san en famile faan Tetjdiarten (Mammalia), huar't man tau slacher faan jaft:
Beskriiwang
Hipos lewe uun Afrikoo süüdelk faan a Sahara. Likes dat jo üüb sjiisk 'Flusspferd' of 'Nilpferd' het, haa jo niks mä hingster tu dun. Apartagerwiis san jo nai mä Waalen.
Guatemaala
Guatemaala as en lun uun Madel-Ameerikoo, uun't süüden faan't hualeweilun Yucatán. Uun't süüduasten leit Honduuras, uun't süüden El Salvador, uun't nuurden Meksiko an uun't uasten Belize. Uun't uasten as en smäälen tugang tu a Kariibik an uun't süüdwaasten as a Pasiifik.
Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:
Indialang faan Ferwaltang
At lun hää 22 departmenten.
De Grööe
De Grööe ooder de Grööe-Aapellöön (uwe Tutsk: Gröde ooder Gröde-Appelland; uwe Däänsk: Grøde) is en halii foon dä Nöördfreesk Ailööne. E halii is ok, tohuup mä dat lidj ailöön Haabel, en gemeende öön't Amt Polweerm öön'e Krais Nöördfreesklöön. Et gemeende heet 13 jude (2011)
Kayanza (Prowins)
Geografii
Ian berg uun det Kayanza Prowins as de Mikiko Berig (2554 m).
De Grööe
Geografii
Twaske e Grööe än't fastlöön is di Rochenlai Söön. Et ailöön Haabel lait tu e uust foon e Grööe.
Kayanza (Prowins)
Indialing faan Ferwalting
At prowins hee njüügen komuunen.
Jöölboom
Di Jöölboom (öö. Kenkenbuum) uur ön Nuurđfriislön' aaft tö di Jööltir āpstelt. Diarfur haa di Liren da niin Tanenboom.
Hur'ling di becht es
Fuar't Miist es dit en holten Gistel, hur (üp Söl) fjuur Leechter ön sit. Di Krans, wat diarön fast es, uur, sa üs üp Aamrem, fan Boksboomtwiiger maaket. Di Figuuren ön di Jöölboom uur fan Saaltjai maaket. Önern sen Adam en Eva me Boom en Slang tö se; diaraur hingi forskelig Diirter. Des sen fuar't Miist en Hingst, en Hün en en Huan. Ön san Jöölboom skel hol hok Aapler hingi. Aaftinoch haa di Liren drüget Plumen diar ön.
Forskel tö Aamrem
Wan üp Aamrem Swin, Kü, Sjip fuarkum, da sen dit üp Söl en Hingst, en Hün en en Huan. Ketinger üs üp Aamrem kum üp Söl normaalerwiis ek fuar. Di Jöölboom üp Söl drait fjuur Leechter.
Hurfuar en Jöölboom?
Normaalerwiis staant di Jöölboom iin ön en Uuning. Iin di Aamring Naam "Kenkenbuum" (Söl'ring "Kinkenboom") kumt "Kinken", dat Jeesesjungen, fuar. "Jööl" (Aamring: "Jul") kumt fan dat deensk Uurt "hjul", en dit jit "Weel" (Engelsk: "wheel", Aamring: "wel"). Diarme kür dat Jaar meent wiis, wat höm üs en Weel drait. Süüer Aapler, üs som Liren ön jaar Jöölboom hingi, kür fuar süüer Tiren staan.
Blö
Blö es en Klöör, wat ön dit Spektrum twesken Zyan en Violett liit. Blö es di Komplementiarklöör fan Orange. Hat heer en Welenleengti fan ombi 470 Nānomeetern. Blö es en Primeerklöör ön dit Systeem fan't aditiif Klöörmisji. -> Di Klöören addiari jam hentö Wit. Hat es en Sekundeerklöör ön 't Systeem fan't subtraktiif Klöörmisji (Fuar di Technik aur di Skeltskiremer). -> Di Klöören subtrahiari jam hentö Suurt.
De Grööe
Geografii
De Grööe heet taue weerwe: 'e Knutsweeref (Knudtswarft) än'e Schoorkweeref (Kirchwarft). Öön'e iirferluup ward 'e Halii döörsnitlik twonti to dorti tonge, mä tonamen foon dä taue weerwe, bai löönoner auerflööded. Dä taue weerwe sän siidlingplaotse fir'e jude, dir öön'e Halii laawe. Öön'e Knutsweeref sän fjauer wonhusinge. Wat lidjer is 'e Schoorkweeref: hir is 'e Haliiskööl, 'e schoork än en woning fir'e sköölmääster. Ju skööl än'e woning stööne sont 2012 lääch.
Blö
Blö fan junk hentö leecht:
Fan Zyan hentö Blö:
Maike Ossenbrüggen
Maike Ossenbrüggen, bēren Andersen (* 23.11.1939, stürewen 13. Januwaari 2014) wiar en Wüfhaur fan Kairem. Fan 2003 ön wiar jü di Fuarseter fan di Söl'ring Foriining.
Leewent
Maike Andersen kām fan en Buernhofstair ön Kairem me fjuur Jungen. Jen fan höör Brüđern wiar Claus "Dochter" Andersen, en Dochter fuar Diirtern.
Maike Ossenbrüggen fuan Famiilie en Bruarwening iin ön en ual' Hüs bi di Kairemer Gurtstig. Jü friiti 1962 di Postmaister Jan Ossenbrüggen fan Hamborig, en jat fing tau Dreengen, Nils (1963) en Jörn (1965). Höör Man skul jest jens Söl'ring liir, wan hi naa Söl' kām, dit ging üđers ek. Fan Kairems Wanel "vom Kuhdorf zum Kurort" fing di Ossenbrüggens jaar Bruarwening maaket. Ja haa en Appartement-Forhüüring iin ön jaar Uunihüs. Aur lungi Jaaren her jat uk en Hüs "bi di Ingi", ek olter fiir fan "Claus Dochter" sin Hüs, hur di Dreengen uuni kür en hur uk Uuningen fuar Baariliren benen wiar. Des Hüs jeet "Öner Lenem".
Likwel keempeti jü uk töögen dit Ütforkoopin fan't Ailön Söl', en diarfan jaav dit al 1980 wat tö lees.
Maike Ossenbrüggen her aur lungi Jaaren hen me Kreeft tö dön, man jü aurjeet di Aarber fuar Spraak en Brükdom diaraur ek. Bit töleest wiar jü uk iin ön höör Forhüüringskontoor ön di Gang. Jü wiar en Mensk, diar alis, wat jü bigenti, me Lif en Siil dēr, sa üs dit uk ön di Greevstiin fan Nann Peter Mungard skrewen staant. Weđer jü wat bigent her, da jaav dit niin töbeek, bit dat klaar wiar mun dit slaaget her of efen ek. Wan wat ek slaaget her, da wiar't fuar't Miist ek fiir bit tö höör naist Taacht.
Bit töleest wiar Maike Ossenbrüggen en Öndreft en en gurtem Stem fuar di Söl'ring Spraak. Jü fuan diaraur hen uk jit Tir en bikömeri höör om en Gitarenseminār, hur di Foriining di Skiremherskep fuar aurnomen her. Diarfuar skreev jü jit ön di Septembermuun 2013 en Popenspöl tö dit 25. Seminār üp Söl' en sörigti uk diarfuar, dat dit weeget waar.
Hur'ling jü me höör Sterewin omging
Maike heer forsoocht en flii āp, hurfuar jü aarbert her. Sa her jü fuarof al höör Popiiren hentö di Söl'ring Foriining dönen. Hok Daagen fuar höör Duar her jü me Claas-Erik Johannsen en Jürgen Ingwersen, di taust en di trērst Fuarseter fan di Foriining, bisnaket, hur'ling dit förter gung skel en alis üp Sereln āpskrewen, wat höör wichtig wiar.
Iin ön höör Forhüürings-Kontoor sörigti Maike Ossenbrüggen al ombi 2011 fuar en jungi Wüfhaur, diar höör Aarber liir en leeterhen uk aurnem kür.
Fuar di Kofi eeđer höör Lik her jü diarom böören, dat bi di Staal en Mikrofoon staan skul, hur di Liren fortel kür, wat ja me höör bilewet her.
Aarber fuar di Söl'ring Spraak
Maike Ossenbrüggen wiar sent 1968 iin ön di Sölring Foriining; sent 2003 wiar jü di Fuarsetendi diarfan. Jü heer masi Komeedii me Popen üp Söl'ring maaket. Fan höör kām di Taacht, di Söl'ring Önerrocht tö bigen, en Kursus ön di Wunter, hur Freemern en Söl'ringen di Söl'ring Spraak liir ken. Des es al sent di tachentiger Jaaren ön di Gang, en Skuulmaisters wiar Liren üs Brunhilde Hagge en Erk-Uwe Schrahé. Hat jeft diar en Kursus fuar Bigensters en jen fuar des, diar al wat liirt haa. Fuar Liren, diar sa gaar niin Tir haa, heer Maike höör uk jit en "Crashkurs" üttaacht, man des Liren fuan fuar't Miist uk diarfuar niin Tir. Di Kursi waar aur lung Jaaren me en Öfslütinj ön di Uurs bislööten. Ön't Jaar 2013 wel em man "di Popen daansi let": Di Skuulsters skul Komeedii me Popen spöli, Theema wiar "Daagligs Dai bi C. P. Hansen", skrewen fan Birgit Hussel, diar di Önerrocht nü (2014) aliining maaket. .
Masi heer Maike Ossenbrüggen uk fuar di Brükdomsaarber dönen. Sa heer jü 1980 uk di Drachtenker fuar Jungen bi di Söl'ring Foriining grünet.
Aur Maike Ossenbrüggen kür em sii, dat jü di Aarber fan üđer Liren aur di Maaten hoog achtet. Hat wiar höörsalev fuar bal niin Taacht tö skaar en nem höör Tir diarfuar, tömendst fuar en litj Aurlech. Fan höör Ideen sen masi Iinrochtingen uuren, wat lung waari kür.
Bi Maike Ossenbrüggen, diar jaa langsen fuul tö dön her, kür em haa, dat jü metjens "Fuul Toonk" sair, en em wust gaar ek muar, hurfuar. Da her em en kwart Jaar fuarof en Taacht her, aur di jü höör früget her. Sawat kür jü gur iin ön Haur bihual en da jens töbeek dö. Senerk wiar wes uk höör Aart, en Sölring Uurt tö forklaarin. Da wiar jü mener "Didakt" üs fuulmuar en Mensk, diar di Bidüüting fan Harten forklaareti, "wat et meent", sair jü da aaft.
1985 fing Maike Ossenbrüggen di C. P. Hansen-Pris.
Maike Ossenbrüggen kumt iin ön di Film "Inselklang" (2005) fuar.
Iin ön't Bleer fan di 20. Januwaari 2014
Faarwel Maike fan Renate Schneider
Ik salev haa höör keenen liirt, üs ik tö Skuul kām. Üs wü da üs jung Lir di jit blö Drachtenker her, heer jü üüs uk al gur holpen bi dit Ööwin fan di Daansen en jü her uk al tö di Tir maning gur Ideen. Leeterhen heer jü da salev ön di Drachtenker fan di Wuksenen daanset, üs em di ruar Dracht weder leewentig maaket her.
Priwaat her jü dit hiili Jaar me di Baasrigasten tö dön en uk dit maaket jü me Lif en Siil. Man likert her jü jit Tir en maaket aur muar Jaartiinten Sölring Önerrocht fuar di Wuksenen fan di Nowembermuun hen tö Puask en diar wiar jü en kitisk Skuulmaister. Bi di Ofslütinjer waar da dit Popenspöl iinbraacht en dit bistaant jit hen tö deling.
Fuar höör Sölring Aarber waar jü da 1985 me di C. P. Hansen - Pris ütteekent. 1978 wiar jü al Fuarseter fan di Brükdomsütskot en waar da eeder Peter Müller di jest Fuarseter fan di Sölring Foriining.
Maike wiar en Mensk, wat langsen bliir wiar en fuul lachet. En me höör hartelk lachin kür jü maning Lir önsteek. Sa heer jü da uk maning Saaken lik büch kür. Man töleest wiar dit Lachin en di Bliirhair ek muar sa frii. Jü heer salung töögen didiarem Kraanker önkeempet. Man jü heer di Keemp forleesen en es nü üp höör leest Rais gingen.
Wü altermaal ken bluat jit sii: „Faarwel Maike en maaki dit gur!“
Pharisäer (Religioon)
Bigrep
Di Pharisäers (hebr. peruschim, di ofsönert Lir, lat. pharisæ|us, -i) wiar en theologisk Ütrochting ön't antik Judendom. Ja wiar aktiif, wan di taust jüdisch Tempel stön (ombi 530 f. Chr. - 70 a. Chr.). Diarachter es diarfan dit rabbinsk Judentom uuren, di iintsig Rochting, wat et jit jeft.
Ön't Nii Testament uur di Pharisäers Heuchlers nēmt, wat me Poleemik tö dön her haa skel. Di Bigrep uur ön Masi Lönen fan't kristlich Injemslön fuar salevgirocht Lir en Heuchlers brükt. Dat Uurt uur uk fuar Lir nemen, wat fuul en pütjerig kritisiari en diarbi ek rocht eeđer't Hiili luki. Di Achtergrün fan di Poleemikbigrep uur jir leeter forklaarit.
Pharisäers en Kristendom
Fan des Lir uur dat Nii Testament sa forstönen, dat di Pharisäers diar olter ginau achter't Iinhualen fan Riinhairsgisetsen lukit haa, man Jesus wel dat urkristlich Prinsip fan di God- en Naiberslefhair üs jerst se. Di Bigrüning uur fan des Zitaat nemen: ''En ik forklaari ju: Wan ju Girochtighair ek beeter es üs di fan di Skriifkönstlers en Pharisäers, da ken i ek iin ön't Hemelrik kum." (Mat 5:20)
Üđer Lir meen, dat di negatiif Meening aur di Pharisäers gur fuar di Mission wiar, aurdat di jerst Kristen (ombi 70 a. Kr.) taacht haa skel, dat ja di rocht Juuden wiar en dit ual Judendom, huarfuar uk di Pharisäers stön, nü gans gur wech kür. Diarfuar skel di jerst Kristen en negatiif Skelt fan di Pharisäers weegit haa (Poleemik).
Inuit spräke
Da Inuit san en följkgrupe önjt norden foon Kanada än Alaska, önj Nordweest-Siberien än aw da küste foon Gräinlönj. Dåt uurd "Inuit" bedjüset eentlik "manschne", di singulaar hiit "Inuk".
Di spräke
Di spräke foon da Inuit håt Inuktitut. Jü wårt snååked önj möre dialäkte (ma deerbeefte jü tål foon da manschne da dåt snååke):
Da füliende trii san rucht önj gefåår än wårde snååked foon maenouder 4000 manschne:
Dan kaame nuch wider eeftert ååsten:
Än dan aw Gräinlönj:
Buumelk
At Buumelk (Martes martes) as en Ruuwdiart (Carnivora) uun det famile faan a Huarmer an Elken an hiart tu a Echt Elken. Hat lewet uun a tanen faan Euroopa an Waastaasien.
1612
1612 wiar det twaalewst juar faan det 17. juarhunert.
Riinfreenken
Riinfreenken of uk Wiremkrüüs (Tanacetum vulgare of uk Chrysanthemum vulgare) hiart tu at plaantenfamile faan a Kurewbloosen (Asteraceae).
Beskriiwang
Riinfreenken san "kompaasplaanten", auer jo hör bloosen lik efter süüden ütjracht.
IMO
Wat menst dü?
Ginkgoales
Ginkgoales san det iansagst plaantenkategorii uun det klas Ginkgoopsida. Daalang jaft at man noch ään slach, det as di Ginkgo (Ginkgo biloba).
Gaza (Prowins)
Det Gaza Prowins (üüb Portugiisk: Província de Gaza [ˈga.zɐ]) as en prowins uun de aafrikoons stoot Mosambik. At prowins leit uun a süüdwaast faan’t lun. Det as efter en swaasi höödling, Gaza, neemd, diar uun a 19. juarhunert lewet. Uun a nuurdwaast leit det Masvingo Prowins faan Simbabwe, uun a nuurd leit det Manica Prowins, uun a uast det Inhambane Prowins, uun a süüd det Maputo Prowins an uun a waast lei dön Limpopo an Mpumalanga Prowinsen faan Süüdaafrika. At prowins hee 1.446.654 lidj (2017). At hoodsteed faan't prowins as Xai-Xai.
Geograafisk Laag
De Süüdelk Kiarkreis gungt troch a maden faan Gaza Prowins.
Laguuunen
Gaza Prowins hee laguunen, wat mä öler prowinsen diald wurd. Tau san det Chuali Laguun an det Uembje Laguun, wat mä Maputo Prowins diald wurd. En öler as det Marrangua Laguun. En letj dial faan a uastaanj faan't laguun wurt mä Inhambane Prowins diald.
Natschunaalparken
At prowins hee tau natschunaalparken: de Banhine Natschunaalpark, wat uun a maden faan't prowins lei and de Limpopo Natschunaalpark, wat uun a waast lei an en grens mä de Kruger Natschunaalpark faan Süüdaafrika dialt. En letj dial faan a nuurd as dial faan't de Zinave Natschunaalpark, wat för't miast uun det Inhambane Prowins leit.
Struumer
De Limpopo Struum leept troch't prowins iin uun det Atlantik nai bi Xai-Xai. De Chagane Struum bildet dial faan't uastgrens an leept iin uun de Limpopo Struum. De Save Struum bildet at grens mä Manica Prowins uun a nuurd.
Steeden
Steeden uun't prowins san: Xai-Xai, Chokwé, Massingir an Chicualacuala.
Indialing faan Ferwalting
Gaza Prowins hee ian steed (Xai-Xai) an tretanj distrikten.
Histoore
Det Gaza Prowins wurd 1946 üüs det Gaza Distrikt grünjlaanjen. Det wiar iar dial faan det Lourenço Marques Distrikt.
Collines Department (Beniin)
Det Collines Department (üüb Fraansöösk: Département des Collines) as en department uun de aafrikoons stoot Beniin. At department leit uun a maden faan’t lun. Uun a nuurd leit det Borgou Department, uun a uast Nigeeria, uun a süüduast det Plateau Department, uun a süüd det Zou Department an uun a waast Toogo. Det hee 717.477 lidj (2013). At hoodsteed as sant 2013 Dassa-Zoumé.
Struumer
De Ouémé Struum leept troch at department.
Indialing faan Ferwalting
At department hee seeks komuunen:
Befölkring
Efter det 2013 folksteeling wiar at 717.477 lidj uun't department: 363.885 faan a lidj wiar wüfhööd an 353.592 karmen. A taal faan a lidj efter ferleeden folksteelingen:
Histoore
At department wurd 1999 grünjlaanjen. Iar wiar det dial faan det Zou Department.
1613
1613 wiar det tretanjst juar faan det 17. juarhunert.
Ööle
Wat menst dü?
Uastfresk Eilunen
A Uastfresk Eilunen san en keed faan eilunen föör at küst faan Niidersaksen.
A nöömer
A nöömer faan a grat eilunen began faan uast tu waast mä a buksteewen W-S-L-B-N-I(J)-B. Dü könst di det mä di sjiisk spröök mark:
Welcher Seemann Liegt Bei Nacht Im Bett?'' <div style="clear:both;" /div>
Mustelinae
Mustelinae san en onerfamile faan a Huarmer an Elken (Mustelidae) mä 33 bit 35 slacher.
Uthörn
Uthörn ( Udhjørne Holm) as en letj hualeweilun uun a bocht faan a Könangshuuwen bi List üüb Sal.
Sapindaceae
Sapindaceae of uk Echt Siapenbuumer an san en plaantenfamile uun't order faan a Sapindales (Siapenbuumer).
Ütjsen
Echt Siapenbuumer like enööder ei auer a miaten. Det kön buumer, strüker of uk liaanen wees.
1616
1616 wiar det seekstanjst juar faan det 17. juarhunert.
1614
1614 wiar det fjauertanjst juar faan det 17. juarhunert.
Eerdööle
Eerdööle as en natüürelk mineraal, an diar as köölweederstoof uun.
Porto Santo
Porto Santo (det ment „halag huuwen“) as en portugiisk eilun uun a Atlantik an leit sowat 42 km nuurduasten faan Madeira.
Eerdööle
Am diar bitukemen, skel hööl jip iinuun a eerd bööret wurd. Al uun a 1850er juaren begand am diarmä uun Nuurdsjiisklun.
Näädelbuumer
Näädelbuumer (Coniferopsida of Pinophyta) san en klas faan plaanten an hiar tu a huuger plaanten (Tracheophytes).
Iar tääld a Gnetopsida of Gnetophyta üs en aanj klas. Daalang wurd jo mä tu a näädelbuumer tääld.
Skregeljuar
Uun skregeljuaren hää a kalender ään dai muar, det as a 29. Febrewoore. Normoolerwiis as arke juar, diar ham troch sjauer dial läät, en skregeljuar.
Eerdööle
Auer diar so föl mä maaget wurd koon, het det uk suart gul.
Skregeljuar
A naist skregeljuaren san 2012, 2016, 2020 an so widjer.
Huaram det so as
A eerd dreit ham ei genau uun 365 daar am a san, at san sowat 365,25 daar, diaram hää a Juliaans kalender a skregeljuaren iinfeerd.
Leederhen hää am ütjfünjen, dat a eerd ham ei genau uun 365,25 daar am a san dreit, at san sowat 365,2421 daar. Diaram hää a Gregoriaans kalender fäästlaanj, dat a hunerter juaren, diar jo ei troch 400 dial läät (1700, 1800, 1900, 2100, 2200, 2300 an so widjer), nian skregeljuaren san. Sodenang düüret det juar efter a Gregoriaans kalender (uun't madel) 365,2425 daar. Det ment, uun 3000 juar gont di kalender bluas am ään dai ferkiard.
Gnetales
Gnetales san det iansagst plaantenorder uun det klas faan a Gnetopsida an hiar tu a siadplaanten (Spermatophyta). Daalang täält am jo mä tu a näädelbuumer (Coniferopsida).
Bååmst/mo
Bååmst (ap Tjüsch: Bohmstedt, ap Dånsch: Bomsted) as en gemiine önj't Åmt Madel-Nordfraschlönj foon e Kris Nordfraschlönj. Önj’t norden läit e gemiine Trölstrup, önj’t ååsten Noorst, önj’t sööden Alwat än önj’t weesten Aalmtoorp. E gemiine heet 762 manschne (2016).
Amerikoonsk Nerts
At Amerikoonsk Nerts of uk Mink (Neovison vison, iar Mustela vison) as en ruuwdiart uun det famile faan a Huarmer an Elken (Mustelidae). Hat as ei altu nai mä't Europeesk Nerts.
Feeberwoore
Feeberwoore (ooder Febberwoore) es de uur Muunt fann ’t Djooar uun de gregoriaansk Kalender. Hi hat 28 ooder 29 Doagen. De Neem fan 'e Muunt komt fan Latiinsk (mensis) Februarius.
Oowentoft/mo
Oowentoft (ap Tjüsch än Dånsch: Aventoft) as en gemiine foon't Åmt Söödtuner önj e Kris Nordfraschlönj. Önj’t norden läit Dånmark, önj’t ååsten lade e gemiine Humptoorp än Läigem, önj’t sööden Naischöspel än önj’t weesten Runees. Et heet 441 manschne (2019).
Kööldioksiid
Kööldioksiid of uk Köölstoofdioksiid as en cheemisk ferbinjang faan Köölstoof an Sürstoof mä det formel CO2. Wan't uun weeder apliaset as, woort det miast uk Köölsüren näämd. Det as oober ei gans detsalew, auer köölsüren det formel H2CO3 hää:
Oowentoft/mo
Geografii
E gemiine läit önj e Wiringhiird.
Kööldioksiid
Kööldioksiid as en sür gas saner klöör an stirem, diar ham gud uun weeder apliaset. Tuup mä metal-oksiiden ferbanjt kööldioksiid ham tu tau slacher faan saalten: karbonaaten an hüdrogeenkarbonaaten.
Oowentoft/mo
Histoori
Di 1. önj e Ismoune 2008 wörd e gemiine diilj foont Åmt Söödtuner.
Politiik
E gemiine heet nüügen sate önj’t gemiinefertreesing.
Istrien
Istrien (kroatisk Istarska županija, itajeensk Regione istriana) as en hualeweilun an ian faan 21 regiuunen uun Kroatien. Uun't nuurden leit Sloweenien, uun't nuurduasten det regiuun Primorje-Gorski kotar, an ööders as diar a Aadria trinjam.
Istrien as 2.813 km² grat an hää 208.055 iinwenern (Fulkstäälang faan 2011).
1617
1617 wiar det sööwentanjst juar faan det 17. juarhunert.
Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
Ünbekäänd dootem
Skepsnumer
Di Skepsnumer es dat Teeken fan en Skep, wat aur di hiili Tir, wat dit önerwai es, ek foranert uur, uk wan dit Skep forkoopet uur of bütlöning förter faart (Ütflagt uur).
IMO-Numer
Di IMO (engl.: International Maritime Organization, IMO; franz.: Organisation maritime internationale, sölr.: Internatsjonaali Seefaarts-Organisatsjoon) es en Organisatsjoon fan di Foriinigti Natsjoonen (UN). Jü heer 170 Meföligerstaaten, en trii uur diartö reeknet (associated). Di Imo heer dit Moto: "Seeker en efitsienti Faart üp riin See-Weetern", en diarom aarbert jü töögen Skeps-Bidraiern en Skepsfaarers, wat Skit iin ön't Weeter smit. Jü paset uk üp, dat di Seefaarers gur Aarbersplaatsen haa of fo. En Diil fan di Aarber es di IMO-Numer.
Me des Numer es en Skep aural üp Wārel tö finj, uk wan et al lung en üđer Flagi of Noom heer. Jü es sawat üs di VIN (Vehicle Identification Number, Köörgistelnumer) bi't Auto. Di IMO-Numer mut iin ön Rump en Maskiinenrüm sa skrewen uur, dat di söner Giwalt ek wechgair (Numer üs Hööler wechbreni, iin ön't Iirsen breni (Lasergrawuur) of āpsweisi). Di Numer es en Taal me 7 Stairen, wat ek weđer ütdönen uur, wan dit Skep me di Numer wech es. Sent 2002 mut di Numer uk achtern of ön di Sir fan't Skep tö lees wiis. Diar leengt et man, wan di diar hen maalet es.
Skeepen me ain Keeningen sa üs Krichskeepen, Feskeriispeepen en Füürskeepen brük niin IMO-Numer
Lloyd’s Register
Di Klasifikatsjoons-Selskep Lloyd's heer jerer en Numer fuar ark Skep ütdönen. Fuar des fo di Skeepen nü IMO-Numern. Lloyd's heer jest di IMO-Teeken ütdönen, nü maaket dit man IHS Fairplay.
Forskel-Signāl, Rööpteeken
Dit Forskel-Signāl uur me di Registriaring ön't Skepsregister fuar dit Skep tödiilt. Des es da metjens uk dit Rööpteeken (engl. call sign) fuar di Seefunk, en dit es fan Bokstaawen en Taalen töhopset. Des es beeter (gauer en ginauer) tö forstuun üs Skepsnoomen.
Feskerii-Keenteeken
Di Feskern brük niin IMO-Numer ön jaar Kutern skriif, aurdat ja ain Keenteeken fo. Dit diari Feskerii-Keenteeken es fuar Fangskeepen fuarskrewen.
Jir es en Listi fan di Feskerii-Keenteeken ön Dütsklön'
Kirundo (Prowins)
Geografii
At prowins hee trii grat sian: de Cyohoha Sia, de Rweru Sia, an de Rwihinda Sia. Dön iarst tau sian wurd mä Ruanda diald.
Indialing faan Ferwalting
At prowins hee sööwen komuunen.
Nuurd-Ameerikoo
<div style="float: right; margin: 0 0 1em 2em; width: 26em; text-align: right; font-size: 0.86em; line-height: normal;"> <div style="border: 1px solid #ccd2d9; background: #f0f6fa; text-align: left; padding: 0.5em 1em; text-align: center;"> Nuurd-Ameerikoo
Nuurd-Ameerikoo as di nuurdelk dial faan Ameerikoo, uun't nuurden leit at Arktisk Sia, uun't uasten a Atlantik, uun't waasten a Pasiifik an uun't süüden a Kariibik.
Hat as di traadgratst weltdial faan a eerd, an as tuup mä Greenlun, Madel-Ameerikoo an a eilunen uun a Kariibik 24.930.000 km² grat.
Chittagong (Diwisioon)
Det Chittagong Diwisioon (üüb Bengaals: চট্টগ্রাম বিভাগ Caṭṭagrām Bibhāg [ˈtʃɔʈʈɔgram ˈbibʱag]) as ian faan dön aacht diwisioonen faan Bangladesch. At diwisioon leit uun a süüduast faan't lun. Det hee 28.423.019 lidj (2011). At hoodsteed faan’t diwisioon as Chittagong.