cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Stookruusen
Slacher
A. abchazica – A. acaulis – A. afghanica – A. angulata – A. antoninae – A. apterocarpa – A. arbelensis – A. assadii – A. aucheri – A. baldshuanica – A. biennis – A. calvertii – A. chrysantha – A. damascena – A. denudata – A. digitata – A. dissecta – A. djahromi – A. excubita – A. fasciculiflora – A. ficifolia – A. flavovirens – A. freyniana – A. froloviana – A. galilaea – A. ghahremanii – A. gorganica – A. heldreichii – A. hohenackeri – A. hyrcana – A. ilamica – A. iranshahrii – A. karakalensis – A. karsiana – A. koelzii – A. kopetdaghensis – A. kuhsanguia – A. kurdica – A. kusjariensis – A. lasiocalycina – A. lavateriflora – A. lenkoranica – A. litvinovii – A. loftusii – A. longipedicellata – A. mazandaranica – A. mosulensis – A. mozaffarianii – A. nikitinii – A. nudiflora – A. peduncularis – A. pisidica – A. popovii – A. rechingeri – A. remotiflora – A. rhyticarpa – A. rosea – A. rosulata – A. rufescens – A. rugosa – A. scabridula – A. schirazana – A. semnanica – A. setosa – A. sophiae – A. sosnovskyi – A. sotudehi – A. striata – A. sulphurea – A. sycophylla – A. tabrisiana – A. talassica – A. tarica – A. teheranica – A. tholozanii – A. transcaucasica – A. turcomanica – A. turkeviczii – A. vameghii – A. wilhelminae – A. woronowii – A. xanthochlora
Bundesfersiinstkrüs
Det bundesfersiinstkrüs het amtelk Verdienstorden der Bundesrepublik Deutschland an as daalang di iansagst orden, di faan Sjiisklun ferden woort. Hi as soocht för minsken, diar auer a miaten guds den haa uun a politiik, wedenskap, selskap of kultüür.
Fransöösk Polyneesien
Fransöösk Polyneesien (tahitiaansk Porinetia Farani, ), iar Fransöösk Oseanien as en bütjluns regiuun faan Frankrik uun Polyneesien.
Diar lei uun a Süüdpasiifik 118 letj eilunen, atolen an archipeelen bi sowat 15° Süüd an 140 ° Waast. Det gratst an bekäändst eilun as Tahiti.
Fiiw sköölen faan eilunen
Jo eilunen san ferdiald auer 4 miljuun km2, nem oober salew bluas 4000 km2 iin.
1949
1949 wiar det njüügen-an-fiartigst juar faan det 20. juarhunert. At juar begand mä’n Saninj uun de Gregoriaans kalender.
Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
Dootem ünbekäänd
Acetat
En acetat as det saalt of en ester faan eetjsüren.
Saalten haa det struktuur CH3COO−M+ (M+ as en kation).
Estern haa det struktuur CH3COOR (R as di rest).
Flugplaats Hüsem-Schweesing
Di Flugplaats Hüsem-Schweesing es en Forkiirsflugplaats nai bi Hüsem. Di es fan en Diil fan di Militeer-Flugplaats maaket uuren.
Histoori
Ön di foftiger Jaaren fan't twuntigst Jaarhönert heer di Bundesweer twesken Schweesing en Immenstedt di "Fliegerhorst Husum" becht. Bit hentö di Bigening fan di niigentiger Jaaren es diar militiarisk flöen uuren. Achter des heer em di süđweestern Diil oftrent en fuar ziwiili Fliigers friidönen. Dit maaket sa di miist Sen, aurdat üp des Huk fan dit Areaal di Tower en di hiili Infrastruktuur sen, wat em sa brükt, wan em diar me Fliigers aarberi maat. Di Rest fan di wesen "Fliegerhorst" uur nü fan di "FlugabwehrRaketenGruppe 26" ön Hüsem nütet, wat ön di "Husumer Fliegerhorstkaserne" tüs es.
Bidreft
Di Flugplaats es töleten fuar Fliigers bit hentö 14 Tenen en Helikopters bit hentö 10 Tenen Startwecht. Fuar't miist uur di fan Maskiinenfliigers nütet, man et jeft uk en Gērsbaan, wat bluat fuar Sailfliigers nemen uur. Des Baan liit süđuastern fan di asfaltiaret Baan fuar di Maskiinenfliigers.
Senerk
Bi des Flugplaats es en Diil fan di Startbaan fan di üđer me en Plankwark ofdiilt. Dit es diar, hur di Plaats fan di Bundesweer bigent. Sa es bluat di süđern Sir fan di Baan ön Bidreft, wat ziwiil es.
Forwiisen
<!-- Der Flugplatz Husum-Schwesing ist ein Verkehrslandeplatz in der Nähe von Husum. Er ist aus einem Teil des inzwischen inaktiven Fliegerhorst Husum hervorgegangen.
Geschichte
Die Anfänge des Flugplatzes Husum-Schwesing liegen in den 1950er Jahren. Zu Zeiten der Gründung der Bundeswehr wurde der Flugplatz als Militärflugplatz unter dem Namen Fliegerhorst Husum (nach der nächstgelegenen Stadt) im Grenzbereich der Gemeinden Schwesing und Immenstedt errichtet. Diese Nutzung hatte bis Anfang der 1990er Jahre Bestand. Im Anschluss daran wurde der südwestliche Teil der Liegenschaft ausgegliedert und in eine zivile Nutzung überführt. Dieser Teil besteht aus dem südwestlichen Teil der Landebahn und einem Teil der dazugehörigen für den Luftfahrtbetrieb notwendigen Infrastruktureinheiten (Tower, Hangar, Rollfeld und -bahnen). Der nordöstliche Teil des ehemaligen Fliegerhorst ist eine Liegenschaft der Bundeswehr und wird von der in der Husumer Fliegerhorstkaserne beheimateten FlugabwehrRaketenGruppe 26 genutzt.
Betrieb
Betreiber des Flugplatzes ist die Flughafen Husum GmbH & Co. KG, deren Gesellschafter die Stadt Husum, die Husumer Wirtschaftsgemeinschaft und weitere private Unternehmen und Personen sind. Er ist für Flugzeuge bis 14 Tonnen und Hubschrauber bis 10 Tonnen Abfluggewicht zugelassen und wird überwiegend von Motorflugzeugen benutzt. Südöstlich der asphaltierten Start- und Landebahn befindet sich darüber hinaus ein Grasstreifen, der ausschließlich für die Segelflugnutzung zur Verfügung steht.
Besonderheiten
Eine Besonderheit ist, dass die Start- und Landebahn an der Grenze zwischen dem zivilgenutzten, südlichen Teil und dem von der Bundeswehr genutzten, nördlichen, durch einen Zaun in der Mitte getrennt ist, wobei nur der südliche Teil in Betrieb ist.
Weblinks
-->
Nordfrasch
Nordfrasch („Nordfriisk“) as ån foon e tra frasche spräke. Snååked wårt Nordfrasch foon süwat 8.000 manschne önj e Kris Nordfraschlönj än maning manschne büten foon Nordfraschlönj. Önj e naie tid jäif dåt tiin dialäkte foont Nordfrasch. Sääker iinj deerfoon – dåt Söödergooshiirder – as ål düüdj blaawen. Dåt Nordfriisk as döör e Europäisch Charta for regionaal- unti manerhäidespräke as manerhaidespräke önj Tjüschlönj gödjkånd.
Smeerpötje
At Smeerpötje as en slach faan Sneken (Gastropoda) uun det famile Arionidae. Hat koon 10 bit 13 cm lung wurd.
Nordfrasch
Noome
Bai e noome koone jam siinj, dåt ark spräkewis har äin noome fort Friisk heet unti sügåår, as e ailönjspräkewise, har seelew goorai Friisk nååmt. Deeram wårt dåt kunstuurd Friisk for åle tuhuupe brükd. Diheere Noome wårt uk åltens bai ofisjäle noome, sååge unti önjgeläägenhäide brükd: Friisk Foriining, Friisk Gesäts unti Nordfriisk Instituut.
Klassifikasjoon
Üt dåt üüjlfrasche hääwe jam dåt saaterfrasche, dåt weestfrasche än dåt nordfrasche önjtwikled. Da bile tuhuupe di frasche spräkefloose. Di näiste frün tu da frasche spräke as di ainglische spräke. Di ainglische spräke än da frasche spräke hiire tu e ainglisch-frasch spräkefamiili, anglofrasch än jü nordsiiegermåånsch spräkefamiili. Dåt anglofrasche wårt uk wälj nordweestgermåånsch nåmd, än bilet en unerspräkefloose bane da germåånsche spräke. Wilems wårde uk plååttjüsch än naaserlönjsch tu jü nordsiiegermåånsch spräkefamiili räägent, ouers daheere spräke hääwe da nordsiiegermåånsche kåntiikne mååst slan unti hääwe daheere kåntiikne uler önjtwikled.
Spräkewise
Et jeeft twäär grute spräkefloose önj e nordfrasche spräke. Dåt san Ailönjfrasch än Fååstewålfrasch. Maenouder jeeft et tiin ünlike spräkewise. Da san:
Daheere twäär floose koone jam ai rucht ferstönje. Grün deerfor as jü kolonisasjoon foon Nordfraschlönj. Da ailönje wjarn touhunert iir eeder besiidelt as di fååstewål. Ouers uk twasche da ünlike dialäkte jeeft et grut ferschääle, forålem bai da ailönjdialäkte.
Jü önjtwikling foont Sölring wus tu baispal rucht ouders än südänji diling ai sü gödj tu ferstönjen for da oudere fraschsnååkere foon e oudere ailönje. Da fraschsnååkere foon Fäär än Oomram häin wälj kontakt maenouder, ouerdåt da ailönje ai sü wid wach foon enouder lade än huum bai eebe eeftert ouder ailönj luupe koon. Südänji san daheere dialäkte ai sü apårti. Deeram wårt Fering-Öömrang mååst as ån dialäkt sänj. Di nordfrasche spräke foon Hålilönj heet mör gemiinsom ma Fering-Öömrang as ma Sölring.
Ferglik foon e spräkewise bai hu uurde
thumb|right|Tånkstiinj önje frasche spräke foon [[Oomram.]]
Unerschiisinge
¹ Trüse jeeft dåt wälj ai aw dåt fälse-ailönj
Histoori
Da nordfrasche Ailönje wörden amenbai dåt iir 800 foon Frasche besiidelt, da foon e suudelke Nordsiieküst kiimen san. Möölik boogeden da frasche önj jüheere tid (unti möölik deerfor ål) ål awt Hålilönj. Foon 689 bit tuu 785 wörden da frasche gebiite foon krastelke Franken innümen, än möölik san daheere Frasche deeram wachtäägen, ouerdåt ja jü krastelke religjoon ai önjnaame wäljt. Wat diling di fååstewål foon Nordfraschlönj as, wörd am dåt iir 1100 foon Frasche bebooged. Weer da Frasche foon e nordfrasche ailönje jurt san as for spräkewaasenschapsmååns ai klåår, ouerdåt jü frasche spräke önj jüheere tid noch niinj dütlike dialäktferschääle häi. Ouers huum gungt deerfoon ütj dåt da Frasche foon e fååstewål, ütj dåt Groningerlönj än Ååst-Fraschlönj önjkiimen san. Önjt madelåler wörd Nordfraschlönj foon tratäin hiirde ferwåltet. Önj e hiirde köön da Frasche jamseelew ferwålte, än di dånsche influs önjt gebiit wus ai sü grut, weerdöör da Frasche teemlik äinstandi laweden. 1344 wunen da Dånschne jü Slåcht bai Langsundtoft iinj da Nordfrasche, än südänji slan da Frasche jare ai oufhängi posisjoon önj Nordfraschlönj.
Döör stormflödj önj e iirnge 1362 än 1634 köm en grut diilj foon Nordfraschlönj uner wååder. Bai e stormflödj foon 1362 ferswün jü grut huuwenstää Rungholt, tu jüdeer tid dåt waasenschalik än politiische säntrum foon Nordfraschlönj, uner da woogen foon e siie. Döör dåt huuch wååder önjt iir 1634 wörd Strönj, dåt grutste än rikste ailönj foon Nordfraschlönj, wachspald. Strönj wus uk en huuchbörj foon e nordfrasche spräke, än diheere oufslåch foon e spräke wus en grut ferlüst. Mååst triifiiring foont fölkj - amenbai seeksduusend manschne - köm bait huuch wååder amt laawen. Da manschne, huum jü huuch wååder foon Stround ouerlaawed häin, wäljt ai moor tubääg. Ouers da schöljt duch tubääg amt lönj intudiken. Sü önjtstiinjen da ailönje Pälweerm än Nordströnj, wat eentlik latj ouerblaawens san foon Üljströnj. Dåt önjtiinj foon manschne ütj da sööderlike Neederlönje häi uk en grut inflüs aw da ailönjspräken, dåt Nordfrasche ferswün deerdöör foon Pälweerm än Nordströnj.
Di åldst ouerlääwerde takste önj e nordfrasche spräke is jü ballade A bai a redder (deer doonse en rider), såcht ütj dåt 15. iirhunert, än weerfoon di schriwer ai bekånd as. Jü ballade heet maning argaiske ütdruke, än diling koon huum jü ülj ballade ai mör rucht ouerseete. Dåt liid as önj ünlike wariante ouerlääwerd än wörd jarst önjt 19. iirhunnert ütdänj. Apfålend bai da eedere takste as jü doominants foon takste foont ferlääsene ailönj Strönj. Ütj dåt 16. iirhunert is en spotliid, dåt nordströnjer liid foon Hans Tadesens Hammel, än ütj e tid am 1600 as en strönjer kategismus ouerlääwerd, jü uk önj ååstfäärer spräke ouerseet wörden as. Da schriwere foon da biise takste san ai bekånd. Eeeftert huuch wååder foon Strönj san nuch tou liide apschraawen, en miren-söngh (en mjarneliid) än en een-söngh (en eenliid), da foon da strönjer preester än kroonist Anton Heimreich 1662 apschraawen wörden san. Dåt san tiikne deerfor, dåt et wårschiinjlik nuch maning takste ferlääsen gängen san. Da ouerlääwerde takste san duch wåt besuners, da jü nordfrasche spräke mååst ai sü fool schraawen wörden as. Wane da Noudfrasche schraawen, dan mååst önj e plattjüsche, huuchtjüsche unti dånsche spräke. thumb|left|180px|Tånkstiinj for di schriwer Jap Peter Hansen önj Üülj-Weesterlönj aw Sal. Jarst önjt 19. iirhunert, jü tid foon e romantiik, wörd dåt ouers. Döör jü romantiik füngen da manschne inträse for jare äin spräke. Dåt begin foon jü nordfrasche literatuur markiirt et wärk foon schriwer än siimoon Jap Peter Hansen. Sü as en kameedi önj Söl'ring, dåt dialäkt foon Sal, ma as tiitel Di Söl’ring Pir’rersdei. Hansen wus uk di schriwer foon e iinjsist lung romåån, jü iinjsen önj e nordfrasche spräke schraawen wörden as. Di lekkelk Stjüürman (Di luklik stjörmoon) kaam 1833 tu schüns, än wus uk dåt jarste nordfrasche bök dåt prante wörden as.
Önj e tweed haleft foont 19. iirhunert füng dåt nordfrasche as kultuurspräke en nai geestdraft, ouerdåt da kontakte tu da oudere fraschlönje mååged wörden. Deer wörd mör än mör ouer jü frasche floose snååked än uur frasch unerrucht än frasch literatuur. Jarst önj 1924 füng dåt nordfrasche en latj plåts önjt schölj, wat al rucht eeder wus, wane huum dåt ma da oudere weesteuropäische spräkemanderhäide ferglikt. Di grûn deerfor wus di ferlääsen Jarsten Wråålskrich for da Tjüsche än tu gliker tid di inflüs foon e dånsche manerhäid önj Sööd-Slaswik. Duch häi jü frasche spräke en påår grut praktische än finansjäle behaneringe, ouerdåt da ferschääle twasche da dialäkte sü grut wjarn än döör et breegen foon en standåårdspräke schölj enarken sin äin liirmadele önjtwikle. Sü wus tu baispal dåt jarste nordfrasche schöljbök, dåt Söl'ring Leesbok, en leesbök önjt dialäkt foon Söl/Sylt, än wörd 1909 publisiirt. Dåt tweed nordfrasche schöljleesbök, önjt dialäkt foon Fäär än Oomram, dåt Ferreng-Ömreng Lesbuck, wörd 1925 ütjdänj. Deereefter köm dåt Frasch Leseböck, for en påår fååstewåldialäkte, än wörd 1926 ütjdänj. En leesbök fort dialäkt foon Hålilönj, ma di tiitel Van Boppen en Bedeelen, kamt jarst önjt iir 1937 tu schüns. thumb|Koord foon Nordfraschlönj ma frasche noomen. Bai e woole foon 1933 füng jü NSDAP önj Nordfraschlönj 73,5 % önj Söödtuner, 68,5 % önj Hüsem än 53,3 % önj Ääderstää. Et jaft ai foole Nordfrasche, da iinj Adolf Hitler än san NSDAP wjarn, duch ainkelte manschne san dütlik iinj. Ån foon da bekåndste iinjstridere wus Jens Emil Mungard, di grutste dachter ütj e histoori foont ailönj Sal. Hi wus fort apnaamen foon Nordfraschlönj önj Dänemark, än mååget klåår dåt jü frasche än tjüsche kultuur ai tuhuupe hiirden än ark for ham seelew stönj. 1940 störw hi önjt KZ-Sachsenhausen. Önj e nazitid wörd jü nordfrasche spräke än kultuur ai foon e nazis stiped. 1938 wörd dåt frasch unerrucht foon e nazis ferbin, as di Tweed Wråålskrich began, wus deer for e nordfrasche spräke än kultuur garnåån plåts mör. Sü füng di båås foon e Foriining for nationale Friiske, Johannes Oldsen, en publikasjoonsferbood än lääser uk hüsarrest.
Eefter di Tweed Wråålskrich wörd Nordfraschlönj, jüst as oudere diile foon Weest-Tjüschlönj, dåt nai boogstää for tjüsche flüchtlinge ütj da ååstgebiite Pommern, Posen, Silezien, Weest- än Ååst-Proisen. Da mååst nai beboogere foon Nordfraschlönj liirden jü nordfrasche spräke ai, südänje wörd dåt nordfrasche swåker. Dåt nordfrasche dialäkt foon Hålilönj wörd döör di krich än jü eeftertid rucht swåår tubäägseet. Döör di marinehuuwen awt ailönj, weerfoon da beboogere önj e krichstid al fool tu ferdauen häin, nuumen foon da alliirten di beslit amt ailönj am diseelew grün ma eksplosiiwe spränge tu leten, deerma da tjüsche dåt ailönj ai wider as krichshuuwen brüke köön. Di ploon gäng riin än åål, ouers da hålilönjere da aw e fååstewål wjarn, muursten jarst önjt iir 1952 eeftert ailönj tubääg. Deer wjarn uk foole flüchtlinge ütj da ååstgebiite bai, än dåt fråmd fölkj wus önj e süstiger iirnge ål en grut mörhäid awt ailönj.
Standardspräke
Üt et nordfrasch heet jam nuch niinj standardspräke äntwikkelje kööt. Dåt as stuur amdåt da ferschääle twasche da dialäkte, besuners twasche fååstewåål- än ailönjnordfrasch, ouers uk twasche daheere floosen, teemlik grut san: Hu waasenschapmååns snååke sügår foon mörere äinstandi spräken.
Döör tuhuupeårbe önj e leeste dörti iirnge san deer ouers en påår grünräigele for e schriwwis fäästlaid. Sü wårde önj e noudfräiske spräke lüde ma diakritisch tiikne brükt ("ä", "å", "ö", "ü") än da långe lüde wårde önjdjüset döör dööwelschriwing foon da bökstääwinge ("aa", "ää", "åå", "ee", "ii", "oo", "öö", "uu", "üü"). Än jü düütske grutschriwing, dåt brük am bai da substantiiwe di jarsten bökstää grut tu schriwen, wäd önj e mååste nordfrasche dialäkte ai mör brükt.
Snååkerönjtål
Jü önjtål foon snååkere schal twasche da 8.000 än 10.000 weese. Daheere öntåle doue jü loonsregiiring foon Slaswik-Holstiinj än ünlike frasche spräkeorganisasjoone. Da spräkemååns tånke dåt jü önjtål foon snååkere läiger is, Nils Århammar jäif önjt iir 2007 en taksiiring foon amenbai 5.000 snååkere önj Nordfraschlönj än nuch 1.500 bit 2.000 deerbüte. Diling heewe dåt Ferring-Öömrang aw e ailönje Fäär än Oomram än dåt Mooringer awt nordlik fååstewål relatiiv nuch ordi wat snååkere. Foon da 11.000 inboogere foon Fäär än Oomram koone 3.500 manschne nordfrasch snååke. Aw Westerlönj-Fäär koon jü mörhaid foont följk frasch snååke, awt ååsterlike diilj foont ailönj snååket jü mörhaid tjüsch unti plååttjüsch. Ap Oomram wårt büte dåt toorp Wittdün nuch foole frasch snååked. Dåt mooringer frasch wårt önj e toorpe am di Risemer moure snååked. Da ouer nordfrasche spräkwisen san for en diilj foon uutstierwen betrüwed, for ålem dåt karhiirder frasch, madel-goeshiirder än dåt hålifrasche.
Iirtids wus dåt nordfrasche spräkegebiit nuch foole gratter, ouers eefter iirunerte as dåt gebiit litjer wörden, for en grut diilj döör dåt apmarschiiren foont plååttjüsche än lääser döör dåt tjüsche. Bit önjt 17. iirhunert snååkeden da manschne awt Eiderstädter huulewailönj nuch frasch, ouers dåt gebiit as diling diilj foon di loonkris Nordfraschlönj. Uk aw dåt ailönj Ströön wörd bit di Burchardiiflödj önjt iir 1634 frasch snååked. Maning frasche störwen unti san lääser fleetet, deerfor kiimen ouers foole inwanerer üt da Neederlönje än dåt frasche störw üt. Awt ailönj Pälweerm snååkeden da inboogere bit önjt 18. iirhunert frasch, bit di inboogerstruktuur jam deer uk anerde. Ap en 10. Oktober 1981 störw uk di leeste snååker foont Sööder-Goeshiirder.
Önj e mal foont 19. iirhunert snååkeden nuch 30.000 manschne nordfrasch, for ålem önj e nordlike toorpe än ailönje wus dåt en mörhäid foont följk. Önjt interbellum wus jü önjtål foon nordfraschsnååkere nuch amenbai 15.000. Dåt wus daach en treedendiilj foon jü nordfrasche följk än önj bestimte toorpe önjt norden häin da nordfraschsnååkere åltens nuch en mörhaid.
Diling as dåt nordfrasche as manerhäidspräke önjkånd. Sü jeeft dåt tu baispal jü Europäisch Charta for Regjonåål - unti Manerhäidspräken. 2004 wörd foon e loondäi foon Slaswik-Holstiinj dåt Friisk Gesäts beslin, weer bestimte spräkeruchte önj stönje, än wat da åmte mååge koone än mååge schale. Et jeeft uk frasche schölj önj Nordfraschlönj sü as jü Öömrang Skuul (grün, hood- än reåålschölj), än aw e fååstewål jeeft et önj Risem jü Risem Schölj (dånsch: Risum Skole) en n dånsch-frasche grünschölj. Wat dåt mooringer frasch än fering-öömrang önjgungt jeeft et uk optimistische tiikne for jü tukamst, sü schale da junge manschne diling mör frasch snååke as jü leeste generasjoon.
Ruchträiglike önjkåning foon e nordfrasche spräke
Dåt nordfrasche heet bai da komunåålåmte niinj juristische status. Ja möitje dåt nordfrasche ai brüke önj ofitsjäle dokumänte. Wan da manschne nordfrasch for har Kommunikation ma da åmte brüke, dan åltens mündlik. Önj ån fål wörd dåt nordfrasche foon ån ruchter tuleet for en feriinstatuut, ouers jarst schäät di feriin en tjüsche ouerseetinge jeewe. Wat toorp- än stäänoomen önjgungt jeeft et sätj 1998 twanespräki schilde, än dåt jeeft nordfrasche strootnoomen. For ålem nordfrasche noomen for da hüsinge san aw da ailönje rucht beliift. Önjt grüngesäts foon Slaswik-Holstiinj (artiikel 5) foon 1990 wårde da ruchte foon e dånsche än nordfrasche manerhäid garantiirt. Am 11. nowämber 2004 wörd döör di loondäi foon Slaswik-Holstiinj dåt gesäts for jü nordfrasche spräke, ma di noomen ‘Friisk Gesäts’, weerdöör da Nordfrasche mör spräkeruchte füngen. Sätj 1988 jeeft et dåt Gremium für Fragen der friesischen Bevölkerungsgruppe im Lande Schleswig-Holstein än sätj 1991 wårt önj e finansjäle hüshüüljing foon Slaswik-Holstiinj uk giilj reserwiird am e nordfrasche spräke än kultuur tu stipen. Bait Bundesministerium des Innern (BMI) jeeft et en Beratender Ausschuss für Fragen der friesischien Volksgruppe in Deutschland beim Bundesministerium des Innern, ma ferträäser foon e Frasche Räidj, Friisk Foriining, Nordfriesischer Verein, Seelter Buund, Nordfriisk Instituut, da lönje Needersaksen än Slaswik-Holstiinj, än ån ferträäser foont BMI. Jü nordfrasche spräke stoont sätj dåt iir 1999 uner schööl foon e Europäisch Charta for Regjonåål - unti Manerhäidspräken, tuhuupe ma dåt seelterfrasche, plååttjüsch, dånsch, sorbisch än da spräken foon e Sinti än Roma. Da nordfrasche manerhäid stoont uk, jüst as jü ååstfrasche manerhäid (ma da Seelterfrasche), uner schööl foont rååmoueriinjskaamen tu en schööl foon nasjonååle manerhäide, weerfoon jü spräke en grut diilj amnaamd.
Organisasjoone for jü nordfrasche Sproake
Dåt jeeft tou nordfrasche organisasjoone, da irtids oofting strid häin, wat niinj positive ütwirking häi aw e nordfrasche spräke. Di Nordfrasche Feriin (Nordfriesischer Verein) kaam tustånde önj e kaisertid as feriin for Nordfrasche, da jamseelwi as tjüsche sänj. Dåt wus en dütlik ferschääl ma da lasmoote foon e Friisk Foriining, da jam as nasjonåål manerhäid ma äine Kultuur än spräke sänj. Di Friisk Foriining strääwet åål sätj da 1920er iirnge for mör önjkåning foon da Nordfrasche as nasjonååle manerhäid. Sätj dåt iir 1964 årbe da biise organisasjoone tuhuupe önjt Nordfriisk Instituut. Da Nordfrasche Feriin, Friisk Foriining än Nordfriisk Instituut årbe tuhuupe önj en Frasche Rädj Seksjoon Nord. Jü gemiinde Hålilönj, Heimatbund der Landschaft Eiderstedt e.V än di Öömrang Ferian san deer uk önj ferträäsen. Oudere nordfrasche organisasjoone, da ai tu e Frasche Rädj Seksjoon Nord hiie, san di Sölring Foriining än jü Ferring Stiftung. Di Frasche Rädj heet näist jü Seksjoon Nord en Seksjoon Aast for Ååstfraschlönj (ma Seelterlönj) än Seksjoon Weest for jü prowints Fryslân önj e Neederlönje. Sätj oktoober 2010 jeeft et önj Bräist dåt Friisk Hüs weer di Friisk Foriining, Nordfriesischer Verein än di Frasche Rädj Seksjoon Nord ferträäsen san.
Nordfrasch önj e medien
Jü positsjoon foon dåt nordfrasche önj e medien as ai sü grut. Wilems jeeft et nordfrasche artiikle önj e regjonååle tjüsche bleese, sü as dåt Nordfriesland Tageblatt, jü Sylter Rundschau än di Inselbote. Uk önj en Flensborg Avis, jü blees foon jü dånsche manerhäid, wårt wilems ån artiikel önj e nordfrasche spräke publisiirt. Jü önjtål foon nordfrasche artiikle lait bai da bleese Nordfriesland än di Helgoländer, da ark fiiringsiir tu schüns kaame, lait amenbai twasche 10 bit 15 %. Foon 1967 bit 1988 wörd Frisica Nova publisiirt as tidschraft for da junge manschne än wus for amenbai for die haleft aw frasch. Bai NDR (Norddeutscher Rundfunk) as arken waag en nordfrasche siinjinge, jü amenbai trii minuute duurt. Jü NDR sånt önj hiilj Nord-Tjüschlönj, foon di neederlönjsche bit tu di poolsche gränse, än deeram as jü latj inträse foon jüheere funkstasjoon ai sü hiilj fråmd. Dåt Nais foon diling as foon moundi bit fraidi aw da funkstasjoone Antenna Sylt än Friisk Funk tu heeren. Friisk Funk as arken däi iinj stün lung tu hiiren awt Offener Kanal Schleswig-Holstein (Westküste). TV aw nordfrasch jeeft et nuch ai.
Waaler
Waaler (Cetacea) san en order faan a tetjdiarten (Mammalia). Diar jaft at son 90 slacher faan, an jo lewe uun't weeder. Likes san't nian fasker.
Gregoriaans kalender
Di Gregoriaans kalender woort daalang aueraal üüb a welt brükt. Hi begant mä det juar, huar Jiises Krast bäären wurd, an hää san nööm efter poop Gregor XIII.. Hi as uun't juar 1582 iinfeerd wurden an hää di Juliaans kalender an flook öödern ufliaset. Üs leetst lun hää uk Sjiina di Gregoriaans kalender uun't juar 1949 iinfeerd.
Waaler
Tu a waaler hiar uk a delfiinen, sodenang skul det order eegentelk waaler an delfiinen het.
Nordfrasch
Nordfrasch önj e schoule
Önjt schöljiir 2013/14 wörd jü nordfrasche spräke brükt önj 16 bjarnetööninge. Tuhuupe liirden 757 bjarne frasch önj 14 grünschoule. Eeftert grünschölj jeeft et fraschunerrucht önj e Arbeitsgemeinschaft bai e säkundåårtrees I än önj kurse önj e säkundåårtrees II. Wat da gümnaasien önjgungt wårt dåt nordfrasche bloot önj Wik aw Fäär jeewen. Deer absolviirten 2012 for dåt jarst tooch tou schöljbjarne en mündlik fraschpräiwe for dåt abituur. Sätj da 1990er iirnge wårt uk fersoocht, dåt nordfrasche mör än mör önj e bjarnetööninge tu brüken, am deer jü spräke åål tu rewitalisiiren, ouerdåt jü ouders foon uutstierwen betrüwed as. Önj e uniwersitääte önj Flensborj än Kil wårde ütbilinge än kurse mååged. Önj Flensborj jeeft et ütbilinge än kurse for schöljliirere önj e grünschölj än da säkundåårträäse. Önj Kil koon me frisistik studiren as hood- unti baifeek studiiren. Ünlike schoule, da fraschunerrucht mååge, heewe nü ån fraschen noomen sü as Eilun Feer Skuul aw Fäär, jü Öömrang Skuul aw Oomram än jü dånsch-frasche Risem Schölj önj Risem-Lunham. Önj e följkhuchschoule än foon e Friisk Foriining än Nordfriesischer Verein wårde kurse mååged, weerönj et ark iir amenbai hunert diiljnaamer jeeft.
Gregoriaans kalender
Skregeljuaren
Det wichtagst ferbeedrang jinauer di Juliaans kalender wiar, dat a skregeljuaren genauer fäästlaanj wurd. Arke sjuard juar wiar nü widjerhen en skregeljuar, man a juaren 1700, 1800, 1900, an do 2100, 2200, 2300 an so widjer wurd ütjläät.
Nordfrasch
Nordfrasch önj e schörke
Önj da schörke wårt dåt nordfrasche samtids brükt. Et jeeft ai foole preester da nordfrasch snååke. Sätj 1955 san da ewangeliie foon Markus än Matthäus aw frasch ouerseet än önjt iir 2000 kaam dåt jarste nordfrasche liidbök tu schüns, weerfoon di titel wus Loow nü e Hiire. Deerönj wörd fiiw iirnge årbe än heet 260 liide än salme, bääsi än liturgiie.
Gregoriaans kalender
Skregeljuaren
A eerd dreit ham ei genau uun 365 daar am a san, an uk ei genau uun 365,25 daar, at san sowat 365,2421 daar. An bi a Gregoriaans kalender düüret det juar (uun't madel) 365,2425 daar. Det ment, uun 3000 juar gont di kalender am ään dai ferkiard.
Fialsparger
Fialsparger (Emberizidae) san en fögelfamile an like a sparger an finken.
Gregoriaans kalender
Luke uk diar
<div style="clear:left;" /div>
Fialsparger
Sköölen
Tu detdiar famile hiart man muar ian skööl: Emberiza mä jodiar slacher: E. affinis – E. aureola – E. bruniceps – E. buchanani – E. cabanisi – E. caesia – E. calandra – E. capensis – E. chrysophrys – E. cia – E. cineracea – E. cioides – E. cirlus – E. citrinella – E. elegans – E. flaviventris – E. fucata – E. godlewskii – E. hortulana – E. impetuani – E. jankowskii – E. koslowi – E. lathami – E. leucocephalos – E. melanocephala – E. pallasi – E. poliopleura – E. pusilla – E. rustica – E. rutila – E. sahari – E. schoeniclus – E. siemsseni – E. socotrana – E. spodocephala – E. stewarti – E. striolata – E. sulphurata – E. tahapisi – E. townsendi – E. tristrami – E. variabilis – E. vincenti – E. yessoensis
Slacher
Uun üüs breetjin käänt am jodiar slacher:
Eetjsüren
Eetjsüren (uk Ethansüren, ) as en süren saner klöör, mä en starken stirem. Uun't iidj feert hat det numer E 260. Uun weeder liaset eetjsüren woort miast eetj näämd. Saalten an estern faan eetjsüren het Acetat.
Eetj
Wan dü eetj uun en looden kääfst, san diar tesken 5 % an 15 % eetjsüren uun. Miast san det so am 5 %.
Priil
Priilen san ian of struumer uun a waas of uun't oonlun. Det kön letj smääl gruuger wees, diar bi liachweeder drüg faal of uk grat stark struumer, diar det weeder bi ääb an flud tesk a eilunen troch feer. Uun Uastfresklun sait am tu sok struumer, diar uk bi liachweeder noch skapsferkiar tuläät, "baljin". Uun Nuurdfresklun sait am "ia" of "jip" of "hool".
Binga Berig
De Binga Berig (üüb Portugiisk: Monte Binga) as de huuchst berig uun Mosambik an de naisthuuchst uun Simbabwe. A berig leit jüst üüb at grens twesken Mosambik an Simbabwe uun dön Chimamanimani Berger, uun de Chimamanimani Natschunaalpark. Hi raaget ap tu en hööchte faan 2436 m auer at sia.
Dannebrogorden
Di Dannebrogorden woort uun Denemark för fersiinster am politiik, wedenskap an kultüür ferden.
Tanen (baagen)
Tanen san siatiaken an betiakne miast en faarweeder. Det as a jipst steed faan en priil of struum, huar dü seeker mä en skap keer könst. Ööder tanen betiakne en gefoorensteed.
Reinhold Schmitz
Reinhold Schmitz es en Karming fan Muasem.
Fan 1979 bit hentö 2010 her hi di "Muasemer Kayser", en Lokaal, wat sa jit, aurdat et iin ön dat Hüs fan Boy Kayser wiar. Schmitz es bifriit me Antje Schmitz, wat en Faamen fan Boy Kayser es.
"Holdi" Schmitz maaket fuul fuar di "Muasemer Kultuurfrinjer". Eeđer sin Aarber aur di "Muasemer Kayser" maaketi hi dat Bistro "Der kleine Kaiser" iin ön't "Muasem Hüs" iipen, sa dat diar wat tö iit en drink fo ken, wan diar Komedii, Teaater of üđer Saaken sen.
Schmitz kumt iin ön di Film "Inselklang" (2005) fuar.
Apuulien
Apuulien (itajeensk: Puglia [] of Puglie []; latiinsk: Apulia) as en regiuun uun Süüduastitaalien mä iinwenern (Stant ). Hoodstääd as Bari.
Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:
Prowinsen
At regiuun hää ian metropolitanstääd (Bari) an fiiw prowinsen:
Spriaken
Bütj itajeensk woort uun't nuurdwaasten Apuulisk snaaket an uun't süüduasten (uun't Salento) Salentino (Pugliese meridionale, Süüd-Apuulisk). Apuulisk as nai mä't Neapolitaans an Salentino as nai mä't Sizilians.
Nantes
Nantes [] (bretoonsk Naoned; gallo: Naunnt ; ) as en stääd uun't waasten faan Frankrik. Nantes wiar ans det hoodstääd faan a Bretagne, hiart daalang oober tu't departement Loire-Atlantique.
Boorlem/go
Hoorninger Fräisch Boorlem äs en gemiine oun Gooshiird oun Noordfräischloun. E gemiine äs diil fun’t Amt Mädel-Noordfräischloun. Hoolmer Freesch Boorlem äs en gemiine oun Gooshiird oun Noordfreeschloun. E gemiine äs diil foon’t Amt Mädel-Noordfreeschloun. Ount noorden läie E Hoorne, Beergem än Läitjholem, ount ååsten loit Höögel, ount sööen läie Breetst, Säänebel än Fåålst än ount weesten loit Reußenkuuge. E gemiine heet 2011 foolk (2016).
Jordaanien
At Haschimiitisk Könangrik Jordaanien as en stoot uun Fööraasien. Trinjam lei Israel, at Waastjordanlun faan Palestiina, Syrien, Iraak, Saudi-Araabien an at Ruad Sia (Golf faan Aqaba).
Iindialang
Jordaanien hää 12 gouvernements (araabisk ):
Delfiinoortagen
Delfiinoortagen (Delphinoidea) san en auerfamile faan a Tuswaaler (Odontoceti). Diar hiar trii familin tu.
Biombo (Regiuun)
Det Biombo Regiuun (üüb Portugiisk: A Região de Biombo) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Guinea-Bissau. At regiuun leit uun a nuurdwaast faan’t lun. Uun a nuurd leit det Cacheu Regiuun an uun a uast lei dön Oio an Bissau Regiuunen. Det hee 97.120 lidj (2009). At hoodsteed as Quinhámel.
Indialing faan Ferwalting
At regiuun hee trii sektooren.
Algen
Algen san eukarioten, diar uun't weeder lewe. Algen san nian order faan a biologii. Det kön green algen, brün algen of ruad algen wees.
Uk blä algen het algen, jo san oober nian eukarioten, man hiar tu a prokarioten.
Liachweeder
Liachweeder as di liachst weederstant uun en tidjenregiuun tesken ääb an flud. Faan ian liachweeder tu't naist fergung amanbi 12,5 stünj. Bi fol- an neimuun haa wi springflud, do lääpt det huuchweeder en betj huuger ap an det liachweeder fäält en betj liager uf. Det spring-liachweeder woort üs miat nimen för a siakoorden.
Tahitiaansk
Tahitiaans(k) of Reo Mā'ohi of Reo Tahiti as en polyneesk spriak an woort uun Fransöösk Polyneesien snaaket faan 150.000 minsken. A miast spreegern lewe üüb Tahiti. Det spriak as nai mä Hawaiiaans an Rarotongaans.
Naiberspriaken
Nai bi't Tahitiaans san spriaken, diar üüb ööder eilunen uun a naite snaaket wurd:
1910
1910 wiar det tjiinst juar faan at 20. juarhunert. At juar begand mä’n Saninj uun de Gregoriaans kalender an mä'n Freidai uun de Juliaans kalender. 1910 wus dåt tiint iir foon dåt 20. iirhunert. Et iir beganed ma’n Saneene önj di Gregoriåånsch Kaläner än ma’n Fraidi önj di Juliåånsch Kaläner.
Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
ünbekäänd dootem
Nuurdstrun (hualeweilun)
Nuurdstrun as en hualew-eilun uun Nuurdfresklun. Nuurdstrun an Pelwerem san faan det eilun Strun (Ual-Nuurdstrun) auerblewen efter det sturemflud faan 1634.
Laag
Nuurdstrun as saner di Elisabeth-Sophien-Kuuch, oober mä det halag Letj Muur uk en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.
Kuuger üüb Nuurdstrun:
Islamabad
Islamabad as en stää önj dåt lönj Pakistaan. Deer booge 1 829 180 manschne (2014).
Jens Jessen/sö
Jens Jessen (* 1959 ön Naibel) heer üs Skuulmaister üp Aamrem aarbert. Sent 2009 helpt hi me en bech di Nuurdfresk Wikipedia āp.
Leewent
Jens wiar jest üp Aamrem tö Skuul. 1978 kür hi bi di Friedrich-Paulsen-Skuul ön Naibel sin Abituur maaki. Bi di Pedagoogisk Hoogskuul ön Kiil heer hi studiaret, dat hi en Skuulmaister fuar Mathematik en Geografii waar. Tö di salev Tir wiar hi bi di Nuurđfriisk Uurterbokstair bi Prof. Bo Sjölin, Dr. Ommo Wilts en Dr. Alastair Walker, om friisk Filologii tö studiarin. Eeđer des ging hi tö di Foriining Jordsand, en dit wiar sin Siwiiltiinst. Fan 1987 bit 2013 wiar hi Skuulmaister bi di Öömrang Skuul üp Oomram. Ön di 1990er Jaaren wiar hi aktiif bi't European Bureau for Lesser-Used Languages an bi't Nordfriisk Instituut. Sent 2009 helpt hi me, di Nuurđfriisk Wikipedia tö maaki, en sin Reer heer en gurt Wert fuar ark jen, diar diar wat skriif mai.
Skreften
Jens heer en Hunfol Boker auerseet of tömendst meholpen:
D-Mark
At D-Mark wiar det münt uun Waast-Sjiisklun faan 1948 bit 2001, uun Uast-Sjiisklun faan 1989 bit 2001. Tu a 1. Janewoore 2002 as't faan a Euro ufliaset wurden.
Loorbeiplaanten
Loorbeiplaanten (Lauraceae) san en famile faan bloosenplaanten uun det kategorii faan a loorbeioortagen (Laurales). A miast slacher waaks uun a troopen üs buumer of bosker. För a minsken faan nat san di echt loorbei, at awokaado an kaneel.
Sköölen
Uun det famile faan a loorbeeren jaft at sowat 2000 bit 2500 slacher uun jodiar sköölen:
Gallo
Gallo as en fransöösk spriakwiis uun a Bretagne. Hat as oober so gud üs ütjstürwen.
Alentejo
At Alentejo (portugiisk för bääft a Tejo, IPA //) as en regiuun uun Portugal. Diar hiar a distrikten Portalegre, Évora an Beja an dialen faan a distrikten Setúbal an Santarém tu.
Uun't nuurden leit at Região Centro (Madelregiuun), uun't nuurdwaasten at Região de Lisboa (Lissabon) an at regiuun Algarve uun't süüden. Uun't uasten leit Spoonien, uun't waasten a Atlantik.
Uun't Alentejo jaft at 58 lunkreisen (concelhos).
Brääklem/go
Hoorninger Fräisch Brääklem äs en gemiine oun Gooshiird oun Noordfräischloun. Hoolmer Freesch Breeklem äs en gemiine oun Gooshiird oun Noordfreeschloun. E gemiine äs diil foont Amt Mädel-Noordfreeschloun. Ount noorden läie Sänebel än Fåålst, ount ååsten loit Trölstrup, ount sööen läie Strükem än Aalmtoorp, ount weesten Breetst än Reußenkuuge. E gemiine heet 2364 foolk (2016).
Alfred Bartling
Alfred Bartling (* 26. Aprilmuun 1939) es en Karming fan Muasem.
Kemen es hi fan List, en bit hentö deling snaket hi en bet üđers Sölring üs em dit fan Muasem keent. Bartling es di Fuarsetendi fan di "Muasemer Kultuurfrinjer", en Foriining, diar hi me grünjlair heer.
Hi uunet ön di Bigening fan Muasem, en fuar sin Grünstek liit en Iisbuat me Popen diarön. Achter des staant en Skelt, hur em lees ken, wat wat luas es, fuarāl ön't "Muasem Hüs".
Informaatik
At Informaatik as det wedenskap faan't süstemaatisk aptiaknin, seekrin, ferwerkin an fersjüüren faan informatsion, fööraal det automaatisk ferwerkin mä kompjuutern.
Alfred Bartling
Jerer heer Alfred Bartling uk ön di Politik aarbert (SSW).
Informaatik
Began
Al loong haa a minsken diarauer spikeliaret, hü jo det reegnin ianfacher maage küd.
Alfred Bartling
Bartling kumt ön di Film "Inselklang" (2005) fuar.
Informaatik
Digitalisiarang
So rocht kaam det werkin mä informatjuunen uun a gang, üs a dooten digitalisiaret wurden san. Di iarst digitaalreegner, di programiaret wurd küd, baud Konrad Zuse 1941. An auer en reegner bluas "0" an "1" (struum ütj - struum uun) ferstäänt, san programiarspriaken ütjwerket wurden. A iarst spriaken wiar: Fortran, ALGOL, Lisp an COBOL. Uun a 1970er juaren kaam spriaken för PCs ap: BASIC, Pascal, C++, Java, C#, SQL. Daalang jaft at en hialer rä spriaken; för arke brük weder en ööder.
Alfred Bartling
2015 fing Alfred Bartling di C. P. Hansen-Pris
Informaatik
Digitalisiarang
Tu en wedenskap as informaatik uun a 1960er juaren wurden, an sant 1968 koon'am det studiare.
Alfred Bartling
Luki uk jir
Alfred Bartling fair di C. P. Hansen-Pris 2015 (Video, ombi 33 Minüten)
Informaatik
Onerfeeg
Daalang dialt ham det fääk iin tu:
Laspuateten
A Laspuateten (Arthropoda) san di gratst stam faan diarten.
Frankrik/ha
Frankrik es en Lun uun ’e Wessen fan Euroopa. Deät Lun hat 65.018.096 Iinwuuners (2018). De Hoadstad es Pariis.
WDR
Wat menst dü?
Guinea/hf
Guinea [giˈneːa], amtlik ju Republiik Guinea (uwe Fransöösk: La Guinée [giˈne] än République de Guinée) is en staot öön e wäst foon Aafrika. Det heet 10.523.261 jude (2014). Ju häädstää is Conakry.
Loorbeien
Loorbeien (Laurus) san trii plaantenslacher uun det famile faan a loorbeiplaanten (Lauraceae).
Chlorophyta
Chlorophyta san en skööl faan weederplaanten an hiar tu a Green Algen (Chlorobionta).
Algarve
At Algarve as en regiuun uun't süüden faan Portugal. Diar leit a Distrikt Faro. Uun't nuurden leit at regiuun Alentejo, uun't waasten an süüden a Atlantik an uun't uasten Spoonien.
Chlorophyta
Föörkemen
Chlorophyta lewe miast uun't plankton faan swetweeder. Enkelt slacher lewe uk uun't saaltweeder bi a küst.
Süstemaatik
A miast green algen san Chlorophyta. At jaft wel son 4.500 slacher uun 12 klasen:
1948
1948 wiar det aacht-an-fiartigst juar faan det 20. juarhunert. At juar wiar en skregeljuar an begand mä’n Tüürsdai uun de Gregoriaans kalender.
1906
1906 wiar det seekst juar faan at 20. juarhunert. At juar begand mä’n Mundai uun de Gregoriaans kalender an mä'n Söndai uun de Juliaans kalender. 1906 wus dåt seekst iir foon dåt 20. iirhunert. Et iir beganed ma’n Moundi önj di Gregoriåånsch Kaläner än ma’n Sandi önj di Juliåånsch Kaläner.
Weestfrasch
Dåt Weestfrasch (aw weestfrasch: Frysk unti Westerlauwersk Frysk) as en friiske spräke ma amenbai 400.000 spreegere önj Weestfraschlönj.
Klassifikasjoon
Weestfrasch as frün tu da ouder biise frasche spräke, Saaterfrasch unti Nordfrasch. Widere as dåt weestfrasch uk frün tu da angelsakische spräke, sü as et ainglisch unti schotsk. Da angelsaksische un frasche spräken bile tuhuupe jü anglofrasche spräkefloose bane jü germåånsche spräkefloose. Döör foole spräkekontakt ouer da iirhunerte heet dåt weestfrasche diling uk foole ma dåt neederlönjsch gemiinsom.
Spräkegebiit
Jü weestfrasche spräke wårt in jü neederlönjsche prowins Fryslân snååked. Awt fååstlönj wårt önj jü gemiinde Weststellingwerf jü weestfrasche spräke ai as mamenspräke snååked. Önj da gemiinden Kollumerlönj, It Bilt (gemiinde Waadhoeke) unti Ooststellingwerf wårt dåt foon en diilj foont fölkj as mamenspräke snååked. Aw da ailönje wårt jü spräke awt weestlike unti ååsterlike diilj foon Skylge un awt ailönj Skiermûntseach. Önjt Groningerlönj wårt jü spräke önj e toorpe Marum, De Wülp unti De Pein snååked.
Snååkerönjtål
Da mååste snååkere foont weestfrasch laawe önj e prowins Fryslân. Jü prowins heet 653.953 inboogere (oktoober 2021). For 53,6 % is weestfrasch jü mamenspräke, dåt san sü amenbai 350.000 manschne. Önjt Groningerlönj lawe nuch ungefäär 3.000 manschne da weestfrasch as mamenspräke brüke. For süwat 150.000 manschne is weestfrasch en tweedspräke. Önjt bütenlönj jeeft et nuch mör snååkere. Rucht akeroote önjtåle jeeft et deer ai tou.
Joseph Jenkins Roberts
Joseph Jenkins Roberts (* 15. Marts 1809 uun Norfolk, Virginia, Ferianigt Stooten; † 24. Febrewoore 1876 uun Monrovia) wiar faan 3. Janewoore 1848 ap tu 7. Janewoore 1856 de iarst president faan Libeeria. Faan 1. Janewoore 1872 ap tu 7. Janewoore 1876 wiar hi de sööwenst president.
Weestfrasch
Snååkerönjtål
Foon da 653.953 inboogere koon 94% frasch ferstönje, 74% frasch snååke, 77% frasch leese unti 30% frasch schriwe.
Histoori
Dåt weestfrasch heet ham üt et üüljfrasch önjtwiklet. Madelfrasch as en uurd, wat for dåt weestfrasche foon 1550 bit 1800 brüket wårt. Dåt jeeft niinj grün foon e spräkewaasenschap for dåtheer indiiling, ouers dadeere iirnge wjarn en wichtie tid for e weestfrasch literatuur. Forålem Gysbert Japicx as dilingendäis nuch bekånd. Jü modärne weestfrasche schraftspräke as önjt 19. iirhunert önjtstöön foon autoore sü as da brouderne Halbertsma än Waling Dykstra. As basis for jare schriwwise as Gysbert Japicx sin årbe brükt.
Standardfrasch
Öntj 17. iirhunert began Gysbert Japiks en äin standart schriwwise tu önjtwiklen, huker widerönjtwiklet wörden wus foon Joast Hiddes Halbertsma önjt 19. iirhunert. 1834 publisiirde Joast H. Halbertsma sin schriwwis. Et jäif önjt eedere 19. iirhunert uk oudere schriwwisen, ouers da häi nånj luk. Foole elemänte foon Halbertsma unti Japiks wörden brükt önj e Selskipsstavering, jü jarst ofisjäl schriwwise jü 1879 fååstläid wörden as. Önjt iir 1948 kaam jü Akademystavering tu schüns, huker en ferbäädring foon e Selskipsstavering wus. Önjt iir 1980 wus jü leest schriwwis, jü Steatestavering, jü diling nuch brûkt wård unti önjt iir 2015 en lait önjpååsed wörden as. Dåt standardfrasch kamt grutendiiljs foon e dialäkte Kloaifräisk unti Wooldfräisk, da grutst dialäkte foont weestfrasch.
Heeruner önj e tabel en ferglik foont standardweestfrasch unti da oudere fjouer dialäkte.
Otto von Bismarck
Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen, faan 1865 Graf, faan 1871 Fürst von Bismarck, faan 1890 Herzog zu Lauenburg (* 1. April 1815 uun Schönhausen (Elbe); † 30. Jüüle 1898 uun Friedrichsruh bai Hamborig) wiar en tjiisk poliitiker an stootsmaan.
Islun/ha
Islun es en Lun uun ’e Nürwes fan Euroopa. Deät Lun hat 348.450 Iinwuuners (2018). De Hoadstad es Reykjavík.
Białystok
Białystok ([bʲaˈwɨstɔk]; üüb Jidisk: ביאליסטאק Bjalistok, üüb Witjrüs: Беласто́к Biełastók) as at hoodsteed faan det Podlachien Prowins uun Poolen. At steed leit uun a uast faan't prowins. Det hee 296.958 lidj (2020).
Green Algen
Green Algen (Chlorobionta) san en skööl faan weederplaanten. Jo hiar tuup mä a eegentelk Plaanten tu a Chloroplastida.
Tuswaaler
Tuswaaler (Odontoceti) san ian faan tau onerordern faan a Waaler (Cetacea). Det ööder onerorder san a Biardenwaaler (Mysticeti).
Chlorophyll
Chlorophyll (faan ualgreks χλωρός chlōrós „laachtgreen“ an φύλλον phýllon „bleed“) woort uk bleedgreen näämd an as di nööm faan en hialer rä ünlik materiolen. Jo wurd faan organismen apbaud, diar photosynthese bedriiw. Fööraal plaanten wurd green faan chlorophyll. Man at jaft uk algen an bakteerien, diar photosynthese bedriiw.
Tuswaaler
Familin
Tu a tuswaaler hiar tjiin familin:
Nordfriislon
Nordfriislon as en konstwurd. Det as iinfeerd wurden, am en gemiansoomen nööm för Nuurdfresklun uun a nuurdfresk spriakwiisen tu finjen.
Chlorophyll
Föörkemen
Uun green plaanten as föl chlorophyll. Det toofel wiset di uundial faan chlorophyll a an b bereegent üüb 100 g:
Neigreks
(Nei-)greks (Νέα Ελληνικά, Néa Elliniká) as det spriak faan a Griichen uun Griichenlun (~ 10,5 miljuunen mä mamenspriak) an Zypern (~ 0,7 Mio.) an sodenang uk ian faan 23 amtsspriaken faan a EU. Greks hiart tu't indogermaans.
Spriakwiisen
<div style="clear:left;" /div>
Ondangwa (Steed)
Ondangwa as en steed uun a nuurd faan Namiibia. At steed leit uun a nuurduast faan det Oshana Regiuun, nai bi’t grens mä det Oshikoto Regiuun. At steed hee 22.822 lidj (2011).
Ferkiar
A Ondangwa Fluughuuwen leit amanbi 5 km nuurdwaast faan't steed.
Hurnmöösk
Hurnmöösk (Anthocerotophyta) as en ufdialang faan möösk (Bryophyta) mä 100 bit 150 slacher.
Föörkemen
Hurnmöösk komt uun miatag an troopisk kliima föör.
Echt Loorbei
At (Echt) Loorbei (Laurus nobilis) as en plaant uun det famile faan a Loorbeiplaanten (Lauraceae). Sin bleeden wurd üs gewürts an medesiin brükt.
Taitung (Lunkreis)
De Taitung Lunkreis (üüb Schineesk: 臺東縣 Táidong Siàn/Táidōng Xiàn, üüb Taiwaans: Tâi-tang-koān, üüb Hakka: Thòi-tûng-yen) as en lunkreis faan’t Republiik Schiina. A lunkreis leit uun a süüduast faan't lun. Uun a nuurd leit de Hualien Lunkreis, uun a uast a Pasiifik, uun a süüd an süüdwaast de Pingtung Lunkreis an uun a nuurdwaast at steed Kaohsiung. Det hee 218.919 lidj (2018). At hoodsteed faan a lunkreis as Taitung.
Indialing faan Ferwalting
A lunkreis hee ian steed (市 shì), tau steedgemeenden (鎮 zhèn), aacht lungemeenden (鄉 xiāng) an fiiw beriglungemeenden faan a uuriinwenern.
Muunjonken
Muun- an sanjonken
<div style="clear:both;" /div> Det tiaknang wiset, hü eerd, san an muun tuenööder stun bi muun- an sanjonken.
Det eerdboon am a san (= ekliptik) as di grat kreis, det muunboon san a letj kreiser.
Bi muun-positsion 1 of 4 koon en muunjonken, bi positsion 2 of 3 koon en sanjonken föörkem.
Inklinatsion
Muunjonken jaft at bluas bi folmuun, auer a eerd do tesken muun an san stäänt. Oober ei bi arke folmuun as en muunjonken, auer det muunboon an a ekliptik ei parallel tuenööder ferluup. Jo san am sowat fiiw graad jinenöder ferkiard (= inklinatsion). Jodiar tau boonen skeer enööder amanbi tweisis uun't juar (arke ~173 daar). Sodenang koon tweisis uun't juar en muunjonken föörkem.
Selskap
Selskap, seelschap,  selskep as en begrip ütj a Sotsiologii.
Begrip
Uun a wedenskap as det wurd 1887 iinfeerd wurden faan Ferdinand Tönnies mä sin buk Gemeinschaft und Gesellschaft. Uun en gemianskap gongt at am fertrauen an ferbünjenhaid. Uun en selskap gongt at am reegeln, hü a minsken mäenööder ütjkem.
Manicaland
Manicaland Prowins (of Manikalun Prowins) (üüb Shona, Dunhu reManicaland, üüb Ingels, Manicaland Province) as en prowins uun de aafrikoons stoot Simbabwe. At prowins leit uun a uast faan’t lun. Det dialt a nööm mä at Manica Prowins, wat üüb det öler sidj faan’t grens uun Mosambik leit. Dön tau prowinsen san efter det Manyika folk neemd. Det hee 1.752.698 lidj (2012). At hoodsteed as Mutare.
Selskap
Ferianer
En labenen ütjdruk faan selskapelk dun as det tuupfinjen uun ferianer:
Manicaland
Geografii
Uun detheer prowins lei de huuchst berig, Nyangani Berig, an de naisthuuchst berig, Binga Berig, uun Simbabwe. De Nyanga Natschunaalpark leit uun a nuurduast an de Chimanimani Natschunaalpark leit uun a süüduast. At jaft trii weederfaalen uun't prowins: Odzani, Mtazari an Bungwe, wat uun a nuurd faan Mutare lei.
Indialing faan Ferwalting
Manicaland hee 10 distrikten.
Olersem
Olersem (üüb Tjiisk: Oldsum) as en taarep an gliktidjig en gemeend üüb Feer. At gemeend (ham kön uk Lungtaarep sai) bestäänt ütj dön taarpen Olersem, Klantem an Taftem. Olersem hiart tu det sarkspal St. Laurentii. Uun a gemeend wene sowat 600 lidj.
Geografii
At gemeend hiart tu Waasterlun-Feer.
Olersem as 13,31 km². Det as det gratst gemeend üüb Feer.
Histoore
Olersem wurd tu't iarst feer uun't 15. juarhunert üüs Ulnersum neemd.
Üüs dial faan Waasterlun Feer hiart Olersem, Klantem an Taftem direkt tut Köningrik Denemark an ei tut Hertoochdoom Sleeswich. Iarst efter a ferlust faan Denemark faan Sleeswich kaam dönheer steeden 1864 tu Sleeswich-Holstian. At gemeend Olersem ferlus Söleraanj, wat en nei gemeend wurd. Sant detdiar tidj hee Olersem uun a süüd faan Söleraanj en ünbewenet ekslaaf (amanbi 122 hektaar).
Befölkring
Efter en schetsing 2016 wiar 508 lidj uun Olersem. Diarfaan wiar 233 maaner an 275 wüfen. Efter det folksteeling 2011 wiar det tutool befölkring faan't gemeend 567.
Taarepsfertreeding
At gemeend hee njüügen saten uun't gemeendfertreeding. Faan dön njüügen lidj uun a taarepsfertreeding wiar efter at wool 2008 aacht faan a Oldsumer Wählergemeinschaft (OWG), een sits hee a SPD. Fan dön njüügen saten uun det gemeendfertreeding hee det OWG sant det komunaalwoolen uun Sleeswich-Holstian aacht saten. En widjer sat häält en enkeltbewerewer.