cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rätoromaans spriak
Spriakwiisen
L’uolp era puspei inagada fomentada. Cheu ha ella viu sin in pegn in tgaper che teneva in toc caschiel en siu bec. Quei gustass a mi, ha ella tertgau, ed ha clamau al tgaper: „Tgei bi che ti eis! Sche tiu cant ei aschi bials sco tia cumparsa, lu eis ti il pli bi utschi da tuts“.
La gualp eara puspe egn’eada fumantada. Qua â ella vieu sen egn pegn egn corv ca taneva egn toc caschiel ainten sieus pecel. Quegl gustass a mei, â ella tartgieu, ad â clamo agli corv: „Tge beal ca tei es! Scha tieus tgànt e aschi beal sco tia pareta, alura es tei igl ple beal utschi da tuts“.
La vuolp d’eira darcho üna vouta famanteda. Cò ho'la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün töch chaschöl in sieu pical. Que am gustess, ho'la penso, ed ho clamo al corv: „Che bel cha tü est! Scha tieu chaunt es uschè bel scu tia apparentscha, alura est tü il pü bel utschè da tuots“.
La vuolp d’eira darcheu üna jada fomantada. Qua ha'la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün toc chaschöl in seis pical. Quai am gustess, ha’la pensà, ed ha clomà al corv: „Che bel cha tü est! Scha teis chant es uschè bel sco tia apparentscha, lura est tü il plü bel utschè da tuots“.
La uolp d’era darchiau üna jada fomantada. Qua ha’la vis sün ün pin ün corv chi tegnea ün toc chaschöl in ses pical. Quai ma gustess, ha’la s’impissà, ed ha clomà al corv: „Cha bel cha tü esch! Scha tes chaunt es ischè bel sco tia apparentscha, lura esch tü il pü bel utschè da tots“.
La vulp era puspè ina giada fomentada. Qua ha ella vis sin in pign in corv che tegneva in toc chaschiel en ses pichel. Quai ma gustass, ha ella pensà, ed ha clamà al corv: „Tge bel che ti es! Sche tes chant è uschè bel sco tia parita, lura es ti il pli bel utschè da tuts“.
La volpe era un’altra volta affamata. Vide allora su un abete un corvo che teneva un pezzo di formaggio nel becco. Quello mi piacerebbe, pensò, e gridò al corvo: „Che bello sei! Se il tuo canto è così bello come il tuo aspetto, allora sei il più bello di tutti gli uccelli.“
Cum vulpes rursus esuriebat, subito vidit corvum abiete residentem et caseum in ore tenentem. Cum hunc sibi dulci sapore fore secum cogitavisset, clamavit ad corvum: Quam pulcher es! Cum tibi cantus aeque pulcher est atque species, tum es pulcherrimus omnium alitum.
Der Fuchs war wieder einmal hungrig. Da sah er auf einer Tanne einen Raben, der ein Stück Käse in seinem Schnabel hielt. Das würde mir schmecken, dachte er, und rief dem Raben zu: „Wie schön du bist! Wenn dein Gesang ebenso schön ist wie dein Aussehen, dann bist du der Schönste von allen Vögeln.“
Di foos wiar ans weder hongrag. Diar siig hi üüb en tanebuum en raawen saten, diar en stak sees uun a nääb hääl. Det küd mi smääk, mend hi, an rooftet auer tu di raawen: „Uu, wat beest dü smok! Wan dü jüst so smok sjong könst üs dü ütjsjochst, do beest dü wel di smokst faan aal a fögler.“
Di Fos wiar jens weđer hungerk. Diar saag hi üp en Taneboom en Raawen set diar en Stek Aast ön sin Neeb höl. Dit kür mi smak, meent hi, en da rööp hi tö di Raawen: „Uu, wat best Dü dailk! Wan dü jüst sa dailk sjung kenst üs Dü ütsjochst, da best Dü noch di Dailkst fan ali Fügler.“
Angoche (Distrikt)
De Angoche Distrikt as en distrikt faan det Nampula Prowins faan Mosambik. A distrikt leit uun a süüduast faan't prowins. Hi hee 399.092 lidj (2017). At hoodsteed faan a distrikt as Angoche.
Indialing faan Ferwalting
A distrikt hee fjauer kreiser (üüb Portugiisk:postos administrativos):
Sleeswich
Wat menst dü?
Bielefeld
Bielefeld as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen, önj di Detmold Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 334.195 inboogere (2019).
Echt Rochen
Echt Rochen (Rajidae), uk Tääpler(?) san en famile faan Graselfasker (Chondrichthyes). Jo san det gratst famile faan a Rochen (Rajomorphii) mä 15 sköölen an knaap 180 slacher.
Swarken
Swarken (mo. wulkne)
Echt Rochen
Sköölen
Amblyraja - Anacanthobatis - Arhynchobatis - Atlantoraja - Bathyraja - Breviraja - Brochiraja - Cruriraja - Dactylobatus - Dentiraja – Dipturus - Fenestraja - Gurgesiella - Indobatis – Irolita - Leucoraja - Malacoraja - Neoraja - Notoraja - Okamejei - Orbiraja – Pavoraja - Psammobatis - Pseudoraja - Raja - Rajella - Rhinoraja - Rioraja - Rostroraja - Sympterygia - Zearaja
Rif (Eilun)
At Rif (waastfresk uk: Rif) as en huuchsun mad a Waastfresk Eilunen, nuurden faan't saarep Nes uun't gemeen Noardeast-Fryslân. Hi as son 2,5 km lung an leit üüb 53°28'27  N an 06°02'13  U. Naibi leit at Engelsmanplaat.
Atar (Steed uun Mauretaanien)
Atar (üüb Araabsk: أطار‎‎ Aṭār) as en steed uun de aafrikoons stoot Mauretaanien. At steed leit uun a nuurdwaast faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Adrar Regiuun. Det hee 25.190 lidj (2013).
Noortfriislun (Krais)
De Noortfriislun Krais es iaan fan de elben Kraiser fan Sleeswich-Holstean. E Krais lait uun’e Nürwes fan’t Bundeslun. Uun’e Noort lait Deänemark, uun’e Oos de Sleeswich-Flensbörri Krais, uun’e Siid de Dithmarschen Krais en uun’e Wes de Noortsee. Dat hat 163.665 Lid’n (2011). E Hoadstad fan e Krais es Hüsem.
Gorgol (Regiuun)
Det Gorgol Regiuun (üüb Araabsk: ولاية كوركول Wilāya Kūrkūl) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Mauretaanien. At regiuun leit uun a süüdwaast faan’t lun. Det hee 335.917 lidj (2013). At hoodsteed as Kaédi.
Indialing faan Ferwalting
Det Gorgol Regiuun hee fjauer departmenten:
Swaits
Jü Swaits as en lönj önj Mad-Euroopa. Deer booge 8.736.510 mansche (2012). E hoodstää foont lönj as Bern.
Engelsmanplaat
At Engelsmanplaat (waastfresk: De Kalkman) as en huuchsun mad a Waastfresk Eilunen, nuurden faan't saarep Nes uun't gemeen Noardeast-Fryslân. Hi as son 1 km lung an 1 km briad an leit üüb 53°27'08  N an 06°03'19  U. Naibi leit at Rif.
Griend
At Griend (waastfresk: It Gryn) as en huuchsun mad a Waastfresk Eilunen, süüden faan Terschelling (Skylge) an nuurden faan't stääd Harns (Harlingen). Hi as 0,82 km² grat an leit üüb 53°15'07  N an 05°15'13  U. Griend as bekäänd för sin fögelwelt.
Simonszand
Simonszand as en huuchsun mad a Waastfresk an a Uastfresk Eilunen uasten faan Schiermonnikoog (Skylge). Hi as 0,5 km² grat an leit üüb 53°30'45  N an 06°24'30  U.
Loftbil
Üüb det loftbil san tu sen, faan waast tu uast:
Binomisk Formeln
A Binomisk Formeln san en wai uun a matematiik, am det moolnemen faan sumen ianfacher tu maagin. Jo halep uk bi't bröögreegnin mä sumen.
Det wurd binomisk komt faan bi (tau) an Nomen (nööm).
BAM-Portaal
Det BAM-Portaal wiar en gemiansoom portaal för Bibleteeken, Archiiwen an Museen. Hat hää ans begand üs en projekt faan't DFG. Bit 2015 as hat bedrewen wurden faan:
Binomisk Formeln
Formeln
Troch moolnemen koon am a formeln bewise:
A formeln halep uk bi't hoodreegnin:
BAM-Portaal
Uun Jüüne 2015 as beslööden wurden, det BAM-portaal sacht tu maagin. A dooten skel tu't Sjiisk Digitaal Bibleteek (DDB) auerdraanj wurd.
Dakhlet Nouadhibou (Regiuun)
Det Dakhlet Nouadhibou Regiuun (üüb Araabsk: ولاية داخلة نواذيبو Wilāya Dakhlat Nuwādhībū) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Mauretaanien. At regiuun leit uun a waast faan’t lun. Det hee 123.779 lidj (2013). At hoodsteed as Nouadhibou.
Rottumerplaat
Loftbil
Üüb det loftbil san tu sen, faan waast tu uast:
Midway-Eilunen
Jo hiar geograafisk tu a Nuurdwaastelk Hawaii-Eilunen an politisk tu a United States Minor Outlying Islands.
Di nööm komt diarfaan, dat Midway sowat hualew wai leit tesken at US-Amerikoonsk waastküst an Jaapan.
Bit 1993 wiar diar muar üs 2.000 soldooten iinsaat, daalang sant noch son 40 wedenskapslidj.
Uun a Ööder Weltkriich wiar trinjam Midway en siasliak tesken Jaapan an a USA (4. bit 7. Jüüne 1942), diar faan Ameerikoo wonen wurden as. Uk leeder uun a Koreakriich an uun a Wjetnamkriich hää Midway noch en grat rol spelet. Daalang onerhäält Midway bluas noch en nuadfluuchplaats.
Karl di Grat
Karl di Grat (lat. Carolus Magnus, fransöösk Charlemagne; * 2. April 747 of 748; † 28. Janewoore 814 uun Aachen) wiar faan 768 bit 814 könang faan't Frankenrik. Di 25. Detsember 800 wurd hi di iarst keiser uun a waast faan Euroopa sant at Röömsk Rik onerging. Oner Karl di Grat wiar det Frankenrik baas auer Madel-Euroopa.
Hodh Ech Chargui (Regiuun)
Det Hodh Ech Chargui Regiuun (üüb Araabsk: ولاية الحوض الشرقي Wilāya Al-Khūẓ Ash-Sharqī) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Mauretaanien. At regiuun leit uun a süüduast faan’t lun. Det hee 430.668 lidj (2013). At hoodsteed as Néma.
Organisation territoriale
Det Hodh Ech Chargui Regiuun hee seeks departmenten:
Pinnebeerch (Krais)/hf
Di Pinnebeerch Krais is aon foon de älben kraise foon Sleeswich-Holstian. E krais lait öön’t söodwästen foon’t bundeslöön. Öön’t nöörduusten lait di Seegebeerch Krais, öön’t söö’uusten Hamborch, öön’t sööwästen di Elbe Struum än öön’t wästen di Stianborch Krais. Dat heet 296.341 jude (2011). E häädstää foon e krais is Pinnebeerch.
Rottumeroog
Rottumeroog (waastfresk: Rottumereach) as en ünbewenet eilun mad a Waastfresk an a Uastfresk Eilunen uasten faan Schiermonnikoog (Skylge). Hat as 2,5 km² grat an leit üüb 53°32' N an 06°35' U.
Bewis
En bewis as uun a matematiik en wai, am iandüüdag tu wisin, of en ütjsaag woor of ferkiard as. Diarbi gongt'am faan aksioomen ütj, jo saat am saner bewis üs woor föörütj.
Bispal för en direkten bewis
Ütjsaag 1: Det kwadroot faan en ünlik natüürelk taal as uk weder ünlik.
Pinnebeerch (Krais)
Di Pinnebeerch Krais (aw Tjüsch än Daansch: Kreis Pinneberg) äs aan fun dä alben kraise fun Sleeswich-Holstiin. E krais lait oun‘t söödweesten fun’t bundesloun. Oun‘t noordaasten lait di Segebeerch Krais, oun’t söödaasten Hamborj, oun’t söödweesten di Elbe Struum än oun‘t weesten di Stiinborj Krais. Dat heet 316.103 jüde (2019). E haudstää fun e krais äs Pinnebeerch.
Pinneberri (Krais)
De Pinneberri Krais es iaan fan de elben Kraiser fan Sleeswich-Holstean. E Krais lait uun’e Sidwes fan’t Bundeslun. Uun’e Nüroos lait de Seegeberri Krais, uun’e Sidoos Hambörri, uun’e Sidwes de Ellow Strooam en uun’e Nürwes de Steanbörri Krais. Dat hat 296.341 Lid’n (2011). E Hoadstad fan e Krais es Pinneberri.
Guidimaka (Regiuun)
Det Guidimaka Regiuun (üüb Araabsk: ولاية غيديماغا Wilāya Ghīdīmāghā) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Mauretaanien. At regiuun leit uun a süüdwaast faan’t lun. Det hee 267.029 lidj (2013). At hoodsteed as Sélibabi.
Bewis
Bispal för en direkten bewis
Bewis: Wan n en ünlik natüürelk taal as, do koon ik n uk skriiw üs n = 2k + 1. Diarbi as k en natüürelk taal (of uk 0). Det kwadroot as do efter at iarst Binomisk Formel:
Guidimaka (Regiuun)
Indialing faan Ferwalting
Det Guidimaka Regiuun hee tau departmenten:
Pinneberri (Krais)
Geografii
Deät Lun heart tu e Krais.
Gitari
Di Klang uur forskelig maakit, en diarfuar jeft et akustisk und elektrisk (E-)Gitaren.
Bewis
Bispal för en indirekten bewis
Ütjsaag 2: Wan det kwadrootrut ütj en lik natüürelk taal n en natüürelk taal k as, do as detdiar natüürelk taal k uk lik.
Gitari
Āpbechning
En Gitari es fan trii Diilen maaket:
Bewis
Bispal för en indirekten bewis
Bewis: Ik nem uun, as ünlik. Do as efter ütjsaag 1 (boowen) uk \ k^2 = n ünlik. Det as oober en wederspröök tu min föörütjsaatang, dat n lik as. Diaram koon det, wat ik uunnimen haa, ei woor wees. Det ment, as en lik taal. Det wul ik bewise.
Gitari
Nak
Hat jeft Gitaren söner Haur (kumt senerk bi E-Gitaren fuar) of Klangkest, man ali haa en Nak. Hat jeft minimāli Gitaren, diar bluat en Nak, Streenger en Wirbel haa. Fuar't miist es di Nak ek fan jen Stek maaket. Diar es en Fingerbuurt önliimt, hur di Bundwiiren benen sit. Diarfan uur di Nak wat faster, en aaftinoch maaket dit uk di Klang wat beeter, wan gur (Klang-) Holt diarfuar nomen uuren es. Bi en gurt Diil fan di Fender- E- Gitaren es di Nak fan jen Stek Ahorn maaket. Wan dat Holt offgrepen es, da skel em en nii Nak fuar di Gitari haa of di Nak skel weđer törochtslepen uur en nii Bundwiiren fo. Senerk di Naken söner ekstra Fingerbuurt uur uk "scalloped", da uur dit Holt twesken di Bundwiiren ütslepen, dat em diar me di Fingern bal gaar ek muar ön kumt, söner dat di Toon höm foranert. Des uur maaket, dat em wakerer Wiisen spöli ken, en di Lünt foranert hom uk, aurdat di Streeng uk bluat jit töögen di Bundwiir drüket uur. En Gitarist, diar dit hol sa heer, es Yngwie Malmsteen.
Pinnebeerch (Krais)
Geografii
Mä en grotens fun 664 km² äs e krais di mänste oun Sleeswich-Holstiin. Et ailoun Haliloun (Deät Lun) hiirt tu e krais.
Bewis
Ööder bewisoorten
...
Hertoochdoom Lauenborig (Kreis)
De Hertoochdoom Lauenborig Kreis (üüb Tjiisk: Kreis Herzogtum Lauenburg) as ian faan dön elwen kreiser faan Sleeswich-Holstian. A kreis leit uun a süüduast faan’t bundeslun. Uun a nuurd leit Lübeck, uun a uast Mekelnborig-Föörpomern, uun a süüd lei Niidersaksen an Hamborig uun a waast de Stormarn Kreis. Det hee 187.137 lidj (2011). At hoodsteed faan a kreis as Ratzeborig.
Pinnebeerch (Krais)
Jüde
Et jeeft nü 56.511 mår jüde oun e krais as et jäif oun 1987.
Hertoochdoom Lauenborig (Kreis)
Histoore
Faan 1811 tu 1814 wiar't gebiit faan de Hertoochdoom Lauenborig faan nü dial faan det Bouches-de-l'Elbe Department faan det Iarst Fraansöösk Keiserrik.
Gitari
Nak
Bii en Konsert- of Spansk Gitari me Tiarem- of Nylonstreenger uur di Nak ek krum fan di Toch, wat di Streenger maaki. Di miist Instrumenti me Iirsenstreenger (Sa üs Western- of Folkgitaren en E-Gitaren) haa en lung Skrüüv langs döör di hiili Nak en benen di Nak sit di Mooder diartö. Des jit üp Engelsk truss rod of Trussrod. Di Trussrod ken iinstelt uur: Wan tjuker Streenger āptain uur, wat starker tii, da uur di Trussrod wat iindrait. Wan di nii Streenger wat tener sen, da uur di lung Skrüüf wat luasdrait, aurdat di Streenger ek gans sa fuul Toch haa.
Fingerbuurt en Bundwiiren
Dat Fingerbuurt ken muar of mener breer wiis. Som sen lik maaket en üđer sen bööget. Dat hingt diarme töhop, hurfuar (Fuar hok Spöliwiis) di Gitari becht es. Bi E-Gitaren es dat Fingerbuurt fuar't miist aartig wat leenger üs bi di akustisk Gitaren.
Normaalerwiis sen ön't Fingerbuurt Bundwiiren fastmaaket. Des help diarbi en raaki di rocht Toon. Ark Bundwiir es en hualev Toon hooger of liiger üs sin "Naiber". Jerer wiar di Bundwiiren gaar niin Metal; di wiar fan Tiarem maaket. Leeterhen sen di fan Knaakenbiin, jit leeter fan Sölwer maaket uuren. Ön di twuntiger Jaaren fan't twuntigst Jaarhönert küür em uk Bundwiiren fan Mesing tö se fo. Deling uur di fan Niisölwer maaket. Dit es en Legiaring fan Koper, Nikel en Zink.
Ekstra Toonforaneringen
Di Bundwiiren sen fast iin ön't Fingerbuurt iinbecht. Diaraur ken em uk niin Tööni spöli, wat twesken di Hualevtöne lii. Wan em dit dach wel, da skel em en ekstra Spölitechnik binüti sa üs "tii" fan di Streeng, Bottleneck (Of Slide). Bi forskelig E-Gitaren jeft et en "Tremolo"- of "Vibrato"- Giraat, hurme em di Ton hooger en uk diiper maaki ken.
''Jir kenst Dü jens hiir, wat em me san Tremolo maaki ken
Fan di Nak hentö di Haur
Di Streenger gung aur Brüchen diarhen, hur ja fastmaaket sen. Boowen giar di Brüch hentö di Haur. Man töbeek tö di Brüch: Aaftinoch sit boowen ön't Fingerbuurt en "Saddel" hur di Streenger aurgung. Des sen jerer fan Knaakenbiin of Hartholt maaket uuren. Deling sen di fuar't miist fan Plastik maaket, wan di wat beeter wiis skel, uk fan Karboon- of Grafitmateriaal. Knaakenbiin kumt deling bluat jit bi jüüri Konsertgitaren fuar, wat fan Hun maaket uur. Wan em sin Konsertgirarre wat beeter maaki wel, ken em san Knaakenbiin-Sadel uk koopi en iinbech. Dit skul da man töhop me en Steeg fan Knaakenbiin pasiari, en dit es en bet Aarber, aurdat em di Laag fan di Streengen (hur fiir di fan't Fingerbuurt wech sen) weđer törocht haa skel (Streengenlaag).
"Nullbund"
Fuaral ön Dütsklön sen uk Gitaren becht uuren, wat niin Sadel haa, üs di boowen biskrewen es. Des haa en "Nullbund", en dit es en Bundwiir, wat ön't bööwerst Jen fan't Fingerbuurt sit. Dit uur maaket, fuar dat di Streenger jam langsen lik önhiir skel, weđer grepen uur of ek. Des skel diarfan kum, dat di Streenger langsen twerk aur en Bundwiir langs lii, uk wan gaar ek grepen uur.
Streengenlaag
Wan em me di Finger ön di Streeng drükt, da uur di Streeng diarfan en bet leenger tain; di uur jaa döörbööget. Da drükt em di dial, en wan di Streeng ön di Bundwiir liit, da es jü "kuurter", sa dat em di Toon spöli ken, wat em spöli wel. Sen di Streengen nü tö fiir wech fan't Fingerbuurt, uur di Wai tö lung, di Streengen skel olter hart tain uur, dat em di üp di Bundwiir fo. Da sen di Tööni ek muar rocht, di Gitari es ek "Bundriin". Wan di Streengen ek fiir inoch fan't Fingerbuurt wech sen, da maaki di Spitaakel, aurdat di bi't Spölin töögen di Bundwiiren "snari".
Haur
Hat jeft forskelig Haurn: Bi Konsertgitaren sen diar tau lung Hööler benen, en iin ön ark diarfan sen trii Aksen, hur di Streenger ön fastknetet uur. Des Aksen ken me di Mechāniken drait uur, wan em stemi wel.
Bi di miist Westerngitaren sen soks Hööler döör di Haur böört, en döör des Hööler kum di Mechāniken steekt. Hat jeft ofslöten Iinselmechāniken, jen fuar ark Streeng, en Reechen me trii of soks Aksen diarön (Fuar Folk-Gitaren me 12 Streenger jeft et da tau Reechen me soks Aksen, ark Jen.)
Bi di E-Gitari es aaft jen Reeg fan soks ofslöten Iinselmechāniken fast. Bi E- Gitaren jeft et uk sok, wat gaar niin Haur haa, diar uur di Streenger boowen bluat iinhinget. Des uur da önern ön di Klangkest stemet.
Lüntkast
Di Lüntkast uur uk "Korpus" nēmt.
Hat jeft trii Aarten fan Lüntkast: Fuar't miist me en rundi Lünthol fan ombi 8 cm. Gair gur en gurtem söner Forstarker, wat di gurtemer maaki. Uk bi Taasimuster (Picking) gurtem inoch. Iin ön en Musikker olter litjem.
Elektrisk Bidreft: Diarfuar jeft et ekstra Systeemi, wat et möögelk maaki, di ön en Forstarker tö hingi, en höm dit förterhen "akustisk" önjert. Beeter jert höm dit fuar't miist me Mikrofoon aur en Önlaag ön.
Lüng Lünthööler (F-Hööler), ombi 25 cm lung. Gair gur en gurtem, wan di Streengen slain uur (Em slait aur ali Streengen, fuar di Rhythmus tö spöli), uk iin ön en Musikker me akustiski Instrumenti üs Kontrabass en Slachtüch söner Önlaag. Diarom waar des uk ön di 50er en 60er Jaaren üs "Slachgitari" forkoopet, man em ken dānen uk tuusi en me Mikrofoon ofnem. Bi Taasispölin fuar't Miist olter litjem.
Jen of tau F-Hööler somtirs uk söner des. Hualev akustisk me en magneetisk Toonofneemer nai bi di Nak, da jit di fuar't miist "Jazz-Gitari". Me Toonofnemer en Önlaag uk gur fuar Soli, hur di Tööni ek olter hoog wiis skel. Di Tööni uur normaalerwiis ek olterlung, aurdat Lucht iin ön di Lüntkest es. Diaraur uur di Lünt man uk aaft "waremer" fünen üs di fan en E-Gitari.
Fuar't miist söner Lünthööler, wan dach, da haa des Gitaren jen of tau F-Hööler. Des Gitaren sen üttaacht uuren, dat di Lünt warem bleft en di Tööni wat leenger tö spöli sen (Bi Soli). Üp engelsk jit dit Neck through body. Des Gitaren sen da uk muar fuar elektrisk taaacht. Diarom sen diar aaft uk tau of trii Toonofnemers ön. Em ken des jit söner Forstarker spöli, man dit es rocht litjem.
Basgitari (E-Bass)
Wan di E-Gitaren āpkemen wiar, da uur di Kontrabas tö litjem. Em wel da hol wat haa, wat lik sa gurtem aur di Forstarker tö spöli es üs des nii Gitaren. Des Taacht uur sa omset: Em maaketi di Nak wat leenger en paseti alis ön, dat em diar tjuker Streenger ön fastmaaki kür. Üs bi di E-Gitari her des Instrument niin Klangkest, bluat en holten Buurt. Des wiar di jerst Basgitari, ön di Bigening fan di 60er Jaaren.
Söner Lüntkast
"Silent Guitar" und "Traveller Guitar" sen di Markennaamen fan Gitaren söner Lüntkest, diar jam man dach spöli let, sa üs em dit fan Konsert- of Westerngitaren keent. Ja sen rocht litjem, man di haa en Toonofnemer-Systeem, hur em aur di Forstarker me spöli ken.
Steming
Uurter sjukt: Fuar E A D G H(B) E (Sa üs üp Dütsk: "Ein Anfänger der Gitarre habe (braucht) Eifer") En ali des Gitarispölsters haa (brük) Energii?
"H" of "B"? - Aur en Laihair
Normaalerwiis uur di Gitari eeđer di Tööni E A D G H(B) E stemet. Di Toon H jit bluat ön Dütsklön H. Wan em Noooten of Sjungseerel me Akkordi fan Engelön of Ameerika fo, da staant diar en "B", hur bi üüs en "H" henjert. Dit skel em hol weet.
Di Nootenreeg bigent jaa normaalerwiis me dit "A", en fan des giar em me't ABC förter: A B C D E F G A jit di Oktāvi da, di A-Moll-Toonleđer. Dat "H" skel fan en Fail fan di Munken kemen wiis, dānen di Nooten ofskref, aurdat di förterdönen uur skul. Hat wiar noch en Laihair bi't Skriiwen, dat fan di litj Bokstaav "b" en "h" uur, en des waar fan en taust Laihair of söner Weeten diaraur förterdönen.
Stemgiraaten
Dat iinfachst Giraat es di Stemgaafel. Des haut em töögen wat Harts, en da lünt di me 440 Hertz, wat en "A" es. Dat "A" es di "Kamertoon" en di es dat Maat fuar ali Instrumenti.
Fuar höm di Tööni tö morki, ken em Uurter fan di Bokstaawen maaki, hur di Tööni jit:
En Ali Des Gitarispölsters Haa (Brük) Energii
En Aur Di Gidüür ... ''Wat skel jir hen? Fuar'n Basgitari leengt di al, man es jaa niin gur Sats.''
Nü sen di Mensken jaa langsen en bet knap me Tir, en di Maskiinenmaakers brük jaa uk wat Bruarwerev. Diaraur jeft et al leenger elektroonisk Stemigiraaten, wat me Baterii aarberi. Dit sen tö'n Bispöl:
Yukon
Wat menst dü ?
Stälj
Stälj (de. Eisen, f-ö. iisen, wi. joorn) as en chemisch elemänt ma sümbool Fe (la. Ferrum) än atoomnumer 26. Dåt as en gra ouergungsmetal.
Foon dåt följk wårt di ütdruk “stälj” oofding brükt for materjool, dåt äintlik “stool” håt; mör önjgoowen ouer dåt måågen, jü beärbing än jü önjwiinjing deerfoon koon huum fine uner stool.
Önjtdäking
Ütgreewinge wise üt, dåt trinam 4000 f. Kr. ål stälj brükt wörd for speerspase än ornamänte. Mååst kön dåt stälj deerfor foon önjsloine meteoriite (dåt sünåmd meteorstälj). Önj da iirhunerte deereefter wörd di brük foon stälj ferbrååt eefter Mesopotamien, Anatolien, dåt Madel-ååsten än oudere gebiite. Eefterdåt huum rütfün, hü huum stälj üt sin ärtse wane koon än eeftert smaase, nüm jü önjwiinjing en gruten apswung.
Twasche dåt 12. iirh. f. Kr. än dåt 10. iirh. f. Kr. nüm stälj di plås önj foon bronse bai ju produksjoon foon räischape än woopene. Dideer ouergung foon bronse eefter stälj, di jü stäljtid önjliidjed, wörd ai jüst feruursååged döör bäädere äinschape foon stälj, ouers iir döör dåt knååper wården foon tin, en hoodbestånddiilj foon bronse. Önj dåt madel-ååsten fün huum üt, dåt jü kwalitäät ferbååderd wårde köö, döör dåt rae stäljärts tu hiitjen önj en beed foon hooltkoole. Önj China wörd dåt priintsiip foon e huuchoun betoocht än köö jü kwalitäät foon dåt stälj wider ferbääderd wårde.
Dåt uurd
Dåt üüljfrasch uurd îsern (fy. izer, st. Iersen) önjtståmt dåt üüljgermaansch îsarn, wat for ham seelew flicht wi köm foon dåt etruskisch aisar 'goode'. Di latinsche noome håt ferrum, weerfoon dåt sümbool Fe oufliidjed as. Önj Nordfraschlönj stååt dåt uurd aw e dånsch form jern, wat önj e Wiringhiird joorn aplääwerd. Deertwasche köm dan önj e Böökinghiird dåt uurd stälj ap, wat äintlik kamt foon dåt üüljfrasch uurd stêl, düütsk ’Stahl’. Foon dåt leest uurd as dan wälj wi stool ouflat.
Önjwiinjinge
Oudere Önjwiinjinge foon stälj san:
Apårtie äinschape
Stälj as jüst äiwen ås nikel än koobalt en färomagneetisch metal. Di atoomkärn foon jü fort mååst forkaamende stälj-isotoope 56Fe heet jü huuchst biningsenergii foon åle elemänte, weerdöör stälj dåt swåårst elemänt as, wåt äksotärm mååged wårde koon döör kärnfusjoon än dåt lächtst elemänt wåt suner energii-ferlüst mååged wårde koon döör kärnspliting.
Ütsiien
Di jardschaal bestoont for amenbai 5% üt stälj, fort mååst forkaamend ås dåt minerool hematiit; stäljtriioksüd (Fe2O3). Riin stälj wårt deerüt isoliird döör dåt ärts tu reduksiiren ma koolestuf. Önj mååst åle diile foon e wråål san stäljmiine tu finen. Da grutste wungebiite lade önj China, Brasilien, Australien, Ruslönj än Indien, maenouder gödj for süwat 70% foon e wråålproduksjoon.
Besunere benaaminge foon stäljferbininge
Ferbininge ma Fe2+ wårde betiikend ma ferro- unti Fe(II); Fe3+ ma ferri- unti Fe(III) än Fe4+ ma ferryl- unti Fe(IV), åles eefter di oksidasjoonstustånd. Tun biispel ferrocyanide än ferricyanide (da biise tustånde foon hexacyanoferraat).
Gitari
Skelter
Söner Haurn
Luki uk jir
'Drüki "Strg", wan Dü en Forwiis önklikst, da fairst Dü en nii Tab me di üđer Sir diarbenen. Fan "Shift" kumt en nii Wining.'
Swärik
Swärik as en lönj än kiningrik önj Euroopa. Deer booge 10.452.326 manschne (2021). E hoodstää foont lönj as Stockholm.
Stääse
Da tiin grutste stääse önjt lönj san:
Oudere stääse san: Borås, Lund, Mölnlycke än Umeå.
Uustholstian (Krais)
Di Uustholstian Krais is aon foon de älben kraise foon Sleeswich-Holstian. E krais lait öön't söö'uust foon't bundeslöön. Öön't nöörden lait ju Kiil Bocht, öön't uusten ju Lübeck Bocht, öön't söö'en laie Lübeck än di Stormarn Krais än öön't wästen di Plöön Krais än di Seegebeerch Krais. Dat heet 198.413 jude (2011). E häädstää foon e krais is Eutin.
Biakin
Biakin (sö. Biiki, fe. Biikin, mo. Biikebrånen) as en nuurdfresk fest an woort tu Piadersinj (21. Febrewoore) feiert.
Sant 2014 as at Biakin gudkäänd üs UNESCO-weltarewdial.
Det wurd
Det wurd biak komt faan ingelsk beacon of sjiisk Bake an ment soföl üs tiaken, en grat laacht tiaken. An Piadersinj as di inj föör Piadersdai, en katuulsken feierdai, näämd efter di Halag Petrus (Petri Stuhlfeier, 22. Febrewoore). Uk üüb a däänsk Nuurdsiaeilunen käänt am Pers Awten.
Det fest
Arke saarep hää sin aanj biak, an trinjam det ial jaft at föl onerhualang. Uun enkelt saarpen woort teooter spelet, at woort süngen an daanset, an üüb Sal an üüb a Stolberag wurd reedin häälen. An diarefter jaft at en greenkualiidjen.
Histoore
Al föör a krastelk tidj haa a minsken biaket, am a wonterspuuk tu ferjaagin. Uun't 17. an 18. juarhunert haa a eilunsfresken hör sialidj ajis saad tu hör waalfangfaart. Doomools hed am ei föl holt, an sodenang wiar't man en letj ial bi strun, daalang san a biakebonker grat. Diar wurd tanebuumer, bosker an uk grater buumer ferbraand.
Piader
Boowen üüb't biak komt üüb Sal en tan, an wan't deelfäält, as a wonter föörbi. Üüb Oomram an Fer komt en Piader (sjiisk: Peter) üüb't biak, det as en bruket sträpope. Det wiar iar wel so mend, dat am a poop (Petrus san efterfulger) an a katuulsk hööw uflönet. Daalang hää a Piader nian grater bedüüdang muar.
Biiki
Sölrang, faan Jens Mungard:
Swinswaaler
A Swinswaaler (Phocoenidae) san en famile faan Waaler (Cetacea) an hiar tu a Delfiinoortagen (Delphinoidea).
Sköölen an slacher
Tu a swinswaaler hiar trii sköölen mä sööwen slacher.
Yukon River
A Yukon River as en struum uun't kanaadisk prowins Yukon an uun a US-Amerikoonsk bundesstoot Alaska. San hood leit uun't nuurdelk British Columbia, an san müs uun't Beringsia.
Zuiderduintjes
A Zuiderduintjes (waastfresk: Suderdúntsjes) san en ünbewenet eilun mad a Waastfresk an a Uastfresk Eilunen uasten faan Schiermonnikoog (Skylge) an süüden faan Rottumeroog. Hat as 0,75 km² grat an leit üüb 53°21'20  N an 06°35'20  U.
Loftbil
Üüb det loftbil san tu sen, faan waast tu uast:
Hodh El Gharbi (Regiuun)
Det Hodh El Gharbi Regiuun (üüb Araabsk: ولاية الحوض الغربي Wilāya Al-Khūẓ Al-Gharbī) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Mauretaanien. At regiuun leit uun a süüd faan’t lun. Det hee 294.109 lidj (2013). At hoodsteed as Ayoun el Atrous.
Beringsia
At Beringsia as en sia tesken Alaska an Sibiirien. Hat woort noch tu a Pasiifik reegent. Efter nuurden tu gongt hat mä't Beringstruat uun't Tschuktschensia auer, diar al tu't Arktisk Sia reegent woort. At süüdelk grens maaget det eilunkeed faan a Alëuten ütj.
Hodh El Gharbi (Regiuun)
Indialing faan Ferwalting
Det Hodh El Gharbi Regiuun hee fjauer departmenten:
Aastholstiin (Krais)
Di Aastholstiin Krais (aw Tjüsch: Kreis Ostholstein, aw Daansch: Kreis Østholsten) äs aan fun dä alben kraise fun Sleeswich-Holstiin. E krais lait oun't söödaasten fun't bundesloun. Oun't noorden lait jü Kiil Bocht, oun't aasten jü Lübeck Bucht, oun't sööden läie Lübeck än di Stormarn Krais än oun't weesten di Plöön Krais än di Segebeerch Krais. Dat heet 200.539 jüde (2019). E haudstää fun e krais äs Eutin.
Geografii
Mä en grotens fun 1393 km² äs e krais di füftgrotst oun Sleeswich-Holstiin. Et ailoun Fehmarn lait oun e krais.
Jüde
Et jeeft nü 16.980 mår jüde oun e krais as et jäif oun 1987.
Ferkiir
E Fehmarnsünbrouk ferbant et ailoun Fehmarn mä et fastloun. En fääre käärt twosche Puttgarden aw Fehmarn tu Rødby aw Lolland oun't Daansch.
Politiik
E kraisdai heet 61 sate.
Geografii
At geografii ( geographía, γῆ gē ‚eerd‘ an γράφειν gráphein ‚(be-)skriiw‘) as at wedenskap faan a eerd.
Feeg
At geografii as apdiald uun flook spezial-feeg. A wedenskapslidj san salew ei gans ians diarauer, wat noch tu't geografii tääld woort an wat en aanj fääk as.
Inchiri (Regiuun)
Det Inchiri Regiuun (üüb Araabsk: ولاية إينشيري Wilāya Īnshīrī) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Mauretaanien. At regiuun leit uun a waast faan’t lun. Det hee 19.639 lidj (2013). At hoodsteed as Akjoujt.
Toogo
Toogo [ˈtoːgo], amtelk det Toogoisk Republiik (üüb Fraansöösk: Togo [tɔˈgo] an République Togolaise [ʁe.pyˈblik tɔ.goˈlez]), as en stoot uun a waast faan Aafrika. Uun a waast leit Ghaana, uun a uast Beniin an uun a nuurd Burkiina Faaso. At lun hee 6.191.155 lidj (2010). At hoodsteed as Lomé.
Geograafisk Laag
Toogo as det iananfiartigstgratst lun uun Aafrika.
At lun dialt grensen mä trii lunen. Det lingst grens (877 km) faan Toogo wurt mä Ghaana an det kurtst mä Burkiina Faaso diald. At lun hee uk en 644 km lung grens mä Beniin. At küst as 56 km lung.
Berger
De huuchst berig uun't lun as de Agou Berig, wat 700 m huuch as. Dial faan de Sokbaro Berig leit uun't lun.
Struumer
Struumer uun't lun san: de Oti Struum, de Koumongo Struum, de Kara Struum, de Mono Struum, de Anie Struum, de Amou Struum an de Sio Struum.
Indialing faan Ferwalting
Toogo hee fiiw regiuunen.
Histoore
Faan 1884 ap tu 1916 wiar Toogo en tjiisk kolonii. De letst guwernöör (1912-1914) wiar Adolf Friedrich Albrecht Heinrich, Hertooch tu Mecklenburg. Britisk an fraansöösk saldooten naam August 1914 at kolonii. Efter a Iarst Wäältkrich wurd at uastdial faan't kolonii en fraansöösk Mandaat (Fraansöösk Toogolun), an det waastdial wurd en britisk Mandaat (Britisk Toogolun). Britisk Toogolun wurd 1956 dial faan Ghaana. Fraansöösk Toogolun wurd 27. April 1960 oner a nööm Toogo suwereen.
Efter Suwereniteet
Sylvanus Olympio wiar de iarst president. Hi wurd 1963 uun en putsch ambroocht. Öler stootsboowenhööd wiar Emmanuel Bodjollé (diar feerer faan a putsch an tau daar uun 1963 feerer faan't lun wiar), Nicolas Grunitzky (1963-1967), Kléber Dadjo (diar feerer faan en öler putsch an 91 daar uun 1967 feerer faan't lun wiar), Gnassingbé Eyadéma (1967-2005), Bonfoh Abass (diar feerer faan't lun 68 daar uun 2005, twesken a turagtreed an wool faan Faure Gnassingbé).
Björkö (Öckerö)
Björkö as en eilun an en steed uun a süüdwaast faan Sweeden. Det leit uun det Öckerö Komuun faan det Västra Götaland Prowins. At eilun leit uun't Kattegat.
Toogo
Politiik
Toogo as en republiik. A president sant 2005 as Faure Gnassingbé. At partei faan't regiaring as det Union pour la République. Gnassingbé wurd president efter a duas faan Gnassingbé Eyadéma, wat san aatj wiar. Auer fraagen auer san iinsteling üüs president, treed hi efter 20 daar turag. At wiar do en wool, huaruun hi tu a president weelet wurd. Det letst presidentskapswool wiar de 25. April 2015. Gnassingbé fing 59% faan a stemen.
Wiartskap
At weering faan't lun as de waastaafrikoons CFA-Franc (ufkert: F), wat faan det Waastaafrikoons Sentraalbeenk ütjbroocht wurt.
Sömk
At Sömk, Tömk,  tuunkriiper, müsebrouder, nilekining,  Toomas Wunter (Troglodytes troglodytes) as en fögel uun't famile Troglodytidae.
Nouakchott-Nord (Regiuun)
Det Nouakchott-Nord Regiuun (üüb Araabsk: ولاية نواكشوط الشمالية Wilāya Nuwākshūṭ Ash-Shamāliya) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Mauretaanien. At regiuun leit uun a waast faan’t lun. Det hee 366.912 lidj (2013). At hoodsteed as Dar-Naim.
Histoore
Föör 2014 wiar't regiuun dial faan det Nouakchott Regiuun.
Aleuten
Tu a Aleuten hiar son tauhunert eilunen, diar tu sköölen tuupfaadet wurd (faan uast tu waast):
Gemeenen uun Nuurdfresklun
Heer fanjst dü en list mä aal a stääden an gemeenen uun a Kreis Nuurdfresklun, apdiald efter't amt, huar jo tuhiar.
Stääden an gemeenen
Amten mä gemeenen an stääden, wat diartu hiar (* = Ferwaltangssteed)
Biletääle
Dåt biletääl (uk bileferteeling unti comic nååmd) as iinj foon da ålste forme foon literatuur. En biletääl bestoont üt en ra foon oufbilinge, da en tääl ütmååge. En biletääl wårt mååged fon en tiikner än en schriwer. Wilems schraft di tiikner uk jü ferteeling, man wilems årbe uk möre manschne bai dåt tiikenårbe (skitsiire, önj blåk ouertiinj, ma bökstääwe fersiinj) unti bai dåt tääl.
Histoori
Biletääle hääwe jare ütsproot önj jü bileschraft. En eeder form foon biletääl as di täpich foon Bayeux, weeraw jü slåcht bai Hastings ütbilied as. Mesoameerikaanische hoonschrafte jäiwen mütoloogische tääle wider döör en tuhuupestald süsteem foon oufbilinge än logograme, ålsü en lait aw jüseelew wise as önj da biletääle foon diling. Uk da forhistooorische oufbilinge, da önj hööle fünen wörden san (as önj da hööle foon Lascaux), koone betråchtied wårde as en eeder form foon biletääl. Jü uurform foon e egüptisch hieroglüüfeschraft as faktisch uk en form foon tiikende biletääle.
En bekånd biispel foon biletääle üt dät madelåler as di eermebiibel (biblia pauperum). Önj e jarst haleft foon dåt 19. iirhunert wus uner oudere di swaitser Rodolphe Töpffer bekånd for sin biletääle. Hi feröfentlikte 1845 dåt jarst modärn biletääl, dåt önj Tjüschlönj bekånd wörd as “Fahrten und Abenteuer des Herrn Steckelbein”. Uk “Max und Moritz” foon di tjüsche Wilhelm Busch, en schalmehistoori üt 1865, as en biispel wään for da jarste amerikaanische biletääle. Ouder årbe foon Busch wus dan al önj dorti spräke ouerseet wörden. Began 20. iirhunert füng Emile Cohl önj ma dåt tiikend bewäägend biletääl.
Uk önj hu friiske spräkwise jeeft et diling biletääle, as:
Oosholstean (Krais)
De Oosholstean Krais es iaan fan de elben Kraiser fan Sleeswich-Holstean. E Krais lait uun’e Siidoos fan’t Bundeslun. Uun’e Noort lait de Kiil Boch, uun’e Oos de Lübeck Boch, uun’e Siid lai Lübeck en de Stormarn Krais en uun’e Wes de Plöön Krais en de Seegeberri Krais. Dat hat 198.413 Lid’n (2011). E Hoadstad fan e Krais es Eutin.
1369
Bejewenhaiden
Ünbekäänd dootem
Bäären
Ünbekäänd Dootem
Nouakchott-Ouest (Regiuun)
Det Nouakchott-Ouest Regiuun (üüb Araabsk: ولاية نواكشوط الغربية Wilāya Nuwākshūṭ Al-Gharbiya) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Mauretaanien. At regiuun leit uun a waast faan’t lun. Det hee 165.814 lidj (2013). At hoodsteed as Tevragh-Zeina.
Rajiformes
Rajiformes san en order faan fasker an hiar tu't klas faan a Graselfasker (Chondrichthyes).
Nouakchott-Ouest (Regiuun)
Histoore
Föör 2014 wiar't regiuun dial faan det Nouakchott Regiuun.
Söl'
Söl (de. Sylt, mo./ö-f. Sal, da. Sild) es dat lungst en gurtest Ailön fan Dütsklön. Hat liit fan Nuurđen tö Süđern weesterfuar fan di left Huk fan Sleeswig-Holstiin.
Söl es ön Dütsklön fuaral bikeent döör di turistisk wichtig "Kurorte" sa üs Weesterlön, Kaamp en Woningstair en uk aur di binai 40 km lung Strön ön di Weesterkant. Ön di Somer sen bit hentö 150.000 Lir üp Söl. Ark Dai kum masi Aarberers fan't hiile Nuurđfriislön me di Toch aur di Hindenburg-Dam. Me en "Stjüürkraft" fan aur 500,- € fuar ark Sölring ön't Jaar es dit Ailön mal wichtig fuar di Wertskep ön Nuurđfriislön en Sleeswig-Holstiin.
Di Gimiinden haa ön't Jaar 2010 ütreekni leten, dat twuntig Jaaren förter bluat jit ombi 10.000 Lir üp Söl uuni ken, aurdat di Hüüsing bit hentö des Tir forkoopet uur. Jen gurt Trap üp des Wai es dit Ofbreeken fan tau gurt Hüüsing me 12 Uuninger ön di Bomhoffstraat en di Steinmannstraat ön Weesterlön (2010, biluki uk dit Skelt förter önern). Diar uur nü Uuninger becht, wat jit sa jüür forkoopet uur, dat diar ek olterfuul Sölringer hen ken.
1314
Bäären
Ünbekäänd Dootem
Tagant (Regiuun)
Det Tagant Regiuun (üüb Araabsk: ولاية تكانت Wilāya Takānt) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Mauretaanien. At regiuun leit uun a süüd faan’t lun. Det hee 80.962 lidj (2013). At hoodsteed as Tidjikja.
Victor Hugo
Victor-Marie Hugo (Ütjspriik üüb Fraansöösk: [viktɔʁ maʁi yˈɡo];* 26. Febrewoore 1802 uun Besançon; † 22. Mei 1885 uun Pariis) wiar en fraansöösk skriiwer.
Ramathibodi I.
Ramathibodi I. of Phra Chao Uthong (* 1314; † 1369), üüb Thai: สมเด็จพระรามาธิบดีที่๑ of พระเจ้าอู่ทอง), wiar de iarst köning faan det Ayutthaya Köningrik faan 1350 tu 1369.
Nouakchott-Sud (Regiuun)
Histoore
Föör 2014 wiar't regiuun dial faan det Nouakchott Regiuun.
Regiuun Sjælland
Tu't Regiuun Sjælland uun Denemark hiart en graten dial faan't eilun Sialun an a eilunen Lolland, Falster an Møn. At ferwaltang sat uun Sorø.
Uun't Regiuun Sjælland lei tau faan elwen loonsdialen (landsdelen): Østsjælland an Vest- og Sydsjælland.
Komuunen
Uun Denemark san 2007 nei ferwaltangsianhaiden iinfeerd wurden, a komuunen. Diar san flook stääden an gemeenen uun tuupslööden wurden. Uun't regiuun Sjælland lei jodiar komuunen (Iinwenertaalen mä stant ):
Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:
Beringstruat
At Beringstruat (ENS Bering Strait, 🇷🇺/Beringow proliw) as en siaengde tesken Alaska uun't uasten an Sibiirien uun't waasten. Hat as det ferbinjang faan't Beringsia (Pasiifik) uun't süüden mä't Tschuktschensia (Arktisk Sia) uun't nuurden. Hat as näämd efter Vitus Bering, di diar 1728 trochsiild.
Trarza (Regiuun)
Det Trarza Regiuun (üüb Araabsk: ولاية الترارزة Wilāya Al-Trārza) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Mauretaanien. At regiuun leit uun a waast faan’t lun. Det hee 272.773 lidj (2013). At hoodsteed as Rosso.
Beringstruat
Tunel
Al sant muar üs hunert juaren jaft'at di ploon för en tunel oner't Beringstruat, man diar as noch niks faan wurden.
Mååli
Mååli as en lönj önj Weest-Aafrika. Jü hoodstää as Bamako.
Johann Wolfgang von Goethe
Johann Wolfgang von Goethe (* 28. August 1749 uun Frankfurt am Main üüs Johann Wolfgang Goethe; † 22. Marts 1832 uun Weimar), wiar en tjiisk dachter an natüürforsker.
{{Normdooten}}
{{DEFAULTSORT:Goethe, Johann}}
Tiris Zemmour (Regiuun)
Det Tiris Zemmour Regiuun (üüb Araabsk: ولاية تيرس زمور Wilāya Tīris Zamūr) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Mauretaanien. At regiuun leit uun a nuurd faan’t lun. Det hee 53.261 lidj (2013). At hoodsteed as Zouérat.
Plaatkoord
En plaatkoord (Plate-Carrée-Projeksion, faan „flaak rochthuk“) as en wai, am en bil faan en kuugelflaak üüb en rochthuket stak papiir tu auerdreegen. För en koord faan a eerd bedüüdet det, dat a winkelgratin erhäälen bliiw. Man det furem faan en geograafisk objekt feranert ham am so muar, je naier dü tu a nuurd- of süüdpuul komst. Diaram sä t.b. Greenlun of Antarktikaa üüb en plaatkoord föl grater ütj, üs jo würelk san. An a nuurdpuul as nään ponkt, hi as en streg, jüst so lung üs a ekwaator. För lunen tesken a pulaarkreiser (~66,5° nuurd an süüd) san plaatkoorden gud tu brüken, man för a puulregiuunen duug jo ei.
Nuurdpuul (eerd)
A nuurdpuul faan a eerd as di nuurdermiast ponkt. Aal a meridiaanen luup diar hen. Hi as di nuurdelk dreipont faan't eerdaaks. At regiuun trinjam a nuurdpuul as a Arktis.
Hi woort miast üs geograafisk nuurdpuul betiakent, auer't uk noch en magneetisken nuurdpuul* jaft. Det as di ponkt, huar at magneetfial faan a eerd di nuurdelk madelponkt hää.
* Füsikaalisk sen as a magneetisk nuurdpuul eegentelk en süüdpuul, auer a nuurdpuul faan en kompaasnäädel diar hen wiset.
Camille Bertault
Musiik
Camille as bekäänd wurden mä videos üüb YouTube, huar hat bekäänd jazz-staken, diar eegentelk instrumentaal san, mä fransöösk teksten eftersüngen hää. Fööraal John Coltrane sin staken haa Camille tu't sjongen uun 'scat' an 'vocalese' muude broocht.
Rendsborj-Eckernförde (Krais)
Di Rendsborj-Eckernförde Krais (aw Tjüsch: Kreis Rendsburg-Eckernförde, aw Daansch: Kreis Rendsborg-Egernførde) äs aan fun dä alben kraise fun Sleeswich-Holstiin. E krais lait oun‘t noordaasten fun’t bundesloun. Oun‘t noordweesten lait di Sleeswich-Flensborj Krais, oun’t noordaasten et Aastsäi, oun’t söödaasten läie di Plöön Krais, Kiil, Neumünster än di Segebeerch Krais, oun‘t söödweesten di Stiinborj Krais än oun‘t weesten di Dithmeersche Krais. Dat heet 274.098 jüde (2019). E haudstää fun e krais äs Rendsborj.
Georg Quedens
Georg Quedens (* 1934 uun Noorsaarep üüb Oomram) as en fotogroof, skriiwer an regiunaalhistooriker.
Rendsborj-Eckernförde (Krais)
Geografii
Mä en grotens fun 2190 km² äs e kris di grotste oun Sleeswich-Holstiin.
Georg Quedens
Leewent an werk
Georg Quedens hää sin hialer leewent üüb Oomram ferbroocht. Sin werk dreit ham am a natüür an histoore faan't eilun. 1961 begand hi mä letj buken uun ferskeelag ferlaagen. A leetst juaren skraft hi föl för di ferlach faan san bruder Jens. Sin bilen san internatsionaal bekäänd.
Auer somer häält Georg föördracher auer Oomram, a Nuurdsia an a fögelwelt.
Gera
Gera as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Tüüringen. Jü stää heet 102.733 inboogere (2006).
Toogo/hf
Toogo [ˈtoːgo], amtlik ju Toogoisk Republiik (uwe Fransöösk: Togo [tɔˈgo] än République Togolaise) is en staot öön e wäst foon Aafrika. Öön e nöörd lait Burkiina Faaso, öön e uust Beniin, öön e söö ju Atlantik än öön e wäst Ghaana. Et löön heet 7.706.000 jude (2020). E häädstää is Lomé.
Sürstoof
Sürstoof (Oxygenium, faan ‚oxys‘ „skarep, spas, sür“ an γεννάω ‚gen-‘ „maage“) as en cheemisk element mä det ufkörtang O an det atoomnumer 8.
Sürstoof as efter iisen det öödermiast element üüb a eerd.
Sütjer (Fögel)
A Sütjer, süter,  Plütj (Recurvirostra avosetta) as en fögel uun't famile faan a Recurvirostridae.
Grat Alk
At Grat Alk, Dogger (Alca torda) hiart tu at Fögelfamile faan a Alken (Alcidae).
YouTube
Videos
Üüb YouTube könst dü alet mögelke beluke. Diar san kiino- an fernseefilmer (miast ufkört), musiikvideos, of uk salew dreid filmer. Tun dial fanjst dü diar rocht wäärdag informatjuun, tun dial oober uk dom tjüch of poliitisk propaganda.
Steinborig (Kreis)
De Steinborig Kreis as een faan dön elwen kreiser faan Sleeswich-Holstian. A kreis leit uun a süüdwaast faan’t bundeslun. Uun a nuurd leit de Rendsborig-Eckernförde Kreis, uun a nuurduast de Segeberig Kreis, uun a süüduast de Pinneberig Kreis, uun a süüdwaast de Ialew Struum an uun a nuurdwaast de Dithmarschen Kreis. Det hee 130.785 lidj (2011). At hoodsteed faan a kreis as Itzehoe.
Maryland Counties
List ma da 24 counties foon Maryland:
Sudaan
Sudaan, amtelk Republiik faan Sudaan (üüb Ingels: Sudan an Republic of the Sudan; üüb Araabsk: السودان as-Sūdān an جمهورية السودان‎‎ Jumhūriyyat as-Sūdān) as en stoot uun a nuurduast faan Aafrika. Uun a uast leit det Ruad Sia, uun a nuurd Ägipten, uun a süüduast lei Ethioopien an Eritrea, uun a süüd leit Süüdsudaan, uun a süüdwaast det Madelaafrikoons Republiik, uun a waast Tschad an uun a nuurdwaast Liibien. At lun hee 30.894.000 lidj (2008). At hoodsteed faan't lun as Chartuum.
Gratplaket Kaathei
Di Gratplaket Kaathei of Grat Kaathei (Scyliorhinus stellaris) as en Heifask uun det famile faan a Kaatheier (Scyliorhinidae). Hi lewet uun a uastelk Atlantik an uun't Madlunsia.
Stormarn (Krais)/go
Geografii
Mä en grotens fun 766 km² äs e krais di tweedmänste oun Sleeswich-Holstiin.
Jüde
Et jeeft nü 51.620 mår jüde oun e krais as et jäif oun 1987.
Grat Holthaker
A Grat Holthaker, Holthaker, Boompeker,  hoolthåker (Dendrocopos major) as en fögel uun't Holthakerfamile Picidae.
Greenfink
At Greenfink, gräinling, gräine (Chloris chloris, iar: Carduelis chloris) as en sjongfögel uun't famile faan a Finken (Fringillidae).
Biikenmoune
Fiirdeege
Fiirdeege önj diheere moune san:
Sudaan
Geograafisk Laag
Sudaan as det traadgratst lun uun Aafrika.
At lun dialt grensen mä sööwen lunen. Det lingst grens (2184 km) wurt mä Süüdsudaan an det kurtst (175 km) wurd mä det Madelaafrikoons Republiik diald. Det dialt uk en 1360 km lung grens mä Tschad, en 1275 km lung mä Egypten, en 605 km lung mä Eritrea, en 769 km lung mä Ethioopien an en 383 km lung mä Liibien.
Indialing faan Ferwalting
Sudaan hee 18 bundesstooten.
Histoore
Det soneemd Kalifat faan Omdurman wooret faan 1885 tu 1898. Det wurd faan en anglo-egiptisk stridjmeecht uun a Slacht faan Omdurman tunant maaget. Sudaan wurd en britisk-egiptisk kondominium, man wiar at lun de facto en britisk kolonii. 19. Detsember 1955 ferklaaret at lun suwereniteet an det wurd 1. Janewoore 1956 faan Egypten an det Ferianigt Köningrik gudkäänd. Efter suwereniteet wiar tau bürgerkriiger, de Iarst Sudanees Bürgerkriich (1955–1972) an de Naist Sudanees Bürgerkriich (1983–2005). At süüddial faan't lun wurd 2011 üüs Süüdsudaan suwereen.
Politiik
Sudaan as en republiik. A president faan't lun faan 1989 tu 2019 wiar Omar al-Baschir. Nü wurt at lun faan en suwereen riad regiaret. A föörmaan faan a riad, an de de facto president faan't lun, as generool Abdel Fattah Burhan.
Bütjenpolitiik
Sudaan as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 12. Nofember 1956.
Taftem
Taftem as en taarep üüb Feer. At hiart tu det gimeend Olersem (ham kön uk Lungtaarep sai) an tu det sarkspal St. Laurentii.
Sauvignon Blanc
Sauvignon Blanc ([so.vi.ɲɔ̃ blɑ̃], uk Blanc Fumé of Fumé Blanc) as en slach faan green windrüüw, wat ütj det Bordeaux regiuun faan Frankrik komt. A nööm faan’t drüüw komt wel faan dön fraansöösk wurden sauvage ("wilj") en blanc ("witj"). At drüüw maaget en witj win, wat en elegant, frisk smaag an en lacht bater sörelkhaid hee.
Kameruun
Geograafisk Laag
Kameruun as det traad-an-föftigst gratst lun üüb a eerd. At lun dialt grensen mä seeks lunen. Det lingst grens (1975 km) faan Kameruun wurt mä Nigeeria an det kurtst (183 km) mä Ekwatoriaal-Guinea diald. At lun dialt uk en 1116 km lung grens mä Tschad, en 901 km lung mä det Madelaafrikoons Republiik, en 494 km lung mä det Republiik Kongo an en 349 km lung mä Gabuun.
Berger
De huuchst berig uun’t lun as a Kameruunberig, wat 4095 m huuch as. Öler berger san: de Oku Berig (3011 m), de Mekoua Berig (2,703 m), de Neshele Berig (2621 m), de Lekwé Berig (2485 m), de Chappal Waddi Berig (2419 m), de Manengouba Berig (2411 m), de Lekwé Khi Berig (2271 m), de Koupé Berig (2064 m) an de Tugyi Berig (2029 m).
Struumer an Sian
Uun a süüd san dön Ntem, Nyong, Sanaga an Wouri, wat iin uun de Golf faan Guinea luup. Dön Dja an Kadéï luup iin uun de Niiger Struum. Uun a nuurd as de Bénoué, wat uk iin uun de Niiger Struum leept. En öler struum, de Logone, leept iin uun a Tschadsia. Dial faan a sia leit uun Kameruun.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun Kameruun san:
Indialing faan Ferwalting
Kameruun hee tjiin regiuunen.
Spriiken
Dön amtelk spriiken faan't lun san Fraansöösk an Ingels. Do san diar oober uk noch 230 öler spriiken: 55 afro-asiaatisk spriiken, 2 nilo-saharaans an 173 Niger-Kongo spriiken. Diar hiar 1 waastalantisk, 32 Adamaua-Ubangi an 142 Benue-Kongo spriiken (mä 130 Bantuspriiken) tu. A wichtigsten san Fulfulde (Adamaua-Fuula), Kanuri, a Kotoko (Mandage) spriiken an Schuwa, uun a süüd feraal Bantuspriiken mä Duala, Basaa, Kpe-Mboko, Malimba-Yasa, Makaa, Njem, Ndsimu, Ngoumba, Kounabémbé an Beti-Fang spriikwiisen mä Ewondo, Bulu an Fang. En graten dial snaaket uk Azande spriiken of öler Bantoid spriiken üs t.b. Ngemba.