cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jürgen Borstelmann
Borstelmanns Aarber fuar Söl en Sölring
„Variationen über ein altes Sylter Tanzstück“ Fuar Klawiir, en 16-taktigi Originaaltheema (Peter Hansen, 1824); bitö skreev Borstelmann 13 Variatsjoonen (2013)
„Fantasie über ein altes Sylter Tanzstück“ Fuar Soprān-Saxophoon en Klawiir, 8-taktigi Originaaltheema āpskrewen fan Peter Hansen 1824
„Variationen über ein friesisches Lied“ Fuar Orgel (solo)
„Sylter Klavieralbum“ (romantisk Klawiirmusik eeđer friisk Wiisen fan Söl) Nooten tö di CD me di salev Noom, 2017 „Sylter Sonate“, „Sieben Fantasien über friesische Lieder“, „Friesisches Wiegenlied“, „Vier Fantasien über friesische Tänze“, „Variationen über ein friesisches Lied“, „Insel-Ballade“ en jit muaren.
Mainz
Mainz as jü hoodstää foon än en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Rhinlönj-Pfalz. Jü stää heet 196.425 inboogere (2006).
Mate
Mate (Ilex paraguariensis) as en plaant uun det skööl faan a Ilex. Hat wääkst üs strük of buum uun Süüdameerikoo. Diar het hat Yerba of Yerba-Mate. A bleeden wurd apgööden, jüst so üs tee. Uun a frisk bleeden san 0,4 bit 1,6 % Koffein an 0,3 bis 0,45 % Theobromin.
Sjineesk kalender
Di sjineesk kalender woort daalang uun Sjiina uk "büürenkalender" näämd. Hi wiar di amtelk kalender, üs Sjiina noch en keiserrik wiar. Hi as en ferbinjang faan en muun- an en sankalender. Hi begant uun't juar 2697 f.Kr..
24 Juarstidjen
Det boon faan a eerd trinjam a san (= ekliptik) woort uun 12 kirwer (Zhōngqì) faan 30° iindiald, an arke Zhōngqì uun tau kirwer faan 15° (chūnfēn = 0° bit jīngzhé = 345°). Jodiar 24 juarstidjen haa en grat bedüüdang för a büürerei.
Mamou (Steed)
Mamou as en steed uun de aafrikoons steed Guinea. At steed leit uun a waast faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Mamou Regiuun. Det hee amanbi 65.000 lidj (2014).
Monteneegro/fe
Monteneegro (üüb Serbokroaatisk: Црна Гора of Crna Gora ['t͡sr̩naː 'ɡɔra], üüb Albaansk: Mali i Zi) as en lun uun a süüduast faan Euroopa. Uun a waast leit Kroaasien, uun a nuurdwaast Bosnien an Hersegowina, uun a nuurduast Serbien, uun a uast Kosowo, uun a süüduast Albaanien an uun a süüdwaast at Aadria. At lun hee 620.029 lidj (2011). At hoodsteed faan't lun as Podgorica.
Geograafisk Laag
Monteneegro leit twesken 43° an 41° (faan a nuurd tu a süüd) an 18° an 20° (faan a waast tu a uast). At lun dialt grensen mä fjauer lunen. Det lungst grens (225 km) as mä Bosnien an Hersegowina an det kurtst (25 km) mä Kroaasien diald. At lun dialt uk en 124 km lung grens mä Serbien an en 172 km lung mä Albaanien. A eeg faan Monteneegro as 293.5 km lung.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:
Indialing faan Ferwalting
Monteneegro hee fiiwantwuntig gemeenden:
Athen
Athen ( []) as det hoodstääd an uk det gratst stääd faan Griichenlun. Hat as al föör 5.000 juar grünjlaanj wurden. Det gemeen Athen as goorei so grat, oober mä Athen ment am daalang miast uk di huuwen Piräus an a föörstääden mä tuup amanbi 4 miljuun iinwenern.
Bolama (Steed)
Bolama as en steed uun de aafrikoons stoot Guinea-Bissau. At steed leit uun a waast faan’t lun. Det as at hoodsteed faan det Bolama Regiuun. Det hee 5026 lidj (2009).
Gabú (Steed)
Gabú (iar Nova Lamego) as det naistgratst steed uun de aafrikoons stoot Guinea-Bissau. At steed leit uun a uast faan’t lun. Det as at hoodsteed faan det Gabú Regiuun. Det hee 43.556 lidj (2009).
Flylân
Flylân (Ütjspriik üüb Frysk: [flilɔ:n]; üüb Holuns: Vlieland) as ian faan dön Waastfresk Eilunen an ian faan dön aagetanj gemeenden faan Waastfresklun. Det hee 1085 lidj (2017). Det leit uun a nuurd faan't prowins twesken dön eilunen faan Texel an Skylge. At hoodsteed as East-Flylân.
Geografii
At eilun hee föl dünen. En sunbeenk, De Richel, wat tu a nuurduast faan't eilun leit, hiart uk tu't gemeend. At eilun wurd faan Texel faan det Aailânske Gat skääsd. De huuchst ponkt faan't eilun as't Fjoerboetsdún (45m), wat uun a nuurduast faan't eilun leit.
Farim (Steed)
Farim as en steed uun de aafrikoons stoot Guinea-Bissau. At steed leit uun a nuurd faan’t lun. Det as at hoodsteed faan det Oio Regiuun. Det hee 9005 lidj (2009).
US Dooler
Di US-Dooler (Ufkörtang: USD; Sümbool: $) as at münt faan a Ferianagt Stooten faan Ameerikoo, woort oober uk uun föl ööder lunen üs amtelk münt brükt.
En US-Dooler woort uun 10 Dime (1 Dime = 10 Cents) of 100 Cents iindiald. Det 5-Cents-stak het uk "nickel", an det 25-Cents-stak het "quarter". Di green 1-Dooler-skiin het uk "greenback" of "buck".
Flylân
Histoore
Föör 1942 wiar't eilun dial faan det Nuurdholun Prowins.
Sees (plaant)
Sees (Malva neglecta) as en plaantenslach uun't famile faan a Malwenplaanten (Malvaceae). Uun ring tidjen as det plaant brükt wurden üs iidj.
Aleksander III. (Ruslun)
Alexander III. (üüb Rüs: Александр III; bäären Alexander Alexandrowitsch Romanow, üüb Rüs: Александр Александрович Романов Aleksandr Aleksandrovič Romanov; * 10. Marts 1845 uun de Wonterpalast, Sankt Petersburg; † 1. Nofember 1894 uun Liwadija-Palast, Krim) wiar faan 1881 tu 1894 keiser faan Ruslun. Hi wiar de naist dring faan Tsarewitsch Aleksander an Marie faan Hessen-Darmstadt.
Na-Dene spriaken
Na-Dene spriaken san en indioons spriakfamile uun Nuurd-Ameerikoo an san en twiig faan a Dene-Jenisejsk spriaken.
Diar hiar amanbi 50 spriaken tu, an 189.000 (±) minsken snaake ian diarfaan üs mamenspriak. Iar tääld am diar uk at Haida spriak tu.
Glostrup Komuun
Glostrup Komuun [] as en däänsk komuun uun't nuurduasten faan't eilun Sialun an hiart tu't Hovedstadsområdet an tu't regiuun Hovedstaden. Hat as 0 km² grat an hää iinwenern (Stant  ).
Furesø Komuun
Furesø Komuun [] as en däänsk komuun uun't regiuun Hovedstaden mä iinwenern (Stant  ) an en grate faan 0 km². At ferwaltang sat uun Farum.
Stääden an saarpen
A Det stääd Birkerød leit tu en graten dial uun't Birkerød Sogn an Bistrup Sogn faan't Rudersdal Komuun, tu en letjen dial oober uk uun't Blovstrød Sogn faan't Allerød Komuun an uun't Farum Sogn.
C Hareskovby hiart tu't Hovedstadsområdet. Diar lewe iinwenern.
Theobromin
Theobromin (faan ‚God‘ an βρῶμα ‚mial, spiis‘) as en alkaloid an en stimulans. Hat as nai mä Coffein an hää iinflööd üüb't nerfensüsteem. Theobromin komt natüürelkerwiis föör uun Kakao, Kola, Mate an Tee.
Catió (Steed)
Catió as en steed uun de aafrikoons stoot Guinea-Bissau. At steed leit uun a süüdwaast faan’t lun. Det as at hoodsteed faan det Tombali Regiuun. Det hee 5081 lidj (2009).
Claas Riecken
Dr. Claas Riecken  (* 1965 uun Hamborag) as en freiberuufelken filmemaager, journalist an histooriker.
Maine
Maine [meɪn] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't nordååsten foon't lönj. Dåt heet 1.344.212 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Augusta.
Claas Riecken
Leewent
Claas as uun Rausdorf, kreis Stormarn apwoksen, huar hi daalang uk wenet. Hi hää faan 1987 bit 1993 uun Groningen an Kiil filologii an histoore studiaret. 1998 hää'er uun Kiil san dokter maaget. Faan 1999 bit 2000 hää hi bi a NDR, bi't Nordfriisk Instituut an bi a SSW-lundaisfraktsjuun werket. Sant 2001 as Claas Riecken freiberuufelk uun a gang an hää det "Medienbüro Riecken" apbaud.
Medienbüro Riecken
Claas Riecken sin filmer drei jo am histoore, Nuurdsjiisklun, an a spriaken plaatsjiisk, däänsk an fööraal am't nuurdfresk. En list fanjst Dü üüb sin wääbsidj. Jo kön aaltumaal bi You Tube uunluket wurd.
Maine
Geografii
Maine as diilj foon Nai-Änglönj. E Appalachen lade önj't norden foon e diiljstoot.
Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:
Indiiling foon Ferwalting
Maine heet 16 counties:
Nikolaus II. (Ruslun)
Nikolaus II. (üüb Rüs: Николай II Nikolaj II; bäären üüs Nikolaus Aleksandrowitsch Romanow, üüb Rüs: Николай Александрович Романов Nikolaj Aleksandrovič Romanov; * 18 Mei 1868 uun Tsarskoje Selo; † 17. Jüüle 1918 uun Jekaterinburg) wiar de letst keiser faan Ruslun faan 1. Nofember 1894 tu sin uftooking 15. Marts 1917 auer't Febrewoorerewolutschoon. Hi wiar de äälst dring faan de Tsarewitch Aleksander an Maria Fjodorowna (bäären Dagmar faan Denemark). Efter sin uftooking wurd hi mä sin familje interniaret an 17. Jüüle 1918 faan a Bolschewiken uun Jekaterinburg ambroocht.
Hibiskus
Hibiskus (Hibiscus), huuchsjiisk Eibisch as en plaantenskööl uun't famile faan a Malwenplaanten (Malvaceae). Diar jaft'at 200 bit 675 slacher faan. Jo waaks fööraal uun a troopen an subtroopen.
Iindialang tu seksioonen
H. sect. Aristivalvus – H. sect. Bombicella – H. sect. Bombycidendron – H. sect. Calyphylli – H. sect. Clypeati – H. sect. Columnaris – H. sect. Furcaria – H. sect. Hibiscus – H. sect. Ketmia – H. sect. Lilibiscus – H. sect. Muenchhusia – H. sect. Pentacalycinus – H. sect. Solandra – H. sect. Spatula – H. sect. Striati – H. sect. Trichospermum – H. sect. Trionastrum – H. sect. Trionum – H. sect. Venusti
Sprian
A Sprian, spriin,  spriin,  Spreen (Sturnus vulgaris) as en Sjongfögel (Passeriformes) an hiart tu't fögelfamile faan a Sprianer (Sturnidae).
Dalasi
A Dalasi (muartaal: Dalasis) as det münt faan di stoot Gambia uun Waastafrikoo sant 1971. Hi woort faan't Sentraalbeenk faan Gambia ütjden.
Ual jilskiiner
(Sant 2019 jaft'at nei jilskiiner.)
Sokerswaampen
Sokerswaampen (Saccharomyces) san en skööl faan kwegels-swaampen uun det order Echt Kwegels (Saccharomycetales).
Atoomfüsiik
At Atoomfüsiik as en dialfääk faan a Füsiik. Hat befaadet ham mä atoomen, hü jo apbaud san, an hük krääften diar werke.
Sokerswaampen
Slacher
S. acidi-lactici – S. alboliquefaciens – S. allii – S. alvearius – S. anguillulae – S. anobii – S. aquifolii – S. arboricola – S. awamori – S. bayanus – S. betae – S. betulae – S. bisporus – S. bombycis – S. brassicae – S. capsularis – S. cariocanus – S. casei – S. cerasi – S. cerevisiae – S. cheresiensis – S. chodatii – S. cidri – S. ciferrii – S. cirratus – S. citrus – S. clava – S. comesii – S. conglomeratus – S. conomeli-limbati – S. coprogenus – S. cretaceus – S. delbrueckii – S. diospyri – S. etiennei – S. eubayanus – S. fermentati – S. fischlinii – S. florenzanoi – S. galacticola – S. gentianae – S. globulosus – S. granulatus – S. granulomatogenes – S. granulomatosus – S. guilliermondii – S. hagiwarae – S. inaequalis  – S. inconspicuus – S. infiltrans – S. javanicus – S. joergensenii – S. juillardensis – S. jurei – S. keiskeanus – S. kudriavzevii – S. kyushuensis – S. lactis – S. laghbi – S. laryngitidis – S. lateritius – S. lebenis – S. lemonnieri – S. lendneri – S. liquefaciens – S. lochheadii – S. longus – S. loussonnensis – S. luciae  – S. ludwigii – S. macropsidis-lanionis – S. mali-duclaux – S. mali-risler – S. membranogenes – S. merdarius – S. microspora – S. mikatae – S. minor – S. minor-taette – S. miso-alpha – S. miso-beta – S. miso-gamma – S. multiformis – S. nadsonii – S. nicotianae – S. nigra – S. nilssonii – S. occultus – S. olei – S. opuntiae – S. orientalis – S. oxycocci – S. panis-fermenti – S. paradoxus  – S. parasitaris – S. parasiticus – S. pastorianus – S. pinophthorus – S. pomorum – S. pseudococci-farinosi – S. pseudomycoderma – S. pseudotubercolaris – S. psoriasis – S. radaisii – S. reessii – S. ribis – S. rosaceus – S. rosei – S. roseus – S. roseus-rotundatus – S. saaz – S. sacchari – S. saitoanus – S. samboni – S. sardous – S. secundus – S. sennae – S. septicus – S. shirokoji – S. sphaericus – S. symbioticus – S. theobromae – S. theobromae-fermentans – S. tomentosus – S. torulosus – S. tuac – S. tumefaciens – S. tyricola – S. vafer – S. winlockii – S. wuertzii – S. xeres – S. zimmeri – S. zopfii
Saccharomycetaceae
Saccharomycetaceae san en famile faan kwegels-swaampen uun det order Echt Kwegels (Saccharomycetales).
Sköölen
Cyniclomyces – Hagleromyces – Kazachstania – Kluyveromyces – Lachancea – Nakaseomyces – Naumovozyma – Saccharomyces – Tetrapisispora – Torulaspora – Vanderwaltozyma – Yueomyces – Zygosaccharomyces – Zygotorulaspora
Basse
Basse of Upper River as en lokaal ferwaltingsgebiit (üüb Ingels: Local Government Area) uun Gambia. At ferwaltingsgebiit leit uun a uast faan't lun. Uun a nuurd, uast an süüd leit Seenegal an uun a waast Janjanbureh. Det hee 237.220 lidj (2013). At hoodsteed faan't ferwaltingsgebiit as Basse Santa Su.
Steeden
Dön aacht gratst steeden uun't ferwaltingsgebiit san:
Politiik
De Brikama Area Council ("Brikama Gebiitsriad") uun Basse Santa Su fewaltet at gebiit.
Gribskov Komuun
Gribskov Komuun [] as en däänsk komuun uun't regiuun Hovedstaden mä en grate faan 0 km² an iinwenern (Stant  ). At ferwaltang sat uun Helsinge.
Skiermûntseach
Skiermûntseach (Ütjspriik üüb Frysk: [ski.ə(r)muntsɪ.əx]; üüb Holuns: Schiermonnikoog) as ian faan dön Waastfresk Eilunen an ian faan dön aagetanj gemeenden faan Waastfresklun. At gemeend leit uun a nuurd faan’t prowins, twesken It Amelân an Rottumerplaat. Det hee 941 lidj (2017). At hoodsteed faan’t gemeend as Skiermûntseach.
Gribskov Komuun
Stääden an saarpen
A Saarpen mä maner üs 200 iinwenern wurd mä 0 uunwiset.
Tlingit spriak
Tlingit spriak (tli: Lingít Yoo X̲'atángi, Teslin Łingít) — san en twiig faan a Na-Dene spriaken. Snaaket woort det faan amanbi 845 minsken fööraal uun USA (Alaska) an uun a Kanada.
Skraft
! e-mail !! Ameerikoo !! Kanada !! IPA
Pytheas faan Massalia
Pytheas faan Massalia (greks Πυθέας Pythéas; * am 380 f.Kr.; † am 310 f.Kr.) wiar en greksen kuupmaan an hää üs siamaan di nuurdwaasten faan Euroopa beraiset.
Sin buk Auer a oosean as ei auerleewert, diar woort oober faan öödern auer skrewen. Föl loonslidj küd tu sin tidjen ei liaw, wat hi ales belewet hed. Hi as di iarst, di auer det fulk faan a Fresken (Φρείσιοι) skraft.
Leewent
Auer Pytheas sin leewent as ei föl muar bekäänd, üs dat hi faan Massalia (lat. Massilia, daalang Marseille) stamt. Näämen witj, hüföl raisen hi onernimen hää. Wat hi apskrewen hää, mut so am't juar 320 f.Kr. skest haa.
Ween
Ween as en blai, dåt önj dåt späktrum lait twasche zyan än violät. Dåt as dåt komplementär blai foon orange. Ween heet en woogelängde foon süwat 470 nanomeeter.
Atoomnumer
Ark elemänt önj e perioodisch tabäle foon da elemänte heet en äin atoomnumer, deer koon huum ma siinj hü maning elemänte önj e kärn san. Önj unlääsen atoome (alsü niinj ione), ma likefoole elektroone büte di kärn as protoone önj e kärn, ålsü da nit-ionisiirde atoome, jeeft di atoomnumer jü tål elektroone. Bai maning prusäse sü as fusjoon wårt e tål protoone önj e atoomkäärn änred, än deerdöör änret di kärn än uk di atoomnumer.
Ween
Wan jü luft, dåt firmamänt, am däiem woolkenlüüs as, siie we jü ås nü ween luft, jü oofding uk ås ween refläktiird wårt önj en wååderouerfläche.
Atoomnumer
Bai mateformel, ferlikinge än sü wider as di atoomnumer di bökstääw Z.
Sü wiset dåt koolestufatoom tum biispel aw 6 protoone:
Ween
Ween foon djunk eefter jåcht:
Foon zyan eefter ween:
Kollumerlân
Kollumerlân of Kollumerlân en Nijkrúslân (Ütjspriik üüb Frysk: [kɔləmərlɔ:n] of [kɔləmərlɔ:nɛnɛ.i̯kryslɔ:n] ; üüb Holuns: Kollumerland of Kollumerland en Nieuwkruisland) wiar ian faan dön 20 gemeenden faan Waastfresklun. At gemeend lai uun a nuurduast faan’t prowins. Det hed 12.872 lidj (2017). At hoodsteed faan’t gemeend wiar Kollum.
Geografii
Steeden an taarpen uun't gemeend wiar:
Spriiken
Det Wâldfrysk spriikwiis wurd uun't gemeend spreegen. Uun a uastdial faan't gemeend wiar tau needersaksisk spriikwiisen, Westerkertiersk an Pompstersk, spreegen.
Histoore
Kollumerlân wurd 1. Janewoore 2019 dial faan det nei-grünlaanjen gemeend Noardeast-Fryslân.
It Hearrenfean
It Hearrenfean (Ütjspriik üüb Frysk: [ətjɛrnfɪ.ən] ; üüb Holuns: Heerenveen) as ian faan dön aagetanj gemeenden faan Waastfresklun. At gemeend leit uun a süüd faan’t prowins. Uun a nuurd leit a gemeenden Ljouwert an Smellingerlân, uun a nuurduast at gemeend Opsterlân, uun a süüduast Eaststellingwerf, uun a süüd Weststellingwerf an uun a waast De Fryske Marren. Det hee 50.203 lidj (2017). At hoodsteed faan’t gemeend as It Hearrenfean.
Spriiken
Uun a waast wurt det Feanstersk, wat en spriikwiis faan Stedfrysk as, spreegen. Uun a uast wurt det Klaaifrysk spriikwiis faan Waastfresk spreegen.
Histoore
1. Janewoore 2014 dial faan det iar Boarnsterhim Gemeende wurd dial faan It Hearrenfean.
Echt Kwegels
Echt Kwegels (Saccharomycetales) as en order faan swaampen (Fungi). Hat as det iansagst order uun det klas Saccharomycetes.
Familin
Alloascoideaceae – Ascoideaceae - Cephaloascaceae - Debaryomycetaceae - Dipodascaceae - Endomycetaceae - Eremotheciaceae - Lipomycetaceae - Metschnikowiaceae - Phaffomycetaceae – Pichiaceae – Saccharomycetaceae - Saccharomycodaceae - Saccharomycopsidaceae - Trichomonascaceae – Trigonopsidaceae
Opsterlân
Opsterlân (Ütjspriik üüb Frysk: [opstrlɔ:n]; üüb Holuns: Opsterland) as ian faan dön aagetanj gemeenden faan Waastfresklun. At gemeend leit uun a süüduast faan’t prowins. Det hee 29.718 lidj (2017). At hoodsteed faan’t gemeend as Beetstersweach.
Geografii
Steeden an taarpen uun't gemeend san:
Histoore
A Gritenij Opsterlân wurd 1851 en gemeend efter’t iinfeering uun Holun faan’t gemeendrocht faan Johan Rudolph Thorbecke.
Moyen-Chari (Regiuun)
Det Moyen-Chari Regiuun (üüb Fraansöösk: La Région du Moyen-Chari; üüb Araabsk: منطقة شاري الأوسط Minṭaqātu Šārī l-Awsaṭ) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Tschad. At regiuun leit uun a süüd faan't lun. At hoodsteed as Sarh. Det hee 588.008 (2009).
Alvise Cadamosto
Alvise Cadamosto (uk Ca’ da Mosto of Da Mosto; * amanbi 1432 uun Venedig; † 16. Jüüle 1483) wiar en hanelsmaan faan Venedig, diar uun a portugiisk prins Heinrich de Siafaarer san tiinst werket. Hi foon a Kapwerden ütj an siild loongs a waasteeg faan Aafrika, faan de Gambia Struum tu de Geba Struum uun det Guinea-Bissau faan nü. Hi skreew a Navigazioni (iarst 1507 ütjden), diar en ütjfeerelk beskriiwing faan sin faarten an a seelskapen faan a fölker uun a waast faan Aafrika uun det 15. juarhunert wiar.
Maasklun
Föörkemen
Maasken jaft at uun Sjiisklun ei bluas bi a Nuurdsiaküst, man uk banluns bi a struumer Ialew, Weeser, Eider, Oste an Ems. Üüb sidj faan a sjiisk maasken jaft at sok loonskap uk uun Denemark an Holun, an tuup san a Nuurdsiamaasken faan Den Helder bit Esbjerg at gratst maasklun üüb a eerd.
Beskriiwang
Maasken waaks bi a waaskaant. Uun a luup faan juarhunerten saat ham muar an muar fiin slober uf. An sok plaanten üs rölken an oongäärs surge diarför, dat hi leien blaft. Uk a minsken halep mä di bau faan loonangen mä, dat di slober ei weder ütjmä uun a Nuurdsia draanj woort. Ütj oonlun wort sodenang mä a tidj maasklun.
Auer a siapeegel suutjis uunsticht, wääkst sodenang uk at maasklun amhuuch. Uun Uastfresklun as det maasklun steedenwis huuger üs a muuren widjer uun't banlun. Auer diar iarjuaren at türew ufgreewen wurden as, leit det banlun nü düütelk oner a siapeegel.
Wan at maasklun mä diker jin a Nuurdsia ufseekert wurden as, do sait am tu det lun bääft a dik kuuch, grooden of polder. Wan't nään diker jaft, so üs üüb a Halgen, do skel a minsken werwer, wurten of terpen bau, am bi sturemfluden ei uftusüpen.
Am maasklun för a minsken tu nadgin, skal't mä gruuger an weederliasangen drüg häälen wurd. Ööders woort sok lun tu en muur. Steedenwis woort maasklun ei muar drüg häälen, am raar diarten an plaanten uuntusiidlin, so maaget det di ferian Elmeere üüb Fer.
Portaal:Spräkewaasenschap
Ålgemiin
Friisk
Waasenschapsmanschne
Lance Armstrong
Test
Sentraalbeenk faan Gambia
Hat as 1971 grünjlaanj wurden, sat uun't hoodstääd Banjul, an dää det münt Dalasi ütj.
Üüb a ööder sidj jaft'at uun Waastafrikoo al en müntunioon faan't Waastaafrikoons Sentraalbeenk (BCEAO) mä di CFA-Franc BCEAO.
Halsnæs Komuun
Stääden an saarpen
A Frederiksværk amfaadet uk a sarkspalen Kregme, Melby an Vinderød.
Salamat (Regiuun)
Det Salamat Regiuun (üüb Fraansöösk: La Région du Salamat; üüb Araabsk: منطقة سلامات Minṭaqātu Salāmāt) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Tschad. At regiuun leit uun a süüduast faan't lun. At hoodsteed as Am Timan. Det hee 302.301 lidj (2009).
Skylge
Skylge (Ütjspriik üüb Frysk: [skilgə]; üüb Holuns: Terschelling) as ian faan dön Waastfresk Eilunen an ian faan dön aagetanj gemeenden faan Waastfresklun. At gemeend leit uun a nuurd faan’t prowins, twesken Flylân an It Amelân. Det hee 4859 lidj (2017). At hoodsteed faan’t gemeend as West-Skylge.
Geografii
Steeden an taarpen san:
Ouaddaï (Regiuun)
Det Ouaddaï Regiuun (üüb Fraansöösk: La Région du Ouaddaï; üüb Araabsk: منطقة وداي Minṭaqātu Waddāy) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Tschad. At regiuun leit uun a uast faan't lun. At hoodsteed as Abéché. Det hee 721.166 lidj (2009).
Indialing faan Ferwalting
At regiuun hee trii departmenten.
Erk-Uwe Schrahé
Leewent
Erk-Uwe Carl Schrahé (* 16. Bārichtmuun 1931 ön Ārichsem, † 27. Ismuun 2018) heer Sölring liirt, wan hi al aur 50 Jaaren ual wiar. Diarbi her hi sa fuul Früger, dat hi wat diarfuar dö wel, dat des Spraak āprocht hualen uur ken. Wan hi en bet snaki kür, da wel hi uk skriif. Di Bigening wiar Boker en Aarberen sa üs
Masi Energii en Aarber es iin ön dat "Sölring Uurterbok" (Uurterbokstair fan di Christian-Albrechts-Uniwersiteet, 2006) gingen. Söner des kür em deling (2011) gaar ek muar Sölring liir, aurdat et sa fuul mener snaket uur.
Iaringen
Dit es en senerk Iaring, aurdat di Skriiwers ek fan Söl kum, en dach üp Sölring skrewen haa. ''Senerk es diaraur, dat et jit bluat üs Kopii fuarliit, wat me Skriifmaskiin skrewen es. Hat maaket noch rocht fuul Aarber, dit digitaal törocht tö fo.''
Mait aur di "Litj Prins" / Film
Erk-Uwe Schrahé fortelt jir wat aur di "Litj Prins".
Jir hok Bispölen aur di Aarber, wat höm Schrahé me sin Skriifmaskiin en en Kopiarer maaket heer.
Bruarwening
Di Bruarwening fan Schrahé es fan di Tachentigerjaaren ön Postmaister wesen, hi her di Poststair ön Raantem.
Spräke (iinjtål)
Di spräke (de. Sprache) as dåt süsteem foon lüde, dåt manschne ma e müs mååge än dåt följk tiint, jam maenouder tu unerhüüljen. Di äine spräke foon Nordfraschlönj as dåt Nordfrasch. Da mååste spräke koone räägend wårde ås tu hiiren tu en spräkefamiili.
Wat apårties as en hiimlike spräke.
Ma da spräke befootet har jü spräkewaasenschap.
Witamiin
Witamiinen san orgaanisk ferbinjangen, diar di minsk nuadag brükt, oober ei salew auer san stoofwaksel produsiare koon. Det bedüüdet, dat witamiinen faan bütjen mä iidj an drank apnimen wurd skel.
Nils Århammar
Nils Rudolf Århammar (* 7. August 1931 uun Katrineholm, Sweeden, † 10. Janewoore 2022 uun Naibel) wiar en spriakwedenskapsmaan an hää ham mä fresk filologii befaadet.
Witamiin
Nöömer an ufkörtangen
Faan 20 witamiinen, diar bit daalang bekäänd san, tääl 13 üs nuadag för di minsk.
Antwerpen (Prowins)
Det Antwerpen Prowins (üüb Holuns: Provincie Antwerpen [ˈɑntʋɛrpə(n)], üüb Fraansöösk: Province d'Anvers [ɑ̃.vɛʁs] of [ɑ̃.vɛʁ]) as en prowins uun a nuurd faan Belgien. At prowins leit uun a nuurd faan't lun. Uun a nuurd leit a Neederlunen, uun a uast det Limborig Prowins, uun a süüd det Fleemisk-Brabant Prowins an uun a waast det Uastflandern Prowins. Det hee 1.875.524 lidj (2021). At hoodsteed faan’t prowins as Antwerpen.
Steeden
Ian steed uun't prowins, Baarle-Hertog, leit banen a Neederlunen.
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:
Iindialing faan Ferwalting
At prowins hee trii arrondissementen:
Uun jodiar trii arrondissementen lei 69 gemeenden:
Spriiken
Dön miast lidj uun't prowins snaake Fleemisk.
Deensk Gulküst
At Deensk Gulküst (üüb Deensk: Danske Guldkyst of Dansk Guinea) wiar en skööl faan koloniin, wat bi a Golf faan Guinea uun a waast faan Aafrika lai an tut Köningrik Denemark-Noorweegen hiard. A koloniin wurd 1850 tu det Ferianigt Köningrik ferkeeft. A gebiit faan det Deensk Gulküst as nü de süüduast eeg faan Ghaana.
Uun det 19. juarhunert hed det Deensk Gulküst fiiw feestingen:
Adeline Petersen
Adeline Petersen (* 15. Oktuuber 1940 uun Naibel, † 12. August 2011 uun Kiil) wiar en wedenskapswüf uun a fresk filologii.
Leewent
Adeline wooks uun a Wiidinghiird ap. Hör mamenspriak wiar frasch an aatjen spriak wiar wiidinghiirder. Bütj fresk snaaket Adeline uk sjiisk an däänsk, plaatsjiisk an süüdjütsk. Leederhen liard hat waastfresk an holuns uun Groningen.
Adeline hää bi't Wurdenbuksteed uun Kiil werket an bi't Nordfriisk Instituut uun Bräist.
Sant 2009 wiar Adeline iarenlasmoot faan a Instituutsferian.
Koulikoro (Regiuun)
Det Koulikoro Regiuun (üüb Bambara: ߞߎߟߌߞߏߙߏ ߘߌߣߋߖߊ Kulikɔrɔ Dineja, üüb Fraansöösk: Région de Koulikoro) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Maali. At regiuun leit uun a süüdwaast faan't lun. Uun a nuurd leit Mauretaanien, uun a uast det Ségou Regiuun, uun a süüduast det Sikasso Regiuun, uun a süüdwaast Guinea an uun a waast det Kayes Regiuun. Det Bamako Regiuun as en enklaawe uun a süüd faan't regiuun. Det hee 2.422.108 lidj (2009). At hoodsteed as Koulikoro.
Geografii
Hög struumer luup troch't regiuun: de Niiger Struum, de Baoulé, de Sankarani, de Bagoé, de Bani an de Bafing.
Indialing faan Ferwalting
Det Koulikoro Regiuun hee sööwen kreiser (üüb Fraansöösk: cercles), wat iin uun komuunen diald wurd:
Sila (Regiuun)
Det Sila Regiuun (üüb Fraansöösk: La Région du Sila; üüb Araabsk: منطقة سيلا Minṭaqātu Sīlā) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Tschad. At regiuun leit uun a süüduast faan't lun. At hoodsteed as Goz Beïda. Det hee 387.461 lidj (2009).
Indialing faan Ferwalting
At regiuun hee tau departmenten.
Histoore
At regiuun wurd 2008 grünjlaanjen.
Burundi
Burundi [bʊˈrʊndi], amtelk det Republiik faan Burundi (üüb Rundi: Republika y'Uburundi) as en banenstoot uun a uast faan Aafrika. Uun a nuurd leit Ruanda, uun a uast Tansaniia an uun a waast det Demokraatisk Republiik Kongo. At lun hee 8.053.574 lidj (2008). At hoodsteed faan't lun sant 2019 as Gitega (iar wiar det Bujumbura).
Geograafisk Laag
Burundi leit twesken 02° 18' an 04° 28' (faan a nuurd tu a süüd) an 28° 59' an 30° 50' (faan a waast tu a uast). At lun as tretanjsis letjer üüs Tjiisklun.
At lun dialt grensen mä trii lunen. Det lingst grens (589 km) faan't lun wurt mä Tansaniia an det kurtst grens (236 km) mä det Demokraatisk Republiik Kongo diald. At lun dialt uk en 315 km lung grens mä Ruanda.
Struumer
De Ruzizi Struum bildet dial faan't grens mä det DR Kongo. De Malagarasi Struum bildet dial faan't grens mä Tansaniia.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:
Indialing faan Ferwalting
Burundi hee 18 prowinsen.
Spriiken
Burundi hee tau amtelk spriiken: Fraansöösk an Rundi.
Tandjilé (Regiuun)
Det Tandjilé Regiuun (üüb Fraansöösk: La Région de la Tandjilé; üüb Araabsk: منطقة تانجلي Minṭaqātu Tānjilī) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Tschad. At regiuun leit uun a süüdwaast faan't lun. At hoodsteed as Laï. Det hee 661.906 lidj (2009).
Indialing faan Ferwalting
At regiuun hee trii departmenten.
Marseille
Marseille [] as det gratst fransöösk huuwenstääd an leit bi't Madlunsia.
Smellingerlân
Steeden uun Taarpen
Steeden uun taarpen uun't gemeend san:
Burundi
Politiik
Burundi as en republiik. A stootsboowenhood as a president. A president sant 18. Jüüne 2020 as Évariste Ndayishimiye. Det CNDD-FDD as at partei faan't regiaring. Det ual president, faan 2005-2020, wiar Pierre Nkurunziza.
Bütjenpolitiik
Burundi as sant 18. September 1962 lasmoot faan dön Feriand Natschuunen an sant 25. Mei 1963 faan det Aafrikoons Unioon.
Wiartskap
At weering faan't lun as de Burundi-Franc, wat faan det Beenk faan det Republiik faan Burundi ütjbroocht wurt.
Üüb a HDI-indeks stäänt det lun üüb plaats 185 faan 187. Uun't juar 2018 hed at lun en BIP faan amanbi 3,3 biljuunen US-Dooler.
Augsbörj
Augsbörj (aw Tjüsch: Augsburg) as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Bayern. E stää läit önjt söödweesten foont bundeslönj. Dåt heet 295.830 inboogere (2020).
Brest (Prowins)
Det Brest Prowins (üüb Witjrüs: Брэ́сцкая во́бласць Brésckaja vóbłasć [ˈbrɛstskaja ˈvɔblastsʲ]; üüb Rüs: Бре́стская о́бласть Bréstskaja óblast’ [ˈbrʲesːkəjə ˈobɫəsʲtʲ] of [ˈbrʲest͡skəjə ˈobɫəsʲtʲ]) as ian faan dön seeks prowinsen faan Witjruslun. At prowins leit uun a süüdwaast faan't lun. Uun a nuurd leit det Hrodna Prowins, uun a nuurduast det Minsk Prowins, uun a süüduast det Homelj Prowins, uun a süüd at Ukraine an uun a waast Poolen. Det hee 1.401.177 lidj (2009). At hoodsteed faan't prowins as Brest.
Demokraatisk Republiik Kongo
Det Demokraatisk Republiik Kongo [ˈkɔŋgo] (üüb Fraansöösk: République Démocratique du Congo; faan 1971 ap tu 1997 Zaire (üüb Fraansöösk: Zaïre; ufkurtet DR Kongo, Kongo (Kinshasa), Kongo-Kinshasa of de Kongo), as en republiik uun a maden faan Aafrika. Uun a nuurd leit det Madelaafrikoons Republiik, uun a nuurduast de Süüdsudaan, uun a uast lei Uganda, Ruanda, Burundi, Tansaniia, uun a süüduast leit Sambia, uun a süüdwaast Angoola, uun a waast de Atlantisk Ootseaan an at Republiik Kongo.  At lun hee 71.884.000 lidj (2010) .  At hoodsteed as Kinshasa.
Brest (Prowins)
Geografii
De Belawescha Puschtscha Natschunaalpark leit uun a waast faan't prowins.
Demokraatisk Republiik Kongo
Geograafisk Laag
Det DRK as det naistgratst lun uun Aafrika.
Brest (Prowins)
Indialing faan Ferwalting
Det Brest Prowins hee trii steeden (Baranawitschy, Brest an Pinsk) an 16 distrikten (üüb Witjrüs: раёны rajóny, üüb Rüs: райо́ны rajóny):
Demokraatisk Republiik Kongo
Geograafisk Laag
At lun dialt grensen mä njüügen lunen. De lingst grens (2646 km) faan't lun wurt mä Angoola an det kurtst (221 km) mä Ruanda diald. Det dialt uk en 2332 km lung grens mä Sambia, en 1747 km lung mä det Madelaafrikoons Republiik, en 1229 km lung mä’t Republiik Kongo, en 877 km lung mä Uganda, en 714 km lung mä Süüdsudaan, en 479 km lung mä Tansaniia an en 236 km lung mä Burundi. A eeg as 37 km lung.
Berger
De huuchst berig uun det DR Kongo as de Stanley Berig, wat 5109 m huuch as. Öler huuch berger san de Emin Berg (4798 m) an de Mohi Berig (3480 m). Det DR Kongo hee sööwen ialberger, wat bi of nai bi a grensen mä Uganda an Ruanda lei. Jo san faan a nuurd tu a süüd:
Brest (Prowins)
Befölkring
Resultooten faan iarer folksteelingen: 1979 - 1.363.526 1989 - 1.458.360 1999 - 1.485.100
Histoore
At prowins wurd 1939 grünjlaanjen. Faan 1921 tu 1939 wiar at teritoorium faan't prowins faan daaling dial faan det Polesien Wojwodskap uun Poolen. Uun de Naist Wäältkrich wurd at prowins faan det tjiisk armee besaatet. Det Pinsk Prowins wurd 8. Janewoore 1954 ufskaafet an wurd dial faan't prowins. De likedening dai wurd det Baranawitschy Prowins ufskaafet an det süüduast dial diarfaan wurd dial faan’t prowins.
Demokraatisk Republiik Kongo
Struumer
De Kongo Struum leept troch at lun iin uun at Atlantik.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:
Spriiken
Det amtelk spriik faan't lun as Fraansöösk.
Histoore
Faan 1885 ap tu 1908 wiar at lun üüs priwaat eegendoom faan a belgisk köning Leopold II. a Kongo-Freistoot. Uun 1908 wurd det en belgisk koloni. 30. Juni 1960 wurd at lun suwereen. Joseph Kasavubu wiar de iarst president.
Wiartskap
At weering faan't lun as de Kongo-Franc, wat faan det Sentraaalbeenk faan de Kongo ütjbroocht wurt.
Stianbaker
A Stianbaker, Huuchsternk,  heefbaker, heefbäker, stiinjbaker (Sterna sandvicensis of Thalasseus sandvicensis) hiart tu at fögelfamile faan a Bakern (Sternidae).
Portaal:Spräke
Dåt jeeft duusende foon spräke aw e wrål. Hu manschne miine dåt dåt bloot jü kommunikasjoon swiirier mååget än dåt we bååder iinj spräke heewe köön. Di grute stridpunkt as dan natörlik huken spräke. Aw e ouder sid as uk nuch ai foole bekånd ouer jü influs foon en spesiifisch spräke aw dåt tanken. Wan dåt tånken ma klång-assosjasjoon årbet, dan köön wase müüle önj jü iinj spräke flicht gauer långd wårde ås önj jü ouder än sügoor köön jam deerbai oudere gesichtspunkte änäämmååge.
Da spräke wårde önjdiild önj spräkefamiilie. Büte da spräkefamiilie stönje da isoliirde spräke.
Jü eewi änring foon da spräke håt spräkeänring.
Manertålspräke san da spräke foon da Spräkmanertåle.
Helsingør Komuun
Helsingør Komuun (üüb ingelsk uk Elsinore municipality) as en däänsk komuun uun't regiuun Hovedstaden mä en grate faan 0 km² an iinwenern (Stant  ). At ferwaltang sat uun't stääd Helsingør.
Stääden an saarpen
A Saarpen mä maner üs 200 iinwenern wurd mä 0 uunwiset.
Spräkütbäg
Spräkütbäg as n naien begrip, di t.b. definiird wårt as “bjarne foue naie möölikhäide, di spräke tu ferwiinjen aw en wise, huk tu jü situasjoon pååset”. Dåt håt ålsü, dåt bjarne liire ma jare mamenspräke amtugungen. Diling ruchtet dåt schölj ham deeraw, ouers åltens nuch bääder as dåt snåken foon da ålerne ma da bjarne. Deer koone ja jare hiilj lääwent aw widerbäge.
Deer gungt dåt ålsü ouer jare äine spräke, ouers dåtseelwie jült wan huum en oudern spräke liirt, t.b. änglisch unti turkische bjarne liire tjüsch. Ouers heer jült uk: Wan da begripe önj e äine spräke ål deer san, dan koon huum uk en näien spräke iir ferstönje.
Dåt åles as bloot möölik, wan di mamenspräke har uk ma da situasjoone önj jü modärn wråål befoote koon, har deerönj ütdrüke koon. Sü kamt huum tu di ütbäg foon e spräke seelew. Dåt koon ham ruchte aw en gruten spräke as dåt tjüsche, ouers uk aw regionåål- än manertålspräke. Deer koon en wikipedia önj sü’n spräke flicht gåågenful weese.
Tschechisk spriak
Spriakwiisen
Diar san 5 spriakwiisen faan't Tschechisk:
Brikama
Brikama of West Coast as en lokaal ferwaltingsgebiit (üüb Ingels: Local Government Area) uun Gambia. At ferwaltingsgebiit leit uun a waast faan't lun. Uun a nuurd lei Banjul, de Gambia Struum an Mansakonko, uun a uast an süüd leit Seenegal an uun a waast a Atlantik. Det hee 688.744 lidj (2013).
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't ferwaltingsgebiit san:
Politiik
De Brikama Area Council ("Brikama Gebiitsriad") uun Brikama Steed fewaltet at gebiit.
Wadi Fira (Regiuun)
Det Wadi Fira Regiuun (üüb Fraansöösk: La Région du Wadi Fira; üüb Araabsk: منطقة وادي فيرا Minṭaqātu Wādī Fīrā) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Tschad. At regiuun leit uun a uast faan't lun. At hoodsteed as Biltine. Det hee 508.383 lidj (2009).
Athen (Skep, 1936)
<!-- Die Athen war ein deutsches Frachtschiff der Reederei Deutsche Levante-Linie (DLL). Das Schiff wurde am 2. Mai 1945 zusammen mit der Cap Arcona, der Thielbek und der Deutschland in der Lübecker Bucht von englischen Jagdbombern beschossen. An Bord befanden sich zu diesem Zeitpunkt zahlreiche KZ-Häftlinge.
Einsatz bis 1945
Das Schiff wurde im September 1936 in Fahrt gesetzt und bis 1940 von der Deutschen Levante-Linie betrieben. 1940 übernahm die Kriegsmarine das Schiff und ließ es bis zum September 1940 zum Minensucher Sperrbrecher 2 umrüsten. Am 22. September 1940 sank die Sperrbrecher 2 durch Minentreffer in der Nähe von Boulogne. Im November 1942 hob man das Schiff und gab es an die DLL zurück, die es bis 1944 wieder instandsetzte und erneut als Athen betrieb.
Beladung mit KZ-Häftlingen
Am Freitag, dem 20. April, wurden im Rahmen der Räumung vom KZ Neuengamme von der SS KZ-Häftlinge aus dem Lager Neuengamme an Bord der Athen verschleppt, die zur auf Reede vor Neustadt liegende Cap Arcona gebracht werden sollten. Da der Kapitän der Cap Arcona, Heinrich Bertram, die Häftlinge nicht übernahm, lief die Athen zurück nach Lübeck.
Am Samstag, den 21. April lag die Zahl der Häftlinge hier unter Deck bei rund 4.300, als Bewachung befanden sich rund 450 Soldaten an Deck und in den Besatzung sunterkünften. Ein erneuter Versuche, Häftlinge von der Athen auf die Cap Arcona zu bringen, blieb ohne Erfolg, da die Schiffsleitung der Cap Arcona sich weigerte. Auch der mit der Schiffsleitung verhandelnde SS-Hauptsturmführer Thümmel war dagegen machtlos. Da der Kapitän Bertram sich zu Verhandlungen an Land befand, bestand die Schiffsleitung aus den zivilen nautischen Offizieren. Da die SS immer mehr Druck machte, baten die Schiffsoffiziere Bertram, auf sein Schiff zu kommen.
Am 23. April erhielt Dittmer von der HSDG über den persönlichen Referenten des Gauleiters Karl Kaufmann, SS-Hauptsturmführer Horn, den Befehl zur Aufnahme von Häftlingen auf der Cap Arcona. Dittmer rief Bertram an und riet ihm, sich an Konteradmiral Conrad Engelhardt zu wenden. Engelhardt und sein Stab befanden sich im Flensburger Hafen auf der Malaga und hatten als Seetransportverantwortliche für die Hilfsbeischiffe der Marine die Befehlsgewalt über die Cap Arcona. Da die Cap Arcona aufgrund defekter Antriebsanlage und leerer Treibstofftanks nicht mehr seeklar war, war es kein Hilfsbeischiff mehr und unterstand nicht mehr der Marine.
Am Dienstag den 24. April erhielt Bertram über einen Kurier die Meldung, dass jetzt die „Schutzhäftlinge“ zu übernehmen seien. Lewinski, ein beim Reichskommissar für die Seeschiffahrt („Reiko See“) dienstverpflichteter Kapitän zur See, der zur Lageüberprüfung nach Lübeck kam, inspizierte auch die Athen und beschwerte sich mit wenig Erfolg über die unerträglichen Zustände der Personenunterbringung in den Laderäumen. Ein drittes Mal lief die Athen die Cap Arcona zur Übergabe der KZ-Häftlinge an, Bertram weigerte sich jedoch auch diesmal. Die aufgrund der extrem schlechten Ernährung und Unterbringung verstorbenen Häftlinge wurden von der SS einfach über Bord geworfen, auch um die Landbürokratie bei dem Begräbnis in Massengräbern zu umgehen.
Am 25. April lief die Athen wieder zur Cap Arcona. Erneut verweigerte Bertram die Aufnahme der Häftlinge. Die Athen blieb jedoch neben der Cap Arcona liegen, auch um die Not der Häftlinge zu lindern, die am Verdursten waren. Von der Cap Arcona erhielten sie Verpflegung und Trinkwasser. Lewinski stellte inzwischen fest, dass eine Übergabe auf die Cap Arcona nicht erfolgen konnte, da hier keine ausreichenden Lebensmittelvorräte und Trinkwasser für die vielen KZ-Häftlinge verfügbar waren Die SS versuchte, die Schiffsleitungen und die zivilen und militärischen Dienststellen mit Zweckparolen zu beruhigen (z. B. mit der Behauptung, dass die Schiffe zur Rettung der KZ-Häftlinge nach Schweden auslaufen sollten).
Tibesti (Regiuun)
Det Tibesti Regiuun (üüb Fraansöösk: La Région du Tibesti; üüb Araabsk: منطقة تبستي Minṭaqātu Tibastī) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Tschad. At regiuun leit uun a nuurdwaast faan't lun. At hoodsteed as Bardaï. Det hee 25.483 lidj (2009).
Athen (Skep, 1936)
Beladung mit KZ-Häftlingen
Vermutlich ging am 26. April der letzte KZ-Häftlingstransport mit der Bahn von Neuengamme ab. Im Raum Lübeck befanden sich inzwischen rund 9.000 Häftlinge. Das Exekutionskommando des SS-Sturmbannführers Christpoh-Heinz Gehring übte auf Kapitän Bertram extrem starken Druck aus, damit dieser den SS-Befehlen zur Einschiffung der Häftlinge nachkam. Bertram wich der Gewalt, lehnte jedoch jede Verantwortung ab, da das Schiff für diese hohe Konzentration von Menschen nicht geeignet sei. Damit konnte die Athen die ersten 2.500 Häftlinge an die Cap Arcona übergeben.
Tibesti (Regiuun)
Indialing faan Ferwalting
At regiuun hee tau departmenten.
Histoore
At regiuun wurd 2008 grünjlaanjen.
Athen (Skep, 1936)
Britischer Angriff
Am Mittwoch, den 2. Mai, lösten sich die SS-Kommandos in Neustadt weitgehend auf und tauchten unter, da die Briten zur Travemündung vorstießen. Die Thielbek und Athen liefen aus und ankerten in der Lübecker Bucht. Sie begegneten einem mit Häftlingen beladenen Schiffskonvoi vom KZ Stutthof, der aus den von zwei Schleppern gezogenen Binnenschiffen Vaterland und Wolfgang bestand. Sie kamen aus Danzig, legten kurz im Marinehafen von Neustadt an. Da die Häftlinge tagelang nichts zu essen bekamen, durchwühlten sie am Kai die Abfalleimer nach Essbarem und wurden von den Marinesoldaten zurückgedrängt. Die SS versuchte anschließend, die Gefangenen auf den Häftlingsschiffen in der Lübecker Bucht unterzubringen. Da dies ohne Erfolg blieb, kappten sie in der Bucht die Schlepptrossen, kehrten mit den Schleppern nach Neustadt zurück und überließen die antriebslosen Schiffe und Häftlinge sich selbst.
Nach der Strandung ihrer Schiffe zwischen Neustadt in Holstein und Pelzerhaken am 3. Mai ging der kräftigere Teil der fast verhungerten rund 2000 Häftlinge der Wolfgang und Vaterland aus dem KZ Stutthof früh am 3. Mai an Land und suchten Essbares. Da Neustadt durch bewaffnete Kräfte versperrt blieb, gingen einige über Ruhleben bis nach Merkendorf, andere erreichten Oldenburg in Holstein. SS-Kommandos ruderten zu den gestrandeten Schiffen und trieben die Häftlinge an Land. 77 wurden an Bord erschossen. Weitere Häftlinge wurden vom Volkssturm und Marinesoldaten unter dem Kommando von Kapitänleutnant Ziemann zum Landeplatz am Ufer zurückgedrängt und über 1000 wurden auf dem Kasernensportplatz der U-Schule zusammengetrieben.
Gegen 14:30 Uhr begann der Angriff der ersten Welle von britischen Jagdbomber (Jabos) vom Typ Typhoon I B. Neun Jabos griffen die Schiffe in der Neustädter Bucht an, auch die im Marinehafen Neustadt liegende Athen wurde angegriffen, die sich mit der Vierlingsflak auf dem Bug wehrte. Die Athen wurde getroffen; einige Häftlinge kamen bei diesem Angriff zu Tode. Die Athen wurde im Gegensatz zur Cap Arcona, Thielbeck, Deutschland und vielen weiteren Schiffen jedoch nicht zerstört. Britische Panzerspitzen hatten von Süsel und Wintershagen kommend den Stadtrand von Neustadt erreicht und griffen in den Kampf ein und beschossen die Flakstellung der Athen. Die zweite Welle mit einer Staffel von neun Flugzeugen griff die Deutschland an und die dritte Welle mit acht Flugzeugen suchte sich Ziele in der Neustädter Bucht. Die Marinesoldaten am Geschütz der Athen gaben auf und hissten die „weiße Fahne“. -->
Eeđer di Krich
Iin ön di Leeringsrüm fan di Athen sweelti en Jöl. Ön Buurt wiar jit masi Munitsjoon, en diarom waar dit Skep üt Haawen sleept. Dit ging man gur, en di Athen waar 1946 tö Sowjetunioon dönen, en diar waar diar di General Brusiloff fan. Ön't Jaar 1947 ging dit Frachtskep naa Poolen, nii Noom Waryński, en löp bi di Gdynia-Ameryka Linie. 1951 aurnoom di Polskie Linie Oceaniczne dit Skep en let dit bit 1970 naa Süđameerikaa en töbeek faar. 1971 kām dit Skep ön Stettin üp Skramel.
Eyak spriak
iindialang:
Swaamp (Stellaria)
At swaamp (Stellaria media) as en plaant uun det famile faan a neegelken (Caryophyllaceae).
Janjanbureh
Janjanbureh of Central River as en lokaal ferwaltingsgebiit (üüb Ingels: Local Government Area) uun Gambia. At ferwaltingsgebiit leit uun a uast faan't lun. Uun a nuurd an süüd leit Seenegal, uun a uast Basse an uun a waast Kuntaur. Det hee 125.204 lidj (2013).
Swaamp (Stellaria)
Hat woort miast üs ünkrüüs uunsen, koon oober uk üs greenen of uun a medesiin brükt wurd.
Janjanbureh
Steeden
Dön trii gratst steeden uun't ferwaltingsgebiit san:
Herlev Komuun
Herlev Komuun as en däänsk komuun uun't regiuun Hovedstaden mä iinwenern. Hat hiart uk mä tu't Hovedstadsområdet. At ferwaltang sat uun't stääd Herlev.
Hüshünj
Di hüshünj of uk man ianfach hünj (Canis lupus familiaris) as en hüsdiart an stamt faan a wulew uf. Sodenang as di hünj en onerslach faan a wulwer. Di ööder onerslach faan a wulwer as di dingo.
Auger-eläktroone-späktroskopii
Auger-eläktroone-späktroskopii (AES) as en analysemetoode foon ouerflächen ma heelp foon Auger-eläktroone.
Ati (Steed)
Ati (üüb Araabsk: أتي‎‎ Atī) as en steed uun de aafrikoons stoot Tschad. At steed leit uun a maden faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Batha Regiuun. Det hee 20.902 lidj (2009).
Auger-eläktroone-späktroskopii
Wan huum önj vakuum en materjoolproobe bestroolt ma (primääre) eläktrone ma en energii foon süwat 1 bit 10 keV, dan sånt dåt materjool seelew wider eläktroone üt. Da sekundääre eläktroone heewe åle grutelse foon energii, ouers deertwasche fåle hu scharpe spase ap, da sünååmde Auger-eläktroone. Da Auger-eläktroone heewe en energii, jü bestimd wårt foon da elemänte önj dåt materjool foon jü proobe.
Ruchts as dåt efäkt skitsiird for en moleküül ma twäär boone. Suke boone heewe en for ark elemänt karakteristische energii. Wan nü dåt moleküül foon en primääreläktron drååwed wårt, dan koon iinj foon da biise banere eläktroone (rüüdj) en huuger enärgii füünj än deerdöör önj en huugere boon broocht wårde. Eefter en bestimd tid fålt dåt dan önj sin üülje boon tubääg (önjjääwen ma en piil än en lääsi ween stää), weerbai dan en enärgii fri wårt jüst lik an dåt ferschääl in enärgii foon da biise boone. Jü enärgii wårt dan madiild (piil ma woog) an wi en ouder eläktron, wat dan as Auger-eläktron ütsånd wårt än uk en lääsi stää ääder leet.
Auger-eläktroone üt diipere lååge ferliise jare karakteristische enärgii döör stiitjen iinj huuger ladene atoome. Da analysiirbore eläktroone ståme deerfor üt da boowereste 0,5 bit 3 nanomeeter, ålsü 2 bit 10 atoomlååge. Deeram as AES forålem en ouerfläche-tächniik. Döör sputer-ätsen önj vakuum koone ouers lååge wächhååld wårde, sü dåt huum diiper mätje koon. Sü koone gånse diipde-profiile behülen wårde.
Wan önjwånd önj en raster-eläktroonemikroskoop, koone uk bile (kartiiringe) foon jü spriidjing foon bestimde elemänte ouer en proobe mååged wårde. Bai 10 keV primäärenärgii än en latj struum as di strool sü fain, dåt huum deerbai en apliising foon 0,3 /um füünj koon. Jü grutste gefäilihäid foon 0,1 bit 1 atoom prosänt fäit huum bai grutere struume än e gehalt an en bestimd elemänt koon önj en präsisjoonsfaktor tou bestimd wårde. Deerma as AES foole bääder tu trouen as sekundäär-ioone-massen-späktroskopii (SIMS), ouers as deeriinj foole maner gefäili.
120
Bäären
Ünbekäänd Dootem
Moussoro (Steed)
Moussoro (üüb Araabsk: موسورو‎‎ Mūsūrū) as en steed uun de aafrikoons stoot Tschad. At steed leit uun a süüdwaast uun't lun, amanbi 300 km tu a nuurduast faan N'Djamena. Det as at hoodsteed faan det Bahr El Ghazel Regiuun an det Bahr El Ghazel Department. Det hee 24.564 lidj (2009).
Rausdorf
Rausdorf (plaatsjiisk Rausdörp) as en gemeen uun a kreis Stormarn. Tu det gemeen hiart uk det hoofsteed "Lindenhof".
Fleemisk-Brabant
Det Fleemisk-Brabant Prowins (üüb Holuns: Provincie Vlaams-Brabant [ˌvlaːmzˈbraːbɑnt], üüb Fraansöösk: Province du Brabant flamand) as en prowins uun a maden faan Belgien. Uun a nuurd leit det Antwerpen Prowins, uun a uast det Limborig Prowins, uun a süüduast det Lüttich Prowins, uun a süüd det Waloonisk-Brabant Prowins, uun a süüdwaast det Hennegau Prowins, uun a waast det Uastflandern Prowins an banen't prowins leit at Regiuun Brüssel. Det hee 1.162.084 lidj (2021). At hoodsteed faan’t prowins as Lööwen.
Geografii
De huuchst ponkt uun't prowins (142 m) leit uun't gemeend Sint-Genesius-Rode.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:
Iindialing faan Ferwalting
At prowins hee tau arrondissementen:
Uun jodiar arrondissementen lei 65 gemeenden:
Spriiken
Dön miast lidj uun't prowins snaake Fleemisk.
Histoore
At prowins wurd 1995 grünjlaanjen. Tuföören wiar det at nuurddial faan det Brabant Prowins (föör 1830 Süüdbrabant).
Beniin
Beniin [beˈniːn], amtelk Republiik faan Beniin (üüb Fraansöösk: Bénin [beˈnɛ̃] an République du Bénin) as en stoot uun a waast faan Aafrika. Uun a waast leit Toogo, uun a nuurd lei Burkiina Faaso an Niiger, uun a uast leit Nigeeria an uun a süüd de Golf faan Guinea. At lun hee 10.008.749 lidj (2013). A hoodsteeden san Porto Novo an Cotonou.
Geograafisk Laag
Beniin leit twesken 6° 25’ an 12° 30’ (faan a nuurd tu a süüd) an 0° 45’ und 4° (faan a waast tu a uast). At lun as triisis letjer üüs Tjiisklun.