cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Plantaaj
Plaanten
Üüb plantaajen wurd a produkten uk al apwerket an för a ferkuup turocht maaget. Jo lei miast uun a troopen of subtroopen.
Oskarshamn
Oskarshamn as jü treedgrutst stää önj e prowins Kalmar, Swärik. E stää läit önjt ååsten foon e prowins, bai e Ååstsiie. Dåt heet 18.907 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon jü Oskarshamn Komuun.
Karlshamn (Komuun)
Karlshamn as en gemeen (komuun) uun't Prowins Blekinge uun Sweeden. Hoodstääd as Karlshamn.
Tiigris
A Tigris as en struum uun Fööraasien.
Hi komt faan't huuchlun uun a Türkei, ferlääpt widjer troch Kurdistaan (Iraak) an ferbanjt haam mä a Euphrat tu a Schatt al-Arab, di uun a Persisk Golf uflääpt.
Det früchtboor regiuun am Euphrat an Tiigris as det Taustruumlun (Mesopotaamien).
Winrütjen
Winrütjen (Ruta) san en plaantenskööl uun det famile faan a Winrütjplaanten (Rutaceae). Jo lewe trinjam at Madlunsia bit Waastaasien.
Slacher
R. angustifolia – R. buxbaumii – R. chalepensis – R. corsica – R. graveolens – R. lamarmorae – R. montana – R. suaveolens – R. thesioides – R. villosa
Córdoba (Argentiinien)
Córdoba as det naistgratst steed uun Argentiinien. At steed leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 1.612.100 lidj (2019). Det as at hoodsteed faan det Córdoba Prowins.
Tiin/go
Jü tåål tiin (10) (röömisch: IX) äs en natörlik tåål än en numer. Jü äs en lik tåål än kamt eewer e numer nüügen, (9), oors foor e numer alben (11).
Tensbüttel-Röst
Tensbüttel-Röst as en gemiine foont Åmt Mitteldithmarschen önj e Kris Dithmjarsche. E gemiine läit önjt ååsten foon e kris. Dåt heet 670 inboogere (2019).
Politiik
Da leeste komunåålwoole wjarn di 6. önj e Krölemoune 2018.
Niamtougou
Niamtougou as en steed uun det Kara Regiuun faan Toogo. Det hee 21.250 lidj (2010). Det as at hoodsteed faan det Doufelgou Prefektüür.
Meknès-Tafilalet
Meknès-Tafilalet (tamazight ⵎⴽⵏⴰⵙ-ⵜⴰⴼⵉⵍⴰⵍⵜ) wiar bit 2015 ian faan 16 ferwaltangsregiuunen uun Marokko. Hoodstääd wiar Meknès.
Tu det regiuun hiard sääks prowinsen:
Einsteinium
Einsteinium as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det ufkörtang Es an det atoomnumer 99. Hat hiart tu a aktinoiden. Hat as näämd efter Albert Einstein.
Sös
De Taal Sös (röömsk: VI) es en natiirli Taal en en Nummer. Hi komt noa de Nummer Fiuw en feer de Nummer Seeben.
Maya spriaken
A Maya spriaken san en spriakfamile uun Madelameerikoo, an wurd faan a Maya snaaket. Daalang jaft at wel son 6 miljoon Maya spreegern, fööraal üüb't hualeweilun Yucatan uun a stooten Guatemaala, Süüduast-Meksiko, Belize an Waast-Honduras.
Spriakwiisen
Iindialang efter Kaufmann an Campbell :
Molukken-Sia
At Molukken-Sia (Indoneesk: Laut Maluku) as en troopisk sia uun't Malaiisk Archipeel faan a Pasiifik tesken Sulawesi uun't nuurden an waasten an a Molukken uun't süüduasten.
Uun't nuurden leit at Celebes-Sia (Laut Sulawesi), uun't waasten di Golf faan Tomini (Teluk Tomini), uun't süüden at Seram-Sia an uun't uasten at Halmahera-Sia.
Nybro
Nybro as jü fiirdgrutst stää önj e prowins Kalmar, Swärik. E stää läit önjt sööden foon e prowins. Dåt heet 13.583 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon jü Nybro Komuun
Antwerpen (Steed)
Antwerpen as det naistgratst steed uun Belgien. At steed leit uun a nuurd faan't lun, amanbi 41 km uun a nuurd faan Brüssel. Det hee 525.935 lidj (2019). Det as at hoodsteed faan det Antwerpen Prowins.
Geografii
At steed leit bi de Schelde Struum.
Iindialing faan Ferwalting
At steed hee njüügen distrikten:
Banská Bystrica
Banská Bystrica (aw Tjüsch: Neusohl) as e hoodstää foon e Regjoon Banská Bystrica önj jü Slowakäi. E stää läit önjt norden foon e regjoon. Deer booge 76.018 manschne (2021).
Kandé
Kandé as en steed uun det Kara Regiuun faan Toogo. Det hee 12.970 lidj (2010). Det as at hoodsteed faan det Kéran Prefektüür.
Sokollu Mehmed Pascha
Sokollu Mehmed Pascha (üüb Osmaans Türkisk: سوکلو محمد پاشا‎ Sokollu Meḥmet Pāšā, üüb Türkisk: Sokollu Mehmet Paşa; üüb Serbokroaatisk: Mehmed-paša Sokolović/Мехмед-паша Соколовић [měxmet pâʃa sokǒːloʋitɕ]; * amanbi 1505 uun Sokol bi Rudo, Bosnien; † 12. Oktuuber 1579 uun Konstantinoopel) wiar en militeerkomandöör an sant 1565 gratwesiir faan det Osmaans Rik. Det Mehmed Paša Sokolović Brag uun Višegrad, Bosnien, as efter ham neemd.
Rosario (Santa Fe)
Rosario as det traadgratst steed uun Argentiinien. At steed leit uun a nuurduast faan't lun uun det Santa Fe Prowins. Det hee 1.339.500 lidj (2019).
Tielenhemme
Tielenhemme as en gemiine foont Åmt Kirchspielslandgemeinden Eider önj e Kris Dithmjarsche. E gemiine läit önjt nordååsten foon e kris. Dåt heet 161 inboogere (2019).
Politiik
Da leeste komunåålwoole wjarn di 6. önj e Krölemoune 2018.
Tiimor-Sia
At Tiimor-Sia as en weederflaak tesken Austraalien an det eilun Tiimor. Hat as 61.500 km² grat an täält tu a Indik.
Efter waasten leit a Indisk Oosean, uun't nuurden at Banda-Sia, an uun't uasten at Arafura-Sia, wat uk al tu a Pasiifik tääld woort.
An madenuun leit en eerdöölefial, huar Uast-Tiimor an Austraalien uun stridj auer san. Austraalien hed nemelk 1972 en ferdrach mä Indoneesien auer hör gemiansoom siagrens maaget. Man 2002 as Uast-Tiimor suwereen wurden, hiard nü ei muar tu Indoneesien, an wul didiar ferdrach ei gudkään.
Globaal förderbian
Troch at Tiimor-Sia lääpt det "globaal förderbian", det as di ütjglik faan kuul an warem weeder üüb a welt.
Weederluupern
Wat menst dü?
Winrütj
At Winrütj of Guardrütj (Ruta graveolens) as en plaantenslach uun det skööl faan a Winrütjen (Ruta), an hiart tu a Winrütjplaanten (Rutaceae). Hat as al loong bekäänd üs gewürts an uun a medesiin.
Karlskrona (Komuun)
Karlskrona as en gemeen (komuun) uun't Prowins Blekinge uun Sweeden. Hoodstääd as Karlskrona.
Seeben
De Taal Seeben (röömsk: VII) es en natiirli Taal en en Nummer. Hi komt noa de Nummer Sös en feer de Nummer Ach.
Diyarbakır (Prowins)
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:
Siisal
Siisal (Agave sisalana) as en plaantenslach uun det skööl faan a Agaawen (Agave) an uun't famile faan a Spargelplaanten (Asparagaceae). Hat woort brükt an aptaanj för hör triader. Hör nööm komt faan det stääd Sisal uun Meksiko (Yucatan) uf.
Banda-Sia
At Bandasia as en weederflaak tesken Sulawesi uun't waasten, Nei-Guinea uun't uasten, Molukken-Sia uun't nuurden an Tiimor-Sia uun't süüden an Arafura-Sia uun't süüduasten. Hat woort bit 7.440 meetern jip, an täält noch mä tu a Pasiifik.
Eilunen
A eilunen uun't Bandasia an diar ambi wurd iindiald tu:
Uun det spriak faan a Timoreesen het det raueg Bandasia uk Tasi Feto, det wüfensia. Det Tiimor-Sia as det Tasi Mane, det maanersia, diar as't aalwat rücher. Uk wan det sia miast raueg as, so as't diaroner dach temelk ünraueg. Uun't Bandasia komt at flooksis tu eerdbeewrin.
Oued ed Dahab-Lagouira
Oued ed Dahab-Lagouira wiar bit 2015 ian faan 16 ferwaltangsregiuunen uun Marokko. Hoodstääd wiar Dakhla.
Tu det regiuun hiard tau prowinsen:
Jo san 2015 auergingen uun det nei regiuun Dakhla-Oued Ed-Dahab.
Vogan
Vogan as en steed uun det Maritime Regiuun faan Toogo. Det hee 17.340 lidj (2010). Det as at hoodsteed faan det Vo Prefektüür.
Puul
Wat menst dü?
VDL Citea
Di VDL Citea es en Liinienbus fan VDL, wat sent ombi 2007 becht uur. Sent 2012 jeft et uk Modeli me Elektromaskiin, sent 2018 uk en Model me 18,1 Meetern.
Di Elektrobusi ken fan boowen eeđerleeren uur, wan di en Breek haa.
Dit litjest Model es di Citea LLE-Electric (LLE jit Lecht me liig Iinstig) me knap 10 Meetern, hur em senerlig lecht iin kumt, aurdat di Trap liiger becht es. Di Baterii es fan niigen Bateriien, ark me 20 kWh töhopset. Dit Systeem heer 66,6 Volt en 300 Ah, sa dat em üp 180 kWh kumt. Fan sok Wainer uur sent 2019 masi bi "Connexion" ön di nuurđern Neđerlönen iinseet (Trinjom Alkmaar en Hoorn). Di Busi haa 26 Setplaatsen, 2 Klapseeten en 24 Plaatsen tö stuun sa üs en Plaats fuar en Rulstööl. Ja uur ek öntwesken eeđerleeren, bluat aur Nacht, wan ek köört uur. Connexion heer man aur 400 Busi me Elektro-, Weeterstof- of O-Bus-Öndreft.
Di SLF 120 Electric me 12 Meetern ken me sa'n Baterii knap 200 km laap. Em ken man uk üđer Bateriipakeeti fo.
Lunkreis Goslar
A Lunkreis Goslar as en lunkreis uun't süüduasten faan Niidersaksen. Sin kreisstääd as Goslar. Uk en graten dial faan a Harz hiart tu a lunkreis.
VDL Citea
Aur en Systeem üp Taak ken me bit tö 250 kW Leerkraft eeđer- of āpleeren uur.
Limborig (Prowins uun Belgien)
Det Limborig Prowins (üüb Holuns: Provincie Limburg [ˈlɪmbɵrx]; üüb Fraansöösk: Province de Limbourg) as en prowins uun a nuurduast faan Belgien. Uun a nuurd an waast lei a Neederlunen, uun a süüd leit det Lüttich Prowins, uun a süüdwaast det Fleemisk-Brabant Prowins an uun a nuurdwaast det Antwerpen Prowins. At prowins hee 880.397 lidj (2021). At hoodsteed faan’t prowins as Hasselt.
VDL Citea
Di Stat Kiel heer ön't Jaar 2020/21 47 Busi me 18,1 Meetern koopet en achterön uk jit 20 Stek me 12 Meetern bistelt. Uk ön Münster, Osnabrück, Köln en hok muar Regioonen sen al Elektrobusi fan VDL önerwai.
Limborig (Prowins uun Belgien)
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:
VDL Citea
Nii Generatsjoon 2021
Di nii Aart fan di Citea heer di Baterii önern, en sa ken bit tö 110 Mensken me des Bus aak. Di nii Bateriipakeeti haa bit tö 490 kWh Kapatsiteet, en diarme ken en 12,2-Meeter-Bus 500 bit 600 km laap.
Plaats
Di 18-m-Wainer ön Kiel haa 40 Seetplaatsen. 65 tö stuun en 2 fuar Rulstöölern.
Limborig (Prowins uun Belgien)
Iindialing faan Ferwalting
Uun jodiar trii arrondissementen lei 42 gemeenden:
Spriiken
Dön miast lidj uun't prowins snaake Fleemisk.
Neägen
De Taal Neägen (röömsk: IX) es en natiirli Taal en en Nummer. Hi komt noa de Nummer Ach en feer de Nummer Tain.
Wratsa (Steed)
Wratsa (üüb Bulgaarsk: Враца Vraca) as en steed uun a nuurdwaast faan Bulgaarien. Det hee 60.692 lidj (2011). Det as at hoodsteed faan det Wratsa Prowins.
Murad III.
Murad III. (üüb Osmaans Türkisk: مراد ثالث Murād-ı s̱ālıs̱, üüb Türkisk: Üçüncü Murat; * 4. Jüüle 1546 uun Manisa; † 16. Janewoore 1595) wiar faan 15. Deetsember 1574 tu san duas sultaan faan det Osmaans Rik. Hi hed nian neeging tu't politiik; sin tidj ferbroocht hi uun seelskap faan musikers, dachtern an kloonen. At regiaring faan't rik wurd faan a gratwesiir Sokollu Mehmed Pascha tu sin ambringung uun Oktuuber 1579 feerd. A inflööd faan't Harem hed san hööchteponkt uun sin regiaringstidj.
Leewent
Murad wurd 4. Jüüle 1546 uun Manisa bäären. Hi wiar de äälst dring faa sultaan Selim II. an Afife Nurbanu. Uun't juar 1557 wurd hi tu a guwernöör faan Akşehir neemd. Uun't ääler faan aagetanj wurd hi tu a guwernöör faan Saruhan neemd. San ualaatj sultaan Süleyman I. stoorew, üüs Murad 20 juar ual wiar, an san aatj wurd de nei sultaan. Selim II. bruch traditschuun an stjüürd bluat sin äälst dring ütj a palast, am en prowins tu regiarin. Murad wurd tu Manisa stjüürd.
Selim stoorew 1574 an Murad wurd do sultaan. Hi ded order, dat sin fiiw breler troch wirgin ambroocht weese. Sin autoriteet wurd faan a inflööd faan't Harem swaaket. Uun sin regiaringstidj wurd at rik faan kriiger uun't nuurdgrens an uastgrens preeget. 1578 begand en lung an jüür fialtooch jin Persien. A kosten faan a krich moost dialwiis faan faan en jilwechwäärting finansiaret wurd an kaam rewolten faan a Janitschaaren efter. 1593 bruch uun Euroopa de soneemd Lung Türkenkrich ütj, wat tu auer Murad san duas wooret.
Souss-Massa-Draâ
Souss-Massa-Draâ wiar bit 2015 ian faan 16 ferwaltangsregiuunen uun Marokko. Hoodstääd wiar Agadir.
Tu det regiuun hiard njügen prowinsen:
Sjiisk Bund
Di Sjiisk Bund wiar en ferbinjang faan "suwereen föörsten an frei stääden uun Sjiisklun" mä di Keiser faan Uastenrik an a Könger faan Preußen, faan Denemark (betaanj üüb't Hertoochdoom Holstian) an't Könangrik faan a Neederlunen (betaanj üüb Luksemborag).
Ach
De Taal Ach (röömsk: VIII) es en natiirli Taal en en Nummer. Hi komt noa de Nummer Seeben en feer de Nummer Neägen.
Nuurdwaast-Teritoorien/fe
Nuurdwaast-Teritoorien (üüb Ingels: Northwest Territories) as ian faan dön trii teritoorien faan Kanada. At teritoorium leit uun a nuurd faan't lun. Uun a nuurd leit det Arktisk Sia, uun a uast Nunavut, uun a süüd lei Saskatchewan, Alberta an British Columbia an uun a waast leit Yukon. Det hee 45.504 lidj (2021). At hoodsteed faan't teritoorium as Yellowknife.
Sjiisk Bund
Detdiar ferbinjang ging turag üüb di Iarst Frees faan Pariis (30. Mei 1814) an a Kongres faan Wien (08. Jüüne 1815), an hää bestenen bit tu a Sjiisk Kriich 1866, huar Preußen an Uastenrik jinenööder sted.
Nuurdwaast-Teritoorien/fe
Geografii
Dön tau gratst sian uun't teritoorium san de Gratbaar-Sia (31.153 km²) an de Gratslaawen-Sia (27.048 km²).
Steeden an Taarpen
Dön tjiin gratst steeden an taarpen uun't prowins san:
Histoore
Dön Nuurdwaast-Teritoorien wurd de 15. Jüüle 1870 dial faan Kanada. A grensen faan a teritoorien haa santdeem föl feranert.
Jaakob III. (Skotlun)
Jaakob III. (üüb Ingels: James III; * 10. Jüüle 1451; † 11. Jüüne 1488 bi Sauchieburn) wiar faan 1460 tu san duas köning faan Skotlun.
Tabligbo
Tabligbo as en steed uun det Maritime Regiuun faan Toogo. Det hee 22.304 lidj (2010). Det as at hoodsteed faan det Yoto Prefektüür.
Olofström (Komuun)
Olofström as en gemeen (komuun) uun't Prowins Blekinge uun Sweeden. Hoodstääd as Olofström.
Trenčín
Trenčín as e hoodstää foon e Regjoon Trenčín önj jü Slowakäi. Deer booge 54.740 manschne (2021).
Berchtesgadener Land
E Lönjkris Berchtesgadener Land (aw Bairisch: Landkroas Berchtsgoana Land) as en lönjkris önj Bayern. E lönjkris läit önj e regiiringsdistrikt Oberbayern. Dåt heet 105.722 inboogere (2018). E hoodstää foon e lönjkris as Bad Reichenhall.
Trennewurth
Trennewurth as en gemiine foont Åmt Marne-Nordsee önj e Kris Dithmjarsche. E gemiine läit önjt sööden foon e kris. Dåt heet 253 inboogere (2019).
Geografii
Di Gräine Küstwäi gungt dör e gemiine.
Jaakob II. (Skotlun)
Jaakob II. (üüb Ingels: James II, uk James of the Fiery Face, üüb Geelisk: Seumas II; * 16. Oktuuber 1430 uun det Holyrood Palace, Edinburgh; † 3. August 1460 uun Roxburgh) wiar faan 1437 tu san duas köning faan Skotlun.
Tsévié
Tsévié as en steed uun det Maritime Regiuun faan Toogo. Det hee 54,474 lidj (2010). Det as at hoodsteed faan det Zio Prefektüür.
Molukken
A Molukken san en skööl faan eilunen tesken Sulawesi an Nei-Guinea. Jo hiar tu Indoneesien, an diar wene son 2,1 miljuun minsken.
Tu koloniaaltidjen spelet jo eilunen en grat rol üs gewürts-eilunen. Diar waaks neegelken an muskaatnöden.
Ferwaltang
A Molukken san iindiald tu tau prowinsen:
Anié (Steed)
Anié as en steed uun det Plateaux Regiuun faan Toogo. Det hee 37,398 lidj (2010). Det as at hoodsteed faan det Anié Prefektüür.
Slaawerei
Slaawerei as en tustant, huar minsken tumanst en tidjloong üs hanelswaar uunsen wurd. Slaawen küd kääft an ferkääft, ferhüürd, ferskeenkt of ferareft wurd. Uun flook lunen, huar slaawen häälen wurd, küd a slaawen jo oober salew freikuupe.
Färjestaden
Färjestaden as jü seekstgrutst stää önj e prowins Kalmar, Swärik. E stää läit önjt ååsten foon e prowins, önj jü Mörbylånga Komuun, bai e söödweestküst foon Öland Ailönj. Dåt heet 6073 inboogere (2020).
Blagoewgrad (Steed)
Blagoewgrad (üüb Bulgaarsk: Благоевград Blagoevgrad) as en steed uun a süüduast faan Bulgaarien. Det hee 70.881 lidj (2011). Det as at hoodsteed faan det Blagoewgrad Prowins.
Slaawerei
Sant 1800 as det slaawerei stak för stak ufskaafet wurden, man iarst 1981 as't uun det leetst lun (Mauretaanien) uk würelk ferbeeden wurden.
Färjestaden
Ferkiir
Jü Ölandbru (aw Sweedsch: Ölandsbron) än en fäär ferbine Färjestaden ma Kalmar.
Widin (Steed)
Widin (üüb Bulgaarsk: Видин Vidin) as en steed uun a nuurdwaast faan Bulgaarien. Det hee 48.071 lidj (2011). Det as at hoodsteed faan det Widin Prowins.
Slaawerei
Slaawenhanel
Faan't 17. juarhunert bit iin uun't 19. juarhunert jääw't en slaawenhanel auer a Atlantik. Uun Waastafrikoo san slaawen "iinkääft" wurden uun bütj för waaren faan Euroopa, det wiar kluader, man uk woopens an alkohol. Uun Madel- an Nuurdameerikoo skul a slaawen do üüb en plantaaj werke an buumol an sokerraid uunbau. Jodiar rä waaren kaam tu Euroopa an san diar widjer ferwerket wurden tu kluader an rum. Bi didiar "triihukshanel" haa uk flook nuurdfresk kopteins mä fersiinet, diar uun däänsk of holuns siinsten foor.
Uk uun't Madlunsia jääw't slaawerei. Diar san flooksis hanelskeb faan Nuurd- an Madeleuroopa auerfäälen wurden, an wan a slaawen ei freikääft wurd, do skul jo uun Nuurdafrikoo bliiw. En siamaan faan Oomram, di det so ging, wiar Hark Olufs. Hi küd efter juaren oober frei kem, an hää apskrewen, wat hi belewet hää.
Cham (Lönjkris)
E Lönjkris Cham (aw Bairisch: Landkroas Cham) as en lönjkris önj Bayern. E lönjkris läit önj e regiiringsdistrikt Oberpfalz. Dåt heet 127.882 inboogere (2018). E hoodstää foon e lönjkris as Cham
Malaiisk Archipeel
Malaiisk Archipeel as en nööm för düüsenen faan grat an letj eilunen uun Süüduastaasien tesken det asiaatisk fäästlun an Australien. Üüb en lunflaak faan 2 miljuun km² wene son 300 miljuun minsken. Uun't waasten leit a Indisk Oosean an uun't uasten a Pasiifik. A weedern diar wurd mä tu a Pasiifik tääld.
Lunen uun't Malaiisk Archipeel san Brunei, Indoneesien, Malaysia, Uast-Tiimor, Filipiinen, Singapuur
Infraruad
Infraruad (IR) as en klöör, diar wi minsken ei muar sä kön. Hat hää en waagenlengde faan auer (linger üs) 780 nm. An diaram snaaket am miast uk ei faan en klöör, man diarför faan infraruad strualen. Det san elektromagneetisk waagen, an hör frekwens leit tesken det laacht, diar wi sä kön, an noch linger waagen üs radar-, mikrowaagen of raadiowaagen.
Iindialang
MIR strualen mark wi üs waremk.
Tain
De Taal Tain (röömsk: X) es en natiirli Taal en en Nummer. Hi komt noa de Nummer Neägen en feer de Nummer Elben.
Frantsium
Frantsium as en cheemisk element mä det ufkörtang Fr an det atoomnumer 87. Hat as en raadioaktiif alkaalimetal.
Coburg (Lönjkris)
E Lönjkris Coburg (aw Bairisch: Landkroas Coburg) as en lönjkris önj Bayern. E lönjkris läit önj e regiiringsdistrikt Oberfranken. Dåt heet 86.906 inboogere (2018). E hoodstää foon e lönjkris as Coburg
Lindsdal
Lindsdal as jü soowentgrutst stää önj e prowins Kalmar, Swärik. E stää läit önjt sööden foon e prowins, önj jü Kalmar Komuun, näibai e stää Kalmar. Dåt heet 5977 inboogere (2020).
Elazığ (Prowins)
Det Elâzığ Prowins (üüb Türkisk: Elâzığ ili, üüb Kurdisk: Parêzgeha Xarpêtê‎) as en prowins, wat uun det Uastanatoolien Regiuun faan a Türkei leit. Det hee 591.098 lidj (2019). At hoodsteed faan't prowins as Elâzığ.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:
Victoria Peak (Belize)
A Victoria Peak as mä en hööchde faan 1120 Metern di naisthuuchst berag uun Belize, Madelameerikoo (iar: British Honduras). Hi as man sjauer meeter liager üs di huuchst berag, Doyle's Delight. Bias berger lei uun't beragkeed faan a Maya Mountains, üüb't grens tesken a prowinsen Toledo an Cayo.
Di berag füng san nööm efter Könangin Viktoria faan't Ferianagt Könangrik.
Alcelaphus
A Eegentelk Kü-Antiloopen (Alcelaphus) san en skööl faan Hurndiarten (Bovidae) an hiar tu a Antiloopen.
Leewer duad üs Slaaw
Leewer duad üs Slaaw as di nuurdfresk woolspröök. Hi komt tuiarst uun skraften faan't 19. juarhunert föör, an racht ham jin det däänsk auermäächt. Leeder as hi för alet mögelke brükt an masbrükt wurden.
Uast- an Waastfresklun
Uun Uast- an Waastfresklun woort repen: Eala frya Fresena (Amhuuch, frei Fresken!). An det oonswaar as: Lever dood as Slaav. Amhuuch ment, a Fresken skel apstun an ei üüb a knöbian lofe för hör föörsten an groofen.
Luke uk diar
Eala Frya Fresena Eala Frya Fresena Eala Frya Fresena
Chaskowo (Steed)
Chaskowo (üüb Bulgaarsk: Хасково Haskovo) as en steed uun a süüduast faan Bulgaarien. Det hee 76.397 lidj (2011). Det as at hoodsteed faan det Chaskowo Prowins.
Könangrik Preußen
At Könangrik Preußen wiar en könangrik uun Madeleuroopa faan 1701 bit 1918. Uun't 18. juarhunert wurd Preußen grater an määchtager, an uun't 19. juarhunert ging't faan Preußen ütj, dat a sjiisk stääden an föörstendoomen jo tu a Sjiisk Bund tuupslood. 1871 wurd a Könang faan Preußen tu a Keiser faan't Sjiisk Rik. Det ging oner mä't aanj faan a Iarst Weltkriich 1918. Üüb det Könangrik Preußen fulagt di Freistoot Preußen üs dial faan't Weimar Republiik.
Notsé
Notsé as en steed uun det Plateaux Regiuun faan Toogo. Det hee 35.039 lidj (2010). Det as at hoodsteed faan det Haho Prefektüür.
Selim III.
Selim III. (üüb Osmaans Türkisk: سليم ثالث Selīm-i s̱ālıs̱, üüb Türkisk: Üçüncü Selim; * 24. Deetsember 1762 uun Konstantinoopel; † 28. Jüüle 1808 uk diar) wiar faan 7. April 1789 tu 29. Mei 1807 sultaan faan det Osmaans Rik. Hi ferschükt at regiaring faan't rik tu reformiarin, man wurd hi faan a Janitschaaren ufsaat an kurt diarefter ambroocht.
Ultraviolet
Ultraviolet (UV) as en klöör, diar wi minsken ei muar sä kön. Hat hää en waagenlengde faan oner (kurter üs) 380 nm. An diaram snaaket am miast uk ei faan en klöör, man diarför faan ultraviolet strualen. Det san elektromagneetisk waagen, an hör frekwens leit tesken det laacht, diar wi sä kön, an röntgenstrualen.
Iindialang
UV-A strualen haa linger waagen an kurter frekwensen. Jo surge diarför, dat wi üs uun a san a hidj ferbraan. UV-B an UV-C strualen haa kurter waagen an huuger frekwensen. Jo san aalwat gefeerelker an kön krääft ütjliase, wurd oober faan üüs eerdatmosfeere ufhäälen. XUV strualen san al nai bi röntgenstrualen.
Dobritsch (Steed)
Dobritsch (üüb Bulgaarsk: Добрич Dobrič) as en steed uun a nuurduast faan Bulgaarien. Det hee 91.030 lidj (2011). Det as at hoodsteed faan det Dobritsch Prowins.
Deggendorf (Lönjkris)
E Lönjkris Deggendorf (aw Bairisch: Landkroas Deggendorf) as en lönjkris önj Bayern. E lönjkris läit önj e regiiringsdistrikt Niederbayern. Dåt heet 119.326 inboogere (2018). E hoodstää foon e lönjkris as Deggendorf
Tadla-Azilal
Tadla-Azilal wiar bit 2015 ian faan 16 ferwaltangsregiuunen uun Marokko. Hoodstääd wiar Beni-Mellal.
Tu det regiuun hiard trii prowinsen:
Jo san 2015 auergingen uun det nei prowins Béni Mellal-Khénifra.
Dachau (Lönjkris)
E Lönjkris Dachau (aw Bairisch: Landkroas Dachau) as en lönjkris önj Bayern. E lönjkris läit önj e regiiringsdistrikt Oberbayern. Dåt heet 153.884 inboogere (2018). E hoodstää foon e lönjkris as Dachau
Taza-Al Hoceïma-Taounate
Tu det regiuun hiard sjauer prowinsen:
Ian/fe
At taal ian (1) (üüb Ualfresk: ēn; röömsk: I) as en natüürelk taal an en nomer. Det as en ünlik taal an komt efter't nomer nol (0), man föör't nomer tau (2).
511
511 wiar det elwenst juar faan det 6. juarhunert.
Burgas (Steed)
Burgas (üüb Bulgaarsk: Бургас Burgas) as en steed uun a süüduast faan Bulgaarien. Det hee 206.139 lidj (2011). Det as at hoodsteed faan det Burgas Prowins.
Siinsten
Siinsten san en dial faan't wiartskap uun en selskap. Ööders üs bi a büürerei (primeer wiartskaptwiig) woort niks produsiaret, an ööders üs bi't hoonwerk (sekundeer wiartskaptwiig) woort uk niks ferwerket. A siinsten tääl tu a tertieer wiartskaptwiig.
Hoker en siinst ütjfeert, werket üüb üübdrach faan hoker ööders. Uun't madelääler wiar knechten an siinstfoomnen ei huuch uunsen, an jo hed uk knaap rochten. Daalang san siinsten en wichtag dial faan't wiartskapleewent, uun a stääden werke muar üs a heleft faan a minsken uun a siinsten.
Faust
Faust as det stak am di dochter Johann Georg Faust, di uun't 16. juarhunert lewet hää, faan amanbi 1480 bit 1541. Diar san flook staken am ham skrewen wurden, man det bekäändst as was det tragööde faan Johann Wolfgang von Goethe. Goethe hää muarsis begand, det stak tu skriiwen, sodenang jaft'at diar muar ütjgoowen faan. Tuleletst san diar Faust I an Faust II bi ütjkimen:
Mönsterås
Mönsterås as jü nüügentgrutst stää önj e prowins Kalmar, Swärik. E stää läit önjt ååsten foon e prowins, bai e Ååstsiie. Dåt heet 5165 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon jü Mönsterås Komuun.
Siinsten
Wichtag siinsten san:
Tolstook
En Tolstook as en aperoot, am lengdin uftumeeden. Likes dat wi daalang ei muar mä tol, man mä meetern an sentimeetern ufmeed, het hi widjer "tol"stook.
Hi as miast tau meetern lung an apdiald tu tjiin les. En tolstook as en wichtag hoonwerkstjüch.
Ronneby (Komuun)
Ronneby as en gemeen (komuun) uun't Prowins Blekinge uun Sweeden. Hoodstääd as Ronneby.
Mustafa IV.
Mustafa IV. (üüb Osmaan Türkisk: مصطفى رابع‎ Muṣṭafā-yi rābi‘, üüb Türkisk: Dördüncü Mustafa; * 8. September 1779 uun Konstantinoopel; † 17. Nofember 1808 uk diar) wiar faan 29. Mei 1807 tu 28. Jüüle 1808 sultaan faan det Osmaans Rik. Efter't ufsaating faan Selim III. wurd Mustafa faan a fiinden faan Selim sin reformpolitiik tu a sultaan heewen. Bluat en juar lääder wurd hi salew ufsaat an faan Mahmud II. ütjbütjet, diar ham uun en widjer staheu ambroocht leet.
Hultsfred
Hultsfred as jü oochtgrutst stää önj e prowins Kalmar, Swärik. E stää läit önjt nordweesten foon e prowins. Dåt heet 5675 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon jü Hultsfred Komuun.
Beatragus hunteri
At Beatragus hunteri of Hunter-Antiloop (uk: Damaliscus hunteri) as en Hurndiart (Bovidae) an hiart tu a Kü-Antiloopen. Hat as di iansagst slach uun det skööl Beatragus.
Gabrowo (Steed)
Gabrowo (üüb Bulgaarsk: Габрово Gabrovo) as en steed uun a nuurd faan Bulgaarien. Det hee 58.950 lidj (2011). Det as at hoodsteed faan det Gabrowo Prowins.
495 f.Kr.
Bäären
Ünbekäänd dootem
Cheshire County (New Hampshire)
Cheshire County as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot New Hampshire. At county leit uun a süüdwaast faan't county. Det hee 76.085 lidj (2019). At hoodsteed faan't county as Keene.
Emmaboda
Emmaboda as jü tiintgrutst stää önj e prowins Kalmar, Swärik. E stää läit önjt söödweesten foon e prowins. Dåt heet 5054 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon jü Emmaboda Komuun.
Kpalimé
Kpalimé (iar Agomé-Kpalimé) as en steed uun det Plateaux Regiuun faan Toogo. Det hee 75.084 lidj (2010). Det as at hoodsteed faan det Kloto Prefektüür.
Naibi Kpalimé leit de Mont Agou, de huuchst berig faan Toogo.
Tuunstian
Tuunstian of Kleistian as en klastisk sediment-stianang mä gans fiin sunkurner (tuun) uun. Stian mä grööwer sun as Siltstian of Sunstian.
Jambol (Steed)
Jambol (üüb Bulgaarsk: Ямбол Jambol) as en steed uun a uast faan Bulgaarien. Det hee 74.132 lidj (2011). Det as at hoodsteed faan det Jambol Prowins.
Röntgenstrualen
Röntgenstrualen san elektromagneetisk waagen mä en waagenlengde oner (kurter üs) 10 nm. Auer 10 nm began ultraviolet (UV) strualen. Jo san 1895 faan Wilhelm Conrad Röntgen ütjfünjen wurden. Diaram san jo uun flook spriaken efter ham näämd wurden. Uun Ameerikoo sait am X-rays. Didiar nööm 'X-strualen' hää W.C. Röntgen salew brükt.
Mä röntgenstrualen kön bilen faan üüs knooken maaget wurd.
Badou
Badou as en steed uun det Plateaux Regiuun faan Toogo. Det hee 12.003 lidj (2010). Det as at hoodsteed faan det Wawa Prefektüür.
Jaakob IV. (Skotlun)
Jaakob IV. (üüb Ingels: James IV, üüb Geelisk: Seumas a Ceithir (IV); * 17. Marts 1473 woorskiinelk uun de Stirling Castle; † 9. September 1513 bi Branxton, Northumberland) wiar faan 1488 tu san duas köning faan Skotlun.
Belknap County (New Hampshire)
Belknap County [ˈbɛlnæp] as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot New Hampshire. At county leit uun a maden faan a bundesstoot. Det hee 61.303 lidj (2019). At hoodsteed faan't county as Laconia.
Ljungby
Ljungby as jü tweedgrutst stää önj e prowins Kronoberg, Swärik. E stää läit önjt nordweesten foon e prowins. Dåt heet 16.052 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon jü Ljungby Komuun.
Christian Feddersen
Christian Feddersen (* 16. Jüüle 1786 uun Waaster Snaatebel; † 12. Janewoore 1874 uun Friedrichstääd) wiar en prääster. Hi wiar en grünjleier faan't nuurdfresk weesen.
Leewent
Christian Feddersen wurd bäären üs dring faan di welsteld büür an skuulmääster Harke Feddersen uun Waaster Snaatebel. Di mooler Hans Peter Feddersen (di ääler) (* 1788) wiar san ääler bruder. Hi wiar befreid an hed tau doochtern: Auguste Margarethe an Marie Dorothea (* 1825).
Tanger-Tétouan-Al Hoceïma
Tanger-Tétouan-Al Hoceïma as sant 2015 ian faan twaalew ferwaltangsregiuunen uun Marokko. Di nööm komt faan a trii grat stääden Tanger, Tétouan an Al Hoceïma. Hoodstääd faan't regiuun as Tanger.
Brekzie
Brekzie of Breccia as en klastisk sediment-stianang, huar grööw stianer uun fiiner materiool üs t.b. sun of silt of tuun iinslööden san.
Tanger-Tétouan-Al Hoceïma
Tu det regiuun hiar aacht prowinsen of prefektuuren:
Christian Feddersen
Leewent
Tuup mä san jonger bruder Friedrich hää hi teologii studiaret an wiar prääster uun Foortuft, Naibel an Nuurdhaksteed bi Schafflund.
Uun sin buk Fünf Worte an die Nordfriesen hää hi ham 1845 diarför ütjspreegen, dat a Nuurdfresken hör aanj kultuur an spriak pleege skul. Uk at nuurdfresk woopen an di woolspröök Leewer duad üs Slaaw gung üüb Feddersen turag.
Christian-Feddersen-Pris
Sant 2001 jaft at en Christian-Feddersen-Pris, di faan't Ute-Karl-Friedrich-und-Carsten-Hagemann-Stiftung an at Nordfriisk Instituut ütjlööwet woort. Hi as soocht för skuuljongen, diar jo auer a miaten mä't nuurdfresk spriak, kultuur an histoore befaadet haa.
Candler County (Georgia)
Candler County as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot Georgia. At county leit uun a uast faan a bundesstoot. Det hee 10.803 lidj (2019). At hoodsteed faan't county as Metter.
Dingolfing-Landau (Lönjkris)
E Lönjkris Dingolfing-Landau (aw Bairisch: Landkroas Dingolfing-Landau) as en lönjkris önj Bayern. E lönjkris läit önj e regiiringsdistrikt Niederbayern. Dåt heet 96.217 inboogere (2018). E hoodstää foon e lönjkris as Dingolfing.
Natuur
Natuurwedenskap
At wedenskap dialt hör feeg diarefter iin, of's jo mä natuur, kultuur of abstrakt dingen befaade. Natuurwedenskapen san:
Coös County (New Hampshire)
Coös County [ˈkoʊ.ɒs] as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot New Hampshire. At county leit uun a nuurd faan a bundesstoot. Det hee 31.563 lidj (2019). At hoodsteed faan't county as Lancaster.
Fermium
Fermium as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det ufkörtang Fm an det atoomnumer 100. Hat hiart tu a aktinoiden. Hör nööm hää't efter Enrico Fermi. Di iarst nööm wiar Unnilnilium (Unn).
Mahmud II.
Mahmud II. (üüb Osmaan Türkisk: محمود ثانى‎ Mahmud-u s̠ānī, üüb Türkisk: İkinci Mahmut; * 20. Jüüle 1785 uun Konstantinoopel; † 1. Jüüle 1839 uk diar) wiar faan 28. Jüüle 1808 tu 1. Jüüle 1839 sultaan faan det Osmaans Rik. Uun sin regiaringstidj wurd Serbien autonoom an Grekenlun suwereen. Hi maaged föl reformen an heewd 1826 a Janitschaaren ap.
Ebersberg (Lönjkris)
E Lönjkris Ebersberg (aw Bairisch: Landkroas Ebersberg) as en lönjkris önj Bayern. E lönjkris läit önj e regiiringsdistrikt Oberbayern. Dåt heet 142.142 inboogere (2018). E hoodstää foon e lönjkris as Ebersberg
Radar
Radar as en ufkörtang ütj at ingelsk:  ra dio  d etection  a nd  r anging. An det ment so föl üs "bestemang faan steed an wai mä funk". Mä radar kön skeb of fliigern al faan widjen käänd wurd, an sodenang as radar en wichtag technik för a seekerhaid uun a skaps- an loftferkiar.
Erzincan (Prowins)
Det Erzincan Prowins (üüb Türkisk: Erzincan ili, üüb Kurdisk: Parezgêha Erzînganê‎) as en prowins, wat uun det Uastanatoolien Regiuun faan a Türkei leit. Det hee 234.747 lidj (2019). At hoodsteed faan't prowins as Erzincan.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:
Sjiisk Kriich
Di Sjiisk Kriich wiar en kriich tesken Preußen an Uastenrik uun't juar 1866. Diar ging't am det föörmäächt uun a Sjiisk Bund. Ään grünj wiar uk, dat Preußen an Uastenrik ei auerian kaam, hün stoot uunrocht hed üüb a hertoochdoomen Schleswig an Holstian, huar jo noch tuup jin Denemark am streden hed.
At Keiserrik Uastenrik slood ham tuup mä't Könangrik Ungarn tu't "Donaumonarchii" Uastenrik-Ungarn (1867-1918).
Grafton County (New Hampshire)
Grafton County as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot New Hampshire. At county leit uun a nuurdwaast faan a bundesstoot. Det hee 89.886 lidj (2019). At hoodsteed faan't county as North Haverhill.
Fès-Meknès
Fès-Meknès as sant 2015 ian faan twaalew ferwaltangsregiuunen uun Marokko. Di nööm komt faan a tau grat stääden Fès an Meknès uf. Hoodstääd faan't regiuun as Fès.
Tu det regiuun hiar njügen prowinsen of prefektuuren:
Älmhult
Älmhult as jü treedgrutst stää önj e prowins Kronoberg, Swärik. E stää läit önjt sööden foon e prowins. Dåt heet 10.894 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon jü Älmhult Komuun.
Wangeroogs
Det Wangeroogs Spriikwiis wiar en uastfresk spriikwiis, wat üüb det uastfresk eilun Wangerooge snaaket wurd. At spriikwiis stoorew 1950 ütj.
Noomen
- dan brôr - dâ brôrîng: a bruler - a breler. - dan mên - dâ mênîng: a maaren - a maarner. - dan dî - dâ digge: a dai - a daar. - dan mon - dâ liûd(en): a maan - a maaner (lidj).
Donau-Ries (Lönjkris)
E Lönjkris Donau-Ries (aw Bairisch: Landkroas Donau-Rias) as en lönjkris önj Bayern. E lönjkris läit önj e regiiringsdistrikt Schwaben, önjt weesten foont bundeslönj. Dåt heet 133.496 inboogere (2018). E hoodstää foon e lönjkris as Donauwörth.
Golf faan Carpentaria
A Golf faan Carpentaria as en grat bocht tesken a austraalisk bundesstoot Queensland uun't uasten an det Northern Territory uun't waasten. Uun't nuurduasten feert hat tu't Torres-Struat an uun't nuurdwaasten tu't Arafurasia.
Hi as sowat 675 kilomeetern briad an 700 lung, det weederflaak namt 300.000 km² iin. Di Golf as temelk flaak, uun't madel 55 bit 66 meeter jip. Di jipst ponkt as uk man bluas 82 meeter jip.
Det küst as modrag an swaar tugengelk, diaram san diar uk nian grat stääden.
Jaakob V. (Skotlun)
Jakob V. (üüb Ingels: James V; * 10. April 1512 uun det Linlithgow Palace uun Linlithgow, Skotlun; † 14. Deetsember 1542 uun det Falkland Palace uun Falkland, Skotlun) wiar faan 1513 tu san duas köning faan Skotlun.
Nunavut/fe
Nunavut (üüb Inuit: ᓄᓇᕗᑦ, of "üüs lun") as ian faan dön trii teritoorien faan Kanada. At teritoorium leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 39.403 lidj (2021). At hoodsteed faan't teritoorium as Iqaluit.
Gnuus
A Gnuus (Connochaetes) san en skööl faan Hurndiarten (Bovidae) an hiar tu a Kü-Antiloopen.
Osman I.
Osman I. of Osman Gazi (üüb Osmaans Türkisk: عثمان غازى ‘Os̠mān Ğāzī, üüb Türkisk: Birinci Osman of Osman Gazi; * 1258 uun Söğüt; † 1323, 1324 of 1326 uk diar) wiar a begrünjiger an faan 1299 tu 1323, 1324 of 1326 iarst sultaan faan det Osmaans Rik.
Nunavut/fe
Lunskap
Eilunen:
A eilunen uun Hudson Bocht hiar uk tu Nunavut.
Steeden an Taarpen
Dön tjiin gratst steeden an taarpen uun't teritoorium san:
Iindialing faan Ferwalting
At teritoorium hee trii regiuunen:
Spriiken
Spriikwiisen faan det Inuit Spriik wurd uun't teritoorium snaaket.
Côtes-d'Armor
Det Côtes-d'Armor Department ([kot daʁmɔʁ]; üüb Bretoonsk: Aodoù-an-Arvor; föör 1990 Côtes-du-Nord) as ian faan dön fjauer departmenten faan a Bretagne uun Frankrik. At department leit uun a nuurd faan't regiuun. Uun a nuurd as de Ingelsk Kanool, uun a uast Ille-et-Vilaine, uun a süüd Morbihan an uun a waast Finistère. Det hee 599.149 lidj (2021). At hoodsteed faan't department as Saint-Brieuc.
Geografii
At department hee föl letj berger, wat huuger uun a süüd (a Monts d'Arrée uun a süüdwaast an a Landes du Mené uun a süüduast) üüs uun a nuurd san. De huuchst ponkt uun't department as Mont Bel-Air (339 m), wat uun a süüd stäänt.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't department san:
Iindialing faan Ferwalting
At department hee fjauer arrondissementen, wat iin uun 348 komuunen onerdiald san:
A kommuunen hiar uk tu tau slacher faan ferbanter: sööwen gemianskapen faan komuunen (communautés de communes) an fjauer gemianskapen faan aglomeratschuunen (communautés d’agglomération).
Det hee uk 27 kantoonen, wat sowat üüs woolkreiser san:
Spriiken
Det Tregerieg Spriikwiis faan det Bretoonsk Spriik wurt uun a waast faan't department snaaket. Gallo wurt uun a uast faan't department snaaket.
Abdülmedschid I.
Abdülmedschid I. (üüb Osmaans Türkisk: عبد المجيد اول‎ Abdülmecīd-i evvel, üüb Türkisk: Birinci Abdülmecid; * 25. April 1823 uun Konstantinoopel; † 25. Jüüne 1861 uk diar) wiar faan 2. Jüüle 1839 tu san duas sultaan faan det Osmaans Rik. Hi maaget föl reformen, am't rik tu modernisiarin. Uun sin regiaringstidj streed at rik tup mä det Ferianigt Köningrik, Frankrik an Sardiinien jin Rüslun uun a Krimkrich (1853-1856).
Groningen (Prowins)/fe
Det Groningen Prowins (üüb Gronings: Provinzie Grunnen; üüb Waastfresk: Provinsje Grinslân; üüb Neederlunsk: Provincie Groningen) as ian faan dön prowinsen faan a Neederlunen. Det leit uun a nuurduast faan't lun. Uun a nuurd leit det Waastfresk Heef, uun a uast Tjiisklun, uun a süüd Drenthe an uun a waast Waastfresklun. Det hee 586.061 lidj (2020). At hoodsteed faan't prowins as Groningen.
Sölvesborg (Komuun)
Sölvesborg as en gemeen (komuun) uun't Prowins Blekinge uun Sweeden. Hoodstääd as Sölvesborg.
Uurterbok
En Uurterbok es fuar't Miist en Bok, wat di Uurtern fan en Spraak, wat em keent en di Uurter diartö fan en Spraak, wat em ek keent töögenaurstelt. Da jeft et jit Uurterbokern, wat di Uurter fan di Spraak forklaari, wat em liir wel. Tö des jert dit Uurterbok fan Boy-Peter Möller, en des forklaaret uk, hur di Uurter fan kum (Etymoloogisk).
Groningen (Prowins)/fe
Indialing faan Ferwalting
Sant di 1. Janewoore 2021 hee Groningen 10 gemeenden:
Uurterbok
Des ken jirfuar gur wiis:
Groningen (Prowins)/fe
Spriiken
Dön miast lidj uun't prowins snaak Gronings. Waastfresk wurt uun det Westerkwartier Gemeend uun a weest aan't prowins snaaket. Iar snaaket dön miast lidj uunt prowins Uastfresk.
Uurterbok
Ön Sleeswig-Holstiin jeft et sa üs aural Uurterbokern fuar Spraaken fan di hiili Wārel, sa üs Engelsk, Franzk, Spansk esf.. Senerlig fuar di Menerhairenspraaken sa üs Friisk, sin forskeligi Spreekwiisen sa üs uk fuar Platdütsk jeft et Uurterbokern.
Uurterbokern fuar Menerhairenspraaken
Platdütsk
Friisk Müraarten
Söl'ring
Ek iin ön di Bokern
Aamring / Öömrang
Luki uk jir fuar Aamring en üđer Spreekwiisen sa üs uk fuar maur Bokern aur Sölring.
Malaiisk spriak
Malaiisk as en spriakfamile mä en hialer rä regiunaalspriaken uun a Malaiisk Archipeel. A wichtagsten san det eegentelk Malaiisk mä jo tau warianten Malaysisk (Bahasa Malaysia) an Indoneesk (Bahasa Indonesia). Jodiar tau warianten san temelk likedenang an wurd üs ian spriak uunsen. Jo wurd faan ~ 200 miljuun minsken brükt.
Koorden
{{legend|#0000ff|Indoneesien}} {{legend|#00bc00|Malaysia}} {{legend|#76f36b|Singapuur an Brunei}} {{legend|#88caff|Uast-Tiimor}} {{legend|#f7f36b|Süüd-Thailun mä ööder malaiisk warianten}}
{{legend|#000075|Amtelk spriak}} {{legend|#439dd4|Gudkäänd spriak of wichtag amgungspriak}}
Dialektik
Dialektik as en ütjdruk uun a filosofii. Hi ment oober ei aleewen detsalew.
Det wurd komt faan greks διαλεκτική (τέχνη), dialektiké (téchne) = ‚konst faan't onerhualang‘; of latiinsk (ars) dialectica = ‚(konst faan't) snaak‘ (steget uk uun det wurd dialoog).
Sant at 18. juarhunert woort di ütjdruk oober ööders brükt. Diar gongt at diaram, dat arke ding tau sidjen hää, an det dialektik skal det apklaare. Dialektik as en diskurs, am faan en these an sin antithese tu en synthese tu kemen. Det synthese as do en liasang faan en probleem, of en nei sicht üüb a dingen.
För Hegel as at dialektik det jindial faan a metafüsiik, am tu a woorhaid tu finjen. Uun a marxismus as dialektik det wedenskap auer reegeln uun natuur, selskap an seenken.
429 f.Kr.
Störwen
Ünbekäänd dootem
Kjustendil (Steed)
Kjustendil (üüb Bulgaarsk: Кюстендил Kjustendil) as en steed uun a süüdwaast faan Bulgaarien. Det hee 44.532 lidj (2011). Det as at hoodsteed faan det Kjustendil Prowins.
Abia (Bundesstoot)
De Abia Bundesstoot as een faan a bundesstooten uun Nigeeria. A bundesstoot leit uun a süüd faan't lun. Det hee 4.143.100 lidj (2022). At hoodsteed faan a bundesstoot as Umuahia.
538
538 wiar det aacht-an-dörtigst juar faan det 6. juarhunert
Mikrowaagen
Mikrowaagen san elektromagneetisk strualen. Jo kön brükt wurd, am iidj warem tu maagin uun en mikrowaagoonk.
Det waagenlengde faan mikrowaagen lingt faan 10 mm bit 300 mm. Hat leit uun't spektrum tesken radarstrualen an raadiowaagen. Radarstrualen faan 1 bit 10 mm wurd dialwiis uk mä tu a mikrowaagen reegent.
Merrimack County (New Hampshire)
Merrimack County as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot New Hampshire. At county leit uun a süüd faan a bundesstoot. Det hee 151.391 lidj (2019). At hoodsteed faan't county as Concord.
Grat Austraalisk Bocht
At Grat Austraalisk Bocht amfaadet det süüdküst faan Austraalien uun a Indisk Oosean.
Nü jaft at tau definitjuunen: Efter't IHB leit det bocht tesken Cape Howe uun Western Australia an Sout West Cape uun Tasmaanien (widjer faadet). Öödern men mä Grat Austraalisk Bocht oober bluas det stak faan Cape Pasley uun Western Australia bit Cape Carnot uun South Australia (naier faadet).
At küst as temelk drüg, an wiset huuch klafs, diaram san diar uk nian grat stääden. Grat dialen stun oner skül üs natsionaalpark.
Eichstätt (Lönjkris)
E Lönjkris Eichstätt (aw Bairisch: Landkroas Eichstätt) as en lönjkris önj Bayern. E lönjkris läit önj e regiiringsdistrikt Oberbayern. Dåt heet 132.341 inboogere (2018). E hoodstää foon e lönjkris as Eichstätt
Bayesid II.
Bayesid II. (üüb Osmaans Türkisk: بايزيد ثانى Bāyezīd-i s̱ānī, üüb Türkisk: İkinci Bayezid of İkinci Beyazıt; * 3. Deetsember 1447 efter öler kwelen * Januar 1448; uun Dimotika (nü Didymoticho) uun Grekenlun faan daaling; † 26. Mei 1512 uk diar) wiar faan 22. Mei 1481 tu 24. April 1512 sultaan faan det Osmaans Rik. Uun Jüüle 1492 ferdreew de nei stoot Spanje sin jüüdsk an musliimisk lidj an stjüürd Bayezid en flot tu Spanje, am jo seeker tu osmaans lunen tu ewakuiarin. 24. April 1512 toonket hi uf an wurd san dring Selim I. sultaan faan't rik.
Hi wurd uun det Bayesid II. Moschee uun Konstantinoopel begreewen.
Markaryd
Markaryd as jü füftgrutst stää önj e prowins Kronoberg, Swärik. E stää läit önjt söödweesten foon e prowins. Dåt heet 5123 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon jü Markaryd Komuun.
Alvesta
Alvesta as jü fiirdgrutst stää önj e prowins Kronoberg, Swärik. E stää läit önjt norden foon e prowins. Dåt heet 9184 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon jü Alvesta Komuun.
Chlodwig I.
Chlodwig I. (uk Chlodowech, üüb Latiinsk: Chlodovechus, romanisiaret faan Ualfrenkisk *Hlūdawīg of *Hlōdowig, tupsaat faan waasgermaans hlūd „gratem“ of „bekäänd“ an wīg „stridj“, do sowat „bekäänd kriiger“; üüb Fraansöösk an Ingels: Clovis; * 466; † 27. Nofember 511 uun Pariis) wiar en frenkisk köning faan a Merowingern hör dünastii.
Luke uk diar
Merowech (amanbi 450), Childerich I. (amanbi 457–amanbi 482), Chlodwig I. (amanbi 482–511), Chlothar II. (613–629), Dagobert I. (629–639), Theuderich III. (679–690), Chlodwig III. (690–694), Childebert III. (694–711), Dagobert III. (711–715), Chilperich II. (715–721), Theuderich IV. (721–737), Childerich III. (743–751).
Kemerowo
Kemerowo (🇷🇺) [] as at hoodstääd faan't Oblast Kemerowo uun Sibiirien (Ruslun). Diar wene minsken (Stant ).
Hat as at wichtagst stääd uun't regiuun Kusbass, huar kööl ufbaud woort.
Kliima
Kemerowo hää kontinentaalkliima mä hiat somern an kuul wontern.
Adamawa (Bundesstoot)
De Adamawa Bundesstoot as een faan a bundesstooten uun Nigeeria. A bundesstoot leit uun a uast faan't lun. Det hee 4.902.100 lidj (2022). At hoodsteed faan a bundesstoot as Yola.
Rockingham County (New Hampshire)
Rockingham County as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot New Hampshire. At county leit uun a süüduast faan a bundesstoot. Det hee 309.769 lidj (2019). At hoodsteed faan't county as Brentwood.
Hönangimen
Hönangimen (Apis) san en skööl faan insekten uun't famile faan a imen (Apidae).
Erzurum (Prowins)
Det Erzurum Prowins (üüb Türkisk: Erzurum ili, üüb Kurdisk: Parêzgeha Erzîromê) as en prowins, wat uun det Uastanatoolien Regiuun faan a Türkei leit. Det hee 762.062 lidj (2019). At hoodsteed faan't prowins as Erzurum.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:
Montana (Steed)
Montana (üüb Bulgaarsk: Монтана Montana) as en steed uun a nuurdwaast faan Bulgaarien. Det hee 43.781 lidj (2011). Det as at hoodsteed faan det Montana Prowins.
Béni Mellal-Khénifra
Béni Mellal-Khénifra as sant 2015 ian faan twaalew ferwaltangsregiuunen uun Marokko. Hat as näämd efter tau grat stääden Beni-Mellal an Khénifra. Hoodstääd faan't regiuun as Beni-Mellal.
Tu't regiuun hiar fiiw prowinsen:
Maria I. (Skotlun)
Maria I. (uk Maria Stuart; üüb Ingels: Mary I. an Mary Stuart of Mary Stewart; * 8. Deetsember 1542 uun det Linlithgow Palace, Linlithgow, Skotlun; † 8./18. Febrewoore 1587 uun Fotheringhay Castle, Northamptonshire, Ingelun) wiar faan de 14. Deetsember 1542 tu de 24. Jüüle 1567 köningin faan Skotlun an uk faan 1559 tu 1560 üüs wüf faan Frans II. köningin faan Frankrik. Hat moost 1567 uftoonke an flüchtet tu Ingelun, huar hat gefangennimen wurd. Hat wurd 1587 üüb köningin Elisabeth I. faan Ingelun hör order henrachtet.
Strafford County (New Hampshire)
Strafford County as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot New Hampshire. at county leit uun a süüduast faan a bundesstoot. Det hee 130.633 lidj (2019). At hoodsteed faan't county as Dover.
Holepuurt
A Holepuurt (Ononis spinosa) as en plaantenslach uun det skööl faan't Staalkrüüs (Ononis), an hiart tu't famile faan a Bongfrüchten (Fabaceae).
En ualen sjiisken nööm as Ochsenbrech, diar komt di öömrang/fering nööm wel faan uf.
Čadca
Čadca as en stää önj e Regjoon Žilina önj jü Slowakäi. E stää läit önjt nordweesten foon e regjoon. Deer booge 23.328 manschne (2021).
Hovmantorp
Hovmantorp as jü seekstgrutst stää önj e prowins Kronoberg, Swärik. E stää läit önjt ååsten foon e prowins, önj jü Lessebo Komuun. Dåt heet 3199 inboogere (2020).
Pasardschik (Steed)
Pasardschik (üüb Bulgaarsk: Пазарджик Pazardžik) as en steed uun a maden faan Bulgaarien. Det hee 71.979 lidj (2011). Det as at hoodsteed faan det Pasardschik Prowins.
Tingsryd
Tingsryd as jü soowentgrutst stää önj e prowins Kronoberg, Swärik. E stää läit önjt söödååsten foon e prowins. Dåt heet 3197 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon jü Tingsryd Komuun.
Akwa Ibom (Bundesstoot)
De Akwa Ibom Bundesstoot as een faan a bundesstooten uun Nigeeria. A bundesstoot leit uun a süüd faan't lun. Det hee 4.979.400 lidj (2022). At hoodsteed faan a bundesstoot as Uyo.
Sullivan County (New Hampshire)
Sullivan County as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot New Hampshire. At county leit uun a süüdwaast faan a bundesstoot. Det hee 43.146 lidj (2019). At hoodsteed faan't county as Newport.
Casablanca-Settat
Casablanca-Settat as sant 2015 ian faan twaalew ferwaltangsregiuunen uun Marokko. Di nööm komt faan a grat stääden Casablanca an Settat uf. Hoodstääd faan't regiuun as Casablanca.
Tu't regiuun hiar njügen prowinsen of prefektuuren:
Mendeleewium
Mendeleewium as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det ufkörtang Md an det atoomnumer 101. Hat hiart tu a aktinoiden. Hör nööm hää't efter Dmitri Mendelejew. Di iarst nööm wiar Unnilunium (Unu).
Mechaanik
Mechaanik (faan ) as en fääk faan a füsiik. Diar gongt det am lifen uun reer an krääften.
Mount Kosciuszko
Di Mount Kosciuszko [] (ual skriiwwiis Mount Kosciusko) as mä di huuchst berag faan Austraalien. Hi stäänt uun New South Wales uun a Snowy Mountains.
Mechaanik
At mechaanik as uun't 17. juarhunert fööraal faan Isaac Newton grünjlaaanj wurden. Hat wiar det iarst modern natuurwedenskap.
Agatha Christie
Dame Agatha Mary Clarissa Christie, Lady Mallowan, DBE (ütjspriik üüb Ingels: [ˈæɡəθə ˈkɹɪsti]; * 15. September 1890 uun Torquay, Graafskap Devon; † 12. Janewoore 1976 uun Wallingford, gebuursnööm Agatha Mary Clarissa Miller) wiar en britisk skriiwer. Hat as fööraal troch en grat taal faan kriminaalromoonen an kurt staken bekäänd, wat uk för kiino an fernseen ferfilmet an för't spelrak adaptiaret wurd. Sin bekäändst skeebingen san de belgisk detektiiw Hercule Poirot mä san frinj Arthur Hastings an uk Miss Marple.