cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Furlaans spriak
At as ei rocht seeker, wäär Furlaans tuup mä Ladiins an Rätoromaans tu en Rätoromaans spriakenfamile hiart.
Spreegern
Spriakwiisen:
Latiinsk spriak
Latiinsk (lat. lingua latina) as en indogermaans spriak, diar iar trinjam Room snaaket wurden as.
Bedüüdang
Latiinsk as at amtsspriak faan't Watikaanstääd. At röömsk-katuulsk hööw skraft daalang noch aal a wichtag skriiwen so, an a poop dää san seegen üüb latiinsk.
Nöömer
Bispalen: īnsula (eilun w.); amīcus (frinj m.); an rēgnum (könangrik s.).
ICD
ICD-10 as det aktuel wersion faan 2012 faan't ICD (ENS International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems). Hat as det wichtagst süsteem för't iindialen faan kraankhaiden uun a medesiin. Det ICD woort faan't WHO fäästlaanj; at WHO as en iinrachtang faan a UNO.
Sri Lanka
Sri Lanka hää bit 1972 Ceylon het, an as en lun an en eilun uun a Indisk Osean mä 20 miljuun iinwenern.
Koord
<div style="clear:left;" /div>
Alfa-Tomatin
Tomatidin as tuup mä β-Lycotetraose uun α-Tomatin. Det as en alkaloid uun det skööl faan a Solanum-alkaloiden. Hat komt uun tomooten (Solanum lycopersicum) an ööder Solanum-slacher föör.
Funktjuun
För minsken as α-Tomatin en gift. Man hat seekert det tomootenplaant jin plaantenkraankhaiden.
Nuurdwaast-Teritoorien
A Nuurdwaast-Teritoorien (ingelsk Northwest Territories, fransöösk Territoires du Nord-Ouest) san en teritoorium uun't nuurden faan Kanada.
Rätoromaans spriaken
Rätoromaans spriaken san en skööl faan Romaans spriaken uun a Schweiz an Itaalien. Diartu hiar Rätoromaans uun a Schweiz, an Ladiins an Furlaans uun Itaalien.
Nuurdwaast-Teritoorien
Ferwaltang
Uun a Nuurdwaast-Teriroorien jaft'at fiiw regiuunen:
Rätoromaans spriaken
A wedenskapslidj san ei ianag, of jodiar trii spriaken würelk tuup hiar.
Questione Ladina
Wäär jodiar trii spriaken würelk tuup hiar, of uk ei, woort uun a wedenskap üs Questione Ladina betiakent. Diar stun fööraal tau meenangen enööder jinauer:
Fluuchplaats Dong Hoi
Di Fluuchplaats Dong Hoi leit nuurdelk faan Dong Hoi, Vietnam. Det lun leit bi a Pasiifik
Sant 2008 jaft at en direkten fliiger hen tu di Flugplaats Noibai (Hanoi).
Veneetisk spriak
Veneetisk (of uk Veneezisk of Veneedisk; ven. Vèneto of Łéngoa vèneta) as en romaans spriak uun det regiuun Veneetien an uk uun det regiuun Friaul-Juulisk Veneetien, uun't Trentino an üüb Istrien. Veneetisk hiart tu't Nuurditajeensk. Di ferskeel tu't Itajeensk as oober böös grat, so dat Veneetisk uk üs aanj spriak uunsen woort.
Tekstbispal
Efter't Matthäusefangeelium (Mt 3,1-8); auersaat faan Gianjacopo Fontana (1859):
Veneetisk: In sto tempo xe venguno Zuane el Batista a predicar in tel deserto de la Giudea, disendo: fè penitenza: perché el xe qua arente el regno dei cieli. Perché questo xe l'omo, che aveva parlà el profeta Isaia, col ga dito: ose de chi ciga in tel deserto: preparè la strada del signor: fè dreti i so trozi. Lu istesso po Zuane aveva indosso un abito de pelo de cameli, e una cintura de pele ligada ai so fianchi: e nol magnava altro che cavalete, e miel selvadego. Alora andava da lu Gerusalemme, e tuta la Giudea, e tuto el paese atorno del Giordano; e i gera batizai da lu in tel Giordano, confessai i so pecai. Ma col ga visto a vegnir a batizarse da lu tanti farisei, e Caducei, el ga dito a lori: razza de vipere, che ve ga insegnà a scampar da la colera futura? Fè donca fruto degno de penitenza. Itajeensk: In quei giorni comparve Giovanni il Battista a predicare nel deserto della Giudea, dicendo: «Convertitevi, perché il regno dei cieli è vicino!». Egli è colui che fu annunziato dal profeta Isaia quando disse: „Voce di uno che grida nel deserto: Preparate la via del Signore, raddrizzate i suoi sentieri“! Giovanni portava un vestito di peli di cammello e una cintura di pelle attorno ai fianchi; il suo cibo erano locuste e miele selvatico. Allora accorrevano a lui da Gerusalemme, da tutta la Giudea e dalla zona adiacente il Giordano; e, confessando i loro peccati, si facevano battezzare da lui nel fiume Giordano. Vedendo però molti farisei e sadducei venire al suo battesimo, disse loro: Razza di vipere! Chi vi ha suggerito di sottrarvi all'ira imminente? Fate dunque frutti degni di conversione. Schiisk: In jenen Tagen trat Johannes der Täufer auf und verkündete in der Wüste von Judäa: Kehrt um! Denn das Himmelreich ist nahe. Er war es, von dem der Prophet Jesaja gesagt hat: Eine Stimme ruft in der Wüste: Bereitet dem Herrn den Weg! Ebnet ihm die Straßen! Johannes trug ein Gewand aus Kamelhaaren und einen ledernen Gürtel um seine Hüften; Heuschrecken und wilder Honig waren seine Nahrung. Die Leute von Jerusalem und ganz Judäa und aus der ganzen Jordangegend zogen zu ihm hinaus; sie bekannten ihre Sünden und ließen sich im Jordan von ihm taufen. Als Johannes sah, dass viele Pharisäer und Sadduzäer zur Taufe kamen, sagte er zu ihnen: Ihr Schlangenbrut, wer hat euch denn gelehrt, dass ihr dem kommenden Gericht entrinnen könnt? Bringt Frucht hervor, die eure Umkehr zeigt.
James Krüss
James Krüss (* 31. mai 1926 iip Lun; † 2. august 1997 iip Gran Canaria) wear en Diitsk en Friisk dichter en skriiwer fan künnerbukker.
De meast bekante bukker fan Krüss sen:
Assam
Assam as en bundesstoot faan Inje. A bundesstoot leit uun a nuurduast faan’t lun. Hi hee 31.205.576 lidj (2011). At hoodsteed faan a bundesstoot as Dispur, wat en steeddial faan Guwahati as. Madendöör a bundesstoot ferleept de struum Brahmaputra.
Indialing faan Ferwalting
A bundesstoot hee fiiw diwisioonen an 32 distrikten. Diar san fjauer distrikten (Kokrajhar, Chirang, Baksa an Udalguri), wat üüs Bodoland Territorial Area Districts autonoom san:
Smaljawitschy (Distrikt)
De Smaljawitschy Distrikt (üüb Witjrüs: Смаляві́цкі раён Smaliavícki rajon, üüb Rüs: Смолеви́чский райо́н Smolevíčskij rajón) as een faan a distrikten uun det Minsk Prowins faan Witjruslun. Det hee 42.917 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Smaljawitschy.
Emilians-Romagnol
Emilians-Romagnol as en romaans spriak faan a galoitaalisk twiig mä flook spriakwiisen uun Nuurditaalien. Hör ISO-639-3-code as eml.
Apdialang
Daalang wurd jodiar spriakwiisen ei muar üs ian spriak uunsen, man üs tau:
Wäärlisdiarten
Wäärlisdiarten (Vertebrata) san en onerstam faan a ragstringdiarten (Chordata). Hör kääntiaken san a wäärlisen.
.frl
.frl as det top-level-domain (TLD) för Friislon. .frl domain nöömer wurd ütjden faan FRLregistry B.V.. Di 1. September 2014 kaam det domain ütj. An di 2. September 2014 as det iarst .frl-domain nic.frl online gingen.
Norrbotten (Prowins)
Ju Norrbotten Prowins (uwe Sweedsk: Norrbottens län) is en prowins foon Sweeden. E prowins lait öön e nöörd foont löön. Öön e nöördwäst lait Norwäägen, öön e nöörduust lait Finlöön, öön e sööwäst ju Västerbotten Prowins än öön e söö'uust e Uustsii. Dat heet 250.497 jude (2018). E häädstää is Luleå.
Geografii
Norrbotten is ju grotst prowins öön Sweeden.
Stäänge
Dä tiin grotste stäänge öön e prowins sän:
Indialing foon Ferwalting
Ju prowins heet 14 komuune (kommuner):
Taole
E taol foon e jude, dir foon 1970 to 2020 öön e prowins woneden:
Ferkiir
Ju Euroopastraot 4 foon Helsingborg to Tornio öön Finlöön laapt döör e prowins.
Fluuchplaats Tan Son Nhat
Di Fluuchplaats Tan Son Nhat (Sân bay quốc tế Tân Sơn Nhất) as en internatsjuunaalen fluuchplaats uun Ho Chi Minh-stää, Vietnam, 7 km faan't sentrum, uun Tan Binh.
Madlunsia
At Madlunsia as en grat banensia tesken Euroopa, Afrikoo an Aasien. Hat as amanbi 2,5 Mio. km² grat an häält 4,3 Mio. km³ weeder. Det jipst steed as 5.267 m jip. Det regiuun trinjam at Madlunsia hää en aanj kliima.
Lunen trinjam
Uun't waasten begant det mä Spoonien, do kem klookwiis Frankrik, Monako, Itaalien, Malta, Sloweenien, Kroatien, Bosnien an Herzegowina, Montenegro, Albaanien, Griichenlun, a Türkei, Zypern, Syrien, Libanon, Israel, Gaza, Egypten, Libyen, Tuneesien, Algeerien, Maroko an Gibraltaar. <div style="clear:left;" /div>
Kliima
Miast as't uun a somer fiks warem an drüg, an uun a wonter milj an wiat. Faan waast tu uast woort at leewen drüger. Föraal faan Süüdfrankrik (Mistral) an faan Kroatien (Bora) kön fiks sturmer auer't Madlunsia püüste. <div style="clear:left;" /div>
WHO
At Weltsünjhaidsorganisatjuun (WHO) as en iinrachtang faan a UNO an befaadet ham mä't sünjhaid üüb a welt. Det ufkörtang komt ütj at ingelsk an ment: World Health Organisation.
Faan't WHO woort det süsteem faan kraankhaiden (ICD) fäästlaanj. <div style="clear:both;" /div>
Tansania
Tansania ([tanzaˈni:a]; amtelk Feriangt Republiik Tansania, ) as en stoot uun Uastafrikoo. Hi leit bi a Indisk Oosean. Trinjam lei Keenia, Uganda, Ruanda, Burundi an det DR Kongo. Uun't süüden lei Sambia, Malawi an Mosambik.
Tansania hää iarst Tanganjika het, an hää ham 1964 mä Sansibar tuupslööden. So kaam det lun tu san nei nööm. Knaap 50 miljuun iinwenern snaake 125 ünlik spriaken, miast Bantuspriaken. Det hoodstääd as Dodoma, man det gratst stääd, huar uk a regiarang sat, as Daressalam.
Indialang faan Ferwaltang
Tansania hää 31 regiuunen.
Leonardo da Vinci
Leonardo da Vinci (* 15. April 1452 uun Anchiano bi Vinci; † 2. Mei 1519 uun't herenhüs Clos Lucé, Amboise, eegentelk Leonardo di ser Piero, toskanisk uk Lionardo) wiar en italjeensken geliarten, filosoof an konstler. Hi as fööraal troch sin bil Mona Lisa bekäänd.
Kreis Nuurdfresklun
A Kreis Nuurdfresklun (sjiisk Nordfriesland, plaatsjiisk Noordfreesland, däänsk Nordfrisland) as di nuurdermiast lunkreis uun Sjiisklun an efter a grate di traad uun Schleswig-Holstian. Uun nään kreis wurd muar spriaken snaaket üs uun Nuurdfresklun: Nuurdfresk, Sjiisk, Däänsk, Plaatsjiisk an Süüdjüütsk. Iar wurd uun Friedrichstääd uk noch Holuns snaaket. Tu't regiuun Nuurdfresklun hiart uk noch Halaglun, man det eilun hiart tu a lunkreis Pinneberg.
Geografii
Di kreis Nuurdfresklun leit uun't nuurdwaasten faan Schleswig-Holstian an stupet uun't nuurden jin Denemark, uun't uasten jin a kreis Schleswig-Flensborag an uun't süüden jin Dithmarschen. Uun't waasten leit at Nuurdsia. A huuchst ponkter uun a kreis san a Sandesberag mä 54 meetern uun Uastenfial an at Uwe-dün mä 52,5 meetern uun Kaamp üüb Sal.
Faan uasten tu waasten fanjst dü sok onerskiaselk lunskapen üüs a geest, a maask, a waas mä a Halgen an a maaskeilunen an bütjen uun't waasten a geesteilunen. At ütjsen as föraal troch a istidjen bestemet, man uk troch tau grat sturemfluden uun a juaren 1362 an 1634.
Uun Nuurdfresklun stun 33 regiuunen oner natüürskül, det san 9,21% faan't lun. Diartu komt a Natjunaalpark Waas mä 176.290 hektaar.
Kliima
Nuurdfresklun hää Atlantikkliima, uun a somer as't ei so warem üs uun't banlun, uun a wonter ei so kuul. At jaft al en düütelken ferskeel tesk a eilunen an a fäästääg. Üüb a geest heest dü 190 daar saner froost, üüb a eilunen san't 220. Uun a maask begant di iarst froost ei föör aanj Oktuuber an maden April as't diarmä föörbi.
Faan Febrewoore bit Jüüne mutst dü mä 40 mm rin a muun reegne, faan August bit Oktuuber mä 80. Üüb a eilunen an uun a maask rinjt at düütelk maner üs üüb a geest. A winj weit uun't madel mä 7 m/s (det san amanbi 25 km/h of 14 kn) üüb a eilunen an uk üüb fäästääg as't ei föl maner.
Histoore
Di kreis wurd 1970 grünjlaanj an slood jo ual kreiser Süüdtondern, Hüsem an Eidersteed tuup.
Ökonomii
At grünjlaag faan a ökonomii san büürerei, faskerei, hoonwerk an tu en graten dial a fräämenferkiar. Uun ferglik tu Schleswig-Holstian werke maner uun't hoonwerk, oober muar uun a büürerei an muar uun a siinsten, det komt fööraal faan det büürin mä baadelidj.
Uun a kreis stun amanbi 100.000 baaden för fräämen, diarfaan muar üs a heleft üüb Sal. 2004 kaam muar üs ian miljuun baaselidj tu Nuurdfresklun an blääw uun't madel 10 naachter. Diarmä san auer 1 miljaard Euro amsaat wurden.
Beirut
Beirut (, uk, Bayrūt) as det hoodstääd faan Liibanon. Hat leit bi a uaster ääg faan't Madlunsia.
Kreis Nuurdfresklun
Ökonomii
2005 jääw't 660 winjstruumuunlaagen. Uun an trinjam Hüsem werke en hialer rä onernemen uun det diar brangsje. Hüsem skal uk di huuwen för bütjendiks-winjstruumuunlaagen wurd. Saner werk wiar uun't juar 2004 8,9% faan a minsken, diarmä leit a kreis uun't madel faan't lun, ufsen faan a grat stääden, huar muar minsken saner werk san. Üüb Eidersteed sjocht at mä 10,4% wat ringer ütj, a best taalen san üüb Sal mä 7,9%.
Beirut
Beirut as di madelponkt faan politiik, wiartskap an kultuur uun't lun. Föör a bürgerkriich faan 1975 as det stääd "Pariis faan a Uast" näämd wurden. Pariis as uk en sasterstääd.
Kreis Nuurdfresklun
Iisenboon
At wichtagst boonliinje as a Marschboon faan Hamborag tu Waasterlun üüb Sal. Haltesteeden san uun Friedrichstääd, Hüsem, Breetsteed, E Hoorne, Naibel, Klangsbel an Waasterlun. Swäärs diartu ferlääpt at Nuurd-Uastsia-Boon faan Kiil auer Hüsem tu Sankt Peter-Ording. Faan Naibel tu Doogebel keert a NEG-Boon (iar NVAG), an do jaft at noch en ferbinjang faan Naibel auer a grens tu Tondern uun Denemark.
Dampern
A miast eilunen an halgen san auer damperliinjin mä a fäästääg ferbünjen. Tu Sal könst dü auer a Hindenburg-Doom oober uk mä a boon raise.
Struaten
Nuurdfresklun hää nian autoboon, auer a B5 komt am oober efter süüden tu a A23 uun Heide. A bundesstruaten B199, B200 an B201 ferbinj a kreis mä a A7 uun a maden faan Schleswig-Holstian. Auer a B202 komst Dü faan St. Peter-Ording auer Tönang tu Rendsborag.
Loft
Fluuchplaatsen jaft at uun Waasterlun, Hüsem, A Wik an St. Peter-Ording, man alian di uun Waasterlun hää liinjinferkiar. At militeer onerhäält noch en plaats uun Lääk.
Stääden an gemeenen
Fiiw stääden an gemeenen ferwalte jo salew, aal jo öödern san efter det reform faan a juaren 2007 an 2008 tu aacht amten tuupslööden wurden.
Luke diar: Stääden an gemeenen uun Nuurdfresklun
Moniari-Iirsen
Moniari-Iirsen sen Iirsenstangen, dānen iin ön Beton kum, dat di ek riivt, aurdat di ek sa tai üs hart es. Fan Iirsen ken Betondraiern en Aurskoten uk muar Last hual.
Sumeerisk spriak
Daalang as at Sumeerisk ütjstürwen, man ferlicht san det Georgisk an Armeensk spriak diarfaan ufkimen.
Moniari-Iirsen
Betondeek en Karbonatisiaring
Dat di Iirsen ek restig uur, kumt fan di Alkaliteet, diar di Beton heer. Dat didiari Sküül töögen Rest en bet fuarhalt, hinget diarfan of, hur tjuk di Beton aur di Iirsen kumt. Di Beton neutralisiaret höm me di Tir (Fan Saaken sa üs Süüer Riin en Ofgas fan Maskiinen), en da nemt hi CO2 üt di Lucht āp, di karbonatisiaret. Em snaket diar uk fan en Karbonatisiaringsfront, diar hentö dit Iirsen giar. Wan dit sa fiir es, da nemt dit Iirsen Weeter en Üđers āp, di uur muar. Diarfan uur da di Betondeek ofsprengt. Di Iirsen gung da fan Lucht en Weeter önsteken, en dit Bechning ken höm ek muar hual.
Di Karbonatisiaring uur uk bremset, wan em di Beton me gastecht Fārev (Betonsküül-Fārev) önmaalet.
Biaarbering
Moniari-Iirsen kum öntwesken uk aaft üs "Hualevtjüch", da sen ja al törochtskiaren en böögen.
Em ken di Iirsen gur me en Diamant- of Trenskiiv ön di Winkelsliper skiar, ma me di Iirsenseegi giar dit uk gur. Moniariiirsen sen fan en gur Gurhair. Em ken jam uk fuar Betonforemen en uk üđer Saaken gur swaisi (E-swais-Trāfo), diarfuar dit Giraat skel inoch Stroom dö, dat dit rocht döörswaiset uur.
Platdütsk
Platdütsk en üđer Spraaken töögenaur
Des Tabeli weeget forskeligi Uurtern, hur di forskelig Skrewen en ütspreeken uur. Di platdütsk Skriiwing es fuar Liren, dānen fan Dütsk kum en bet naier bi di Ütspraak üs di friisk Skriiwingen, aurdat em fuar't Miist de debelt Konsonanten bihölen heer en di Vokaaldebelingen, üs di friisk Skriiwingen di haa, ek fuarkum. (*) Eegentelk: "aatj", öömr. "faader" ment hdt. "Pate", engl. "godfather"
Platdütsk ↔ hoogdütsk Konsonanten
(nd. = Platdütsk ön Dütsklön, nied. = Platdütsk ön Holön, hdt. = Dütsk, engl. = Engelsk)
Val d’Aran
At Val d’Aran (= amtelk araneesk nööm; katalaans Vall d’Aran, spoonsk ''Valle de Arán) as en dääl uun a Pyreneen bi't grens tu Frankrik. Hat leit nai bi't Gascogne an a minsken snaake bütj Spoonsk uk Araneesk; det as en Oksitaans spriakwiis.
At Val d'Aran as en comarca mä aanj rochten uun't Prowins Lleida (Autonoom Regiuun Kataloonien).
Platdütsk
Platdütsk ↔ hoogdütsk Konsonanten
oober d → d : (wan ingelsk th)
Val d’Aran
Gemeenen
Stant:
Platdütsk
Platdütsk ↔ hoogdütsk Konsonanten
t → s :
t → z :
t → tz :
p → f :
Fräärstää/sö
Fräärstää (Friedrichstat, Friedrichstääd, dütsk: Friedrichstadt, deensk: Frederiksstad) es en Stat ön Krais Nuurđfriislön (Sleeswig-Holstiin). Diar uuni ombi 2.450 Mensken.
Platdütsk
Platdütsk ↔ hoogdütsk Konsonanten
p → pf :
Fräärstää/sö
Ön Fräärstää wiar bit to di 30er Jooren fan't 21. Jaarhönert masi Juuden itüüs. Des waar man fuar't Miist fan di Nāzis ombraacht. Dat ja ek auriiten uur, diarfuar jeft et ön di Stat maning Snöfelstiiner.
Ladiins spriak
Ladiins(k) as en skööl faan romaans spriakwiisen, diar uun Booweritaalien snaaket wurd. Dü hiarst det fööraal uun Gröden an't Gaderdääl uun Süüdtirool, uun't Fassadääl uun't Trentino, man uk uun Buchenstein an Cortina d’Ampezzo uun't Prowins Belluno (Veneetien).
Platdütsk
Platdütsk ↔ hoogdütsk Konsonanten
v, w, f → b :
Ladiins spriak
A wedenskapslidj san ei rocht ianag, of Ladiinsk tu't Nuurditajeensk hiart, of dach tuup mä Rätoromaans an Furlaans tu en Rätoromaans spriakenfamile.
Platdütsk
Platdütsk ↔ hoogdütsk Konsonanten
s → sch:
Ladiins spriak
Iindialang
Spriakwiisen:
Platdütsk
Platdütsk ↔ hoogdütsk Konsonanten
sm → schm:
st → scht:
sp → schp:
Nevada
Nevada (Ütspräke aw Aingelsch: [nɪˈvædə], aw Spaanisch: [neˈβaða]) as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't weesten foon't lönj. Dåt heet 3.080.156 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Carson City.
Geografii
Nevada as di soowentgrutste diiljstoot önj da Feriind Stoote. Dåt as en kink maner as Tjüschlönj.
Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:
ISO 3166-2:VI
Einzelnachweise
Siehe auch:
1519
1519 wiar det njüügentanjst juar faan det 16. juarhunert.
St. Lucia
St. Lucia of uk Saint Lucia (ütjspriak üüb ingelsk: []) as en stoot an en eilun faan a Letj Antilen uun a Kariibik.
Geografii
St. Lucia as det traadgratst faan dön lunen uun det Letj Antilen.
Stääden an Taarpen
Dön tjiin gratst stääden an taarpen uun't lun san:
Iindialang faan Ferwaltang
At lun hää elwen distrikten:
Kameelien
Kameelien (Camellia) san plaantenslacher uun det famile faan a teeplaanten (Theaceae). Diar jaft at sowat 200 bit 300 slacher faan. Di nööm hää oober niks mä't kameel tu dun, a plaanten san näämd efter Georg Joseph Kamel, di det C. japonica tu Euroopa broocht hää.
ISO 3166-2:PR
Puerto Rico ist auch unter dem Code <tt>US-PR</tt> in der ISO 3166-2:US für die Vereinigten Staaten aufgenommen.
Einzelnachweise
Siehe auch:
ISO 3166-2:LC
Einzelnachweise
Siehe auch:
Kris Plön
Plön as en kris önj Slaswik-Holstiinj. E kris läit önjt ååsten foon e diiljstoot. Önjt norden läit di Kil Bucht, önjt ååsten Ååstholstiinj, önjt sööden Segebörj, önjt söödweesten Neumünster, önjt weesten Rendsborj-Eckernförde än önjt nordweesten Kil. Et heet 128.686 manschne (2019).
Ragstringdiarten
A ragstringdiarten (Chordata) san en stam faan diarten. A miast ragstringdiarten san wäärlisdiarten (Vertebrata).
Kris Plön
Histoori
E kris wörd 1867 grünläid.
Politiik
E riseltoote foon e kriswoole önj e iirnge 2018 än 2013 :
Wirtschap
Tååle foon manschne, deer 2019 än 2020 önj e kris suner årbe san:
Eidergus
At Eidergus (Somateria mollissima) as en fögelslach an hiart tu a anen (Anatidae). Sodenang as di nööm 'gus' ferkiard.
Slacher
Am onerskääst sääks onerslacher:
Ütjsen
Eiderges san am 58 cm lung an sodenang en betj grater üs wil anen. Jo weeg 2,2 kg. A mantjin wurd ääler, grater an swaarer üs a wiifkin. Uun ääg as det an losag, swäämt an dükt oober gud. At nääb as üübfaalen grat an huuch, an gans föör as en letj hurn, diar komt a nööm hurnnääb faan.
A wörd as auer a rag an a brast witj. Bük, jügen an stört san suart. A nääk as laachtgreen, an at boowerhood as suart. At wiifke as güülbrün mä suart strimler. Jongfögler like a wiifkin, san oober en betj jonker an haa ei sok stark strimler.
Leewent
Eiderges lewe uun sköölen. Jo freed sneken, kraaben an heesen. Bit 6 m jip kön's dük an diarbi ian minüüt oner weeder bliiw. A heesen wurd hial deelslonken an do uun a maag uunstaken trakt. A klian grünjen skaalen wurd weder ütjspeid, an jo letj blä-grä-witj bonker lei do aueraal bi strun.
A anen warep uun April sjauer bit sääks green-grä aier an bräät 25 bit 26 daar. Wan jo det nääst ans ferläät, wurd a aier mä dünen tudobet. A wörder teew ei, bit a jöönkin ufkem, an fersaamle jo tu hör geerels uun grat sköölen. A anen bliiw 65 bit 75 daar bi a jongfögler. Am a enken beeder skül föör kuben tu dun, slütj fiiw bit tjiin anen jo mä hör jöönkin tu sköölen tuup.
1981
1981 wiar det ian-an-tachentigst juar faan det 20. juarhunert. At juar begand mä’n Tüürsdai uun de Gregoriaans kalender.
Eidergus
Dünen
Fööraal üüb Islun wurd eiderdünen ufsaamelt, redet an för baadtjüch brükt.
Bosnien an Hertsegowina
Bosnien an Hertsegowina (, kurt BiH/БиХ) as en stoot uun Süüduasteuroopa. Uun't uasten leit Serbien, uun't nuurden, waasten an süüdwaasten Kroaatien an uun't süüduasten Montenegro. Sant at aanj faan a bürgerkriich 1995 jaft at tau regiuunen, diar muar of maner autonoom lewe: at Föderatsion Bosnien an Hertsegowina an at Republika Srpska, diartu komt noch di Brčko-Distrikt.
Fulken
[[Datei:BiH Popis 2013 svi.svg|thumb|left|Ferdialang faan a fulken
]]
A minsken uun Bosnien an Hertsegowina het Bosniern.
Man det san dach trii fulken: Bosniaken, Kroaten an Serben. Kroaten an Serben san katuulsk, an Bosniaken san moslems.
Histoore
Efter 1990 fool det lun Jugoslawien ütjenööder. A 1. Marts 1992 stemet a iinwenern för en aanjen, suwereenen stoot, di uk uun April 1992 gudkäänd wurden as. Man a Serben haa diar ei mämaaget, auer jo det lun ei apdial wul. So kaam't tu en trii juar lungen kriich tesken Serben, Kroaten an Bosniaken. Di 14. Detsember 1995 ging di kriich mä det Ufkemen faan Dayton tu aanj. Daalang as Bosnien an Hertsegowina en diald lun, uk wan't en gemiansoom regiarang hää.
Staal (muardüüdag)
Wat menst dü?
Hualewges
Hualewges (Tadorninae) san en onerfamile faan a Anenfögler (Anatidae) uun det order Anen an Ges (Anseriformes).
Swahili
Swahili ([], uun aanj spriak: Kiswahili), uk Suaheli of Kisuaheli, as en bantuspriak an det miast brükt spriak uun Uastafrikoo. Di nööm komt faan araabisk sawāḥil (muartaal) of sāḥil (iantaal) för "küst" of "grens", jüst so üs di nööm Sahel.
Spriakwiisen
Diar san son 50 ünlik spriakwiisen; diartu hiar:
Bismut
Bismut (uk: Wismut) as en cheemisk element mä det ufkörtang Bi an det atoomnumer 83. Bismut stäänt uun det skööl faan a pniktogeenen an as en swaak raadioaktiif metal.
Echt Silere
Echt Silere (Apium graveolens) as en plaant faan det famile Apiaceae. Enkelt onerslacher wurd tu iidjen brükt.
Wecht eeđer di Aart
Dit Wecht eeđer di Aart weeget, hur swaar en Rümdiil fan en Stof es.
Bispölen
1 Liter Weeter wecht 1 kg
dit jit
1.000 ml wecht 1.000 g
1 ml (1 cm³) wecht 1 Gram
Paraguay
Paraguay as en banenstoot uun Süüd-Ameerikoo. Uun't uasten leit Brasilien, uun't süüden an waasten leit Argentiinien an uun't nuurden Boliiwien. At lun hää 7.152.702 lidj (2019). At hoodstääd faan't lun as Asunción.
Wecht eeđer di Aart
Bispölen
Wecht eeđer di Aart fan Weeter: 1 g / cm³
Paraguay
Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:
Wecht eeđer di Aart
Bispölen
Üđer Stofi
Paraguay
Indialang faan Ferwaltang
At lun hää en hoodstääd-distrikt (Asunción) an sööwentanj departmenten.
ISO 3166-2:PY
1Hauptstadtdistrikt
Subtroopen
A Subtroopen (faan ualgreks τρόποι Ἥλιου trópoi Hēliou „huar a san amkiart“) san det regiuun amanbi tesken a kiarkreiser 23° 26′ 05″ an 40° nuurdelk an süüdelk breetje. Jo san det auergungsregiuun tesken a troopen trinjam a ekwaator an miatag kliima üüb a nuurdelk an süüdelk eerdheleft.
Subtroopisk kliima jaft at uun a süüdelk USA, trinjam't Madlunsia, uun't nuurdelk Indien an süüdelk Sjiina, Argentiinien an Chiile, süüdelk Süüdafrikoo an Austraalien.
A subtroopen kön gans ünlik skak haa:
Eerdbeewrin
Huar kontinentaalplaaden tuupstupe, komt at tu en eerdbeewrin. A plaaden rofe bienööder an bau en späänang ap, an wan det späänang tu grat woort, spring jo am hög sentimeetern of uk muar bienööder föörbi. Diarbi kön hüsang tuupstört, an wan't oner weeder beewert, kön huuch tsunami-waagen üüb't lun tu rään.
Richter-skaala
A eerd koon muar of maner beewre. Miast woort det uun ianhaiden faan't Richter-skaala uunden:
1973
1973 wiar det trii-an-sööwentigst juar faan det 20. juarhunert. At juar begand mä’n Mundai.
Büürerei
Büürerei as di äälst wiartskapstwiig faan a minsken. Hi woort üüb 48.827.330 km² bedrewen, det san sowat 9,6 % faan't eerdflaak. An sodenang amanbi en traaden faan't lun üüb a eerd. Faan a büürerei hinge weder flook ööder wiartskapstwiigen uf.
Iindialang
Det produksion faan büüren hää fööraal mä tau twiigen tu dun:
Huar di grünj det tuläät, woort miast ääkert, huarööders leewer tiiren häälen. Uun Sjiisklun jaft'at daalang knaap noch büürsteeden, huar ales mäenööder maaget woort.
Kladno
Kladno as en industriistääd uun't Madelböömsk regiuun uun Tschechien. Hat leit 25 km nuurdwaasten faan Prag.
Aalborg Komuun
Aalborg Komuun as en däänsk komuun uun't regiuun Nordjylland mä iinwenern (Stant  ) an en grate faan 0 km². At ferwaltang sat uun't stääd Aalborg.
Stääden an saarpen
A woort mä Svenstrup tuup tääld B hää maner üs 200 iinwenern
Kameelie
At kameelie (Camellia japonica) as en plaantenslach uun det famile faan a teeplaanten (Theaceae). Hat lewet uun Uast-aasien an as nai mä't teeplaant (Camellia sinensis).
Bilen
„Fald“ suurten:
Upstalsboom
Di Upstalsboom wiar uun't madelääler en tingsteed naibi Auerk.
Bedüüdang
Fresk fertreedern haa jo diar uun't 13. an 14. juarhunert fersaamelt, arke teisdai efter Pingster. A fertreedern kaam faan a Sööwen Fresk Sialunen tuup, am rochtsfraagen tu bedialen. Uun't juar 1883 as üüb detdiar steed en monument apracht wurden. An sant 2004 jaft at weder arke juar en Upstalsboomfersaamlang, det woort faan't Fresk Forum üüb a bian steld. Uun't juar 2005 hää a Fresk Riad diar sin 50-juarag bestunen feiert.
Köömen
Köömen, of uk bruadkrüüs, seeskrüüs (Carum carvi) as en plaant faan det famile Apiaceae. Hat woort al loong üs gewürts brükt.
Baden-Württemberg/fe
Baden-Württemberg as en bundeslun faan Tjiisklun. At bundeslun leit uun a süüdwaast faan't lun. Det hee 10.486.660 lidj (2011). At hoodsteed faan't bundeslun as Stuttgart.
Indialing faan Ferwalting
Baden-Württemberg hee fjauer regiaringsdistrikten:
At bundeslun hee njüügen steedkreiser an 35 lunkreiser.
Hoodsidj-öömrang-ual
artiikler jaft at al uun't Nordfriisk Wikipedia.
Kategoriien jaft at uun't Nordfriisk Wikipedia.
Ööder Wikimedia Projekten
Neederluns/öö
At holuns (Nederlandse taal), uk neederluns hiart tuup mä't sjiisk tu a waastgermaans spriaken an as diarmä en twiig faan't indogermaans.
Wan am't genau namt, as holuns bluas det neederluns spriakwiis faan a waastelk prowinsen (Nuurdholun, Süüdholun). Det standardspriak uun a Neederlunen het neederluns.
Diar san en hiale rä ferbinjangen mä't plaatsjiisk, ingelsk an fresk. Holuns as det grünjlaag faan't afrikaans.
Hingst an Waanj
Hingst an Waanj (Anagallis arvensis of uk Lysimachia arvensis) as en plaantenslach an hiart tu a Priimeln (Primulaceae). Det plaant as giftag.
Falken
Falken (Falconidae) san det iansagst fögelfamile uun't order faan a Falkenfögler (Falconiformes) an kem üüb a hialer welt föör.
1966
1966 wiar det seeks-an-söstigst juar faan det 20. juarhunert. At juar begand mä’n Saninj uun de Gregoriaans kalender.
Elkoon
At Elkoon (Zoarces viviparus) as en slach faan Bianfasker uun a Nuurdatlantik an lewet tesken 49° und 72° Nuurd bi temperatuuren faan 3 bit 15°C. Elkooner hiar tu a Barschoortagen (Perciformes).
Dükern
A Dükern (Podicipedidae) san det iansagst fögelfamile uun't order Podicipediformes.
Sköölen
Aechmophorus – Podiceps – Podilymbus – Poliocephalus – Rollandia – Tachybaptus
Graad
Wat menst dü?
Tidj
At tidj as en grate uun a füsiik, det formeltiaken as t, an det SI-ianhaid as det Sekund s.
Det klooktidj racht ham efter a san an as uun tidjsoonen fäästlaanj.
At tidj hää en grat bedüüdang uun't leewent faan a minsken an as en teemoo uun flook wedenskapen.
1974
1974 wiar det fjauer-an-sööwentigst juar faan det 20. juarhunert. At juar begand mä’n Teisdai.
Alkaliteet
Alkaliteet es en Töstant bi en pH-Wert aur 7. Dit meent, dat en Stof baasisk, sa üs en Laak reagiaret. Di Maker diartö es di Aciditeet, da es dit süüer, sa üs en Süüri.
En pH-Wert aur 7 (bit 14) meent, dit es en Laak, öner 7 (bit 0) es dit en Süüri. Di Sken fan di Mensk ken gur en pH-Wert fan 5,5, swak süüer, fordrai.
Di Alkaliteet ken töögen Rest aarberi, sa üs bi Beton, wan di Moniari-Iirsen ek restig uur.
Beton
Beton uur fan Zement en Sön sa üs uk Töslachstofi maaket.
Elektritsiteet
Elektritsiteet as en wurd för ales uun a füsiik, wat mä't elektrisk lääs tu dun hää. Det koon uun rau wees of uk uun faard.
Beton
Wan em diar en Saalt tödēr, ken em weetertecht Beton maaki (Wit Wani).
Wecht eeđer di Aart
Jen Kubikmeeter Beton wecht ombi 1.800 kg, dit jit 1,8 Tenen. Dit Wecht eeđer di Aart es 1,8g/cm³ of 1,8 kg/l of 1,8 t/m³.
Maakin fan Beton
Em nemt mener Beton en muar Sön. Di Zement halt dit töhop man di Töslachstof Sön drait. 1:3 jeft en mal hart en "blö" Beton, fuar Önerbeton leengt uk 1:4 bit 1:5, senerlig, want em diar en bet Grant of Split me iinsmit. Eeđer di Krich wiar em knap me Zement, en da jeet dit uk: "Eins zu acht wird auch noch hacht", des Beton kür em da man sa wechfaagi, di höl ek olterfuul üt.
Betonröörmaskiin
En üđer Methoodi es di Betonröörer, diar me en Önerseeting fan en 600 of 700 W-Motoor bit tö 160 Litern (Ombi 280 kg) döörrööri ken.
Betonröörauto
Ön Betonwerki uur di Beton iin ön en Röörauto me en gurteri Fat smeten, en dit Fat drait höm aur di hiili Faart. Wan des Auto bi di Bechstair es, da uur di Beton aur en Rini iin ön dit Hol leten, hur dit henskel. Som Maskiinem haa uk Betonpompen, diar hur di Beton iinlapt, en da ken dit fuar en Beton-Aurskot of Estrich uk boowen henpompet uur. Dit jit "Ortbeton".
Betondiili
Som Betonwerki maaki uk Betondiili, dānen drüch iinbecht uur. Diar kumt bluat en bet wiit Beton öner, dat dit klüvt en techt uur.
Skelbeton
Fuar Skelbeton ur en Skel fan Holt becht, aaft kum diar Iirsen iin en da kumt diar di Beton iinpompet. Wan di beton da hart es, kumt di Skel wech, fuar't Miist üp Skramel. En nii Methoodi es en Skel fan Wuks, dit ken achterön weđer wuk maaket uur, en em ken diar nii Skelen fan maaki.
Hiasruus
At hiasruus (Erica tetralix) as en hiasplaant uun det famile Ericaceae.
Kromosoom
Kromosoomen (faan greks χρώμα chrōma ‚klöör‘ an σώμα sōma ‚lif‘) san grat moleküülen huar a geenen uun sat. Diar as DNA uun, diar mä protein ferbünjen as. Detdiar ferbinjang faan DNA an proteinen het chromatin.
Bruad
Bruad (ualhuuchsjiisk: prôt, faan ualgermaans *brauda-) as en iidj för a miast minsken üüb a welt. Hat woort beegen mä en dii faan grünjen kurn, weeder an do noch en medel, wat di dii apgung läät, t.b. kwegels. Miast wurd grater liawer beegen, diar do tu skiiwen apskäären wurd. Letj liawer san runstüken.
Kromosoom
Funktjuun
Uun arke selkial fan eukarioten kem kromosoomen föör. Eukarioten san diarten, plaanten an swaampen, ales labenen mä en selkial.
Prokarioten, det san bakteerien an archäen, haa nään selkial an uk nian kromosoomen, man jo haa likes DNA-moleküülen.
A miast geenen faan eukarioten lei uun a kromosoomen, man enkelten lei uk uun a mitochondrien, jo het mitochondriol DNA. Bi plaanten lei jo uun a chloroplasten.
Minsk
Di minsk hää 23 ünlik kromosoomen-paaren. Det green klöör wiset en huuch taal faan geenen uun.
Emil Hansen
Emil Hansen - uk Emil Mååler nåmd, tuläid di 23. Januar 1875 önj Klookris, störwen di 29. Oktoober 1955 önj Loonham.
Hi heet dachte schraawen:
Somaalilun
At Republiik Somaalilun (somaali Jamhuuriyadda Soomaaliland) as en de-facto-regime uun Uastafrikoo. Hat leit uun di nuurder dial faan Somaalia, woort oober internatjunaal ei gudkäänd. Trinjam lei Dschibuuti uun't nuurdwaasten, Etioopien uun't süüdwaasten, Somaalia uun't süüduasten an di Golf faan Aden uun't nuurden.
Gaalrut
At Gaalrut (Cicuta virosa) as en giftag plaant an hiart tu't famile Apiaceae.
Somaalilun
Histoore
Somaalilun (iar: Britisk Somaalilun) hää ham 1960 tuupslööden mä di süüdelk dial Itajeensk Somaalilun tu di nei stoot Somaalia. Man üs det regiarang faan Somaalia stört wurd, jääw't en böösen bürgerkrich, di bit daalang uunhäält. Diaram hää Somaalilun ham faan di süüdelk dial weder ufliaset an as sant 1991 de facto weder en suwereenen stoot. An at gongt diar eenegermooten raueg tu.
Regiuunen
Diar san sääks regiuunen mä en ünlik taal faan distrikten. Diarbi ment A, B, C an D en iindialang efter grate an wiartskapsmäächt.
Brükdom
Brükdom es en Uurt fuar Aart en wiis fan di Mensken, wat ön bistemet Plaatsen uuni. Fuar di Identiteet fan jaar Tüs tö weegi, hual ja ön Brüken, Aarten en Wiisen fast. Ja pleegi di Symbooli diarfan, sa üs Drachten of Daansen en bistemet Brüken sa üs dat "Āpseet" of di Biiki.
Senerk di Friisen en di Ailönsfriisen dö fuul fuar jaar Brükdom, en diartö jert uk jaar ual Spraak.
1804
1804 wiar det fjuard juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Söndai uun de Gregoriaans kalender.
Brønderslev Komuun
Brønderslev Komuun as en däänsk komuun uun Nuurd-Jütlun mä iinwenern (Stant  ) an en grate faan 0 km². Hat hiart tu't regiuun Nordjylland. At ferwaltang sat uun Brønderslev
Friaul-Juulisk Veneetien
Friaul-Juulisk Veneetien, amtelk Regione Autonoma Friuli Venezia Giulia,, , as en autonoom regiuun uun Nuurduastitaalien mä en grate faan 7856 km² an  iinwenern (Stand ). Hoodstääd as Triest.
Spriaken
A minsken snaake itajeensk, man fölen uk furlaans. Uk sjiisk an sloweensk san üs manertaalspriaken gudkäänd. Ütjwis üüb itajeensk an sloweensk.
Wedenskap
Uun a wedenskap gongt det am't ütjfinjen faan nei weden, am onerracht an skriiwen faan wedenskapelk werken.
Iindialang
En grööw iindialang gongt efter
An a •  Filosofii as diarbi sowat üs en "auer-"wedenskap.
Uk a •  Psüchologii läät ham ei so iandüüdag iin uun det ian of ööder sküf paake.
Kontinentaalplaad
At bütjer skel faan a eerd as at lithosphäre (stianskel), an diaroner as leewent. An diaram feranert ham det stianskel, hat bräächt ütjenööder üs isskosen. Detdiar feranrang het tektoonik an jo skosen het kontinentaalplaaden.
Grat plaaden
Diar san sööwen:
Wedenskap
Iindialang
An at •  Kognitsioonswedenskap as en ferbinjang faan flook enkelt wedenskapen.
Kontinentaalplaad
Letj plaaden
An do san diar noch son 50 letjer plaaden, huar a wedenskapslidj ei gans ians auer san.
Tektoonik
<div style ="clear:left;" /div> Oner a kontinentaalplaaden (lithosphäre, "stianskel") as at asthenosphäre ("wok skel"). Det as hiat an suragt diarför, dat at lithosphäre ütjenööderrewen of tuuppuid woort. Diar kön do wulkaaner apstiig, diar materiool faan't asthenosphäre efter boowen bring, an diar komt det uk tu't eerdbeewrin.
Erfurt
Erfurt as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Tüüringen. Jü stää heet 213.692 inboogere (2020).
Somaali (spriak)
Somaali (aanj nööm Af Soomaali) as en uastkuschiitisk spriak, diar uun Uastafrikoo snaaket woort.
Kaschmir
Laag
Kaschmir wiar ans en suwereen föörstendoom, as daalang oober apdiald üüb tau stooten. Ään dial hiart tu Indien an leit uun't indisk bundeslun Jammu an Kashmir mä en grate faan 101.000 km² an 10,1 miljuun iinwenern. Di ööder dial hiart tu Pakistan an leit uun a ferwaltangsregiuunen Gilgit-Baltistan an Azad Kashmir üüb en areal faan 84.000 km² mä sowat 5 miljuun iinwenern. En letjen dial leit uk uun Sjiina.
Kaschmir leit tesken at indisk an euraasisk kontinentaalplaad. Det hialer regiuun as amanbi 222.000 km² grat. Det gratst stääd uun Kaschmir as Srinagar (Indien).
Pakistaan
Pakistaan ( [], amtelk: Islaamisk Republiik Pakistaan) as en lun uun Süüdaasien. Uun't süüdwaasten leit a Iraan, uun't waasten Afghanistan, uun't nuurden Sjiina an uun't uasten Indien. Uun't süüden leit at Araabisk Sia, diar en dial faan a Indisk Osean as. Di stoot as 1947 grünjlaanj wurden üs di islaamisk dial faan det kolonii Britisk Indien. Di grater hinduistisk dial as tu Indien wurden. Tu Indien as oober uk di islaamisk dial Kaschmir kimen. Uast-Pakistan hää ham 1971 ufspleden an het daalang Bangladesch.
Koord
<div style="clear:left;" /div>
Politiik
Pakistaan wiar faan 1947 tu 1972 an as sant 1989 lasmoot faan det Commonwealth of Nations (suspendiaret 1999-2004 an 2007-2008).
Erlangen
Erlangen as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Bayern. Jü stää heet 112.385 inboogere (2020).
Uastem
Uastem (dütsk: Ostum) wiar en Ailön bi Söl en di deling Nuurđsee. Diar wiar 4 Tērper en 2 Sērker üp Uastem: Berlem (me Sērk), Birgem, Killholm en Rodelem of Rodem (me Sērk). Uastem es en di Iarst Marcellusflud önergair.
Somaalilun Skalang
Di Somaalilun-Skalang (ingelsk Somaliland shilling, somaali Soomaaliland shilin) as sant 1994 det münt faan Somaalilun. Det lun as ei gudkäänd, an mä det münt woort ei hanelt.
Jilstaken jaft at för 1, 5, 10 an 20 SQS. Jilskiiner jaft at för 5, 10, 20, 50, 100, 500 an 1000 SQS.
Barcelona
Barcelona (katalaans []; spoonsk []) as det hoodstääd faan Kataloonien, an efter Madrid det öödergratst stääd uun Spoonien Hat leit bi't Madlunsia an as uk hoodstääd faan't Prowins Barcelona an det comarca Barcelonès.
Bihar
Bihar as en bundesstoot faan Inje. A bundesstoot leit uun a nuurduast faan’t lun. Hi hee 104.099.452 lidj (2011). At hoodsteed faan a bundesstoot as Patna.
Indialing faan Ferwalting
Bihar hee njüügen diwisioonen an 38 distrikten:
Koreaans spriak
At koreaans spriak as det amtsspriak faan Nuurd- an Süüdkorea.
Teeruus
At Teeruus of uk Marin-Wolmers-Tee (Achillea millefolium) as en plaant uun't famile Asteraceae.
Koreaans spriak
A Süüdkoreaanern salew sai hangugmal (한국말) of hangugeo (Hangeul: 한국어, Hanja: 韓國語), a Nuurdkoreaanern sai chosŏnmal (조선말) of chosŏnŏ (조선어, 朝鮮語).
Jodiar ünlik nöömer för det spriak kem faan ünlik nöömer för jo loonsdialen uf.
Wiidau
A Wiidau (däänsk Vidå, sønderjysk æ Virå) as en 69 km lungen struum uun't Regiuun Syddanmark uun Denemark. Efter a Wiidau as at Wiidinghiird näämd.
1959
1959 wiar det njüügen-an-föftigst juar faan det 20. juarhunert. At juar begand mä’n Tüürsdai uun de Gregoriaans kalender.
Tempratuur
At tempratuur as en grate uun a füsiik. Hör SI-ianhaid as Kelvin (K). Uun Sjiisklun, Uastenrik an a Schweiz as oober uk Graad Celsius (°C) tuläät.
Yukon (Teritoorium)
Yukon as en teritoorium uun't nuurdwaasten faan Kanada. Di nööm komt faan a Yukon River, det ment „grat struum“. Uun't waasten leit Alaska, det hiart oober tu a Ferianagt Stooten. An uun't nuurden leit at Arktisk Sia.
Ferwaltang
Uun Yukon jaft'at nian countys of ööder iindialangen. At öfentelk leewent woort faan a municipalities reegelt:
Alpenruus
At Alpenruus as giftag. Uun bloosen, bleeden an früchten as Acetylandromedol.
Güül Klapruus
At Güül Klapruus (Glaucium flavum) as en plaant uun det famile Papaveraceae. Hat lewet fööraal trinjam't Madlunsia. Di wedenskapelk nööm komt faan lat.: glaucus = blä-green (a bleeden) an lat.: flavus = güül (a bloosen).
Huambo (Prowins)
Det Huambo Prowins (üüb Portugiisk: A Província de Huambo) as en prowins uun de aafrikoons stoot Angoola. At prowins leit uun a waast faan't lun. Uun a nuurdwaast leit det Cuanza Sul Prowins, uun a nuurduast an uast det Bié Prowins, uun a süüd det Huíla Prowins an uun a süüdwaast det Benguela Prowins. At prowins hee 1.896.147 lidj (2014). At hoodsteed as Huambo.
Berger
De huuchst berig uun Angoola, de Moco Berig, leit uun detheer prowins.
Struumer
Tau struumer haa sin hööd uun detheer prowins nai bi a steed Huambo. De iarst as de Cuvo Struum, wat tu a nuurdwaast leept an dial faan't grens mä det Cuanza Sul Prowins bildet. De naist as de Cutato Struum, wat tu a nuurd leept an dial faan't grens mä det Bié Prowins bildet.
Indialing faan Ferwalting
Huambo Prowins hee elwen kreiser (municípios), wat iin uun komuunen (comunas) diald wurd.
Skandium
Skandium (faan lat. Scandia „Skandinavien“) as en cheemisk element mä det sümbool Sc an det atoomnumer 21. Hat stäänt uun't 3. skööl.
Skandium as salwern witj an en auergungsmetal.
Föörkemen
Skandium as raar an komt bluas uun enkelt raar mineraalen föör :
PH-Wert
Di pH-Wert es en Maat diarfuar, weđer en Liising süür of bāsisk es.
Di Noom kumt fan't latiinsk en stuun fuar: potentia Hydrogenii (= Macht fan Weeterstof).
Bisteming
Di pH-Wert es di neegatiif 10er-Logarithmus fan di Weeterstof-Ioonen-aktiwiteet:
Ön Liisingen es di pH-Wert di negatiif 10er-logarithmus fan di Konsentratsjoon c fan di Oxoniumioonen (H3O+) uun Mol per Liter:
Luad
Wat menst dü?
Bourgogne-Franche-Comté
Bourgogne-Franche-Comté (ufkört BFC; Burgund-Freigroofskap) as en regiuun uun Frankrik. Hat as 2016 apwoksen ütj jo ual regiuunen Burgund an Franche-Comté. Hoodstääd faan't regiuun as Dijon. Hat as 47.784 km² grat an diar lewe 0 iinwenern (Stant: ).
Iindialang
Diar san aacht départements uun det regiuun:
Grat stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't department san:
Kalmus
Kalmus (Acorus) het plaantenslacher uun det famile faan a Kalmusplaanten (Acoraceae). Jo san det iansagst famile uun det order faan a Kalmusoortagen (Acorales).
Porto Alegre
Porto Alegre ([], det ment "lokelk huuwen", as det hoodstääd faan a bundesstoot Rio Grande do Sul uun Brasiilien. Hat hiart tu a gratst stääden uun't lun, an as di wiartskapelk an kulturel madelponkt faan't süüdelk Brasiilien. Porto Alegre hää 81 stääddialen (bairros) an leit naibi Argentiinien an Uruguay.
Nikel
Nikel as en cheemisk element mä det sümbool Ni an det atoomnumer 28. Hat as en auergungsmetal.
Lidice
Fan't Merelialer bit tö di Okkupatsjoon
Lidice waar ön't Jaar 1306 dat jest Mool āpskrewen, aurdat jen en Uurkundi haa skul, di wat āreft her. Dat Lön' jerti fuar't Miist Böörern fan Prag en Kuttenbarig. Fuar't Jaar 1309 jeft et Popiiren aur en „castrum Luticz“.
1415 koopeti Petr Meziříčský fan di Prager Altstadt Diili fan dit Tērp fuar sin Herskep Makotřasy. Me di Forloop fan di Hussitenkrichen waar Meziříčskýs Kraam fan hok düüsend Rewolutsjoneeri fan Louny, Žatec en Slaný ütroowert, üs des hen tö jaar Kamerāden ön Prag wel.
Wan Meziříčský storewen wiar uur Lidice aafter forkoopet. Ön't Jaar 1470 koopeti Jetřich Bezdružický fan Kolowrat, Makotřasy en leeter Buštěhrad dit. Hi smet dat Lön' töhop, en bit hentö't Jaar 1713 kür hi dat hiili Lidice tö sin Herskep Buštěhrad teeli. Leeterhen heer Franziska Sibylla Augusta von Sachsen-Lauenburg dat Lön fingen. Wan dat Faamen fan höör storewen wiar, ārefti di bayrisk Kurfürst Maximilian Josef di Kraam. Tö des Tir uur diarme bigent en greev eeđer Kual, hurfan et diar masi jeft.
1805 aurdiar Maximilian di Herskep Buštěhrad tö di Erzhertoch Ferdinand, en des diardit ön't Jaar 1847 förter tö Ferdinand den Gütigen. Diarme jerti et tö di kaiserlich Hofstairen. Bit hentö't Jen fan di Patrimonialherskepen ön't Jaar 1848 jerti Lidice tö di Herskep Buštěhrad.
1942: Dit Massaker, Lidice uur ön Steken slain
Di Nāzis uur da mal bistert; ja wil dit töbeekdö. Ja greep di Büürers fan Tschechien ön, aurdat ja jaa ek wust, hoken dit wesen wiar. Ja sair, dat di Mensken ön Lidice di Töögen-ön-Kēmpers Taak en Bēr dönen her en uk üđers holpen her, man dit stemeti ek.
Bi di Nacht uur di Mensken fan Lidice töhopdrewen. Ali 172 Karminger, wat ialer üs 15 Jaaren wiar, waar üp di Hofstair fan Familii Horák braacht. Diar waar ja di naist Dai duarsjoten. Di Histooriker Stefan Klemp sair, dat fuar't Miist di Liren fan di Sjutspolitsai sjoten haa.
Diar wiar jit niigen Karminger, wat bütlöns Kual ütgreewen her. Des uur da hentö Prag braacht en diar duarsjoten. Soowen Wüfhaurn, wat Jungen fo skul, uur somhur henbraacht, dat ja jaar Dütjis fo kür. Wan di Jungen diar wiar, waar ja jüst sa bihanelt üs di üđer Wüfhaurn. Di Dütjis waar wechnomen. Des soowen waar sa üs di üđer 195 Wüfhaurn fuar't Miist hentö't Konzentrationslager Ravensbrück deportiaret, hur 52 diarfan ombraacht waar.
Dat Tērp Lidice waar forbronen, sprengt en leeterhen gleermaaket. Fuar des fing di Reichsarbeitsdienst Biskiir. Di Gimiindi skul fan di Lönkaart forswinj. Dit „Wechfliien“ fan't Tērp wil di SS-en Politsaiföörer Karl Hermann Frank sa haa. Bal dit salev es hok Daagen leeter me di Gimiindi Ležáky maaket uuren.
Ön't Jaar 1949 kām hok Wüfhaurn, wat aurlewet her, töbeek. Ja kür ön en nii becht Tērp, delings Lidice, uuni.
Di Jungen fan Lidice
Lidice her 98 Jungen. Ja waar hentö di „Umwandererzentrale Litzmannstadt“, Gneisenaustraße 41 ön Litzmannstadt braacht. Diar waar ja eeđer Rasikriteerien ütsortiaret. Trötain fan des Jungen waar hentö en „Lebensborn“-Heim braacht, tö „germanisiarin“. Fuar't Miist waar di Jungen man töhop me di Jungen fan Ležáky hentö't Vernichtungslager Kulmhof braacht, hur ja vergāset waar.
Di trötain Jungen, wat tö „germanisiarin“ wesen wiar, waar eeđer di Krich ön Bayern raaket. Uk soks fan di soowen Jungen, wat eeđer di 10. Juuni 1942 tö Warel kemen wiar, waar fünen; jen diarfan wiar stürewen.
Taachten om Lidice
Üs di Āpskailighairen bikeent waar, wat ön Lidice pasieret wiar, da haa forskelig Gimiinden di Naam fan Lidice aurnomen.
Sa kumt et, dat em des fent: Di Gimiindi nem höör nii Naam ön, üs di taust Jaaresdai fan di Forbreeken wiar. Iarenlir fan Brasilien en Diplomāten fan di Tschechoslowakei wiar diar me bi.
Hat jeft uk Tērps- en Statdiili me di Naam Lidice, sa üs ön Lima (Peru), Caracas (Venezuela), Regia (Kuba) en Gan Yaoneh (Israel).
Lidice-Hüs ön Bremen
Dat Hüs uur üs Lidice-Hüs fööret. Dat Moto es: Erinnern für die Zukunft., en di Aarber giar töögen Diskriminiaring en töögen Natsjonālsotsjalismus.
Kariiben
Kariiben het a ual iinwenern faan Süüd- an Madel-Ameerikoo. Tesken at 8. an 15. juarhunert waanert a Kariiben uun det regiuun iin, diar leederhen faan a Spoonsken at Kariibik näämd wurden as. Of a ual Kariiben würelk minskenfreedern wiar, witj am ei so nau. Det woort oober leewen noch ferteld.
Di nööm faan a Kariiben komt faan en fulk, diar daaalang noch uun't süüden faan a Kariibik uun Weenesuela, Guyana, Suurinam an Nuurdbrasiilien lewet. Hör aanj nööm as Kalihna of Galibi. Hör spriak hiart tu at kariibisk spriakfamile.