cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tårnby Komuun
Tårnby Komuun as en däänsk komuun uun't regiuun Hovedstaden üüb't eilun Amager an hiart dialwiis tu't Hovedstadsområdet. Diar lewe iinwenern (Stant  ) üüb en grate faan 0 km². Tu det komuun hiart uk Kastrup mä di fluuchplaats faan Kopenhuuwen.
Republiik Kongo
Bütjenpolitiik
Det Republiik Kongo lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 20. September 1960.
Wiartskap
At weering faan't lun as de madelaafrikoons CFA-Franc, wat faan det Madelaafrikoons Sentraalbeenk ütjbroocht wurt.
Stäärdüker
A Stäärdüker, duuker (Gavia stellata) hiart tu at fögelfamile faan a Siadükern.
Yámana
A Yámana (uk: Yagan of Yaghan) wiar en fulk faan uuriinwenern uun't süüdelk Patagoonien, diar uun't 20. juarhunert ütjstürwen as.
A Yámana wiar weedernomaaden. Aal hör eegendoom haa's uun buaten skebet, an do för kurt tidj en looger apbaud. Efter a juarstidj waanert's so loongs a küsten.
Hör aanj spriak wiar det Yaghan of Háusi Kúta, a leetst spreeger as 2022 stürwen. En hial aparte wurd faan det spriak as mamihlapinatapai. Det ment so föl üs: tau minsken luke enööder uun, an arken maad, dat di ööder wat begant, wat biasen hal du maad, oober näämen du däär.
Ään dring faan a Yamana as bekäänd wurden, auer ingelsk sialidj oner Robert FitzRoy ham mä det skap Beagle tu Ingelun broocht haa: Jeremy Button (eegentelk o'run-del'lico of Orundellico) (* amanbi 1815; † 1864 uun Wulaia, Feuerland). Hi skul efter ingelsk muude aptaanj wurd, kaam oober mä det naist rais, huar uk Charles Darwin mä bi wiar, weder tüs. Leeder skal hi ingelsk misionaaren duadslaanj haa, det küd oober ei bewiset wurd. Di aparte nööm button (knoop) komt diar faan, dat Orundellico sin aalern för en knoop "ufkääft" wurden as. Jeremy Button wiar uk en föörlaag för Jim Knopf uun Michael Ende sin buk: Jim Knopf und Lukas der Lokomotivführer.
Wollaston Eilunen
A Wollaston Eilunen san en skööl faan ünbewenet eilunen uun't regiuun Feuerland uun a süüd faan Chiile. Jo hiar tu't gemeen Cabo de Hornos uun't Región de Magallanes y de la Antártica Chilena.
Bi a Yámana haa a eilunen Yachkusin het, det ment 'skööl faan eilunen'. Daalang het's efter William Hyde Wollaston, en ingelsken wedenskapsmaan.
Tu det skööl hiar sjauer grater eilunen:
Efter süüden tu lei a Hermite Eilunen mä't Isla de Hornos an Kap Hoorn. Diartesken ferlääpt a Canal Franklin.
Atoom
Atoome foon dåtseelwie elemänt koonen ferschilie radioaktiiwe äinschape hääwe, grünlaid aw e tål neutroone önj e kärn. Atoome mad jüseelwie tål protoone, ouers ünlike tåle neutroone, wårde isotoope foon dåtseelwie keemische elemänt nååmd. Ouerdåt atoome ålewäägens forkaame, san da ål iirhunerte lung fälj foon stuudium. Nütutids ruchte da unersäkinge jam forålem aw kwantum-efäkte, ås önj Bose-Einstein-kondensaat.
Atoomteorii
Jü atoomteorii as en teorii ouer dåt weesen foon e mateeri. Jü teorii säit, dåt åle mateeri üt atoome bestoont.
Da griichische filosoofe, ås Leucippus än Democritus, hääwe ouer dåt weesen foon e mateeri eeftertoocht. Jare tånken heet, iinjfåch säid, diheere wäi fülied: Wan en materjool ås tun biispel gölj apbräägen wårt, änret dåt weesen foon da latje stöögne ham ai - dåt as nuch åltens gölj. Da griiche hääwe spikeliird dåt, wan da stöögne önj nuch latjere stöögne apbräägen wårde, deer wårschiinjlik en ståådium kamt, weer da latje diile ai wider apbråågen wårde koone. Önj dåt griichische bedjüset dåt uurd “atomos” ‘ai schiisbor’. Dåt as weer dåt uurd ‘atoom’ jurt kamt.
Sub-atoomische partiikle
Atoome bestönje önj e hoodsååge üt lääsie rüm, ouers uk üt latje subatoomische diile. Made önj dåt atoom as en latje positiiw lååsenen kärn, wat bestoont üt nukleoone, ås huum da protoone än neutroone tuhuup namt. Di räst foon dåt atoom bestoont üt da smiisie eläktrooneschaale. Deerbai heet en proton en positiiw eläktrisch lees än en eläktron en lik grut negatiiw lees. Önj en neutråål atoom as deerfor jü tål protoone än eläktroone lik än san da lääse iinjenouder ütwäägen.
Lääsene atoome wårde ioone nååmd. Atoome ma maner eläktroone ås protoone hääwe en positiiw lees än san bekånd ås katioone. Deer ouerfor hääwe atoome ma mör eläktroone ås protoene en negatiiw lees än da wårde ås anioone betiikned.
Elektroone draie trinam di kärn ma grut gauihädj. Ja draie uk önj ferschilie oustånde foon di kärn. Huum säit, dåt da näiste bai di kärn kaame önj iinj schaal for än da wider wäch san önj wi en ouder schaal. Ark schaal fäit en numer: dåt näist bai di kärn as schaal 1, jü füliend foon di kärn ouf räägned wårt schaal 2 nååmd, äsw. Di kärn as mör åas 100.000 keere latjer ås dåt atoom; jü grute foon dåt atoom wårt ålsü bestimd döör jü grute foon jü büterst eläktrooneschaal. Wan we en atoom fergrutere wörden tu jü grute foon hiilj Nordfraschlönj, dan wus di kärn deer made önj nuch latjer ås sün latjen golfbååle!
Elemänte än isotoope
Atoome wårde gewöönlik klasifisiird eefter jare Atoomtåle, da stime tu jü tål protoone önj dåt atoom (önj neutroole atoome as dåt lik an jü tål eläktroone). Jü atoomtål bestimt jü famiili unti dåt elemänt, weer dåt atoom tu hiirt. Koolestuf-atoome san tun biispel da iinjsiste atoome, da 6 protoone önjthüülje. Ål da atoome ma jüseelew atoomtål diile en wid ferschilihäid foon füüsische äinschape än ferhüülje ja keemisch lik. Da ferschilie tüüpe atoome wårde önj jü perioodisch tabäle betiikned. Ju masetål unti nukleontål teelt da gånse protoone än neutroone, da önj dåt atoom forkaame. Jü tål neutroone heet nån influs aw e elemäntklasifikasjoon foon en atoom. En keemisch elemänt as ålsü en hiilj ‘atoomfamiili’ än deerönj koone ålsü ünlike atoomtüüpe forkaame, da jüseelew atoomtål hääwe, ouers ünlike masetåle. Da atoomtüüpe wårde dan isotoope foonenouder nååmd.
Am en isotoop foon en ouder isotop önj sin elemäntfamiili tu unerschiisen, schraft huum ääder di noome foon en elemänt sin masentål, t.b. koolestuf 14 (wat bestoont üt 6 protoone än 8 neutroone önj ark atoom}.
Dåt iinjfåchst atoom as dåt wååderstuf-atoom, ma atoomtål foon 1 än wat bestoont üt en proton än en eläktron. Di wååderstuf-isotoop di 1 neutron äkstra önjthüüljt, wårt deuterium nååmd, än di wååderstuf-atoom ma tou äkstra neutroone håt tritium. Da isotoope wjarn en teemå, wat rucht intråse önj e waasenschap apteeld heet, forålem önj e eeder önjtwikling foon e kwantenteorii.
Büterste schaale än ferbininge
Dåt keemisch ferhüüljen foon atoome as önj e hoodsååge tu tunken an e interaksjoon twasche jare eläktroone. Forålem da eläktroone önj e büterst schaal, da faläns-eläktroone nååmd wårde, hääbe di grutste influs aw dåt keemisch ferhüüljen. Kärnelektroone (da, da ai önj e büterst schaal forkaame) spaale wälj en sekundäär rule, önj e hoodsååge ouer dåt oufschirmingsefäkt foon e positiif lees önj di atoomkärn.
Ark schaal trinam di kärn koon bloot en bestimde tål elektroone bärje:
Schaal 1: - 2 eläktroone
Schaal 2: - 8 eläktroone
Koofalänte ferbininge san da starkste atoomische ferbininge. Aw jüdeer wise bliwe atoome tuhuup önj grupe, da moleküüle nååmd wårde. Da eläktroone önj e büterst schaal draie dan trinam åle atoome tou, wät älk individuäl atoom dan leet ma en ful (ålsü stabiil) büterst schaal.
Wan iinj unti möre eläktroone gåns foon en atoom wächhülen wårde döör en ouder atoom, dan wårt en ion bilied. Ioone san atoome, da en näto-lees hääwe, infüli foon dåt ünlikwächt önj tål protoone än eläktroone. Hu atoome, ås natrium, hääwe mån iinj eläktron önj e büterst schaal.
Kanada
Kanada (ingelsk an fransöösk: Canada) as en lun uun Nuurd-Ameerikoo. Uun't nuurden leit at Arktisk Sia an Greenlun, uun't süüden an nuurdwaasten a Ferianagt Stooten faan Ameerikoo, uun't waasten a Pasiifik, an uun't uasten a Atlantik. Uun Kanada lewe 34 miljuun minsken, det as plaats 36. üüb a eerd.
Stäärkunde
Stäärkunde unti astronomi as jü waasenschap jü har befooted ma jü forsching eefter åle sååge büte jü atmosfëër foon jü jard.
Rudersdal Komuun
Rudersdal Komuun as en däänsk komuun uun't nuurduasten faan't eilun Sialun mä iinwenern (Stant  ) an en grate faan 0 km². Hat hiart tu't regiuun Hovedstaden, at ferwaltang sat uun Holte. Det komuun hiart tu en dial uk tu't Hovedstadsområdet.
Stääden an saarpen
A Trørød an Brådebæk san mä det stääd Hørsholm tuupslööden wurden.
Stäärkunde
Jü stäärkunde koon huum ferdiile eefter da füliende aspekte:
Kanada
Spriaken
Amtelk spriaken:
Rudersdal Komuun
Stääden an saarpen
B Birkerød leit uun't sarkspal Bistrup Sogn an tu en dial uun't Birkerød Sogn, tu en letjen dial uk uun't Farum Sogn faan't Furesø Komuun an uun't Blovstrød Sogn faan't Allerød Komuun.
Kanada
Spriaken
Spriaken faan a ual iinwenern:
Rudersdal Komuun
Stääden an saarpen
C Hørsholm leit tu en graten dial uun't Hørsholm Komuun, tu en letjen dial oober uk uun a sarkspalen Gammel Holte Sogn, Birkerød Sogn, Vedbæk Sogn an uun't Karlebo Sogn faan't Fredensborg Komuun.
D A sarkspalen Ny Holte Sogn, Nærum Sogn an Søllerod Sogn hiar tu't Hovedstadsområdet.
Kanada
Spriaken
Source: Statistics Canada, 2006 Census Profile of Federal Electoral Districts (2003 Representation Order): Language, Mobility and Migration and Immigration and Citizenship Ottawa, 2007, pp. 2, 6, 10.
Beragan
At Beragan, bärjånert(?),  slab-en(?) (Aythya marila) as en fögel uun't famile faan a Anenfögler (Anatidae).
Kanada
Politiik
Kanada as sant 1949 lasmaat faan NATO. Det as uk sant 1931 lasmoot faan det Commonwealth of Nations.
Vallensbæk Komuun
Vallensbæk Komuun as en däänsk komuun uun't regiuun Hovedstaden mä en grate faan 0 km² an iinwenern (Stant  ). Det stääd Vallensbæk hiart uk mä tu't Hovedstadsområdet.
Stäärnk
At Stäärnk (Sterna albifrons) hiart tu at fögelfamile faan a Bakern (Sternidae).
Antilla
Antilla (lat. Antilla) of uk Pleurothallis san bloosenplaanten an hiar tu a orchideen (Orchidaceae). At jaft sowat 12 slacher üüb a Antillen.
Erwin Schrödinger
Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger (* 12. August 1887 uun Wien; † 4. Janewoore 1961 uk diar) wiar en uastenriksen füüsiker an wedenskapsteoreetiker.
Schrödinger täält üs grünjleier faan't kwantenmechaanik an füng 1933 di nobelpris för füsiik.
Waagenliknang
Schrödinger sin waagenliknang as det grünjlaag för kwantenmechaanisk bereegnangen:
Ferdinand Magellan
Ferdinand Magellan, portugiisk Fernão de Magalhães, ütjspriak: [], spoonsk Fernando de Magallanes (* föör 1485, ferlicht uun Vila Nova de Gaia, Könangrik Portugal; † 27. April 1521 üüb Mactan, Filipiinen) wiar en portugiisken siamaan an koptein uun siinsten faan't spoonsk könanghüs. Hi skul en waastelken wai tu a Molukken finj, diar en grat bedüüdang üs gewürtseilunen hed. An so wurd hi di iarst, di trinj am a welt siild as. Det wiar di leetst bewis, dat a eerd nian flaak skiiw, man en kuugel wiar.
Det rais
Di 20. September 1519 foor fiiw skeb faan Sanlúcar de Barrameda ütj üüb sia. Ian juar leeder foonj jo det Magellanstruat an siild üs iarst europeesk sialidj auer a Pasiifik. Man üs jo üüb a Filipiinen uunkaam, kaam Magellan tu duas bi en stridj mä en stam faan a Visayas. Oner komando faan Juan Sebastián Elcano kaam bluas ian faan jo fiiw skeb, at Victoria, weder tüs auer di bekäänd wai trinjam't Kap Gud Hööb, an lunagt di 6. September 1522 uun Sanlúcar. Faan muar üs 240 maan san bluas 35 trinjam a eerd siild. 55 öödern siild efter uasten weder tüs, so dat 90 maan det tuur auerlewet haa. Faan det tuur hää ään faan a sialidj en ütjfeerelken beracht skrewen, di itajeener Antonio Pigafetta.
Struum - lååsting - energii
Heer wårt ferklåård, hü eläktrische struum, lååsting än enärgii tuhuupehinge.
Heide (Holstian)
Heide (üüb Plaattjiisk: De Heid of Heid) as en amtfrei steed uun de Dithmarschen Kreis faan Sleeswich-Holstian. Det as uk at hoodsteed faan't kreis. Det hee 20.768 lidj (2011).
Struum - lååsting - energii
En wååder-modäl
Wan wååder lung aw en stiinj fålt, dan kamt aw jüdeer ståå en latj kööl önj e stiinj. Nü as dåt je sü, dåt we wååder hiilj moi mätje koone, dan en drüpe wååder as åltens like grut. Da drüpe koone we tun biispel mååge döör en oomer ma en schånksnüte aw e sid tu hüüljen. Än je mör drüpe fåle - tun biispel döör en briidje snüte - je gruter dåt hoolig wårt. En wååderstruum foon 10 drüpe pro sekunde mååget önj en iir en tiintooche diiper hooling ås en wååderstruum foon 1 drüpe pro sekunde.
Heide (Holstian)
Geografii
De Green Küstwai gungt troch't steed.
Stönerk
A Stönerk, slikmüs,  slåågemüs (Calidris alpina) as en fögel uun't famile faan a Snepen (Scolopacidae).
Struum - lååsting - energii
En wååder-modäl
Ouers wan dåt wååder foon hiilj huuch fålt, dan as jü ütwirkig foole gruter ås wan dåt läiger jurt kamt. Önjnümen dåt en drupe foon 10 meeter huuch fålt, dan wårt jü latj kööl 10 tooche diiper ås wan jü foon 1 meeter höögde fålt.
Kort säid: jü ütwirking - jü "lååsting" foon dåt wååder as proporsjonool ma jü höögde X di struum. Unti ouders säid: iinj drupe pro sekunde foon 10 meeter höögde mååget önj en was tid jüst sü’n diip hooling ås tou drupe wååder pro sekunde foon 5 meeter höögde.
Jü totool-ütwirking - ju enärgii - foon dåt wååder hinget uk nuch ouf foon e tid: önj 10 X süfoole tid wårt dåt hooling uk 10 X sü grut. Jü grute foon dåt iinjgülti önjtstiinjene hooling as dan proporsjonool ma jü enärgii, unti ma höögde X struum X tid.
Ouerseeting eefter dåt eläktrisch modäl
eläktrische struum koone we uk mätje önj åltens like "drupe", ouers da hiitje dan "Eläktrone". We koone di struum ålsü ütdrüke önj Eläktrone, ouers ouerdåt da eläktrone sü latj san, ferwiinje we jü iinjhäid Ampêre, dåt as 6.250.000.000.000.000.000 eläktrone pro sekunde!
lååsting P (Watt, W) = spåning U (Volt, V) x struum I (Ampère, A) of me di miaten
En autolåmp for 6 V dåt 10 Ampêre "tjucht", dåt ferbrükt ålsü
Duusend Watt hiit en Kilowatt (kW).
Struum an struumriaknang
Wåt jü lååsting bedjüset, koone we dütlik siinj bai da gloilåmpe: en låmp foon diseelwi sliik ma twaie süfoole Watts jeeft twaie süfoole jåcht. Ouers wåt we betååle schan, hinget iinjgülti ouf foon hü lung we dåt låmp önjknipsed hädj heewe, ålsü foon ju ferbrükt enärgii. Brüke we en låmp foon 100 Watt 10 stüne lung, dan ferbrükt dåt önj jü tid 100 X 10 = 1000 Watt-stüne, unti 1 kiloWatt-stün (kWh).
Antillanorchis
Antillanorchis (lat. Antillanorchis gundlachii) of uk Tolumnia gundlachii san bloosenplaanten an hiar tu a orchideen (Orchidaceae). At jaft diar 1 slach faan.
Konsonant
Konsonanten san tuuner faan en spriak. Uun't jindial tu wokaalen brük jo en steed uun a müs, huar det stemloft jin trakt woort.
Kwantenmechaanik
Kwantenmechaanik as en teorii uun a füsiik auer eegenskapen an gesetsen faan mateerie. Bit diar hen küd a füüsikern a welt beskriiw, diar wi sä kön. Man för liitjeletj dialen üs atoomen tääl ööder reegeln.
Konsonant
Uun a spriakwedenskap wurd konsonanten diarefter betiakent, huar uun a müs jo maaget wurd: 1 exolabiaal (bütjen faan't lap) 2 endolabiaal (banen faan't lap) 3 dentaal (tes) 4 alweolaar (föör jin a tes) 5 postalweolaar (widjer bääft jin a tes) 6 präpalataal (föör jin a böön) 7 palataal (jin a böön) 8 welaar (bääft jin a böön) 9 uwulaar, postwelaar (taap) 10 faringaal (rachen) 11 glotaal, laryngaal (stembian) 12 epiglotaal (keellad) 13 radikaal (tongrut) 14 posterodorsaal (bääft üüb a tong) 15 anterodorsaal (föör üüb a tong) 16 laminaal (tongbleed) 17 apikaal (tongspas) 18 sublaminaal, subapikaal (oner a tong)
Kwantenmechaanik
Orbitaalen
Iar mend am, a elektroonen flä trinjam en atoomkial üüb en fääst boon so üs a muun trinjam a eerd. Daalang witj am, dat jodiar elektroonenboonen bluas di rüm san, huar en elektron ham woorskiinelk aphäält, det orbitaal.
Konsonant
Auersicht
A miast konsonanten san pulmonaal, det ment: mä halep faan loft ütj a long.
Kwantenmechaanik
Grünjleiern
Grünjleiern faan detdiar nei teorii wiar fööraal:
Konsonant
Ütjdruk
An do woort onerskääst, üüb hün oort an wiis di konsonant maaget woort: 1 plosiif, eksplosiif 2 nasaal 3 wibrant 4 flaps an taps (slaanj) 5 frikatiif (rewen) 6 afrikaat (uunrewen) 7 aproksimant 8 lateraal (sidjelk) ei pulmonaal: 9 klik 10 implosiif 11 ejektiif
Det oort an wiis koon stemhaft (sth, woker) of stemluas (stl, harder) wees.
Bergisch Gladbach
Bergisch Gladbach as en stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen. Jü stää heet 111.846 inboogere (2019). Dåt as e hoodstää foon di Rheinisch-Bergischer Kreis.
Frederikshavn Komuun
Frederikshavn Komuun as en däänsk komuun uun Nuurd-Jütlun uun't regiuun Nordjylland mä en grate faan 0 km² an iinwenern (Stant  ). At ferwaltang sat uun't stääd Frederikshavn.
Suart Aarebaare
At Suart Aarebaare, suurte stork (Ciconia nigra) as en fögel uun't famile faan a Aarebaarin (Ciconiidae).
Chileensk Antarktis Teritoorium
At Chileensk Antarktis Teritoorium (spoonsk: Territorio Antártico Chileno) as en dial faan a Antarktis. Hat as uk en chileensk gemeen mä di nööm Antártica uun't prowins Antártica Chilena. Hat amfaadet en regiuun faan a süüdpuul efter nuurden tesken 53 graad an 90 graad waastelk lengde.
Man uk Argentiinien an at Ferianagt Könangrik ferlang diar en dial faan. Di internatsionaal Antarktisferdrach sait oober, dat a Antarktis tu nian lun hiart.
Adélielun
Adelielun hiart tu a Fransöösk Süüd- an Antarktisregiuunen.
Ross Teritoorium
At Ross Teritoorium (ingelsk Ross Dependency) as en dial faan Antarktikaa an a Antarktis, diar faan Neisialun ferlangd woort. Hat as 750.310 km² grat (diarfaan 336.770 km² swääm-is), an leit tesken 160° uastelk an 150° waastelk lengde.
Aorchis
Aorchis (lat. Aorchis) san bloosenplaanten an hiar tu a orchideen (Orchidaceae). At jaft sowat 2 slacher uun Aasien.
Aphyllorchis
Aphyllorchis (lat. Aphyllorchis) san bloosenplaanten an hiar tu a orchideen (Orchidaceae). At jaft sowat 22 slacher uun Aasien.
Suart Fleegensnaper
A Suart Fleegensnaper, suurt fliigesnåper (Ficedula hypoleuca) as en Sjongfögel (Passeriformes) uun't Fleegensnaperfamile Muscicapidae.
Planck-taal
At Planck-taal h as di bröök faan energii (E) an frekwens (f) faan en Photon. Bereegnang:
Det täält uk för ööder atomaar dialen an hör kwantenmechaanisk faas.
Hrodna (Prowins)
Det Hrodna Prowins (üüb Witjrüs: Гро́дзенская во́бласць Hródzienskaja vóbłasć [ˈɣrɔdzʲenskaja ˈvɔblastsʲ], üüb Rüs: Гро́дненская о́бласть Gródnenskaja óblast’ [ˈɡrodʲnʲɪnskəjə ˈobɫəsʲtʲ]) as ian faan dön seeks prowinsen faan Witjruslun. At prowins leit uun a waast faan't lun. Uun a nuurd lei Liitauen an det Witsebsk Prowins, uun a uast leit det Minsk Prowins, uun a süüd det Brest Prowins an uun a waast Poolen. Det hee 1.072.381 lidj (2009). At hoodsteed faan't prowins as Hrodna.
Indialing faan Ferwalting
Det Hrodna Prowins hee ian steed (Hrodna) an 17 distrikten (üüb Witjrüs: раёны rajóny, üüb Rüs: райо́ны rajóny):
Befölkring
Det letst folksteeling wiar uun't juar 2009.
1979 - 1.131.591 1989 - 1.170.342 1999 - 1.185.200
Histoore
Föör 1939 wiar at teritoorium faan't prowins faan daaling dial faan Poolen. At miast diarfaan wiar dial faan det Białystok Wojwodskap, wat dial faan Witjruslun uun detdiar juar wurd. Det süüdwaast dial faan't prowins faan daaling wurd dial faan det Belastok Prowins, a maden wurd dial faan det Baranawitschy Prowins an det nuurduast dial wurd dial faan det Wiljejka Prowins. Uun de Naist Wäältkrich wurd det faan det tjiisk armee besaatet. At prowins wurd ütj dialen faan dön Belastok and Baranawitschy Prowinsen 1944 grünjlaanjen. Üüs det Maladsetschna Prowins (iar Wiljejka Prowins) 1960 apliaset wurd, wurd dialen diarfaan (Aschmjany, Astrawets, Smarhonj an dial faan Waloschyn) tu Hrodna Prowins auerden.
Aplectrum
Aplectrum (lat. Aplectrum hyemale) san bloosenplaanten an hiar tu a orchideen (Orchidaceae). At jaft 1 slach uun Nuurd-Ameerikoo.
Nigeeria
Nigeeria [niˈgeːri̯a], amtelk Bundesrepubliik faan Nigeeria (üüb Ingels: Federal Republic of Nigeria [naɪ̯ˈdʒɪ(ə)ɹɪ̯ə]) as en bundesstoot uun a waast faan Aafrika. Uun a nuurd lei Niiger an Tschad, uun a süüduast leit Kameruun, uun a waast Beniin an uun a süüd de Atlantisk Ootseaan. At lun hee 140.431.790 lidj (2006). At hoodsteed as Abuja.
Geograafisk Laag
Nigeeria as det fjauertanjstgratst lun uun Aafrika. At lun as triisis grater üüs Tjiisklun.
Niiger
Niiger [ˈniːgɐ], amtelk Republiik faan Niiger (üüb Fraansöösk: Niger [niˈʒɛːʁ] an République du Niger), as en banenstoot uun a waast faan Aafrika. Uun a nuurd lei Algeerien an Liibien, uun a waast Maali an Burkiina Faaso, uun a uast Tschad an uun a süüd Nigeeria an Beniin. At lun hee 17.138.707 lidj (2012). At hoodsteed as Niamey.
Nigeeria
Geograafisk Laag
At lun dialt grensen mä fjauer lunen. Det lingst grens (1975 km) faan't lun wurt mä Kameruun an det kurtst (85 km) mä Tschad diald. Det dialt uk en 1608 km lung grens mä Niiger an en 809 km lung mä Beniin.
Niiger
Geograafisk Laag
Niiger as det seekstgratst lun uun Aafrika.
Marie Byrd Lun
At Marie Byrd Lun (ingelsk Marie-Byrd-Land) as en dial faan Antarktikaa tesken 158° waastelk längde an 103°24' waast. Hat as näämd efter det wüf faan di US-amerikoonsk forsker Richard Evelyn Byrd. A USA haa det teritoorium ans ferlangd, du det daalang oober ei muar.
Niiger
Geograafisk Laag
At lun dialt grensen mä sööwen lunen. Det lingst grens (1608 km) faan't lun wurt mä Nigeeria an det kurtst (277 km) mä Beniin diald. Det dialt uk en 1196 km lung grens mä Tschad, en 951 km lung mä Algeerien, en 838 km lung mä Maali, en 622 km lung mä Burkiina Faaso an en 342 km lung mä Liibien.
Marie Byrd Lun
Hat as 1.610.000 km² grat an ei bewenet.
CODATA
CODATA ment Committee on Data for Science and Technology, an det as en onernemen, diar uun Paris sat.
Niiger
Berger
De huuchst berig (2022 m) faan Niiger as Mont Idoukal-n-Taghès.
Indialing faan Ferwalting
Niiger hee sööwen regiuunen an ian hoodsteeddistrikt.
Histoore
Niiger wurd 3. August 1960 suwereen. Hamani Diori wiar de iarst president ap tu 1974.
Nigeeria
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:
Niiger
Politiik
Niiger as en republiik. A president faan't lun sant 2021 as Mohamed Bazoum.
Nigeeria
Indialing faan Ferwalting
Nigeeria hee 36 bundesstooten an ian Federal Capital Territory (mä an am Abuja).
Niiger
Bütjenpolitiik
Niiger as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 20. September 1960.
Nigeeria
Histoore
Nigeeria wurd 1. Oktuuber 1960 suwereen. At lun wurd 1964 en republiik. Nnamdi Azikiwe wiar de iarst president.
Niiger
Wiartskap
At weering faan't lun as de waastaafrikoons CFA-Franc, wat faan det Waastaafrikoons Sentraalbeenk ütjbroocht wurt.
Nigeeria
Politiik
Nigeeria as en republiik. A president faan't lun sant 2015 as Muhammadu Buhari.
Bir Tawil
Bir Tawil of Bi'r Tawīl as en 2.060 kwadrootkilomeeter grat stak wüüst üüb a grens tesken Egypten an Sudan. Hat as näämd efter en suas uun a maden uun't Wadi Tawil, det lung dääl.
Suart Kriak
At Suart Kriak, Suart Kriik,  suurte krååge (Corvus corone corone) as en fögel uun't famile faana a Raawenfögler (Corvidae).
CODATA
Hat skal diar för surge, dat dü di üüb dooten uun wedenskap an technologii ferläät könst. Fööraal gont at diar am füsikaalisk konstanten, so üs:
Suart An
At Suart An (Melanitta nigra) as en fögel ütj at Anenfamile (Anatidae).
Berlin/mo
Berlin as jü hoodstää foon Tjüschlönj. Deer booge 3.664.088 manschne (2020).
Bir Tawil
Bir Tawil as bütj at Marie Byrd Lun uun Antarktikaa ian faan weltwidj tau regiuunen, diar ei tu en stoot hiar.
Marie Byrd Lun
Bütj en letj stak wüüst tesken Egypten an Sudaan (Bir Tawil) as Marie Byrd Lun det iansagst stak lun üüb a welt, diar ei tu en stoot hiart.
Berlin/mo
Indiiling foon Ferwalting
E stää heet 12 distrikte:
Nigeeria
Bütjenpolitiik
Nigeeria as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 7. Oktuuber 1960. Det as uk san 1960 lasmoot faan det Commonwealth of Nations.
Mariagerfjord Komuun
Mariagerfjord Komuun as en däänsk komuun bi a Mariagerfjord uun Jütlun mä iinwenern (Stant  ) an en grate faan 0 km². Hat hiart tu't regiuun Nordjylland, at ferwaltang sat uun Hobro.
Peter I. Eilun
At Peter I. Eilun (ütjspreegen: Peter-di-iarst-eilun;, ENS Peter I Island, 🇷🇺, ) as en ünbewenet eilun föör't Bellingshausen-Sia nai bi Antarktikaa. Hat woort faan Norweegen ferlangd. Efter a Antarktisferdrach woort det oober ei gudkäänd, auer hat süüdelk faan 60° süüdelk breetje leit.
Bern
Bern as jü hoodstää foon jü Swaits. E stää läit önj't weesten foon't lönj. Deer booge 133.883 mansche (2018). Et as uk e hoodstää foon di Bern Kantoon.
Stäädiile
Et stää heet seeks stäädiile:
Suartbüket Ruadstört
A Suartbüket Ruadstört, suurt rüdjstjart (Phoenicurus ochruros) as en Sjongfögel (Passeriformes) uun't Fleegensnaperfamile Muscicapidae.
Slach
Di slach (lat. an uk ingelsk: Species) as en bioloogisk betiaknang för en diart, en plaant of en swaamp. Slacher, diar enööder like, san en skööl (Genus), an so gongt det iindialang widjer bit tu't rik (Regnum) an domeen.
Slacher
Am käänt daalang sowat 3 miljuun slacher. A miast bekäänd slacher üüb a eerd hiar tu det klas faan a insekten:
Rochen
Uun a Nuurdsia lewe fööraal slacher faan det famile Rajidae.
Suarthoodet Kub
At Suarthoodet Kub, wite föögel, suurthood, Doogebeler håne (Chroicocephalus ridibundus of uk Larus ridibundus) hiart tu at fögelfamile faan a Kuben (Laridae).
Siaslacht bi Tsushima
At Siaslacht bi Tsushima (jaapaans 日本海海戦, Nihon-kai kaisen, fering „Siaslacht uun't Jaapaans Sia“; rüs Цусимское сражение) wiar faan 14. Mei tu a 15. Mei 1905 uun at Koreastruat twesken at jaapaans floot an en rüs floot.
Morsø Komuun
Morsø Komuun as en däänsk komuun uun't regiuun Nordjylland mä en grate faan 0 km² an iinwenern (Stant  ). At ferwaltang sat uun Nykøbing Mors.
Tu det komuun hiart fööraal det eilun Mors uun a Limfjord an do noch en rä letjer eilunen.
Bende Bendsen
Bende Bendsen (tuläid di 10. Detsämber 1787 önj Risem, störwen di 18. Detsämber 1875 aw Ærø). Hi wus en spräkemoon än priwootliirer än laawed maning iirnge aw Ærø. Tujarst wal'r schöljmäister wårde, ouers eefter en iir foon sin studium önj Kil heet'r aphülen, niimens wiitj weeram. Hi as dan hüsliirer wörden än heet ham deerbai ma da liire foon Franz Anton Mesmer ütenouder seet.
Hi heet dan seelew di "Magnetismus" praktisiird. Sü as'r natördoktor wörden än heet åles apschraawen, wat hi mååged heet, am da psüchisch krunke wider sün tu måågen. Hi heet süwälj önj Tjüschlönj as uk önj Dånmark årbed. Sin metoodik heet ham sügoor dåt fernaamen foon en troolemåån dänj, hi wörd dan di "üülje Bendsen" nååmd. Bendsen laawed aw Ærø, weer'r ham uk befraid heet än tuleest uk störwen as. Hi wus e grünleeder foon e literatur än spräkewaasenschap aw e fååstewål.
Uurdebök
Sin grut årbe as Die nordfriesische Sprache nach der Mooringer Mundart, ma as unertiitel: zur Vergleichung mit den verwandten Sprachen und Mundarten, dåt 1860 önj Leiden önj Holönj ütdänj wörd dör dåt heelp foon prof. Matthias de Vries. Dåt heet 480 side än as 1973 wi ütjääwen önj Walluf bai Wiesbaden.
Sleeswich-Flensborig (Kreis)
De Sleeswich-Flensborig Kreis (üüb Tjiisk: Kreis Schleswig-Flensburg, üüb Deensk: Kreis Slesvig-Flensborg) as ian faan dön elwen kreiser faan Sleeswich-Holstian. A kreis leit uun a nuurduast faan’t bundeslun. Ofwel a nööm, hiart at steed Flensborig ei tu a kreis; auer as't en steed, wat frei faan kreiser as. Uun a nuurd lei Deenemark an Flensborig, uun a uast at Uastsia, uun a süüduast de Rendsborig-Eckernförde Kreis, uun a süüdwaast de Dithmarschen Kreis an uun a waast de Nuurdfresklun Kreis. Det hee 196.025 lidj (2011). At hoodsteed faan a kreis as Sleeswich.
Geografii
A kreis as de traadgratst uun Sleeswich-Holstian. A eeg faan a kreis lingt loongs at Flensborig Förde, faan det deensk grens tu Flensborig an do faan Mürwik tu a dial faan't Schwansen uun a süüd faan't Schlei.
Indialing faan Ferwalting
A kreis hee fiiw gemeenden an steeden, wat amtsfrei san:
A kreis hee uk tretanj amten:
Politiik
A kreisdai faan a kreis hee 56 saten.
Nuurdfresk Eilunen
Enkelten tääl uk a däänsk waaseilunen diar mä tu. Jo lei uun't waasten faan Jütlun.
Üüb sidj faan a eilunen jaft at uk noch a halgen, diar miast en dik trinjam haa.
Sunswaalk
At Sunswaalk, Auerswaalk, soonswoolk, ouerswulk, soonkriiper, schöölekriiper (Riparia riparia) hiart tu at fögelfamile faan a Swaalken (Hirundinidae).
Elasmobranchii
Elasmobranchii san ian faan tau dialklasen faan a graselfasker (Chondrichthyes).
Det ööder dialklas san a Holocephali.
Jorge Luis Borges
Jorge Francisco Isidoro Luis Borges Acevedo (Ütjspriik üüb Spaans: [ˈxorxe ˈlwis ˈβorxes]; * 24. August 1899 uun Buenos Aires; † 14. Jüüne 1986 uun Genf) wiar en argentiins skriiwer an bibliotekaar. Hi skreew föl fantastisk staken an dachten an wiar mäbegrünjiger faan det maagisk realismus.
Suurnpiiper
A Suurnpiiper, gräindiksmöker (Sylvia communis) as en sjongfögel uun't famile faan a Sylviidae.
Leepra
Spriadkoord
Daalang komt leepra fööraal uun troopisk lunen föör. Arke juar wurd muar üs 100.000 minsken uunstäächt. At WHO hed ham föörnimen, leepra bit tu't juar 2005 ütj a welt tu skaafin, man det hää ei loket, auer det so loong düüret, iar dü wat markst faan det kraankes. An do heest dü det bakteerium al widjer ferdiald tu ööder minsken.
Heifasker
Heifasker (Selachii of Selachimorpha) san Fasker uun det klas faan a Graselfasker (Chondrichthyes). Diar jaft at wel son 500 slacher faan.
A miast Heifasker freed ööder fasker; enkelten üs di Waalhei freed oober man plankton.
Ordern
(efter Wikispecies):
Carcharhiniformes - †Cladoselachiformes - †Ctenacanthiformes - †Eugeneodontida - Heterodontiformes - Hexanchiformes - Lamniformes - Orectolobiformes - Pristiophoriformes - Squaliformes - Squatiniformes - †Symmoriida - †Synechodontiformes - †Xenacanthida
Iindialang tu ordern mä enkelt slacher
(efter: Nelson, 2006):
Noorweegen
Noorweegen, amtelk at Köningrik Noorweegen (üüb Bokmål Noorsk: Norge an Kongeriket Norge; üüb Nynorsk Noorsk: Noreg an Kongeriket Noreg) as en lun uun a nuurd faan Euroopa. Det leit üüb a waastdial faan det Skandinaawisk Hualeweilun. Uun a nuurd an waast leit at Noorsk Sia, uun a uast lei Rüslun, Finlun an Sweeden an uun a süüd leit Skagerrak. At lun hee 5.367.580 lidj (2020). At hoodsteed faan't lun as Oslo.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:
Indialing faan Ferwalting
Sant de 1. Janewoore 2020 hee't lun elwen prowinsen (üüb Noorsk: fylker). At skööl faan eilunen Svalbard as apartig ferwaltet.
Rebild Komuun
Rebild Komuun as en däänsk komuun uun't regiuun Nordjylland mä iinwenern (Stant  ) an en grate faan 0 km². At ferwaltang sat uun Støvring.
Noorweegen
Politiik
Noorweegen as sant 1949 lasmaat faan NATO.
Wiartskap
Uun't juar 2017 woon Noorweegen 123.9 miljarden kubikmeetern faan eerdgas. At lun as üüb det sööwenst steed faan lunen, wat eerdgas wan.
Rendsborig-Eckernförde (Kreis)
De Rendsborig-Eckernförde Kreis (üüb Tjiisk: Kreis Rendsburg-Eckernförde, üüb Deensk: Kreis Rendsborg-Egernførde) as ian faan dön elwen kreiser faan Sleeswich-Holstian. A kreis leit uun a nuurduast faan’t bundeslun. Uun a nuurdwaast leit de Sleeswich-Flensborig Kreis, uun a nuurduast at Uastsia, uun a süüduast lei de Plöön Kreis, Kiil, Neumünster an de Segeberig Kreis, uun a süüdwaast leit de Steinborig Kreis an uun a waast leit de Dithmarschen Kreis. Det hee 269.362 lidj (2011). At hoodsteed faan a kreis as Rendsborig.
Geografii
A kreis as de gratst uun Sleeswich-Holstian.
Indialing faan Ferwalting
A kreis hee seeks gemeenden an steeden, wat amtsfrei san: A kreis hee uk fjauertanj amten:
Baía Farta (Kreis)
De Baía Farta Kreis as en kreis uun det Benguela Prowins faan Angoola. A kreis leit uun a süüdwaast faan't prowins. Hi hee 102.989 lidj (2014). At hoodsteed as Baía Farta.
Marquesas-Eilunen
Dön Marquesas-Eilunen (üüb Fraansöösk: Îles Marquises, Marquises, amtelk Archipel des Marquises; üüb Nuurdmarquesaans: Te Henua ʻEnana, Süüdmarquesaans: Te Fenua ʻEnata of "At lun faan mensken") san en skööl faan eilunen uun a süüd faan a Pasiifik. Tu a süüd lei dön Tuamotu-Eilunen an tu a waast leit Kiribati. A eilunen hiar tu Fraansöösk Polyneesien.
Geografii
De huuchst ponkt üüb a eilunen as de Oave-Berig (1230 m) üüb Ua Pou Eilun.
Eilunen
Dön wichtigst eilunen uun't skööl san:
Befölkring
Fraansöösk as det amtelk spriik faan a eilunen. Tau Polyneesisk Spriiken, Nuurdmarquesaans an Süüdmarquesaans wurd uk üüb a eilunen snaaket.
747
Bäären
unbekäänd dootem
Berberspräke
Da Berberspräke (uk Berberisch; Berberisch: Tamazight) bile maenoud en twich foon da Afro-Asiatische Spräke än wårde snååked önj tiin lönje önj Nord-Afrikaa. Dåt spräkegebiit låpt foon Marokko önj et weesten bit tu dåt ägyptisch Siwa önj et ååsten än foon dät Madelheef önj et norden bit tu jü republiik Niger önj et sööse. Da mååste snååkere jeeft dåt ouers önj Marokko, Algerien än Libyen. Dåt Berberisch wårt snååked foon süwat di haleft foon da Marokkaner, en treedepårt foon da Algerier än da Maure än en füftel foon da Lybier. Hüfoole manschne dåt maenouder jeeft, da Berberisch snååke, as ai gödj bekånd, ouerdåt foole lönje önj e Maghreb niinj doote ouer spräke önj jare följksteelinge apnaame. Da wårde taksiird aw tuhuupe twasche seekstiin än dorti miljoone, deerbai da latjere grupe, da booge önj Tunesien, Mali, ouers uk önj Spaanien, Frånkrik, Holönj, Bälgien, Tjüschlönj, Kanada än da Feriinde Stoote. Di noome, di da mååste berbersnååkere har seelew jeewe, as Imazighen, 'frie manschne'. Tamazight, önj nördlik Berberisch di noome for di spräke for ham seelew, as jü jü-form foon di iinjtål 'Amazigh' foon 'Imazighen'. Di oueriinjstimende ütdrük önj da Tuaregspräke as, oufhongi foon dåt dialäkt 'Tamasheq/Tamahaq/Tamajaq'. Di ütdrük Berber wårt mååst brükt, ouers wårt foon foole Imazighen as feråchtlik fäild. Dåt uurd Berber as früne tu dåt frasch 'barboor': da biise uurde ståme foon dåt griichisch barbaros, weerma da üülje Griiche åle följke betiikneden, da ai Griichisch snååkden.
Hanse
Hanse (det ment: skööl) het det ferbinjang faan nuurdsjiisk kuuplidj faan't 12. bit 17. juarhunert. Jo ging det am seekerhaid üüb hör hanelswaier. A Hanse wiar uk en poliitisken ferbant an hed grat iinflööd üüb't kultuur.
Üs a Hanse apkaam, ferlus a Fresken hör hanelsmäächt auer a Nuurdsia.
Lasmaaten
Stääden, wat lasmaaten faan a Hanse wiar:
Stääden, wat hanelskontooren faan a Hanse hed, wiar:
Pinneberig (Kreis)
De Pinneberig Kreis (üüb Tjiisk an Deensk: Kreis Pinneberg, üüb Plaattjiisk: Kreis Pinnbarg) as ian faan dön elwen kreiser faan Sleeswich-Holstian. A kreis leit uun a süüdwaast faan’t bundeslun. Uun a nuurduast leit de Segeberig Kreis, uun a süüduast Hamborig, uun a süüdwaast de Ialew Struum an uun a nuurdwaast de Steinborig Kreis. Det hee 296.341 lidj (2011). At hoodsteed faan a kreis as Pinneberig.
Geografii
A kreis as de letjst uun Sleeswich-Holstian. Haliglun hiart tu a kreis.
748
Störwen
unbekäänd dootem
Pinneberig (Kreis)
Indialing faan Ferwalting
A kreis hee fiiw amten an tretanj steeden an gemeenden, wat amtsfrei san.
Uastholstian (Kreis)
Geografii
A kreis as de füftgratst uun Sleeswich-Holstian. At eilun Fehmarn as dial faan a kreis.
Indialing faan Ferwalting
A kreis hee sööwentanj steeden an gemeenden, wat amtsfrei san:
A kreis hee trii amten an dial faan en öler amt, Grat Plön-Sia, wat mä de Plön Kreis diald wurt.
Ludwigslust-Parchim
Ludwigslust-Parchim as en lunkreis uun Mecklenborag-Föörpomern. Hi as di öödergratst lunkreis uun Sjiisklun. Sin kreisstääd as Parchim. Dialen faan a ferwaltang sat uk uun Ludwigslust.
Stääden an gemeenen
Amtfrei gemeenen
Holocephali
Det ööder dialklas san a Elasmobranchii.
Ludwigslust-Parchim
Stääden an gemeenen
Amten mä steeden an gemeenen
* (diar sat at ferwaltang)
Holocephali
Iindialang
A miast Holocephali san ütjstürwen. Daalang jaft at man noch ian order:
814
Bäären
ünbekäänd dootem
Balombo (Kreis)
De Balombo Kreis as en kreis uun det Benguela Prowins faan Angoola. A kreis leit uun a nuurduast faan't prowins. Hi hee 99.321 lidj (2014). At hoodsteed as Balombo.
Nuurduastkaukaasisk spriaken
Nuurduastkaukaasisk spriaken of Nach-Dagestanisk spriaken san en spriakfamile uun a Nuurduast-Kaukasus (Ruslun: Dagestaan, Tschetscheenien, Inguscheetien; Aserbaidschaan an Georgien). Som linguisten sä jo üs en twiig faan a Nuurdkaukaasisk spriaken.
Swaalken
Swaalken, swulkne,  swolkne (Hirundinidae) san en fögelfamile an hiar tu at order faan a Sjongfögler (Passeriformes).
Daloa
Daloa as en steed uun de aafrikoons stoot at Elfenbianküst. At steed leit uun a süüdwaast faan’t lun. Det hee 245.360 lidj (2014). Det as at hoodsteed faan de Sassandra-Marahoué Distrikt an det Haut-Sassandra Regiuun.
Tuamotu-Eilunen
Geografii
At jaft 78 atolen uun't skööl. Dön tjiin gratst diarfaan san:
Swaalken
Sköölen
Alopochelidon – Atticora – Cecropis – Cheramoeca – Delichon – Haplochelidon – Hirundo – Neochelidon – Notiochelidon – Petrochelidon – Phedina – Progne – Psalidoprocne – Pseudhirundo – Pseudochelidon – Ptyonoprogne – Riparia – Stelgidopteryx – Tachycineta
Nuurduastkaukaasisk spriaken
Diar hiar amanbi 29 spriaken tu, an 5 000 000 (±) minsken snaake ian diarfaan üs mamenspriak.
Nei iindialang
Nei iindialang efter Schulze 2009
Tuamotu-Eilunen
Befölkring
Fraansöösk as det amtelk spriik faan a eilunen. Tuamotuisk, ian faan dön Polyneesisk Spriiken, wurt uk snaaket. Mangarevaans as üüb dön Gambier-Eilunen snaaket.
Swaalken
Enkelt sköölen an slacher
Uun üüs breetjin käänt am jodiar slacher:
Segebeerch (Krais)
Di Segebeerch Krais (aw Tjüsch än Daansch: Kreis Segeberg) äs aan fun dä alben kraise fun Sleeswich-Holstiin. E krais lait oun't sööden fun't bundesloun. Oun't noorden läie di Rendsborj-Eckernförde Krais, Neumünster än di Plöön Krais, oun't aasten di Aastholstiin Krais, oun't söödaasten di Stormarn Krais, oun't sööden Hamborj, oun't söödweesten di Pinnebeerch Krais än oun't weesten di Stiinborj Krais. Dat heet 277.175 jüde (2019). E haudstää fun e krais äs Bad Segebeerch.
Geografii
Mä en grotens fun 1344 km² äs e krais di seekstgrotste oun Sleeswich-Holstiin.
Jüde
Et jeeft nü 65.065 mår jüde oun e krais as et jäif oun 1987.
Grat Swaan
At Grat Swaan, swaan, knupswuun (Cygnus olor) as en fögel an hiart tu't onerfamile Ges an Swaanen (Anserinae).
Gråsten
Gråsten [] (sjiisk: Gravenstein) as en stääd mä iinwenern (Stant  ) uun Denemark bi't Nybøl Nor.
Plöön (Kreis)
De Plöön Kreis as ian faan dön elwen kreiser faan Sleeswich-Holstian. A kreis leit uun a uast faan’t bundeslun. Uun a nuurd leit det Kiil Bocht, uun a uast de Uastholstian Kreis, uun a süüd de Segeberig Kreis an uun a waast lei Neumünster, de Rendsborig-Eckernförde Kreis an Kiil. Det hee 127.676 lidj (2011). At hoodsteed faan a kreis as Plöön.
Geografii
A kreis as de fjuardletjst uun Sleeswich-Holstian.
Bifut
Bifut, Grä Jüden of Noopkrüüs (Artemisia vulgaris) as en plaantenslach faan det kurewbloosenfamile.
Nöördfreesklöön (Krais)
Di Nöördfreesklöön Krais is aon foon de älben kraise foon Sleeswich-Holstian. E krais lait öön’t nöördwästen foon’t bundeslöön. Öön’t nöörden lait Däänemark, öön’t uusten di Sleeswich-Flensborch Krais, öön’t söö’en di Dithmarschen Krais än öön’t wästen e Nöördsii. Dat heet 163.665 jude (2011). E häädstää foon e krais is Hüsem.
Geografii
E krais is di tweedgrotst öön Sleeswich-Holstian.
Richel
A Richel (waastfresk: De Richel) as en huuchsun mad a Waastfresk Eilunen, uasten faan Vlieland (Flylân). De Richel as ~ 1,5 km² grat, an leit ään kilomeeter uast-süüduast faan a uaster ääg faan Vlieland, üüb 53°17'30 '' N an 5°8' U.
Segeberig (Kreis)
De Segeberig Kreis (üüb Tjiisk an Deensk: Kreis Segeberg) as ian faan dön elwen kreiser faan Sleeswich-Holstian. A kreis leit uun a süüd faan’t bundeslun. Uun a nuurd lei de Rendsborig Eckernförde Kreis, Neumünster an de Plöön Kreis, uun a uast de Uastholstian Kreis, uun a süüduast de Stormarn Kreis, uun a süüd Hamborig, uun a süüdwaast de Pinneberig Kreis an uun a waast de Steinborig Kreis. Det hee 260.665 lidj (2011). At hoodsteed faan a kreis as Bad Segeberig.
Geografii
A kreis as de seekstgratst uun Sleeswich-Holstian.
Indialing faan Ferwalting
A kreis hee sööwen gemeenden an steeden, wat amtsfrei san:
A kreis hee uk aacht amten:
Alstom Coradia LINT
Di LINT es en Driifwain fan di Firma Alstom. Dit Akronym „LINT“ stuunt fuar „Leichter Innovativer Nahverkehrs-Triebwagen“. Di LINT waar fan Linke-Hofmann-Busch (LHB) ön Salzgitter üttaacht, en Alstom fan Frankrik aurnoom des Firma. Nü uur di LINT iin ön di Produktfamiilie Alstom Coradia forkoopet. Fuaral di Nordbahn heer jit ialer LINT, en diarbenen sen aaft jit Marken fan LHB tö se.
Maaten
Di LINT jeft et ön fjuur Leengden: 27, 41, 54 en 81 Meetern Di LINT 27 es sa'n Aart Iirsenbaanbus, dit es bluat jen Wain. Di LINT 41 en 54 sen ark fan tau Wainern becht, en fuar en LINT 81 uur en Tweskenwain fan 27 Meetern mermung di Wainern fan di LINT 54 becht en da üs BR 620 omteeknet. Sawat es ön't Rhiinlön al maaket uuren.
Iinstelingsnumer
Di LINT 27 heer di Numer 640. Di jest LINT 41 jeet VT 648, man nü es di nii en heer di Iinstelingsnumer 623 fingen. Di nii LINT 627 es moderner ütstafiaret en heer en üđer Nöös, dat di Driifwainföörer mener lecht wat pasiari ken, wan di Toch töögen wat önköört. Ön Sleeswig-Holstiin sen fuar't miist jit VT 648 önerwai, Mecklenborig-Fuarpomern heer man di nii VT 623 ön Gang. Ön Lübeck ken em bi di Baanhof aaft biiring se. Di 648 waar uk al me di nii Nöös sen, wat di VT 622 uk heer. Mung Heide en Itzehoe laap hok LINT 54, di VT 622. Fan di LINT 54 es nü uk di VT 654, di I-LINT uuren, en di köört ek muar me Diesel, di es me Weeterstof en Brenstofseli önerwai. Wan en LINT 54 tö en LINT 81 ombecht uur, da uur fan 622 en 620.
Maskiinen
Di VT 648 es fuar't Miist me 2x 335 kW önerwai en nemt mung 80 en 100 Litern Diesel üp 100 km. Som Tochen fo uk Maskiinen me 390 kW, en üđer Forkiirsfirmen bistel uk Maskiinen fan Mercedes. BR 622 heer 3x 390 kW en es da sa fuul töstiger. Twesken 135 en 200 Liitern mut dit diar al wiis, man diar pasi jaa uk hok muar Mensken iin.
Di Tochen mut uk forskelig waker köör: VT 648 mut 120 km/h, VT 622 en 654 mut 140 km/h laap.
Galeriien
LINT 27 (VT 640)
Di I-LINT: LINT 54 me Weeterstof
Di 11. Juuli waar di VT 654, naan 654.1 fuar di Persoonenforkiir ön di Iirsenbaan ön Dütsklön töleten. Di jest Tochen waar ön Neđersaksen iinseet, di Eisenbahnen und Verkehrsbetriebe Elbe-Weser GmbH (evb) seet di Tochen mung Buxtehude en Cuxhaven iin. Fuar di Bidreft fing di iLINT leeterhen di Numer 554.
Em koopet di Driifwinern ek, em hüürt en Paket fan Toch, Energiikonsept en Reparatuuren fuar 20 bit 30 Jaaren. Dit es seekerer, aurdat di Infrastruktuuren fuar Weeterstof jest wuksi skel. Ja sen jaa ek sa etabliaret üs bi Diesel. Diarbi sen nü Firmen sa üs Linde, dānen fan forskeligi Industriien Weeterstof fo ken, wat jaa da tö di Baan forkoopi ken. En Driifwain heer ombi 18 kg Weeterstof fuar 100 km nöörig, ombi 180 kg Skel diar iinpasi. Wan en Toch di hiili Dai önerwai es, da ken di al 800 bit 1.000 km köör.
Uk ön Sleeswig-Holstiin wiar em mal niisgiirig, weđer dit slaaget. Twesken Heide en Itzehoe köör trii LINT 54, en di halt üs RB 62 uk bi di Baanhofen Meldorf, St. Michaelisdonn, Burg en Wilster, hur di RE 6 fan Weesterlön naa Altona döörköört, dat hi wakerer önerwai es. Aurdat des BR622 man aaft önsteken sen, köört di Baan di RB 62 uk aaft me höör ain LINT 41/BR 648. Sa ķām di Prototyp uk naa Kiel. Em fuan man bal üt, dat Weeterstoftichen en jüüri Kop Tee sen. Fuar en Trēr fan di Bidreftskosten waar da 55 Stadler FLIRT Akku bistelt. Di Akkutochen sen ek sa fuul gönstiger.
Fan September 2018 bit Februwaari 2020 wiar di Prototypen 654 101 en 654 102 tö Proof önerwai. Ja löp fuaral bi di EVB, man aural ön't hiili Dütsklön waar ja uk tö Proof köört.
Ön di 24. fan di Bārichtmuun 2022 waar 14 iLINT fuar di EVB ön Gang braacht. Di Reeg heer nü di Numer 554, di Prototypen her di Numer 654 her. Di Weeterstof kumt me Dieselwainer fan di Industrii. Di Firma Linde heer ön Bremervörde en Tankstair becht, hur di Weeterstof köölet en öner Drok hölen uur bit dat di iin ön di Tochen giar. Dit Lön Niedersachsen wel hol en Elektrolyseur diar hen bech, hur di Weeterstof me Winjstroom maaket uur ken. Di Plaats diarfuar es al bistemet.
Green en gre Weterstof
Wan en Toch me Brenstofseli köört, da es di metjens lokaal emisioonsfrii, diar kumt bluat jit Weeterdamp achtern üt, en litjemer es di me sin Elektromaskiinen uk. Di Fraag es man dach, hur di Weeterstof wechnomen uur. Em ken dit uk me Ööl of fosiili Energii maaki, da maaket em weđer Ofgas, dat em lokaal söner Ofgas köört. Dit jit da gre Weeterstof. Jüst ön Sleeswig-Holstiin uur man 75% fan di Winjkraftönlaagen bit tö 250 Daagen ofstelt of töbeekhölen, aurdat di Stroom ek nütet uur ken. Masi Liren sa üs Energuie des Nordens of GP Joule haa nü Elektrolysööri, wat fan di Stroom Weeterstof maaki, wan di Önlaag üđers nönt "forkoopi" ken. Des Weeterstof wiar da green. Em aarbert jit diarön, dat uk di Transportwainer me Weeterstof of me Akku elektrisk köör skel.
Pingster
Uun't Nei Testament woort ferteld, dat di halag geist auer Jiises sin mäfulgern kaam, üs jo tu det jüüdsk fest Schawuot ( ‚tu a föftagst dai‘) uun Jerusalem tuup kaam. Didiar dai woort üs gebursdai faan't Krastendoom uunsen.
Alstom Coradia LINT
Swaar- en Möögelkhairen fan Weeterstof
Di Swaarhairen sen deling, dat em üt en kWh fan di Winjkraft bluat 350 Wh fo ken. Em heer man al ütfünen, hur'ling diar uk 650 Wh fan uur. Diarfuar mut em man investiari. Di Swaarhair diarbi es, dat di Weeterstofpris üp 9,50 €/kg fastskrewen es. Di litj Firmen bitaali man bal 5 € fuar en kg Weeterstof, dit jit, ja fortiini ek inoch. Dit kumt, aurdat ja EEG- en üđer Omlaagen üp di "ain" Stroom bitaali skel, sa dat di gre Weeterstof fuul gönstiger maaket uur ken. em es man sa fiir, dat em al me litj Önlaagen bit tö 15 kg ön jen Stün maaki ken, dit jit, dat em en driifwain al forsörigi ken, wan di Winj wait.
Pingster
Pingstsöndai
Det dootem faan a Pingstsöndai hinget faan a Puasksöndai uf. Jüst so üs a Juuden feire uk a Krasten Pingster sööwen weg efter Puask.
Sodenang as di Pingstsöndai leewen tesken a 10. Mei an a 13. Jüüne. Dat Pingster so ääder of so leed san, kaam oober sant di Gregoriaans kalender iinfeerd wurden as, iarst sjauersis föör: Üüb a 10. Mei uun a juaren 1598, 1693, 1761 an 1818 (naist tooch: 2285). An üüb a 13. Jüüne uun a juaren 1666, 1734, 1886 an 1943 (naist tooch: 2038)
Nord-Kivu (Prowins)
Det Nord-Kivu Prowins (üüb Fraansöösk: La Province du Nord-Kivu, üüb Kongo: Kizunga Kivu ya Node) as en prowins uun de aafrikoons stoot det Demokraatisk Republiik Kongo. Det hee 6.655.000 lidj (2015). At hoodsteed as Goma.
Rätoromaans spriak
Rätoromaans (rumantsch) as en romaans spriak an woort uun a Sweits uun di kantoon Graubünden (Grischun) snaaket.
Hat hiart tuup mä't Furlaans faan Friaul an't Ladiins uun Itaalien tu a Rätoromaans spriaken.
Uun a 1970er an 1980er juaren as Rumantsch Grischun üs gemiansoom skraftspriak iinfeerd wurden.
Spriakwiisen
Di ferskeel tesken a spriakwiisen woort heer mä a iarst fees faan det faabel „Di raawen an di foos“ faan Jean de La Fontaine apwiset: