cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hermann Schmidt
Dit Uasterheerkböör Boovki
3. Moi Nelken wil höör hol bifrii, Haik Uuwen wil't ek mener, En jen gur Dai da kām tö Moi ual Haik, di ārem Sener. "Min lef gur Moi, Dü dailkst fan't Lön, Min Pop, min hartlef Daatjen, Min Wüf uurst Dü ön des Week jit! Nü dö mi jest hok Taatjen!"
5. Haik Uuwen löp, aur Moi wiar stark, me höör wiar ek tö spaasin. en Haik, hi skrualet ek forwaar, bigent uk ek tö raasin. Hi smiilet jens, üs fiir inoch hi wiar fan Moi höör Hüski: "Hur kür ik bluat, wat wiar ik dum tö feskin om sa'n Müski."
6. Moi Nelken hööpet Jaar om Jaar, man di rocht Friier kām ek. Höör Nöös waar blö, di Kröl waar wir, en bal noom höör di Duar wech. - Haik Uuwen silt jit Dai fuar Dai tö Tung en Skolen feskin. Sin Hart wiar frii, her jenmol noch fan Leefdi en höör Weskin.
Video diartö Playlist üp Youtube, hur dit Dechting lapt.
Skriifaarber
Hermann Schmidt skreev ek bluat Söl'ring Saaken, hi let uk Forklaaringen aur Geoografii, Histoorii en Folksweeten üp Dütsk prenti.
Hans Hoeg heer aur lung Jaaren me Hermann Schmidt aarbert, en sa kür hi di Saamling me fuar sin Bok "Ströntistel en Dünemruusen" me iinset.
Masi Bokern en Aarbern aur Söl' en di Söl'ring Spraak wiar söner sin gurt Saamling ek tö maaki wesen.
1961 heer Hermann Schmidt "Zur Geschichte des Syltringische Schrifttums" fuar di Friisk Reer skrewen, en aur des Aarber wiar hi mal mans.
Schmidt heer uk Uurterbokern en Bokern aur di Gramatik fan Söl'ring maaket. Tö dit gurt Werk fan Skriiwerii hiir uk Aurseetingen fan Dechtings, diar aaft üp üđer friisk Müraarten skrewen wiar en uk di "Skimelrüter", di Schimmelreiter fan Theodor Storm. Sin leest gurt Aarber wiar en Bok aur C. P. Hansen, C.P. Hansen, Chronist der Insel Sylt (1979).
Magnoolien
Magnoolien (Magnolia) san en plaantenskööl uun det famile faan a magnoolienplaanten (Magnoliaceae). Diar hiar knaap 300 slacher tu. Jo haa hör nööm efter di fransöösk botaaniker Pierre Magnol.
Hermann Schmidt
Skriifaarber
Sin Formaak uk ön Grapen üp Söl'ring es al bi di Tialen eeđer C. P. Hansen sa üs uk bi Dechtings tö morkin, dānen hi salev al 1926 / 27 skreev. Sin Humoor ken Lest maaki en lees sin Dechtings, Leedjis en Proosa rocht döör en uk jens tau Lop.
Bibliografii
Hermann Schmidt wiar aur di Maaten fliitig, en sa heer hi fuul skrewen. 1994 braacht dit Nordfriisk Instituut en Bibliografii fan sin Aarbern üt.
Diarbenen sen 765 Tiiteln tö finj, en diarom skel jir bluat di Theemen fuarstelt uur:
Föderatsion Bosnien an Hertsegowina
At Föderatsion Bosnien an Hertsegowina (Federacija Bosne i Hercegovine) as ään faan tau dialstooten uun Bosnien an Hertsegowina (BiH) an leit uun Süüduasteuroopa.
Ferwaltang
[[Datei:Bosnia and Herzegovina, administrative divisions - de (entities) - colored.svg|thumb|320px|Dialstooten faan Bosnien an Hertsegowina:
Republika Srpska, Föderatsion Bosnien an Hertsegowina (güül) an Brčko-Distrikt]]
At föderatjuun hää 10 kantoonen:
Momme Andresen
Dr. Momme Andresen (Tuläid di 17. Oktober 1857 önj Risem, störwen di 12. Januar 1951 önj Königsteinhof bai Doogebel) wus en tjüschen keemiker.
Årbe
Hi wus bait grünleeden foon e firma Agfa ma deerbai. Hi heet 1888 dåt p-Aminophenol rütfünen, wat as entwikler for e suurt-wit fotografii inseet wörden as. Agfa heet dåt produkt 1891 uner di noome Rodinal patentiird.
Pantern
Pantern (Panthera) san en skööl faan Kaater (Felidae) uun't onerfamile faan a Grat Kaater (Pantherinae).
Slacher
Di suart panter as nään aanjen slach, det as man en suarten leopard of en suarten jaguar.
Begoonien (Skööl)
Begoonien (Begonia) san det gratst plaantenskööl uun det famile faan a Begoonien (Begoniaceae). Diar hiar wel son 1.400 bit 1.500 slacher tu. Flook slacher haa smok bloosen an bleeden an wurd üs guardbluumen aptaanj.
Kubikmeeter
En Lif, wat 1m lüng, 1m breer en 1m hoog es, heer en Rüm fan 1 Kubikmeter ("1m3" of uk "cbm").
En Kubikmeeter es da di Rüm, wat em heer, wan bi't Multiplitsiarin wat Leengdi, Breerhai en Hoogdi 1.000.000 cm3 ütkum.
Em ken diar jit sii: En Areaal fan 1m2 fo 1m3 Rüm, wan diar uk jit 1m hoog Wuchen ön fast kum.
Kubik-Tsentimeeter
Wan di Körper bluat 1cm x 1cm x 1cm gurt es, da heer hi en Rüm fan 1 Kubik-Tsentimeeter (cm3)
1.000.000 cm3 = 1 m3)
Liter
Fuaral fuar Wiitighairen, man uk bi Hüüf-Kolbenmotooren uur di Liter fuar di Rüm nomen.
1 Liter = 1.000cm3
Bispöl Snapsglees
Bi san Glees skel di Drinker 2 Tsentiliter (2cl) Snaps fuar sin Jil fo.
Üs bi di Meeters es ük bi di Liters "Tsenti-" dat Uurt fuar di 100st Diil fan jen.
Wan di Drinker 2cl Snaps fo, da sen dit sa fuul üs 20cm3.
Bispöl Weeterglees
Wan em en Glees Weeter bistelt, da uur em aaft fraaget: "02 oder 04?" Meent sen 0,2 Liters of 0,4 Liters.
Lik sa gur kür em fraagi: "200 of 400?". Dit wiar da dit salev me Kubik-Tsentimeters of Mililiters, man dit maaket nemen.
Casablanca (Prowins)
Casablanca (Tamazight: ⵜⴰⵎⵖⵓⵔⵜ ⵏ ⴰⵏⴼⴰ) as en prefektuur (prowins) uun Marokko. Hat as 873 km² grat an hiart tu't regiuun Casablanca-Settat. Uun't juar 2004 haa diar gud 2,9 miljuun iinwenern lewet.
Kubikmeeter
Bispöl Weeterglees
Jen cm3 es uk di Düsendst Diil fan en Liter. Sa üs uk bi di Meeters staant "Mili" fuar di 1000st Diil. Di jit da "Mililiter (ml)"
Dat jit: 0,2 Liter (l) = 20 Tsentiliter (cl) = 200 Mililiter (ml) = 200 Kubik-Tsentimeter (cm 3 )
Bispöl Kolbenmotoor
En Motoor, wat me 1.589 cm3 Hüüvrüm öndönen es, heer likfuul 1,589 Liters Hüüvrüm, wat da üs "1,6 Liter" forkoopet en fan't Finantsamt bireeknet uur (Iin ön't Bispöl uur di Stjüür eeđer 16 Bigenti 100 cm3 bireeknet).
En Bireekning fan en Kolbenmotoor jeft et öner Krais-Tsülinder tö biluki.
Braarep/öö
Braarep (sjiisk: Braderup) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.
Geografii
Di Green Küstwai (B5) gungt troch't gemeen.
Juuli (Fođermuun)
Juuli, of Fođermuun, es di soowenst Muun fan't Jaar ön di Gregoriaansk Kalener. Di Fođermuun heer 31 Daagen.
Boor
Boor unti  Borium as en keemisch elemänt ma sümbool B än atoomnumer 5. Dåt as en suurt metaloid.
Önjtdäking
Boorferbininge wjarn ål önj dåt åler bekånd. Di noome kamt foon dåt arabisch Buraq for booraks, en minerool dåt dåt wichtiest ärts for e boorgewuning as. booraks as en boråt, en sålt foon boorsör. Dåt elemänt as deerüt ai sü iinjfåch fritumåågen, ouerdåt deerfor starke reduktoore nösi san, ås magnesium unti aluminium. Dåt elemänt wörd deeram jarst 1808 foon Sir Humphry Davy, Louis Gay-Lussac än Louis Jacques Thénard deerståld. Aw jüdeer wise wårt dåt boor ouers mjuksi mååged döör dåt metal. Döör ütenouderhåålen foon flüchtie halogenide koon dåt elemänt ouers ma lait mjuks deerståld wårde.
Önjwiinjing
Boorsör wårt foole önjwånd önj e täkstiiilindustrii. Boorsilikåtglääse san tächnisch ordi wichti. Önj iiljwärk jeeft deertufäiging foon dåt elemänt önj amorf form en smuk gräin blai. Boorferbininge wårde unersoocht än önjwånd önj en briidj späktrum foon biokeemische såågen, ås sukerdöörlätjende mämbrååne, sänsoore for koolehüdrååte, bekämping foon artriitis än önj e neutrooneterapii. 10B heet en grute werkingstwassnaas for neutroonefångst än wårt deeram uk önj e atoomindustrii önjwånd. Boraane san wälj forsloin ås rakeeteiiljinge, ouerdåt bai dåt ferbrånen deerfoon en grut mase enärgii fri wårt. Boor as wider önj bästi riin form wichti ås "mjuks" (dope) önj huulewliidjere.
Boksbuumoortagen
Boksbuumoortagen (Buxales) san en order faan bloosenplaanten.
Süstemaatik
At jaft man tau familin:
Wååderstuf
Wååderstuf (de. Wasserstoff) as en kemisch elemänt ma sümbool H (La: Hydrogenium) än atoomnumer 1. Wååderstufgas (Diwååderstuf, H2) as bai rümtämpratur en blailuus, brånbor, döörsichti ai-metal.
Lüüse atoome Wååderstuf kaame önj fri form bål ai for, wan uk sunt di iinje foon dåt twuntiest iirhunert unersäkinge mååged wörden as önj atomääre wååderstuf. Lüüse atoome foon dåtdeer elemänt san ordi reaktiw än ferbine jam matiinjs ma oudere wååderstufatoome. Heerbai wårt mååsttids wååderstufgas bilied (H2).
Da äinschape da önj dideer artiikel nååmd wårde, jüle dan uk for ålem for dideer stuf, di bai rümtämpratur en gas (H2) as.
Lüüse atoome wååderstuf wårde uk wälj "in statu nascendi" nååmd.
Önjtdäking
Önj dåt iir 1671 beschriif di irisch-änglische keemiker Robert Boyle önj en publikasjoon en brånbor gas dåt fri wörd bai en reaksjoon twasche stälj än ferteende söre. Jarst foole lääser önjtdäkte di britische waasenschaper Henry Cavendish önj 1766, dåt et ham hoonlede am en keemisch elemant, ås hi äksperimänte döörfjard ma kwaksilwer. Wan hi uk foole Äinschape hiilj nau beschriwe köö, miinjd hi duch, dåt önjt stäa foon jü söre, dåt metal jü kwäl foon dåt gas wus. Deeram nååmd hi sin nai önjtdäkt elemänt brånbor gas foon metale. Hu iirnge lääser jäif Antoine Lavoisier wååderstuf di latinsch noome hydrogenium foon diling.
Dåt uurd hydrogenium as en tuhuupeseeting foon da griichische uurde hydor (wååder) än genes (bilie, mååge). Hydrogenium koon ålsü ouerseet wårde ås wåådermååger.
Önjwiinjinge
For industriäle önjwiinjinge san grute mase wååderstuf nüsi önj sünååmde hydrogenasjoon-reaksjoone, uner oudere önj di Haber-Boschprosäs, önj di amoniak produtsiird wårt, dåt hardien foon smeere än ööle än jü produksjoon foon Methanol.
Krais-Tsülinder
En Krais-Tsülinder es en Körper, wat fan tau lik Kraisi aurenachtler küm en me en "Wuch" trinjom forbünen uur.
Bireekning fan di Rüm (Woluumen)
Dit meent: Woluumen V= Areaal A x Hoogdi h: en diarom uk
Bispöl Motoor-Tsülinder
En Motoor es me 12 Tsülinders öndönen, en ark jen heer en Bööring fan 240 mm en en Kolbenwai fan 270 mm. Wü wel nü weet, hurfuul Kolbenrüm di Motoor heer.
Dit skel em nü omset: Di Raadius es dit Hualev fan di Bööring, dit meent Wü brük fuar üs Bireekning dat Areaal fan di Krais: Me di rocht Omreekinng jit dit: Dit meent:
Des skel wü da me di Hoogdi maalnem (Multiplitsiari). Di Hoogdi es lik me di Kolbenwai.
Üüs Bireekning fuar jen Tsülinder es da:
Des Woluumen brük wü nü üs Liters :
Futnooten
Zylinder_(Geometrie)
Magnoolienplaanten
Magnoolienplaanten (Magnoliaceae) san en famile faan bloosenplaanten an hiar tu a magnoolienoortagen (Magnoliopsida). Diar hiar tau sköölen mä amanbi 297 slacher tu.
August (Bārichtmuun)
August, of Bārichtmuun, es di aachtst Muun fan't Jaar ön di Gregoriaansk Kalener. Di Bārichtmuun heer 31 Daagen.
Bitjwirem
A Bitjwirem, Bitjwörem of uk Koop (Hirudo medicinalis) hiart tu a Wirmer (Annelida) an woort al sant hunerten faan juaren uun a medesiin iinsaat bi't koopsaaten.
Snöfelstiiner ön Aventoft
Di List fan di Snöfelstiiner ön Aventoft weeget di Snöfelstiiner, diar eeđer di Taachten fan di Könstler Gunter Demnig ön Aventoft forlair uuren sen. Aur di Snöfelstiiner skel om di Mensken taacht uur, dānen bi di Nationalsozialismus jaaget, meshanelt en ombraacht uuren sen.
Wat es pasiaret?
Bertha Andersen waar me ombi 64 Jaaren fastnomen, aurdat jü „heimtückische Äußerungen“ maaket haa skul. Jü waar ombi jen Jaar wechslööten en kür di Krich aurlewi.
Skelebleeden
Skelebleeden (Carabidae) san en famile faan Kraaben (Insekten), huar't alian uun Euroopa 750 slacher faan jaft. Üüb a hialer welt san't muar üs 40.000 slacher.
Onerfamilin
Apotominae – Brachininae – Broscinae – Carabinae – Cicindinae – Elaphrinae – Gehringiinae – Harpalinae – Hiletinae – Loricerinae – Melaeninae – Migadopinae – Nebriinae – Nototylinae – Omophroninae – Patrobinae – Paussinae – Psydrinae – Rhysodinae – Scaritinae – Siagoninae – Trechinae – †Conjunctiinae – †Protorabinae
Butelkürbis
A Butelkürbis (Lagenaria siceraria) as wel ian faan a äälst kultuurplaanten üüb a welt. Hi wääkst uun a troopen, fööraal uun Afrikoo.
Prowins Sialun
Sialun (sialuns Zeêland) as en prowins uun a Neederlunen bi a Nuurdsiaküst. Nei-Sialun as diarefter näämd.
Ratsionaal taal
Det koon en brööktaal, of uk en deesimaalbröök wees.
Seschelen
A Seschelen [seˈʃɛlən], amtelk Republiik Seschelen (üüb Seschelen Kreol: Sesel, üüb Fraansöösk: Seychelles [seˈʃɛl], üüb Ingels: Seychelles [seɪˈʃɛlz]) san en eilunstoot faan 115 eilunen uun a Indisk Ootseaan. At lun leit 1500 km tu a uast faan Aafrika. At lun hee 90.945 lidj (2010). At hoodsteed as Victoria.
Geografii
Dön trii gratst eilunen uun a Seschelen san: det Mahé Eilun, det Praslin Eilun an La Digue Eilun.
Politiik
A Seschelen san en republiik. A president faan't lun sant 2016 as Danny Faure.
Wiartskap
At weering faan't lun as de Seschelen-Rupii, wat faan det Sentraalbeenk faan dön Seschelen ütjbroocht wurt.
Histoori foon Nordfraschlönj
Jü histoori foon Nordfraschlönj as politisch iinjhäid begant eentlik jarst ma e krisreform foon 1970, iir bestöö uler poliitisch iinjhäidlik lönj. Bit tu dåt iir 1864 wus jü histoori foont gebiit as pårt foont Härtochduum Slaswik nåår ma jü foon dåt Kiningrik Dånmark ferbünen. Tidwise ööweden uk dan da Neederlönsche gruten influs üt, ouers mååst bloot önj da mjarschgebiite.
Stiinjtid än Bronsetid
Apårtie aw e Salring gååst, ouers uk aw dåt fååstlönj ferrädje tålrike grutstiinjgrääwde än ferschilie latjfanste eedere kolonisasjoon. Önj e jungstiinjtid wus apårtie dåt intwasche döör di steegende heefspäägel foon dåt fååstlönj oufskjard Sal tacht kolonisiirt.
Önj e Bronsetid profitiird Nordfraschlönj foon e hoonel. En wichtie hoonelswoore wus dåt reef, weerfor Nordfraschlönj wälj en sliik monopool häi. Rike grääftgoowe aw e ailönje spreege for en grut wäljstånd foon tu manst di boowenlååge, en wid önjtwikled kultuur än goue hoonwark-produkte. Sügoor luksus-diile foon e sööd-tjüsch Hallstattkultuur fünen harn wäi bit tu Oomram. Da schuchtere inboogere laaweden foon jare eekre än jare tjüch.
Stäljtid
Jü stäljtid begand önj Nordoiroopa duusend iir lääser as önj e fordere ooriänt. Dåt stälj wörd ma heelp foon hooltkoole üt moorstälj wünen, dåt tum biispel aw e Stolbärj forkamt.
Tu jü tid, foon 500 f. Kr. ouf köm dåt norden mör än mör önj en kulturäl isolasjoon. Di hoonel höl ap, dåt hiinjere wääder än da huugere stormflödje twüng da manschne än wånder ouf foon e mjarschgebiite (ferglik da tooche foon Kimbre án Teutone).
Önj e Följkewånringstid köm dåt tu en wider önjtföljking. Huum koon deerfoon ütgunge, dåt jütids da inboogere foon Nordfraschlönj tuhuupe ma da Angele eefter Änglönj silden. Aw arken fål fant huum üt dåt 6. än 7. iirhunert niinj klåår sääkerde ouerblaawens.
Kolonisasjoon döör Friiske än Jüüte än ferbininge ma Dånmark
Foon amentrant 700 ouf kömen Friiske ouer e Weestsiie da Nordfriiske aw e gååstailönje Sal, Oomram än Feer än önj hu gååstgebiite önj e Wiringhiird än Ääderstää tu boogsaten. Wat lääder, amänbai dåt iir 1100, tuuchen dan ålwi Friiske eefter Nordfraschlönj, dåtheer tooch tut mååst manschnelääsi mjarschlönj twasche Eider än Widou (Wiedau). Deerüt lätj ham uk dåt grut ferschääl twasche di spräke foon dadeere ailönje än et fååstewåål ferklååre.
Da gååstgebiite wjarn sunt e tid foon e följkewånring döör di as Jüüten benåmde dånsche ståm kolonisiird wörden. Fanste da aw nååre ferbininge önj dåt kärngebiit foon da Friiske bai e Rhiinmüning än aw friiske kolonisasjoon foon Nordfraschlönj haanewise, ståme üt dät 8. iirhunert än kaame forålem foon da gååstailönje än Ääderstää. Da kwäle wise for jüdeer tid tålrike kontakte twasche Friiske än Dånsche üt, lätje ouers ai wat naus deer ouer tu waasen füünj, dåt deerma uk inboogere foon Nordfriislönj miinjd san.
Am 1100 wide ham da kolonisasjoonsspoore dütlik üt än belinge uk grutere gebiite foon di kris foon diling. Äämboor striidjen maning Friiske ma da dånsche kininge. Ju jarst urkundlik mälding foon da Nordfrasche gungt aw dåt iir 1200 tubääg as Saxo Grammaticus en ütfjarlik beschriwing foon dåt sü nåmd “Latjfriislönj” schriif. Jüdeer häi tu douen ma di strid twasche di dånsche kining Sven II. än san iinjkining Knut. Da Friiske stipeden Knut än bageden sööderlik foon Hüsem en borj, wat Sven ouers bestorme köö.
Önj dåt 13. iirhunert wus Nordfriislönj önj e ferglik ma oudere lönje wat rik. Da Friiske bedriifen dikbäg än loonbedrif. Ouers rik wörden's for ålem döör sålt. Dåt wörd wünen döör dåt ferbrånen foon såltiidj. Sü räigled ål dåt Slaswiker stäärucht foon 1150 di infåårtool aw sålt üt da Ütlönje.
Sunt dåt 14. iirhunert wörd dåt kliima wider hiinjer, wat jü sünhäid foon da manschne lise leet. Sü wörden wälj uk da dike ai mör sü gödj pååsed. Ås dan 1362 en grut flödj köm, jü “Manndränke”, ging foole lönj ferlääsen, forålem weer dåt lönj döör iidjgreewen ferswåked wus. Sü ferswün uk en grut diilj foon dåt Ailönj Strönj.
Inwånring üt da Neederlönje
Da Neederlönjere broochten foole tächnische innowasjoone ma jam. Ja rewolusjoniirden liküt dikbäg än önjtwåådering än måågeden sü wide loonschape wi beboogboor än tu dåt loonbedrif gåågenful. Ja fjarden ma bedjüsene ökonoomische fülie ju säisproduksjoon önj gruten stiil in. Tidwise hätj et, dåt aw dåt huulewailönj Ääderstää jäif dåt mör silwer ås stälj än huum schölj deer ma göljen knif än fork foon göljene talere ääse. Hoodgrün deerfor wjarn da trii miljoone pün säis, da önj dåt 17. iirhunert önj goue iirnge Ääderstää ouer di huuwen foon Taning ferleeten.
Di hüstüüp foon e haubärj än da holönjermeelen ståme üt da Neederlönje. Uk ma da Neederlönjere kömen da grünlååge foon ål da modärne siidike: da schrååde wörden wääsentlik flåcher än büüdjen sü bääder schööl iinj dikbräke. Da unerkånte wörden döör strai sääkerd än ai mör döör hoolt.
Bramstedtlund
Bramstedtlund as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.
Histoori foon Nordfraschlönj
Nordfriislönj wårt diilj foon Preusen
Slaswik wus en dånsch härtochduum, wilt dåt tjüsch härtochduum Holstiinj uk uner e kining foon Dånmark stöö. Eefter 1815 köm Holstiinj tu dåt Tjüsch Bün, mån da Dånsche fäigeden da biise härtochduume tuhuupe än ferläiden jü ferwålting eefter Kopenhuuwen.
As önjt 19.iirhunert nasjonååle toochte önj Tjüschlönj wiiken wörden, wälj Slaswik-Holsteen as en feriind regjoon tu dåt feriind Tjüschlönj hiire. En Dånsch bewääging deeriinj bestöö deeraw, dåt Slaswik åltens tu Dånmark hiird häi än deer en pårt foon wårde schölj. Da nasjonååle ferschääle fjarden önj e märts 1848 tu en ääm rewolusjoon foon da tjüsche beboogere önj da härtochduume än sü bit 1850 tu e krich twasche Dånmark än Preusen. 1864 köm dan di Tjüsch-Dånsche krich, weer da Dånsche foon Ååstenrik än Preusen sloin wörden.
Eefter e ferdråch foon Wien (oktoober 1864) moost Danmårk Slaswig än Holsteen oufdüünj tu da Tjüsche, eeftert tu Preusen. Jü ferwålting bai e weestküste nördlik foon e Ääder wörd ferdiiljd önj da krise Ääderstää, Hüsem än Tuner.
Republiik fon Weimar
Eefter e jarst wråålkrich jäif et in dåt iir 1920 en följksoufstiming ouer jü gebiitstuhiirihäid foon da nordlike än madlere diile foon Slaswik. Ås resultoot wörd e kris Tuner diild än dåt nordlik hoodpårt köm eefter Dånmark. Söödtuner bliif bai Slaswik-Holstiinj, jüst sü ås dåt latj nordlik hooddiilj foon e kris Hüsem, weerönj oufstimd wörd.
Nordfriislönj wus äiwen ås dåt hiilj loonlik Slaswik-Holstiinj sunt began foon da 1930er iirnge en huuchbörj fon jü NSDAP. Jü Blöd- än grün-ideologii foon da Nasjonåålsosjåliste spräk da loonsmååns önj. Ål önj da leeste frie woole foon jü Weimarer republiik füng jü NSDAP heer wid ouerdöörsnitlike woolresultoote.
Lenard Streicher
Leewent
Lenard wooks uun Berlin ap, begand mä fiiw juar, klawiir tu spelin, an mä 12 juar liard hi at gitaar käänen. Mä 13 hed hi al sin iarst kapel "The Creepers". 1984 woon hi san iarst pris bi en wäädstridj, diar faan a senaat faan Berlin ütjskrewen wurd. 1989 begand hi, för't musical tu liaren bi a Neuköllner Musikschule oner Helmut Baumann, di direkter faan't Theater des Westens. Sant di tidj as hi üs spelster an musiikkonstler fööraal uun Berlin, oober uk öödershuar onerwais, hää uk al för Caroline faan Monako spelet. Lenard skraft filmmusiiken an träät alian of mä onerskiaselk kapelen ap.
Musiik
Lenard spelet föl musiikstiilen faan rockabilly, jump-n-jive, jazz an blues. Hi hää mä flook kapelen spelet, a leetst juaren san det fööraal rock&roll an swing kapelen:
Oktoober (Storemmuun)
Oktoober, of Storemmuun, es di tiinst Muun fan't Jaar ön di Gregoriaansk Kalener. Di Storemmuun heer 31 Daagen.
Zypern
Geografii
E Räpubliik Zypern läit önjt sööden foon't ailönj Zypern.
Indiiling foon Ferwalting
Et lönj heet 5 distrikte:
Grand Casablanca
Grand Casablanca (Tamazight: ⵜⴰⵎⵏⴰⴹⵜ ⵜⴰⵎⵇⵇⵕⴰⵏⵜ ⵏ ⴰⵏⴼⴰ, Grat-Casablanca) wiar bit 2015 ian faan 16 ferwaltangsregiuunen uun Marokko an leit uun't nuurden faan't könangrik. Det hoodstääd faan't regiuun wiar Casablanca.
Prowinsen
Grand Casablanca as 2015 apgingen uun det nei regiuun Casablanca-Settat.
Holozän
At Holozän as det jongst kirew uun det jongst süsteem faan eerdtidjäälern Quartär. Det begant sowat uun't juar 9.700 f.Kr. an lingt bit daalang. En ööder wurd as Alluvium (=efteristidj). Det tidj föör't Holozän het Pleistozän of Diluvium (=istidj). Uun't Holozän ging at stiantidj tu aanj, am 5000 f.Kr. begand a minsken, üs iarst metal kööber tu ferwerkin.
Ferluup
Efter det leetst istidj hää't begand, warmer tu wurden an a minsken küd jo uun Nuurdeuroopa briad maage.
So siig a Nuurdsia noch föör 10.000 juaren ütj. Üs det is smolt, san grat dialen auerspeeld wurden. Uun't Atlantikum (7.270–3.710 f.Kr.) as di siapeegel am 120 m uunstegen.
Oober uk uun jonger tidj as't noch ans kuuler wurden. Uun a juaren tesken 1550 an 1850 lai det temperatuur man am en hualew graad liager, man det lingd, am dat flook lidj ferhongerd. A grat pest an di 30-juarag kriich ded hör dial tu det "letj istidj" diartu, dat föl minsken tu Ameerikoo ütjwaanerd.
Iindialang
Jo fiiw kliimakirwer faan det tabel rochts wurd daalang ei muar so föl brükt, auer jo muar det feranerang üüb a nuurdelk eerdheleft beskriiw. För a hialer eerd woort det Holozän daalang ööders iindiald:
R (buksteew)
R of r (ütjspreegen: er) as di aagetaanjst buksteew faan't latiinsk alfabeet an en konsonant.
Caryophyllales
A Caryophyllales (a Neegelkoortagen) san en order faan bloosenplaanten mä 33 familin an auer 11.000 slacher.
Detsember (Jöölmuun)
Detsember, of Jöölmuun, es di twelefst Muun fan't Jaar ön di Gregoriaansk Kalener. Di Jöölmuun heer 31 Daagen.
Deensk
At Deensk (üüb Deensk Dansk) as en skandinaawisk spriik, wat faan amanbi 5,6 miljuunen mensken snaaket wurt, fööral uun Denemark. Tup mä Sweedsk bildet at a uastskandinaawisken twiich faan a nuurdgermaans spriiken. Det as de facto det amtsspriik uun Denemark an det naist amtspriik uun Greenlun (üüb sidj faan Greenluns) an a Fääröer (üüb sidj faan Fääröisk). Üüb Islun wurd det üüs plichtfeek onerrachtet. Uun Süüdsleeswich hee det a staatus faan en regiunaal an manerhaidspriik.
Spriikwiisen
Deensk hee trii hoodspriikwiisen:
Ellhöft
Ellhöft (däänsk: Ellehoved) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun. Uk Böglum an Struxbüll hiar mä tu det gemeen. Ellhöft leit bi a grens tu Denemark, huar det B 5 begant.
Geografii
Di Green Küstwai (B5) gungt troch't gemeen.
Troopenwalt
Troopenwalt as en loonskap uun a troopen. Dü fanjst ham uun Süüdameerikoo, Afrikoo an uun Aasien. Hi leit trinjam a ekwaator bit amanbi 10 graad nuurd an süüd. Diar rinjt at auer 2.000 mm uun't juar. Nuurdermuar an süüdermuar san a wakselwiat troopen.
Ütjsen
Ian kääntiaken faan a troopenwalt as, dat diar arke etaasj mä plaanten an diarten besiidelt as:
Könststof
Könststofi uur fan Öörtööl maaket. Hat jeft diarfan Thermoplasti en Duroplasti. Thermoplasti foraneri jam, wan ja olter wārem uur. Duroplasti sen Könststofi, dānen jam fan di Temperatuur sa gur üs ek foraneri.
Abomey-Calavi (Steed)
Abomey-Calavi as en steed uun de aafrikoons stoot Beniin. Det leit uun det Atlantique Department, amanbi 31 km uun a nuurduast faan Ouidah. Det hee 117.824 lidj (2013). Det as at hoodsteed faan det Abomey-Calavi Komuun.
Könststof
Fuar weđer wat fan di Könststofi to maakin haa di Numern, hur di eeđer sortiaret uur ken. Internatsjonaal jit dānen Recycling Codes. Üp Sölring nēm wü sok Numern Skramelnumern.
Thermoplasti
ABS, ASA, PP, PE, PVC, PS, PC
Duroplasti
GFK, Polyester
Werew (huug)
En werew as en huug üüb en halag. Hat as apsködet wurden, amdat a minsken bi sturemflud en seeker steed haa. Üüb letj werwer stäänt man ian hüs, diar san oober uk grater werwer mä letj saarpen an en feeting. Uk uun a maask fanjst dü werwer diar, huar iar noch nään dik wiar. A äälst werwer kem faan't 3. juarhunert f.Kr., loong föör a iarst diker. Werwer fanjst dü bi a Nuurdsiaküst faan Denemark, Sjiisklun an a Neederlunen.
Polypropyleen
Polypropyleen (PP) es en Könststof. Hat jert tö di Thermoplasti.
Mitochondriol DNA
Feriirwing
Jü mitochondrjool DNA ferårewt gewöönlik bloot ouer di wüflike liinje än gungt ålsü ai ouer ma spärma unti bloosemstoof. Da mitochondrie foon e moonlike sädjtsäle fane jam önj e stjart, di bai e befruchting mååst ai önj e oitsäle kamt. Deer san ouers wälj änkelte biispele foon ouerdreeging foon mitochondrjool DNA foon di taatje beschraawen wörden.
Jü keer foon feriirwing döör e meem (maternaal feriirwing) foon mtDNA wårt önjwiind önj e geenografii am e ferbriidjing foon üüs forålerne (unti eentlik üüs ‘formeeme’) önj e forhistoori tu kartiiren. Wichti deerbai as, dåt dåt mtDNA ham ouer da generasjoone ai kiirt, ütnümen wan deer en mutasjoon aptreet, jü dan foon sü’n ‘stammeem’ ås jare karakteristiik tu ål jare eefterkaamen wider jääwen wårt. Sü kamt huum tu en hypothetisch ‘Eva’, foon huum åle manschne aw e wrål aw iinje oufståme schan. Jü schal dan üt Aafrika kiimen weese, süwåt 140.000 bit 200.000 iirnge sunt. Jü dootiiring hinget deerbai ordi ouf foon da taksiiringe foon e frekwäns, weerma tufälie mutasjoone önj e mitochondrjool DNA aptreese. Uk bai e koortiiring foon jü migrasjoon foon e steeliik eefter dåt norden eefter dät leest istidåler köö mtDNA brükt wårde.
Jü mitochondrjool DNA än da Friiske
Unersäkinge ma mtDNA san uk dänj wörden am e oufståming foon da Friiske tu studiiren. Deerbai wörden ås proobe manschlike hååre ma rötj brükt. Da hiilj latje batjene DNA da huum so fäit, wårde bit dåt miljoonefåche fergruted döör polimeraase-käätereaksjoon (PCR), sü dåt huum dåt wider unersäke koon. Touhuupe wörden prooben foon 123 manschne üt nordweest-Tjüschlönj unersoocht, deerfoon 28 foon friisk jurtkamst (3 saaterfriisk, 4 weestfriisk, ouers nordfräisk (13 aw Feer), 40 nordweesttjüsch, 19 ååsttjüsch, 16 dånsch. Dåt mååst apfålend wus, dåt da (Nord)Friiske en grutere unerschiis twasche manschne apwiseden ås da oudere. Dåt köö deerma tuhuupehinge, dåt Nordfriislönj (üt möre diile) foon dåt weesten jurt kolonisiird wörden as. For dåt Saaterlönj feel ap, dåt da trii proobe bål glik wjarn. Åån foon da ferfootere ferteelde bai e präsentasjoon, dåt da åle üt dåt norden (Struukelje) kömen. Deeraw wörd ham haanewised aw dåt oufriwen foon da famiilienbiinje ma dåt ååstfriiske (nü plååttjüsch snååkende) Tjootern (Detern) eefter ju iinjreformasjoon.
Krunkhäide
En mitochondrjoole feriirwing as karakteristisch for wase krunkhäide, ouerdåt da bloot ouer e meem wider jääwen wårde koone: dåt bjarn fäit ål dåt sytoplasma foon e meem, än deerönj fine har da mitochondrie. Suk krunkhäide kaame foole for önj diile foon e kroop (bräägen, hart, uugne, äsw.), da foole energii brüke, deer dåt mtDNA jü oomekäät önj e tsäle fersörjet.
Brčko-Distrikt
A Distrikt Brčko [] as en muar of maner autonoom regiuun uun't nuurduasten faan Bosnien an Hertsegowina. Hi as 493 km² grat, an diar lewe 83.000 minsken. Hoodstääd as Brčko.
Brčko hiart de jure tu't Föderatsion Bosnien an Hertsegowina, man uk tu't Republika Srpska. De facto haa bias dialstooten diar niks tu saien, an Brčko onerstäänt det sentraalregiarang.
Dipsacales
Dipsacales san en order faan bloosenplaanten.
Familin, sköölen an enkelt slacher
Tau familin: Jodiar familin wurd daalang üs onerfamilin faan Caprifoliaceae uunsen:
Brandenborj
Brandenborj as en bundeslönj foon Tjüschlönj. Et bundeslönj läit önjt ååsten foont lönj. Et heet 2.511.917 manschne (2018). E hoodstää foont bundeslönj as Potsdam.
Stääse
Da tiin grutste stääse önjt lönj san:
Iindiiling foon Ferwålting
Et lönj heet 4 krisfri stääse (Brandenburg an der Havel, Cottbus, Frankfurt (Oder) än Potsdam) än 14 lönjkrise:
Ääkerhenk
At Ääkerhenk, eekerhenk, rebhan,  äägerhån (Perdix perdix) as en fögel uun't fasaanenfamile Phasianidae.
Diarten
A Diarten (Animalia) san en rik (regnum) uun a biologii an hiar tu at domeen faan a eukariooten. A miast diarten san Metazoa ("Echt diarten").
List faan isotoopen/1. Periode
Uun detdiar list stun aal a bekäänd isotoopen faan elementen uun det 1. periode.
Wilhelm Siemens
Wilhelm Siemens (*1897, †1984) wiar en Söl'ring Dechter.
Hans Hoeg en Jürgen Borstelmann haa masi fan sin Dechtings me nii Wiisen iin ön dit Bok Sjung Din Sölring Wiis (2007) ütbraacht. Di Dechtings fan Wilhelm Siemens kum ön masi Anthologien en Saamlingen fuar, man hi heer salev uk hiili Boker ütdönen.
Dānen en uk di Saamling Dachtangs fan Hark Martinen sen bi dit Nordfriisk Instituut tö fo of tömendst tö lees.
Leesproof
Dechtings Wilhelm Siemens
Dechtings sen Tiring en Böör, gur of ring fan wir en Sir, aaft üs Glees sa bros en sköör, ek bünen ön stair en tir.
Dechtings sen broket Rüten üt Früger, Wark en Senen; ja skiin ek fiir tö büten, jaar glemen Leecht es benen.
Adja-Ouèrè (Steed)
Adja-Ouèrè as en steed uun de aafrikoons stoot Beniin. Det leit uun det Plateau Department, amanbi 30 km uun a nuurduast faan Sakété. Det hee 21.968 lidj (2013). Det as at hoodsteed faan det Adja-Ouèrè Komuun.
Sel
En sel (lat. cellula = letj koomer) as det grünjlaag faan ales labenen. Enkelt leewent bestäänt man ütj ian sel. Miast san oober muar selen ferbünjen, huarbi arke enkelt sel en aanj apgoow hää. Di minsk hää 220 onerskiaselk selen, diar alian ei auerlewe kön.
Selen san miast tesken 1 an 30 mikromeeter grat, ai-selen kön oober uk 7 cm grat wurd. Uk bi a minsken as det ai-sel mä 110 bit 140 mikromeetern det gratst.
Ääderstää
Ääderstää (aw Dånsch: Ejdersted, aw Tjüsch: Eiderstedt) as en huulewailönj önj e kris Nordfraschlönj än as amänbai 30 km lung än 15 km briidj, wat foont iir 1000 ouf döört bägen foon dike (kuuch) än loonwining üt da trii ailönje Utholm (bai Tating), Ääderstää (bai Taning) än Eewerschop (bai Garding) wüchsen as. Amdåt da trii ailönje hiirde, d. h. äinständie ferwaltingsdistrikte wjarn, wörd dåt gebiit foon e huulewailönj Ääderstää iirtids uk Triilönje nååmd. Gåns tüüpisch for Ääderstää san da hüsinge, da sü nååmde haubärje. Woortiiken foon Ääderstää as uk di iiljtörn foon Westerheewer.
Ämelsbel-Hoorbel/öö
Äme(l)sbel-Hoorbel (sjiisk: Emmelsbüll-Horsbüll) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun. 1974 san a gemeenen Ämelsbel an Hoorbel tuupslööden wurden.
Wakselwiat Troopen
A Wakselwiat Troopen san regiuunen uun a Troopen nuurdermuar faan amanbi 10 graad nuurd an süüdermuar faan 10 graad süüd. Diartesken leit a troopenwalt. Uun a wakselwiat troopen jaft'at uk ans drüg tidjen, jo haa man 9½ bit 7 wiat muuner, uun a troopenwalt san't 12 bit 9½.
Likes rinjt at diar noch fiks, diar faal 1.000 bit 2.000 mm rin. Efter nuurden an süüden woort at biletjen drüger, diar slütj a Wakseldrüg Troopen uun.
Diarten
Uun a wakselwiat troopen lewe grater diarten, diar muar steeds tu lewin brük: Lööwen, Kengeruus, Seebras, Antiloopen, Elefanten, Girafen, Hipos.
2002
2002 wiar det öler juar faan at 21. juarhunert. At juar begand mä’n Teisdai. 2002 wus dåt ouder iir foon dåt 21. iirhunert. Et iir beganed ma’n Täisdi. 2002 wiar dit taust Jaar fan dit 21. Jaarhön’ert. Dit Jaar bigent me en Tiisdai. 2002 waos dat tweed iir foon dat 21. iirhonert. Et iir begaant mä en Taisdii. (Hoolmer) 2002 wås dat tweed jeer foon dat 21. jeerhunert. Dat jeer begäned mä en Teesdi.
Dütsklön
Dütsklön es en Lön ön Euroopa.
Bundslönen
Ön Dütsklön jeft et sokstain Bundslönen:
Wiiren
Wiiren (Iantaal: at (a?) wiirus) san letj partiikler, diar laben selen uungrip an jo uun uungreben selen fermuare. Saner frääm selen kön jo ei auerlewe, diaram wurd jo miast ei tu't labenen tääld uun a biologii.
Wiiren grip selen faan eukarioten uun, det san plaanten, diarten an swaampen. Oober uk prokarioten wurd uungreben, det san bakteerien an uurbakteerien.
Wiiren auerdreeg en DNA of RNA tu det sel an feranre sodenang det natüürelk program faan det sel.
efter ICTV
Ordern: Bunyavirales – Caudovirales – Herpesvirales – Ligamenvirales – Mononegavirales – Nidovirales – Ortervirales – Picornavirales – Tymovirales
Familin saner order:
Sköölen saner famile:
2003
2003 wiar det traad juar faan at 21. juarhunert. At juar begand mä’n Weedensdai. 2003 wus dåt treed iir foon dåt 21. iirhunert. Et iir beganed ma’n Weensdi. 2003 wiar dit treer Jaar fan dit 21. Jaarhön’ert. Dit Jaar bigent me en Winjsdai. 2003 waos dat treed iir foon dat 21. iirhonert. Et iir begaant mä en Maaderwich. (Hoolmer) 2003 wås dat treed jeer foon dat 21. jeerhunert. Dat jeer begäned mä en Weensdi.
Polyvinylchlorid
Polyvinylchlorid (PVC) es en Könststof. Hat jert tö di Thermoplasti.
Adjarra (Steed)
Adjarra as en steed uun de aafrikoons stoot Beniin. Det leit uun det Ouémé Department. Det hee 24.132 lidj (2013). Det as at hoodsteed faan det Adjarra Komuun.
Drüg Troopen
A Drüg Troopen san regiuunen uun a Troopen tesken a Wakseldrüg Troopen an a Wüüsten. Diar jaft at loong drüg tidjen an man 4½ bit 2 wiat muuner. An diar faal man 250 bit 500 mm rin. At loonskap as skraal mä enkelt bosker.
Diarten
Diar lewe man enkelt slacher faan insekten, koonkern an fögler, an jo san miast am naachtem uun a gang.
Montfort
Montfort (Limburgsk: Mofert) as en stää önj da Nederlönje. Jü stää heet 3.150 inboogere (2006).
Polyethyleen
Polyethyleen (PE) es en Könststof. Hat jert tö di Thermoplasti.
Nüting
Fuaral Inkoopipöösen en Foolien uur aaft fan PE maaket, man uk Borelern en Doosen uur diarfan maaket.
PE-LD en PE-HD
PE-LD jit Low Density, PE-HD jit High Density. Hat hinget me di Kompresjoon fan dit Materiaal töhop, hur stabiil dit da uur. PE-LD es fuar Foolien en Pöösen, PE-HD giar uk fuar Borelern en Leren. Wan dit tö wuk fuar en Ler es, da nemt em aapft en üđer Köststof sa üs Polystyrool diafuar, di falt en bet stüfer üt.
Skramelnumer
Di Skramelnumer (Nii-Dütsk "Recyling Code") es en Numer, hureeđer Stofi sortiaret uur ken, wan em diar weđer wat Niis fan maaki wel.Ni Numern 1 bi 7 sen fuar Könststofi. Fuar PE sen di Skramelnumern di 1, di 2 en di 4.
Frankrik
komt muarsis föör:
Akpro-Missérété (Steed)
Akpro-Missérété as en steed uun de aafrikoons stoot Beniin. Det leit uun det Ouémé Department. Det hee 41.657 lidj (2013). Det as at hoodsteed faan det Akpro-Missérété Komuun.
Wakseldrüg Troopen
A Wakseldrüg Troopen san regiuunen faan gäärslun uun a Troopen tesken a Wakselwiat Troopen an a Drüg Troopen. Diar jaft at loong drüg tidjen an man 7 bit 4½ wiat muuner. Likes faal diar noch 500 bit 1.000 mm rin. Sodenang as at loonskap temelk skraal mä enkelt grater buumer.
Letj bot
Di letj bot (Dicrocoelium dendriticum of uk D. lanceolatum) hiart tu a tetjwirmer (Trematoda). Di parasiit as 5–15 mm lung an liaset bi tetjdiarten, oober uk bi minsken an fögler Dicrocoeliose ütj.
Leewentskreis
thumb|400px|left|So werket di letj bot. ([[ingelsk)]] <div style="clear:left;" /div>
Aarhus
Aarhus as jü grutst stää ap Jutlönj, än ju tweedgrutst stää önjt Dånsch. E stää läit önjt ååsten foon e Regjoon Midtjylland. Deer booge 285.273 manschne (2022). Dåt as e hoodstää foon jü Aarhus Komuun.
Kiatak (Eilun)
Kiatak Eilun (üüb Deensk: Northumberland Ø) as en eilun föör a eeg faan a nuurd faan Greenlun. Det leit uun a nuurdwaast faan de Avannaata Komuun, nai bi a mös faan det Nares Struat.
Aarhus
Amenbai dåt iir 770 boogseeten da jarste manschne jam önj Aarhus. Jü jarste dokumäntasjoon as foon 951. Dåt wus en hoonelplåts for da Wikingere. Önjt 16. iirhunert heet jü stää tunümen.
Dik
En dik as en lungen apsködeten waal loongs a küsten an struumer. Hi suragt diarför, dat at maasklun diarbääft bi sturemfluden ei auerspeeld woort. Wan en stak lun mä diker "iindiket" wurden as, do as det en kuuch, polder of grooden.
Allada (Steed)
Allada as en steed uun de aafrikoons stoot Beniin. Det leit uun det Atlantique Department. Det hee 23.287 lidj (2013). Det as at hoodsteed faan det Allada Komuun.
Santa Cruz de Tenerife
Santa Cruz de Tenerife [] as hoodstääd faan det prowins Santa Cruz de Tenerife an mä Las Palmas de Gran Canaria ian faan jo tau hoodstääden faan a Kanaaren.
Sasterstääden
(efter: )
Bratislava
Bratislava (aw Ungarisch: Pozsony, aw Tjüsch: Pressburg unti Preßburg) as en stää önj e Regjoon Bratislava önj as jü hoodstää foon jü Slowakäi. Deer booge 432.864 manschne (2018). Dåt gebiit foon Bratislava as 367,58 km². Jü inboogertächte as 1.167 manschne pro km². Jü pustliidjtål as 8XX XXX, di forwoolnumer as 421-2 än dåt kfz-kåntiiken as BA.
Polyester
Polyester es en Könststof. Hat jert tö di Duroplasti. Hat mut bi di Aarber törochtmaaket uur. Tö dit Polesterharz (Bi Spaachtelmasi sen diar Folmaakern of Gleesfāsern benen), kumt en Harter, diar en Reaktsjoon ön Gang bringt. Di Tir, dat em aarberi ken bit dat dit hart uur, jit uk Pot-Tir.
Nütingen
Buati Reparatuuren sa üs bi Blek, en uk hiili Buati (Di Sken) uur fan GFK becht. Benen es man en Raamen fan Iirsen of Aluminium.
Gleesfāser-Könststof
Gleesfāser-Könststof (GFK) es en Könststof. Hat jert tö di Duroplasti. Hat uur fan Gleesfāser (maten) en Polyesterharz maaket.
Nütingen
GFK-Karoseriien en Karoseriidiili, GFK-Buati, Blekreparatuuren, hur nönt fan draien uur.
Braunschweig
Braunschweig as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Naarersaksen. Jü stää heet 248.561 inboogere (2020).
Pleistozän
At Pleistozän (faan ualgreks πλεῖστος pleistos „miast“ an καινός kainos „nei“) as det ääler kirew uun't eerdtidjääler Quartär. Det jonger kirew het Holozän of Alluvium (föör 11.700 juar bit daalang). At Pleistozän woort uk üs Diluvium (=istidj) betiakent. En ööder betiaknang as ualstiantidj, auer a iarst minsken noch nian metal maage küd.
Iindialang
Uk wan det Pleistozän üs istidj betiakent woort, as det ei gans rocht, auer't kuul- an waremtidjen jääw:
Ericales
Ericales san en order faan Bloosenplaanten.
Taiwan
Wat menst dü ?
Snöfelstiiner ön Rodenäs
Di List fan di Snöfelstiiner ön Rodenäs weeget di Snöfelstiiner, diar eeđer di Taachten fan di Könstler Gunter Demnig ön Rodenäs forlair uuren sen. Aur di Snöfelstiiner skel om di Mensken taacht uur, dānen bi di Nationalsozialismus jaaget, meshanelt en ombraacht uuren sen.
Wat es pasiaret?
Hans Hugo Schnack sair al tö Bigening fan di 30er Jaaren, dat hi nönt fan di Natsjonaalsozialismus höl, en diarfuar maast hi uk fuar Girocht stuun. Di Faađer fan fif Jungen waar ombi 1942 aur "geistiger Verwirrung", dit jit, dat hi sin Snüt ek hual kür, naa Sleeswig iin ön dit Nerven-Kraankenhüs iinweeget. Tau Jaaren leeter kür hi diar wechlaap; hi wil naa di Swaits. Bi di Mosel waar hi faat, en fan diar kām hi iin ön't Nerven-Kraankenhüs Meseritz-Obrawalde. Diar waar hi me en Geftsprüt ombraacht. Di Kraankensester en di boowerst Dochterwüfhaur waar eeđer di Krich fuar Muurden bi aur hönert Mensken henrocht.
Polystyrool
Polystyrool (PS) es en Könststof. Hat jert tö di Thermoplasti.
Meelworemern en Polystyrool
Ütfinjers haa ütprobiaret en dö Meelworemern 4 Weeken lung Polystyrool tö iit. Wat diar achtern ütkām, skel tö kompostiarin wesen wiis, en di Woremern skel ek kraanker wesen wiis üs jaar Koleegen, dānen normaal freten haa.
1920
1920 wiar det twuntigst juar faan at 20. juarhunert. At juar wiar en skregeljuar an begand mä’n Tüürsdai uun de Gregoriaans kalender an mä’n Weedensdai uun de Juliaans kalender. 1920 wus dåt twuntist iir foon dåt 20. iirhunert. Et iir beganed ma’n Törsdi önj di Gregoriåånsch Kaläner. 1920 waos dat twontist iir foon dat 20. iirhonert.
2004
2004 wiar det fjuard juar faan at 21. juarhunert. Det wiar en skregeljuar an begand mä’n Tüürsdai. 2004 wus dåt fiird iir foon dåt 21. iirhunert. Et iir beganed ma’n Törsdi. 2004 wiar dit fjaart Jaar fan dit 21. Jaarhön’ert. Dit Jaar bigent me en Türsdai. 2004 waos dat fiird iir foon dat 21. iirhonert. Et iir begaant mä en Tonersdii. (Hoolmer) 2004 wås dat fiird jeer foon dat 21. jeerhunert. Dat jeer begäned mä en Tünersdi.
Heinrich Mann
Luiz Heinrich Mann (* 27. Marts 1871 uun Lübeck; † 11. Marts 1950 uun Santa Monica, Kalifornien) wiar en tjiisken skriiwer an de ääler bruler faan Thomas Mann.
Equisetales
Equisetales san en kategorii faan huuger plaanten, huar't man ian famile faan jaft.
Bremen (bundeslönj)
Bremen as en bundeslönj foon Tjüschlönj.
Geografii
Et jaft bloots tou stääse önjt bundeslönj:
Hans I. (Denemark)
Hans I. (* 2. Febrewoore 1455 uun Aalborghus Sloot, Ålborg; † 20. Febrewoore 1513, uk diar) wiar köning faan Denemark faan 21. Mai 1481, faan Noorweegen faan 20. Jüüle 1483 ap tu san 20. Febrewoore 1513 duas. Hi wiar uk köning faan Sweeden (üüs Hans II.) faan 6. Oktuuber 1497 ap tu 12. Nofember 1501. Hi wiar Hertoog faan Sleeswich an Holstian faan 29. Deetsember 1483 ap tu san duas. Hi wiar de öler köning faan’t Hüs faan Oldenborig. Hi wiar dring faan köning Christian I. an Dorothea faan Brandenburg. Hi freit 6. September 1478 Christina faan Saksen. Hi wurd iarst uun Graabrødre kloostersark uun Odense begreewen. Hi wurd lääder uun Sankt Knuds Sark, wat uk uun Odense leit, weler begreewen.
Sin letjen wiar Hans (1479-1480), Ernst (1480-1500), Christian II. (1481- 1559), Elisabeth (1485-1555) an Frans (1497-1511).
Montana
Geografii
Montana as di fiirdgrutste diiljstoot önj da Feriind Stoote.
E Rocky Mountains lade önj't weesten foon e diiljstoot. Önj e Rocky Mountains läit di huuchste punkt uun e bundesstoot, di Granite Peak, wat 3904 m huuch as.
E Great Plains lade önj't ååsten.
Stääse
Da tiin grutste stääse önj e diiljstoot san:
Counties
Montana heet 56 counties: Kiik uk deer: List foon counties önj Montana
Histoore
For 1803 wus di Montana foon diling diilj foon jü frånsch kolonii Louisiana. Dan wörd et kolonii tu da Feriind Stoote ferkååft. Twasche 1804 än 1864 wus et diilj foon ünlike teritoorie:
1864 wörd Montana sin äin teritoorium. Di 8. önj e mistmoune 1889 wörd et teritoorium di 41. bundesstoot foon da Feriind Stoote.
Albert Lebrun
Albert François Lebrun (* 29. August 1871 uun Mercy-le-Haut; † 6. Marts 1950 uun Pariis) wiar en fraansöösken poliitiker, stootsmaan an letst president faan det Traad Republiik faan 1932 ap tu 1940.
Athiémé (Steed)
Athiémé as en steed uun de aafrikoons stoot Beniin. Det leit uun det Mono Department. Det hee 15.195 lidj (2013). Det as at hoodsteed faan det Athiémé Komuun.
Fersiinstorden faan't lun Schleswig-Holstian
Di Fersiinstorden faan't lun Schleswig-Holstian as det huuchst ütjtiaknang faan Schleswig-Holstian. Hi as 2008 iinfeerd wurden an liaset det Schleswig-Holstian-Medalje uf.
Driikraab
At Driikraab (Melolontha melolontha) as en insekt uun det famile faan a Bleedhurnkraaben (Scarabaeidae). "Drii" ment gäärs of roog, wan't bleut.
Avrankou (Steed)
Avrankou as en steed uun de aafrikoons stoot Beniin. Det leit uun det Ouémé Department. Det hee 20.326 lidj (2013). Det as at hoodsteed faan det Avrankou Komuun.
Christian II. (Denemark)
Christian II. (* 1. Jüüle 1481 uun Nyborg Sloot, Nyborg; † 25. Janewoore 1559 uun det suart hool faan Kalundborg Sloot, Kalundborg) wiar köning faan Denemark an Noorweegen an Hertoog faan Sleeswich an Holstian faan 20. Febrewoore 1513 ap tu sin 13. April 1523 ufsaating. Hi wiar uk köning faan Sweeden faan 1. Nofember 1520 ap tu 23. August 1523. Hi wiar de traad köning faan’t Hüs faan Oldenborig. Hi wiar dring faan köning Hans I. an Christine faan Saksen. Hi freit 12. August 1515 Elisabeth faan Habsburg. Hi wurd uun Sankt Knuds Sark uun Odense begreewen.
Moosbel (Hürup)
Önjt gemiindegebiit foon Moosbel san der greewfälje üt e brongsetid, dan jaift et deer nuch hu hünengreewe üt e stiinjtid. E schörk önj Rüllschau wörd önjt 13. iirhunert aw en forkrastliken kultstää bäged. iir 1779 di turm riised wörd stöö di hooltene klookenturm aw e ouder sid foon e stroote. Rüllschau wörd am 1430 dåt jarst tooch as Rolschouw (Wald des Wolfes) nåmd. Moosbel wörd 1445 dåt jarst tooch as Masbul (Siedlung am Moor) nåmd. Di diling nuch luupene krouf Neukrug wörd 1752 grünläid, dåt gebüüde foon diling wörd 1911 riised. 1881 as önj Moosbel en boonhuf bäged wörden, wat 1980 wider stalläid wörden as.
Feeting
En Feeting as en eebenen küül. Diar wurd rinweeder saamelt üs swetweeder för a tiiren. Det wiar fööraal üüb A Halgen nuadag, auer jo nian grünjweeder haa. Diaram hed arke grater werew uk en feeting. Swetweeder för a minsken as uun en soot saameld wurden. Det as oober nään suas, man en tank oner a eerd, huar det rinweeder miast auer saagrönen iinuun feerd wurden as.
Kofi Annan/sö
Kofi Atta Annan (* 8. April 1938 ön Kumasi, Gulküst - † 18. August 2018 uun Bern, Swaits) wiar en ghaanaisk Diplomaat. Hi wiar twesken 1997 en 2006 sööwenst Generaalsekreteer faan dön Foriinigt Natsjoonen. Ön’t Jaar 2001 fing Annan töhop me di Foriinigt Natsjoonen di Nobelpris fuar Freer.
Feeting
A leetst Halgen haa iarst uun a sööwentager juaren swetweeder faan fäästääg füngen: 1968 üüb A Huug an 1976 üüb A Grööd.
Bremen (stää)
Bremen as en stää önj dåt tjüsch bundeslönj Bremen. Jü stää heet 566.573 inboogere (2020).
Acrylnitril-Styrol-Acrylat-Copolymeer
Acrylnitril-Styrol-Acrylat-Copolymeer (ASA) es en Könststof, diar tö di Thermoplasti jert. ASA es bal sa hart üs ABS, man dit ken fuul beeter töögen't Weđer ön.
Nütingen
Fan ASA uur Mööbeln en Autodiili becht. Hat ken blank of uk mat, transparent of me Klöör maaket uur.
Skramelnumer
Di Skramelnumer (Nii-Dütsk "Recyling Code") es en Numer, hureeđer Stofi sortiaret uur ken, wan em diar weđer wat Niis fan maaki wel.Ni Numern 1 bi 7 sen fuar Könststofi. Fuar ASA jeft et niin Skramelnumer, et falt öner "7 - Üđer Könststofi"
Skelter
1996 her em di Skramelteeken jit ek. Da waar iinfach di Könststof diar üp skrewen sa üs >ABS ASA< Fuarn es da Fiinblek of sawat āpseet uuren, en des waar forkroomet. Fan achtern sjocht em di Klamern, hur dit me fast es.
António Guterres
António Manuel de Oliveira Guterres [ɐ̃ˈtɔnju ɡuˈtɛʁɨʃ] (* 30. April 1949 uun Santos-o-Velho, Lisabon) as en portugiisisk poliitiker an sant 1. Janewoore 2017 de njüügenst generoolsekreteer faan dön Feriand Natschuunen.