cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ferdinand Tönnies
Ferdinand Tönnies (*26. Juuli 1855 bi Oldenswort, † 9. April 1936 ön Kiil) es en Sotsjoloog, en Ökonoom en en Filosoof wesen. He heer 1887 dat Bok "Gemeinschaft und Gesellschaft" skrefen, wat en Grün fuar di nii weetenskep aur di Sotsjologii lair.
Walvis Bay
Wat menst dü?
Nordfriisk
Nordfriisk as en konstwurd. Det as iinfeerd wurden, am en gemiansoomen nööm för Nuurdfresk uun a nuurdfresk spriakwiisen tu finjen:
1902
1902 wiar det öler juar faan at 20. juarhunert. At juar begand mä’n Teisdai uun de Gregoriaans kalender an mä'n Weedensdai uun de Juliaans kalender. 1902 wus dåt ouder iir foon dåt 20. iirhunert. Et iir beganed ma’n Täisdi önj di Gregoriåånsch Kaläner än ma’n Weensdi önj di Juliåånsch Kaläner.
Trölstrup/go
Trölstrup (åw Tjüsch: Drelsdorf; åw Dånsch: Trelstorp) äs en gemiine oun Gooshiird oun Noordfreeschloun. Et hiirt tut Amt Mädel-Noordfreeschloun. Ount noorden läie Fåålst, Höögel, Kolkerhii, ount ååsten loit Noorst, ount sööen läie Baamst, Åålmtoorp än Strükem än ount weesten loit Brääklem. E gemiine heet 1273 foolk (2016). Dat Mädelgooshiirder Freesch äs oun Trölstrup snååked.
Biardenwaaler
Familin
Tu a biardenwaaler hiar sjauer familin:
Kaneelen
Kaneelen (Cinnamomum) san plaantenslacher uun det famile faan a Loorbeiplaanten (Lauraceae).
Slacher
At jaft wel 300 bit 350 cinnamomum-slacher, bekäänd san:
Bautzen (Stää)
Bautzen (aw Huuchsorbisch: Budyšin) as jü nüügenstgrutst stää önj Saksen. E stää läit önjt ååsten foont bundeslönj. Dåt heet 38.006 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon di Bautzen Lönjkris.
Cacheu (Regiuun)
Det Cacheu Regiuun (üüb Portugiisk: A Região de Cacheu) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Guinea-Bissau. At regiuun leit uun a nuurdwaast faan’t lun. Uun a nuurd leit Seenegal, uun a uast det Oio Regiuun, uun a süüduast det Biombo Regiuun an uun a süüdwaast an waast at Atlantik. Det hee 192.508 lidj (2009). At hoodsteed as Cacheu.
Geografii
At regiuun hee tau grat eilunen: det Jeta Eilun an det Pecixe Eilun.
Indialing faan Ferwalting
At regiuun hee seeks sektooren.
Nikaraagua
Nikaraagua as en lun uun Madel-Ameerikoo. Uun't nuurden leit Honduuras an uun't süüden Costa Rica. Uun't waasten as a Pasiifik an uun't uasten a Kariibik.
Bryophytina
Bryophytina san det gratst onerufdialang faan Bleedenmöösk (Bryophyta).
Süstemaatik
Diar san 5 klasen, man son 98% hiar tu a Bryopsida.
Nikaraagua
Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:
Indialang faan Ferwaltang
At lun hää tau autonoom regiuunen (det Autonoom Regiuun faan det Nuurd-Karibikküst an det Autonoom Regiuun faan det Süüd-Karibikküst) an füftanj departmenten.
Baamst
Am e artiikel åw Hoolmer Freesch tu leesen, wee sü goud än klik heer.
Baamst (aw Tjüsch: Bohmstedt, aw Dånsch: Bomsted) äs en gemiine oun Gooshiird oun Noordfräischloun. E gemiine äs diil fun’t Amt Mädel-Noordfräischloun. Oun’t noorden lait e gemiine Trölstrup, oun’t aasten Noorst, oun’t sööen Alwat än oun’t weesten Aalmtoorp. E gemiine heet 762 jüde (2016).
Jordsun
Jordsun wiar ans en däänsk halag uun't uasten faan List üüb Sal. Uun't juar 1231 skal't 2000 ha grat weesen haa (= so grat üs Oomram). Sant 1988 as't man muar en sunbeenk. En ferian, diar ham am a siafögler komert, hää ham efter det halag näämd: Ferian Jordsand.
Molise
Molise as en itajeensk regiuun bi't Aadria. Hat as 4438 km² grat an hää iinwenern (Stant ). Hoodstääd as Campobasso. Uun't nuurdwaasten lei a Abruzzen, uun't süüduasten Apuulien, uun't süüdwaasten Kampaanien an uun't waasten as at Latium.
Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:
Waastfresklun/öö
Waastfresklun (amtelk ) as ian faan a twaalew prowinsen faan a Neederlunen hial uun't nuurden. Diar hiar uk a Waastfresk Eilunen mä tu saner Texel. Uun't waasten leit at IJsselsia an uun't uasten at prowins Groningen. Hoodstääd faan't prowins as Leeuwaarden (: Ljouwert).
Gemeenen
Sant 2019 jaft at man muar 18 gemeenen (Iinwenertaalen faan di ) :
Greks spriak
At Greks spriak, ( ellinikí glóssa,, hellēnikē glõssa) as en twiig faan a indogermaans spriaken.
Greks woort al sant 3400 juar skrewen, det spriak hiart tuup mä't Aramäisk an Sjineesk tu a äälst auerleewert spriaken.
Üüb Greks begand det europeesk literatuur, filosofii an wedenskap. Flook fräämwurden gung üüb Greks turag.
1901
1901 wiar det iarst juar faan at 20. juarhunert. At juar begand mä’n Teisdai uun de Gregoriaans kalender an mä'n Mundai uun de Juliaans kalender. 1901 wus dåt jarst iir foon dåt 20. iirhunert. Et iir beganed ma’n Täisdi önj di Gregoriåånsch kaläner än ma’n Moundi önj di Juliåånsch kaläner.
Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
1900 Ünbekäänd Dootem
Höögel/go
Höögel äs en gemiine oun Gooshiird oun Noordfreeschloun. E gemiine äs diil foont Amt Mädel-Noordfreeschloun. Ount noorden läie Läitjholem än Gelün, ount ååsten loit Jalün, ount sööen läie Fåålst än Trölstrup än ount weesten Boorlem. E gemiine heet 463 foolk (2016).
Insel Amrum (Skep, 1970)
Ditdiar Skep wiar fan 1970 bit 2012 bi di Wyker Dampskeepen-Reederii Föör-Aamrem ön di Gang. Jü waar di leest Jaaren fuaral üs Puferskep en fuar gifiarek Kraam tö faar brükt. Ön di Januwaari fan 2012 waar jü forkoopet.
Biskriiwing
En Biskriiwing fan di Insel Amrum es iin ön di Bidrach Wyker Dampskeepen-Reederii Föör-Aamrem tö lees.
Hannah Arendt
Hannah Arendt (* 14. Oktuuber 1906 üüs Johanna Arendt uun Linden, nü en steeddial faan Hannover; † 4. Deetsember 1975 uun New York City) wiar en jüüds tjiisk US-ameerikoons poliitisk teoreetiker an publisist.
Itoalien
Itoalien es en Lun uun ’e Siid fan Euroopa. Deät Lun hat 59.433.744 Iinwuuners (2015). De Hoadstad es Room.
Região de Lisboa
At Região de Lisboa (Regiuun Lisabon) as en portugiisk regiuun trinjam det stääd Lisabon. Diar hiar a distrikten Lisabon an Setúbal tu.
Uun't nuurden leit at Região Centro (Madelregiuun), uun't nuurduasten, uasten an süüden at regiuun Alentejo an uun't süüden an waasten a Atlantik.
Tu't Região de Lisboa hiar 18 lunkreisen.
Ceylon-Kaneel
Ceylon-Kaneel (Cinnamomum verum) as en buum uun det famile faan a Loorbeiplaanten (Lauraceae). Ütj det buark woort det "echt kaneel" maaget.
Weelendraier
En Weelendraier of Weelenhualer es en Giraat, diar em ön sin Wain becht, dat em diar jen of muar Weelen me langs fo ken. Hat jeft dānen forskelig becht. Bi hok Wainern es uk en Weelenhualgiraat achtern iinbecht, dat em üttii ken üs en Sküüvkast. En da jeft et Taakdraier, Kuplingsdraier, Tekseldraier en Draier, danen em iin ön di Wain benüti ken.
Hur'ling di Draiers üttacht waar
Ön Dütsklön wiar fuar en lung Tir bluat dat Tranportiarin fan Weelen ön di Taak töleten. Fan di Neđerlönen en Frankrik sen langsen muar Draier fuar achtern ön't Auto kemen.
Teenkstairen Kairem
Di Teenkstairen ön Kairem üp Söl staan ön di Listi fan di Teenkstairen ön di Gimiindi Söl. Luki uk öner Teenkstairen (Gimiindi Söl).
Tahiti
Det hoodstääd an uk det grast stääd diar as Papeete.
Weelendraier
Hur'ling di Draiers üttacht waar
Ön hok Lönen uur die Weelen büten ön di Busen transportiaret. Diartö es en Weelendraier ön di Fuarsir öf achtern montiaret.
Tahiti
Tahiti leit uun't tidjsoon UTC−10.
Teenkstairen Kairem
Di List es önern ön des Sir tö finj.
Walvis Bay (Steed)
Walvis Bay (üüb Afrikaans, Walvisbaai, üüb Tjiisk, Walfischbucht of Walfischbai) as en steed uun a waast faan Namiibia. At steed lei üüb a eeg faan’t Atlantik uun det Erongo Regiuun. Det hee 62.096 lidj (2011).
ISO 3166-2:HU
A Codes bestun leewen ütj tau buksteewen bääft HU-.
Weelendraier
Taakdraier
Taakdraiern fuar't Weel nüti fuart miist di Fuarrochtingen üp die Wain (Taakreelingen of integriareti Taakdraiern) fuar die Weelenhualer of ja uur ön en ain Grünjdraier fastmaaket.
Kuplingsdraier
Bi di Kuplingsdraier uur di Önhingerkupling brükt, diar ön die Wain önbecht es. Hat jeft Kuplingsdraier fuar tau, trii of fjuur Weelen. Em ken di Draier fuar't Miist me di Weelen diar ön naa achtern kipi, dat em di Wain achtern iipen maaki ken.
Ön Dütsklön skel em en Forloof fuar di Bedriiv fan en Kuplingsdraier haa. Fuar di Draier sen Leechter en en Numernskelt fuarskrewen.
Senerlig aur di Elektrik
Fuar't Miist haa delings Giraaten en Steeker me 13 Pooli, hurfan 8 nütet uur. Dit es nöörig uuren, aurdat em en Leecht diar ön haa wel, wat ljucht, wan em töbeek köört. Di üđer Leechtern en uk dit Slütleecht fuar Töök ljucht uk me en 7poolige Steeker. Wan em en 13pooligi Doos ön di Wain heer, da ken em uk en Kamera fuar achtern of en Warnsysteem önslut, aurdat em jaa di Kontakt fuar dit Töbeekköör-Leecht heer. Diar uur dit da me önslööten.
Fuar di Achterdüür
Fuar Uunimobiili en Kombiwainern jeft et Draiern, diar ön di Achterdüür fastmaaket uur. Des sen da fuar't Miist senerlig fuar en Typ fan Wain konstuiaret. Fuar sok Weelenhualern uur niin ekstra Leecht brükt, en di ken hoogklapet uur. Dit Numernskelt fan di Wain mut uk me Draier en Weelen tö lees wiis. Di Achterdüür giar fan dit Wecht swaarer iipen tö maaki, en di Düür uur diarfan noch ek beeter, das em diar bit tö fjuur Weelen (Ark Weel ombi 15 kg) en di Hualer ön fastmaaket.
Fuar iin ön di Wain
Fuar iin ön di Wain jeft et Systeemi, hur em di Fuardergaafel fastmaaket. Di jit uk, dar em di Fuarderweelen ütbech skel en dat di Plaats iin ön di Wain aartig wat mener uur. Me sok Systeemi ken em lik sa waker köör üs wan em niin Weelen me langs heer, en fuar en Tērbörstel en hok Paar Höösen leengt di Plaats jaa wes likert.
Fuar di Bus
Uk fuar Busi jeft et Weelendraiern. Sa ken di Plaats iin ön di Bus fuar Rulstöölern of Jungenskreren nütet uur. Em tört uk ek töögen di Winj töbeek laap, wan em me di Winj fan achtern löpen es.
Heckdraier
Andere Träger werden an der Heckklappe montiert. Bei Wohnmobilen werden sie auch häufig an der heckseitigen Wand des Aufbaus fest angebracht. Viele dieser Träger sitzen so hoch, dass sie die Heckleuchten und das Nummernschild nicht verdecken. Andernfalls gelten die gleichen Vorschriften wie bei Kupplungsträgern. Die Halterungen der Fahrräder sind oft hochklappbar, um im unbeladenen Zustand die Länge des Fahrzeugs zu reduzieren. Bei einem Test des ÖAMTC verursachten Träger mit Heckklappenbefestigung an einem PKW einen noch höheren Kraftstoffmehrverbrauch als Dach- oder Kupplungsträger. Heckträger können die Sicht nach hinten einschränken. Bei einigen Modellen lässt sich die Heckklappe nicht mehr öffnen.
Einige Hersteller lassen auch ausdrücklich den Transport von anderen Gegenständen zu oder bieten entsprechende Umrüstsätze, wie zum Beispiel Gepäckbehälter, an.
Bei einigen Wohnmobilen und PKWs können heckseitige Fahrradträger auch in einem schubladenartigem Auszug der hinteren Stoßstange untergebracht sein, auf der Kennzeichen und Rückleuchten montiert sind. Beim Opel Corsa D, Opel Antara, Opel Zafira Tourer, Opel Adam und Opel Astra J wird die Zusatzausstattung „Flex-Fix“ angeboten, bei der ein heckseitiger Fahrradträger in Form einer Schublade hinter dem Nummernschild untergebracht ist.
Interne Trägersysteme
In den letzten Jahren hat der Fahrradtransport bzw. die Ladungssicherung im Innenraum von Fahrzeugen an Gewicht gewonnen. Gründe dafür sind neben immer größer werdenden Fahrzeugen mit entsprechendem Stauraum (Kombis und SUV) die unverändert günstige Aerodynamik des PKW und somit kein erhöhter Treibstoffverbrauch und der bessere Schutz vor Nässe, Schmutz, Diebstahl und Vandalismus. Die Beeinflussung des Fahrverhaltens durch die veränderte Schwerpunktlage im Vergleich zu außen angebrachten Lasten ist ebenfalls geringer. Einige Wohnmobile verfügen über eigene „Fahrradgaragen“. Auf dem Markt befinden sich verschiedene Systeme, mit den sich das Rad im Innenraum sicher verstauen lässt.
Bei öffentlichen Transportmitteln, wie Zügen und Bussen ist häufig die Fahrradmitnahme im Inneren möglich. Die dafür vorhandenen Einrichtungen haben je nach Ausbau den Charakter von einfachen "Laderäumen" über Fahrradabstellanlagen mit einfachen Bügeln oder Stangen zum Anlehnen bis hin zu Fahrradträgern, die auch die Funktion der Ladungssicherung übernehmen.
Befestigung des Fahrrades
Bei den meisten Ausführungen wird das Rad über Klemmbacken oder Riemen am Rahmen gehalten und durch Riemen an den Rädern in einer U-Schiene befestigt. Es gibt jedoch auch Varianten, bei denen das Fahrrad mit Bügeln, die den Rahmen oder die Räder umfassen, oder an den Tretkurbeln (Twinny Load) fixiert wird. Im Radrennsport sind Systeme verbreitet, bei denen das Vorderrad in einer separaten Halterung untergebracht wird und die Gabel an der Nabenaufnahme befestigt wird. Einige hochwertige Fahrräder (CFK- und sehr leichte Aluminiumrahmen) sind nicht zur Befestigung mit einfachen universellen Klemmbacken geeignet, da dort der Rahmen beschädigt werden kann.
Sicherheit
Verlorene Ladung gefährdet nicht nur das Trägerfahrzeug, sondern vor allem andere Verkehrsteilnehmer. Grundsätzlich empfehlen die Hersteller eine Höchstgeschwindigkeit von unter 120 km/h, wenn ein Fahrradträger mitgeführt wird. Der Luftwiderstand führt zu hohen Belastungen der Fahrradbefestigung und der Befestigung des Trägers. Daher ist besondere Sorgfalt bei der Montage angebracht. Verpackungen wie Planen oder Folien sollten zumindest bei PKW nicht verwendet werden, um den Luftwiderstand gering zu halten. Gleiches gilt für großflächige Anbauteile, wie Packtaschen oder Kindersitze. Weiterhin sind vor Fahrtantritt alle Gegenstände, die sich lösen können, zu entfernen (geklipste Leuchten, Luftpumpen etc.).
Mit der Verbreitung von Elektrofahrrädern und ihrem höheren Gewicht von oft 20-30 kg gewinnt der Punkt der Tragfähigkeit der Trägersysteme und Stützlast der Anhängerkupplung an Bedeutung. Häufig besteht ein Limit in der Größenordnung von 50 kg, das bereits bei zwei Elektrorädern schnell erreicht wird. Es besteht dann die Gefahr der Überladung.
Verschiedene Organisationen zum Beispiel der ADAC, testen Fahrradträger u. a. beim so genannten City Crash, einer Kollision mit ca. 30 km/h und bei abrupten Ausweichmanövern. Nicht alle Träger bestehen diese Tests. Bei Dachträgern zeigt sich häufig die Befestigung des Grundträgers am Fahrzeug als Schwachpunkt, Kupplungsträger können sich auf der Kupplung verdrehen, Heckträger Schäden am Fahrzeugheck verursachen.
Sicherheit umfasst auch das Thema Diebstahl und Vandalismus. Bei den meisten Trägern sind die Befestigungen zum Fahrzeug und zum Fahrrad mit einfachen Schlössern versehen oder nur mit Werkzeug zu montieren. Sie bieten so nur einen sehr begrenzten Schutz gegen Diebstahl.
Erika Hansen
Erika Hansen, bēren Michelssen (* 9.11.1939) es en Wüfhaur fan Muasem.
Jü drait höör Sölring Dracht rocht aaft. Aur lungi Jaaren heer jü bi di Sölring Foriining aarberet. Wan em Help fuar en Aurseeting brükt, ken em Erika Hansen gur fraagi.
Erika Hansen kumt ön di Film "Inselklang" (2005) fuar.
Jens Quedens
Jens Quedens (* 1945 uun Noorsaarep, Oomram) as en öömrangen fotogroof an kuupmaan an sant 1974 föörmaan faan a Öömrang Ferian. Hi hää di ferian grünjlaanj. Uun sin loodens wurd buken, kiikern an knipskasjin ferkääft. Bütj sin werk föör a Öömrang Ferian as Jens bekäänd för san ferlach, huar buken auer Oomram, at öömrang spriak an üüb öömrang ütjkem. Flook buken faan san bruder Georg Quedens san bi Jens ütjkimen.
Fenus
Fenus (sümbool: ) as di tweed planeet eefter merkurius än for jü jard. Di planeet koon huum foon jü jard sü am deeringe än eenhärnge siinj. Di temperatuur lait twasche da +437 °C än +497 °C. E planeet heet nåån moune.
Oufstånde
Fenus stoont amenbai 108.200.000 kilomeeter foon jü san, weer hi önj 225 deege trinam kiirt. Di planeet heed en döörsnit foon 12.104 kilomeeter, än kiirt önj amenbai 243 deege am sin akse.
Jakobskrüskrüüs
At Jakobskrüskrüüs (Senecio jacobaea of uk Jacobaea vulgaris) as en plaantenslach uun det famile faan a Kurewbloosen (Asteraceae).
Plauen
Plauen as jü füftgrutst stää önj Saksen. E stää läit önjt söödweesten foont bundeslönj. Dåt heet 64.931 inboogere (2018). Dåt as e hoodstää foon e Vogtlandkreis.
Oluf Braren/fe
Oluf Braren (* 25. Febrewoore 1787 uun Olersem; † 22. Maarts 1839 uun Taftem) as a bekäändst konstmooler faan Feer an sin biljen wurd ei bluat üüb’t eilun uun iaren häälen. Hi hed ham salew at moolin bibroocht an hed fermaak diaruun, üüb sin biljen fering lidj an leewent tu wisin.
Leewent
Oluf Braren wurd 1787 uun Olersem üüb Feer bäären. San aatj wiar diar smas an büür. Hi wul hal haa, det Oluf efter sin skuultidj uun a smasliar ging, oober Oluf wul leewer skuulmääster wurd an so kaam at uk. Hi wiar noch nian 20 juar ual, üüs’r sin iarst skuulmäästersteed üüb Sal fing. Diar liard'r uk sin wüf Meete Wilhelms ütj Archsem keenen. Jo freid di 25. September 1808, an hög juaren leeder ging det paar turag tu Ödersem üüb Feer. Diar ded Oluf iarst uun Madlem onerracht an küd do bi’t skuul uun Ödersem uunkem. Oluf as mä sin Meete ei lokelk wurden. Hat hed ei so’n grat hood üüs hi an diar kaam uk nian jongen.
Uun Ing Peter Matzen, wat bi ham tu skuul weesen wiar, foon Oluf en wüf, wat ham fersted. Hat kaam faan Hedehüsem an hed en bruler Peter Nahmen, wat uk konstmooler wiar. Dediar bruler hee sogoor bi de bekäänd mooler Wilhelm Tischbein uun Eutin liard, huar Oluf ham uk ens besoocht. De iinflööd faan Tischbein as uk bi Braren tu käänen. Oluf hee sin wüf ei ferleet, oober hi wiar mä Ing auer juaren so nai ferbünjen, det hat tau jongen faan ham fing. Auer detdiar dun skul’r efter twaalew juar sin baantje uun Ödersem apjiiw an en ring betaalet steed uun Taftem uunnem, huar'r 1839 uun aaremmud stoorew.
Werk
Det sin biljen an sin konst noch rocht tu iaren kaam, hee hi ei muar belewet an felicht uk ei mä reegend. Oluf hee nemelk för ham salew an sin aanjen moolet. At san dörtig biljen faan ham bekäänd, huarfaan spiitigerwiis a besten 1980 bi en ial uun't Altonaer museeum apbraand. Diartu hiard uk det bilj, wat'r faan Ing an sin tau jongen Gardina an Peter Matthias moolet (rochts boowen).
Tu sin biljen teel:
Siigen
Siigen (Capra) san en skööl faan hurndiarten mä 10 slacher. A miast slacher (*) wurd üs Stianroom betiakent. At Hüs-Siig komt faan Capra aegagrus uf.
Insekten
[[Image:Insect_anatomy_diagram.svg|thumb|296px|Hü en insekt apbaud as.
A – Caput (Hood)
B – Thorax (Brast)
C – Abdomen (Bääftaanj)
1. Anten (feeler)
2. Ponktuug (föör)
3. Ponktuug (boowen)
4. Fasetenuug
6. Brast (föör)
7. Rag-ääder
8. Loftwaier
Ute Farenburg
Ute Farenburg es en Wüfhaur fan Weesterlön'.
Insekten
10. Brast (bääft)
Ute Farenburg
Jü es Skuulmaister fuar Grünskuulen. Aur lungi Jaaren heer jü me di Jungens - Daansiker fan di Sölring Foriining aarberet.
Insekten
11. Iarst jügenpaar
Ute Farenburg
Ute Farenburg kumt ön di Film "Inselklang" (2005) fuar.
Insekten
12. Naist jügenpaar
Ute Farenburg
2016 fing Ute Farenburg di C. P. Hansen-Pris.
Insekten
13. Madelsiarem
14. Hart
15. Aierstook
16. Bääksiarem
17. Eers
18. Leewent
19. Nerfen
20. Niiren
21. Haiel
23. Fut
24. Onerbian
25. Boowerbian
26. Bianring
27. Föörsiarem
28. Brastknoot
29. Knuurdbian
30. Spütjdrüüs
32. Müswerktjüch]]
Auer 80% faan a Diarten üüb a welt san Insekten (Insecta). Insekten san en klas faan diarten uun a biologii.
Ordern
Diar san amanbi 30 ordern faan insekten, efter hör latiinsk nööm sortiaret:
Haithabu
Haithabu (ualnuurdisk: Heiðabýr, det komt faan heiðr ‚hias‘ an býr ‚büürsteed‘, öömrang: Hiasbüür) wiar en bedüüden siidlang faan däansk wikingern of sweedsk warägern. Diar wiar en wichtagen huuwen för di hanel tesken Skandinaawien, at Baltikum an at Nuurdsia-regiuun.
Det siidlang leit uun't gemeen Busdorf bi Schleswig. Tuup mä't Danewerk as Haithabu det bedüüdenst ual seenksteed uun Schleswig-Holstian.
Uun't juar 2018 as Haithabu en UNESCO weltkultuurarewdial wurden.
Horst-Jens Jacobsen
Horst-Jens Jacobsen (12. 6. 1934 bit 14.11.2019) heer ön Tinem uunet en es ön Celle stürewen. Jacobsen kumt ön di Film "Inselklang" (2005) fuar.
Fan 1989 bit 2000 war hi Fuarseter fan di Sölring Foriining
Görlitz (Stää)
Görlitz as jü seekstgrutst stää önj Saksen. E stää läit önjt ååsten foont bundeslönj. Dåt heet 56.324 inboogere (2018). Dåt as e hoodstää foon di Görlitz Lönjkris.
Ood
Ood as a nuurdelk ääg faan't eilun Oomram an leit diarmä uun't nuurduasten faan Noorsaarep.
Beskriiwang
Hat as sowat 2 km lung an man 150 bit 200 m briad. Hat as en rian dünemloonskap an stäänt daalang oner natüürskül. Al sant 1936 komert a Ferian Jordsand ham diaram, dat düüsenen faan siafögler diar bräät kön. Diaram mut waanerslidj diar uk ei swäärs troch luup, jo skel bi weederskaant loongs.
Am dat Ood bi sturemfluden ei faan Noorsaarep ufskäären woort, san tau diker baud wurden.
Ferwisang efter bütjen
Beskriiwang üüb huuchsjiisk faan a ferian Jordsand
Região Centro
At Região Centro (Madelregiuun) as en regiuun uun Portugal. Diar hiar a distrikten Coimbra an Castelo Branco tu, an dialwiis uk a distrikten Aveiro, Viseu, Guarda, Leiria an Santarém.
Naiberregiuunen san Região Norte uun't nuurden, Alentejo an Região de Lisboa uun't süüden. Uun't uasten leit Spoonien, uun't waasten a Atlantik.
Tu't Região Centro hiar 100 gemeenen.
Finlun/ha
Finlun es en Lun uun ’e Noort fan Euroopa. Deät Lun hat 5.513.130 Iinwuuners (2017). De Hoadstad es Helsinki.
Boorlem/mo
Boorlem (ap Tjüsch än Dånsch: Bordelum) as en gemiine önj't Åmt Madel-Nordfraschlönj foon e Kris Nordfraschlönj. Önj’t norden lade e gemiine E Hoorne, Beergem än Läitjholem, önj’t ååsten läit Höögel, önj’t sööden lade Bräist, Säänebel än Fåålst än önj’t weesten läit Reusenkuuge. E gemiine heet 2011 manschne (2016).
Kaneel
Kaneel as en gewürts an woort ütj det buark faan kaneel-plaanten maaget, fööraal ütj Ceylon-Kaneel (Cinnamomum verum). Kaneel woort uk uun a medesiin iinsaat.
Teenkstairen Muasem
Di Listi es önern ön des Sir tö finj.
Kandi (Steed uun Beniin)
Kandi as en steed uun de aafrikoons stoot Beniin. Det leit uun a nuurd faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Alibori Department. Det hee 56.043 lidj (2013).
Busdorf
Busdorf [] (däänsk: Bustrup) as en gemeen uun a kreis Schleswig-Flensborag uun Schleswig-Holstian. Uun Busdorf sat at amt faan't Amt Haddeby.
Haithabu
Det ual wikingerstääd Haithabu leit naibi Busdorf. Hat as en bedüüden seenksteed faan Schleswig-Holstian. Sodenang as uk di Skarthestian iinuun't woopen faan Busdorf kimen.
Onondaga
Da Onondaga san åån foon da fiiw stame foon da Irokese. Jare tradisjonäle hiimstoun as jü Onondaga County, New York, am Syracuse haane. Ouerdåt ja made twasche da oudre stame boogeden, kömen da Irokese åltens bai da Onondaga tuhuupe, lik diling jare tradisjonäle bååse.
1900
1900 wiar det letst juar faan at 19. juarhunert. At juar wiar en skregeljuar an begand mä’n Mundai. 1900 wus dåt leest iir foon dåt 19. iirhunert. Et iir beganed ma’n Moundi önj di Gregoriåånsch Kaläner.
Onondaga
Histoori
Önj e ameerikaanisch frihäidskrich (1775–1783) wjarn da Onondaga tujarst naitrool, ouers lääser striidjen da ma da ouer Irokese iinj da Feriinde Stoote ma da Änglönjere, eefter en amerikaanische önjgrip aw jare wichtiste toorp, di 20. april 1779. Foole Onondaga gingen deeram eefter Six Nations reservoot, Ontario/Kanada, eefterdåt da Feriinde Stoote ünoufhingi wörden wjarn. Da, da önj New York bliiwen (diling 1.475 manschne), san uner jü regiiring foon tradisjonäle bååse, da benååmd wårde foon da clan-mame, ålsü ai wääld wårde.
Di 11. märts 2005 mäldede jü Onondaga Nation, dåt ja önjspruch mååge aw ouer 7500 km2 lönj foon jare forålerne am Syracuse haane. Ja hoowe sü mör influs tu fouen bai dåt ökoloogisch widermåågen foon dåt Gebiit.
Di spräke
Di Onondaga spräke wårt diling nuch snååked foon süwat 100 manschne önj Ontario än weestlik New York. Foole bjarne wörden ai mör önj e spräke aptäägen, ouerdåt ja ütlååked wörden, ouers nü wårt jü önj da schoule unerruchtet. Dåt as apfålend, dåt ja jüst äiwen as önj Saterlönj önj da bjarnetööninge önjfångd san.
Hü suken spräke önjenouder sat, koon huum en lait oufleese üt da füliene biispelseetiinge. Deerbai as ? en klik önj e stråås, stalt ålsü niinj frååg deer.
Än: ''kanonó? kanatowá:neh'' - New York as en grut stää.
Batha (Regiuun)
Det Batha Regiuun (üüb Fraansöösk: La Région du Batha, üüb Araabsk: المنطقة البطحة al-Minṭaqātu l-Baṭḥā) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Tschad. At regiuun leit uun a maden faan't lun. Det hee 488.458 lidj (2009). At hoodsteed as Ati.
Indialing faan Ferwalting
At regiuun hee trii departmenten:
UTC
At ufstemet welttidj jaft at sant 1968 an het üüb ingelsk universal time coordinated, so komt at tu di ütjdruk UTC. UTC as muar of maner at salew üs a ingelsk wontertidj. Uun Nuurdfresklun san wi Ingelun ian stünj föörütj, diaram skraft am bi üs UTC+1. At leetst wegaanj uun Maarts stel wi a klook ian stünj föör üüb somertidj, do san wi Ingelun imer noch ian stün föörütj, auer Ingelun uk üüb a somertidj amsteld, oober UTC dää det ei, diaram haa wi uun a somer UTC+2. Aanj Oktuuber stel wi a klook weder ian stünj turag, uun a wonter haa wi weder at normool tidj.
Luke uk diar
Aikajärjestelmä
Nii Pelworemer Dampskepfaarts-GmbH
Di Nii Pelworemer Dampskepfaarts-GmbH  (N.P.D.G.) es en Reederii üp dit nurđfriisk Ailön' Pelworem. Jü faart fuaral me en Föriskep twesken Nuurđströn en Pelworem, man jü bert uk Ütfaarten me en Pasajiirskep ön.
Histoorii
1872 waar di Pelworemer Dampfskeepenreederii, bigent. Fan des waar di N.P.D.G. ön't di 16. Mai 1902 üs Töhopslüt fan Pelwormer Böören ön di Gang braacht. 2012 her di Selskep 108 Meföligsters, fuaral Liren fan Pelworem.
Bruarwening
Di N.P.D.G. heer trii Skeepen. Di Nordfriesland es 24 Meeters lüng en 6 Meeters breer. Fuar Faarten bi di Heef es jü aur di Maaten gur, aurdat jü bluat 1,21 Meeter diip giar.
Di N.P.D.G. heer uk di Busforkiir üp Pelworem ön di Gang.
Papeete
Papeete as det hoodstääd faan Fransöösk Polyneesien an leit üüb det eilun Tahiti. Diar lewe 25.000 minsken.
Nörweegen
Nörweegen es en Lun uun ’e Noort fan Euroopa. Deät Lun hat 5.295.619 Iinwuuners (2018). De Hoadstad es Oslo.
Histoori
Nörweegen wür 1397 deel fan deät Kalmar Unioon. 1814 wür deät lun deel fan Sweeden. Deät wür 1905 inufhengi.
Welwitschia
At Welwitschia (Welwitschia mirabilis) as di iansagst slach faan det plaantenskööl Welwitschia uun det famile faan a Welwitschiaplaanten (Welwitschiaceae). Hat hiart tu't kategorii faan a Gnetales an lewet bluas uun't wüüst Namib uun't süüdelk Afrikoo. Welwitschias kön hunerten faan juaren ual wurd.
Det plaant komt sogoor uun't woopen faan Namiibia, faan't stääd Swakopmund an faan't regiuun Kunene föör.
Hormoon
Det wedenskap am hormoonen het endokrinologii. Frederik Paulsen (1909-1997) wiar en endokrinoloog.
Bispalen
Hormoonen spele en grat rol bi:
Siig
At (Hüs-)Siig (Capra aegagrus hircus of Capra hircus) as efter di hünj an tuup mä det sjep ian faan a iarst hüsdiarten, diar a minsk aptaanj hää. Hat hiart tu't skööl faan a Siigen (Capra) an sodenang tu't famile faan a Hurndiarten (Bovidae).
Diar jaft at en hialer rä rasen faan.
Siigen wurd häälen för moolk, flääsk, leeder an ol (angoora, kaschmiir).
Rooten
Rooten (Rattus) san en skööl faan Gnaudiarten (Rodentia) uun det famile faan a Müsen (Muridae), at jaft diar 65 slacher faan.
Freiberg
Freiberg as jü soowenstgrutst stää önj Saksen. E stää läit önj e mal foont bundeslönj. Dåt heet 40.885 inboogere (2018).
St. Barths
St. Barths, (fransöösk:Saint-Barthélemy, ) as en eilun faan a Letj Antilen an hiart diar tu a eilunen auer a winj. Sant 2007 as't en fransöösk bütjenlun (collectivité d’outre-mer).
Rooten
Slacher
R. adustus – R. andamanensis – R. annandalei – R. arfakiensis – R. argentiventer – R. arrogans – R. baluensis – R. blangorum – R. bontanus – R. burrus – R. colletti – R. detentus – R. elaphinus – R. enganus – R. everetti – R. exulans – R. feliceus – R. foersteri – R. fuscipes – R. giluwensis – R. hainaldi – R. hoffmanni – R. hoogerwerfi – R. jobiensis – R. koopmani – R. korinchi – R. leucopus – R. losea – R. lugens – R. lutreolus – †R. macleari – R. marmosurus – R. mindorensis – R. mollicomulus – R. montanus – R. mordax – R. morotaiensis – †R. nativitatis – R. nikenii – R. niobe – R. nitidus – R. norvegicus – R. novaeguineae – R. omichlodes – R. osgoodi – R. palmarum – R. pelurus – R. pococki – R. praetor – R. pyctoris – R. ranjiniae – R. rattus – R. richardsoni – R. salocco – R. sanila – R. satarae – R. simalurensis – R. sordidus – R. steini – R. stoicus – R. tanezumi – R. tawitawiensis – R. timorensis – R. tiomanicus – R. tunneyi – R. unicolor – R. vandeuseni – R. verecundus – R. villosissimus – R. xanthurus
Echt Müsen
Echt Müsen (Mus) san en skööl faan gnaudiarten (Rodentia) uun det famile faan a Müsen (Muridae), at jaft diar amanbi 40 slacher faan.
Pellworm I
Di Pellworm I es en Föriskep fan di Nii Pelworemer Dampskepfaarts-GmbH. Et faart twesken Pelworem en Nuurđströn.
Teenkstairen Ārichsem
Di Teenkstairen ön Ārichsem üp Söl staan ön di Listi fan di Teenkstairen ön di Gimiindi Söl. Luki uk öner Teenkstairen (Gimiindi Söl).
Di List es önern ön des Sir tö finj.
La-Spezia-Rimini-liinje
At La-Spezia-Rimini-liinje (of uk Massa-Senigallia-liinje) dialt a romaans spriaken iin efter a nuurd- an waast-romaans spriaken üüb ian sidj an a süüd- an uast-romaans spriaken üüb a ööder sidj.
Região Norte (Portugal)
At Região Norte (Nuurdregiuun) as en regiuun uun Portugal. Diar hiar a distrikten Viana do Castelo, Porto, Vila Real, Bragança an Braga, an dialwiis uk a distrikten Aveiro, Viseu an Guarda tu.
Uun't süüden leit at Região Centro (Madelregiuun), uun't nuurden an uasten Spoonien an uun't waasten a Atlantik.
Uun't Região Norte jaft at 86 gemeenen.
Hunertbianer
A Hunertbianer (Chilopoda) san en klas faan Diarten uun det auerklas faan a Düüsenbianer (Myriapoda). Diar jaft at wel son 3.000 slacher faan. Hunertbianer san tesken ian an tjiin cm lung; enkelt slacher (Scolopendromorpha) kön oober uk 30 cm lung wurd.
Müs
Wat menst dü?
Oornshaud/mo
Oornshaud (ap Tjüsch: Ahrenshöft, ap Dånsch: Arnshøft) as en gemiine önj't Åmt Madel-Nordfraschlönj foon e Kris Nordfraschlönj. Önj’t norden läit e gemiine Bååmst, önj’t nordååsten Noorst, önj’t ååsten Fjåål, önj’t sööden Alwat än önj’t weesten Haatstinger Määrsch.
Geografii
Di Arlau Struum bilet e weestgränse än söödgränse foon e gemiine.
Ærø
Ærø (komt faan däänsk Ær „ahorn“ an Ø „eilun“) as en eilun uun't Uastsia an maaget di gratst dial faan't Ærø Komuun ütj. Hat hiart tu't ferwaltangsregiuun Syddanmark.
Yilan (Lunkreis)
De Yilan Lunkreis (üüb Schineesk: 宜蘭縣 Yílán Siàn/Yílán Xiàn, üüb Taiwaans: Gî-lân-koān, üüb Hakka: Ngì-làn-yen) as en lunkreis faan’t Republiik Schiina. A lunkreis leit uun a nuurduast faan't lun. Uun a nuurdwaast leit Nei-Taipeh, uun a nuurduast an uast a Pasiifik, uun a süüd de Hualien Lunkreis, uun a süüdwaast at steed Taichung, an uun a waast lei de Hsinchu Lunkreis an't steed Taoyuan. Det hee 455.221 lidj (2018). At hoodsteed faan a lunkreis as Yilan.
Indialing faan Ferwalting
A lunkreis hee ian steed (市 shì), trii steedgemeenden (鎮 zhèn), seeks lungemeenden (鄉 xiāng) an tau lungemeenden faan a uuriinwenern.
Strun
Wat menst dü?
Årnfjål/mo
Årnfjål (ap Tjüsch: Ahrenviöl, ap Dånsch: Arenfjolde) as en gemiine foon't Åmt Fjåål önj e Kris Nordfraschlönj. Önj’t norden läit e gemiine Bjarntoorp, önj’t ååsten Årnfjålfäil, önj’t söödååsten Aaster-Uurst, önj’t söödweesten Weester-Uurst än önj’t weesten Imensteed.
Fering
Wat menst dü?
Röökelbosk
Wat menst dü?
Abruzzen
A Abruzzen ( Abruzzo) san en itajeensk regiuun mä iinwenern (Stant ). Uun't nuurden lei a Marken, uun't waasten at Latium, uun't süüden Molise, an uun't uasten as a Aadria.
Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:
Freital
Freital as jü oochstgrutst stää önj Saksen. E stää läit önj e mal foont bundeslönj. Dåt heet 39.562 inboogere (2018).
Abruzzen
Iindialang faan Ferwaltang
At regiuun hää fjauer prowinsen:
Spriaken
Bütj Itajeensk woort uun a Abruzzen uk Abruzzeesk snaaket. Det as nai mä't Neapolitaans spriak.
Chari-Baguirmi (Regiuun)
Det Chari-Baguirmi (üüb Fraansöösk: La Région du Chari-Baguirmi, üüb Araabsk: المنطقة شاري باقرمي al-Minṭaqātu Šārī Bāqirmī) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Tschad. At regiuun leit uun a süüdwaast faan't lun. Det hee 578.425 lidj (2009). At hoodsteed as Massenya.
Histoore
Faan 1480 tu 1897 wiar at regiuun faan daaling dial faan det Baguirmi Sultanaat.
Echt Swin
Echt Swin (Suidae) san en famile faan Tetjdiarten (Mammalia). Diar hiar 6 sköölen mä knaap 20 slacher tu.
Feriind Kiningrik
Dåt Feriind Kiningrik, lungform Feriind Kiningrik foon Grutbritannien än Nordirlönj, as en lönj önjt weesten foon Euroopa. Dåt Feriind Kiningrik as en unjoon di bestoont üt fjouer iirtids seelewständi stoote; Wales, Schotlönj, Nordirlönj än Ängelönj.
Stääse
Da tiin grutst stääse önjt lönj san:
Politiik
Dåt Feriind Kiningrik as sunt 1931 lasmoot foon dåt Commonwealth of Nations.
Lycopodiopsida
Lycopodiopsida san en klas faan huuger plaanten mä trii plaantenfamilin. Jo lewet fööraal uun't eerdtidjääler karboon an san det grünjlaag faan stiankööl.
Süstemaatik
Daalang jaft at man noch trii ordern, eder mä man ian famile:
Wacholder
Wacholder as di nööm faan 50 bit 70 slacher faan näädelbuumer uun det famile Cupressaceae.
Slacher
J. angosturana – J. arizonica – J. ashei – J. barbadensis – J. bermudiana – J. blancoi – J. brevifolia – J. californica – J. cedrus – J. chinensis – J. coahuilensis – J. comitana – J. communis – J. convallium – J. coxii – J. davurica – J. deltoides – J. deppeana – J. drupacea – J. durangensis – J. excelsa – J. flaccida – J. foetidissima – J. formosana – J. gamboana – J. gracilior – J. grandis – J. horizontalis – J. indica – J. jaliscana – J. komarovii – J. macrocarpa – J. maderensis – J. mairei – J. maritima – J. martinezii – J. monosperma – J. monticola – J. morrisonicola – J. mucronata – J. navicularis – J. occidentalis – J. osteosperma – J. oxycedrus – J. phoenicea – J. pinchotii – J. pingii – J. poblana – J. polycarpos – J. procera – J. procumbens – J. przewalskii – J. pseudosabina – J. recurva – J. rigida – J. sabina – J. saltillensis – J. saltuaria – J. saxicola – J. scopulorum – J. semiglobosa – J. seravschanica – J. squamata – J. standleyi – J. taxifolia – J. thurifera – J. tibetica – J. tsukusiensis – J. turbinata – J. virginiana – J. zanonii
Selskapseilunen
A Selskapseilunen san en skööl faan eilunen uun Fransöösk Polyneesien uun a Pasiifik.
1601
1601 wiar det iarst juar faan det 17. juarhunert.
Söl'ring Foriining
Āpgaaven
Di Söl'ring Foriining jeft et sent 1905. Bigent uur jü üs "Foriining fuar Söl'ring Aart en Wiis". Āpgaav diarfan es, wat fuar di Kultuur tö dön. Di Foriining maaket uk Aarberen üs Statistiken en luket eeđer forskelig Huken üp Söl, wat jit ön jaar Natuur sen en slait di Natuursjutsbihöörden fuar, wat tö dön of tö let es. Di Foriining bikömert höör uk om di Weeterkant. Di Sölring Foriining aarbert me di Sölring Spraak. Diarfuar uur Önerrocht önberen, en di Foriining archiviaret uk Boker, hur wat aur di Histoorii fan Söl benen staant. Di Sölring Foriining aarbert me üđer Foriiningen en Instituuten töhop, wat me di Friisk Kultuur aarberi. Di Foriining heer forskelig Hüüsingen en Plaatsen, höör om tö bikömeri. Diartö jert dat "Heimatmuseum", dat "Ual Hüs" dat Stiingreev "Denghoog" ön Woningstair, en jit muar, sa üs en Ker Mensken, wat jam aur Söl'ring Brükdom bikömeri.
Struktuur
Di Söl'ring Foriining heer jen Fuarsetendi en tau Substituuten fan des. Ön't Kontoor set jen Kontoorsföörer en en Skriifkraft. Di Foriining bitaalet jit ombi füf Aarbersplaatsen fuar Lir, wat jam aur dit Museeum en aur Plaatsen üs di Fügelkui ön Kaamp of di Denghoog bikömeri.
Masi Meföligsters aarberi ön't Iarenamt fuar di Foriining.
Jens ön't Jaar es Forsaamling fuar ali Meföligsters.
Sölring ön di Foriining
Ön di Fuarstand snaketi bit 2014 jen Persoon ark Dai Sölring, en wiar da uk di jerst Fuarsetendi, jen Persoon, wan't jens paset, en di trēr forsjukt, dit tö liir. Iin ön't Kontoor es di normaal Spraak Dütsk. Di Liren, diar diar aarberi, ken fuar't Miist niin Sölring snaki en wel dit uk ek liir of forstuun.
Honduuras
Honduuras as en lun uun Madel-Ameerikoo. Naiberlunen san uun't waasten Guatemaala an El Salvador an uun't süüduasten Nikaraagua. Uun't nuurden leit at Kariibisk Sia, uun't süüdwaasten a Pasiifik.
Söl'ring Foriining
Sölring ön di Foriining
Di Kontoorsföörer meent: "Sölring snaket em bluat fuar hömsalev." (Dit heer hi üp Dütsk sair, ön di 27.04.2011).
Honduuras
Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:
Indialang faan Ferwaltang
At lun hää 18 departmenten.
Söl'ring Foriining
Sölring ön di Foriining
Wan di Foriining nööriget heer en em gair diar hen, da skel em ek meen, dat em diar masi Lir raaket, hurme em Sölring snaki ken. Diar sen muar en muar Lir, wat di Spraak gaar ek mai. Fan di Önerrocht kum Lir, wat Uurter keen, man ek olterfuul Mensken, wat frii snaki wel. Fan di Önerrocht jeft et jens ön't Jaar en Öfslütinj, hur di Skuulsters Komedii üp Sölring spöli. Diar gair't gans gur me dit Snakin.
Hat sjocht üt, üs wan di Konzentratsjoon iin ön di Foriining hör hentö en Museeumsforiining wanelt. On di Wain fan di Foriing staant al "Sölring Museen", wat höm dach san bet önjert üs en Könstuurt. Di Hüüsinger fan di Foriining ön Kairem skel to gurter Museen üt- en ombecht uur.
Diar es bit 2023 ek fuul fan uuren. Dit "Heimatmuseum" jit nü "Sylt Museum" en dit Jil uur knap.
Sölring of Söl'ring?
Aur di Skriifwiis fan Sölring jeft et en Foranering, aurdat nemen sa rocht weet, fuar wat dit Apostroph gur es. Deling es nü biiring rocht skrefen.
Reeren
Dit sen Forsaamlingen sa üs: en hok muar.
Histoorie fan di Foriining
„Aufruf zur Gründung eines Sylter Dorf- und Heimatsmuseums" (1906)
Der unterzeichnete Verein für Heimatkunde auf der Insel Sylt wirbt um Unterstützung bei allen, die unserer Insel Interesse und Liebe entgegenbringen. Im alles ausgleichenden Strom der Entwicklung und des Verkehrs, in den unser Fleckchen Erde mitten hineingeworfen ist aus seiner Abgelegenheit heraus, schwindet alte Sylter Eigenart und Sprache, Sitte immer mehr. Eigenartiges Volkstum bildet aber gerade einen großen Reiz für Fremde; das wollen unsere Gäste hier sehen und kennen lernen.
Frederic Chopin
Frédéric François Chopin of Fryderyk Franciszek Chopin (* 22. Febrewoore of 1. Marts 1810 uun Żelazowa Wola, uun det iar hertoochdoom Warschau; † 17. Oktuuber 1849 uun Pariis) wiar en poolsk komponist, klawiarspeler an klawiarpedagoog.
1602
1602 wiar det öler juar faan det 17. juarhunert.
Söl'ring Foriining
Histoorie fan di Foriining
Treue Heimatliebe der Insulaner ist seit wenigen Jahren bemüht, zu sammeln und der Öffentlichkeit zugänglich zu machen, was von der Väter Zeit redet. Das „Altfriesische Haus“ in Keitum birgt die ersten Anfänge des geplanten Museums.
Wir brauchen aber größere Mittel, um zum Ziele zu kommen. Darum werben wir bei unsern Gästen um Mitarbeit. Im vergangenen Jahre hat der Gedanke eines solchen Museums lebhaften Anklang gefunden. Nun wollen wir weiter.
Einmalige Gaben werden dankbar begrüßt. Jede Unterstützung ist willkommen.
Söl’ring Foriining, eingetragener Verein“
Pteridophyta
Pteridophyta (Monilophyta, Farnen) san en auerklas faan huuger plaanten.
Süstemaatik
Auer det steed faan a Pteridophyta (= Monilophyta), an hük plaanten diartu hiar, as a wedenskap ei gans ians. Det klasifikatsion efter Smith gongt so:
Algemian Wacholder
Di (Algemian) Wacholder (Juniperus communis) as ään faan 50 bit 70 slacher näädelbuumer uun det famile Cupressaceae. Hi het uk Machandelbuum of Röökelbosk.
Bomelmots
En bomelmots as en muude uun Nuurdeuroopa, am det hood warem tu hualen.
Sialidj brük det hal, auer det mots ei so gau wechweit üs en hud. Iar füng arke jong siamaan en bomelmots, wan hi tu siafaartskuul kaam. <div style="clear:left;" /div>
Algemian Wacholder
Föörkemen
Wacholder as en widj bekäänden näädelbuum. Hi komt uun Nuurdameerikoo auer Greenlun an Nuurdafrikoo, Euroopa an Aasien föör.
San Andres an Providencia
Ferwaltang
At jaft tau gemeenen. (Taalen efter: Departamento Administrativo Nacional de Estadística, 2005).
Echt Elken
Echt Elken (Martes) san ruuwdiarten an hiar jüst so üs a Huarmer tu't famile faan a Huarmer an Elken.
Cabo Delgado (Prowins)
Det Cabo Delgado Prowins (üüb Portugiisk: Província de Cabo Delgado [ˈka.bu dɛɫ.ˈɣa.ðu]) as en prowins uun de aafrikoons stoot Mosambik. At prowins as efter Kap Delgado neemd. Det leit uun a nuurduast faan’t lun. Uun a nuurd leit det Mtwara Regiuun faan Tansaniia, uun a uast det Indisk Ootseaan, uun a süüd det Nampula Prowins an uun a waast det Niassa Prowins. Det hee 2.333.278 lidj (2017). At hoodsteed faan't prowins as Pemba.
Årnfjålfäil/mo
Årnfjålfäil (ap Tjüsch: Ahrenviölfeld, ap Dånsch: Arenfjoldemark) as en gemiine foon't Åmt Fjåål önj e Kris Nordfraschlönj. Önj’t norden läit e gemiine Bonlem, önj’t ååsten e Kris Flansborj, önj’t sööden Aaster-Uurst än önj’t weesten Årnfjål.
Cabo Delgado (Prowins)
Geografii
De Rovuma Struum bildet det nuurdgrens faan’t prowins, de Lúrio Struum det süüdgrens an de Lugenda Struum dial faan’t waastgrens. De Messalo Struum leept troch’t prowins faan a süüdwaast tu a nuurduast iin uun at Atlantik. A eeg faan't prowins as 425 km lung.
Natschunaalparken
De Quirimbas Natschunaalpark leit uun a uast faan't prowins.
Indialing faan Ferwalting
Cabo Delgado Prowins hee ian steed (Pemba) an 15 distrikten.
Befölkring
At wiar folksteelingen uun 2017, 2007, 1997 an 1980. Efter't folksteeling faan 2007, wiar 791.115 faan a lidj uun't prowins karmen an 843.047 wüfhööd
2014
2014 wiar det fjauertanjst juar faan at 21. juarhunert. At juar begand mä’n Weedensdai. 2014 wus dåt fjouertäinst iir foon dåt 21. iirhunert. Et iir beganed ma’n Weensdi. 2014 wiar dit fjuurtainst Jaar fan dit 21. Jaarhön’ert. Dit Jaar bigent me en Winjsdai.
Pirna
Pirna as jü tiindgrutst stää önj Saksen. E stää läit önjt söödååsten foont bundeslönj. Dåt heet 38.320 inboogere (2018). Dåt as e hoodstää foon di Sächsische Schweiz-Osterzgebirge Lönjkris.
Ahrensburg
Ahrensburg as jü oochstgrutst stää önj Slaswik-Holstiinj. E stää läit önj sööden foont bundeslönj, önj e Kris Stormarn. Dåt heet 33.728 inboogere (2019).
Swin (Skööl)
Swin (Sus) san en skööl faan Tetjdiarten (Mammalia) uun det famile faan a Echt Swin (Suidae). Diar hiar wel son 10 slacher tu.
Nordfriesland (Pasajiirskep)
Di Nordfriisland es en Pasajiirskep fan di Nii Pelworemer Dampskepfaarts-GmbH. Et fuar't Miist fan Pelworem, man uk fan Nuurdströn bi di Haligen langs. Des Skep es lecht en giar ek olter diip. Diarom es dit senerk gur fuar Faarten bi Heef, hur et jaa Eeb en Flöör jeft.
Frankrik/hf
Frankrik is en löön öön ’e wästen foon Euroopa. Dat löön heet 65.018.096 jude (2018). Ju häädstää foon't löön is Pariis.
Geografii
Di huuchst beerch öön Frankrik is Mont Blanc (4.810 m). Di longst struum baane’t löön is dat Loire.
1603
1603 wiar det traad juar faan det 17. juarhunert.
Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
Ünbekäänd Dootem
Aasien
<div style="float: right; margin: 0 0 1em 2em; width: 26em; text-align: right; font-size: 0.86em; line-height: normal;"> <div style="border: 1px solid #ccd2d9; background: #f0f6fa; text-align: left; padding: 0.5em 1em; text-align: center;"> Aasien
Aasien as mä 44,6145 miljuun km² di gratst weltdial an di grater dial faan Euraasien. Diar leit en traaden faan't luun üüb a eerd an diar wene amanbi 4 miljaarden minsken.
Lunen uun Aasien
* woort poliitisk an kulturel tu Euroopa reegent.
Marattiaceae
Marattiaceae san det iansagst plaantenfamile uun det klas Marattiopsida.
Süstemaatik
Diar san wel 150 slacher uun sjauer sköölen :
Bururi (Prowins)
Det Bururi Prowins (üüb Rundi: iProvense ya Bururi, üüb Fraansöösk: La Province de Bururi) as en prowins uun de aafrikoons stoot Burundi. At prowins leit uun a süüdwaast faan't lun. Det hee 570.929 lidj (2008). At hoodsteed as Bururi.
Geografii
Berger uun det Bururi Prowins san: de Musebeyi Berig (2274 m) an de Rumonyi Berig (2210 m). Dial faan de Tanganyika Sia leit uun't prowins.
Indialing faan Ferwalting
At prowins hee seeks komuunen.
1604
1604 wiar det fjuard juar faan det 17. juarhunert.
1475
Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
Ünbekäänd Dootem
Hans-Meinert Ingwers
Hans-Meinert Ingwers (*09.01.1940, † 24.01.2013) wiar en Karming fan Muasem.
Hi es aur lungi Jaaren Meföliger ön di Fuarstand fan di Sölring Foriining wesen. Ingwers snaketi Sölring fan Jungenstiren ön. Bit hentö 2009 heer Hans-Meinert Ingwers di Jungen ön di Muasemer Grünjskuul wat fan di Natuursjuts bibraacht, wat hi fuar't Miist üp Sölring dair.
Ingwers kumt ön di Film Inselklang (2005) fuar.
Tsoobel
A Tsoobel (Martes zibellina) as en Ruuwdiart (Carnivora) uun det famile faan a Huarmer an Elken. Hi as nai mä't Buumelk uun Madeleuroopa, oober lewet fööraal uun a taiga faan Sibiirien. Faan sin skan wurd peltsen maaget.
Bjarntoorp/mo
Bjarntoorp (ap Tjüsch: Behrendorf, ap Dånsch: Bjerndrup) as en gemiine foon't Åmt Fjåål önj e Kris Nordfraschlönj. Önj’t norden läit e gemiine Salwit, önj’t ååsten Bonlem, önj’t sööden Årnfjål, önj’t söödweesten Imensteed än önj’t nordweesten Fjåål.
1606
1606 wiar det seekst juar faan det 17. juarhunert.
Strun (küst)
Skak
Wi men mä en strun miast en sun-strun mä witj of grä sun. Man di sun koon üüb wulkaan-eilunen uk suart weees. Bääft en sun-strun lei miast düner.
En strun koon oober uk mä grööw kiis of noch grater stianer wees, det as do en stian-strun.
Herta Findeisen
Herta Findeisen  * 19.6.1923 † 30.7.2018 wiar en Wüfhaur fan Kairem. Jü heer aur lungi Jaaren fuar't Museeum ön di Sölring Foriining üppaset. Jü heer jit muar bi di Foriining holpen, en diarfuar wel jü uk niin Jil haa (Informatsjoon fan di Sölring Foriining).
Herta Findeisen kumt ön di Film Inselklang (2005) fuar.
Luki uk jir
Sölring Foriining tö höör Duar ön't Bleer
Concepción, Chile
Concepción as en stää önj Chiile. Jü stää heet 292.589 inboogere (2006).
Atakora Department
Det Atakora Department (üüb Fraansöösk: Département de l’Atacora) as en department uun de aafrikoons stoot Beniin. At department leit uun a nuurdwaast faan’t lun. Uun a nuurd leit Burkiina Faaso, uun a nuurduast det Alibori Department, uun a süüduast det Borgou Department, uun a süüdwaast det Donga Department an uun a nuurdwaast Toogo. Det hee 772.262 lidj (2013). At hoodsteed faan't department as Natitingou.
Lunskap
Det Pendjari Natschunaalpark leit uun a nuurd faan't department.
Indialing faan Ferwalting
Det Atakora Department hee njüügen komuunen.
Befölkring
Efter det 2013 folksteeling wiar at 10.008.749 lidj uun't department: 380.448 faan a lidj wiar karmen an 391.814 wüfhööd. A taal faan a lidj efter ferleeden folksteelingen:
Histoore
1999 wurd at süüddial faan't department det Donga Department.
Michelangelo Buonarroti
Michelangelo Buonarroti (* 6. Maarts 1475 uun Caprese; † 15. Febrewoore 1564 uun Rom, toskanisk uk Michelangiolo) wiar en italjeensken geliarten an konstler. Hi as fööraal troch sin stunbil David bekäänd.