cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ampere
Ampere [] as en ianhaid uun a füsiik mä det tiaken "A", an as näämd efter di fransöösk füsiiker André-Marie Ampère.
Uun't SI-süsteem stäänt Ampere för't elektrisk struummäächt I.
Det ianhaid woort ööders üs di nööm „Ampère“ saner accent grave skrewen.
Bestemang
1 Ampere (A) as det määcht faan en likstruum, diar tesken tau struumfeerern, diar 1m paraleel luup, üüb en lengde faan 1m en krääft faan 2 × 10−7 Newton ütjmaaget. Sodenang as det magneetisk grünjmiat μ0 genau 4 · π × 10−7 H/m.
1 Ampere struum lääpt, wan en elektrisk lääs faan 1 Coulomb per Sekund troch en wiir skebet woort:
Plankton
Plankton as nian kategorii uun a süstemaatik faan a biologii. Am ment diar at labenen mä, diar uun't weeder lewet an ham mä a struum ambidriiw läät. Labenen, diar uk jin a struum swääm koon, as nian plankton, det het nekton.
At wedenskap am't plankton begand mä Johannes Peter Müller, di faan 1846 üüb Halaglun werket hää.
Süstemaatik
Plankton hiart tu trii grat hoodkategoriin uun a biologii:
Bedüüdang
Plankton komt fööraal diar föör, huar föl sürstoof uun't weeder as. Det as miast diar, huar't ei so warem as. An do brükt plankton mineraalen, am tu waaksen. Sodenang fanjst Dü plankton uun a naite faan a küsten mä kuul struumer. An diar finj do uk a fasker nooch tu freeden. Üüb det koord (rochts) as det föörkemen faan plankton jonkgreen uunmoolet.
Bekäänd slacher faan diarten, diar fööraal faan plankton lewe, san:
Nordfriesland (bleed)
Nordfriesland as det bleed faan't Nordfriisk Instituut uun Breetsteed.
Histoore
Al 1845 skrääw di prääster Christian Feddersen uun sin skraft "Fünf Worte an die Nordfriesen", dat Nuurdfresklun nuadag en bleed haa skul, an diar uun skul auer Nuurdfresklun beracht wurd.
Oober iarst 1965 kaam numer 1 ütj, an uuntesken wurd 2000 eksemplaaren faan't Nordfriisk Instituut drukt. Mäfulgern faan a instituutsferian fu det bleed amsunst, an öödern kön det aboniare.
Det bleed komt normoolerwiis schauersis uun't juar ütj, an diar uun gongt at am politik, wiartskap an kultuur. Diar wurd aktuel fraagen diskutiaret, persöönelkhaiden ütj a regiuun iaret an nei buken föörsteld.
Tindouf (Prowins)
At Prowins Tindouf (, tamazight ⴰⴳⴻⵣⴷⵓ ⵏ ⵜⵉⵏⴷⵓⴼ Agezdu n Tinduf) as en prowins (Wilaya) uun't waasten faan Algeerien.
Hoodstääd faan det prowins as Tindouf.
Gemeenen
Uun det prowins san tau gemeenen
Swetlahorsk (Distrikt)
De Swetlahorsk Distrikt (üüb Witjrüs: Светлагорскі раён Svietlahorski rajon, üüb Rüs: Светлогорский район Svetlogorskij rajon) as een faan a distrikten uun det Homelj Prowins faan Witjruslun. Det hee 90.125 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Swetlahorsk.
Elektrisk struummäächt
At elektrisk struummäächt uf uk man ianfach a struum sait di, hüföl elektrisk lääs uun en was tidj skebet woort. Struum woort uun Ampere (A) meeden. Det formeltiaken I komt faan "intensiteet".
Bestemang
Elektrisk struum hää en struummäächt faan 1 A, wan uun 1 Sekund 6,24150948 ·1018 elementaar lees (det as so föl üs 1 Coulomb) troch en wiir skebet wurd.
För en konstant lääs {Q}~ uun det tidj {t}~ woort det struummäächt {I}~ so bereegent:
Hingstkastanjin
A Hingstkastanjin (Aesculus) san en plaantenskööl uun det famile faan a Echt Siapenbuumer (Sapindaceae). Diar hiar wel twaalew slacher tu, diar üüb a nuurdelk eerdheleft waaks. Jo like Echt Kastanjin (Iidjkastanjin) (Castanea sativa), san diar ööders oober ei alt nai mä.
Klasbel/öö
Klasbel (sjiisk: Klixbüll) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.
Geografii
Di Green Küstwai (B5) gungt troch't gemeen.
1502
1502 wiar det naist juar faan det 16. juarhunert.
Chojniki (Distrikt)
De Chojniki Distrikt (üüb Witjrüs: Хойніцкі раён Chojnicki rajon, üüb Rüs: Хойникский район Chojnikskij rajon) as een faan a distrikten uun det Homelj Prowins faan Witjruslun. Det hee 22.412 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Chojniki.
Siaruusoortagen
Nymphaeales san a Siaruusoortagen an en order faan bloosenplaanten mä trii familin.
Kuuch
thumb|Waasterkuuch uun [[Dithmarschen.]]
En kuuch as en stak maasklun, diar mä diker jin't auerspeelen seekert wurden as. Uun Uastfresklun sait am diar grooden tu an uun Waastfresklun polder.
Kuuger uun Nuurdfresklun
A Adenbüller Kuuch Adolfskuuch Augustenkuuch
B Beltringhiirder Kuuchh Blumenkuuch Bottschlotter Kuuch
D Dagebüller Kuuch Desmerciereskuuch Dreilandenkuuch
E Elisabeth-Sophien-Kuuch (*)
F Fahretofter Waasterkuuch Friedrich-Wilhelm-Lübke-Kuuch (*)
H Haatstinger Määrsch (*) (Kuuch) Hattstedter Nei Kuuch Hauke-Haien-Kuuch Herrenkuuch
Buumfalk
At Buumfalk, buumfalke (Falco subbuteo) hiart tu at fögelfamile faan a Falken (Falconidae).
Kuuch
Kuuger uun Nuurdfresklun
J Juliane-Marien-Kuuch
Zwischen Eider und Wiedau
Zwischen Eider und Wiedau (ZEW) as en periodikum faan a Nuurdfresk Ferian (Nordfriesischer Verein) an a Heimatbund Landschaft Eiderstedt.
Beskriiwang
ZEW as en juarskalender an komt iansis uun't juar ütj. Diar stun staken uun an berachter auer't regiuun. En swaarponkt leit üüb histoorisk teemos.
Kuuch
Kuuger uun Nuurdfresklun
K Katinger Waas Kleiseerkuuch
L Louisenkuuch
Alindao (Steed)
Alindao as en steed uun de aafrikoons stoot det Madelaafrikoons Republiik. Det leit uun det Basse-Kotto Prefektüür. Det hee 14.401 lidj (2003).
Kuuch
Kuuger uun Nuurdfresklun
M Maasbüller Herrenkuuch
N Nuurderfriedrichskuuch Nuurderheverkuuch Nössekuuch
O Osewoldter Kuuch
P Pohnshalligkuuch
R Reußenkuuch Reußenkuuger (*) Rickelsbüller Kuuch
T Tümlauer Kuuch (*)
W Waygaarder Kuuch
(*) = Nööm faan en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun
Uummannaq (Distrikt)
De Uummannaq Distrikt as sant 2009 en distrikt uun a waast faan Greenlun. Sant 1. Janewoore 2018 as a distrikt dial faan de Avannaata Komuun. At hoodsteed as Uummannaq.
Histoore
Faan 18. Nofember 1950 ap tu 2009 wiar de Uummannaq Distrikt en gemeend faan de Waastgreenlun Amt. Faan 2009 ap tu 2018 wiar a distrikt dial faan de Qaasuitsup Komuun.
Geografii
A distrikt hee aacht siidlungen:
Diar wiar fjauer öler siidlungen, wat nü ferleet san:
Autonoom Gemianskap Baskenlun
At Baskenlun (baskisk Euskal Herria of Euskadi, spoonsk País Vasco as ian faan 17 autonoom gemianskapen uun Spoonien an leit bi't Biskaia. Kulturel hiart uk en dial faan Frankrik tu't Baskenlun.
Grat stääden
(Iinwenertaalen faan 2011):
T (buksteew)
T of t (ütjspreegen: tee) as di twuntagst buksteew faan't latiinsk alfabeet an en konsonant.
Kurn (muardüüdag)
Wat menst dü?
Låålönj/öö
Låålönj (sjiisk: Ladelund) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.
Eksponentiel waaksen
Wan en wäärs ham auer en fäästen tidjrüm am en fäästen prosentdial feranert, do feranert hi ham eksponentiel.
Eksponentiel waaksen ment, dat di wäärs leewen grater woort. Eksponentiel ufnemen (= negatiif waaksen) ment, dat di wäärs leewen letjer woort.
Wan en wäärs auer en wasen tidjrüm dobelt so grat woort, do het di tidjrüm generatsioonstidj. Wan di wäärs auer en wasen tidjrüm bluas noch hualew so grat as, do het didiar tidjrüm hualewwäärstidj.
Sinsen
Din beenk dää di för 1000 EUR spaarjil 3% sinsen, do heest dü efter
Bakteerien
Kolibakteerien üs EHEC haa en generatsioonstdj faan amanbi 20 minüüten. Det ment, ütj ian bakteerium wurd efter
Raadionukliiden
Raadionukliiden üs Sürstoof-15 haa en hualewwäärstidj faan 2 minüüten. Det ment, ütj 100 g wurd efter
1. juardüüsen f.Kr.
Det '''1. juardüüsen f.Kr.''' begand mä't juar 1000 f.Kr. an hääl mä't juar 1 f.Kr. ap. En juar 0 jaft at ei.
Stiantidj
Uun't stiantidj begand det histoore faan a minsken. Hör kääntiaken as di brük faan stian üs werktjüch. Hat begand för sowat 2,6 miljuun juaren uun Afrikoo.
1503
1503 wiar det traad juar faan det 16. juarhunert.
Stiantidj
Uun't juar 1836 hää Christian Jürgensen Thomsen det Trii-periooden-süsteem (rochts) iinfeerd, an hi hää det minskenhistoore iindiald uun stiantidj, bronsetidj an iisentidj. Det ääder bronsetidj begand uun Madeleuroopa am 2200 f.Kr..
Det stiantidj woort iindiald uun en ualstiantidj, madelstiantidj an jongstiantidj. Det ualstiantidj (Paläolithikum) salew woort weder iindiald uun en ääler, madel an jonger kirew (Ual-, Madel- an Jongpaläolithikum). Uun enkelt regiuunen woort di auergung faan stiantidj tu bronsetidj üs kööberstiantidj betiakent.
Uasterrik-Ungarn
Det Uasterriks-Ungarisk Monarchii, ungarisk Osztrák-Magyar Monarchia, kurt Uasterrik-Ungarn, informell uk k. u. k. dopelmonarchii neemd, wiar en reaalunioon uun det letst faase faan det rik faan dön Habsburgern uun Madel- an Süüduasteuroopa för’t tidj twesken 1867 an 1918. Hat bestään efter’t ambau faan’t Keiserdoom Uasterrik tu a stootenferbant üüb a grünj faan de uasterriks-ungarisk ütjlik faan 8. Jüüni 1867 ap tu 31. Oktuuber 1918.
1504
1504 wiar det fjuard juar faan det 16. juarhunert.
Wiirus-Skööl 5
Taxonavigation
Hoodkategorii: Wiiren Skööl 5 Ordo: Mononegavirales
Ordo: Unassigned
Nööm
Baltimore klasifikatjuun: Skööl 5: ssRNA(-), 1971
Akronüüm: Single-stranded RNA viruses whose genome is complementary in base sequence to the mRNA: ssRNA(-)
Glaagen
Glaagen, Selagglag,  Siaglaas, genauer Skiremglaagen (Scyphozoa) san en klas faan diarten an hiar tu a stam faan a Näädeldiarten (Cnidaria). Diar jaft at amanbi 130 slacher faan. Jo diarten haa en graten skirem an letj polüüpen.
Glaagen läät jo mä a struum ambi driiw, diaram wurd jo - likes, dat's so grat san - mä tu at plankton tääld.
Struat faan Gibraltaar
At Struat faan Gibraltaar as en smääl sia tesken Spoonien an Marokko. Hat ferbanjt a Atlantik uun't waasten mä't Madlunsia uun't uasten. Üüb a nuurder ääg lei di spoonsk huuwen Tarifa an Gibraltaar, üüb a süüder ääg leit det spoonsk stääd Ceuta. Det smäälst steed as 14 km briad, an det flaakst steed as 300 m jip.
Diar lääpt en stüdagen struum efter uast, auer at Madlunsia 1,40 m liager as üs a Atlantik.
Blä Glaag
Blä Glaagen (Aurelia aurita) hiar tu a Glaagen (Scyphozoa). Jo kem föör tesken 70° Nuurd an 55° Süüd. Uk bi a Nuurdsiaküst an uun grat dialen faan a Uastsia lewe jo.
Glüper
En Glüper (of Trooldob) (Lepisma saccharina) as en slach faan insekten, diar nian laacht mei. Hi mei hal soker. Sodenang komt'er uk bi di latiinsk nööm.
Copargo (Steed)
Copargo as en steed uun de aafrikoons stoot Beniin. Det leit uun det Donga Department. Det hee 28.605 lidj (2013). Det as at hoodsteed faan det Copargo Komuun.
Leeksguurd/öö
Leeksguurd (sjiisk: Lexgaard, däänsk: Læksgårde) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.
Bytča
Bytča as en stää önj e Regjoon Žilina önj jü Slowakäi. E stää läit önjt weesten foon e regjoon. Deer booge 11.414 manschne (2021). Dåt gebiit foon Bytča as 43,17 km². Jü inboogertächte as 269 manschne pro km². Jü pustliidjtål as 014 01, di forwoolnumer as 421-41 än dåt kfz-kåntiiken as BY.
Generatsioonstidj
At generatsioonstidj as en tidjrüm, huar en wäärs (miast en taal faan labenen) eksponentiel wääkst an dobelt so grat woort.
Bakteerien
Bi bakteerien koon det generatsioonstidj linger of kurter wees. Det hinget faan flook faktooren üs t.b. temperatuur an focht uf. Uun det tabel stun tidjen för't best mögelk waaksen.
<div style="clear:both;" /div>
Minsken
A minsken üüb a eerd haa en generatsioonstidj faan amanbi 60 juar. Det ment, efter 60 juar jaft at amanbi dobelt so föl minsken üs tuföören.
<div style="clear:both;" /div>
1506
1506 wiar det seekst juar faan det 16. juarhunert.
Djakotomey (Steed)
Djakotomey as en steed uun de aafrikoons stoot Beniin. Det leit uun det Couffo Department. Det hee 19.498 lidj (2013).
Djidja (Steed)
Djidja as en steed uun de aafrikoons stoot Beniin. Det leit uun det Zou Department. Det hee 23.781 lidj (2013). Det as at hoodsteed faan det Djidja Komuun.
Maask
Wat menst dü?
Ranunculales
Ranunculales san en order faan bloosenplaanten mä sööwen familin.
Snöfelstiiner ön Wyk üp Föör
Di List fan di Snöfelstiiner ön Wyk üp Föör weeget di Snöfelstiiner, diar eeđer di Taachten fan di Könstler Gunter Demnig ön Wyk üp Föör forlair uuren sen. Aur di Snöfelstiiner skel om di Mensken taacht uur, dānen bi di Nationalsozialismus jaaget, meshanelt en ombraacht uuren sen.
Meder
A Meder (Tipula paludosa) as en insekt an woort a magen tureegent.
1507
1507 wiar det sööwenst juar faan det 16. juarhunert.
1508
1508 wiar det aachst juar faan det 16. juarhunert.
Tschatschersk (Distrikt)
De Tschatschersk Distrikt (üüb Witjrüs: Чачэрскі раён Čačerski rajon, üüb Rüs: Чечерский район Čečerskij rajon) as een faan a distrikten uun det Homelj Prowins faan Witjruslun. Det hee 15.790 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Tschatschersk.
Monteneegro
Monteneegro ( [], albaansk Mali i Zi) as en lun bi a Aadria uun Süüduasteuroopa. Trinjam lei Kroaatien, Bosnien an Herzegowina, Serbien, Kosovo an Albaanien.
Monteneegro hää 90 juar tu Jugoslawien hiard an as sant a 3. Jüüne 2006 weder suwereen.
Neukirchen
Wat menst dü?
Poales
Poales san en grat kategorii faan bloosenplaanten. Fölen faan det famile swetgäärs haa en grat bedüüdang för a büürerei.
Gäärs
Üs gäärs wurd plaanten uun jodiar 4 familin betiakent:
Elektrisk Stroom-Starkhair
Di elektrisk Stroomstarkhair of iinfach di Stroom sair sa fuul üs dit, hurfuul elektrisk Leer ön hok Tir stjüürt uur. Di Stroom uur üs Ampere (A) meten en notiaret. Dat Formelteeken "I" kumt fan "Intensiteet".
Bisteming
Elektrisk struum hää en struummäächt faan 1 A, wan uun 1 Sekund 6,24150948 ·1018 elementaar Leer (dit es sa fuul üs 1 Coulomb) döör en Wiir stjüürt uur.
Wan di Leer {Q}~ ön en Tir {t}~ konstant es, da uur di Stroomstarkhair {I}~ sa bireeknet:
3. juardüüsen
Det '''3. juardüüsen''' begand mä't juar 2001 an skal mä't juar 3000 aphual.
2. juardüüsen
Det '''2. juardüüsen''' begand mä't juar 1001 an hääl mä't juar 2000 ap.
Halagfresk
Halagfresk (Halifreesk) as det nuurdfresk spriakwiis faan A Halgen (10). 1972 wurd det noch faan amanbi 40 minsken snaaket. Spriakhistoorisk sen hiart Halagfresk tu't Fäästäägsfresk an as nai mä't Gooshiirder. Hat as faan't Strunfresk auerblewen.
Bulgaarien/mo
Stääse
Da tiin grutste stääse önjt lönj san:
Halagfresk
Artiikeln
Bestimt Artiikeln:
Nei bidracher üüb halagfresk
<DynamicPageList> category            = Halifreesk Artiikel notcategory         = Wikipedia:Stomp namespace           = 0 count               = 5 ordermethod         = created order               = descending addfirstcategorydate = </DynamicPageList>
Bulgaarien/mo
Politiik
Bulgaarien as lasmoot foon e Feriind Nasjoone, än sunt di 29de önj e Uursmoune 2004 foon di NATO.
2. juardüüsen f.Kr.
Det '''2. juardüüsen f.Kr.''' begand mä't juar 2000 f.Kr. an hääl mä't juar 1001 f.Kr. ap.
Bulgaarien/mo
Politiik
Dåt as sunt 2007 lasmoot foon jü Europäisch Unjoon.
2. juardüüsen f.Kr.
A minsken began, iisen tu ferwerkin. Eegentelk wiar't bronse, auer diar noch flook ööder metalen bi wiar. Rian iisen as iarst leeder maaget wurden (Bronsetidj, Iisentidj).
ISO 3166-2:AW
Seit der Aktualisierung 2011 gilt für Aruba parallel der Code  in ISO 3166-2:NL für die Niederlande.
1509
1509 wiar det njüügenst juar faan det 16. juarhunert.
Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
Ünbekäänd dootem
Haligfriisk
Haligfriisk ( uk Halifriisk) es di nuurđfriisk Spreekwiis fan di Haligen (10). 1972 waar dit jit fan ombi 40 Mensken snaket. Spraakhistoorisk sen jert Haligfriisk tö't Fastlönsfriisk, en dit es nai bi Gooshiarter. Haligfriisk es fan Strönfriisk aurblewen.
Friisk Spraakfamiilien
Hat jeft tau Spraakfamiilien ön Nuurdfriislön, di Spraaken fan't Fastlön en di Spraaken fan di Ailönen Söl, Föör, Aamrem en Heliglön.
1510
1510 wiar det tjiinst juar faan det 16. juarhunert.
Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
Ünbekäänd dootem
Şalom
Şalom (Hebreews: שָׁלוֹם, Nuurdfresk: Frees) as en bleed uun Istanbul, Türkei.
Böökinghiird
Jü Böökinghiird as en loonschap än en üülj hiird önj Nordfraschlönj.
Christian I. (Denemark)
Christian I. (* 1426; † 21. Mei 1481 uun Kopenhuuwen Sloot, Kopenhuuwen) wiar graaf faan Oldenborig an Delmenhorst faan 14. Febrewoore 1440, köning faan Denemark faan 1. September 1448 an Noorweegen faan 13. Mei 1450 ap tu san duas. Hi wiar uk köning faan Sweeden faan 23. Jüüne 1457 ap tu 23. Jüüne 1464. Hi wiar uk hertooch faan Sleeswich an graaf faan Holstian-Rendsburg (faan 1474 hertoch faan Holstian) faan 5. Marts 1460 ap tu san duas. Hi wiar de iarst köning faan’t Hüs faan Oldenborig.
Sin letjen wiar Oluf (1450-1451), Knud (1451-1455), Hans I. (1455-1513), Margaret (1456-1486) an Frederik I. (1471-1533).
Aedes aegypti
Aedes aegypti (of uk Stegomyia aegypti) as en steegmag faan det famile Culicidae an lewet uun a troopen.
Hat suragt för't auerdreegen faan wiiren. Jodiar wiiren kön swaar kraankhaiden ütjliase, soken üs güülfiiber, denguefiiber of zikafiiber.
Sodenang hää detdiar mag uk flook nöömer füngen: güülfiibermag, denguemag, egyptisk tiigermag an öödern.
Knekern
A Knekern (Elateridae) san en famile faan Kraaben (Insekten) mä amanbi 7.000 slacher. Jo kön troch a loft spring, wan jo ans üüb a rag lei, auer jo gans fiks mä't hood turagsjit kön. Det koon am sogoor hiar, det "knekt".
Onerfamilin
Agrypninae – Campyloxeninae – Cardiophorinae – Cebrioninae – Dendrometrinae – Elaterinae – Eudicronychinae – Hemiopinae – Lissominae – Morostomatinae – Negastriinae – Oestodinae – Oxynopterinae – Parablacinae – Physodactylinae – Pityobiinae – Plastocerinae – †Protagrypninae – Semiotinae – Sinopyrophorinae – Subprotelaterinae – Tetralobinae – Thylacosterninae
Naischöspel/öö
Naischöspel (sjiisk: Neukirchen, däänsk: Nykirke, plaatsjiisk: Niekarken) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun. Uk Seebel, huar Emil Nolde lewet an moolet hää, hiart tu det gemeen.
Füsikaalisk chemii
Füsikaalisk chemii as ian faan trii ufdialangen faan't wedenskap faan a chemii. Jo ööder tau het orgaanisk chemii an anorgaanisk chemii. Di nööm sait at al, dat diar en auergung tu't füsiik as.
Beskriiwang
At füsikaalisk chemii onersjükt eegenskapen faan materioolen an hör feranrangen, an beskraft jodiar eegenskapen mä matemaatisk formeln.
Ruusenoortagen
Ruus(en)oortagen (Rosales) san en order faan bloosenplaanten mä njüügen familin. Flook slacher waaks üs buumer.
1511
1511 wiar det elwenst juar faan det 16. juarhunert.
Öömrang spriak
Öömrang as det nuurdfresk spriakwiis faan't eilun Oomram (2b). Hat liket fering faan't naibereilun Fer (2a) auer a miaten. Öömrang woort faan amanbi 600 minsken üüb't lun snaaket, diartu kem noch aal högen, diar huarööders wene. Daalang snaake a Öömrangen uk huuchsjiisk, det wiar bit uun a 1930er juaren noch ööders. Daalang komert a Öömrang Ferian ham diaram, at öömrang spriak an kultüür tu pleegin.
Skriiwwiis
At Öömrang woort daalang efter a 'Alkersumer Protokolle' faan 1971 skrewen. Ööders üs uun't huuchsjiisk wurd so üs uun't ingelsk bluas nöömer an a began faan en sats grat skrewen. Kurt tuuner skraft am mä ään wokool an lung tuuner mä tau. Dobelt konsonanten üs uun't huuchsjiisk jaft at ei.
Wokoolen
Uun betuunet steeden jaft at:
Uun ünbetuunet steeden jaft at:
Persöönelk Pronoomen
tau slacher: subjekt- an objektslach
Posesiifpronoomen
maskuliin - feminiin -- plural (substantiwiaret)
Adjektiiwen
kem miast uun a grünjfurem föör, mä ian ütjnoom: tesken en an en maanelk hoodwurd woort en -en bihinget: grat - en graten maan
Wurdenrikdum
Bispalen för ferbinjangen tu ööder spriaken:
Wurden saner ferbinjangen tu ööder spriaken:
Neimuudis wurden wurd miast ütj at huuchsjiisk auernimen - of nei ferbünjen
Nei bidracher üüb öömrang
<DynamicPageList> category            = Öömrang Artiikel notcategory         = Wikipedia:Stomp namespace           = 0 count               = 5 ordermethod         = created order               = descending addfirstcategorydate = </DynamicPageList>
U (buksteew)
U of u as di ianantwuntagst buksteew faan't latiinsk alfabeet an en wokaal.
Began
Det U wiar leewen nai mä't V an uk mä't W, man uk mä't Y an mä't F.
Ü ü
Det Ü of ü as uk en buksteew faan't latiinsk alfabeet. Hi as iarst UE skrewen wurden, leeder üs U mä en letj E diarauer: Uͤ of uͤ. Daalang skriiw wi ham üs en U mä tau ponkter diarüüb.
André-Marie Ampère
André-Marie Ampère (* 20. Januwaari 1775 ön Lyon, Frankrik; † 10. Juuni 1836 ön Marseille) wiar en franzk Füüsiker en Mathemātiker.
Nobelpris
Di Nobelpris [] as en ütjtiaknang, diar sant 1901 ferden woort, an faan di sweedsk ütjfinjer an onernemer Alfred Nobel (1833–1896) stiftet wurden as. Hi hää uun sin testament fäästlaanj, dat mä sin arewdial en stiftang grünjlaanj woort, an a sinsen skel wedenskapslidj tu guud kem.
André-Marie Ampère
Di Stroomstarkhair Ampere heer höör Noom eeđer höm fingen.
Nobelpris
Wedenskapen
Det jil as föörsen för bedüüden wedenskapslidj of persöönelkhaiden uun jo feeg:
André-Marie Ampère
Iaringen
Tö Iaren fan Ampère es dat Maat fuar di elektrisk Stroom ön't SI-Maatensüsteem „Ampere“ (Teeken A) nēmt uuren.
Nobelpris
Wedenskapen
Sant 1968 jaft at uk noch en "Nobelpris" för Wiartskap. Hi komt oober faan't Sweedsk Riksbeenk.
André-Marie Ampère
Iaringen
Ampère sin Noom es ön di Eiffeltorn önslain uuren.
Sent 1935 drait en Barig üp di Muun di Noom "Mons Ampère".
Flugplaats Söl
Flugplaats Söl
Di Flugplaats (Bechning me Kontroltorn) fan Söl liit temelk ön di Meren fan't Ailön: Waien fan Tērpsmeren hentö di Flugplaats: Di Startbaanen gung uasterfuar bit hentö 300 m fuar di Weesterkanten fan Kairem en Munkmēsk, sa üs bit hentö 300 m fuar di Uasterkant fan Woningstair.
Sent 2008 jeft et en direkti Fliiger hentö di Fering Flugplaats. Diarfuar es en ual Propelermaskiin önerwai.
Forkiir en Gurtemhair
Di miist Fliigers, wat fan Berlin kum, flö fan Süđuasten direkt aur Muasem-Wal, Ārichsem en Kairem iin en düüsi tö Nuurđweesten aur Woningstair weđer of. Propelermaskiinen flö uk aaftinoch aur Munkmēsk luas en flö da aur di Heef fan Kairem, Ārichsem en Muasem, dat di aur di Baan langs kum.
Dit miist Lön, hur niin Fliigers langs kum, es forbecht of staant öner Natuurschuts. Diaraur uur nü uk ön Muasem, List en Hörnem muar omreten en nii becht. Ön Hörnem (Hotels, Hapimag, Haawen) en senerk ön List (Hotels, Haawen, MUEZ, Föri) sen masi Autos önerwai, sa dat et diar üđer Gurtemhairen jeft. Dit miist fan Muasem liit twesken di (gurtem) Autotoch nuurđern en di Flöwai süđern, en di Autoforkiir kumt fuar't miist miarnem en injem (Pendlers), sa dat et jit rocht litjem fan of kumt. Wat ön Muasem nuurđern fan di Baan liit, es gans fain üt, diar nemt di Winj dit miist fan di Gurtemhairen, en diar kum uk ek fuul Wainer langs. Di Propelermaskiinen kum diar man dach langs. Di dailk Lönskep fan Wal en Uasterjen es nü ek muar gans sa interesant fuar di Lönsforkoopers, aurdat em diar rocht ön di Iars knepen es, wan di Fliigers kum. Di Startbaanen gung aur di gurtest Drinkweeterlinsi fan Söl.
Histoori
Di Flugplaats es 1918 becht en ön di twuntiger Jaaren ütbecht uuren. Ön di dörtiger Jaaren uur dit miist diarfan fan di Weermacht aurnemen en förter ütbecht. Bit hentö't Jen fan't twuntigst Jaarhönert es di gurtist Diil militiarisk nütet uuren. Bi di ual "Zivil"- Flugplaats sen bluat hok "Tuntenbombers" fan Berlin önkemen. Langsen sen diar fuul Priwaatmaskiinen henflöen, en diarfuar jeft et al fan di sokstiger Jaaren en ekstra Flugwerft.
Kapatsiteet en Foraneringen sent ombi 1990
Wan di Bundesweer wechgair (Ön Trapen fan 1992 bit 2005), uur't Tir fuar en Wanel fan di Wiartskep. Masi Lir, wat bi di "Marinefliegerlehrgruppe" of bi di "Bund" ön List en Hörnem aarbert hee, skul nü üđer Aarber finj, en di Gimiinden skul töse, dat da jit Stjüüren iin ön di Kas kām, wan dit Jil fan di Bundesweeraarberern ek muar kām. Da bislüt ja, di Turismus förter üttöbech, en sa es di Flugplaats, wat wü deling keen, ön di niigentiger Jaaren gurter maaket uuren.
Rocht gau (ombi aacht Jaaren) achter des heer em morken, dat diar lung ek inoch Jil iinkām en önerhual di diar Önlaag. Sa uur masi diarfuar dönen, dat diar muar Fliigers henflö. Sent di Bigening fan't 21. Jaarhönert skel di Sölring tö muar en muar Krach fan di gurt Fliigers uunet uur, aurdit haa't masi Strir jefen. Des Stemen sen man me di Tir uk litjemer uuren. Ön 2009 sen 3,6 mool sa fuul Lir (176.000) me'n Fliiger tö Söl kemen en weđer wech üs 2004 (48.000). Em heer sair, dat di Infrastruktuur fan di Flugplaats ek muar üs 180.000 Flögasten ön't Jaar skafi ken. Em heer man ön di soowentiger Jaaren uk sair, dat dit Ailön ek muar üs 100.000 Gasten üp Slach forkrafti ken. Diarfan sen nü (2010) bi bit hentö aur 200.000 Gasten uuren, en nemen gair uk bluat jen Trap töbeek. Hat sjocht uk üt, en wan em diar uunet, jert höm dit uk sa ön, üs wan di Priwaatmaskiinen langsen muar uur en muar Maskiinen me Düüsenöndreft kum. Ön di Süđweesterhuk fan't Flugplaatsareaal sen Giwerbibechningen henkemen. Diar sen man masi Firmen fan't Fastlön of Sölring Firmen, hur fuul Aarberers fan't Fastlön sen, önerkemen, wat jaar Stjüüren itüüs bitaali. Sa bleft diar noch ek olterfuul fuar di Gimiindi fan aur. Hat kür uk gur wiis, dat di Krais en dit Lön mal interisiaret sen, dat alis sa förter gair.
Di Flugplaats skel nü (Mai 2011) weđer gurter maaket uur, aurdat ön't Jaar 2010 al 210.000 Mensken me di Fliigers kemen en gingen sen. Di Bechningen fan't Militeer skel renaturiaret uur of fuar di Algimiinhair nütit uur. Sa staant et noch ön di Kontrakt, öner wat di Gimiindi dit Lön fan di BIMA fingen haa. Wan üđers, da skel di Gimiindi muar Jil diarfuar bitaali. Hat sjocht nü üt, üs wan di Gimiinden di iinfachst Wai sjuk, wat noch ek di es, hur em di interesiaret Foriiningen fraagi skel. Hat skiinjt uk, üs wan et ek inoch Stemen jeft, wat diar wat tö sii wel.
Nepaal
Nepaal, amtelk Demokraatisk Republiik faan Nepaal (üüb Nepaals: नेपाल Nepāl an संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक नेपाल Saṃghīya Loktāntrik Gaṇatantrātmak Nepāl) as en banenstoot uun Süüdaasien. Uun a nuurd lei Schiina an uun a uast, süüd an waast lei Inje. At hoodsteed as Kathmandu. At lun hee 26,494,504 lidj.
Indialing faan Ferwalting
Sant 2015 hee Nepaal sööwen prowinsen.
Histoore
Tuföören wiar Nepaal en köningrik. En republiik wurd 28. Mei 2008 ütjrepen. Ram Baran Yadav wurd 23. Jüüle 2008 üüs iarst president faan’t republiik iinsweerd. Ham fuliget uun Oktuuber 2015 Bidhya Devi Bhandari üüs iarst presidentin faan Nepaal.
Hoodsidj-fering-ual
Kategoriin jaft at uun't Nordfriisk Wikipedia.
Hü skal Dan nei artiikel het?
Öler Wikimedia Projekten
Kalendermoune
Fering En kalendermuun as en ianhaid faan tidj an en dial faan en juar.
Mooring En kalendermoune as en inhäid foon tid än en diilj foon en iir.
Haliifreesk En kaländermööne is en ianhait foon tid än en dial foon en iir.
Noome
Fering : A muuner an juarstidjen uun't juar het: Halunder : De Muunten en Djoarstid’n uun ’t Djooar hit: Haliifreesk : E mööne än iirstide öön't iir hiate: Mooring : Da moune än iirstide önjt iir hiitje: Öömrang : A muuner an juarstidjen uun't juar het: Söl'ring : Di Muunen en Jaarestiren ön't Jaar jit:
Taiwan (Republiik)
Det Sjineesk Republiik Taiwan woort uk Republiik Sjiina üüb Taiwan (ROC) näämd an as en lun uun Uastaasien. Di gratst dial maaget det eilun Taiwan ütj, man diar hiar uk noch en hiale rä letjer eilunen tu. Diar lewe amanbi 23,3 miljuun minsken.
Histoore
Efter at rewolutsioon faan 1911 ging det Qing-Dünastii oner, an a 1. Janewoore 1912 wurd det Republiik Sjiina ütjrepen. Hör iarst president wiar Sun Yat-sen, man hi küd sin määcht ei hual, an so wooks diar regiunaal määchten ap, diar ööder föörstelangen hed.
At Republiik Sjiina of uk Natsionaalsjiina wurd muar of maner apliaset, hat küd ham bluas noch üüb det eilun Taiwan hual. At Fulksrepubliik Sjiina sjocht Taiwan üs dial faan't Fulksrepubliik uun, man Taiwan sjocht ham salew üs suwereenen stoot. Didiar konflikt as bit daalang noch ei apliaset.
Poetry Slam
En Poetry Slam es en Wetstrir fan Techters en Skriiwers. Des skel di Teksti salev skrewen haa, en ja skel dit iin ön en bistemet Tir fuarlees. Di Töharkers sii leeterhen, hoken ja fuar di Beest hual.
Poetry Slams jeft et sent di Meren fan di tachentiger Jaaren, diar es ön Chicago jen üp di Taacht kemen en maaki sawat. Ön di niigentiger Jaaren es dit uk hentö Dütsklön kemen, en aliin ön 2009 heer dit bluat ön Dütsklön aur hönert forskelig Plaatsen jefen, hur Poetry Slams maakit uur.
Naam
Poetry Slam es töhopset fan di engelsk Uurter poetry (Techting) en slam (Sa fuul üs slaii, om di Uuren haui).
Ön di Sport sair em ük "slam" fuar "rocht gur raaket" of fuar en wichtig Turniir (Sa üs Grand Slam).
Dat Uurt uur üp Straatenengelsk uk fuar "hart Kritik", en ön Ameerika uur dit uk diarfuar sair, wan em jen "platmaaket" haa.
Iin ön dat Uurterbok "Black American English" fent em sent 1994 uk di Forklaaring: „competitive performance“.
Frederik I. (Denemark)
Frederik I. (* 7. Oktuuber 1471 uun Haderslevhus, Haderslev; † 10. April 1533 uun Gottorp Sloot, Gottorp) wiar faan 1490 hertoog faan Sleeswich an Holstian an köning faan Denemark faan 13. April 1523 ap tu san duas. Hi wurd köning efter’t ufsaating faan san bruler köning Christian II.. Hi wiar de fjuard köning faan’t Hüs faan Oldenborig. Hi wiar dring faan köning Christian I. an Dorothea faan Brandenborig. Hi wurd uun Sleeswich Doomsark begreewen.
Poetry Slam
Naam
Di Naam skel kemen wiis, aurdat Marc Kelly Smith (Nēmt hömsalev "Slamdaddy"), di Jerst, wat höm sawat üttaacht heer, olter aaft fan Reporters fraagit uur, hurdeling dit nü jit, wat hi en sin Frinjer diar maaki.
Frederik I. (Denemark)
Leewent
Frederik wiar 7. Oktuuber 1471 uun a sloot Haderslevhus uun’t steed Haderslev bäären, wat dial faan’t Hertoochdoom Sleeswich wiar. Hi wiar de fjuard dring faan Köning Christian I. faan Denemark, Noorweegen an Sweeden an sin wüf Dorothea faan Brandenborig, diar det jongst foomen faan Markgraaf Johann faan Brandenborig wiar. Frederik freid 10. April 1502 Anna faan Brandenborig, diar foomen faan Johann Cicero, Kuurfüürst faan Brandenborig an Margarete faan Saksen wiar. Jo hed tau letjen: Christian III. (1503-1559), diar lääder köning wiar an Dorothea faan Denemark (1504-1547), diar lääder Albrecht, hertooch faan Preussen, freid. Anna faan Brandenborig stoorew 5. Mei 1514 uun’t ääler faan seeks-an-twuntig. Fjauer juar lääder freid hi 9. Oktuuber 1518 Sophie faan Pommern, diar foomen faan Bogislaw, hertooch faan Pommern wiar. Jo hed seeks letjen.
Poetry Slam
Naam
Boris Preckwitz heer en Bok skrewen, wat Spoken Word & Poetry Slam jit, en diarbenen jeft et en Forskel twesken
Poetry Slam üs en literaarisch Fuarstelingsaart,
Slam üs en literaarisch Meening en Slam Poetry en
Slam Poetry üs Literatuur, wat en Puublikum fuarlesen of fuardrain uur.
Subatlantikum
At Subatlantikum as at jongst kliimakirew faan't Holozän.
Poetry Slam
Hurom en Wetstrir?
Hat jeft uk en Iipen Mikro en en Iipen Büüni, en em ken en tekst uk jit gans normaal fuarlees.
Bi en Poetry Slam haa di Autooren en Wetstrir.
Des skel diartö nöörigin, dat di Lir beeter henharki, aurdat ja ön't Jen fan di Fuarsteling sii skel, hoken di Beest es.
Di Autooren skel diarfan uk mefing, hur di Töhiirers reagiari en hur'ling jam dat Fuarleesin gifalt. Hat skel uk help, dat di Autooren uk förterhen Lest haa en skriif en drai dit fuar.
Me Poetry Slams skel uk wat fuar dat Interesi ön di Aarber fan di Skriiwers dönen uur.
Bälgien
Bälgien, åmtlik et Kiningrik Bälgien, as en lönj önjt weesten foon Euroopa. Et lönj wårt önjt norden foon da Neederlönje, önjt ååsten foon Tjüschlönj, önjt söödååsten foon Luksemborj, önjt sööden foon Frånkrik än önjt weesten foon e Kanool begränsed. Deer booge 11.521.238 mansche (önjfång 2021). E hoodstää foont lönj as Brussel.
Poetry Slam
Hurom en Wetstrir?
"Slamdaddy" Marc Kelly Smith heer si Aart fan di Fuarstelingen sa biskrewen :
Bälgien
Indiiling foon Ferwålting
Bälgien heet tiin prowinse:
Swadesh list nuurdfresk
Det as at Swadesh-list för't nuurdfresk. Detheer standardisiaret list feert 100 (kurt list) an 207 (lung list) wurden ap, am a spriaken üüb a eerd tu fergliken an onersjüüken. Sok listen jaft at uuntesken faan a miast spriaken.
Poetry Slam
Hurom en Wetstrir?
Poetry slam is the competitive art of performance poetry. Established in the mid-80s as a means to heighten public interest in poetry readings, slam has evolved into an international art form emphasizing audience involvement and poetic excellence.
Swadesh list nuurdfresk
Di Swadesh-List jit eeđer Morris Swadesh, wat höm dit üttaacht heer. Des es di Swadesh-List fuar di Nuurđfriisk Spreekwiisen. Diabenen staan 100 (Kuurt List) en 207 (Lung List) Uurter, dat em di Forskel biluki ken. Swadesh-Listen jeft et fuar di miist Spraaken üp Warel.
Poetry Slam
Hurom en Wetstrir?
Sölring
Swadesh list nuurdfresk
Deät es de Swadesh-Les fer 't Noortfriisk. Hiir stun 100 (kürt les) en 207 (loang les) woorten, om de ferskeed’n spreeken tu ferglikken en tu önnerseeken. Fer de measte spreeken iip de welt is soo ’n les moaket.
Poetry Slam
Hurom en Wetstrir?
Poetry Slam es en Wetstrir fan Büünentechters, wat ön di Meren fan di tachentigerJaaren üttaacht uuren es, dat di Lir weđer muar Lest haa en harki diareeđer. Öntwesken Poetry Slam en Konstaart uuren, wat diarfuar bikeent es, dat Techters en Töharkers interagiari en dat et diar Techtingskonst fan hoogst Niwoo önbeeren uur.
<!--
Publikumsabstimmung
Während die Juryabstimmung konventionelle Wettbewerbsjurys parodiert, soll der Gewinner bei einer Publikumsabstimmung, wie sie im deutschsprachigen Raum teilweise durchgeführt wird, gewissermaßen demokratisch legitimiert werden. Deshalb haben sich alternative Bewertungssysteme entwickelt, an denen das gesamte Publikum beteiligt wird: Die Zuschauer geben ihre Bewertung mittels Lautstärke und/oder Ausdauer des Applauses oder in Form von Stimmzetteln ab. Je nach Einfallsreichtum der Veranstalter können andere Mittel zur Siegerfindung eingesetzt werden: So werden Rosen in die Höhe gehalten, Dichtungsringe über Besenstiele geschoben, Pfennige in beschriftete Gläser geworfen oder Wäscheklammern am Körper des favorisierten Poeten befestigt. Dass das Publikum nicht frei von Vorannahmen abstimmt, beklagt US-Slammer Joe Pettus:
-->
Histoorii ön Sleeswig-Holstiin
Aur di Histoori fan di Poetry Slams jeft et ön di Sir fan "Assemble Art" wat tö lees:
Di jerst Fuarstelingsreegen ön Sleeswig-Holstiin wiar ön Kiel, en di sen ön 1999 bigent uuren. Dat Lokaal wiar di "Schaubude", wat tö des Tir jit "Tanzdiele" nēmt wiar.
2001 es ön Lübeck en Fuarstelingsreeg bigent uuren, en dit waarteti tauenhalev Jaaren.
Ön't Jaar 2005 es em ön Flensborig bigent.
Bi biiring Slams wiar di Swaarhiar, dat di Autooren bluat fuar jamsalev "slamt" haa.
Ja haa noch ek rocht diarön taacht en sjuk üđer Skriiwers.
Achter en Tir her dat Publikum niin Lest muar en hiir langsen achter disalev Lir.
Ön 2007 kām da weđer wat muar Leewent bi di Saak:
Fan 2008 ön heer em ön Pinneberg, Ahrensburg, Hüsem, Woningstair (Söl) en forskelig üđer Staten förter Fuarstelingsreegen bigent.
Aur di Reegen hen jeft et nü uk "Gala-Slams", sa üs di "Iron Slam", wat jens ön't Jaar ön Büdelsdorf luasgiar.
Ön't hiili Lön Sleeswig-Holstiin jeft et deling (2011) Fuarstelingsreegen en di Autooren en Poeeten keen enachtler sa laangsem.
Sent 2010 uur uk Meester-Wetstriren maaket. Aur't Jaar wiar Kwalifikatsjoonen ön di forskelig Fuarstelingsplaatsen.
Dat jerst gurt Finaali wiar ön Lübeck.
Ön Dütsklön sen di Autooren fan Sleeswig-Holstiin bikeent fuar di gur Kwaliteet, wat ja skriif.
Bi di Fuarstelingen sen uk aaftinoch Gasten fan't hiili Dütsklön tö hiir.
Sa wiar bi di jerst Poetry Slam ön Muasem en Techter fan Luxemburg diarbi.
Poetry Slams ön Nuurđfriislön en üp Söl
Di Autor Björn Høgsdal (Assembe Art) fan Kiel heer ön Woningstair üp Söl me Poetry Slams ön Nuurđfriislön bigent, en dit wiar iin ön di Galerii "Länge mal Breite" (Öntwesken techtmaaket). Em skel diartö sii, dat Ali Djassemi, hoken üp Söl uunet, di Idee ön't Ailön āpbraacht heer, en Björn heer dit da "önskoowen" en förtermaaket.
Leeterhen es dit uk iin ön di "Speicher" ön Hüsem bigent uuren, wat en Soziokultureli Zentrum es.
Di Galerii ön Woningstair uur techtmaakit, en ön di 28. Mai 2011 wiar di jerst Fuarsteling iin ön't Muasem Hüs ön Muasem üp Söl. Dat des Plaats fünen uur, diarfuar heer Jens-Uwe Ries fan Söl masi dönen.
Andreas Hübbe
Andreas Hübbe (*19. Oktoober (Storemmuun).1865 Kläden/Altmark, † 15. Mai (Krölenmuun).1941 Hamborig) es en Aur-See- of Eksport-Koopman wesen. Sin Faađer, Friedrich Johannes Hübbe, wiar Düneminspektor en uk di leest Lönvoogt üp Söl, en sa kām Andreas Hübbe hentö Söl en liirti diar Sölring fan höm.
Sin Bruarwening her hi ön Hamborig. Hi heer aur hönert Dechtingen en Leedjis aur Söl skrewen.
Foriining fuar Söl’ring Spraak en Wiis
Andreas Hübbe heer't ön di Gang braacht, dat di Foriining fuar Söl’ring Spraak en Wiis grünjlair uur (1900), wat leeterhen di Söl'ring Foriining uuren es. Andreas Hübbe nem sin hiili Kraft fuar di Sölring Spraak. Hi wiar di Öndreft fuar masi Saaken, wat diaraur bit hentö di jest Warelkrich pasiaret sen. Töhop me Boy Peter Möller, diar uk ön Hamborig wiar, taacht hi höm dat "Sölring Lesbok" üt, wat Möller da maaket her. Me des Bok uur et möögelk, dat em al ön't Jaar 1909 me di Sölring Önerrocht iin ön di Skuulen bigen kür.
Friisenstifting
Sa bigenti Hübbe, ön Hamborig wat Jil tö saamlin, hur Boker fan maaket uur skul. Andreas Hübbe her al bigent, Techtingen en Leedjis töhoptödrain, en hi her hömsalev uk aartig wat techtet en komponiaret.
Språkebel/öö
Språkebel (sjiisk: Sprakebüll, däänsk: Spragebøl) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun. Uk Freienwill, Sunääker an Spraakebelfial, liküs a hoofsteeden Gaarde an Hogelund hiar tu det gemeen.
Andreas Hübbe
Friisenstifting
Me sin Friisenstiftung kür hi 2.500 Mark töhop fo, wat temelk dit Hualev fan di 5.000 Mark wiar, wat hi haa wel. Fan di Stifting dair Hübbe uk wat fuar di üđer Ailönen, man fuaral üp Föör es nönt fan dat Uurterbok uuren, wat hi jam dö wel.
Atlantikum
At Atlantikum as en kliimakirew faan't Holozän.
Andreas Hübbe
Friisenstifting
Andreas Hübbe heer höm aur muar üs twuntig Jaaren fuul Aarber en Maid fuar di Ailönsfriisk Spraaken maaket. Dat leest Jil fan di Stifting nem di Inflatsjoon fan ombi 1923 wech, en tö des Tir uur Hübbe uk mal ārem.
Ön't Jaar 1932 heer di Söl'ring Foriining jit en Iaring fuar höm her.
''Uuh, let üüs diarom kēmpi, ''Uuh, let üüs Harten bren, ''hual fast din Spraak, din Wiisen, bliif friisk, min Sölring Lön.
5. juarhunert f.Kr.
At '''5. juarhunert föör Krast''' begant mä't juar 500 f.Kr. an häält mä't juar 401 f.Kr. ap.
1514
1514 wiar det fjauertanjst juar faan det 16. juarhunert.
Moonkoop
At Moonkoop of uk at Klapruus (Papaver rhoeas) as en plaant uun det famile faan a Papaveraceae. Auer diar flook alkaloiden uun san, as det plaant giftag.
Windhoek
Windhoek ['vɪnthʊk] as at hoodsteed an gratst steed faan Namiibia. At steed as uk det hoodsteed faan det Khomas Regiuun. De leit uun a maden faan't lun. Diar wene 325.858 lidj (2011).
Geografii
Uun a nuurd an waast faan't steed leit det Khomas Huuchlun, uun a uast dön Erosberger an uun a süüd dön Auasberger.
1515
1515 wiar det füftanjst juar faan det 16. juarhunert.
Windhoek
Histoore
At steed wurd 18. Oktuuber 1890 faan Curt von François grünjlaanjen.
Ferkiar
Windhoek hee tau boonhoofer: Windhoek Boonhoof an TransNamib Boonhoof. Det naist internatschunaal fliighuuwen, det Hosea Kutako International Airport, leit 45 km tu a uast faan't steed. At jaft uk en letj fliighuuwen, det Eros Airport, wat uun a süüd faan't steed leit.
Kultüür
Det Natschunaalbibleteek faan Namiibia stäänt uun’t steed.
Stianbreegern
Stianbreegern (Saxifragales) san en order faan bloosenplaanten mä 14 familin.
Subboreal
At Subboreal as en kliimakirew faan't Holozän.
Präboreal
At Präboreal as det äälst kliimakirew faan't Holozän.
Goodshenken
Goodshenken, Godeshenken (Coccinellidae) hiar tu a Insekten an san en famile faan Kraaben. Jo lewe faan Lüs. Diar jaft'at muar üs 6.000 slacher faan.
Onerfamilin
Coccinellinae – Microweiseinae – Monocoryninae
Franklin (ianhaid)
Amreegnang tu Coulomb uun't SI-süsteem
Diarbi as c at faard faan't laacht.
2
2 wiar det öler juar faan det 1. juardüüsen an det 1. juarhunert.
Raadioaktiwiteet
Strualen
Bi det ütjenööderfaalen kön α-, β- of γ-strualen ütjtreed.
2
Luke uk diar
0er
Raadioaktiwiteet
Strualen
Det strualin woort uun Becquerel meeden.
Tarifa
Tarifa leit uun det andaluusisk Prowins Cádiz (Spoonien), an as det süüdelkst stääd faan't europeesk fäästlun. Bi Tarifa as det smäälst steed faan't Struat faan Gibraltaar.
Room
Wat menst dü ?
Raadioaktiwiteet
Strualen
Ööder miaten, diar diarmä tuuphinge, san
<div style="clear:both;" /div>
Sünjhaid
Atoomstrualen san för a minsk gefeerelk. Man likes jaft at uk natüürelk strualen uun a loft, huar wi mä lewe skel. Uun a medesiin wurd strualen sogoor iinsaat, am t.b. krääft-selen staltuleien.
<div style="clear:both;" /div>
Keetmanshoop
Keetmanshoop as hoodsteed faan det ǁKaras Regiuun uun a süüd faan Namiibia an leit amanbi 500 kilomeeter am a süüd faan Windhoek. At steed wurd efter de tjiisk kuupmaan an beenkiir Johann Keetman neemd. Det hee 20.977 lidj (2011).
Ferkiar
Keetmanshoop hee en boonhoof, wat en haltesteed üüb det Windhoek-Upington Boon an det Keetmanshoop-Lüderitz Boon as.
Barbaados
Barbaados [] as en eilun faan a Letj Antilen an en stoot uun a Kariibik.
Iindialang faan Ferwaltang
Barbaados hää elwen sarkspalen (üüb Ingelsk: Parishes):
Politiik
Barbaados wiar faan 1966 bit 2021 lasmoot faan det Commonwealth of Nations.
Hees
At hees, uk: blä hees (Mytilus edulis) hiart tu a wokdiarten. Jo lewe üüb heesrager uun a waas.
Nanortalik (Distrikt)
De Nanortalik Distrikt as sant 2009 en distrikt faan de Kujalleq Komuun uun a süüd faan Greenlun. At hoodsteed as Nanortalik.
Geografii
A distrikt hee aacht siidlungen:
Adriaatisk Sia
At Aadria of uk Adriaatisk Sia (latiinsk Mare Adriaticum; ;, an serbisk Jadransko more of kurt Jadran; ;  of kurt Adriatiku), as en sidjensia faan't Madlunsia tesken at Apeniinhualeweilun an at Balkanhualeweilun. Hat as näämd efter det stääd Adria bi a Po uun Itaalien.
Laag
At Adriaatisk Sia as faan Nuurdwaast bit Süüduast 820 kilomeetern lung an amanbi 160 km briad. Uun't gehial as't 132.000 kwadrootkilomeetern grat an miast tesken 40 an 200 meetern jip. Efter süüden tu woort hat jiper bit deel tu't gratst jipde faan 1260 meetern. Uun't süüden täält det Struat faan Otranto tesken Süüditaalien an Albaanien üs grens. Süüdermuar leit at Ionisk Sia.
Lunen trinjam at Aadria san Itaalien, Sloweenien, Kroatien, Bosnien an Herzegowina, Montenegro an Albaanien.
Wichtag huuwenstääden san:
3
3 wiar det traad juar faan det 1. juardüüsen an det 1. juarhunert.
Luke uk diar
0er
Malabo
Malabo as at hoodsteed faan Ekwatoriaal-Guinea. At steed leit bi a nuurdeeg faan’t Eilun Bioko. Det hee 257.000 lidj (2015). Det as uk hoodsteed faan’t prowins Bioko Norte.
Faard faan't laacht
At faard faan't laacht sait, hü gau at laacht of elektromagneetisk waagen uun a leesag rüm san. Iar mend'am, det faard faan't laacht wiar saner aanj. Sant Heinrich Hertz witj'am, dat det so amanbi 300.000.000 m/s san.
Di wäärs
Sant 1983 as uk di meeter fäästlaanj üs di wai, di det laacht uun a leesag rüm för di 299 792 458st dial faan en sekund brükt.
Sodenang as det faard faan't laacht: Det san ~ 1.079.252.849 km/h.
Ståårem/öö
Ståårem (sjiisk, däänsk: Stadum) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun. Uk det hoofsteed Fresenhagen an Holtääker hiar tu det gemeen.
Spriiken
Önj e gemiine wörd e spriikwiise Karhiirder snååked.
Namiibia/mo
Namiibia, åmtlik Republiik Namiibia (Tjüsch: Republik Namibia; Änglisch: Republic of Namibia; Afrikaans: Republiek van Namibië) as en stoot önj e sööden foon Aafrika.
Kalorii
Kalorii (faan lat. calor „waremk“; ufkört cal) as en ual miat för energii, fööraal för't mengde faan waremk Q. 1948 as det ufskaafet wurden, likes woort det noch flooksis brükt. Uun a füsiik woort daalang mä det SI-ianhaid Joule (J) reegent.
Amreegnang
Bi iidj woort det energii miast eder uun kilojoule (kJ) an uk uun kilokaloriin (kcal) uunden. Wan am faan kaloriin snaaket, san oober miast kilokaloriin mend.
Oksitaanien
Iindialang
Uun Oksitaanien lei 13 départements:
Grat Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:
1518
1518 wiar det aagetanjst juar faan det 16. juarhunert.
Bruunei
At Sultanaat Bruunei (amtelk Brunei Darussalam, Malaiisk: Negara Brunei Darussalam) as en stoot uun Süüduastaasien. Hi lei üüb’t eilun Borneo (Indoneesk: Kalimantan) uun Süüdschineesksia an grenset bi Malaysia. At hoodsteed as Bandar Seri Begawan. At lun hee 393.372 lidj (2011).
Indialing faan Ferwalting
At lun hee fjauer distrikten:
Politiik
Bruunei as sant 1984 lasmaat faan det Commonwealth of Nations.
Martin Flor
Martin Flor (* 24. Mei 1597 uun Bräist, † 11. Detsember 1686 üüb Oomram) wiar prääster üüb A Nääs an Oomram.
Leewent
Det beskriiwang faan Martin Flor sin leewent stamt faan Johannes Jannen (1871-1950). Det as hoonskraftelk auerleewert an faan Reinhard Jannen auerdraanj wurden. Diarbi as det skriiwwiis ei feranert wurden. Sodenang as det ei so lacht tu leesen.
Martinus Florus 1596 bären uun Bredstedt an fan 1629 to 1686 Präster üüb Aamram as a Stamfeeder fan di tálrik Floren an uk fan a Quedens Familie.
To sin Tidj as uun a ömrang Sark föl den worden: at Schalllad auer a Kanzel, Krünloghtern, jo ual mäsang Lághtstonners üüb Altar san uun sin Amtstidj a Sark skeenkt worden. Hi sallew skeenkt 1655 me sin iast Wüf Poppke a Sark an Altarlághtstonner. Efter a Duas fan sin iast Wüf Poppke bifreid hi ham wedder to a öder Taagh me Anna fan Hüsem, diar uk 1686 storew an toglik me ham beerdaght wurd.