cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Deutschland (Skep, 1924)
Di Deutschland waar somtirs uk Deutschland IV nēmt, det em forskeligi Skeepen me di Noom ''Deutschland beeter ütenachtler hual kür. Jü wiar en Liinienskep, wat me höör Dampmaskiin fuaral aur di Atlantik faar skul. Di Reederii wiar di HAPAG. Bi di Forseenking ön di 3. Mai 1945 sen masi Mensken omkemen.
Die Deutschland waar üs Jest fan fjuur Skeepen becht, en tö di salev Tir waar uk dit Sesterskel Albert Ballin becht. Di 27. Marts 1924 waar jü ön Tiinst nomen. Jü löp naa Southampton en achterön naa New York. 1929 fing di Deutschland nii Maskiinen en kür da 19 Kneten (Fuarof 16 kn) faar. 1933 wwaar dit Skep leenger maaket (197 m, fuarof 183,73 m) en nii formeeten (21.046 BRT, fuarof 20.602 BRT). Dit Skep her uk Kabiinen fuar 180 Pasajiiri ön di jest Klas, 400 ön di taust Klas en 935 ön di trēr Klas. Di Deutschland her tau Skrüüwen en fjuur Meesten.
Ön di Krich
Fan't Jaar 1940 ön waar jü üs Uuniskep fuar di Krichsmariini ön Gotenhafen nütet. Üs 1945 flücht Mensken en önskööten Soldaaten aur di Uastsee skul, kür di Deutschland ombi 70.000 Mensken fan Uastpreußen en Weestpreußen naa Weesten fo.
Aaben
(Echt) Aaben (Anthropoidea, uk: Simiiformes) san en skööl faan Primaaten (Primates) an hiar tu a Drügnöösaaben (Haplorrhini).
Alessandro Manzoni
Alessandro Francesco Tommaso Antonio Manzoni (* 7. Marts 1785 uun Mailand; † 22. Mei 1873 uk diar) wiar en italjeens dachter an skriiwer. Sin bekäändst werk as a romoon I Promessi Sposi (1827; „Dön Ferlööweten”).
Chris Watson
John Christian Watson (üüs John Christian Tanck bäären; * 9. April 1867 – † 18. Nofember 1941), wiar en austraalisk poliitiker an twesken 27. April an 18. August 1904 traad premier-minister faan Austraalien.
Kärnten
Kärnten as ian faan dön njüügen bundeslunen faan Uasterrik. At bundeslun leit uun a süüd faan't lun. Det hee 556.173 lidj (2011). At hoodsteed faan't bundeslun as Klagenfurt am Wörthersee.
Indialing faan Ferwalting
Kärnten hee tjiin distrikten:
Solrød Komuun
Solrød Komuun as en däänsk komuun bi at Køge Bugt uun't nuurden faan Køge uun't regiuun Sjælland mä en grate faan 0 km² an iinwenern (Stant  ).
Angoola/hf
Angoola [aŋˈgo:la], amtlik ju Republiik foon Angoola (uwe Portugiisisk: República de Angola; uwe Nöörd Mbundu, Söö Mbundu än Kongo Ngola) is en staot öön e sööwäst foon Aafrika. Öön e söö lait Namiibia, öön e nöörd än öön e uust ju Demokraotisk Republiik Kongo, öön e uust Sambia, än öön e wäst di Atlantisk Ootseaon. Angoola heet ok en eksklaawe, Cabinda, wat twaske e Republiik Kongo än ju Demokraatisk Republiik Kongo lait. Et löön heet 31.127.700 jude (2020). E häädstää foon't löön is Luanda.
Solrød Komuun
Stääden an saarpen
¹ Lille Skensved leit tu en graten dial uun't Højelse Sogn uun't Køge Komuun
Angoola/hf
Geografii
Ju Republiik Angoola lait twaske 4° 22’ än 18° 02’ (foon e nöörd to e söö) än 11° 41’ än 24° 05’ (foon e wäst to e uust). Et löön is dat säämtgrotst löön öön Aafrika än tree'eauer groter as Tutsklöön.
Solrød Komuun
Stääden an saarpen
² Solrød Strand amfaadet a sarkspalen Karlstrup Sogn, Solrød Sogn an Jersie Sogn.
Angoola/hf
Geografii
Et löön dialt gränse mä fjauer lööne. Dat longst gräns (2646 km, tohuup mä Cabinda) foon Angoola wurt mä dat Demokraotisk Republiik Kongo än dat köörtst (231 km) mä dat Republiik Kongo diald. Et löön dialt ok en 1427 km long gräns mä Namiibia än en 1065 km long mä Sambia.
E aawer foon Angoola is 1650 km long. Hi liangt foon dat Massabi Laguun to a stää to e söö foon et stää Cabinda (öön dat Cabinda Prowins), än foon e mu foon de Kongo Struum to e mu foon de Cunene Struum.
Stäänge
Dä tiin grotste stäänge öön't löön sän:
Joan Maragall
Joan Maragall i Gorina (* 10. Oktuuber 1860 uun Barcelona; † 20. Deetsember 1911 uk diar) wiar en katalaans dachter. Hi as een faan dön bedüüdenst skriiwern faan det neimuudis katalaans literatüür.
Luanda (Steed)
Luanda as at hoodsteed faan Angoola an uk faan't prowins Luanda. Det leit uun a nuurduast faan at lun, üüb a eeg faan de Atlantisk Ootseaan. Det wurd 25. Janewoore 1576 üüs São Paulo da Assunção de Loanda grünjlaanjen. A steed hee 6.759.313 lidj (2014).
Iindialing faan Ferwalting
At steed hee seeks steeddistrikten:
Perth (Steed uun Austraalien)
Perth (ütjspriik üüb Ingels: [ˈpɜːrθ] ) as en steed uun a waast faan Austraalien. At steed hee 1.874.577 lidj (2016). Det as at hoodsteed faan't bundeslun Western Australia.
Iindialing faan Ferwalting
At steed hee 30 lokaal ferwaltingsgebiiten:
Amsterdam
Amsterdam as det hoodstääd an uk det gratst stääd faan a Neederlunen. At regiarang sat oober uun Den Haag. Amsterdam hää iinwenern (Stant: ) an Groot-Amsterdam tuup mä a föörstääden hää sowat 1,3 miljuunen (August 2012).
Amsterdam leit uun't Prowins Nuurdholun bi a müs faan a struum Amstel.
Perth (Steed uun Austraalien)
Iindialing faan Ferwalting
Town
Drügnöösaaben
A Drügnöösaaben (Haplorrhini) san en skööl faan Primaaten (Primates). Diar hiart uk a Minsk tu.
Sorø Komuun
Sorø Komuun as en komuun üüb't däänsk eilun Sialun.
Gaborone
Gaborone (ap tu 1969 Gaberones) as at hoodsteed an gratst steed faan Botsuana. Det leit bi a struum Notwane, uun a süüduast faan at lun. Det hee 231.592 lidj (2011).
Histoore
At steed wurd 1890 troch at boowerhood faan a Batlokwa, Kgosi Gaborone grünjlaanjen.
Maaskeilun
En maaskeilun as en eilun mä maasklun. Auer maasklun flaak as, skal en maaskeilun diker jin sturemfluden haa.
Nuurdfresklun
Uun Nuurdfresklun jaft at:
O (buksteew)
O of o as di fiftaanjst buksteew faan't latiinsk alfabeet an en wokaal.
Ö ö
Det Ö of ö as uk en buksteew faan't latiinsk alfabeet. Hi as iarst OE skrewen wurden. Leeder üs O mä en letj E diarauer: Oͤ of oͤ. Daalang skriiw wi ham üs en O mä tau ponkter diarüüb. Uun't fransöösk woort hi Œ skrewen. <div style="clear:both;" /div>
Bütjenlunen
A Bütjenlunen (Uthlande) san en ualen ütjdruk för det nuurdfresk lun waasten faan a geest-kaant.
Niederösterreich
Niederösterreich as ian faan dön njüügen bundeslunen faan Uasterrik. At bundeslun leit uun a nuurduast faan't lun. Det hee 1.614.693 lidj (2011). At hoodsteed faan't bundeslun as Sankt Pölten.
Bütjenlunen
Hiirden
Uun't madelääler wiar a bütjenlunen iindiald tu hiirden:
Niederösterreich
Indialing faan Ferwalting
Niederösterreich hee 24 distrikten:
Bütjenlunen
Fäästääg
Uun a luup faan juarhunerten san grat dialen faan maasklun iindiket wurden. Jodiar kuuger san dialwiis mä't fäästlun ferbünjen, en öödern dial leit üs maaskeilun föör a küst.
Eugène Marais
Eugène Nielen Marais (* 9. Janewoore 1871 uun Pretoria; † 29. Marts 1936) wiar en süüdaafrikoons skriiwer, jurnalist an afkoot. Hi skreew det iarst konststak üüb rimen üüb Afrikaans, Winternag („Wonternaacht”; 1904).
Werken
Wedenskapelk werken üüb Ingels an Afrikaans:
Bütjenlunen
A Halgen
A Halgen san ual maasklun, diar oober bluas mä en somerdik ufseekert san.
Periode-4-Element
Uun't '''4. periode faan't periodensüsteem''' san cheemisk elementen, diar sjauer elektroonenskelen haa. Jo iarst trii san fol besaat. Det sjuard koon tesken ian an aacht elektroonen haa. Det taal faan elektroonen uun't bütjenst elektroonenskel bestemet det walens (wäärdaghaid), an sodenang uk a eegenskapen faan det element.
Joseph Cook
Sir Joseph Cook (* 7. Deetsember 1860 – † 30. Jüüle 1947) wiar en austraalisk poliitiker an faan 24. Jüüne 1913 tu 17. September 1914 de seekst premier-minister faan Austraalien.
Eider/hf
E Eider is en 188 km long struum öön Sleeswich-Holstian. Hi is de longst struum öön’t bundeslöön. Ju maost tid foon’t iir 811 bit 1864 waos e Eider e söögräns foon Däänemark. Et hääd foon'e struum lait bi Wattenbek, wat öön'e söö foon Kiil is. Dän laapt e struum to'e wäst in öön'e Nöördsii öön'e naide foon Töning. En dial foon'e struum bilet e söögräns foon e Krais Nöördfreesklöön.
George Reid
Sir George Houstoun Reid (* 25. Febrewoore 1845 – † 12. September 1918) wiar en austraalisk poliitiker an twesken 18. August 1904 an 5. Jüüle 1905 de fjuard premier-minister faan Austraalien. Hi wiar uk iar twesken 1894 an 1899 premier faan New South Wales.
Alutiiq
Alutiiq, Sugpiaq, Supik of Pazifik jupik  (alu. Sugcestun, Sugtʼstun, Sugtestun of Alutiitstun ) as bütj Alaska jupik, Sibirisch jupik, Sirenik jupik an Naukan jupik ian faan jo fiiw jupik spriaken. Snaaket woort det faan amanbi 400 minsken fööraal uun Süüd-Alaska.
E Haliie
E Haliie sän lidj, ee ooder wääni skotsed marschailööne feer e aawers, wat bai stöörmflööde auerswomed warde kun. Jä laie öön dat nöördfreesk heef bi e aawer foon e Nöördsii foon Sleeswich-Holstian än ok bi e aawer foon e sii öön Däänemark. Et jääft tiin ailööne, wat en krais am dat Pelwerem Ailöön föörme. Däling wone jude uwe sääben foon e Hallie.
E Haliie sän
Anen
A Anen, ånerte,  anerte (Anatidae) san en fögelfamile uun det order faan a Anen an Ges (Anseriformes).
London/mo
London as jü hoodstää foon dät Feriind Kiningrik. Deer booge 8.992.166 manschne (2018).
Histoori
E histoori foon London långt 2000 iir tubääg. Et wårt toocht, dåt et en keltisch siidlung aw’t stää foon e stää foon diling wus, ouers heet dåt ai eefterwised wörden. E stää wörd foon e Röömere kort eefter e began foon jare önj 43 ouerfål aw Britanien grünläid. Eefter e iinje foon et Röömsch Rik wörd e stää foon e ängelsaksene önjstöömååged. E iinje faan dåt 9. iirhunert wörd London nai grünläid. Eefter e normane 1066 Ängelönj griipen, wörd London hoodstää foon et kiningrik.
Geesteilun
Geesteilunen
Faan weeder amspeeld eilunen uun Nuurdfresklun:
Geesteilunen uun't banlun
Uun Schleswig-Holstian fanjst dü flook geesteilunen, diar daalang oober nian eilunen muar san:
Andrew Fisher
Andrew Fisher (* 29. August 1862 - † 22. Oktuuber 1928) wiar en austraalisk poliitiker an triisis premier-minister faan Australien - faan 13. Nofember 1908 tu 2. Jüüne 1909, faan 29. April 1910 tu 24. Jüüne 1913 an faan 17. September 1914 tu 27. Oktuuber 1915.
Dikhil (Regiuun)
Det Dikhil Regiuun (üüb Fraansöösk: La Région de Dikhil, üüb Araabsk: إقليم دخيل ʾIqlīm Dikhīl) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Dschibuuti. Det leit uun a süüdwaast faan’t lun. Uun a nuurduast leit det Tadjourah Regiuun, uun a uast lei dön Arta an Ali Sabieh Regiuunen, an uun a süüd an waast leit Ethioopien. Det hee 105.300 lidj (2018). At hoodsteed faan't regiuun as Dikhil.
Geografii
At uastdial faan de Abbe-Sia leit uun a waast faan't regiuun.
Oberösterreich
Oberösterreich as ian faan dön njüügen bundeslunen faan Uasterrik. At bundeslun leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 1.413.762 lidj (2011). At hoodsteed faan't bundeslun as Linz.
Dikhil (Regiuun)
Iindialing faan Ferwalting
At regiuun hee 4 distrikten:
Oberösterreich
Indialing faan Ferwalting
Oberösterreich hee 18 distrikten:
Periode-5-Element
Uun't '''5. periode faan't periodensüsteem''' san cheemisk elementen, diar fiiw elektroonenskelen haa. Jo iarst sjauer san fol besaat. Det fift koon tesken ian an aacht elektroonen haa. Det taal faan elektroonen uun't bütjenst elektroonenskel bestemet det walens (wäärdaghaid), an sodenang uk a eegenskapen faan det element.
Salzburg (Bundeslun)
Salzburg as ian faan dön njüügen bundeslunen faan Uasterrik. At bundeslun leit uun a maden faan't lun. Det hee 529.066 lidj (2011). At hoodsteed faan't bundeslun as Salzburg.
Indialing faan Ferwalting
Salzburg hee seeks distrikten:
Meelhurn
At meelhurn (Claviceps purpurea) as en swaamp, diar üüb roog an swetgäärs wääkst. Hi as en parasiit. Üüb sjiisk het hi Mutterkorn (muuderkurn), auer hi iar brükt wurden as tu ufdriiwen: Sin gift suragt diarför, dat a sküüren began.
Arta (Regiuun)
Det Arta Regiuun (üüb Fraansöösk: La Région d'Arta, üüb Araabsk: إقليم عرتا ʾIqlīm ʿArtā, üüb Somaali: Gobolka Carta) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Dschibuuti. Det leit uun a süüd faan’t lun. Uun a nuurdwaast leit at Golf faan Tadjoura, uun a nuurduast det Dschibuuti Steed Regiuun, uun a uast det Somaalilun dial faan Somaalia, uun a süüduast det Ali Sabieh Regiuun an uun a süüdwaast det Dikhil Regiuun. Det hee 72.200 lidj (2018). At hoodsteed faan't regiuun as Arta.
Iindialing faan Ferwalting
At regiuun hee een distrikt:
Klangsbel/wi
Klangsbel (ää Tjüsk: Klanxbüll, ääw Doansk: Klangsbøl) äs en gemiine oon e Krais Noordfreeskluin. E gemiine läit oon't nord fuon e kris än hiirt taa't Amt Sörtoner. Et hjit 1006 mänske (2020).
Geografii
E gemiine äs diil fuon e Wiringhiird. Diil fuon e Hindenburgdoom läit oon't weest fuon e gemiine.
Spreeke
Dat Wiringhiirder Freesk äs oon Klangsbel spräägen.
Steiermark
Steiermark as ian faan dön njüügen bundeslunen faan Uasterrik. At bundeslun leit uun a süüduast faan't lun. Det hee 1.208.575 lidj (2011). At hoodsteed faan't bundeslun as Graz.
Indialing faan Ferwalting
Steiermark hee 13 distrikten:
Obock (Steed)
Obock (üüb Araabsk: أوبوك‎‎ Ūbūk) as en steed uun de aafrikoons stoot Dschibuuti. At steed leit uun a nuurduast faan’t lun. Det hee 11.706 lidj (2009). Det as at hoodsteed faan det Obock Regiuun.
Wai
Wat menst dü?
Waasterlun-Feer
Waasterlun-Feer as di waastelk dial faan Feer.
Bit 1864 wiar Waasterlun-Feer en hiird uun't könangrik Denemark. Diar hiard a saarpen Njiblem (dialwiis), Guatang, Boragsem, Wiisem an at sarkspal St. Laurentii mä Söderaanj tu. Tu det Waasterhiird hiard uk Oomram mä tu.
Tadjourah (Steed)
Tadjourah (üüb Araabsk: تاجورة‎‎ Tājūra) as en steed uun de aafrikoons stoot Dschibuuti. At steed leit uun a nuurd faan’t lun. Det hee 14.820 lidj (2009). Det as at hoodsteed faan det Tadjourah Regiuun.
Obock (Regiuun)
Det Obock Regiuun (üüb Fraansöösk: La Région d'Obock, üüb Araabsk: إقليم أوبوك ʾIqlīm ʾŪbūk) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Dschibuuti. Det leit uun a nuurduast faan’t lun. Uun a nuurduast leit a Baab al-Mandab (wat det Ruad Sia an a Golf faan Aaden ferbant), uun a süüduast a Golf faan Tadjourah, uun a süüdwaast det Tadjourah Regiuun an uun a nuurdwaast Eritrea. Det hee 50.100 lidj (2018). At hoodsteed faan't regiuun as Obock.
Iindialing faan Ferwalting
At regiuun hee 3 distrikten:
Ouahigouya
Ouahigouya as en steed uun de aafrikoons stoot Burkiina Faaso. At steed leit uun a nuurd faan’t lun, amanbi 182 km tu a nuurdwaast faan Ouagadougou. Det hee 73.153 lidj (2006). Det as at hoodsteed faan det Nord Regiuun an det Yatenga Prowins.
List faan Gemeenden uun't Metropolitansteed Venedig
At Metropolitansteed Venedig hee 42 gemeenden.
Grawitatsioonstaal
At grawitatsioonstaal (Formeltiaken G of \gamma) as en grünjtaal, diar det natüürelk swaarkrääft bestemet. Mä detdiar taal könst dü det krääft bereegne, hü stark tau masin arkööder uuntji. Hü det mäenööder tuuphinget, hää Isaac Newton ütjfünjen an uun sin grawitatsioonsreegel beskrewen.
An efter Albert Einstein sin relatiwiteetsteorii bestemet det grawitatsioonstaal, hü stark at rümtidj faan en mase ferfuremt woort.
Det grawitatsioonstaal as
Zazaki
Zazaki (aanj nööm uk Dımli) as det miast snaaket spriak faan a Iraansk twiig faan a Indogermaans spriaken. An hör standard wariant Zazakiyo Standard as ian faan a sääks amtsspriaken faan't Zazaki Institut.
Grawitatsioonstaal
Bereegnang
Efter Newton sin grawiatatsioonsreegel bereegent ham det grawitatsioonskrääft faan tau masin efter:
Diarbi as G det grawitatsioonstaal, m_1 an m_2 san a masin an r as a wai tesken a swaarponkter faan m_1 an m_2.
Kantaabrien
Kantaabrien (üüb Spaans: Cantabria) as en autonoom gemianskap uun a nuurd faan Spanje. Det hee 584.507 lidj (2021). At hoodsteed faan't gemianskap as Santander.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun Kantaabrien san:
Indialing faan Ferwalting
Kantaabrien hee 10 ferwaltingsinhaiden (üüb Spaans: comarcas):
Sibirisk jupik
Sibirisk jupik (jup. Yupigestun ) as bütj Alaska jupik, Alutiiq, Sirenik jupik an Naukan jupik ian faan jo fiiw jupik spriaken. Snaaket woort det faan amanbi 1.800 minsken fööraal üüb't St. Lawrence eilun uun Alaska an Tschukotka uun Ruslun.
Kyrilisk
NOTES:
Dikhil (Steed)
Dikhil (üüb Araabsk: دخيل‎‎ Dikhīl, üüb Somaali: Dikhil) as en steed uun de aafrikoons stoot Dschibuuti. At steed leit uun a süüd faan’t lun, amanbi 100 km tu a süüdwaast faan’t steed Dschibuuti an 12 km tu a nuurd faan’t grens mä Ethioopien. Det hee 54.000 lidj. Det as at hoodsteed faan det Dikhil Regiuun.
Rümtidj
At Rümtidj as en matemaatisk mögelkhaid, am Rüm an Tidj gemiansoom tu beskriiwen.
Wi minsken belewe rüm an tidj üs tau dingen, diar goor niks mäenööder tu dun haa. Uk uun a füsiik wurd rüm an tidj normoolerwiis ei tuupsmeden. Iarst do, wan wi det mä't faard faan't laacht tu dun fu, hinge rüm an tidj faanenööder uf. Üs Albert Einstein bi sin relatiwiteetsteorii werket hää, kaam hi üüb di soocht, det tidj üs en sjuard dimension iintufeeren, bitu jo trii dimensioonen faan a rüm.
Det matemaatisk grünjlaag för en rümtidj mä sjauer dimensioonen as oober iarst leederhen faan Hermann Minkowski ütjwerket wurden. Det het efter ham uk Minkowski-Rüm, ufkört \mathbb M^4.
Mauritsius
Mauritsius [maʊ̯ˈriːtsi̯ʊs], amtelk det Republiik Mauritsius (üüb Ingels: Mauritius [məˈɹɪʃəs] an Republic of Mauritius, üüb Fraansöösk: Maurice [moˈʀiːs] an République de Maurice) as en eilunstoot uun a süüdwaast faan de Indisk Ootseaan, amanbi 870 km tu a uast faan Madagaskar an amanbi 1800 km tu a uast faan Aafrika. At lun hee 1.237.091 lidj (2011). At hoodsteed as Port Louis.
Histoore
Faan 1810 ap tu 1968 wiar Mauritsius en britisk kolonii. At lun wurd 12. Marts 1968 suwereen.
Politik
Mauritsius as en republiik. At president faan't lun sant 2015 as Ameenah Gurib-Fakim.
At lun as sant 1968 lasmaat faan det Commonwealth of Nations.
Wiartskap
At weering faan't lun as de Mauritsius-Rupii, wat faan det Beenk faan Mauritsius ütjbroocht wurt.
Kwegels
Kwegels (Saccharomyces cerevisiae) as en swaamp an sodenang nai mä a hünjmotsen. Hat woort brükt, am bruad tu baagen an am biir tu maagin. Di latiinsk nööm Saccharomyces ment sokerswaamp an cerevisiae ment för biir.
A selen san trinj an fiiw bit tjiin mikromeeter grat.
Wäärdaghaid
bereegent üüb 100 g pres-kwegels:
James Prescott Joule
James Prescott Joule [] (* 24. Detsember 1818 uun Salford bi Manchester; † 11. Oktuuber 1889 uun Sale) wiar en britisken füüsiker. Eegentelk fersiinet hi sin jil mä't biir braun, hää ham oober mä flook füsikaalisk fraagen befaadet.
At SI-Ianhaid för energii het Joule tu iaren faan James Prescott Joule.
Ali Sabieh (Steed)
Ali Sabieh (üüb Araabsk: علي صبيح‎‎ ʿAlī Ṣabiyaḥ, üüb Somaali: Cali Sabiix) as en steed uun de aafrikoons stoot Dschibuuti. At steed leit uun a süüduast faan’t lun, amanbi 93 km tu a süüdwaast faan’t steed Dschibuuti an amanbi 10 km tu a nuurd faan’t grens mä Ethioopien. Det hee 37.939 lidj (2009). Det as at hoodsteed faan det Ali Sabieh Regiuun.
Arta (Steed uun Dschibuuti)
Arta (üüb Araabsk: أرتا‎‎ ʿArtā, üüb Somaali: Carta) as en steed uun de aafrikoons stoot Dschibuuti. At steed leit uun a süüduast faan't lun, amanbi 35 km tu a waast faan't steed Dschibuuti. Det hee 11.043 lidj (2011). Det as at hoodsteed faan det Arta Regiuun.
Suart hool
En suart hool as en aparte objekt uun't uniwersum, diar son gewaltag swaarkrääft hää, dat diar nian materiool, an uk ei ans det laacht of elektromagneetisk strualen faan ütjgung, wan jo det suart hool tu nai kimen san.
Efter det relatiwiteetsteorii faan Albert Einstein woort det rümtidj faan en suart hool ferfuremt.
Bereegnang
Di sjiisk astronoom Karl Schwarzschild hää bereegent, dat en suart hool en grate hää faan ei muar üs Diarbi as G at grawitatjuunstaal, M at mase an c at faard faan't laacht.
Wan üüs san en kuugel wiar mä en raadius faan 3 km, do wiar hat so sacht, dat diar nian laacht muar faan ütjging.
An üüs eerd wiar iarst do en suart hool, wan hat bi't salew mase bluas noch ään sentimeeter grat wiar.
Ööders wat
Di nööm 'suart hool' woort uk brükt för sjiisk: 'Gefängnis'. Man hoker diar iin komt, komt uk miast weder ütj, wan det tidj uflepen as. Hoker en astronoomisk suart hool tu nai komt, komt diar nimer weder ütj.
Eskimo spriaken
A Eskimo spriaken of Jupik-Inuit spriaken san en twiig faan a eskimo-aleutisk spriaken.
Tirol
Tirol as ian faan dön njüügen bundeslunen faan Uasterrik. At bundeslun leit uun a waast faan't lun. Det hee 709.319 lidj (2011). At hoodsteed faan't bundeslun as Innsbruck.
Indialing faan Ferwalting
Tirol hee 9 distrikten:
Rendiartmöösk
Rendiartmöösk (Cladonia rangiferina) het so, hää oober mä möösk goorniks tu dun. Hat as en swaamp an sodenang föl naier mä hünjmotsen. Rendiarten freed diar tau kilogram a dai faan.
Astuurien
Astuurien (üüb Spaans: Asturias of amtelk Principado de Asturias, üüb Astuurisk Asturies of Principáu d'Asturies) as en autonoom gemianskap uun a nuurdwaast faan Spanje. Uun a nuurd leit Biskaya, uun a uast Kantaabrien, uun a süüd Kastiilien an León an uun a waast Galicien. Det autonoom gemianskap hee 1.075.179 lidj (2011). At hoodsteed faan't gemianskap as Oviedo.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't gemianskap san:
Saiel
En saiel as en stak lanen, am diar en skap mä uuntudriiwen.
Wai (füsiik)
Di wai as det distans tesken tau ponkter, diar dü tu fut uflääpst of mä en auto ufkeerst. Det as ei detsalew üs di lik wai of di kurtst wai.
Füsiik
Di wai s bereegent ham uun a füsiik efter det faard v an di tidjferskeel \Delta t:
Bengo (Prowins)
Det Bengo Prowins (üüb Portugiisk: A Província do Bengo) as en prowins uun de aafrikoons stoot Angoola. At prowins leit uun a nuurdwaast faan't lun.Det as efter de Bengo Struum neemd, wat troch’t prowins an uun a nuurd faan Luanda uun iin det Bengo Bocht leept. Uun a nuurd leit det Zaire Prowins, uun a nuurduast det Uíge Prowins, uun a uast det Cuanza Norte Prowins an uun a süüd det Cuanza Sul Prowins. At prowins hee amanbi 351.579 lidj (2014). At hoodsteed as Caxito.
Struumer
De Loge Struum bildet at nuurdgrens mä det Zaire Prowins. Dön Dande an Cuanza Struumer luup troch a maden faan't prowins.
Indialing faan Ferwalting
Bengo Prowins hee seeks kreiser (municípios), wat iin uun komuunen (comunas) diald wurd. Tau öler kreiser, Ícolo e Bengo an Quissama, wat tuföören dialen faan det Bengo Prowins wiar, wurd 2011 tu det Luanda Prowins transportiaret.
Histoore
Det Bengo Prowins wurd 26. April 1980 grünjlaanjen.
Ziniaré
Ziniaré as en steed uun de aafrikoons stoot Burkiina Faaso. At steed leit uun a maden faan’t lun, amanbi 34 km tu a nuurduast faan Ouagadougou. Det hee 18.619 lidj (2006). Det as at hoodsteed faan det Plateau-Central Regiuun an det Oubritenga Prowins.
Eilun (muardüüdag)
Wat menst dü?
Tadjourah (Regiuun)
Det Tadjourah Regiuun (üüb Fraansöösk: La Région de Tadjourah, üüb Araabsk: إقليم تاجورة ʾIqlīm Tājūra) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Dschibuuti. Det leit uun a nuurduast faan’t lun. Uun a nuurduast lei Eritrea an det Obock Regiuun, uun a süüduast leit a Golf faan Tadjourah, uun a süüdwaast lei det Arta Regiuun an det Dikhil Regiuun an uun a nuurdwaast leit Ethioopien. Det hee 121.000 lidj (2018). At hoodsteed faan't regiuun as Tadjourah.
Geografii
A Asalsia leit uun a süüd faan't regiuun.
Iindialing faan Ferwalting
At regiuun hee 8 distrikten:
Periode-6-Element
Uun't '''6. periode faan't periodensüsteem''' san cheemisk elementen, diar sääks elektroonenskelen haa. Jo iarst fiiw san fol besaat. Det sääkst koon tesken ian an aacht elektroonen haa. Det taal faan elektroonen uun't bütjenst elektroonenskel bestemet det walens (wäärdaghaid), an sodenang uk a eegenskapen faan det element.
Murcia (Regiuun)
Kliima
At regiuun Murcia as det drügst an hiatst uun Euroopa.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't regiuun san:
Indialing faan Ferwalting
Murcia hee 12 ferwaltingsinhaiden (üüb Spaans: comarcas):
Gaoua
Gaoua as en steed uun de aafrikoons stoot Burkiina Faaso. At steed leit uun a süüdwaast faan’t lun. Det hee 25.104 lidj (2006). Det as at hoodsteed faan det Sud-Ouest Regiuun an det Poni Prowins.
Geografii
At steed leit bi dön Route Nationale 11 an Route Nationale 12.
Kreeft
Kreeft (meditsiinsk: neoplasma maligne) es en Kraanker, diar em heer, weđer iin ön di Lif Zellen wuksi, diar töögen di Organismus ön aarberi. Di Organismus ken jaar Wuksen ek kontroliari of töbeekhual.
Fuar't Miist kum fan Kreeft Tumoori, des ken en ārig Aart haa, dit meent, dat ja di Organismus ön Steken maaki. Tumoori ken en gur Aart haa, dit meent, dat ja fuar't Miist wech sen, weđer em jam üt di Lif skiart heer.
Gifiarelk bi di ringeri Aart fan Tumoori sen uk di Metastāsen, dit sen förteri Tumoori, diar fan di jest Jen kum en uk üđer Orgāni ön Steken maaki.
Blöörkreeft (Leukemii) es niin Kraankhair me Tumoori, man em sair uk Kreeft diartö, aurdat di Zellen iin ön't Blöör jam sa foraneri, dat dit Blöör en alis, hurfuar dit brükt uur, laangsem ön Steken giar of ek muar di rocht Kraft heer.
Abengourou
Abengourou as en steed uun de aafrikoons stoot at Elfenbianküst. At steed leit uun a süüduast faan’t lun. Det hee 164.944 lidj (2014). Det as at hoodsteed faan de Comoé Distrikt an det Indénié-Djuablin Regiuun.
Clerf (Kantoon)
De Clerf Kantoon (üüb Luksemborgisk: Kanton Klierf, üüb Tjiisk: Kanton Clerf, üüb Fraansöösk: Canton de Clervaux) as een faan dön twaalew kantoonen faan Luksemborig. A kantoon leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 19.382 lidj (2021). At hoodsteed faan a kantoon as Clerf.
Dori (Burkiina Faaso)
Dori as en steed uun de aafrikoons stoot Burkiina Faaso. At steed leit uun a nuurd faan’t lun. Det hee 21.078 lidj (2006). Det as at hoodsteed faan det Sahel Regiuun an det Séno Prowins.
Clerf (Kantoon)
Geografii
De Our Struum maaget at uastgrens faan a kantoon.
Dori (Burkiina Faaso)
Geografii
At steed leit bi't krüsing faan dön Route Nationale 3 an Route Nationale 23.
Vordingborg Komuun
Vordingborg Komuun as en däänsk komuun üüb a eilunen Sialun an Møn mä iinwenern (Stant  ) an en grate faan 0 km². Hat hiart tu't regiuun Sjælland, at ferwaltang sat uun Vordingborg.
Mouila
Mouila as en steed uun de aafrikoons stoot Gabuun. At steed leit uun a süüdwaast faan’t lun. Det hee 36.061 lidj (2013). Det as at hoodsteed faan det Ngounié Prowins.
Swaarponkt
Di swaarponkt faan en ding as di madelponkt faan sin mase, dü könst uk sai: di masinmadelponkt.
Swaarponkt an madelponkt
Bi en kuugel ütj ian an detsalew materiool as di swaarponkt uun di geomeetrisk madelponkt. Wan en kuugel oober tu heleft ütj iisen, an det ööder heleft ütj holt as, do tralet hat ei, man blaft mä det swaarer, iisen heleft oner leien, auer uun det iisen heleft di swaarponkt leit.
Bestemang
Bi ünreegelmiatag figuuren könst dü di swaarponkt finj, wan dü jo uun't luad hingest:
Albertslund Komuun
Albertslund Komuun as en däänsk komuun uun't regiuun Hovedstaden an uk dial faan't Hovedstadsområdet mä en grate faan 0 km² an iinwenern (Stant  ). At ferwaltang sat uun Albertslund, sowat 14 km waasten faan Kopenhuuwen.
Schoobel
Schoobel (go.: Schööbel, deensk: Skobøl, Dütsk: Schobüll) es sent 2007 en Diil fan Hüsem ön Nuurđfriislön ön Sleeswig-Holstiin. Ön Schoobel uuni ombi 1600 Mensken üp 7,8 km². Naa di Hüsemböör Meren sen dit 4 km.
Geografii en Forkiir
Schoobel liit ön di nuurđweestern Huk fan Hüsem bi di Weeterkant. Uasterfuar lapt di Bundesstraat 5 fan Hüsem naa Naibel. Schoobel es di iinigst Plaats ön di sleeswig-holstiinsk Weesterkant, hur di Geest bit tö di Nuurđsee giar. Aurdat di Geest wat hooger liit, tört em fuar Schoobel niin Dik bech.
Hälbel (dänisch: Halebøl, dütsk: Halebüll) ön Nuurđen en Hukensbel (dänisch: Hokkensbøl, dütsk: Hockensbüll) sa üs Lund (süđern) sen jit Diili fan di wesen Gimiindi Schoobel.
Histoorii
Schoobel es en Sērktērp, wat om 1200 jest Lop dialskrewen stön. Di Noom kumt fan Soubu of Skovby en meentWaldtērp (deensk skov ≈ Wald). Wan di Wald wechsaaget uuren wiar, es diar Hiir wukset. Ön di Bigening fan't 20. Jaarhönert waar weđer Bosken en Boomer plaantet. Sent 1954 stuunt di Wald üs en Diil fan di Schoobeler Bārig öner Lönskepssküül. Sent 1974 es dit uk en Fuarhaalingswald (Forördning fan't Lön Sleeswig-Holstiin)
Aur di Sērk, dit "Kirchlein am Meer", weet em ek oltefuul. Em meent, dat jü ön't 13. Jaarhönert becht uuren es. Di Sērk stuunt ön di "Schoobeler Bārig", wat me 31 m aur NN jen fan di hoogst Plaatsen fan di sleeswig-holstiinsk Weesterkant es. Aur en lung Tir wiar dit "Kirchlein am Meer" uk üs en Seeteeken fuar Skeepen nöörig, wat naa Hüsem faar wil. Delings Sērkhüüsing es man fan ombi dit Jaar 1600. 1780 breek di Türn önsteken, en achterön waar en nii Jen becht, wat ek sa hoog wiar en beeter me di Winj ön di Weeterkant omkür.
Schoobel jert sent di 1. Januwaari fan 2007 tö di Stat Hüsem.
Wertskep
Jer waar fuaral ön Buererii en Hopkrabenfeskin aarbert, deling uur ön Schoobel muar uunet, en di Mensken köör naa Hüsem tö Bruarwening. Muar en muar nemt uk di Tourismus sin Plaats, sa heer Schoobel al leenger en Campingplaats, hur em masi Saaken koopi ken, wat aaftinoch fuar Touristen taacht sen.
Uuremin
Di Hüsemböör Statdiil Schoobel es üs Luchtkuurtērp ütteeknet.
Rendiart
At Rendiart (Rangifer tarandus) as en Tetjdiart an hiart tu't famile faan a Hirsker. Hat lewet uun a kuul regiuunen faan Euroopa, Aasien an Nuurdameerikoo; diar het hat Karibuu. At Rendiart as di iansagst slach uun det skööl Rangifer.
Onerslacher
R. t. buskensis – R. t. caboti – R. t. caribou – †R. t. dawsoni – †R. t. eogroenlandicus – R. t. fennicus – R. t. granti – R. t. groenlandicus – R. t. osborni – R. t. pearsoni – R. t. pearyi – R. t. phylarchus – R. t. platyrhynchus (Spitsbergen-Rendiart) – R. t. sibiricus – R. t. tarandus – R. t. terraenovae – R. t. valentinae
Periode-3-Element
Uun't '''3. periode faan't periodensüsteem''' san cheemisk elementen, diar trii elektroonenskelen haa. Jo iarst tau san fol besaat. Det traad koon tesken ian an aacht elektroonen haa. Det taal faan elektroonen uun't bütjenst elektroonenskel bestemet det walens (wäärdaghaid), an sodenang uk a eegenskapen faan det element.
List faan Gemeenden uun't Metropolitansteed Florens
At Metropolitansteed Florens hee 41 gemeenden.
Lambaréné
Lambaréné as en steed uun de aafrikoons stoot Gabuun. At steed leit uun a waast faan’t lun. Det hee 38.775 lidj (2013). Det as at hoodsteed faan det Moyen-Ogooué Prowins.
Uun Lambaréné hee de Nobelprisdreeger Albert Schweitzer üs dochter werket. Daaling stäänt diar at 'Albert-Schweitzer-Spital', diar faan ferianer uun Sjiisklun an a Sweits onerhäälen wurt.
Vorarlberg
Vorarlberg as ian faan dön njüügen bundeslunen faan Uasterrik. At bundeslun leit uun a waast faan't lun. Uun a nuurd leit Tjiisklun, uun a uast Tirol an uun a süüd an waast lei a Sweits an Liechtenstein. Det hee 370.440 lidj (2011). At hoodsteed faan't bundeslun as Bregenz.
Tchibanga
Tchibanga as en steed uun de aafrikoons stoot Gabuun. At steed leit uun a süüdwaast faan’t lun. Det hee 30.042 lidj (2013). Det as at hoodsteed faan det Nyanga Prowins.
Sjiisk Bocht
At Sjiisk Bocht as di süüduastelk dial faan't Nuurdsia an lingt faan Denemark auer Schiisklun bit tu a Neederlunen.
Hat as bit 56 m jip.
Laag
Föör a küst faan't Sjiisk Bocht lei en hialer rä eilunen:
Uun a maden leit Halaglun.
Iin uun det bocht luup en hialer rä struumer:
Wiartskap
Troch at Sjiisk Bocht lääpt en auer a miaten wichtagen skapswai faan a Ingelsk Kanool hen tu Hamborag. Sodenang as üüb didiar wai föl skapsferkiar.
A leetst juaren haa's begand, uun't Sjiisk Bocht winjparks tu bauen, a iarsten leewre nü uk al struum.
Benguela (Prowins)
Det Benguela Prowins (üüb Portugiisk: A Província de Benguela) as en prowins uun de aafrikoons stoot Angoola. At prowins leit uun a waast faan't lun. Det as efter det Benguela Köningrik neemd. Uun a nuurduast leit det Cuanza Sul Prowins, uun a uast det Huambo Prowins, uun a süüduast det Huíla Prowins an uun a süüdwaast det Namibe Prowins. Det hee 2.036.662 lidj (2014). At hoodsteed faan’t prowins as Benguela.
Geografii
De Coporolo Struum leept troch a süüd faan't prowins.
Indialing faan Ferwalting
Det Benguela Prowins hee 10 kreiser (municípios), wat iin uun komuunen (comunas) diald wurd. De Catumbela Kreis, iar en komuun, wurd 5. Oktuuber 2011 en kreis.
Gemianskap faan Portugiiskspreegen Lunen
At Gemianskap faan Portugiiskspreegen Lunen (, CPLP) as en multilateraal foorum för frinjskap an tuupwerkin faan lunen mä portugiisk amtsspriak. Det san Portugal salew an ööder lunen, diar ans en portugiiisk kolonii weesen san.
Lasmooten
Lunen:
At CPLP as 1996 grünjlaanj wurden. Uast-Timor an Ekwatoriaal-Guinea kaam iarst leederhen diartu.
Makokou
Makokou as en steed uun de aafrikoons stoot Gabuun. At steed leit uun a nuurduast faan’t lun. Det hee 20.653 lidj (2013). Det as at hoodsteed faan det Ogooué-Ivindo Prowins.
Louisiana
Louisiana ([luˌiːziˈænə]; aw Louisiana Frånsch: La Louisiane) as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't sööden foon't lönj. Dåt heet 4.648.794 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Baton Rouge.
Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:
Indiiling foon Ferwalting
E diiljstoot heet 64 schöspele (Aingelsch: parishes, Frånsch: paroisses, Spånsch: parroquias). Kiik uk deer: List foon schöspele önj Louisiana
Lorenz Friedrich Mechlenburg
Lorenz Friedrich Marstrand Mechlenburg (* 15. Febrewoore 1799 uun Neebel üüb Oomram; † 15. Oktuuber 1875 uk diar) wiar en prääster an wedenskapsmaan för't öömrang spriak.
Capellen (Kantoon)
De Capellen Kantoon (üüb Luksemborgisk: Kanton Capellen, üüb Tjiisk: Kanton Capellen, üüb Fraansöösk: Canton de Capellen) as een faan dön twaalew kantoonen faan Luksemborig. A kantoon leit uun a süüdwaast faan't lun. Det hee 50.733 lidj (2021). At hoodsteed faan a kantoon as Capellen.
Lorenz Friedrich Mechlenburg
Leewent
Lorenz Friedrich Mechlenburg wiar di dring faan prääster Christian Riese Mechlenburg (1748-1833) an sin wüf Naemi Dorothea, bäären Petersen (1770-1833). Hi küd sjiisk, däänsk an öömrang snaake. Tu huuger skuul ging Mechlenburg uun Hüsem, uun Kopenhuuwen hää'er teologii studiaret. 1825 kaam'er tüs tu Oomram an 1827 auernaam hi det steed üüb't St. Clemens sark faan san aatj. Uun't salew juar freid hi Matje Tückes (1806–1874), hat wiar en kusiine faan Knut Jungbohn Clement. Sodenang wiar Mechlenburg al di traad prääster ütj sin famile üüb detdair steed. Hi hää sin leewent loong üüb Oomram lewet. Fööraal uun a juaren faan 1843 bit 1854 hää Mechlenburg ham am det öömrang spriak komert, an diar kaam sin öömrang wurdenbuk bi ütj. Bütj det hää'er ham uk mä histoore an botaanik befaadet. 1860 füng'er faan a däänsk könang Friedrich VII. di Dannebrogorden.
Nuurdwaastiraansk spriaken
Nuurdwaastiraansk spriaken san en twiig faan a Iraansk spriaken.
Capellen (Kantoon)
Iindialing faan Ferwalting
A kantoon hee njüügen gemeenden:
Lorenz Friedrich Mechlenburg
Werken
Mechlenburg sin iarst drükt skraft wiar det fering dachtang Gesang in der Westerlandföhrer Mundart, verfaßt vor 130 Jahren von Pastor M. Flor. 1851 drükt det Zeitschrift für Deutsches Alterthum en saamlang faan spreegwurden faan Oomram an Fer.
Nuurdwaastiraansk spriaken
Nuurdwaast-Iraansk
24 spriaken, diarfaan 3 † (35 Mio. spreegern)
Lorenz Friedrich Mechlenburg
Werken
Do as diar uk noch en grat saamlang faan hoonskraften uun't Staats- und Universitätsbibliothek Hamburg an uun't Öömrang Archiif uun Neebel. Sin gratst werk as det Amrumer Wörterbuch oder Lexicon alphabetisch geordnet nach dem Amrumer Dialekt faan 1854.
Uummarmiutun
Uummarmiutun, Uummarmiut spriakwiis of  Kanada iñupiaq (uum. Uummarmiutun ; iñu. Uummaġmiutun) as det Iñupiaq spriakwiis faan a stääden Inuvik an Aklavik uun a Nuurdwaast-Teritoorien uun Kanada.
Skraft
Uummarmiut spriakwiis buksteewer:
Uun betuunet steeden jaft at:
Oyem
Oyem as en steed uun de aafrikoons stoot Gabuun. At steed leit uun a nuurd faan’t lun. Det hee 60.685 lidj (2013). Det as at hoodsteed faan det Woleu-Ntem Prowins.
La Rioja (Autonoom Gemianskap)
La Rioja [la'rjoxa] as en prowins an autonoom gemianskap uun a nuurd faan Spanje. At hoodsteed as Logroño.
Orde van Oranje-Nassau
Di Orde van Oranje-Nassau as en fersiinstorden faan a Neederlunen. Di ööder het Orde van de Nederlandse Leeuw ("Lintje").
Port-Gentil
Port-Gentil as en steed uun de aafrikoons stoot Gabuun. At steed leit uun a waast faan’t lun. Det hee 136.462 lidj (2013). Det as at hoodsteed faan det Ogooué-Maritime Prowins.
Luxemborj (stää)
Luxemborj as jü hoodstää foon Luxemborj än uk en komuun foont lönj. Deer booge 122.273 manschne (2020).
Indiiling foon Ferwalting
E stää heet 24 fiirdinge (quartiers):
Cibitoke (Steed)
Cibitoke as en steed uun de aafrikoons stoot Burundi. At steed leit uun a nuurdwaast faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Cibitoke Prowins. Det hee 23.885 lidj (2008).
Koulamoutou
Koulamoutou as en steed uun de aafrikoons stoot Gabuun. At steed leit uun a uast faan’t lun. Det hee 25.651 lidj (2013). Det as at hoodsteed faan det Ogooué-Lolo Prowins.
Benguelastruum
A Benguelastruum (ENS Benguela Current) as en kuulen struum uun a Süüdatlantik. Hi ferlääpt faan waast tu uast an dreit bi't süüdspas faan Afrikoo am efter nuurd.
Navarra
Navarra, amtelk Foralgemianskap faan Navarra (üüb Spaans: Navarra [naˈβara] an Comunidad Foral de Navarra, üüb Baskisk: Nafarroa [nafaˈroa] an Nafarroako Foru Komunitatea) as en autonoom gemianskap an prowins uun a nuurd faan Spanje. Det hee 661.537 lidj (2021). At hoodsteed as Pamplona.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't gemianskap san:
Benguelastruum
Bedüüdang
Auer hi so kuul as, sticht faan ham nian wiat loft ap, an sodenang as't bi't küst faan Namiibia an Angoola böös drüg. Diar leit uk det wüüst Namib. Üüb a ööder sidj häält di struum föl sürstoof, huar föl plankton uun lewe koon. An det suragt för rikelk föörkemen faan fask föör't süüdwaastelk Afrikoo.
Jüst so ferhäält ham det mä't Atacamawüüst uun Chiile, diar lääpt di kuul Humboldtstruum föörbi.
Periode-2-Element
Uun't '''2. periode faan't periodensüsteem''' san cheemisk elementen, diar tau elektroonenskelen haa. Det iarst as fol besaat. Det ööder koon tesken ian an aacht elektroonen haa. Det taal faan elektroonen uun't bütjenst elektroonenskel bestemet det walens (wäärdaghaid), an sodenang uk a eegenskapen faan det element.
Antarktikaa
<div style="float: right; margin: 0 0 1em 2em; width: 26em; text-align: right; font-size: 0.86em; line-height: normal;"> <div style="border: 1px solid #ccd2d9; background: #f0f6fa; text-align: left; padding: 0.5em 1em; text-align: center;"> Antarktikaa
Politisk iindialang
Sööwen stooten ferlang en dial faan Antarktikaa. Di Antarktisferdrach faan 1961 erkäänt det oober ei uun. [[Datei:Antarctica, territorial claims.svg|thumb|left|275px|Politisk iindialang:
]]
Iraansk spriaken
Iraansk spriaken san en twiig faan a indoiraansk spriaken an hiar tu a indogermaans spriaken. Jo wurd faan amanbi 150 miljuun minsken snaaket, diartu kem 30 bit 50 miljuun minsken, diar leeder en iraansk spriak uunnem.
Hirsker
Onerfamilin
Sköölen:
Skööl: Hydropotes
Sköölen:  – Euprox (†)
Kirundo (Steed)
Kirundo as en steed uun de aafrikoons stoot Burundi. At steed leit uun a nuurd faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Kirundo Prowins. Det hee 10.024 lidj (2008).
Sambia
Sambia, amtelk Republiik faan Sambia (üüb Ingels: Republic of Zambia [ˈzæmbɪə]), iar Nuurdroodeesien, as en banenstoot uun a süüd faan Aafrika. Uun a waast leit Angoola, uun a nuurdwaast at Demokraatisk Republiik Kongo, uun a nuurduast Tansaniia, uun a uast Malaawi, an uun a süüd lei Namiibia, Botsuana, Simbabwe an Mosambik. At lun hee 13.092.666 lidj (2010). At hoodsteed as Lusaka.
Kayanza (Steed)
Kayanza as en steed uun de aafrikoons stoot Burundi. At steed leit uun a nuurdwaast faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Kayanza Prowins. Det hee 21.767 lidj (2008).
Karuzi (Steed)
Karuzi as en steed uun de aafrikoons stoot Burundi. At steed leit uun a nuurduast faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Karuzi Prowins. Det hee 10.317 lidj (2008).
Sambia
Geograafisk Laag
At lun dialt grensen mä aacht lunen. Det lingst grens (1930 km) wurt mä det Demokraatisk Republiik Kongo an det kurtst (0.15 km) mä Botsuana diald. At lun dialt uk en 1110 km lung grens mä Angoola, en 837 km lung mä Malaawi, en 797 km lung mä Simbabwe, en 419 km lung mä Mosambik, en 338 km lung mä Tansaniia an en 233 km lung mä Namiibia.
Indialing faan Ferwalting
Sambia hee tjiin prowinsen.
Spriiken
[[File:Dominant Regional Language in Zambia.svg|thumb|300px|Det Miast Spreegen Spriik efter Prowins
]]
Det amtelk spriik faan't lun as Ingels. Det Bemba Spriik, ian faan dön Bantuspriiken, wurd faan föl lidj uun't lun snaaket.
Histoore
Sambia wurd 24. Oktuuber 1964 suwereen. Kenneth Kaunda wiar tu 1991 de iarst president.
Öler presidenten: Frederick Chiluba (1991-2002), Levy Mwanawasa (2002-2008), Rupiah Banda (2008-2011), Michael Sata (2011-2014), Guy Scott (2014-2015) an Edgar Lungu (2015-2021).
Politiik
Sambia as en republiik. A president sant 2021 as Hakainde Hichilema.
Bütjenpolitiik
Sambia as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 1. Deetsember 1964. Det as uk sant 1964 lasmoot faan det Commonwealth of Nations.
Wiartskap
At weering faan't lun as de Sambisk Kwacha, wat faan det Beenk faan Sambia ütjbroocht wurt.
Jean Henri Desmercières
Jean Henri Desmercières (* 8. Mei 1687 uun Pariis; † 8. Marts 1778 uun Kopenhuuwen) wiar en deensk beenker an lunrefoormer. A Desmerciereskuuch, ian faan a kuuger uun Nuurdfresklun, wat oner sin leiting wonen wurd, hee sin nööm. A Elisabeth-Sophien-Kuuch as efter sin wüf Elisabeth Sophie neemd.
Tilman Zülch
Tilman Zülch (* 2. September 1939 uun Deutsch-Liebau, Tschechien, doomools Sudeetenlun, † 17. Maarts 2023 uun Göttingen) hää det Gesellschaft für bedrohte Völker (GfbV) grünjlaanj an as loong hör president weesen.
Leewent
Zülch hää tidjwiis uun't Carl-Hunnius-Internat uun A Wik lewet, an leeder sin abituur uun Louisenlund maaget. Faan 1961 bit 1967 hää hi fulkswiartskap an politiik uun Graz, Heidelberg an Hamborag studiaret.
1968 hää Tilman Zülch tuup mä Klaus Guerke det „Aktion: Biafra Hilfe“ jin di genozid faan Ibos uun Biafra (Nigeeria) üüb a bian steld. 1970 as ütj detdiar aksion det „Gesellschaft für bedrohte Völker“ wurden.
Sant 1995 seed Zülch uun det komision faan a "Weimarer Menschenrechtspreis", an hi werket för det "Zentrum gegen Vertreibungen".
Uun a somer wiar hi föl uun sin letj öömrang hüs uun Sössaarep.
Anton Heimreich
Anton Heimreich wörd di 5.3.1626 önj Trindermjarsch (Söödoostdiilj foont üülj Nordströnj) tuläid, weer san taatje preester wus (ouf 1639 aw Polweerm) än weer'r wälj sin bjarnetid bit 1634 ferbroocht heet.
Eefter sin schölj-, studien- än räisetid (1640-52) laawed'r sunt 1652 as preester aw Latj Moos wider uner Nordströnjer, wat jam iinjsen aw et "wüstes Moor" made önjt lönj ladenen ouerräst foont üülj ailönj boogseet hääwe. Et koon ai säid wårde, dåt huum önj Trindermarsch ouers snååked heet as aw e fååstewål foon Nordfraschlönj. Aw arken fål heet Anton Heimreich en rucht Nordströnjer frasch snååked. Hi wus befraid ma Helene Finke än heet tumånst trii bjarne hädj. Heimreich heet beschraawen, hü dåt üülj Strönj unergingen as, önj sin "Nord-Fresische Chronick" (1666). E jarst wersion foon e Rungholtsooge as önj sin kroonik uk tu finen, weer Detlev von Liliencron sin ballade foon dachted heet. Di begrip "Blanker Hans" as sünonüm for e Weestsiie as uk foon ham. Störwen as'r 1685 aw Latj Moos, di däi nau koon huum ai seede. Kånd wörden as'r as kroonikschriwer, önj sin kroonik san da ålste tüüchnise foont frasch tu finen. Et san hu dachte: Yn Miren=Söngh; Yn Een=Söngh; Hans Tadesens Hammeldiebstahl, wat önj sin kroonik oufpränted san.
Periode-1-Element
Uun't '''1. periode faan't periodensüsteem''' san cheemisk elementen, diar ian elektroonenskel haa. Det koon mä ian of tau elektroonen besaat wees. Det taal faan elektroonen uun't bütjenst elektroonenskel bestemet det walens (wäärdaghaid), an sodenang uk a eegenskapen faan det element.
Inuinnaqtun
Inuinnaqtun of  Inuinnaq spriakwiis (inu. ᐃᓄᐃᓐᓇᖅᑐᓐ Inuinnaqtun ; ingels Inuinnaqtun, Inuinnaq dialect, Copper Inuktitut) as det Waastkanada inuit spriakwiis uun a Nuurdwaast-Teritoorien an Nunavut uun Kanada. Snaaket woort det faan amanbi 2.000 minsken. At as det amtelk spriak uun a Nuurdwaast-Teritoorien an Nunavut.
Ludwig Ingwer Nommensen
Ludwig Ingwer Nommensen (* 6. Februar 1834 aw dåt frasch ailönj Nordströnj; † 23. Moi 1918 önj Sigumpar, Sumatra) wus di frasche misjonåår foon da Bataker aw Sumatra (Indonesien).
Lääwent
Nommensen öntståmt en eerm famiili än öntslüütj ham aw grün foon en swåår krunkhäid as tweelweniirige, misjonaar tu wården.
1857 trätj hi önj Wuppertal-Barmen dåt seminoor foon e riinische misjoon önj. Di een for jül 1861 wörd hi eefter Sumatra önjtsånd. Deer leet hi ham 1864 önj dåt huucgdool Silindung dil. Önj e august 1865 köö hi da jarste famiili krasne. Ouers dåt wåård nuch maning iirnge, iir grutere grupe foon da Batakere har foon jare animistische religjoon schåsden än har krasne leeten.
Önj en oudere misjoonsfaase (ca. 1881-1903) misjoniirde hi bai e Toba-siie önj et norden foon Sumatra. Hiir häi hi uk foole luk.
Kweeken
Dit Uurt Kweeken kumt fan "dit wat höm önern iin ön't Fat ofset" (Sair Boy Peter Möller iin ön sin Uurterbok). Üp Platdütsk jit dit Gest, üp engelsk yeast (Dit wat āpgiar, fan ), latiinsk Saccharomyces cerevisiae, dütsk Hefe, hiir tö di mikrobiel Swaampen. Di greeksk Aartennoom Saccharomyces meent sa fuul üs Sokerswaamp.
Ludwig Ingwer Nommensen
Lääwent
Önj sin düüsiir teeld jü Batak-schörk (sunt 1930 "Huria Kristen Batak Protestant") 180.000 lasmoote önj süwat 500 gemiinde.
Kweeken
Di Selen sen rund bit ovāl en haa en Döörmeeter fan fif bit tain Mikromeetern. Muar uur ja fan en Aart fan Blostring, en dit kumt fan Wāremker en Niaring sa üs Soker.
Fuarjai en Kweekenbruar
En Fuarjai fuar en Kweekenbruar ken em gur maaki üs jir föligt: 1 Liiter Weeter üp Skentemperatuur bring (Ek mener üs 28°C ek muar üs 42°C, dit slaaget me 37°C), dit iin ön en Fat dö, diar tau Stek Kweeken iinrööri en gur Skiar Soker sa üs 600 Gram Weeten- of Dinkelmeel diar iinrööri. Ditdiari me en Hundok ofdeek en en Stün teef.
Des Fuarjai kumt da iin ön en üđer Fat, hur em Kuurner fuar sin Bruar me en gurt Skiar Saalt iin ön Weeter heer, dat dit wuk uur. Dit Hiili uur da sa lung me muar Meel āpfelt, bit em dit knet en iin ön Bruaforemern fel ken. Achterön kum di Foremern iin ön en Baakaurn, me en bet Temperatuur (Ombi 50°C), en diar let em dit jit en Stün āpgung. Wan di Stün forgingen es, ken em dit baak.
Muyinga (Steed)
Muyinga as en steed uun de aafrikoons stoot Burundi. At steed leit uun a nuurduast faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Muyinga Prowins. Det hee 9609 lidj (2008)
Kweeken
Dosiaring fuar Bruarjai
Bi Kweekenjai kum 3 bis 6 % (meeten tö dit Meel) iin ön di Jai. Wan muar Fet iin ön di Jai es, ken dit uk 8% uur, aurdat mener Weeter diarbenen es, wan muar Fet fuarkumt. Weeter es man fuar di Kweeken nöörig.
Hanelsforemen fan Kweeken
Ön't Beest ken em sin Kweeken fersk koopi. Wan em di ütpaket, da hāremt di rocht gur, en dit ööwet uk di Nöös.
Pöösen- of Drüch-Kweeken
Je 100 Gramm:
Kweeken üs Tableten
Je 100 Gramm:
Mwaro (Steed)
Mwaro as en steed uun de aafrikoons stoot Burundi. At steed leit uun a waast faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Mwaro Prowins. Det hee 2403 lidj (2008)
Muramvya (Steed)
Muramvya as en steed uun de aafrikoons stoot Burundi. At steed leit uun a waast faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Muramvya Prowins. Det hee 5458 lidj (2008).
Basshunter
Basshunter, unti Jonas Erik Altberg (* 22. Deetsember 1984 önj Halmstad) as en sweedsk schungster, produsent än DJ.
Brøndby Komuun
Brøndby Komuun as en däänsk komuun uun't regiuun Hovedstaden mä en grate faan 0 km² an iinwenern (Stant  ). At ferwaltang sat uun Brøndby naibi Kopenhuuwen.