cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kameruun
Histoore
Faan 1884 ap tu 1916 wiar Kameruun en tjiisk kolonii. Efter a Iarst Wäältkrich wurd at lun en britisk-fraansöösk Mandaat. Fraansöösk Kameruun wurd 1. Janewoore 1960 an Britisk Kameruun 1. Oktuuber 1961 suwereen. Ahmadou Ahidjo wiar de iarst president (1961-1982). Sant suwereniteet jaft at uun dön Nord-Ouest an Sud-Ouest Regiuunen, huar Ingels faan a miast lidj spreegen wurt, leewen bestreewingen am autonomii. Faan 2016 tu 2018 jeew at protesten, wat faan’t armee deelslaanjen wurd. Sant detheer tidj stridj separatisten jin’t regiaring.
Politiik
Kameruun as en republiik. A stootsboowenhood as a president, diar iansis a sööwen juar weelet wurt. Paul Biya as sant 1982 president an Philémon Yang as sant 2009 premier-minister faan't lun. Det Cameroon People's Democratic Movement as det partei faan't regiaring.
Bütjenpolitiik
Kameruun as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 20. September 1960. Det as uk sant 1995 lasmaat faan det Commonwealth of Nations.
Wiartskap
At weering faan't lun as de madelaafrikoons CFA-Franc, wat faan det Madelaafrikoons Sentraalbeenk ütjbroocht wurt.
Literatüür
Üüb Fraansöösk Üüb Ingels Üüb Spaans Üüb Tjiisk
Stadler FLIRT
Normaalerwiis lapt di Stadler FLIRT me Stroom fan en Köörwiir. Di elektrisk Toch es me 160 km/h en aur di Maaten wakeri Regionaaltoch.
Beryllium
Beryllium as en keemisch elemänt ma sümbool Be än atoomnumer 4. Dåt as en junkgra jardalkaalimetal.
Stadler FLIRT
Sent di trēr Reeg uur des Wainer uk me dieselelektrisk Öndreft en üs Taukraft-Wainer önböören.
Sent 2018 jeft et uk di FLIRT Akku, wat Stroom fuar sin Baterii önerwai fan Köörwiir fo ken. Fan des Maskiinen, wat me ombi 2x 500 kW laap heer dit Lön Sleeswig-Holstiin 55 Stek bistelt, wat fan 2023 ön ön di litjer Streeken mung Hüsem en Kiel, Kiel - Flensborig, Hüsem - St. Peter esf. Laap skel. Di Akkutoch lapt 160 km/h, heer fuar Sleeswig-Holstiin 135 Seetplaatsen, 2x 500 kW Maskiinenkraft. Di Aksenformel es Bo´2´2´. Des jit, dat di Köörstaalern 2 Aksen haa en dat bi ark Staal me Öndreft 2 Aksen öndrewen sen.
Beryllium
Önjtdäking
Ås jarste erkånd Nicolas-Louis Vauquelin dåt 1798 önj oksüüdisch form. Önj dåt iir 1828 luked dåt Friedrich Wöhler ås uk Antoine Bussy dåt metal döör reduksjoon foon berylliumchlorid ma kalium fri tu måågen. Di Noome Beryllium ståmt foon dåt griichische βήρυλλος, berullos, beryl, önj dåt Praakrit veruliya, önj dåt Paali veḷuriya foon veḷiru unti viḷar, "bliik wårde", wåt haanewist aw dåt bliik blai foon di hoolewäädelstiinj beryl. Dåt håt, dåt en liising foon beryllium swätjåchti smååget, weeram dåt dåtdeer elemänt en tidlung di noome 'Glucinium' dräägen heet (foon dåt griichisch glykys wåt swätj bedjüset). Da eedere kemiste da dåt mälded heewe, däin dåt stärwend: berylliumferbininge san nämlik bäisti gafti.
Önjwiinjinge
Dåt as en gödj materjool am röntgenwaninge üt tu måågen, ouerdåt jüdeer strooling döör jü läich masentachte foon beryllium ai stark absorbiird wårt än dåt metal aw e oudere side starkenooch as am en faakumsüsteem ouftusliten.
Greenlungus
At greenlungus (Branta leucopsis) as en fögel an hiart tu at onerfamile Ges an swaanen (Anserinae).
Somaalia
Somaalia [zoˈma:li̯a], amtelk Bundesrepubliik faan Somaalia (üüb Somaali: Soomaaliya an Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya; üüb Araabsk: الصومال aṣ-Ṣūmāl an جمهورية الصومال الفدرالية Jumhūriyyat aṣ-Ṣūmāl al-Fidirāliyya) as en stoot uun a nuurduast faan Aafrika. Uun a waast leit Äthioopien, uun a nuurdwaast Dschibuuti, uun a nuurd de Golf faan Aaden, uun a uast de Indisk Ootseaan an uun a süüdwaast Keenia. At lun hee 7.114.431 lidj (1987). At hoodsteed as Mogadischu.
Beryllium
Önjwiinjinge
For ålem önj legiiringe ma koower wårt dåt elemänt foole ferwånd, ouerdåt suk materjoolie goue äinschape awwise. Da san goue liidjere foon elektritsiteet ås uk fon wårmk, da san lächt, stark, stif än hard än widerstönje korrosjoon än trååthäid. Da wårde önjwånd önj punktswaiselektroode, metalfäädere än eläktrische kontakte. Önj Lufttfård-, rümfård- än rustings-industrii fine ja besuners önjwiinjing.
Somaalia
Geograafisk Laag
At lun dialt grensen mä trii lunen. Det lingst grens (1626 km) faan Somaalia wurt mä Ethioopien an det kurtst (58 km) mä Dschibuuti diald. At lun dialt uk en 682 km lung grens mä Keenia.
Beryllium
Önjwiinjinge
Uk önj e nukleårindustrii fant dåt elemänt önjwiinjing, dåt heet en läige döörsnaas for dåt önjfången fon tärmische neutrone.
Witj Hei
Di Witj Hei (Carcharodon carcharias) as di iansagst slach uun det skööl Carcharodon an en fask uun det klas faan a Graselfasker (Chondrichthyes). Hi as di gratst Hei, di ei faan plankton lewet, an sodenang di gratst ruuwfask üüb e eerd.
Beryllium
Önjwiinjinge
Berylliumoxüüd wårt wälj önjwånd am sin goue wårmkliidjing, starkhäid, hardhäid än san besunners huuge smultpunkt. Önj mötjseeting tu dåt metal as dåt en isolaator.
Somaalia
Geograafisk Laag
De uastermiast ponkt uun Aafrika, Kap Guardafui, leit uun a nuurduast faan Somaalia.
Berger
De huuchst berig (2460 m) faan't lun as Shimbiris.
Beryllium
Önjwiinjinge
Berylliumoxüüd wårt uk åltens mör ås materjool for lüdspreegermembråne ferwånd.
Somaalia
Indialing faan Ferwalting
Somaalia hee 18 regiuunen.
Beryllium
Awfålende äinschape
Beryllium heet foon da lächte metale åån fon da huuchste smultpunkte. Di [elastitsiteetsmodul]] as amtränt en treedepårt foon dåt foon stool, dåt as en goue wårmkliidjer, ai-magneetisch än teemlik stabiil. Bai rümtämpratur än normoole drük wårt et ai foon ë atmosfeer önjgram, wårschiinjlik deeram ouerdåt et en ferbadende oksüüdlååge biliet. Deeram koon dåt uk en kläis önj glees mååge. Dåt wårt sügoor foon konsäntriirde salpeetersöre ai önjgram. For ålem önj da Buell-motoorfiile, weer dåt önjwånd wårt önj e legiiring foon dåt öölepump-kamfiilj, heet et räigelmääsi gaftie Reaksjoone ütliised.
Somaalia
Histoore
A nuurddial faan’t lun wiar en britisk kolonii an a süüddial wiar en itajeensk kolonii. Somaalia wurd de 1. Jüüle 1960 suwereen. Aden Abdullah Osman Daar wiar de iarst president.
Beryllium
Ütsiien
Önj e natör kamt dåt for önj bünene tustånd önj mineroole ås bertrandit, beryl, chrysoberyl, phenakit, aquamarin än smaragd. Da biise leeste san huulewäädelstiine.
Somaalia
Histoore
1991 hee ham di nuurdelk dial weder ufliaset an het daaling Somaalilun.
Politiik
Somaalia as en republiik. A president faan't lun sant Febrewoore 2017 as Mohamed Abdullahi Mohamed.
Bütjenpolitiik
Somaalia as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 20. September 1960.
Substrootspräke
En Substrootspräke as en spräke, di önj en bestimd gebiit erseet wörden as foon en oudern spräke, di superstrootspräke. Wilems wårt uk jü kort betiikning substroot brükt.
spräkeänring
Bai en spräkeänring wårt en spräke önj en bestimd gebiit erseet foon en naien spräke. Di erseete spräke as dan di substrootspräke foon e naie spräke. Wan büte dåt gebiit nuch en form foon en üüljen spräke snååked wårt, dan as dåt en adstrootspräke foon di naie spräke. Amkiird as di naie spräke foon dåt gebiit di superstrootspräke foon e üülje spräke.
Deeram dåt dåt erseeten mååstens ai fulkaamen as, san önj en superstrootspräke oofding räste foon e substrootspräke witufinen. Dadeer räste, da oufwike foon da normååle räigle foon e spräke, koone däike uurde weese, ouers uk noome, as üülje stääsenoome unti tradisjonäle persoonsnoome.
biispele
For jü angelsaksisch invasion wörd önj Änglönj keltisch snaaked. Dåt änglisch heet deer ålsü en keltisch substroot. Iir da Germane döör di Limes bräken, wörd önj Sööder-Tjüschlönj wårschiinjlik en romaansche spräke snååked. Dåt tjüsch heet deer dan en romaansch substroot.
forüüljfrasch
Bai jüdeer rekonstruksjoon wårt tujarst löked eefter uurdforme, da jü germaansch luudferschüwing ai mamååged heewe. Sü as dåt indogermaansch p bai e uurdbegan önj åle germaansche spräke tu f wuuden (latisch piscis wårt tu fasch).
Wan dåt nü önj dåt frasch uurde jeeft ma "p" bai e uurdbegan, da ai leetere entliining unti lüdmåålerai entståme, dan mötj dåt him am substrootuurde hoonle. Möölike biispele san: paad ('stich') än päil.
en tweed substroot
Da boowennååmde uurde wjarn suke, da da Frasche ål manümen heewe eefter Nordfraschlönj. Man as jü jarst woog foon Frasche önj dåt 8. iirhunert aw da ailönje anköm, drååweden ja deer flicht eefterblaawene angelsachse önj, as huum siinj koon an hu ouernümene stääsenoome än flicht hu uurde. Jü tweed woog foon frasche lönjede önj dåt 11. iirhunnert aw dåt fååstlönj, weer ja aw da dånsche stååten, foon da ja dan foole uurde ouernümen, da dan uk diiljs aw da ailönje kömen. Ouers deer hoonelt ham dåt wälj am en adstroot, likås uk bai da uurde üt dåt läichtjüsch.
Georgia
Georgia [ˈdʒɔɹ.dʒə] as sunt 1788 en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't söödååsten foon't lönj. Önj't norden lade Tennessee än North Carolina, önj't nordååsten läit South Carolina, önj't söödååsten e Atlantik, önj't sööden Florida än önj't weesten Alabama. Dåt heet 10.617.423 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Atlanta.
Geografii
E Appalachen lade önj't norden foon e diiljstoot.
Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:
Counties
Georgia heet 159 counties: Kiik uk deer: List ma counties önj Georgia
Uurs
Di Uurs es jen fan di fjuur Jaartiren. Di kumt eeđer di Wunter en fuar di Somer.
Ön dit meteoroloogisk Jaar waaret di Uurs fan Marts bit Mai ön di nuurđern Hualev en fan September bit Nowember ön di süđern Hualev fan di Öört.
Favrskov Komuun
Favrskov Komuun as en däänsk komuun uun Jütlun mä iinwenern (Stant  ) an en grate faan 0 km². Hat hiart tu't regiuun Midtjylland. At ferwaltang sat uun Hinnerup.
Uurs
Di Uurs giar me di Somer-Senweening töjen.
John Coltrane
John William „Trane“ Coltrane (* 23. September 1926 uun Hamlet, North Carolina; † 17. Jüüle 1967 uun New York) wiar en bedüüdenen amerikoonsken jazzmusiiker.
Tuiarst hää'er altsaxophon spelet, leeder tenor- an sopransaxophon an tuleetst uk at fleut.
Iraak
Det Republiik Iraak as en stoot uun Fööraasien. Uun't nuurden leit det Autonoom Regiuun Kurdistaan mä en aanj parlament an en aanj amtsspriak: Kurdisk.
Trinjam a Iraak lei Kuwait, Saudi-Araabien, Jordaanien, Syrien, a Türkei, di Iraan an di Persisk Golf. Uun a Iraak lei jo tau grat struumer Euphrat an Tigris, diar uun ualang tidjen det „taustruumlun“ Mesopotaamien ütjmaaget haa.
Koord
<div style="clear:left;" /div>
Regiuunen
Uun a Iraak san 18 guwernements (muhafazat, iantaal: muhafaza): <div style="clear:left;" /div>
Elbert County (Georgia)
Elbert County as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot Georgia. At county leit uun a nuurduast faan a bundesstoot. Det hee 19.194 lidj (2019). At hoodsteed faan't county as Elberton.
Early County (Georgia)
Early County as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot Georgia. At county leit uun a süüdwaast faan a bundesstoot. Det hee 10.190 lidj (2019). At hoodsteed faan't county as Blakely.
Echols County (Georgia)
Echols County as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot Georgia. At county leit uun a süüd faan a bundesstoot. Det hee 4006 lidj (2019). At hoodsteed faan't county as Statenville.
Tan
Wat menst dü ?
Evans County (Georgia)
Evans County as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot Georgia. At county leit uun a uast faan a bundesstoot. Det hee 10.654 lidj (2019). At hoodsteed faan't county as Claxton.
Gooshiird
Gooshiird (åw Tjüsch: Goesharde; åw Dånsch: Gøs Herred) äs en hiird oun Noordfreeschloun. Jü diilt här oun jü Nuurdergooshiird trinam Breetst än jü Sööergooshiird trinam Hüsem. Jü natörlik schii’ing twusche biie Gooshiirde äs di Arlau Struum. Ount noorden loit jü Böökinghiird än ount sööen loit Stapelholm än jü Treen.
Groltergus
At groltergus (suart gus, ringelt gus, rotgus, grumelgöis, grultergöis, rutgöis, suurtgöis,  rareguus) (Branta bernicla) as en fögel an hiart tu at onerfamile ges an swaanen (Anserinae).
Mopti (Regiuun)
Det Mopti Regiuun (üüb Bambara: ߡߏߕߌ ߘߌߣߋߖߊ Moti Dineja, üüb Fraansöösk: Région de Mopti) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Maali. At regiuun leit uun a maden faan't lun. Uun a nuurd leit det Timbuktu Regiuun, uun a uast an süüduast Burkiina Faaso, an uun a süüdwaast an waast det Ségou Regiuun. Det hee 2.036.209 lidj (2009). At hoodsteed as Mopti.
Südjen
Südjen, Suuden (Plantago maritima) hiar tu a Waibleedplaanten (Plantaginaceae), san somergreen plaanten an brük en saalten grünj. Uun a wos wurd jo hal faan grolterges freeden, diar üüb hör waanrang tu Skandinaawien üüb a Halgen lunge.
Mopti (Regiuun)
Geografii
De Niiger Struum leept troch't regiuun. De huuchst berig uun Maali, de Hombori Berig (1153 m), leit uun a nuurduast faan't regiuun.
Grä Fleegensnaper
A Grä Fleegensnaper, gra fliigesnåper (Muscicapa striata) as en Sjongfögel (Passeriformes) uun't Fleegensnaperfamile Muscicapidae.
Südjen
Föörkemen
Südjen waaks fööraal üüb't oon, oober uk bi strun faan Nuurd- an Uastsia.
Ütjsen
A plaanten wurd 15 bit 40 cm huuch, a bloosen stun uun aaksen. A bleeden san lung, smääl an flääskag. Südjen bleu faan Jüüle bit Oktuuber.
Slacher
Uun Euroopa jaft at trii slacher muar:
Nat
Jong bleeden an sprööd kön rä of uk kööget eden wurd. Rä koon am südjen mad green saloot reer.
Kiil Bocht
Det Kiil Bocht (üüb Tjiisk: Kieler Bucht, üüb Deensk: Kiel Bugt) as en bocht, wat uun a süüdwaast faan’t Uastsia leit. Uun a waast an süüd leit a eeg faan Sleeswich-Holstian, uun a süüduast det Fehmarn Eilun an uun a nuurd lei dön deensk eilunen Als, Ærø an Langeland. Uun a nuurdwaast uun a Flensborig Förde ferleept at grens twesken Tjiisklun an Denemark. At bocht as faan de Fehmarnbelt an de Fehmarnsun mä det Meklenborig Bocht an Lübeck Bocht ferbünjen. Det as uk mä de Grat Belt uun a nuurd an de Letj Belt uun a nuurdwaast ferbünjen. Det hee muar letj bochten an iarmer faan’t sia üüs at Schlei, at Eckernförde Bocht an det Hohwachter Bocht.
Tahoua (Regiuun)
Det Tahoua Regiuun (üüb Fraansöösk: La Région de Tahoua) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Niiger. At regiuun leit uun a waast faan't lun. Det hee 3.328.365 lidj (2012). At hoodsteed as Tahoua.
Tallinn
Tallinn (iir Reval) as jü hoodstää foon Estlönj. Deer booge 434.562 manschne (2019). E stää as uk e hoodstää foon di Harju Lönjkris.
Iindiiling foon Ferwålting
E stää heet 8 distrikte:
Histoori
E stää wus lasmoot foon e Hanse.
Grä Gus
At Grä Gus, gragöis (Anser anser) as en fögel an hiart tu at onerfamile faan a Ges an Swaanen (Anserinae).
Bombardier Traxx P140 DE/ME
Di Bombardier Traxx P140 DE ME es en dieselelektrisk Lokomotiiwi fan Bombardier Transportation. Bombardier kumt fan Kanada, man di Lokomotiiwi kumt fan Kassel, hur Bombardier dit Henschel-Werk aurnomen heer. Ön Aachen sa üs ön Henningsdorf becht Bombardier Transportation uk Waggons. Di Driifwain Talent (VT 643) es uk fan Bombardier.
P160 DE en P 140/160 DE/ME
Bombardier her al en dieselelektrisk Lok me MTU-Maskiin en dit Systeem fan Siemens Mobility Systems, diar sa litjem wiar üs di Siemens ER 20 man 200 kW muar braacht. Des Lokomotiiwi jeet P 160 DE of BR 246. Jü lapt twesken Hamborig en Cuxhaven fuar di Baanselskep Metronom. Nü ken em 2.200 kW jaa uk üđers maaki üs me en gurt Diesel, sawat kür sagaar me 500 litj Generatooren slaagi. En wat höm jir lüstig önjert, dit waar maaket. Fan Caterpillar jeft et Mootor-Generātor-Pakeeti me 563 kW. Fjuuren diarfan skel da 2.252 kW bringi, en aurdat di litj Diesel uk fuar üđer Maskiinen nomen uur, sen di en Masenprodukt en sa fuul gönstiger tö haa. Di Lokomotiivkas waar da uk wat gönstiger ütstafiaret, kām fan Poolen, en des waar di P 140 DE me Multi Engine, me fjuur Maskiinen, di P 140 DE/ME of BR 245.
Bluat 2.700 Liitern? Trii Tanks?
Di Tank fan en Lokomotiiwi skel langsen fuar 1.000 km leengi. Bi Bombardier mut em taacht haa, dat em en nii Spaarimaskiin becht heer, aurdat em jaa "öntwesken jens en Maskiin ütmaaki ken" (Sa waar sair). - Sa her em dit ön di "green Staal taacht", man sa giar dit ek, aurdat en 18-Liiter Maskiin jaa uk wārem uur en ek jens efen ütmaaket uur ken. Fuar di Plaan sa üs wü di ön di Mērskbaan haa, es di Kraft fan sa'n Maskiin uk nöörig, wan em 6 x 42 Tenen Waggons me Kliimaönlaag en dit en des ön trii Stünen di 240 km naa Hamborig sküüv wel en diarbi jit 19 Stairen önhual skel. Dit sen ombi 80 km/h ön di Stün, diar kum som Autos ek achterön.
Dit jit: Di Siemens ER 20 (Fan 1997) kām me 2,6 bit 2,7 Liitern fuar di Kilomeeter hen, en di kür me 3.600 Liitern fif enkelt Hamborig-Touren skafi (Tau Lop hen en töbeek en jens hen). Me Spaari-Software ön di Lok ging dit dial bit 2,4 Liitern fuar di Kilomeeter. Me jen Maskiin ging dit jüst sa, me fjuur litj Maskiinen sen dit langsen 5% muar, heer Siemens meeten.
Di jit, dat di BR 245 ek bluat 2,7 Liitern üp di Kilomeeter nemt, di es naier bi trii Liitern. Dit jit ombi 720 Liitern fuar ark Tour, en 2.700 Liitern leengi ek fuar di fjort Tour. Aaftlinoch stön en Toch ön Itzehoe en skul "jest lop tanki".
Di Lokföörer weet aaft gaar ek, wat fuar Tank hi me langs heer.
Bi di Autotoch kostet di Böter Jil, diar giar di Töst uk üp Follast, ombi 4,5 bit 5 Litern di Kilomeeter. Diarom haa des Lokomotiiwen uk gurteri Tanks, hur ja ombi 20 Autotochfaarten (Töhop ombi 800 km) me maaki ken. Ön di Mērskbaan jeft et me sa'n Tank niin Swaarhairen.
Spaarsomer giar di Autotoch uk: Di Siemens Vectron maaket 2.400 kW me ombi 3,8 bit 4 Litern fuar di Kilomeeter. Des es man uk en bet jüürer üs dit Spöltjüch üt Kassel, en diar es uk ek ales beeter ön.
245 es ek 245
Öntwesken sen ön Nuurđfriislön trii Aarten önerwai: {| class="wikitable" style="width:70%;" ! !245-004, 005 en 006 (fan Kempten en Ulm) !245-021 bit 27 (Autotoch) !245-201 bit 215 (Nah.SH)
Aleg (Steed)
Aleg (üüb Araabsk: ألاك‎‎ Alāk) as en steed uun de aafrikoons stoot Mauretaanien. At steed leit uun a waast faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Brakna Regiuun. Det hee 15.521 lidj (2013).
Waalhei
A Waalhei (Rhincodon typus) as di gratst Hei an uk di gratst Fask üüb a eerd. Hias di iansagst slach uun det skööl faan a Waalheier (Rhincodon), an det as det iansagst skööl uun't famile Rhincodontidae.
Hi lewet faan plankton an koon muar üs 10 m lung wurd an muar üs 10 t swaar.
Stöören
A Stöören (Acipenseridae) san en famile faan temelk grat Bianfasker (Osteichthyes).
Stööraier san bekäänd üs kaawiar.
Grä Hanjüger
A Grä Hanjüger, grae hånetiif, latje goosejarn (Circus pygargus) as en Gripfögel (Accipitriformes) uun't famile faan a Hanjügern (Accipitridae).
Sössaarep
Sössaarep as en letj saarep üüb det nuurdfresk eilun Oomram an hiart tu det gemeen Neebel.
Beskriiwang
Sössaarep as wel det äälst saarep üüb Oomram, uun't juar 1446 as det iarst tooch diarauer skrewen wurden. Widj bekäänd as Sössaarep troch di siamaan Hark Olufs, diar uun't 18. juarhunert heer bäären wurd an uk heer stoorew.
Uun Sössaarep stäänt det letj winjmaln Bertha, wat daalang en wenhüs as. Hat wurd 1775 uun Munkmaask üüb Sal baud. 1882 kääft di koptein Volkert Quedens det maln an baud det üüb Redenhuug, en grääfhuug ütj a bronsetidj, weder ap. Diar as't do faan di maler Heinrich Andresen bit 1939 bedrewen wurden. Det maln ferfool, an uun a föftager juaren as't faan en architekt faan Hamborag kääft an apredet wurden.
Uun Waasterhias leit Saateldün, en kliinik för loftkraank jongen. Efter Neebel tu leit at Öömrang Skuul, det as det grünj- an madelskuul för a öömrang jongen.
Üüb en 27 m huuch dün stäänt di grat ialtürn. Hi as 1875 baud wurden, sin ial as 63 m huuch an skinjt 23 siamiilen widj. Nai bi a skuul stäänt di letj ialtürn, hi skinjt auer tu Fer. <div style="clear:left;" /div>
Hedensted Komuun
Hedensted Komuun as en däänsk komuun uun Jütlun mä iinwenern (Stant  ) an en grate faan 0 km². Hat hiart tu't regiuun Midtjylland.
Grä Kriak
At Grä Kriak, Grä Kriik,  grae krååge (Corvus corone cornix of Corvus cornix) as en fögel uun't famile faan a Raawenfögler (Corvidae).
Grä Heeger
A Grä Heeger, schithäägel, schithääger,  schitendraier (Ardea cinerea) as en fögel uun det famile faan a Heegern (Ardeidae).
Kiffa
Kiffa (üüb Araabsk: كيفة‎‎ Kīfa) as en steed uun de aafrikoons stoot Mauretaanien. At steed leit uun a süüd faan't lun. Det hee 50.206 lidj (2013). Det as at hoodsteed faan det Assaba Regiuun.
Carl Haeberlin
Dr. Carl Haeberlin (* 15. Detsember 1870 uun Ranchi, Indien; † 12. Nofember 1954 uun A Wik, Feer) wiar en dochter an heimaatforsker üüb Feer. Hi hää det Dr. Carl-Haeberlin-Museum, daalang bekäänd üs Friesenmuseum uun A Wik grünjlaanj.
Haeberlin hää medesiin studiaret uun Göttingen, München an Tübingen, huar hi 1895 sin dochterwerk skrewen hää. Sant 1902 hää'er üüb Feer lewet, an wiar diar dochter för baaselidj. Hi hää ham mä flook natüür- an kultüürwedenskapelk teemos befaadet.
Europeesk Stöör
A Europeesk Stöör (Acipenser sturio) as en bianfask uun det famile faan a Stöören (Acipenseridae).
Hi as böös raar wurden.
Kaédi (Steed)
Kaédi (üüb Araabsk: كيهيدي‎‎ Kīhīdī) as en steed uun de aafrikoons stoot Mauretaanien. At steed leit uun a süüdwaast faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Gorgol Regiuun. Det hee 45.539 lidj (2013).
Nouadhibou (Steed)
Nouadhibou (üüb Araabsk: نواذيبو‎‎ Nuwādhībū, iar Port-Étienne) as en steed uun de aafrikoons stoot Mauretaanien. At steed leit uun a waast faan't lun üüb at uastdial faan det Ras Nouadhibou Hualeweilun. Det as at hoodsteed faan det Dakhlet Nouadhibou Regiuun. Det hee 118.167 lidj (2013).
Ruad Sia (Bundesstoot)
De Ruad Sia Bundesstoot (üüb Araabsk: البحر الأحمر‎‎ ولاية Wilāyat Al-Baḥr Al-Aḥmar) as en bundesstoot uun Sudaan. A bundesstoot leit uun a nuurduast faan't lun. Det hee 1.482.100 lidj (2018). At hoodsteed faan a bundesstoot as Sudaan Huuwen.
Néma (Steed)
Néma (üüb Araabsk: النعمه‎‎ Al-Naʿma) as en steed uun de aafrikoons stoot Mauretaanien. At steed leit uun a süüduast faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Hodh Ech Chargui Regiuun. Det hee 21.708 lidj (2013).
Sikasso (Regiuun)
Det Sikasso Regiuun (üüb Bambara: ߛߌߞߊߛߏ ߘߌߣߋߖߊ Sikaso Dineja, üüb Fraansöösk: Région de Sikasso) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Maali. At regiuun leit uun a süüd faan't lun. Uun a nuurdwaast leit det Koulikoro Regiuun, uun a nuurduast det Ségou Regiuun, uun a uast Burkiina Faaso, uun a süüd at Elfenbianküst an uun a waast Guinea. Det hee 2.643.179 lidj (2009). At hoodsteed as Sikasso.
Geografii
At regiuun hee tau grat struumer, wat iin uun de Niiger Struum luup: de Sankarani uun a nuurd an de Bani uun a süüd.
Indialing faan Ferwalting
Det Sikasso Regiuun hee sööwen kreiser (üüb Fraansöösk: cercles), wat iin uun komuunen diald wurd:
Mashonaland Central
Mashonaland Central Prowins as en prowins uun de aafrikoons stoot Simbabwe. At prowins leit uun a nuurduast faan’t lun. Det hee 1.152.520 lidj (2012). At hoodsteed as Bindura.
Iindialing faan Ferwalting
At prowins hee aacht distrikten:
Cabinda (Prowins)
Det Cabinda Prowins (iar Portugiisisk-Kongo; üüb Portugiisk: A Província de Cabinda) as en prowins an eksklaawe faan a Afrikoons stoot Angoola. Uun a nuurd leit det Republiik Kongo an uun a uast an süüd det DR Kongo. At prowins hee 688.285 lidj. At hoodsteed het uk Cabinda.
Indialing faan Ferwalting
Det Cabinda Prowins hee fjauer kreiser.
Ségou (Regiuun)
Det Ségou Regiuun (üüb Bambara: ߛߋߓߎ ߘߌߣߋߖߊ Segu Dineja, üüb Fraansöösk: Région de Ségou) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Maali. At regiuun leit uun a süüd faan't lun. Uun a nuurd lei Mauretaanien an det Timbuktu Regiuun, uun a uast det Mopti Regiuun, uun a süüduast Burkiina Faaso, uun a süüd det Sikasso Regiuun an uun a waast det Koulikoro Regiuun. Det hee 2.338.349 lidj (2009). At hoodsteed as Ségou.
Geografii
De Niiger Struum an de Bani Struum luup troch't regiuun.
Indialing faan Ferwalting
Det Ségou Regiuun hee sööwen kreiser (üüb Fraansöösk: cercles), wat iin uun komuunen diald wurd:
Griikenlönj
Stääse
Da tiin grutste stääse önjt lönj san:
Politiik
Griikenlönj as sunt 1981 lasmoot foon jü Europäisch Unjoon.
Tanen (buumer)
Tanen (Abies) hiar tu a näädelbuumer (Pinophyta) faan det famile Pinaceae.
Föörkemen
Am käänt 51 slacher faan tanen, wat uun a madel breetjin üüb a nuurdelk heleft faan a eerd föörkem. Efter a sjüüren fanjst dü fööraal tanen mad a näädelbuumer. Uun Madeleuroopa as fööraal at witj-tan (Abies alba) aran. Tu a fichten sait am uk ruad-tanen, det as oober en hial öödern slach.
Beskriiwang
Aler slacher tanen san imergreen näädelbuumer mä jip ruter. Enkelt slacher wurd 20 m huuch, öödern sogoor 100 m. Tu a bleeden sait am näädeln. Jo san spas, flaak an wise üüb a onersidj miast tau smääl witj strimler. A näädeln kön 8 bit 10 juar ual wurd an sat lik üüb a twiiger. Sodenang könst dü jo mä fichten ütjenööder hual.
A taaper stun aleewen aprocht üüb a twiiger, bi a fichten as det ööders: Diar hinge jo lik deel. Det aaks faan en tanentaap blaft üüb a twiig saten, an a skolpen faal enkelt deel. Diaram könst dü uk nian hial taaper üüb a grünj finj.
Sélibabi (Steed)
Sélibabi (üüb Araabsk: سيلبابي‎‎ Sīlibābī) as en steed uun de aafrikoons stoot Mauretaanien. At steed leit uun a süüdwaast faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Guidimaka Regiuun. Det hee 26.420 lidj (2013).
Grä Selag
A Grä Selag (Halichoerus grypus) hiart tu a Siahünjer (Phocidae) an as at gratst ruuwdiart uun Sjiisklun; hi koon 300 kg swaar wurd.
Föörtrap
At Föörtrap as en priil tesken Oomram an Sal. Hi lääpt efter süüdwaasten widjer tesken Oomram an Jongnaamen. . Efter nuurduasten tu woort det Föörtrap tu't Hörnem Jip. Hat as steedenwiis bit 42 m jip. Di Letj Ialtürn faan Noorsaarep suragt diarför, dat skeb ei üüb strun luup.
Libeeria
Libeeria [liˈbeːri̯a], amtelk Republiik faan Libeeria (üüb Ingels: Liberia [laɪˈbɪ(ə)ɹɪə] an Republic of Liberia) as en stoot uun a waast faan Aafrika üüb a eeg faan de Atlantisk Ootseaan. Uun a nuurdwaast lei Sierra Leone an Guinea, uun a uast leit at Elfenbianküst an uun a süüd de Atlantisk Ootseaan. At lun hee 3.476.608 lidj (2008). At hoodsteed as Monrovia.
Geograafisk Laag
Libeeria leit twesken 9° an 4° (faan a nuurd tu a süüd) an twesken 12° an 7° (faan a waast tu a uast).
At lun dialt grensen mä trii lunen. Det lingst grens (716 km) wurt mä't Elfenbianküst an det kurtst (310 km) mä Sierra Leone diald. Det hee uk en 560 km lung grens mä Guinea. A eeg as 580 km lung.
Indialing faan Ferwalting
Libeeria hee füftanj amten.
Spriiken
Det amtelk spriik as Ingels.
Histoore
Libeeria wurd 26. Jüüle 1846 suwereen. Joseph Jenkins Roberts wiar de iarst president.
Politiik
Libeeria as en republiik. A president faan't lun as George Weah, diar tu't amt 26. Deetsember 2017 woolet wurd. A president faan't lun faan 2006 tu 2018 wiar Ellen Johnson Sirleaf.
Bütjenpolitiik
Libeeria as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 2. Nofember 1945.
Gräfögel
A Gräfögel ( graföögel, grefügel) (Anas acuta) as en Fögel faan at Anenfamile (Anatidae).
Libeeria
Wiartskap
At weering faan't lun as de Liberiaans Dooler, wat faan det Sentraalbeenk faan Libeeria ütjbroocht wurt. Dü könst oober aueraal mä di US-Dooler betaale.
Gräfögel
Fööraal a Gräfögel (of man ianfach Fögel) as uun a fögelkuin fangd wurden.
Sowjetunioon
A unioonsrepubliiken
At Sowjetunioon hed 15 unioonsrepubliiken:
Gulsparag
A Gulsparag, göölfink, göölspåri (Emberiza citrinella) liket en Sparag, hiart oober tu det fögelfamile faan a Fialsparger (Emberizidae).
Tennessee
Tennessee ([ˌtɛnəˈsiː] unti [ˈtɛnəsi]) as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't ååsten foon't lönj. Dåt heet 6.829.174 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Nashville.
Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:
Counties
Tennessee heet 95 counties: Kiik uk deer: List foon counties önj Tennessee
Eesenhuug
A Eesenhuug (woort uk Esenhugh skrewen) as en grääfhuug faan't bronsetidj of faan't jonger stiantidj uun Stianood üüb Oomram. Hi as di gratst grääfhuug üüb Oomram mä en hööchde faan 4,70 m an en trochmeeder faan 26,50 meetern. Noch uun a 1960er juaren wiar diar boowen üüb det biak faan Stianood.
Naibi leit en grääffial faan't wikingertidj. Faan 88 letj huuger san diar noch 22 faan tu sen. Diar as rääf fünjen wurden, an det wiset üüb a wikingern hen. Efter waasten tu leit di Krümwaal.
Herning Komuun
Herning Komuun as en komuun uun Jütlun, Denemark mä iinwenern (Stant: ) an en grate faan 0 km². Hat hiart tu't regiuun Midtjylland. At ferwaltang sat uun Herning.
Stääden an saarpen
A Tu Herning hiar a sarkspalen Fredens, Gjellerup, Hedeager, Herning, Sankt Johannes, Snejbjerg, Rund an Tjørring.
Timbuktu (Regiuun)
Det Timbuktu Regiuun (üüb Bambara: ߕߎߡߎߕߎ ߘߌߣߋߖߊ Tumutu Dineja, üüb Fraansöösk: Région de Tombouctou) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Maali. At regiuun leit uun a nuurdwaast faan't lun. Det hee 674.793 lidj (2009). At hoodsteed as Timbuktu.
Geografii
De Niiger Struum leept troch a süüd faan't regiuun. At jaft uk uun a süüd tau sian, wat ni bi de Niiger lei: de Oro an de Fati.
Indialing faan Ferwalting
Det Timbuktu Regiuun hee fiiw kreiser (üüb Fraansöösk: cercles), wat iin uun komuunen diald wurd:
Kaffrine (Steed)
Kaffrine as en steed uun a waast faan Seenegal. At steed hee 39.537 lidj (2013). Det as at hoodsteed faan det Kaffrine Regiuun.
Jyutping
Jyutping, uk: Jyutpin as di kurt nööm för The Linguistic Society of Hong Kong Cantonese Romanization Scheme of LSHK Romanization.
Hat as sant 1983 det amtelk amskriiwang faan kantoneesk sjineesk tu latiinsk skraft. Jyutping woort fööraal uun Hongkong, man uk uun Taiwan an Jaapan brükt.
Kaolack (Steed)
Kaolack as en steed uun a waast faan Seenegal. At steed hee 233.708 lidj (2013). Det as at hoodsteed faan det Kaolack Regiuun.
Gusiarn
A Gusiarn, Gusiar of Guuseniarn, gooseoodler, goosejarn (Haliaeetus albicilla) as en fögel uun't famile faan a Hanjügern (Accipitridae).
Thailun
Thailun ( []), amtelk Könangrik Thailun (ราชอาณาจักรไทย [], uk: เมืองไทย [] ), as en stoot uun Süüduastaasien. Trinjam lei Myanmar, Laos, Kambodscha, Malaysia, at Andamaansk Sia an di Golf faan Thailun. Det hoodstääd an gratst stääd uun't lun as Bangkok.
Fulken an spriaken
Fulken an spriaken uun Thailun (1974, efter dooten faan't CIA).
Prowinsen faan Thailun
Thailun hää 76 prowinsen (Changwat) an diartu komt Bangkok.
Diourbel (Steed)
Diourbel as en steed uun a waast faan Seenegal. At steed hee 133.705 lidj (2013). Det as at hoodsteed faan det Diourbel Regiuun.
Rütjergat
Sok stark priilen, diar uk bi liachweeder ei drüg faal, het gat.
Tesken Oomram an A Huug fertwiiget at Rütjergat tu't Nuurder Ia an Söder Ia. Diartesken leit a Swinsrag.
North-Western (Prowins uun Sambia)
Det North-Western Prowins as en prowins uun de aafrikoons stoot Sambia. Uun a nuurd leit det DR Kongo, uun a uast det Copperbelt Prowins, uun a süüduast det Central Prowins, uun a süüdwaast det Western Prowins an uun a waast Angoola. Det hee 727.044 lidj (2010). At hoodsteed as Solwezi.
Ialtürn Njiblem
Di Ialtürn Njiblem as en letjen ialtürn üüb Fer.
Laag
Di türn stäänt naibi Njiblem, jüst bääft a dik. Hi as sowat 10 m huuch, det ial as 11 m huuch bi huuchweeder (MTHw). Di letj ialtürn faan Sössaarep as jüst so baud.
North-Western (Prowins uun Sambia)
Befölkring
Det letst folksteeling wiar uun't juar 2010. Efter a resultooten hee't prowins 727.044 lidj: 368.903 diarfaan san wüfhööden an 358.141 san karmen.
Ialtürn Njiblem
Laag
Di türn hää en sektoorenial an as tu uunsjüüren faan't Rütjergat diar. A sektooren san man smääl: Green 3°, Witj 1,5°, Ruad 3°. Det ial drait 20 sm (witj) an 16 sm (green an ruad).
Flääskflikerten
A flääskflikerten (Sarcopterygii) san en klas faan bianfasker (Osteichthyes) üüb sidj faan a strualflikerten (Actinopterygii). Jo haa aparte, flääskag flikern, an faan detdiar klas jaft at man muar 8 slacher. A miast flääskflikerten san ütjstürwen.
Northern (Prowins uun Sambia)
Det Northern Prowins as en prowins uun de aafrikoons stoot Sambia. Uun a nuurdwaast leit det DR Kongo, uun a nuurduast lei Tansaniia an Malaawi, uun a süüduast det Eastern Prowins, uun a süüdwaast det Central Prowins an uun a waast det Luapula Prowins. Det hee 1.105.824 lidj (2010). At hoodsteed as Kasama.
Tjüsch
Et Tjüsch, Dütsk,  sjiisk,  tjiisk as en weestergermaanschen spräke, wat foon amänbai 105 milion manschne snååked wård.
Northern (Prowins uun Sambia)
Indialing faan Ferwalting
Det Northern Prowins hee njüügen distrikten.
Tjüsch
Spräkegebiit
Di spräke wård forålem snååked önj Ååstenrik, Liechtenstein, Luxemborj, jü Swaits än Tjüschlönj. Di spräke wård foon en latj floose snååked önj Bälgien än Itaalien (Söödtirol). Önj maning lönje wård tjüsch snååked, ouers deer as di spräke ofisjäl ai önjerkånd.
Northern (Prowins uun Sambia)
Befölkring
Det letst folksteeling wiar uun't juar 2010. Efter a resultooten hee't prowins 1.105.824 lidj: 558.973 diarfaan san wüfhööd an 546.851 karmen.
Theodor Mommsen
Theodor Mommsen (*30. November 1817 † 01. November 1903) wus en nordfraschen liirer än profäsor önj da klasische fääge. Hi wörd ålgemiin betråchtied as di wichtiste klasische histooriker foon dåt 19. iirhunert. Sin årbe ouer e roomsch histoorii as diling nuch uterst wichti for eefterforsching ouer dåt teema. Hi heet e Nobelpris for literatuur füngen önjt iir 1902 än wus uk en fäärenden tjüschen poliitiker, as lasmoot foon dåt prüüsche än uk foon dåt tjüsch parlamänt.
Tjüsch
Ruchtschriwing
Tjüsch wård ma dåt latinsche alfabeet schraawen. For da fokale a, o än u jeeft et en 'umlaut'; ä, ö än ü. For ju scharp s wård önjt tjüsch ß schriwen.
Theodor Mommsen
Laawensluup
Mommsen as tulaid önj Gaarding önj Ääderstää än as apwüksen önj Bad Oldesloe. Hi wus tujarst histoori-profäsor bai e universität foon Leipzig, as dan 1858 lasmoot wörden foon jü akadeemii än eefter 1868 profäsor önj jü roomsch histoorii än jü universität foon Berlin.
Northern (Prowins uun Sambia)
Spriiken
Det Bemba Spriik (69.2 %) as det miast spreegen spriik uun't prowins.
Ial (brant)
Ial (faan ualgermaans *ailda = „brant“) as det flam bi en ferbraanang. Diarbi woort waremk an laacht frei. För en ial brükst dü en braanstoof an loft (sürstoof).
Ial tu maagin wiar en graten straal uun a minskelk kultuur sant at jonger ualstiantidj (Jongpaläolithikum).
Theodor Mommsen
Laawensluup
Hi heet maning iirenbetjööginge füngen for sin waasenschaplike lååstinge: di “ween Max”, jü huuchst militär iirenbetjööging in 1868, iirenburger foon Room, än di Nobelpris, åån foon da man såågliteratur-schriwere, wat jü tukåning füngen.
Nobelpris-fakte
Mommsen wus di ålst persoon am e literaturpris tu fouen (hi wus deer 85 iir üülj) än uk di persoon ma dåt jarst geburtsiir (1817).
Bachrain
Bachrain [ˌbaχˈʀaɪ̯n], amtelk at Köningrik faan Bachrain (üüb Araabsk: البحرين al-Baḥrayn an مملكة البحرين Mamlakat al-Baḥrayn) as en eilunstoot uun en bocht uun a Persisk Golf uun a uast faan Saudi-Araabien an uun a waast faan Kataar. A nööm al-Baḥrayn bedüüdet üüb Araabsk „a tau sian“. At lun bestäänt ütj 33 eilunen an hee 1.378.000 lidj (2016). At hoodsteed as Manama.
Ferwaltang
[[Datei:Bahrain, administrative divisions 2014 - de - colored.svg|thumb|left|Gouvernements faan Bahrain:
Stian
En stian as en ferbinjang faan mineraalen. Hi as luas an ei muar mä en berag ferbünjen.
Grate
A geologii täält en stian iarst mä en trochmeeder faan muar üs 63 mm. Ööder betiaknangen san kiis of sun:
(*) Mä a uugen könst dü jodiar fiin kurner ei muar sä
Uug (muardüüdag)
Wat menst dü?
Ges an Swaanen
Ges an Swaanen (Anserinae) san en onerfamile faan a Anen an hiar tu at order Anen an Ges (Anseriformes).
Texas
Texas ([ˈtɛksəs] unti [ˈtɛksɪz]) as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't sööden foon't lönj. Dåt heet 28.995.881 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Austin.
Geografii
Texas as di oudergrutste diiljstoot önj da Feriind Stoote. E Great Plains lade önj e mal än't nordweesten foon e diiljstoot.
Stian (muardüüdag)
Wat menst dü?
Kédougou (Steed)
Kédougou as en steed uun a waast faan Seenegal. At steed hee 30.051 lidj (2013). Det as at hoodsteed faan det Kédougou Regiuun.
Tetjdiarten
Tetjdiarten (Mammalia) san en klas faan diarten an lewe miast üüb't lun. Jo haa en skan mä hiaren. Jongdiarten kem laben üüb a welt an wurd tetjet. Uun a kategoriin faan a biologii hiart uk a minsk tu a tetjdiarten.
Iindialang
A enkelt ordern san efter det taksonomii faan a biologii apfeerd.
Order
Goobeldiarten (Monotremata)
Ruuwpöösdiarten (Dasyuromorphia)
Oposums (Didelphimorphia, Didelphidae)
Kläämpöösdiarten (Diprotodontia)
Microbiotheria, Dromiciops
Pöösmolen (Notoryctemorphia, Notoryctes)
Müsoposums (Paucituberculata, Caenolestidae)
Bandikuts, Pöösdaksen (Peramelemorphia)
Afrosoricida
Paartuanet Klooksdiarten (Artiodactyla)
Ruuwdiarten (Carnivora)
Waaler (Cetacea)
Fladerdiarten (Chiroptera)
Cingulata
Dermoptera
Insektenfreedern (Eulipotyphla)
Haasendiarten (Lagomorpha)
Macroscelidea
Pilosa
Skolepdiarten (Pholidota)
Ünpaartuanet Klooksdiarten (Perissodactyla)
Primaaten (Primates)
Elefantendiarten (Proboscidea)
Gnaudiarten (Rodentia)
Scandentia
Siaki (Sirenia)
Eerdswin (Tubulidentata)
Kolda (Steed)
Kolda as en steed uun a waast faan Seenegal. At steed hee 748.500 lidj (2013). Det as at hoodsteed faan det Kolda Regiuun.
Göttingen
Göttingen as en stää önj dåt tjüsch bundeslönj Naarersaksen. Jü stää heet 116.845 inboogere (2020).
Lamnidae
Lamnidae as en famile faan heifasker, diar böös gau swääm kön.
Holstebro Komuun
Holstebro Komuun as en däänsk komuun uun Jütlun mä iinwenern (Stant  ) an en grate faan 0 km². Hat hiart tu't regiuun Midtjylland. At ferwaltang sat uun Holstebro.
Güülbük
A Güülbük, göölbüker, gööle wipstjart,  göölbök,  hääwerföögel (Motacilla flava) as en Sjongfögel (Passeriformes) uun't famile faan a Piipern (Motacillidae).
Tjüschlönj
Tjüschlönj as en lönj in Euroopa. Deer booge 83.155.031 manschne (2020). E hoodstää foont lönj as Berlin.
Stjörkris
In Tjüschlönj jeeft et seekstiin stjörkrise (diilstoote):
Politiik
Tjüschlönj as sunt e began (1957, as et dåt Europäisch Wjartschapsgemiinschap wus) lasmoot foon jü Europäisch Unjoon.
Uug
At uug (lat. oculus, greks ὤψ ops) as en orgaan, huar wi laacht mä woornem kön. An diaram koon di minsk sä. Uun't uug san rezeptoren üüb det nääthidj, diar di iindruk faan't laacht tu a nerfen widjerfeer. Iarst uun't hood wurd a signaalen faan a nerfen tu en bil (det, wat wi "sä") tuupsaat.
Toofelan
At toofelan ( rüdjburstet slubånert) (Aythya ferina) as en fögel ütj at anenfamile (Anatidae).
Tong (fask)
Beskriiwang
Hat woort uun a Nuurdsia fangd, föraal uun a waas, an hiart tu a jüürst fasker. Tonger lewe enkelt üüb sunagen an woken grünj an ei jiper üs 150 m. Jo wurd 4 bit 8 juar ual.
Haasen
A Haasen (Leporidae) san en famile faan Tetjdiarten (Mammalia) mä 55 slacher.
Muchinga (Prowins uun Sambia)
Det Muchinga Prowins as en prowins uun de aafrikoons stoot Sambia. At prowins leit uun a nuurduast faan't lun. Uun a nuurd leit Tansania, uun a nuurduast Malaawi, uun a süüduast det Eastern Prowins, uun a süüdwaast det Central Prowins, uun a waast det Luapula Prowins an uun a nuurdwaast det Northern Prowins. Det hee 711.657 lidj (2010). At hoodsteed as Chinsali.
Indialing faan Ferwalting
Det Muchinga Prowins hee sööwen distrikten.
Befölkring
Det letst folksteeling wiar uun't juar 2010. Efter a resultooten hee't prowins 711.657 lidj: 361.785 diarfaan san wüfhööd an 349.872 san karmen.
Osterby
Wat menst dü ?
Hagen
Hagen as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen, önj di Arnsberg Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 188.686 inboogere (2019).
Theodor Siebs
Laawen
Siebs wus profäsor bai e uniwersitäät Greifswald, lääser bai e uniwersitäät Breslau.
Tuhuupe ma oudere spräkewaasenschapere än ma fertreesere foon hu tjüsche teooterbüüne heet hi en bök utdänj, wat räigled, hü et tjüsch rucht ütsprääged wårde schal. Et bök wörd önjt iir 1898 fort jarst tooch pranted än eefter ham "di Siebs" nåmd. For en lung tid jüld di "Siebs" as dåt beest wärk ouer e huuchtjüsch ütspräke.
Deerfor än aw e sid deerbai heet hi ham boonbräägend mat frasch befooted, weerbai hi ham ai schuuniede önj åle laawende frasche dialäkte ouftiikninge tu måågen bai da manschne ine. Foon sin amenbai fäärti publisiirde wärke betiie jam foole aw dåt nordfrasch. Önj sin Geschichte der friesischen Sprache stoont en bål fulstäni histoorisch gramaatik foon möre nordfrasche spräkewise, weer hi önj Zur Geschichte der englisch-friesischen Sprache ål foole biispele foon jääwen häi.
Wärke da jam aw dåt nordfrasch betiie
Da mååste böke san heer 'online' tu leesen!
Toopet Düker
A Toopet Düker, grünluuper, düker (Podiceps cristatus) hiart tu at fögelfamile Podicipedidae.
Albert Einstein/fe
Albert Einstein [ˈalbɛɐ̯t ˈaɪnʃtaɪn] (üüb Ingels: [ˈaɪnstaɪn]; * 14. Marts 1879 bi Ulm, Tjiisklun; † 18. April 1955 bi Princeton, New Jersey, Ferianigt Stooten faan Ameerika) wiar en teoreetisk füsiker. San hoodwerk wiar at Relatiwiteetsteorii. Hi fing de 1921 Nobelpris för Füsiik.
Krülemoune
Krülemoune as di füfte moune foon et iir. E moune håt uk Moi; dåtheer uurd kamt üt et Latiinsch (mensis) Maius. Et as di treede moune foon Uurs önj e Nordhuulewkuugel än di treede moune foon Härfst önj e Söödhuulewkuugel. Et heet 31 deege.
Fiirdeege
Fiirdeege önj diheere moune san:
Horsens Komuun
Horsens Komuun as en däänsk komuun uun Jütlun mä iinwenern (Stant  ) an en grate faan 0 km². Hat hiart tu't regiuun Midtjylland. At ferwaltang sat uun Horsens.
Toopet Laask
At Toopet Laask, toopet loosch (Galerida cristata) as en Sjongfögel (Passeriformes) uun't famile faan a Laasken (Alaudidae).
Göteborg
Göteborg as jü tweedgrutst stää foon Sweeden. Jü stää heet en inboogertal foon 651.014 manschne (2019). Jü stää läit bai e weestküst foon Sweden. Göteborg as jü füftgrutst stää foon Skandinavien (eefter Stockholm, Kopenhuuwen, Helsinki än Oslo). Et as et hoodstää foon e prowins Västra Götaland. Dåt as uk e hoodstää foon jü Göteborg Komuun.
Ferkiir
En fäär ferbant e stää ma Frederikshavn önjt Dånsch.
Halle (Saale)
Halle as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Saksen-Anhalt. Jü stää heet 237.865 inboogere (2020).
Strualflikerten
A miast Bianfasker san Strualflikerten (Actinopterygii). Bütj detdiar klas mä amanbi 30.000 slacher jaft'at bluas noch ian ööder klas faan a Bianfasker, det san a Flääskflikerten (Sarcopterygii) mä 8 slacher.
Iindialang
En neier iindialang faan 2016 gongt so :
Inglöön
Inglöön is en löön öön e nöördwäst foon Euroopa. Et löön is dial foon et Ferianigt Käningrik. Öön e nöörd lait Skotlöön, öön e wäst laie Wales än ju Iirsksii, öön e sööwäst lait ju Atlantisk Ootseaon än öön e söö di Ingelsk Kanaol. Et löön heet 65.648.054 jude (2016). E häädstää foon't löön is London.
Plaket Kaatheier
Plaket Kaatheier (Scyliorhinus) san en skööl faan Heifasker uun det famile faan a Kaatheier (Scyliorhinidae).
Slacher
S. besnardi – †S. biformis – S. boa – S. cabofriensis – S. canicula – S. capensis – S. cervigoni – †S. destombesi – S. garmani – S. haeckelii – S. hesperius – †S. kannenbergi – S. meadi – †S. monsaugustus – †S. muelleri – S. retifer – S. stellaris – †S. suelstorfensis – S. torazame – S. torrei – S. ugoi
Yale Romanisiarang för Kantoneesk
At Yale Romanisiarang faan't kantoneesk sjineesk as en amskriiwang faan kantoneesk sjineesk tu latiinsk skraft. Hat as uun a 1950er juaren ütjwerket wurden faan Gerard P. Kok an Parker Po-fei Huang. Hat woort daalang noch föl brükt uun ingelskspreegen lunen. Yale as nai mä't ingelsk alfabeet. Jyutping, det ööder wichtag amskriiwang as naier mä't sjiisk alfabeet.
3. Betuunangen
Modern Kantoneesk hää sääks (enkelten sai: njügen) betuunangen.
Tschad
Tschad [tʃat], amtelk Republiik faan Tschad (üüb Araabsk: تشاد‎‎ Tshād an جمهورية تشاد‎‎ Jumhūrīyat Tshād; üüb Fraansöösk: Tchad an République du Tchad), as en banenstoot uun a maden faan Aafrika. Uun a nuurd leit Liibien, uun a uast Sudaan, uun a süüd det Madelaafrikoons Republiik an uun a waast Kameruun, Niiger an Nigeeria. At lun hee 11.039.873 lidj (2009). At hoodsteed as N’Djamena.
Geograafisk Laag
Tschad as det füftgratst lun uun Aafrika.
At lun dialt grensen mä seeks lunen. Det lingst grens (1556 km) faan't lun wurt mä det Madelaafrikoons Republiik an det kurtst (85 km) mä Nigeeria diald. Det dialt uk en 1403 km lung grens mä Sudaan, en 1196 km lung mä Niiger, en 1116 km lung mä Kameruun an en 1050 km lung mä Liibien.
Berger
De huuchst berig uun't lun as de Emi Koussi Berig, wat 3445 m huuch as. Öler berger san: de Tarso Emissi Berig (3376 m), de Tarso Ahon Berig (3325 m), de Tarso Toussidé Berig (3265 m), de Tarso Voon Berig (3100 m), de Tarso Toh Berig (2000 m), de Binim Berig (1360 m), de Silagni Berig (1236 m), de Nikou Berig (1230 m) an de Diouga Berig (1210 m).
Struumer
De Mayo Kébbi Struum hee sin hood uun't süüdwaast faan't lun. Deheer struum leept iin uun de Benue Struum uun Kameruun. De Chari Struum, wat sin hood uun det Madelaafrikoons Republiik hee, leept troch a süüdwaast faan't lun, do at grens mä Kameruun bildet, an do iin uun de Tschad Sia leept. De Batha Struum, wat sin hood uun a maden faan't lun hee an bluat tidjwis mä weeder fald as, leept iin uun de Fitri Sia.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:
Befölkring
Det letst folksteeling wiar uun 2009. Efter a resultooten, 11.039.873 lidj wene uun't lun.
Histoore
Det wiar 1975 en putsch, wat de iarst president störtet. Félix Malloum wurd de naist president. A krich ging man widjer an ferschüker faan de naist president ham tu beaanjige, kaam ei tu brud. Diarauer treed hi turag 23. Marts 1979. Hissène Habré wurd de treed president. En stridj begand twesken uunhinger faan Malloum an Habré. At reegiment faan at lun faan en madelregiarung hääl ap. Frankrik, dön Ferianigt Stooten an Liibien bedialigte jo uun a stridj.
Habré ging Deetsember 1980 tu Sudaan uun’t eksiil. Man ging hi Jüüne 1982 tu Tschad turag an wurd weler president. Hi wurd 1990 faan Idriss Déby störtet. Idriss Déby blaft tu san duas uun April 2021 president faan’t lun. San dring, Mahamat Idriss Déby Itno, as nü prowisoorisk föörmaan faan't lun.
Politiik
Tschad as en republiik. A föörmaan faan't lun sant April 2021 as Mahamat Idriss Déby Itno.
Bütjenpolitiik
Tschad as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 20. September 1960.
Wiartskap
Üüb a HDI-indeks stäänt det lun üüb plaats 187 faan 187.
At weering faan't lun as de madelaafrikoons CFA-Franc (ufkoortet: F), wat faan det Madelaafrikoons Sentraalbeenk ütjbroocht.
Padua
Padua as en itajeensk gemeen an hoodstääd faan det Prowins Padua. Diar wene minsken (Stant ).
Kambodscha
Kambodscha [kamˈbɔdʒa], amtelk Köningrik faan Kambodscha (üüb Khmer: កម្ពុជា Kâmpŭchéa [kɑmˈpuˈciə] an ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa) as en stoot uun a süüduast faan Aasien. Uun a süüd leit a Golf faan Thailun, uun a uast Vietnam, uun a nuurduast Laos an uun a nuurdwaast an waast Thailun. At lun hee 15.328.136 lidj (2014). At hoodsteed as Phnom Penh.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:
Indialing faan Ferwalting
Kambodscha hee fiiw-an-twuntig prowinsen (ខេត្ត [kʰaet]):