cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Madelböömisk Regiuun
Det Madelböömisk Regiuun (üüb Tschechisk: Středočeský kraj) as ian faan dön fjauertanj regiuunen faan Tschechien. At regiuun leit uun a waast faan’t lun. Uun a nuurd leit det Liberec Regiuun, uun a nuurduast lei dön Hradec Králové an Pardubice Regiuunen, uun a süüduast leit det Vysočina Regiuun, uun a süüd det Süüdböömisk Regiuun, uun a süüdwaast det Plzeň Regiuun an uun a nuurdwaast det Ústí Regiuun. Det Prag Hoodsteed Regiuun leit üüs enklaawe banen detheer regiuun. Det hee 1.352.795 lidj (2018). At hoodsteed faan’t regiuun as Prag, uk wan at steed nian dial faan’t regiuun as.
Geografii
De Ialew Struum leept troch't regiuun.
Iindialing faan Ferwalting
At regiuun hee twaalew distrikten:
Ghaana
Ghaana [ˈgaːna], amtelk Republiik faan Ghaana (üüb Ingels: Ghana [ˈɡɑːnə] an Republic of Ghana) as en stoot uun a waast faan Aafrika. Uun a waast lei Elfenbianküst, uun a nuurd Burkiina Faaso, uun a uast Toogo an uun a süüd det Golf faan Guinea an Atlantisk Ootseaan. At lun hee 	24.658.823 lidj (2010). At hoodsteed as Accra.
Geograafisk Laag
Ghaana leit twesken 11° 10' an 04° 44' (faan a nuurd tu a süüd) an 3°15' an 1° 10' (faan a waast tu a uast). At lun as wat letjer üüs Tjiisklun. At lun dialt grensen mä trii lunen. Det lingst grens (1098 km) faan’t lun wurt mä Toogo an det kurtst mä Burkiina Faaso diald. At lun dialt uk en 720 km lung grens mä't Elfenbianküst. A eeg as 539 km lung.
Berger
De huuchst berig (885 m) uun’t lun as Afadja Berig. Öler berger san de Edouka Berig (785 m), de Atiwiredu Berig (775 m) an de Kwamisa Berig (761 m).
Struumer
Dön Suart Volta, Witj Volta an Ruad Volta Struumer luup troch a nuurduast faan't lun, am de Volta Struum tu bildin. De Volta Struum leept tu a süüd iin uun de Atlantik.
Sian
De gratst sia uun Ghaana as de Volta Stausia, wat uun a süüduast faan't lun leit.
Indialing faan Ferwalting
Ghaana hee 10 regiuunen.
Spriiken
Det amtelk spriik faan Ghaana as Ingels an 58% faan’t befölkring spreecht Akan.
Histoore
A nööm faan't lun, Ghaana, kaam faan det Ghaana Rik, wat uun a waast faan Aafrika uun't madeläälerns wiar. Daaling at lun faan't rik as dial faan Maali an Mauretaanien. At rik wurd uun Euroopa an Araabien üüs det Ghaana Rik efter a tiitel faan sin keiser bekäänt. At rik skintj ham efter a eroobering faan de almoraawidisk generool Abu-Bakr Ibn-Umar uun't juar 1076 apliaset tu haa'n. Archeoloogisk auerrester uun a soon bi a eeg faan Ghaana wise diarüüb hen, dat at lun sant at Bronsetidj (amanbi 2000 f. Kr.) besiidelt as. A lidj faan detheer tidj, diar uun a laguunen an struumer fasket, haa man bluat letjet spöören turagleet. Archeoloogisk onerschükingen lei uk nai, dat at maden faan't lun uun a nuurd faan at waltsoon al 3000 tu 4000 juar bewenet wiar.
Faan det 17. juarhunert tu det 19. juarhunert wiar de süüduast eeg faan't Ghaana faan nü dial faan det Deensk Gulküst, en skööl faan koloniin wat tu det Köningrik Denemark-Noorweegen hiard.
Faan 1878 ap tu 1958 wiar Ghaana en britisk kolonii. At lun wurd 1960 en republiik. Kwame Nkrumah wurd de iarst president.
Wallis (Kantoon)
De Wallis Kantoon (üüb Fraansöösk: Canton du Valais, üüb Italjeens: Canton Vallese, üüb Rumantsch: Chantun Vallais) as en kantoon faan a Sweits. A kantoon leit uun a süüdwaast faan’t lun. Det hee 312.684 lidj (2010). At hoodsteed faan a kantoon as Sion.
Ghaana
Histoore
Öler stootsboowenhööd wiar: Joseph Arthur Ankrah (1966-1969), Akwasi Afrifa (1969-1970), Nii Amaa Ollennu (1970), Edward Akufo-Addo (1970-1972), Ignatius Kutu Acheampong (1972-1975), Fred Akuffo (1978-1979), Jerry Rawlings (1979, 1981-2001), Hilla Limann (1979-1981), John Kufuor (2001-2009), John Atta Mills (2009-2012), John Mahama (2012-2017).
Politiik
Ghaana as en republiik. A president sant Janewoore 2017 as Nana Akufo-Addo.
Bütjenpolitiik
Ghaana as sant de 8. Marts 1957 lasmoot faan dön Feriand Natschuunen. Det as uk sant 1957 lasmoot faan det Commonwealth of Nations.
Wiartskap
At weering faan't lun as de Cedi, wat faan det Beenk faan Ghaana ütjbroocht wurt.
Madagaskar
Madagaskar [madaˈgaskar], amtelk Republiik Madagaskar (üüb Malagasy: Repoblikan’i Madagasikara, üüb Fraansöösk: Madagascar [ma.da.ɡas.kaʁ] an République de Madagascar) as en eilunstoot, wat uun a Indisk Ootseaan leit, uun a uast faan Mosambik. At lun hee 22.434.400 lidj (2014). At hoodsteed as Antananarivo.
Berger
Berger uun Madagaskar san: de Maromokotro Berig (2876 m), de Andranofito Berig (1752 m), an de Vohimanga Berig (1038 m).
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:
Indialing faan Ferwalting
Sant 2009 hee Madagaskar trii-an-twuntig regiuunen (üüb Malagasy: faritra).
Perioodendüür
Det perioodendüür of kurt periood as en miat uun a füsiik. Hat sait ütj, uun hün tidj en föörgang, di ham stüdag wederhaalet, uflääpt. Det periodendüür as di kiarwäärs faan't frekwens.
Madagaskar
Histoore
Madagaskar wurd 1896 efter kriiger 1883–1896 jin at Köningrik faan Merina en fraansöösk kolonii. Et jeew 1946-1947 en staheu jin fraansöösk ferwalting, wat ei tu brud kaam. At lun wurd 26. Jüüne 1960 suwereen. Philibert Tsiranana wiar de iarst president.
Perioodendüür
Bestemang
Wan en wäärs f(t) efter en was tidj T leewen weder di salew as, do as T det perioodendüür, an di wäärs könst dü beskriiw üs:
Madagaskar
Bütjenpolitiik
Madagaskar as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 20. September 1960.
Perioodendüür
Bestemang
Di kiarwäärs 1/T het frekwens (Formeltiaken: f of ν (ny)).
Bispal
Di wakselstruum uun Euroopa hää en frekwens faan 50 Hz. Diarmä as det perioodendüür:
Madagaskar
Wiartskap
At weering faan't lun as de Ariary, wat faan det Sentraalbeenk faan Madagaskar ütjbroocht wurt.
E (buksteew)
E of e as di fift buksteew faan't latiinsk alfabeet an en wokaal.
Theda Ukena
Theda Ukena (*1432 uun Oldersum; †16 November 1494 uun Greetsiel) wiar faan 1466 tu 1491 reegent faan Uastfresklun. Hat wiar Ulrich I. sin wüf an wiar reegent för san dring Enno I. efter a duas faan san maan.
Belgien/hf
Belgien, amtlik det Käningrik foon Belgien, is en löön öön e nöördwäst foon Euroopa. Öön e nöörd lait Hollöön, öön e uust laie Tutsklöön än Luksemborch än öön e wäst lait ju Nöördsii. Dat heet 11.376.070 jude (2018). Ju häädstää foon't löön is Brüssel.
Geografii
Belgien ward foon uust to wäst jumer leeger. Öön't uusten sän e Ardenen än e Huug Fen, wiröön di huuchst ponkt foon't löön, et Signal de Botrange, is.
Stäänge
Dä tiin grotste stäänge öön't löön sän:
List faan Gemeenden uun't Metropolitansteed Bologna
At Metropolitansteed Bologna hee 55 gemeeden.
Dorothea Mackellar
Isobel Marion Dorothea Mackellar, üüs Dorothea Mackellar bekäänd (* 1. Jüüle 1885 uun Point Piper, Sydney, Austraalien; † 14. Janewoore 1968 uun Paddington, Sydney), wiar en austraalisk skriiwer. Uun Austraalien as hat bekäänd för a stak My Country (Min Lun), fööraal för a räen I love a sunburnt country/A land of sweeping plains,/Of ragged mountain ranges,/Of droughts and flooding rains (Ik haa leew en sanferbraand lun/En lun faan widj eewener/Faan taakig keeden berger/Faan drööchten an huuchweederrin).
Orbitaal
At Orbitaal as en ütjdruk uun a kwantenmechaanik an beskraft mä matemaatisk funksioonen, huar en elektron trinjam en atoomkial ham woorskiinelk aphäält.
Iar mend'am, a elektroonen flä trinjam en atoomkial üüb en fääst boon so üs a muun trinjam a eerd. Daalang witj'am, dat jodiar elektroonenboonen bluas di rüm san, huar en elektron ham woorskiinelk aphäält.
Klasifikatsioon
Orbitaalen wurd iindiald efter jo trii kwantentaalen.
1. kwantentaal n \, : Rüm
Det iarst kwantentaal beskraft di elektroonenrüm, huar det orbitaal tuhiart. At taal faan orbitaalen bereegent ham ütj n^2 \,. En elektroonenrüm hää ei muar üs elektroonen.
2. kwantentaal l \, : Furem
Det ööder kwantentaal beskraft det furem faan en orbitaal. Uun steed faan taalen 0, 1, 2, ... woort det ööder kwantentaal uk mä buksteewen s, p, d, f, g betiakent.
Magneet-Kwantentaal m_l \,
Det magneetkwantentaal as en winkelfunktjuun an diarför feroontwurdelk, dat at bi't 2. kwantentaal l \, akeroot 2l+1 \, ünlik furmen faan orbitaalen jaft.
Zürich (Kantoon)
De Zürich Kantoon as en kantoon faan a Sweits. A kantoon leit uun a nuurduast faan’t lun. Det hee 1.373.068 lidj (2010). At hoodsteed faan a kantoon as Zürich.
Odsherred Komuun
Odsherred Komuun as en däänsk komuun uun't regiuun Sjælland mä iinwenern  an en grate faan 0 km². At ferwaltang sat uun Højby, oober det grast stääd as Nykøbing Sjælland.
Aarner
Di Aarner, (iarner, oodler, jarn ) sen gurt Gripfügler. Ja sen man likwel niin Order of Famiilie Fügler ön di Süstemaatik fan di Biologii.
F (buksteew)
F of f (ütjspreegen: ef) as di sääkst buksteew faan't latiinsk alfabeet an en konsonant.
Lisabon
Lisabon as jü hoodstää foon Portugal. Deer booge 507.220 manschne (2018).
Geografii
Stäädiile:
Wokaal
A wokaalen san tuuner faan en spriak. Uun't jindial tu konsonanten woort onerskääst, huar uun a müs di tuun maaget woort (föör - bääft) an hü widj a müs eeben (slööden) as. Diar kem ei uun arke spriak aal a wokaalen föör.
A sümboolen för a enkelt wokaalen san fäästlaanj uun't internatsionaal foneetisk alfabeet IPA.
Wokaalen uun enkelt spriaken
Uun't öömrang jaft at ei för arke wokaal en aanjen buksteew (en aanj grafeem).
Diar san a, a|aa, e, e|ee, i, i|ii, o, o|oo, u, u|uu, ä, ä|ää, ö, ö|öö, ü, ü|üü. En enkelten buksteew stäänt för en kurten wokaal, an en dobelten buksteew för en lungen wokaal. "Späänd" an "trinj" wokaalen kön ei onerskääst wurd, t.b. dik (fering: [ɪ], öömrang [i]), det stääd Room ([oː]), a mantje faan en sjep room ([ɔ:]).
Edzard I. (Uastfresklun)
Edzard I. (*1461 uun Greetsiel; †14. Febrewoore 1528 uun Emden) wiar faan 1491 tu 1528 graaf faan Uastfresklun. Hi wiar Ulrich I. an Theda Ukena hör naist dring.
Enno I. (Uastfresklun)
Enno I. (* 1. Jüüne 1460; † 19. Febrewoore 1491) wiar faan 1466 tu 1491 graaf faan Uastfresklun.
Leewent
Enno I. wiar de iarst dring faan Ulrich I. ütj at Hüs Cirksena an sin wüf Theda Ukena. Hi hed för’t iarst öler intresin, üüs a efterfuliger faan Ulrich I. uun tu treeden. So bleew at ferwalting faan Uastfresklun uun sin mam Theda sin hunen. Iarst uun a juaren efter 1480 auernaam Enno muar an muar apgoowen faan regiaring. En föörmelk auernemin faan’t regiaring wiar det man ei. 1489 bruch Enno uun mägungin faan Viktor Frese tu’n pilgerreis iin uun det Halig Lun ap, huar hi uun Jerusalem bi det Halig Greef tu a reder slaanjen wurd. Uun sin wechweesen ferliibet ham sin saster Almut iin uun de westfeelisk aadlig Engelmaan faan Horstell, a drost faan’t Friedeburg. Hat smeset sogoor plooner faan at frei, wat Almuts mam Theda ei tuleet. Alikent ging Almut tup mä san bradgung ap üüb at Friedeburg an naam üüs ütjstjüür sin familjenschmuk mä. Hat saad för was, dat sin bruler mä’t leefde wiar. Üüs Enno lääder turag tu Uastfresklun kaam, kaam diarfaan ufsen at jindial föör’n dai. Uun liawin, dat at saster faan san bradgung wechfeert wurden as, ging hi dol tu’t ferfulging faan’t paar auer. Uun at fial kurt föör’t Friedeburg stääld hi a drost tu’t reede. A drost bested üüb sin leefde an ded Almut ei weler häär. Noch tutidjs lingt hi at Friedeburg, ferfulget faan Enno. Do Enno ferschükt a borigskoot, wat mä is bedobet wiar, mä sin swaar rüsting auer tu skridjin. At is bost tu, an hi ging oner. Hi stoorew uun’t ääler faan bluat 30 juar.
Liste foon Isotoope/2. Perioode
Luke iarst ans diar: of diar:
1532
Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
Ünbekäänd dootem
Alabama
Geografii
E Appalachen lade önj't norden foon e diiljstoot.
Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:
Histoori
For 1763 wus et Alabama foon nü diilj foon dåt frånsch kolonii Louisiana. 1763-1783 wus et britisch (e küst wus spånsch). Foon 1783 wus et ameerikånsch. 1798 wörd Alabama (saner e küst, wat nuch spånsch wus) ma Mississippi diilj foon dåt Mississippi-Teritoorium. 1813 wörd e küst uk diilj foon't teritoorium. Et teritoorium wörd 14. Jülmoune 1819 ån stoot önj da Feriind Stoote.
Politiik
Kay Ivey foon dåt Republikåånisch Partäi as sunt di 10. April 2017 guwernöör foon e diiljstoot.
Liste foon Isotoope/3. Perioode
Luke iarst ans diar: of diar:
Klöör
Wat menst dü?
Liste foon Isotoope/4. Perioode
Luke iarst ans diar: of diar:
Arseen
Arseen [] as en cheemisk element mä det sümbool As an det atoomnumer 33. Arseen as huuchgiftag, woort oober uk uun a medesiin iinsaat.
Liste foon Isotoope/5. Perioode
Luke iarst ans diar: of diar:
1538
1538 wiar det aacht-an-dörtigst juar faan det 16. juarhunert.
Liste foon Isotoope/6. Perioode
Luke iarst ans diar: of diar:
Süüdböömisk Regiuun
Det Süüdböömisk Regiuun (üüb Tschechisk: Jihočeský kraj) as ian faan dön fjauertanj regiuunen faan Tschechien. At regiuun leit uun a süüdwaast faan't lun. Uun a nuurd leit det Madelböömisk Regiuun, uun a uast det Vysočina Regiuun, uun a süüd Uasterrik an uun a waast det Plzeň Regiuun. Det hee 640.196 lidj (2018). At hoodsteed faan’t regiuun as České Budějovice.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't regiuun san:
Plzeň (Regiuun)
Det Plzeň Regiuun (üüb Tschechisk: Plzeňský kraj) as ian faan dön fjauertanj regiuunen faan Tschechien. At regiuun leit uun a waast faan't lun. Uun a nuurd leit dön Karlovy Vary an Ústi Regiuunen, uun a nuurduast det Madelböömisk Regiuun, uun a süüduast det Süüdböömisk Regiuun an uun a süüdwaast an waast Tjiisklun. Det hee 580.816 lidj (2018). At hoodsteed faan’t regiuun as Plzeň.
Süüdböömisk Regiuun
Iindialing faan Ferwalting
At regiuun hee sööwen distrikten:
Plzeň (Regiuun)
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't regiuun san:
Iindialing faan Ferwalting
At regiuun hee sööwen distrikten:
Schiile/hf
Schiile, amtlik ju Republiik foon Schiile is en löön öön e sööwäst foon Söö'ameerika. Dat heet 16.763.470 jude (2008). Ju häädstää is Santiago de Chile.
Alaska jupik
Alaska jupik (jup. Yugtun ; spriakwiisen: Cugtun) as bütj Sirenik jupik, Sibirisch jupik, Naukan jupik an Alutiiq ian faan jo fiiw jupik spriaken. Snaaket woort det faan amanbi 12.000 minsken fööraal uun Waast- an Süüdwaast-Alaska.
Rüsk lianwurden / Rusisismus
Rüsk-Ameerikoo (1733 - 1867) Rusisismus :
Ringsted Komuun
Ringsted Komuun as en däänsk komuun uun't regiuun Sjælland mä en grate faan 0 km² an iinwenern (Stant ). At ferwaltang sat uun Ringsted.
Atomaar masenianhaid
Det atomaar masenianhaid (ufkört: u för unified atomic mass unit, iar uk amu för atomic mass unit) as en miat för't mase uun a füsiik. Di wäärs as fäästlaanj üs faan't mase faan't Karboon-Isotoop 12C.
Bestemang
1 u as faan't mase faan't Karboon-Isotop 12C. Det san
Amreegent tu't SI-ianhaid kilogram san det :
u, g an mol
At Mol, det ianhaid för't mengde, ferbanjt at atomaar masenianhaid mä't gram. Ian Mol häält dialen, an detdiar Avogadro-taal as det amreegnangstaal tesken gram/mol an u.
G (buksteew)
G of g (ütjspreegen: gee) as di sööwenst buksteew faan't latiinsk alfabeet an en konsonant.
Began
Det G as iarst uun't juar 230 f.Kr. iinuun't latiinsk alfabeet kimen. Diarföör hed am bluas det C.
List faan Gemeenden uun't Metropolitansteed Cagliari
At Metropolitansteed Cagliari hee 17 gemeenden.
Lesotho
Lesotho, amtelk Köningrik faan Lesotho (iar Basutolun; üüb Sotho: Muso oa Lesotho [lɪ’sʊːtʰʊ]; üüb Ingels: Kingdom of Lesotho), as en banenlun uun a süüd faan Aafrika. Folstendig trinjenam’t lun as Süüdaafrika. At lun hee 1.876.633 lidj (2006). At hoodsteed as Maseru. A nööm faan't lun het üüb Sotho at lun faan a lidj, diar det Sotho spriik spreegt.
Geograafisk Laag
Lesotho as en enklaawe banen Süüdaafrika. At lun hee en grate faan 30.355 km².
Berger
De huuchst berig (3482 m) faan't lun as Thabana Ntlenyana, wat uun a uast faan't lun leit. Öler berger uun Lesotho san: Ntelle (2584 m), Thaba Bosiu (1804 m), Qoaling (1775 m), Makhoarane (1640 m), Phamong (1638 m) an Qibing (1484 m).
Struumer
De Caledon Struum (wat üüb Sotho Mohokare het) bildet det nuurdwaastelk grens faan't lun. At hood faan de Oranje Struum (wat üüb Sotho Senqu het an troch Süüdaafrika, do longs at grens twesken Süüdaafrikaa an Namiibia iin uun’t Atlantik leept) leit uun a nuurduast faan Lesotho. Öler struumer san: Makhaleng (hög hood uun a waast faan't lun leit), Malibamat'so (hög hood uun a maden faan't lun leit) an Senqunyane (hög hood uk uun a maden faan't lun leit).
Indialing faan Ferwalting
Lesotho hee tjiin distrikten (üüb Sotho, ditereke; iantal, setereke).
Letlönj
Histoori
Letlönj wörd suwereen di 18. önj e Mistmoune 1918. Foon 1940 tu 1941 än foon 1945 tu 1991 wörd et lönj foon e Sowjetunion beseet. Önj di Oudere Wråålkrich wörd et foon 1941 tu 1945 foon Tjüschlönj beseet.
Lesotho
Spriiken
Det amtelk spriik faan't lun as Ingels. Det natschunaal spriik as Sotho.
Letlönj
Politiik
Letlönj as sunt 2004 lasmoot foon e Europäisch Unjoon.
Lesotho
Literatüür
De iarst romoon üüb det Sotho spriik wiar Moeti oa bochabela (1907; A Waanrer faan a Uast), wat faan Thomas Mofolo skrewen wurd. Hat as en stak faan en jongen Sotho höödling, diar ham tu det krastelk liar bekiart. San bekäändst romoon wiar Chaka (1925), diar en stak auer Shaka as, diar a köning faan a Zulus uun det ääder njüügentanjst juarhunert wiar. A romoon as iin uun föl spriiken auersaatet wurden.
Letlönj
Politiik
Et lönj as uk lasmoot foon e Feriind Nasjoone än e NATO.
Lesotho
Histoore
Moshoeshoe I. wurd 1822 de iarst köning faan Basutolun. Efter kriiger jin dön Boeren an dön Briiten wurd at lun 1869 en britisk protekoraat. Lesotho wurd 4. Oktuuber 1966 faan a Ferianigt Köningrik suwereen.
Köninger faan at lun: Moshoeshoe I. (1822–1870), Letsie I. (1870–1891), Lerotholi Letsie (1891–1905), Letsie II. (1905–1913), Nathaniel Griffith Lerotholi (1913–1939), Simon Seeiso Griffith (1939–1940), Gabasheane Masupha (üüs regent) (1940–1941), Mantsebo Amelia 'Matsaba (üüs regent) (1941-1960), Moshoeshoe II. (1960–1990, 1995-1996), Letsie III. (1990-1995, 1996-).
Politiik
Lesotho as en parlamentaarisk monarchii. Letsie III. as a köning, wat at lun nü hee.
Bütjenpolitiik
Lesotho as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 17. Oktuuber 1966. Det as uk sant 1966 lasmoot faan det Commonwealth of Nations.
Wiartskap
Lesotho hiart tu't Tolunioon faan det Süüdelk Aafrika. At weering faan't lun as de Loti, wat faan det Sentraalbeenk faan Lesotho ütjbroocht wurt.
Ústí (Regiuun)
Det Ústí Regiuun (üüb Tschechisk: Ústecký kraj) as ian faan dön fjauertanj regiuunen faan Tschechien. At regiuun leit uun a nuurdwaast faan't lun. Uun a nuurd leit Tjiisklun, uun a uast det Liberec Regiuun, uun a süüd det Madelböömisk Regiuun an uun a waast det Karlovy Vary Regiuun. Det hee 821.080 lidj (2018). At hoodsteed faan’t regiuun as Ústí nad Labem.
Geografii
De Ialew Struum leept troch't regiuun.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't regiuun san:
Iindialing faan Ferwalting
At regiuun hee sööwen distrikten:
Qasigiannguit
Qasigiannguit ([ˌqasiɣiaŋːuˈit], üüb Deensk: Christianshåb) as en steed uun det Qeqertalik Komuun faan Greenlun. Det leit uun a waast faan’t komuun an as't hoodsteed faan de Qasigiannguit Distrikt. Det hee 1127 lidj (2017).
Befölkring
At taal faan't lidj sant 1980 uun Qasigiannguit:
Ferkiar
At jaft nian waier, wat at steed mä öler steeden ferbinj. Det kön mä'n helikopter an uk mä'n buat lingd.
Histoore
Faan 2009 ap tu 1. Janewoore 2018 wiar't steed dial faan det Qaasuitsup Komuun.
List
List es en Sölring Tērp. Hat es det nuurđelkst Tērp fan Dütsklön'. Di Dütsk - Deensk Grensi maakit en Böög nuurđfuar, dat di Nuurđtērper sa üs List me iin ön Dütsklön pasi. Sa kumt et, dat em Denemark sjocht, weđer em tö uasten of tö nuurđen luket.
Haawen
thumb|250px|left|Ön en gurt Diil fan di Haawen forkoopit Jürgen Gosch sin Kraam. Bi di Haawen fan List köört en Föri hentö Denemark, en diar uur uk masi üđer Skepstuuren önberen. Sent di gurt Renoveering fan di Haawen ön't Bigening fan't Jaardüüsend ken em diar fuul forskelig Kraam koopi (Alte Tonnenhalle). Aur lung Jaaren kür em diar ek fuul üđers üüs Fesk en Iis fing. Ön List es uk dit "Erlebniszentrum Naturgewalten" itüüs, hur em masi liir ken hur di Natuur sa aarbert.
Liste foon Isotoope/8. Perioode
Luke iarst ans diar:
Listen foon da isotoope
Listen fooan da isotoope
Liste foon Isotoope/7. Perioode
Luke iarst ans diar: of diar:
ISO 3166-2:ET
Bei der aktualisierung im vierten Newsletter (ISO 3166-2:2002-12-10) kam die Stadt Dire Dawa hinzu.
H (buksteew)
H of h (ütjspreegen: haa) as di aachtst buksteew faan't latiinsk alfabeet an en konsonant.
Edzard II. (Uastfresklun)
Edzard II. (* 24. Jüüne 1532; † 1. Marts 1599) wiar faan 1560 tu 1599 graaf faan Uastfresklun. Hi wiar Enno II. an Anna faan Oldenborig hör dring. 1. Oktuuber 1559 freid hi uun Stockholm Katharina Wasa, at foomen faan de sweeds köning Gustav I.. Edzard wiar de iansig uastfresk lunsher, diar al ens en köningsfoomen freid.
Ekwatoriaal-Guinea
Ekwatoriaal-Guinea [ɛkvatoˈri̯a:l giˈne:a], amtelk Republiik Ekwatoriaal-Guinea (üüb Spoonsk: Guinea Ecuatorial an República de Guinea Ecuatorial, üüb Fraansöösk: Guinée équatoriale an République de Guinée équatoriale, üüb Portugiisk: Guiné Equatorial an República da Guiné Equatorial) as en stoot uun a maden faan Aafrika. Uun a nuurd faan’t festlun faan’t stoot lei Kameruun, uun a süüd an uast Gabuun an uun a waast det Golf faan Guinea. Ian faan a eilunen faan’t lun, Annobón, leit 156 km tu a suud faan a Ekwaator, man dön öler eilunen leien tu a nuurd diarfaan. At lun hee 1.222.442 lidj (2015). At hoodsteed as Malabo.
Anhui
Anhui (üüb Schiineesk: 安徽省 Ānhuī Shěng [án.xwéi]) as en prowins uun det Folksrepubliik faan Schiina. At prowins leit uun a uast faan't lun. Uun a nuurduast leit det Jiangsu Prowins, uun a süüduast det Zhejiang Prowins, uun a süüdwaast lei dön Jiangxi an Hubei Prowinsen an uun a nuurdwaast leit det Henan Prowins. Det hee 59.500.468 lidj (2010). At hoodsteed faan't prowins as Hefei.
Ekwatoriaal-Guinea
Geograafisk Laag
Ekwatoriaal-Guinea leit twesken 03° 47' an 01° 28' (faan a nuurd tu a süüd) an 5° 37' an 11° 20' (faan a waast tu a uast). At lun as tretanjsis letjer üüs Tjiisklun. At lun hee en festlun, Río Muni, tau grat eilunen, Bioko an Annobón, an föl letjer eilunen.
Anhui
Geografii
De Jangtse Struum leept troch't prowins.
Ekwatoriaal-Guinea
Geograafisk Laag
At lun dialt üüb at festlun grensen mä tau lunen. Det lingst grens (345 km) faan Ekwatoriaal-Guinea wurd mä Gabuun an det kurtst (183 km) mä Kameruun diald.
Anhui
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:
Ekwatoriaal-Guinea
Berger
Berger uun Ekwatoriaal-Guinea san: de Pico Basilé Berig (3011 m; hi leit üüb det Bioko Eilun), de Pico Biaó Berig (2009 m), de Pico Quioveo Berig (598 m), de Pico Lago Berig (525 m), de Pico Do Fogo Berig (435 m) an de Quepuchin Berig (228 m).
Indialing faan Ferwalting
Ekwatoriaal-Guinea hee sööwen prowinsen.
Spriiken
Dön amtelk spriiken faan Ekwatoriaal-Guinea san Spoonsk, Fraansöösk an Portugiisk.
Upernavik
Upernavik [ˌupɛɴaˈvik] as en steed uun det Avannaata Komuun faan Greenlun. Det leit uun a süüdwaast faan’t komuun an as't hoodsteed faan de Upernavik Distrikt. A nööm faan't steed het üüb Greenluns huar 'am a wos ferbringt. Det hee 1055 lidj (2017).
Ekwatoriaal-Guinea
Biljing
At lun hee bluat ian huuchskuul: det Natschunaal Uniwersiteet faan Ekwatoriaal-Guinea.
Elektromagneetisk strualen
Elektromagneetisk strualen san waagen faan elektrisk an magneetisk fialen.
Ekwatoriaal-Guinea
Sünjhaid
Wüfen raage uun't madel en ääler faan 59,6 juaren, an maaner ian faan 57,4 juaren.
Elektromagneetisk strualen
<div style="clear:both;" /div>
Ekwatoriaal-Guinea
Histoore
At lun wiar en spoons kolonii, wat 1968 suwereen wurd. A föörmaaner faan't regiaring sant suwereniteet san:
Elektromagneetisk strualen
Spektrum
Elektromagneetisk waagen kön kurt (lachts) of lung (rochts) wees:
Ekwatoriaal-Guinea
Politiik
Ekwatoriaal-Guinea as en republiik. A president faan't lun sant 1979 as Teodoro Obiang Nguema Mbasogo.
Upernavik
Befölkring
At taal faan't lidj sant 1980 uun Upernavik:
Ekwatoriaal-Guinea
Bütjenpolitiik
Ekwatoriaal-Guinea as sant 12. Nofember 1968 lasmoot faan dön Feriand Natschuunen an sant 12. Oktuuber 1968 faan det Aafrikoons Unioon. At lun as uk lasmoot faan at Gemianskap faan a Lunen faan det Portugiisk Spriik.
Wiartskap
At weering faan't lun as de madelaafrikoons CFA-Franc, wat faan det Madelaafrikoons Sentraalbeenk ütjbroocht wurt.
Upernavik
Ferkiar
At jaft nian waier, wat at steed mä öler steeden ferbinj. At steed hee'n fluughuuwen (üüb Greenluns: Mittarfik Upernavik).
Histoore
Faan 2009 ap tu 1. Janewoore 2018 wiar at steed dial faan det Qaasuitsup Komuun.
Itaalisk spriaken
Itaalisk spriaken san en skööl faan indogermaans spriaken üüb't itajeensk hualeweilun. Diar san daalang at latiinsk an a romaansk spriaken faan auerblewen.
Etioopien
Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:
Itaalisk spriaken
Apdialang
Latino-faliskisk spriaken:
Etioopien
Iindialang faan Ferwaltang
Sant 1991 san a regiuunen uun Etioopien efter fulken fäästlaanj wurden. Nü san diar njügen bundesstooten an tau stääden.
Itaalisk spriaken
Apdialang
Oskisk-umbrisk spriaken:
Etioopien
Iindialang faan Ferwaltang
Stääden: Bundesstooten:
Chevak tschupik
Chevak tschupik (jup. Cugtun) as mä Unaliq-Pastuliq jupik, Yukon-Kuskokwim jupik, Egegeik jupik an Nunivak tschupik ian faan jo fiiw Alaska jupik spriakwiisen. Snaaket woort det faan amanbi 50-100 minsken fööraal uun't stääd Chevak uun Alaska.
Etioopien
Sünjhaid
Wüfen raage uun't madel en ääler faan 68,2 juaren, an maaner ian faan 64,3 juaren.
Itaalisk spriaken
Apdialang
Ünseeker ferbinjang:
Chevak tschupik
Rüsk lianwurden
Rüsk Ameerikoo (1733 - 1867) :
Schiina/hf
Schiina, amtlik Föölksrepubliik foon Schiina, is en löön öön e uust foon Aasien. Öön e nöörd laie Ruslöön än't Mongolei, öön e wäst Kasachstaon, Kirgistaon, Tadschikistaon, Afghaonistaon än Pakistaon, öön e wäst än e sööwäst Indien, öön e sööwäst Nepaol än Bhuutan, öön e söö'uust Mjanmaor, Laus än Wietnam. Et löön heet 1.330.000.000 jude (2008). Ju häädstää is Beijing.
Qeqertarsuaq
Qeqertarsuaq ([ˌqɛqɛʁtɑʁsuˈɑq] üüb Deensk: Godhavn) as en steed uun det Qeqertalik Komuun faan Greenlun. Det leit uun a nuurdwaast faan’t komuun üüb en eilun faan de likedening nööm an as't hoodsteed faan de Qeqertarsuaq Distrikt. Det hee 853 lidj (2017).
Geografii
At steed leit uun a süüd faan det Disko Eilun (üüb Greenluns: Qeqertarsuaq, üüb Deensk: Diskoøen), wat det naistgratst eilun faan Greenlun as.
Histoore
Faan 2009 ap tu 1. Janewoore 2018 wiar't steed dial faan det Qaasuitsup Komuun.
Ferkiar
At jaft nian waier, wat at steed mä öler steeden ferbinj. Det kön mä'n helikopter an mä'n buat lingd. Buaten faan Diskoline gung en wosem an en somrem tu Ilulissat, Aasiaat, Qasigiannguit an Kitsissuarsuit.
1499
1499 wiar det njüügen-an-neegentigst juar faan det 15. juarhunert.
Tuun (gelüüt)
En tuun as en gelüüt, diar dü üüb en was frekwens hiar könst. Ööder gelüüten san en böös trochenööder faan frekwensen. Tuuner kön faan stemen of musiikinstrumenten maaget wurd.
1496
1496 wiar det seeks-an-neegentigst juar faan det 15. juarhunert.
Literatuur
Literatuur as daalang ales, wat uun teksten apskrewen of auerleewert wurden as.
Angoola/sö
Angoola [aŋˈgo:la] es en lön' ön di sürweest fan Aafrika.
Literatuur
Iindialang
Teksten wurd fööraal uun tau slacher apdiald:
Uummannaq
Uummannaq [ˌuːmːaˈnːɑq] as en steed uun det Avannaata Komuun faan Greenlun. Det leit uun a süüdwaast faan’t komuun üüb en eilun faan de likedening nööm an as't hoodsteed faan de Uummannaq Distrikt. Det hee 1255 lidj (2017).
Befölkring
At taal faan't lidj sant 1980 uun Uummannaq:
Ferkiar
At jaft nian waier, wat at steed mä öler steeden ferbinj. Det kön mä'n helikopter an mä'n buat lingd.
Histoore
Faan 2009 ap tu 1. Janewoore 2018 wiar at steed dial faan det Qaasuitsup Komuun.
Vysočina
Det Vysočina Regiuun (üüb Tschechisk: Kraj Vysočina [ˈvɪsotʃɪna] ) as ian faan dön fjauertanj regiuunen faan Tschechien. At regiuun leit uun a süüd faan't lun. Uun a nuurduast leit det Pardubice Regiuun, uun a süüduast det Süüdmäärisk Regiuun, uun a süüdwaast det Süüdböömisk Regiuun an uun a nuurdwaast det Madelböömisk Regiuun. Det hee 508.916 lidj (2018). At hoodsteed faan’t regiuun as Jihlava.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't regiuun san:
Iindialing faan Ferwalting
At regiuun hee fiiw distrikten:
Laacht
Laacht as en kirew faan elektromagneetisk strualen, diar wi sä kön. Jo haa en waagenlengde faan 380 nm bit 780 nm.
Spektrum
Diar san oober uk strualen mä kurter of linger waagenlengde. Uk jo haa en grat bedüüdang för a minsken, man wi kön jo ei sä.
Faard faan't laacht
Iar mend'am, det laacht wiar so ünwis gau, an det faard c wiar saner aanj. Daalang witj wi det beeder:
Waagen an strualen
Am koon det laacht uk üs strualin faan photonen uunsä. Son photon hää en energii faan
Diarbi as \nu det frekwens faan't laacht an h det Planck-taal mä.
Eegenskapen
Wan laacht üüb en materiol draapt, koon det diarbi:
Tuun
Wat menst dü?
Alaska
Alaska [əˈlæs.kə] as sunt 1959 en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diijstoot läit önj't nordweesten foon't lönj. Önj't nordååsten läit jü Beaufort Siie, önj't ååsten Kanada, önj't söödååsten e Golf foon Alaska, önj't söödweesten jü Bering Siie, önj't weesten di Bering Stroote än önj't nordweesten jü Tschuktschi Siie. Dåt heet 731.545 manschne (2019). E hoodstää foon e stoot as Juneau.
Geografii
Alaska as di grutste diiljstoot önj da Feriind Stoote.
Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:
Boroughs än Census Areas
Alaska heet niin counties, sü as da mååste oudere stoote önj e USA, mån deerfor boroughs än census areas (önj en ünorganisiirt borough): thumb|center|500px|
Histoori
For 1867 wörd Alaska iinj rusisch kolonii. Önj dåtdeer iir wörd et kolonii tu da Feriind Stoote ferkååft. 1867–77 wörd et foon dåt United States Army, 1877–79 foon't finånsministeerium än 1879–1884 foon e krichsmariin ferwålted. Foon 1884 tu 1912 häi Alaska (District of Alaska) iinj äin regiiring än 1912 tu 1959 (Alaska-Teritoorium) ån sat önj e kongres foon da Feriind Stooten. Alaska wörd 3. Ismoune 1959 ån stoot önj da Feriind Stoote.
Politiik
Mike Dunleavy foon dåt Republikåånisch Partäi as sunt di 3. jülmoune 2018 guwernöör foon e diiljstoot.
1491
1491 wiar det ian-an-neegentigst juar faan det 15. juarhunert.
1493
1493 wiar det trii-an-neegentigst juar faan det 15. juarhunert.
Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
Üünbekäänd dootem
Seleen
Seleen [] as en cheemisk element mä det sümbool Se an det atoomnumer 34. Seleen as giftag, likes brükt di minsk diar letj miaten faan.
Nuurdstrun
Wat menst dü?
List faan Gemeenden uun't Metropolitansteed Catania
At Metropolitansteed Catania hee 59 gemeenden.
1492
1492 wiar det tau-an-neegentigst juar faan det 15. juarhunert.
Deutschland (muardüüdag)
Deutschland meent
Roskilde Komuun
Roskilde Komuun as en däänsk komuun üüb't eilun Sialun mä iinwenern  an en grate faan 0 km². Hat hiart tu't regiuun Sjælland, at ferwaltang sat uun Roskilde.
Sasterstääden
Roskilde as auer det ferbinjang MECINE (Medium Cities In Europe) uk ferbünjen mä
Uar
At uar as en orgaan üüb eder ääg faan't hood. Wi brük üüs tau uaren, amdat wi gelüüten hiar kön. Jo san uk diarför diar, amdat wi uun't glikgewicht bliiw.
Apbau
Bit en gelüüt bi üs uun't hood uunkomt, as't en lungen wai:
Dakar (Steed)
Dakar as en steed uun de aafrikoons stoot Seenegal. At steed as at hoodsteed faan't lun. Det leit uun a waast faan't lun. Det hee 2.646.503 lidj (2013). Det as uk at hoodsteed faan det Dakar Regiuun.
Minskenaaben
Süstemaatik
Diar san tau onerfamilin mä sjauer triibuus:
Gelüüt
Gelüüt as ales, wat wi mä a uaren hiar kön. Det kön tuuner wees, oober uk skramsin, skrapen an lonrin san gelüüt. Uun a füsiik as gelüüt en waag, diar uun en meedium auerdraanj woort.
Terminalia
Terminalia san en skööl faan plaanten uun det order faan a Myrtales. Diar jaft at wel son 100 bit 200 slacher faan. Jo lewe uun a troopen an waaks miast üs en buum.
Gelüüt
Bestemang
Gelüüt hää en faard uun a loft, an det san bi 20°C 343 m/s. Uun weeder as det aal wat gauer, diar san't 1484 m/s.
Romaans spriaken
[[Datei:Map-Romance Language World.png|upright=1.5|thumb|Romaans weltspriaken: Jonk klöören men: amtelk spriak, laacht klöören men: grat föörkemen.
A romaans spriaken san indogermaans spriaken faan a itaalisk twiig. Jo san faan't latiinsk ufkimen.
Gelüüt
Bestemang
Det waagenlengde \lambda woort bereegent mä frekwens f an faard c:
Zlín (Regiuun)
Det Zlín Regiuun (üüb Tschechisk: Zlínský kraj) as ian faan dön fjauertanj regiuunen faan Tschechien. At regiuun leit uun a uast faan’t lun. Uun a nuurduast leit det Määrisk-Schleesisk Regiuun, uun a süüduast at Slowakei, uun a süüdwaast det Süüdmäärisk Regiuun an uun a nuurdwaast det Olomouc Regiuun. Det hee 583.056 lidj (2018). At hoodsteed faan’t regiuun as Zlín.
Geografii
Dön Beskiiden Berger, en dial faan dön Karpaaten, stun uun a nuurduast faan't regiuun.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't regiuun san:
Iindialing faan Ferwalting
At regiuun hee fjauer distrikten:
1482
Störwen – Sturwen – Stürwen
Ünbekäänd Dootem
Avannaata (Komuun)
Det Avannaata Komuun (üüb Greenluns: Avannaata Kommunia) as sant 1. Janewoore 2018 ian faan dön fiiw komuunen faan Greenlun. At komuun leit uun a nuurdwaast faan’t lun. Uun a nuurduast an uast leit det Nuurduast Greenlun Natsionaalpark Regiuun, uun a süüduast det Sermersooq Komuun, uun a süüd det Qeqertalik Komuun, uun a waast det Baffin-Bocht an uun a nuurdwaast det Nares Struat. A nööm faan't komuun komt faan det greenluns wurd avannaa, wat at nuurden het. At hoodsteed faan't komuun as Ilulissat.
Eilunen
Eilunen uun't Avannaata Komuun (mad ölern) san:
Steeden an Taarpen
Steeden uun det Avannaata Komuun:
Indialing faan Ferwalting
At komuun hee fjauer distrikten:
Histoore
Föör 1. Janewoore 2018 wiar at komuun at nuurddial faan det Qaasuitsup Komuun.
Nunivak tschupik
Nunivak tschupik (jup. Cugtun) as mä Unaliq-Pastuliq jupik, Yukon-Kuskokwim jupik, Egegeik jupik an Chevak tschupik ian faan jo fiiw Alaska jupik spriakwiisen. Snaaket woort det faan amanbi 50 minsken fööraal üüb't eilun Nunivak uun Alaska.
Rüsk lianwurden / Rusisismus
Rüsk-Ameerikoo (1733 - 1867) Rusisismus :
Qeqertalik (Komuun)
Det Qeqertalik Komuun (üüb Greenluns: Kommune Qeqertalik) as sant 1. Janewoore 2018 ian faan dön fiiw komuunen faan Greenlun. At komuun leit uun a waast faan’t lun.
Maniitsoq
Maniitsoq ([ˌmaniːtˈsɔq], üüb Deensk: Sukkertoppen) as en steed uun det Qeqqata Komuun faan Greenlun. Det leit uun a süüdwaast faan’t komuun. Det hee 2561 lidj (2017).
Befölkring
At taal faan't lidj sant 1980 uun Maniitsoq:
Qeqertalik (Komuun)
Indialing faan Ferwalting
At komuun hee fjauer distrikten:
Maniitsoq
Ferkiar
At jaft nian waier, wat at steed mä öler steeden ferbinj. At steed hee'n fluughuuwen (üüb Greenluns: Mittarfik Maniitsoq). Buaten faan det Arctic Umiaq Line gung faan April tu Janewoore tu Kangaamiut, tu a nuurd, an tu Nuuk, tu a süüd.
Qeqertalik (Komuun)
Histoore
Föör 1. Janewoore 2018 wiar at komuun at süüddial faan det Qaasuitsup Komuun.
Politiik
A bürgermääster sant 1. Janewoore 2018 as Ane Hansen.
Mopane
A Mopane (Colophospermum mopane) as di iansagst slach faan det plaantenskööl Colophospermum uun det famile fan a bongfrüchten (Fabaceae). Di buum wääkst uun't süüdelk Afrikoo.
Nairobi (Steed)
Nairobi as en steed uun de aafrikoons stoot Keenia. At steed as at hoodsteed faan't lun. Det leit uun a süüd faan't lun. Det hee 3.133.518 lidj (2009). Det as uk at hoodsteed faan det Nairobi Prowins.
Bel (ianhaid)
Bel (tiaken B) as efter Alexander Graham Bell näämd wurden an en miat uun a füsiik för't tuunmäächt.
Miast woort det ianhaid deesibel (dB) brükt.
Bestemang
Mä Bel woort di logarithmus faan tau energii-gratin P_1 an P_2 bestemet:
Minskoortagen
Minskoortagen (Hominoidea) san en auerfamile faan a primaaten. Diar hiar a letj minskenaaben (gibons, Hylobatidae) an a grat minskenaaben (Hominidae) tu.
Bel (ianhaid)
Bestemang
Det ment: 20 dB as ei dobelt so gratem üs 10 dB, man tjiinsis so gratem!
K (buksteew)
K of k (ütjspreegen: kaa) as di elwenst buksteew faan't latiinsk alfabeet an en konsonant.
Fujian
Fujian (üüb Schiineesk: 福建省 (Mandarin) Fújiàn Shěng [fǔtɕjɛ̂n], (Süüd-Min) Hók-gióng) as en prowins uun det Folksrepubliik faan Schiina. At prowins leit uun a süüduast faan't lun. Uun a nuurd leit det Zhejiang Prowins, uun a süüd an süüduast det Taiwan-Struat, uun a süüdwaast det Guangdong Prowins an uun a waast det Jiangxi Prowins. Det hee 36.894.217 lidj (2010). At hoodsteed faan't prowins as Fuzhou.
Geografii
De Min Struum leept troch a nuurd faan't prowins an iin uun det Uastschineesk Sia.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:
Spriiken
Mandarin as at amtelk spriik uun't prowins. Föl lidj uun't prowins snaake ian faan dön Min Spriiken. Det Hakka Spriik as uk uun't prowins snaaket.
I (buksteew)
I of i as di njügenst buksteew faan't latiinsk alfabeet an en wokaal.
i mä of ı saner ponkt
Uun a miast spriaken woort det letj i mä ponkt skrewen. Uun enkelt spriaken jaft at tau Is, so uun't türkisk: İ / i mä ponkt an I / ı saner ponkt för ünlik tuuner. <div style="clear:both;" /div>
Ligatur ij
Uun't madelääler as det lung i uk üs ij skrewen wurden, an det liket en Y mä ponkter üüb: ÿ. Sodenang woort det Ypsilon uun enkelt spriaken uk för en lung i brükt.
J (buksteew)
J of j (ütjspreegen: jot) as di tjiinst buksteew faan't latiinsk alfabeet an en konsonant.
Axayacatl
Axayacatl († 1482) wiar faan 1469 tu 1482 hersker faan det asteekisk steed Tenochtitlán. Hi wiar dring faan Tezozómoc, diar dring faan Itzcóatl wiar, an Atotoztli, at foomen faan san föörgunger Moctezuma I..
J (buksteew)
I an J
Iar wiar I an J muar of maner detsalew, iarst uun't 15. juarhunert wurd det muar an muar ütjenööder häälen. Man uk daalang woort noch hal uunsteed faan en I det J brükt, auer det lachter tu leesen as, wan bääft det grat I en letj L fulagt. Üüb öömrang jaft at bluas ian wurd mä IL bi a began: Ilang, man uun't huuchschiisk komt det flooksis föör: Iller, Ilmenau, Illustrierte an det schocht mä J do so ütj: Jller, Jlmenau, Jllustrierte.
Slagelse Komuun
Slagelse Komuun as en däänsk komuun üüb't eilun Sialun mä iinwenern  an en grate faan 0 km². Hat hiart tu't regiuun Sjælland, at ferwaltang sat uun Slagelse.
1469
Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
Ünbekäänd Dootem
Illoqqortoormiut
Illoqqortoormiut leit bi Scoresby Sund, de lingst fjord üüb a wäält. At steed as ian faan dön isoliaretst steeden uun Greenlun.
Befölkring
At taal faan't lidj sant 1980 uun Illoqqortoormiut:
Ferkiar
At jaft nian waier, wat at steed mä öler steeden ferbinj. Det kön mä'n helikopter an uk en somrem mä'n buat lingd.
Histoore
At steed wurd 1925 faan deensk forsker Ejnar Mikkelsen (1880-1971) grünjlaanjen.
Litauen/mo
Litauen, åmtlik e Republiik Litauen (aw Litauisch: Lietuva), as en stoot önjt norden foon Euroopa än di sööderlike foon da tra baltische stoote. Önj dåt weesten gränset Litauen bai e Ååstsiie än wider wårt dåt begränset foon Letlönj, Witruslönj, Poolen än e prowins Kaliningrad foon Ruslönj. Deer booge 2.810.761 manschne (önjfång 2021). E hoodstää foont lönj as Vilnius.
Geografii
Da huuchste bärje foon dåt lönj san Aukštasis kalnas än Juozapines kalnas (294 m). Önj dåt weesten wårt Litauen foon e Ååstsiie begränset.
Distrikte
Litauen heet sunt e ferwåltingsreform önj da 90er iirnge 10 ferwåltingsbesirke:
Tjiiner logarithmus
Di tjiiner logarithmus as di logarithmus mä det grünjtaal 10. Hi woort so apskrewen:
Litauen/mo
Histoori
Litauen wörd suwereen di 16. önj e Biikenmoune 1918. Foon 1940 tu 1941 än foon 1945 tu 1991 wörd et lönj foon e Sowjetunion beseet. Önj di Oudere Wråålkrich wörd et foon 1941 tu 1945 foon Tjüschlönj beseet.
Tjiiner logarithmus
Sin kiarfunktjuun as 10^x, det ment y = 10^x as detsalew üs
Litauen/mo
Ökonomii
Dåt Bruttoinlönjsprodukt pro hood wus $16.800 önj 2007. Önj 2007 wus 5,3% foon e hiilj ökonomii loonbedrif, 33,3% industrii un 61,4% tiinjste.
Politiik
Litauen as sunt di 1. moi 2004 lasmootstoot foon e Europäisch Unjoon.
Liibanon
A Liibanon, amtelk det Libaneesk Republiik (üüb Araabsk: لبنان‎‎ Lubnān an الجمهورية اللبنانية‎‎ al-Jumhūrīyah al-Lubnānīyah) as en lun uun a waast faan Aasien. At lun hee 6.006.668 iinwenern (2017). At hoodsteed as Beirut.
Tjiiner logarithmus
Hi het tjiiner logarithmus, auer dü uk logarithmen mä ööder grünjtaalen bereegne könst. Jo haa oober ei son grat bedüüdang.
Liibanon
Indialing faan Ferwalting
At lun hee aacht guwernementen.
Tjiiner logarithmus
Logarithmentoofel
Iar skrääpreegnern apkaam, skul am a logarithmen faan logarithmentoofeln uflees. Diar wiar oober bluas a logarithmen faan a taalen 1 bit 10 uun. Wan dü nü di logarithmus faan 120 wed wulst, skulst dü efterluke: an do reegne:
Bispalreegnang
Dü wel wed, hüfölsis dü det taal 7 mä ham salew moolnem skel, amdat 16807 ütjkomt: Do reegenst dü An do dialst dü Det ment:
An auer di logarithmus en stüdag funktjuun as, säär för x ei ünbedingt en natüürelk taal ütjkem: Det ment:
1390
Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
Ünbekäänd Dootem
Haatstinger Mērsk
Di Haatstinger Mērsk (go. Haatstinger Määrsch, (däänsk: Hatsted Marsk, sjiisk: Hattstedtermarsch) es en Gimiindi ön di Krais Nuurđfriislön, Amt Nuurđsee-Treene.
Me 3.526 ha es di Haatstinger Mērsk jen fan di gurtest Gimiinden iin ön dit Amt. Fua't Miist es dit green Lön, en bluat of en tö sjocht em Hüüsingern, aaftinoch üp Wereven. Di Lönshoogdi giar fan ombi 2 m bit 5m aur Normaal Nul. Di hooger Stairen sen fuar't Miist fiiđer uasterfuar, hur dit hentö di Geest giar. Di Geest giar man süđerfuar uk naa Weesten bit hentö di Heef, en diar es dit Tērp Schoobel (go. Schööbel), wat deling tö Hüsem jert en niin Dik nöörig heer, aurdat dit hoog inoch liit. Fan des Geest-Tung ken ön jen of di üđer Stair en bet hooger Lön kum.
Di Friisk Spraak uur diar sa gur üs ek muar snaket, jer waar diar Gooshiarter Friisk snaket, deling es dit Platdütsk, en uk diarfan uur lungsem bluat jit Dütsk.
Whangarei
Whangarei (/ˌfɒŋəˈreɪ/ of /ˌwɒŋəˈreɪ/; üüb Māori: [faŋaˈɾɛi]) as en steed üüb det Nuurd-Eilun faan Nei-Sialun. Det hee 52.600 lidj (2018). Det as at hoodsteed faan det Northland Regiuun.
Hiaringsoortigen
A Hiaringsoortigen (Clupeiformes) san en ordning faan bianfasker (Osteichthyes).
Iindialing
At jaft tau onerordningen, seeks familjin, 84 gatingen an amanbi 400 slacher.
Lithium
Lithium as en keemisch elemänt ma sümbool Li än atoomnumer 3. Dåt as en silwerwit alkaalimetal.
Önjtdäking
Lithium wörd 1817 önjtdäkt foon Johan Arfwedson. Di noome as oufliidjed foon dåt griichische λιθος (lithos), wåt 'stiinj' bedjüset. Arfwedson önjtdäkt dåt elemänt bai e unersäking foon mineroolie da ståmden foon dåt sweedisch ailönj Utö. Christian Gmelin obserwiird önj 1818, dåt lithiumsålte önj e flam en gräl rüüdj blai jääwen. Nåån foon da biise hiire köö ouers dåt lithium isoliire. Jü jarst isolasjoon foon lithium schaid bai jü elektrolüüse foon lithiumoxide döör Humphry Davy. Önj 1923 wörd lithium dåt jarst tooch önjt grute produtsiird döör dåt tjüsche bedrif Metallgesellschaft AG, weer huum lithium wün madels elektrolüüse foon en minging foon lithiumchloride än kaliumchloride.
L (buksteew)
L of l (ütjspreegen: el) as di twaalewst buksteew faan't latiinsk alfabeet an en konsonant.
Ljubljana
Ljubljana (tjüsch: Laibach) as jü hoodstää foon Slowenien. Deer booge 284.355 manschne (2019).
Geografii
E stää heet 17 stäädistrikte (Četrtne skupnosti):
Smäälnöösaaben
Smäälnöösaaben (Catarrhini) san en skööl faan a primaaten. Diar hiar a aaben faan Euraasien an Afrikoo tu. Diaram het jo uk ual-welt-aaben.
Tasiilaq
Tasiilaq [ˌtasiːˈlɑq] (iar Ammassalik an Angmagssalik) as en steed uun det Sermersooq Komuun faan Greenlun. Det leit uun a süüduast faan’t komuun an as't hoodsteed faan de Ammassalik Distrikt. Det hee 2010 lidj (2017).
Paamiut
Paamiut (üüb Deensk: Frederikshåb) as en steed uun det Sermersooq Komuun faan Greenlun. Det leit uun a süüdwaast faan’t komuun. Det hee 1447 lidj (2017).
Tasiilaq
Befölkring
At taal faan't lidj sant 1980 uun Tasiilaq:
Paamiut
Befölkring
At taal faan't lidj sant 1980 uun Paamiut:
Tasiilaq
Ferkiar
At jaft nian waier, wat at steed mä öler steeden ferbinj. Det kön mä'n helikopter an mä'n buat lingd.
Paamiut
Ferkiar
At jaft nian waier, wat at steed mä öler steeden ferbinj. At steed hee'n fluughuuwen (üüb Greenluns: Mittarfik Paamiut). Buaten faan det Arctic Umiaq Line gung faan April tu Janewoore tu Qeqertarsuatsiaat, tu a nuurd, an tu Arsuk, tu a süüd.
Histoore
At steed wurd 1742 grünjlaanjen.
Krüptoon
Krüptoon as en böös raar cheemisk element mä det sümbool Kr an det atoomnumer 36. Hat as en eedelgas.
M (buksteew)
M of m (ütjspreegen: em) as di trataanjst buksteew faan't latiinsk alfabeet an en konsonant.
Alumiinium
Aluminium as en keemisch elemänt ma sümbool Al än atoomnumer 13. Dåt as en silwerwit metal.
Önjtdäking
Ferbininge foon aluminium wjarn ål bekånd önj dåt ålerduum. Sü wårt alöön uner oudere brükt am blädjinge tu stalen. Dåt as ouers ai iinjfåch, dåt metal üt alöön fri tu måågen. Aluminium wörd 1807 önjtdäkt foon Humphry Davy, di fersoocht dåt tu måågen üt aluminiumoksiid. Önj dåt iir 1825 måågede Hans Christian Ørsted en ünriin form foon aluminium üt aluminiumkloorid än kaliumamalgaam. Iirngelung wus dåt metal sü jöör, dåt et önj ornamänte önjwånd wörd, ås önj e kåp üt masiiw aluminium aw dåt Washington monumänt. Jarst 1886 wård döör di Hall-Heroult prosäs jü elektrokeemisch produksjoon foon dåt metal möölik önj grute amfång.
Di noome as oufliidjed foon latinsch ‘alumen’ (alöön). (Aw britisch-änglisch hiitj dåt alumínium, ouers önj ameerikaanisch-änglisch alúminum.)
Önjwiininge än wise foon beårbing
Dåt metal stoont nü en kink lunger ås en iirhunert tu ferfäiging än önj jüdeer tid heet dåt aw stormi wise jü wrål eroobred. Dåt as ökonoomisch en bäisti wichti metal. Aluminium as lächt (bloot en treedepårt foon dåt wächt foon stool unti brontse), än ma 4% Cu 1%Mg 1% Mn 0,5% Si like stark, ferslitfååst än korrosjoonsbeständi, ütnümen spåningskorrosjoon. Dåt as en goue liidjer, dåt as ai magneetisch (ouers koon bai dåt önjkontaktkaamen ma en ordi kreefti magneet wälj sin äin di-magneetisch fälj mååge), dåt nistet ai, än dåt leet ham lächt forme. Aluminium äint ham deerma besuners ås konstruksjoonsmaterjool for e fliiger- än rümfård-industrii, ouers ai for motoore, dan dåt wårt uuker bai hatj. Dåt metal heet en plasmonfrekwänts foon 15eV än as deerma en späägel ås t weese schal for åle strooling önj dåt infrarüüdje, dåt sachtboore än dåt näi-ultrafiolät berak; forålem ås tuforkiimen wårt, dåt di spääglende ouerfläche oksxidasjoon ütseet wårt. Dåt koon iinjfåch apdåmped wårde än aluminium späägele wårde wälj önj e astronomii önjwånd.
Sam önjwiinjingsfälje:
Elytropappus
A Elytropappus san en plaantenskööl uun det famile faan a Kurewbloosen (Asteraceae). Diar jaft at njügen slacher faan.
Reggio Calabria
Reggio Calabria [ˌɾɛdːʒo kaˈlabɾia] of Reggio di Calabria as at hoodsteed faan't Metropolitanstääd Reggio Calabria uun't regiuun Kalaabrien uun Itaalien. At steed leit uun a süüd faan't regiuun. Det hee 171.800 (2022).
Sirenik jupik
Iindialang
Eskimo-aleutisk spriaken :
Det muartaal
Det dualtaal ei diar uun Sirenik jupik.
Burgenland
Burgenland as ian faan dön njüügen bundeslunen faan Uasterrik. At bundeslun leit uun a uast faan't lun. Det hee 285.685 lidj (2011). At hoodsteed faan't bundeslun as Eisenstadt.
Uun't Burgenland lewet det spriikmanertaal faan a Borgenlunkroaten; jo snaake Borgenlunkroatisk.
Indialing faan Ferwalting
Burgenland hee njüügen distrikten: