cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ellen (Skep)
Technik
2022 waar en Rekordfaart maaket, diar heer dit Skep 133 km me jen Bateriileering löpen.
Di Āpleerstatsjoon ön Søby heer en Kraft fan 4 MW.
Persoonenkilomeetern
Wan em forskelig Skeepen önluket, da kumt dit me di Persoonenkilomeetern ek altert hen. Jen Skep heer Plaats fuar 60 Weelen en 140 Mensken en heer niin Staalern en Iit sa üs uk niin Hüsji ön Buurt. Di Baterien fuar 1 MW sen ek olter swaar. Sok Skeepen ken da me tau Lop 45 kW laap aur ja uk ek olter swaar en gurt sen. - Meent sen litj Föribuati sa üs di Wellingdorf, wat ön di Stün gur 8 km ön di Kieler Föör laap, skiaren ombi 4 Kneten, ja laap me knap 8 kn.
Skeepen sa üs di Ellen haa Plaats fuar 196 Mensken en 31 Autos of 8 LKW. Di Bateriien fuar 4,3 MW sen mal swaar. Fuar Mensken jeft et en Salon, en Hüsji en wat tö iit. Jen Wai fan di Ellen heer en Leengdi fan ombi 20,5 km of 11 sm, di Maskiinen haa tau Lop 750 kW, en dit Skep lapt me ombi 14 kn.
Dit meent ombi 40 kWh fuar en Kilomeeter of 204,08 Wattstünen fuar en Persoonenkilomeeter, wan 196 Mensken me langs faar. Wan altert ombi 65 Mensken me langs kum, da sen dit ombi 612 Wh fuar en Persoonenkilomeeter.
Fuar di salev Aarber her en Dieselskep ombi 500 Liitern Brenstof nöörig.
Edward Lear
Edward Lear (* 12. Mei 1812 uun Highgate; † 29. Janewoore 1888 uun Sanremo) wiar en ingelsken mooler, tiakner an skriiwer. Hi täält tuup mä Lewis Carroll tu a grat ingelsk skriiwern faan nonsens.
Sokrates
Sokrates (üüb Greks: Σωκράτης Sōkrátēs; * 469 föör Krast bi Alopeke, Atheen; † 399 föör Krast bi Atheen) wiar en greks filosoof. Hi wiar liarer faan Platon. Dön wichtigst kwelen faan üüs weden faan sin liar san Platon sin dialoogen.
Limerick (dachtang)
Limericks san spoosag dachtangen mä en fääst fääsfurem. Jo kaam so am 1820 uun Ingelun ap, an di bekäändst dachter faan limericks as wel daalang noch Edward Lear.
2015 hää det Nordfriisk Instituut en pris ütjlööwet för di best limerick uun en fresk spriakwiis.
Fering
En jongen gast faan Söleraanj hed was ei tuföl beeft a braanj: Nian jil üüb a beenk, maad am werk ei ens teenk, man keerd en rocht graten waanj! faan: Ingken Lüdtke Diar wiar ens en schephörd ütj Wik, de hed a snütj fol faan a dik. Hi hed at feks puan an füng tu man luan, nü schongt’er Chansons an as rik.
Frasch
Latiinsch wus en böre üt Tuner, di toocht foon ham seelew wat wuner. Duch üt aw e eeker wus’r ai mör sü sääker, dan hi ploud åål sin bäiste ma uner.
Fidschi
Fidschi [ˈfɪdʒi], amtelk Republiik faan Fidschi (üüb Fidschi: Viti [ˈβitʃi] an Matanitu Tugalala o Viti, üüb Ingels: Fiji [ˈfi:ʤi:] an Republic of Fiji) as en eilunstoot uun a Süüd-Pasiifik. Tu a nuurduast leit Wallis an Futuna, tu a uast Tonga, tu a süüd Neisialun, tu a süüdwaast Neikaledoonien an tu a nuurdwaast Wanuaatuu. Det hee 884.887 lidj (2017). At hoodsteed faan't lun as Suva.
Heeger (Garrulus)
A Heeger, hääger, heeger (Garrulus glandarius) as en fögel uun det famile faana a Raawenfögler Corvidae.
Fidschi
Iindialing faan Ferwalting
Fidschi hee fjauer diwisioonen an ian besaner distrikt (Rotuma):
Histoore
Fidschi wurd 1970 suwereen. At jonger histoore faan't lun wurd faan a konflikt twesken det indigeen fidschiaans muarhaid an't indisk-fidschiaans manerhaid bestemet. Det san fjauer putschen (tau uun't juar 1987, 2000 an 2006) sant suwereniteet.
Politiik
At lun as en parlamentaarisk republiik. At stootsbaas as a president. A president faan't lun sant 12. Nofember 2015 as Jioji Konrote.
Bütjenpolitiik
Fiji as sant 13. Oktuuber 1970 lasmoot faan dön Feriand Natschuunen. Det wiar faan 1970 tu 1987 an as sant 1997 lasmoot faan det Commonwealth of Nations (suspendiaret 2000-2001, 2009-2014).
Croydon
Wat menst dü?
London Borough of Camden
Camden [ˈkæmdən] as en borag faan London uun't Ferianagt Könangrik. Diar hiar 26 stääddialen tu.
Skive Komuun
Skive Komuun as en däänsk komuun uun Jütlun mä iinwenern (Stant  ) an en grate faan 0 km². Hat hiart tu't regiuun Midtjylland. At ferwaltang sat uun't stääd Skive.
Heesen
Heesen (Mytilus) san en skööl faan Twiiskaalagen (Bivalvia) an hiar tu a Wokdiarten (Mollusca).
Hawaii
Hawaii ([həˈwaɪ(j)i] unti [haˈvaj.ʔi]) as sunt 1959 en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj e Pasiifik. Dåt heet 1.415.872 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Honolulu.
Geografii
E ailönje foon Hawaii, foon't weesten tu't ååsten:
Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:
Josef Haydn
(Franz) Joseph Haydn (* 31. Marts of 1. April 1732 uun Rohrau, Niideruasterrik; † 31. Mei 1809 uun Wien) wiar komponist tu tidj faan det Wiener Klassik.
Hawaii
Indiiling foon Ferwalting
Hawaii heet 5 counties:
1397
1397 wiar det sööwen-an-neegentigst juar faan det 14. juarhunert.
Struer Komuun
Struer Komuun as en däänsk komuun uun't regiuun Midtjylland mä iinwenern (Stant  ) an en grate faan 0 km². At ferwaltang sat uun't stääd Struer.
Sanremo
San Remo (uk Sanremo) as en bat bi't Madlunsia uun Itaalien mä iinwenern (Stant ) naibi at grens tu Frankrik.
Macquarie Eilun
A Macquarie Eilun (üüb Ingels: Macquarie Island) as en eilun, wat uun a süüdwaast faan a Pasiifik Ootseaan leit. Det as efter Lachlan Macquarie neemd an hiart tu de austraalisk bundesstoot Tasmaanien.
Eyjafjallajökull
A Eyjafjallajökull (ütjspriik üüb Isluns [ˈeɪjaˌfjatlaˌjœːkʏtl̥]), üüb Fresk Eyjafjöll Istong, as det seekstgratst istong üüb Islun. Uk de ialberig trinjam het so.
ISO 3166-2:KG
Uun Kirgistan haa jodiar codes ään buksteew för det oblast an tau buksteewen för stääddistrikten.
1 Stääd
Franz Peter Schubert
Franz Peter Schubert (* 31. Janewoore 1797 uun a gemeend Himmelpfortgrund, daaling en steeddial faan Wien uun a betsirk Alsergrund; † 19. Nofember 1828 uun Wieden, daaling en steeddial faan Wien) wiar en uasterriks komponist. Hi komponiirt trinjenam 600 staken, koormusiik, sööwen foldialig an fiiw ei foldialig sinfoniien, uwertüüren, büünenwerken, klawiarmusiik an koomermusiik.
Uetersen
53.68722°N, 9.66917°W
Uetersen as en stää önj e kris Pinnebärj (Slaswik-Holstiinj), deer booge amenbai 18.000 manschne. Jü stää lait önj e Pinnau än jü stää as berüümt for et Rosarium Uetersen.
Beschriwing
Stäädiile
Unerrucht
Unerrucht is dåt ouerbrängen foon dåt waasen döör liirer önj (junge) manschne.
Önj Tjüschlönj heet di nordfrasche Friedrich Paulsen fool mååged for dåt bilensweesen.
Ulm
Ulm as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Baden-Würtembärj. Jü stää läit önjt ååsten foont bundeslönj, önj di Tübingen Regiiringsdistrikt. Dåt heet 126.790 inboogere (2019). Dåt as en krisfri stää än uk e hoodstää foon e Alb-Donau-Kreis.
Syddjurs Komuun
Syddjurs as en däänsk komuun uun't uasten faan Jütlun mä iinwenern (Stant  ) an en grate faan 0 km². Hat hiart tu't regiuun Midtjylland, at ferwaltang sat uun Rønde.
Hobart
Hobart (ütjspriik üüb Ingels: [ˈhəʊbɑːt] ; iar Hobart Town) as at hoodsteed faan Tasmaanien, Austraalien. Det leit uun a süüduast faan at bundeslun, twesken a Derwent Struum an Mount Wellington. At steed hee 178.005 lidj (2016).
Iindialing faan Ferwalting
At steed hee fiiw lokaal ferwaltingsgebiiten:
Gambia
Gambia [ˈgambi̯a], amtelk Republiik faan Gambia (üüb Ingels: The Gambia an Republic of The Gambia), as en stoot uun a waast faan Aafrika, wat bi a kanter faan a Gambia struum leit. Mä ütjnoom faan en letj stak faan eeg bi a Atlantisk Ootseaan wurd Gambia komplet faan a stoot Seenegal amslööden. At lun hee 1.857.181 lidj (2013). At hoodsteed as Banjul.
Geograafisk Laag
Gambia leit twesken 13° 49' an 13° 02' (faan a nuurd tu a süüd) an 16° 45' an 13° 48' (faan a waast tu a uast). At lun as tau-an-dörtigsis letjer üüs Tjiisklun.
Indialing faan Ferwalting
Gambia hee aacht Local Goverment Areas (LGAs; lokaal ferwaltingsgebiiten):
Spriiken
Det amtelk spriik faan Gambia as Ingels an 38% faan’t befölkring spreecht Mandinka.
Politiik
Gambia as en republiik. A president faan't lun sant Janewoore 2017 as Adama Barrow.
Bütjenpolitiik
Gambia as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 21. September 1965. Det wiar faan 1965 tu 2013 an as sant 2018 lasmaat faan det Commonwealth of Nations.
Wiartskap
At weering faan't lun as de Dalasi, wat faan det Sentraalbeenk faan Gambia ütjbroocht wurt.
Ungarn/mo
Ungarn as en lönj önj Euroopa. Deer booge 9.772.756 manschne (2019). E hoodstää foont lönj as Budapest.
Stääse
Da tiin grutste stääse önjt lönj san:
Politiik
Ungarn as sunt 2004 lasmoot foon jü Europäisch Unjoon.
Koperniikium
Koperniikium as en konstelk ütjwerket cheemisk element m det ufkörtang Cn an det atoomnumer 112. Hat as en auergungsmetal. Di iarst nööm wiar Ununbium (Uub).
Pitjantjatjara
Pitjantjatjara (üüb Ingels [pɪtʃəntʃəˈtʃɑːrə] of [pɪtʃənˈtʃɑːrə]; iinbäären ütjspriik: [ˈpɪɟanɟaɟaɾa] of [ˈpɪɟanɟaɾa]) as en spriikwiis faan at Waastwüüstenspriik, wat faan at Pitjantjatjara folk faan Madelaustraalien snaaket wurd. At spriik hee amanbi 2.700 spreeger (2006). Det as ian faan dön Pama-Nyungaans Spriiken.
Viborg Komuun
Viborg Komuun as en däänsk komuun uun Jütlun mä iinwenern (Stant  ) an en grate faan 0 km². Hat hiart tu't regiuun Midtjylland, at ferwaltang sat uun't stääd Viborg.
Rüslun
Rüslun, amtelk det Rüs Föderatsion (üüb Rüs: Росси́я Rossíja an Росси́йская Федера́ция Rossíjskaja Federácija), as en lun uun a uast faan Euroopa an a nuurd faan Aasien. Uun a nuurd leit det Arktisk Sia, uun a uast a Pasiifik, uun a süüduast lei Nuurdkorea, Schiina an't Mongolei, uun a süüd Kasachstaan, Aserbaidschaan an Georgien, an uun a waast a Ukraine, Witjrüslun, Letlun, Eestlun an Finlun. At lun hee 144.699.673 lidj (2021). At hoodsteed faan't lun as Moskau.
Geografii
Rüslun as det gratst lun üüb a eerd. At lun as aacht-an-fiartigsis grater üüs Tjiisklun.
Berger
Dön Uraal Berger maage at grens twesken Euroopa an Aasien.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun Rüslun san:
Indialing faan Ferwalting
Rüslun hee aacht bundesdistrikten:
Genua
Genua (, uun't liguurisk Zena) as det hoodstääd faan't itajeensk regiuun Liguurien, an uk faan't Metropolitanstääd Genua.
Liguurien
Liguurien (italjeensk: Liguria) as en regiuun uun Nuurdwaastitaalien mä iinwenern (Stant ). Uun't waasten leit Frankrik, uun't nuurden at Piemont, uun't uasten Emilia-Romagna an at Toskaana. Uun't süüden leit at Liguurisk Sia, diar en dial faan't Madlunsia as.
Tadjikistaan
Tadjikistaan (amtelk Republiik Tadjikistaan, tadjikisk Ҷумҳурии Тоҷикистон Dschumhurii Todschikiston, 🇷🇺 Respublika Tadschikistan as en banenstoot uun Madelaasien. Hoodstääd as Duschanbe.
Ferwaltang
Tadjikistan hää tau prowinsen: Chatlon (Qurghonteppa) an Sughd (Chudschand), ian autonoom prowins (вилояти мухтор/wilojati muchtor of ): Berag-Badachschan (Chorugh), ään hoodstääddistrikt (Ноҳияҳои тобеъи ҷумҳурӣ of ): Nohijahoi tobei dschumhurij (Duschanbe), an det det hoodstääd salew (шаҳр/schahr of ): Duschanbe.
Liguurien
Iindialang faan Ferwaltang
Liguurien hää sjauer prowinsen mä 235 gemeenen.
Tadjikistaan
Ferwaltang
efter: Statistisk Juarbuk, Duschanbe, 2006 (üüb rüsk)
1732
1732 wiar det tau-an-dörtigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Teisdai uun de Gregoriaans kalender.
Melbourne
Melbourne (Ütjspriik üüb Ingels: [] ) as at hoodsteed faan at bundeslun Victoria uun Austraalien. At steed wurd 1837 efter a britisk Premierminister tu det tidj Lord Melbourne neemd. Det hee 4.196.201 lidj (2016).
Iindialing faan Ferwalting
At steed hee 31 lokaal ferwaltingsgebiiten (üüb Ingels: Local Government Areas):
Harro Harring
Harro Paul Harring (* 28. August 1798 üüb Ibenshoof bi Wobenbel uun Nuurdfresklun; † 15. Mei 1870 uun Saint Helier üüb Jersey) wiar en rewolutsioneer, dachter an mooler.
Leewent
Harro Harring wiar di dring faan en büür, di leeder dikfööges wurd. Uun't tolhüs faan Hüsem hää'er liard. Leeder wul hi hal mooler wurd an ging tu't studiarin tu Kopenhuuwen an tu Dresden. Diar kaam'er mä radikaal studenten tuup, an sodenang begand hi, politiik tu maagin.
Poliitisk leewent
1821 ging hi tu a Philhellenisk Legioon an wul mä a Griichen jin a Türken stridj. A Griichen wul oober ei föl faan ham wed, do ging'er tu Itaalien an frinjet mä at konstlerkolonii faan Room.
Uun Ingelun määt'er Lord Byron, an uun München skrääw'er faan 1823 bit 1826 för't teooter. 1826 an 1827 wiar Harring uun Wien, man Metternich jaaget ham ütj at lun. Uun München liard'er Heinrich Heine an di poliitiker Georg Fein käänen. Faan 1828 bis 1830 wiar Harring soldoot för Ruslun uun Warschau. 1830 begand hi, för't rewolutsioon tu stridjen. Hi skrääw för't bleed, dachten an romoonen, an saat ham för onertrakt natsioonen iin. Sin skraften wurd flooksis ferbeeden an hi salew muarsis ütj at lun jaaget. A onertrakt natsioonen tu hör freihaid tu ferhalpen, wurd sin leewentsapgoow. 1840 raiset hi tu Rio de Janeiro, am a suart slaawen tu redin. Mä Giuseppe Garibaldi wul hi a "Ferianet Stooten faan Süüd-Ameerikoo" grünjlei. 1843 ging'er tu New York, man foonj diar ei föl frinjer.
At rewolutsioon faan 1848
Üs at Martsrewolutsion 1848 uun Sjiisklun ütjbruch, kaam'er weder tüs tu Euroopa. A 23. Jüüle 1848 hääl hi sin „Reede tu a Nuurdfresken“ üüb a markes faan Breetsteet. Diar wul hi en Nuurdfresk Republiik ütjrep. Uun Rendsborag werket hi för det republikaans bleed "Das Volk". 1849 raiset hi tu Noorweegen, Ingelun an Ameerikoo. 1854 maaget hi sin leetst grat rais tu Rio de Janeiro. Tuleetst hää Harro Harring üs mooler an magnetisöör werket.
Triihuktaal
En triihuktaal as det sum auer a taalen faan 1 bit n. A iarst triihuktaalen san:
10 as en triihuktaal, auer as. Enkelten tääl det nol {0} diar ei mä tu.
Di nööm komt faan't geomeetrisk figuur triihuk, auer dü mä triihuktaalen en liksidjag triihuk furme könst.
Bereegnang
Det n-st triihuktaal as det sum auer a taalen faan 1 bit n.
Reegeln
(1) Tau efterfulgin triihuktaalen san en kwadroottaal
Üüb det bil rochts könst dü sä, hü tau efterfulgin triihuktaalen leewen tu en kwadroot tuupsaat wurd kön.
Istituto Nazionale di Statistica
(huuchsjiisk)
Triihuktaal
Reegeln
Bispal: an  san tuup det kwadroottaal 25.
Bereegnang:
Aarhus Komuun
Aarhus Komuun as en däänsk komuun uun't uasten faan Jütlun mä en grate faan 0 km² an iinwenern (Stant  ). Hat leit uun't regiuun Midtjylland. At ferwaltang sat uun Aarhus.
Hans Momsen
Hans Momsen (* 23.10.1735 önj Foortuft, † 13.09.1811 uk deer) wus en böre, matematiiker än hamelsforscher.
Laawen
Di 23.10.1735 wörd bai di böre Momme Jensen önj Foortuft en latjen dring tuläid, än di füng di Noome Hans. Dåt schölj awäädrie Fraschlönjs grutste räägenmäister än nawigationsliirer Hans Momsen wårde. Hans wus Momme san tweede san, än hi wus mån wat spinkel. Deeram wörd hi bait hüs "dåt hanerng" unti hennerling nåmd. As latjen dring såch hi iinjsen hü san taatje en stuk lönj tiiknet än beräägnet, än hi frååget ham: "Weeram mååget taatje dåt sü? Momme Jensen swåårt: "Säk de aw e looft "Euklids 13 Elemente" üt, deer stoont et önj". Hans ging tu loofts än fün uk en holönjschen ütgoowe foon dåt bök, foon di grute griichische matematiker. Dåt häi san åte Jens Jakobsen nuch brükt, wat nawigationsliirer önj Holönj wään wus. Nü muurst Hans ouers jarst holönjsch liire. Ma en holönjsch fiibel än en biibel tu heelp, loket ham dåt uk önj en kurt tid. Ma 14 iir häi hi di gånse "Euklid" önjt hood.
Dåt böreårbe feel ham swåår, än as hi awäädrie for e jardkoor schölj bai e dik, köö hi dåt ai döörhüülje. Hi füng dan ouers en önjstaling as heelper bai en loonmätjer önj Dithmjarsche. As hi deerfoon di härfst 1753 wi tu hüs köm, köö hi san taatjen en gruten poose giilj aw e scheew smite, wat hi åles fertiind häi. Deer mååged di üülje grute uugne, än Hans füng nü uk heer årbe as loonmätjer. 1787 wörd hi dan sügoor dikfooged än stootlike loonmätjer. Hi häi ham önjtwasche befraid, än sin wüf häi en latj kriimerai tubai.
Di samer wus Hans nü böre än loonmätjer, än di wunter studiird hi önj sin böke, mååged koowersteege, twited bile üt hoolt, mååged säkstante än oktante unti sügoor klooke, än wilems slipet hi uk gleese tu sin instrumänte. Bloot ma hü böke, häi hi ham möre fråmde spräke liird, sü as: dånsch, holönjsch; änglisch, frånsch än latinsch. Hi befooted ham uk ma geografii, histoori, astronomii, geometrii, algebra, optik än mekanik, ouer dåt dåt åles ma tu e nawigation hiird. Di wunter kömen siimoons foon e hålie än böresaane fon et fååstlönj eefter Foortuft tu Hans Momsen am foon ham tu liiren. Sam deerfoon wörden awäädrie düüchtie kaptaine unti dikfoogde unti dikgroofe. Sü uk di grute räägenmäister foon Lonham, dikgroof Andreas Nissen. Am liifsten ouers sätj Hans önj sin tööningehüs, wat hi as wärkstää inruchted häi. Heer güütj hi knoope, baged en winmeelen, mååged en model foon en krichsschap än bäged sügoor en rucht orgel ma 6 rigister an 294 floite. As astronoom füng hi en noome, as et ham luked, jü boon foon en komeet tu beräägnen. Hü liird än önjsänj Hans Momsen uk ma e tid wörd, sü bliif hi duch åltens di schuchte än ruchte böre ma hutschuur, äinweewden jåk än en latj ween ulen hul. Hi bliif åltens di seelwie, uk wan deer huuge hiirne bai ham tu besäk kömen. Ån foon sin schoulere wörd profesor önj Kuupenhuuwen. Dåt wörd jü iinjsist gruter räis wat Hans Momsen unernümen heet. Önj Kuupenhuuwen wörd hi ma iiren apnümen, ouers deer wus jüst ai foole amgung önj ham. Hi wus fort mååst wat önj e uniwersitätsbiblioteek unti önj et obserwatorium.
Hans Momsen sin wüf, Adelhaid Breckling, wus 20 iir junger as hi. Jü wus uk foon Foortuft, üt en latj hüs aw e Mayenswärw. Ja häin tuhuupe 9 bjarne, weerfoon ån saan adwokoot wörd önj Bräist. Hans Momsen booged sin hiilj laawen aw e Gabrielswärw önj Foortuft, än deer störw hi uk di 13.9.1811. En wasen pårt foon sin laawen heet Theodor Storm beschraawen önj san schamelrider as Hauke Haien.
Hans-Momsen-Pris
Tu iiren foon Hans Momsen wåårt arks iir di kultuurpris foon e kris Nordfraschlönj ütdänj.
Abidjan (Steed)
Abidjan as en steed uun de aafrikoons stoot at Elfenbianküst. At steed as ian faan a hoodsteeden faan't lun an leit uun a süüd faan’t lun. Diar sat at regiarang. Uun Abidjan lewe 4.395.243 lidj (2014).
MaK G 1206
Di Lokomotiiwi MaK G 1206 es en Maskiin me dieselhydraulisk Öndreft wat fan di Maschinenbau Kiel (MaK) üttaacht waar. MaK waar 1998 fan Vossloh koopet en jit sent des Tir Vossloh Locomotives.
Di G 1206 heer 1500 of 1570 kW en mut altert 100 km/h laap. Di Maskiinen sen fan Caterpillar ofr MTU Friedrichshafen. Hat jeft di Lok me en Tiinstwecht fan 84 t bit 90 t. Di Tank ken 3150 l āpnem.
Iinstelingsnumern
Iin ön dit dütsk Register stuunt di G 1206 me di Numern 92 80 1275 of BR 275 (bit 100 km/h töleten Gauhair) en 1276 (aur 100 km/h).
G 1206 üp Söl
Di Frachtentoch kumt trii Lop di Week naa Söl, en fuar't Miist es di ruar Lok üp Skelt diarfuar. Jü heer uk al bi di RDC-Autotoch ütholpen, üs jen fan di diari ME 26 - Lokomotiiwen ütfeelen wiar.
Technisk Aart
Di Maskiin es rocht stark, en diarom wiar tau Kööltürner nöörig. Di G 1206 es diarom en bet leenger üs höör Forgungsters. Di jest Loks wiar fuar 80 km/h töleten, leeterhen jaav dit uk Ütfööringen me 100 en aur 100 km/h.
Di Maskiin fan MTU es en V12, en di jit MTU 12V 4000 R20 (Me "R" fuar "Rail"). Me Maskiin fan Caterpillar es di Mootorhüüf en bet breerer en hooger.
Bouaké
Bouaké as en steed uun de aafrikoons stoot at Elfenbianküst. At steed leit uun a maden faan’t lun. Det hee 536.719 lidj (2014). Det as at hoodsteed faan de Vallée du Bandama Distrikt an det Gbêkê Regiuun.
Woorskiinelkhaid
Woorskiinelkhaid as en miat diarför, wäär en ütjsaag woor as of uk ei. Hat woort uun prosent meeden.
0 % woorskiinelkhaid bedüüdet: det as ünmögelk; 100 % bedüüdet: det as seeker.
Uun a matematiik jaft at diar en aanj fääk för, det het woorskiinelkhaidsreegnang.
Bispalen
Hü woorskiinelk as det, bi't dööblin en trii tu fun? At jaft sääks sidjen, an üüb ian sidj as en trii moolet. Do as det woorskiinelk, dat dü arke sääkst tooch en trii smatst. Det as en teoreetisk woorskiinelkhaid. Dü smatst en dööbelstian 1000-sis an dü täälst mä, dat det trii 150-sis föörkimen as. Diarfaan könst dü en statistisk woorskiinelkhaid bereegne. Wan dü di fersjük muarsis maagest, skul diar en madelwäärs faan ~ 16.666 % bi ütjkem. Wan ei, do as di dööbelstian ei ideal.
Filosofii
Uun a filosofii woort diarauer eftersoocht, hü mä det woorskiinelkhaid amgingen woort. Efter statistiken an ööder auerleiangen koon am föörütj sai, wat woorskiinelk üüb üs tu komt, t.b. of wi rin fu. Diar wurd oober uk föörkemen üs woorskiinelk betiakent, diar jo goorei bereegne läät: Woorskiinelk komt diar weder niks dols uun't fernseen.
Malayalam
Malayalam (üüb Malayalam: മലയാളം Malayāḷaṁ) as en Drawiidisk Spriik, wat faan amanbi 33 miljuun mensken fööral uun Kerala, Indien snaaket wurd. Det hee sin aanj Malayalam Skraft.
Gramatiik
Pronoomen
Assens Komuun
Assens Komuun as en däänsk komuun uun't waasten faan't eilun Fyn mä 29 sarkspalen.
Sarkspalen, stääden an saarpen
¹Dial faan muar komuunen
Triihuk
En triihuk as en geomeetrisk figuur. Hat hää trii sidjen a, b, c, diar oner trii winkel uun trii huken A, B, C tuupluup.
Mä triihuken befaadet ham en aanj fääk uun a matematiik, det trigonometrii.
Rochtwinkelt triihuk
Uun't hoonwerk hää'm det flooksis mä rochtwinkelt triihuken tu dun, det san triihuken mä en 90°-winkel. Det lung sidj jinauer di rocht winkel as det hüpotenuus, an jo kurt sidjen san a kateeten.
Wan dü tau faan jodiar sääks gratin (a, b, c, p, q an h) käänst, könst dü jo öödern bereegne efter:
Iinj
Jü tål iinj (1) (aw Üüljfrasch: ēn; röömisch: I) as en natöörlik tål än en numer. Jü as en ünlik tål än kamt eefter e numer nul (0), ouers for e numer tou (2). Jü as ouers niinj priimtål, ouerdåt jü ai gruter as 1 än foon har seelew än ai foon 1 tu diilen as.
Brük
Wan et tål 1 as tåluurd tuhuupe ma en substantiiw brüked wårt, schäät dü aw't slächt åchte:
Mongolei
At Mongolei, amtelk Mongools Stoot (üüb Mongools: Монгол Улс/ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠤᠯᠤᠰ Mongol Uls) as en stoot uun a nuurduast faan Aasien. Uun a nuurd leit Ruslun an uun a süüd a Folksrepubliik Schiina. At lun hee 3.081.677 lidj. At hoodsteed as Ulaanbaatar.
Usbekistaan
Usbekistaan (usbekisk Oʻzbekiston; amtelk Republiik Usbekistaan, usbekisk Oʻzbekiston Respublikasi) as en banenstoot uun Madelaasien. Trinjam lei Kasachstan, Kirgistan, Tadjikistan, Afghanistan an Turkmenistan. Uun't waasten lei di Aral-Sia an di Sarykamysch-Sia. Di nööm komt faan't fulk faan a Usbeken uf, an hör nööm gongt üüb Usbek Khan turag.
Mongolei
Geograafisk Laag
At Mongolei as en stoot uun Madelaasien. Det lei twesken 41° 35′ an 52° 06′ (faan a nuurd tu a süüd) 87° 47′ an 119° 57′ (faan a waast tu a uast). At lun hee tau naibüüren: mä Ruslun uun a nuurd dialt det en 3485 km lung grens an mä Schiina uun a süüd en 4677 km lung grens. At ütjdeening faan a uast tu a waast bedrait 2392 km an faan a nuurd tu a süüd 1259 km.
Usbekistaan
Prowinsen
Usbekistaan hää twaalew prowinsen (usbek. viloyat, pl. viloyatlar; iar (rüsk): oblast), ian autonoom republiik (usbek. respublika) an ian stäädprowins (shahar).
Mongolei
Kliima
At laag uun det madelasiaatisk huuchlun jaft tu’t Mongolei ian faan dön ekstreemst an drügst kliimas faan a wäält.
Usbekistaan
Histoore
At lun wiar faan 1924 tu 1991 üüs det Usbeeks SSR ian faan a republiiken uun't Sowjetunioon. Det wurd 1. September 1991 suwereen.
Mongolei
Indialing faan Ferwalting
At Mongolei hee 21 prowinsen (üüb Mongools: аймаг/ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ aimag), wat 329 distrikten hee. At hoodsteed Ulaanbaatar wurd för ham salew ferwaltet. Dön prowinsen san:
San-Pédro
San-Pédro as en steed uun de aafrikoons stoot at Elfenbianküst. At steed leit uun a süüd faan’t lun. Det hee 164.944 lidj (2014). Det as at hoodsteed faan de Bas-Sassandra Distrikt an det San-Pédro Regiuun.
Séguéla
Séguéla as en steed uun de aafrikoons stoot at Elfenbianküst. At steed leit uun a maden faan’t lun. Det hee 46.189 lidj (2014). Det as at hoodsteed faan de Woroba Distrikt an det Worodougou Regiuun.
Uranus
Bloot önj dåt iir 1986 as rümsonde Voyager 2 långs di planeet kiimen.
Valletta
Valletta as jü hoodstää foon Malta. Deer booge 5750 manschne (2017). E stää as eefter Jean de Valette (1495-1568) nååmd.
Uranus
Moune
Uranus heet 27 moune:
Telugu
Telugu (üüb Telugu తెలుగు Telugu) as en drawiidisk Spriik, wat faan amanbi 74 miljuun mensken snaaket wurt, fööral uun Andhra Pradesh und Telangana, Indien. Det spriik hee hör aanj Telugu Skraft.
Gramatiik
Pronoomen
Tou/mo
Jü tål tou (2) (aw Üüljfrasch: twā; röömisch: II) as en natöörlik tål än en numer. Jü as en lik tål än kamt eefter e numer iinj (1), ouers for e numer trii (3). Jü as uk en priimtål: dåt håt, dåt jü gruter as 1 än foon har seelew än foon 1 tu diilen as.
Brük
Wan et tål 2 as tåluurd tuhuupe ma en substantiiw brüked wårt, schäät dü aw't slächt åchte:
Utah
Utah ([ˈjuːtɑː] unti [ˈjuːtɔː]) as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't weesten foon't lönj. Dåt heet 3.205.958 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Salt Lake City.
Geografii
E Rocky Mountains lade önj't ååsten än sööden foon e diiljstoot.
Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:
Counties
Utah heet 29 counties: Kiik uk deer: List foon counties önj Utah
1784
1784 wiar det fjauer-an-tachentigst juar faan det 18. juarhunert.
Loogik
Loogik (faan logiké téchnē 'seenken konst') woort miast ferstenen üs det konst, rocht slütjer tu tjien.
Klasisk loogik as en süsteem, diar ham mä ütjsaagen, eegenskapen an identiteeten befaadet.
Diartu hiar tau eegenskapen:
Mä formaal loogik befaadet ham det ütjsaagenloogik.
Witsebsk (Distrikt)
De Witsebsk Distrikt (üüb Witjrüs: Віцебскі раён Viciebski rajon, üüb Rüs: Витебский район Vitebskij rajon) as een faan a distrikten uun det Witsebsk Prowins faan Witjruslun. Det hee 40.552 lidj (2009). At hoodsteed faan’t prowins as Witsebsk.
Bondoukou
Bondoukou as en steed uun de aafrikoons stoot at Elfenbianküst. At steed leit uun a nuurduast faan’t lun. Det hee 88.783 lidj (2014). Det as at hoodsteed faan de Zanzan Distrikt an det Gontougo Regiuun.
Kannada
Det Kannada Spriik (üüb Kannada: ಕನ್ನಡ Kannaḍa) as en Drawiidisk Spriik, wat faan amanbi 40 miljuun mensken snaaket wurd, fööral uun Karnataka, Indien. Det spriik hee hör aanj Kannada Skraft.
Ebebiyín
Ebebiyín as en steed uun de aafrikoons stoot Ekwatoriaal-Guinea. At steed leit uun a nuurduast faan't festlun faan't lun. Det hee 19.515 lidj (2001). Det as at hoodsteed faan det Kié-Ntem Prowins.
1780
1780 wiar det tachentigst juar faan det 18. juarhunert.
Evinayong
Evinayong as en steed uun de aafrikoons stoot Ekwatoriaal-Guinea. At steed leit uun a maden faan't festlun faan't lun. Det hee 7997 lidj (2001). Det as at hoodsteed faan det Centro Sur Prowins.
Trii/mo
Jü tål trii (3) (aw Üüljfrasch: thriū; röömisch: III) as en natöörlik tål än en numer. Jü as en ünlik tål än kamt eefter e numer tou (2), ouers for e numer fjouer (4). Jü as uk en priimtål: dåt håt, dåt jü gruter as 1 än foon har seelew än foon 1 tu diilen as.
Brük
Wan et tål 3 as tåluurd tuhuupe ma en substantiiw brüked wårt, schäät dü aw't slächt åchte:
Werchnjadswinsk (Distrikt)
De Werhnjadswinsk Distrikt (üüb Witjrüs: Верхнядзвінскі раён Vierchniadzvinski rajon, üüb Rüs: Верхнедвинский район Verchnedvinskij rajon) as een faan a distrikten uun det Witsebsk Prowins faan Witjruslun. Det hee 24.675 lidj (2009). At hoodsteed faan’t prowins as Werhnjadswinsk.
Tschaschniki (Distrikt)
De Tschaschniki Distrikt (üüb Witjrüs: Чашніцкі раён Čašnicki rajon, üüb Rüs: Чашникский район Čašnikskij rajon) as een faan a distrikten uun det Witsebsk Prowins faan Witjruslun. Det hee 35.043 lidj (2009). At hoodsteed faan’t prowins as Tschaschniki.
1782
1782 wiar det tau-an-tachentigst juar faan det 18. juarhunert.
Uschatschy (Distrikt)
De Uschatschy Distrikt (üüb Witjrüs: Ушацкі раён Ušacki rajon, üüb Rüs: Ушачский район Ušačskij rajon) as een faan a distrikten uun det Witsebsk Prowins faan Witjruslun. Det hee 15.970 lidj (2009). At hoodsteed faan’t prowins as Uschatschy.
1783
1783 wiar det trii-an-tachentigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Weedensdai uun de Gregoriaans kalender.
1785
1785 wiar det fiiw-an-tachentigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Saninj uun de Gregoriaans kalender.
Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
ünbekäänd dootem
Talatschyn (Distrikt)
De Talatschyn Distrikt (üüb Witjrüs: Талачынскі раён Talačynski rajon, üüb Rüs: Толочинский район Toločinskij rajon) as een faan a distrikten uun det Witsebsk Prowins faan Witjruslun. Det hee 28.565 lidj (2009). At hoodsteed faan’t prowins as Talatschyn.
Mongomo
Mongomo as en steed uun de aafrikoons stoot Ekwatoriaal-Guinea. At steed leit uun a uast faan't festlun faan't lun. Det hee 5791 lidj (2001). Det as at hoodsteed faan det Wele-Nzas Prowins.
Sjanno (Distrikt)
De Sjanno Distrikt (üüb Witjrüs: Сенненскі раён Siennienski rajon, üüb Rüs: Сенненский район Sennenskij rajon) as een faan a distrikten uun det Witsebsk Prowins faan Witjruslun. Det hee 26.307 lidj (2009). At hoodsteed faan’t prowins as Sjanno.
Hautjarscher
En hautjarscher as n seelewkäärend maschiin, jü ferwånd wårt tu dåt bärjen foon kjarlfruchte, rauwsädj, sanrouse, eekerbuune än gjarssädj.
Jü maschiin as ütrüst ma en knifbüüljke, scheerscheew, heesp, önjtiisnäk, tjarschtrumel än sääwe. Deerdöör wårt önj aan årbesgung jü frucht haud, turschen än wårt dåt sädj riinsched. Oufhängi foon jü tu bärjen frucht wårt en hauforsats, di bestönjt üt haubüüljke, scheerscheew än heesp an jü maschiin kååwled.
haue
Di haubrååtj koon lade twasche 3 än ouer 10 meeter. Jü frucht wårt en latje iinje boowen jü grün oufhaud, weerdöör en iinje foon di staingel (jü stöpel) stönjen blaft. Jü frucht fålt eefter dåt hauen aw jü scheerscheew än wårt foon jü ründdraiende heesp än jü önjtiisnäk in di tjarschtrumel önjfjard.
tjarsche
Di fruchtstruum wårt twasche di tjarschtrumel än di måntel fjard, weer döör wrising dåt sädj (da änkelte kjarle) foon dåt strai schååst wårt. Awäädrie kamt dåt strai aw da schudere än da ma dåt strai nuch mafjarde kjarle fåle döör hoolinge eefter unern aw dåt boowerst sääw.
riinsche
Dåt sädj üt di tjarschtrumel fålt aw dåt boowerst sääw. Uner jüdeer säaw sat nuch iinj. Dåt boowerst sääw heed grutere hoolinge as dåt unerst sääw. Döör en püster wårt en luftstruum döör da sääwe draawen än deerdöör fåle bloot da swåårere diile (dåt sädj) döör da sääwe. Üt di riinschingsprotsäs kaame tra produktstruume:
da åågene
Ål wat aw dåt boowerst sääw laden blaft, bestönjt üt da åågene, lääsie paale än lääsie wupe. Dåt fålt aw di grün tubääg.
tubäägstruum
Ål wat aw dåt unerst sääw laden blaft, san huulew unti ai turschene wupe än kjarle, da nuch bai da åågene klaawe. Dåt wårt for nai eefter di tjarschtrumel transportiird än nuch iinjsen turschen.
produkt
Ål wåt döör dåt unerst sääw fålt, as riin sädj, dåt eefter di kjarltank transportiird wårt.
instaling
For en gödj resultååt mötj jü gauihäid foon di luftstruum döör da sääwe gödj instald wårde. As jü tu läich, dan gunge ma dåt sädj uk latje stöögne strai ma. As jü tu grut, dan wårt dåt sädj uk tu diiljs wächpüsted. Jü gauihäid wårt räigled döör jü draitål foon di püster. Oufhängi foon jü tu bärjen frucht wårde uk unerschiidlike sääwe brükt, ouers modärne hautjarschere san oofding ütrüsted ma ferstalbåre sääwe.
sädjläägering
Dåt sädj wårt eefter di kjarltank transportiird än wan di ful as, wårt hi döör en Ouftankröör ap an Önjhånger önjtlääsen. Modärne hautjarschere koone bit süwat oocht toone korn in di tank läägere.
ouffål-ferårbing
Dåt strai koon önj en swees ääder di hautjarscher aw e grün dilläid wårde. Aw hu hautjarschere as dåt uk möölik, dåt strai ma en håkelskast latj tu måågen än ouer dåt lönj tu ferspriidjen. Önj hu fåle wårde da åågene ma treele fersprååt.
önjdriwing
Di hautjarscher wårt önjdraawen ma en diiselmotoor. Da ferwånde laistinge lade twasche 100 än 400 kW. Jü önjdriwing foon da tjarschmechaniie schait bål åltens ouer kilriime. Jü önjdriwing foon da fiile schait mechanisch unti hydraulisch.
1776
1776 wiar det seeks-an-sööwentigst juar faan det 18. juarhunert.
1777
1777 wiar det sööwen-an-sööwentigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Weedensdai uun de Gregoriaans kalender.
Koforidua
Koforidua as en steed uun de aafrikoons stoot Ghaana. Det leit uun a süüduast faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Eastern Regiuun. Det hee 120.971 lidj (2010).
Bengaals
Bengaals (üüb Bengaals: বাংলা ভাষা, bāṃlā bhāṣā, bangla bhasha) as en Indo-aarisk spriik, wat faan amanbi 75 miljuun mensken snaaket wurd, fööral uun Bangladesch an Waastbengaalen, Indien.
Faaborg-Midtfyn Komuun
Faaborg-Midtfyn as en däänsk komuun üüb det eilun Fyn uun't ferwaltangsregiuun Syddanmark.
Bata (Steed uun Ekwatoriaal-Guinea)
Bata as en steed uun de aafrikoons stoot Ekwatoriaal-Guinea. At steed leit uun a nuurdwaast faan't festlun faan't lun. Det hee 132.235 lidj (2001). Det as at hoodsteed faan det Litoral Prowins.
1779
1779 wiar det njüügen-an-sööwentigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Freidai uun de Gregoriaans kalender.
Sunyani
Sunyani as en steed uun de aafrikoons stoot Ghaana. Det leit uun a waast faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Brong-Ahafo Regiuun. Det hee 74.240 lidj (2010).
Umbrien
Umbrien (italjeensk: Umbria) as en italjeensk regiuun mä iinwenern (Stant ) tesken at Toskaana, Latium an a Marken. Det hoodstääd as Perugia.
Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:
Iindialang faan Ferwaltang
Umbrien hää tau prowinsen:
Tamale (Ghaana)
Tamale as en steed uun de aafrikoons stoot Ghaana. Det leit uun a nuurduast faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Northern Regiuun. Det hee 371.351 lidj (2010).
Elips
Elipsen san uun a geometrii slööden aifuremt bochten.
Bütj paraabeln an hyperbeln wurd elipsen uun a matematiik üs keegelskeer uunsen.
Uun a natuur fanjst dü elipsen bi a planeetenboonen. An wan dü en kreis perspektiiwisk tiakne wel, do woort hi tu en elips.
Areal
Mä a hualewaaksen a an b könst dü ütjreegne:
Amfaadang
Det amfaadang hinget diarfaan uf, hü büket det elips as. Det swäärsaaks 2 b koon en wäärs tesken 0 an 2 a haa. Bi 0 wiar't goor nian elips muar, man ianfach en 2 a lungen streg. Bi 2 b = 2 a hed wi en kreis. Sodenang hää 1 b en wäärs tesken 0 an a: An det amfaadang u leit diaram tesken 4 a an 2 \pi a: Di faktor, di dü mä a moolnem skel, leit tesken 4 an 2 \pi; hi het eksentrisiteet k. An det amfaadang läät ham do beskriiw mä: För det bereegnang faan k brükst dü integraalreegnang.
Wan dü en letjen feeler uun kuup namst, an det elips ei altu smääl as, do könst dü reegne:
Aal wat genauer as det bereegnang mä't kwadrootisk madel:
Cape Coast
Cape Coast as en steed uun de aafrikoons stoot Ghaana. Det leit uun a süüd faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Central Regiuun. Det hee 169.894 lidj (2010).
Wa (Ghaana)
Wa as en steed uun de aafrikoons stoot Ghaana. Det leit uun a nuurdwaast faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Upper West Regiuun. Det hee 71.051 lidj (2010).
Naist Wäältkrich
De Naist Wäältkrich wiar en krich faan 1939 ap tu 1945. Hi begand 1. September 1939 mä en tjiisken uungrip üüb Poolen. Uun 2. September 1945 naam de krich en aanj mä a kapitulatschoon faan Jaapaan. Uun de Naist Wäältkrich san üngefeer 55 miljuun mensken störwen. 6 miljuun juuden san bi de Holocaust ambroocht.
Tjiisk Uungrip üüb Poolen, September 1939
De uungrip begand 1. September 1939 de maaren klook 04.40, an naam 6. Oktuuber 1939 en aanj, efter Tjiisklun an at Sowjetunioon hial Poolen besaatet haa.
Auerfaal üüb Noorweegen an Denemark, April-Jüüne 1940
Ääder de maaren faan 9. April 1940, marschiaret tjiisk saldooten iin uun Denemark iin. Det deens regiaring kapituliaret ungefeer am a klook seeks, efter letjet welerstant. De salew dai greeb det tjiisk krichsmariine, lochtwoopen an armee Noorweegen uun. Jo naam banen en dai steeden üüb a eeg am a süüd faan't lun. Welerstant faan noorsk saldooten fereewenet det föörwertsgungen faan tjiisk saldooten. Britisk saldooten lunigt 12.-17. April bi Åndalsnes am Bergen tu nemen, man jo küd ei at steed nemen. Jo wurd ewakuiaret 1.-2. Mei. En öler skööl faan britisk saldooten lunigt 4. April bi Namsos am Trondheim tu nemen. Uk lunigt 19. April fraansöösk saldooten bi at steed. Jo küd Trondheim ei nem an wurd ewakuiaret 3.-4. Mei. Britisk an fraansöösk saldooten lunigt 14.-18. April bi Narwik. Jo hed deellaagen an tjiisk saldooten besaatet 28. Mei at steed. Dön letst britisk an fraansöösk saldooten wurd 8. Jüüne ewakuiaret. Det noorsk armee uun Noorweegen kapituliaret 10. Jüüne, 1940.
Waastfialtooch, Mei-Jüüne 1940
De waastfialtooch begand 10. Mei, 1940 mä uungriper üüb Luksemborig, Holun, Belgien an’t nuurden faan Frankrik. Luksemborig wurd at aanj faan a dai tutool besaatet. Tjisk saldooten auerskreed 12. Mei det fraansöösk grens. Holun kapituliaret 15. Mei. Brussel wurd 17. Mei faan tsjiisk saldooten besaatet. 20. Mei sted tjiisk panser bi Abbeville bi a Ingelskanaal. 26. Mei begand at ewakuiaring faan ingels an fraansöösk saldooten faan det fraansöösk steed faan Dunkerque, wat naam 4. Jüüne en aanj. Leopold III., de köning faan dön Belgier, kapituliaret 28. Mei mä sin saldooten jinauer det Tjiisk Rik. Itaaljen ferklaaret 10. Jüüni krich an marschiaret iin uun’t süüden faan Frankrik iin. Det fraansöösk regiaring ferleet de like dai Pariis an fjauer daar leeder, besaatet tjiisk saldooten at steed. De Waastfialtooch naam 22. Jüüne mä en woopenrau twesken Frankrik an Tjiisklun en aanj.
Lochtslacht am Ingelun, 1940-1941
At Lochslacht am Ingelun wiar en ferschük faan det tjiisk lochtwoopen at kapitulatschoon faan faan dön Ferianigt Köningrik üüb’t twingen tu saten. At slacht düüret faan Jüüle 1940 ap tu Oktuuber 1940. Det wiar en deellaag för det tjiisk lochtwoopen.
Greks-Italjeens Krich, 1940-1941
De Greks-Italjeens Krich begand 28. Oktuuber 1940. Uun Nofember naam italjeens saldooten Konitsa an Igoumenitsa. Det greks armee begand 14. Nofember en jinofensiiwe an naam 22. Nofember at steed faan Korçë. 6. April 1941 treed Tjiisklun de krich iin. Hi düüret apt u 23. April 1941. Efter de deellaag faan Grekenlun wiar en besaating, wat ap tu 1944 düüret.
Onernemen Barbarossa, 1941
Onernemen Barbarossa wiar en inwasioon faan at Sowjetunioon faan Tjiisklun an öler lunen. Det begand 22. Jüüne 1941. Tjiisk saldooten naam 27. Jüüne at steed faan Minsk an 19. September Kiew. Uun Deetsember wiar tjiisk saldooten nai bi Moskau, man jo küd at steed ei nem.
Slacht am Stalingrad, 1942-1943
Uun somer 1942 jeew at en fialtooch uun’t süüden faan Ruslun, an uun August skul at steed faan Stalingrad nimen wurd. A ferschük kaam ei tu brud an tjiisk saldooten uun’t steed kapituliaret de 2. Febrewoore 1943. Tjiisk saldooten begand en turagtooch.
Itaaljenfialtooch, 1943-1945
De Itaaljenfialtooch begand mä det 10. Jüüle 1943 inwasioon faan Sisiilien. Diktatoor Benito Mussolini wurd 25. Jüüle ufsaatet. En woopenrau wurd faan dön italjeener 8. September bekäändmaaget. Tjiisk saldooten besaatet at nuurden an at maden faan Itaaljen. Ameerikoons saldooten naam 4. Jüüne 1944 Room. De fialtooch düüret ap tu 1945.
D-Day (1944)
D-Day wiar de iarst dai (6. Jüüne, 1944) faan’t Operaatschuun Neptune, wat en dial faan’t landing faan ameerikoons, britisk an kanaadisk saldooten uun’t Normandii wiar. Det wiar en sturemuungrip ap üüb dön tjiisk waaluunlaagen an det skeebin faan’n braghood.
A Krich uun Aafrika
A krich uun Aafrika begand 10. Jüüne 1940 üüs Itaaljen jin dön Ferianigt Köningrik de krich ferklaaret. Italjeens saldooten marschiaret 9. September 1940 iin uun Egypten iin man toog efter a Slacht faan Sidi Barrani uun Deetsember turag. Do britisk an austraalisk saldooten marschiaret iin uun Liibyen iin an naam Tobruk 22. Janewoore 1941. Austraalisk saldooten naam 6. Febrewoore Benghazi. Jo kaam 9. February bi El Agheila tu stalstunen. Tjiisk saldooten wurd tu Liibyen säänt. Jo naam 24. Marts El Agheila. Do begand britisk an austraalisk saldooten turag tu tjien. Wichtig slachten wiar: De krich uun Aafrika naam 13. Mei 1943 en aanj.
A Krich uun Aasien
A krich uun Aasien begand föör de Naist Wäältkrich. Det begand 7. Jüüle 1937 üüs de Naist Jaapaans-Schiinees Krich an wurd 7. Deetsember 1941 dial faan de Naist Wäältkrich. Det naam 9. September 1945 en aanj.
Sowjetisk-Jaapaans Krich
De Sowjetisk-Jaapaans Krich (üüb Rüs: Советско-японская война; üüb Jaapaans: ソ連対日参戦) begand 9. August 1945. Sowjetisk saldooten marschiaret iin uun Manchukuo. A krich naam 2. September en aanj.
Vilnius
Vilnius [] (sjiisk Wilna, 🇷🇺,, witjrüsk Вільня/Vilnja, jiddisk ווילנע/Wilne) as det hoodstääd faan Litauen an mä 542.932 iinwenern (2011) det gratst stääd faan't lun.
Hat as uk hoodstääd faan't Vilnius Lungemeen, hiart diar oober salew ei mä tu.
Pinsk (Distrikt)
De Pinsk Distrikt (üüb Witjrüs: Пі́нскі раён Pínski rajón, üüb Rüs: Пи́нский райо́н Pínskij rajón) as en distrikt faan det Brest Prowins uun Witjruslun. A distrikt hee 51.997 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Pinsk, uk wan at steed nian dial faan a distrikt as.
Ho (Ghaana)
Ho as en steed uun de aafrikoons stoot Ghaana. Det leit uun a süüduast faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Volta Regiuun. Det hee 104.532 lidj (2010).
Terni
Terni (latiinsk: Interamna Nahars) as en stääd uun't regiuun Umbrien. Terni as hoodstääd faan't Prowins Terni.
Waanerfalk
At Waanerfalk, düwefalke (Falco peregrinus) hiart tu at fögelfamile faan a Falken (Falconidae).
Vermont
Vermont [vərˈmɒnt] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't nordååsten foon't lönj. Dåt heet 623.989 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Montpelier.
Geografii
Vermont as diilj foon Nai-Änglönj. E diiljstoot läit önj e Appalachen.
Ljachawitschy (Steed)
Ljachawitschy (üüb Witjrüs: Ля́хавічы Liáchavičy, üüb Rüs: Ля́ховичи Ljáchoviči, üüb Poolsk: Lachowicze) as en steed un det Brest Prowins faan Witjruslun. Det hee 10.997 lidj (2009). Det as at hoodsteed faan de Ljachawitschy Distrikt.
Vermont
Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:
Kerteminde Komuun
Kerteminde Komuun as en däänsk komuun uun't nuurduasten faan det eilun Fyn uun't ferwaltangsregiuun Syddanmark.
Prowins Perugia
At Prowins Perugia (italjeensk: Provincia di Perugia) as en italjeensk prowins uun det regiuun Umbrien. Det hoodstääd as Perugia. Hat hää amanbi 665.000 iinwenern uun 59 gemeenen (Stant 31. Dets. 2013).
Uun't nuurden an uasten san a Marken (Prowins Pesaro an Urbino, Prowins Ancona, Prowins Macerata an Prowins Ascoli Piceno), uun't süüden as at Latium (Prowins Rieti) an Prowins Terni, an uun't waasten as at Toskana (Prowins Siena an Prowins Arezzo).
Bolgatanga
Bolgatanga as en steed uun de aafrikoons stoot Ghaana. Det leit uun a nuurduast faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Upper East Regiuun. Det hee 65.549 lidj (2010).
Iwatsewitschy (Steed)
Iwatsewitschy (üüb Witjrüs: Івацэ́вічы Ivacévičy, üüb Rüs: Иваце́вичи Ivacéviči, üüb Poolsk: Iwacewicze) as en steed un det Brest Prowins faan Witjruslun. Det hee 22.958 lidj (2009). Det as at hoodsteed faan de Iwatsewitschy Distrikt.
Turkmeenistaan
Turkmeenistaan (turkmeensk Türkmenistan) as en banenstoot uun Madelaasien bi't Kaspisk Sia. Trinjam lei Iraan, Afghanistaan, Usbekistaan an Kasachstaan. Diar lewe gud fiiw miljuun minsken. Di gratst dial faan't lun maaget det wüüst Karakum ütj.
Prowinsen
Turkmeenistaan hää fiiw prowinsen (welaýatlar, sg. welaýat) mä muar üs 50 distrikten an di hoodstääddistrikt Aşgabat şäheri.
Histoore
At lun wiar faan 1925 tu 1991 üüs det Turkmeens SSR ian faan a republiiken faan't Sowjetunioon. Det wurd 27. Oktuuber 1991 suwereen.
Luninets (Steed)
Luninets (üüb Witjrüs: Лу́нінец Lúniniec, üüb Rüs: Лу́нинец Lúninec, üüb Poolsk: Łuniniec) as en steed un det Brest Prowins faan Witjruslun. Det hee 23.608 lidj (2009). Det as at hoodsteed faan de Luninets Distrikt.
Banteay Meanchey (Prowins)
Det Banteay Meanchey Prowins (üüb Khmer: ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ Khaet Bântéay Méancheăy [kʰaet ɓɑntiəj miən cɨj]) as en prowins uun Kambodscha. At prowins leit uun a nuurdwaast faan't lun. Det hee 677.872 lidj (2008). At hoodsteed as Serei Saophoan.
Kobryn (Steed)
Kobryn (üüb Witjrüs: Ко́брын Kóbryn, üüb Rüs: Ко́брин Kóbrin, üüb Poolsk: Kobryń) as en steed un det Brest Prowins faan Witjruslun. Det hee 51.166 lidj (2009). Det as at hoodsteed faan de Kobryn Distrikt.
Albaanien/fe
Albaanien [alˈba:ni̯ən], amtelk Republiik faan Albaanien (üüb Albaansk: Shqipëria [ʃcipəˈɾia] an Republika e Shqipërisë), as en stoot uun a süüduast faan Euroopa, üüb at Balkanhualeweilun. Uun a nuurd lei Monteneegro an Kosowo, uun a uast Nuurd-Matsedoonien, uun a süüd Grekenlun an uun a waast lei det Adriaatisk Sia an Ioonisk Sia. At lun hee 3.195.000 lidj (2016). At hoodsteed faan't lun as Tirana.
Geograafisk Laag
Albaanien leit twesken 42°30' an 39°39' (faan a nuurd tu a süüd) an 19°16' an 21°04' (faan a waast tu a uast). At lun dialt grensen mä fjauer lunen. Det lungst grens (212 km) as mä Grekenlun an det kurtst (112 km) mä Kosowo diald. At lun dialt uk en 186 km lung grens mä Monteneegro an en 967 km lung mä Nuurd-Masedoonien. A eeg faan Albaanien as 362 km lung.
Berger
De huuchst berig uun Albaanien as de Korab Berig, wat 2764 m huuch as. A berig leit uun a nuurduast faan't lun, bi't grens tu Nuurd-Masedoonien.
Struumer
De lingst struum as de Drin Struum. A struum hee sin kwel uun Kosowo an 285 diarfaan leept troch a nuurd faan Albaanien.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:
Brest (Distrikt)
De Brest Distrikt (üüb Witjrüs: Брэ́сцкі раён Bréscki rajón, üüb Rüs: Бре́стский райо́н Bréstskij rajón) as en distrikt faan det Brest Prowins uun Witjruslun. A distrikt hee 39.426 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Brest, uk wan at steed nian dial faan a distrikt as.
Albaanien/fe
Indialing faan Ferwalting
Albaanien hee twaalew regiuunen (üüb Albaansk: Qarqe, iantaal Qark).
Brest (Distrikt)
Histoore
Föör September 1939 wiar’t gebiit faan a distrikt faan daaling dial faan Poolen. A distrikt wurd 15. Janewoore 1940 grünjlaanjen.
Sekondi-Takoradi
Sekondi-Takoradi as en steed uun de aafrikoons stoot Ghaana. Det leit uun a süüdwaast faan't lun, an hee en huuwen bi a Atlantik. Det as at hoodsteed faan det Western Regiuun an at traadgratst steed uun Ghaana efter Accra an Kumasi mä amanbi 335.000 minsken.
Albaanien/fe
Spriiken
Det amtelk spriik faan't lun as Albaans, wat tau spriikwisen hee: det Geegisk, wat uun a nuurd faan't lun faan 1.200.000 lidj spreegen wurt an Toskisk, wat uun a süüd faan't lun faan 1.570.000 lidj spreegen wurt. Öler spriik uun't lun san: det Arumeensk (3850 spreegern), det Greks (15.200 spreegern), det Matsedoonsk (4440 spreegern) an det Wlach Romani (4000 spreegern).
1760
1760 wiar det söstigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Teisdai uun de Gregoriaans kalender.
Meinte Walta
Meinte Walta (* 6. April 1920 bi Wijtgaard, Fresklun, Holun, † 6. Mei 2002, Leeuwarden, Fresklun, Holun) wiar en waastfresk konstmooler, graafiker an biljhauer.
Northern (Regiuun uun Malaawi)
Det Northern Regiuun as en regiuun uun de aafrikoons stoot Malaawi. At regiuun leit uun a nuurd faan't lun. Uun a nuurd leit Tansaniia, uun a uast de Malaawi Sia, uun a süüd det Central Regiuun an uun a waast Sambia. Det hee 1.708.930 lidj (2008). At hoodsteed as Mzuzu.
Indialing faan Ferwalting
Det Northern Regiuun hee seeks distrikten.