cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kambodscha
Histoore
Kambodscha wiar en fraansöösk kolonii. Det wurd de 9. Nofember 1953 suwereen.
Archangaj (Prowins)
Det Archangaj Prowins (üüb Mongools: Архангай Аймаг/ᠠᠷᠤᠬᠠᠩᠭ᠋ᠠᠢ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ Archangaj Ajmag) as en prowins faan't Mongolei. Det leit uun tu a waast faan a maden faan't lun. Det hee 97.091 lidj (2000). At hoodsteed as Tsetserleg.
Ikast-Brande Komuun
Ikast-Brande Komuun as en däänsk komuun uun Jütlun mä iinwenern (Stant  ) an en grate faan 0 km². Hat hiart tu't regiuun Midtjylland. At ferwaltang sat uun Ikast.
Theodor Storm
Theodor Storm (* 14. Härfstmoune 1817 önj Hüsem; † 4. Foodermoune 1888 önj Hademarschen) wus en schriwster.
Archangaj (Prowins)
Indialing faan Ferwalting
At prowins hee 19 distrikten (üüb Mongools:сум sum).
Histoore
At prowins wurd 1931 grünjlaanjen.
Ellin Nickelsen
Ellin A. Nickelsen (* 15. April 1956 uun Olersem) as en fering skriiwer an skuulmääster.
Theodor Storm
Lääwent
Di 14. Härfstmoune 1817 wörd hi önj Hüsem as saan foon di adwokoot Johann Casimir Storm tuläid. Tu schölj gäng hi awt gümnasium önj Hüsem, än heer häi hi åål sin jungensiirnge handöör dåt heef aw jü iin sid än e hii aw jü ouder sid foon Hüsem. Da heet hi biise diip önj ham apnümen, dan da kaame ålten än ålten wi for önj sin dachte än nowäle. Deertu köm dan nuch jü stiming foon da hooltinge trinam e Weestermeelen bai Hohn, weer san åte meeler wus. Ouerdåt ja önj Hüsem ai rucht wat liirden, köm hi awäädrie aw et Katharineum önj Lübeck.
Kaatheier
Kaatheier (Scyliorhinidae) san en grat famile faan Heifasker.
Bajan-Ölgij (Prowins)
Det Bajan-Ölgij Prowins (üüb Mongols: Баян-Өлгий аймаг/ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠨ ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ Bajan-Ölgij Ajmag) as en prowins faan't Mongolei. Det leit uun a waast faan't lun. Uun a nuurd leit Rüslun. Det hee 91.068 lidj (2000). At hoodsteed as Ölgij.
Kaatheier
Hör nööm haa jo efter hör grat uugen, diar kaatuugen like.
Bajan-Ölgij (Prowins)
Indialing faan Ferwalting
At prowins hee 14 distrikten.
Kaatheier
Sköölen
Apristurus – Asymbolus – Atelomycterus – Aulohalaelurus – Bythaelurus – †Cadiera – Cephaloscyllium – Cephalurus – Galeus – Halaelurus – Haploblepharus – Holohalaelurus – Parmaturus – Pentanchus – Poroderma – †Prohaploblepharus – Schroederichthys – †Scyliorhinotheca – Scyliorhinus – †Sigmoscyllium – †Thiesus
Bajan-Ölgij (Prowins)
Histoore
At prowins wurd 1940 grünjlaanjen.
Ellin Nickelsen
Leewent
Ellin as at naist tooch befreid an hää en woksenen dring.
Theodor Storm
Lääwent
Studiire däi hi önj Kil än 1843 wus hi adwokoot än hülp san taatjen önj Hüsem. Önj Kil wus hi gou waane wörden ma Theodor Mommsen än san brouder Tycho. Hi tuuch eefter Potsdam än wörd deer asesor bai en huug gericht. Jarst di dånsch-tjüsche krich 1848-51 än da iirnge önj e fråmde hääwe ham tu di grute dachter mååged. Hi långd eefter Hüsem, dan hi schraft önj sin stuk "Gedenkst du noch?" foon 1857: "Wer in der Heimat erst sein Haus gebaut, der sollte nicht mehr in die Fremde gehen!" Klaus Groth sää ma rucht foon ham: Dåt lingen heet Storm tu en dachter mååged, ouers et wus uk dåt lingen eefter en foomen. as hi 19 wus än dåt foomen wus 10.
Bajanchongor (Prowins)
Det Bajanchongor Prowins (üüb Mongools: Баянхонгор аймаг /  ᠪᠠᠶᠠᠨᠬᠣᠩᠭᠣᠷ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ   Bajanchongor Ajmag) as en prowins faan't Mongolei. Det leit uun a süüdwaast faan't lun. Det hee 84.779 lidj (2000). At hoodsteed as Bajanchongor.
Geografii
At prowins hee 20 distrikten.
Histoore
At prowins wurd 1941 grünjlaanjen.
Theodor Storm
Lääwent
1864 köm hi wi eefter Hüsem än wörd deer loonfooged. 1867 wörd hi dan uk nuch åmtsruchter. Hi wus iinj e krich 1870/71 iinj Frankrik. Önj en bräif foon 1870 schraft hi: "Das Bestehen der Welt beruht darauf, dass alles sich gegenseitig frisst oder vielmehr der Mächtigere den Schwächeren". Da leeste iirnge foon sin laawen booged hi önj Hademarschen, ai wid foon Ransborj. Deer heet hi uk sin bekåndst nowäle schraawen di Schamelrider. Önj Hademarschen as hi di 04. Foodermoune 1888 störwen. Begrääwen lait hi önj Hüsem.
Lemvig Komuun
Lemvig Komuun as en däänsk komuun uun Jütlun mä iinwenern (Stant  ) an en grate faan 0 km². Hat hiart tu't regiuun Midtjylland. At ferwaltang sat uun Lemvig.
Ellin Nickelsen
Letj staken an dachtangen
Letj staken uun:
Dachtangen uun:
Auersaatangen
Flook staken an dachtangen san auersaat wurden iinuun't Frasch, Waastfresk, Plaatsjiisk, Sorbisk, Tschechisk, Ingelsk
Trier
Trier as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Rhinlönj-Pfalz. Jü stää heet 110.674 inboogere (2020).
Triituankub
At Triituankub, Miisk,  Struntjeeger (Rissa tridactyla) hiart tu at Fögelfamile faan a Kuben (Laridae).
Bulgan (Prowins)
Det Bulgan Prowins (üüb Mongols: Булган аймаг/ᠪᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ Bulgan Ajmag) as en prowins faan't Mongolei. Det leit uun a nuurd faan't lun. Uun a nuurd leit Rüslun. Det hee 61.776 lidj (2000). At hoodsteed as Bulgan.
Indialing faan Ferwalting
At prowins hee 16 distrikten.
Guillaume Apollinaire
Guillaume Apollinaire (eentelk Wilhelm Albert Włodzimierz Apolinary de Wąż-Kostrowicki; * 26. August 1880 uun Room; † 9. Nofember 1918 uun Paris) wiar en fraansöösken dachter faan italjeens-poolsk ufkemst.
Tatarisch
Di tatarisch spräke (Äinbetiikninge: татар теле [tatar tele], татарча [tatarça], татар төрекчәсе [tatar törekçäse = tatarisch Türkisch]) unti kort Tatarisch (dt. Tatarisch) as en foon da Tatare (önj nåårere san) önj foole regjoone foon Ruslönj, forålem önj Tatarstan än Baschkortostan än maning oudere Gebiite foon jü üülj Sowjetunjoon snåked Türkspräke. Jü jült ås hoodfertreeser foon jü turkotartarisch spräkegrupe än wårt snåked fon süwat 8 miljoone manschne. Önj di türkisch spräkbrük än önj jü turkisch Türkologii wårt önj e hoodsååge di begrip „tatarisch Türkisch“ (Tatar Türkçesi) ferwånd.
Tatarisch as Amtsspräke önj e republiik Tatarstan. Histoorisch gungt dideere spräke aw iinj foon da Amtsspräke foon e Göljen horde tubräägh. Hi teelt ålsü spräkehistoorich tu jü grupe foon da Weesttürkische spräke. Deer hiirt hi tu e Kyptschak-grupe. Hi besat ouerweegend da spräke-äinschape foon dåt Ogurische. Aw Tatarisch ferscheene hiilj ünlike publikasjoone; dåt jeeft fiirsiien än internätside önj dideere spräke.
Alfabete
Dåt Tatarische wus ömj e tid foon dåt 13. iirhunert än dåt 15. iirhunert önj dåt Kyptschak-Tatarische ferschrafted. Deer wus dåt amtsspräke foon jü Göljene horde. Önj dåt 15. iirhunert wörd dåt Kyptschak-Tatarische foon dåt Tschagataische oufliised.
Mauretaanien
Mauretaanien [maureˈta:ni̯ən], amtelk Islaamisk Republiik faan Mauretaanien (üüb Araabsk: الموريتانية al-Mūrītāniyyah an الجمهورية الإسلامية الموريتانية al-Jumhūriyyah al-Islāmiyyah al-Mūrītāniyyah) as en stoot uun a nuurdwaast faan Aafrika. Uun a nurduast leit Algeerien, uun a uast an süüduast Maali, uun a süüdwaast Seenegal an uun a nuurdwaast at teritoorium faan Waastsahara. At lun hee 3.537.368 lidj (2013). At hoodsteed faan't lun as Nouakchott.
Geograafisk Laag
Mauretaanien leit twesken 27° 19' an 14° 43' (faan a nuurd tu a süüd) an 17° 03' an 4° 45' (faan a waast tu a uast). At lun as det elwenstgratst lun uun Aafrika an as triisis grater üüs Tjiisklun.
Tatarisch
Alfabete
Twaschetidlik wörd uk for dåt Tatarische en latinschraft ütårbed, wat ouers aw en grut mötjstand foon e rusisch manerhäid stååt. Dåt alfabeet as grünläid aw dåt Nai türkisch alfabeet foon e Tüurkai.
Mauretaanien
Geograafisk Laag
At lun dialt grensen mä fjauer lunen. Det lingst grens (2237 km) wurt mä Maali an det kurtst (453 km) mä Algeerien diald. At lun dialt uk en 1561 km lung grens mä Waastsahaara en 813 km lung mä Seenegal.
Tatarisch
Alfabete
Sunt di septämber 2001 wörd bloot jüdeer latinsch schraft tu dåt schriwen foon dåt Tatarische öfentlik ferwånd (fgl. tatarisch wikipedia). Jüdeer praksis ferbüüdj dåt rusisch ferfootingsrucht ouers önj e nowämber 2004, ma e begrüning, dåt for jü iinjhäid foon Ruslönj en iinjhäidlik schraft nüsi wus.
Ouerforstaling foon dåt tatarisch latinalfabeet ma dåt turskisch:
Mauretaanien
Indialing faan Ferwalting
Mauretaanien hee 15 regiuunen (üüb Araabsk: وِلَايَات wilāyāt).
Tatarisch
Oudere spräke näi tu dåt Tatarische
Dåt Baschkirische as dat Tatarische nuch rucht äänlik. Duch wist et ål maning äinhäide ap, am dåt foon dåt eentlike Tatarische ouftugränsen. Duch san da biise spräkeforme jam nuch sü eenlik, dåt da enouder önj Tatarisch än Baschkirisch ferstönje koone.
Mauretaanien
Histoore
At lun wurd 1904 dial faan Fraansöösk Waast-Aafrika. Mauretaanien wiar wichtig üüs en ferbinjing twesken fraansöösk koloniien uun Nuurd an Waast Aafrika. Fraansöösk ferwalting bestäänt bluat rochtwoor uun at lun loongs a eeg an a hanelswaier uun’t Sahaara. Mauretaanien wurd 28. Nofember 1960 suwereen. Moktar Ould Daddah wiar de iarst president. At wiar trii putscher uun 1978, 1980 an 1984, wat tu brud kaam. Efter de öler putsch wurd Maaouya Ould Sid'Ahmed Taya föörmaan faan't lun ap tu 2005. Efter en öler putsch uun 2005, wurd de Militeerriad för Gerochtighaid an Demokratii at regiaring. At wiar 2007 woolen an Sidi Mohamed Ould Cheikh Abdallahi wurd president faan't lun. At wiar de naist juar en öler putsch. 2009 wiar't woolen an Mohamed Ould Abdel Aziz wiar president faan't lun.
Tatarisch
Oudere spräke näi tu dåt Tatarische
Di Krimtatarische spräke wårt oofding ås “Krimtürkisch” betiikned än tu dåt Tatarische räägned. Dåt stimt ouers diling bloot tun diijl, deer jü ma jü schååwing foon en äinstiinjien schraftspräke ai mör ma di boowen nååmde spräke idäntisch as. Bütedåt wist dåt Krimtatarische ål sü maning äinhäide ap, dåt en ferstiinjing twasche Tatarisch än Krimtatarisch bloot nuch uner betängelse möölik as.
Mauretaanien
Histoore
A föörmaan faan't regiaring sant suwereniteet san:
Bütjenpolitiik
Mauretaanien as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 27. Oktuuber 1961.
Wiartskap
At weering faan't lun as de Ouguiya, wat faan det Sentraalbeenk faan Mauretaanien ütjbroocht wurt.
Tertiär
At Tertiär as en eerdtidjääler uun't eerdneitidj (kenozoikum) föör det Quartär. Hat begand föör 65 miljuun juaren efter det Kritjtidj an lingd bit föör 2,6 miljuun juaren. Uun't tertiär wiar't föl warmer üs daalang. Diar begand diarten an plaanten aptukemen, so üs wi jo daalang kään.
Draagfasker
Draagfasker, Spööken of Chimeeren (Chimaeriformes) san en order faan fasker uun det dialklas faan a Holocephali, an hiar diarmä tu a Graselfasker (Chondrichthyes), jüst so üs Heifasker an Rochen. Diar hiar daalang son 55 slacher tu. Flook slacher san ütjstürwen.
Familin an sköölen
Onerorder: Chimaeroidei Onerorder: Echinochimaeroidei † Onerorder: Myriacanthoidei †
Tertiär
Di nööm Tertiär woort daalang ei muar föl brükt. Diarför brükt am daalang för det ääler tertiär-tidj di ütjdruk Paläogen an för det jonger tertiär-tidj di ütjdruk Neogen.
At Tertiär begand, üs uun Meksiko en graten asteroiid iinslaanj as, an det miast leewent üüb a eerd tunant maaget hää. Diar haa ei föl diarten an plaanten auerlewet, man mä jo begand do det eerdneitidj.
San Gimignano
San Gimignano as en itajeensk stääd uun a Toskaana (Prowins Siena). Diar wene minsken (Stant ).
Trnava
Trnava as e hoodstää foon e Regjoon Trnava önj jü Slowakäi. Deer booge 63.803 manschne (2021). Dåt gebiit foon Trnava as 71,54 km². Jü inboogertächte as 957 manschne pro km². Jü pustliidjtål as 917 01, di forwoolnumer as 421-33 än dåt kfz-kåntiiken as TT.
San Gimignano
Hat as bekäänd för hör türner. Uun't madelääler baud rik familin 72 faan sok türner, am hör määcht tu wisin. Daalang stun diar noch 15 faan. San Gimignano hää diarfaan di neknööm 'Madeläälerns Manhattan' füngen. Hör rikdoom kaam faan win an saweraan.
Hamborj
Hambörj (öö. Hamborag, fe. Hamborig) as en bundeslönj än stää önj Nord-Tjüschlönj. Jü stää lait bai e Elbe, än as jü tweegrutste stää foon Tjüschlönj än jü soowentgrutste stää foon di Europäische Union. Deer booge 1,77 milion mansche (märts 2009).
Hambörj as en sportstää. Et jeeft tou profäsjonäle fäitbåålmoonschape, Hamburg SV (spaald önj e HSH Nordbank Arena) än FC St. Pauli (spaald önjt Millerntor-Stadion)än 780 sportfloosen ma 500.000 lasmoote.
Jü stää as berüümt for 'Reeperbahn', 'St. Pauli-Landungsbrücken', dåt rädjhüs, di 'Hamburger Dom' än forålem di siie Alster önj e banestää.
Administratiiwe iinjhäide
Hambörj as iinjdiilt önj krise ma näiden:
Njügenuugen
Njüügenuugen (Petromyzontiformes) san en order faan diarten, diar fasker like, man jo hiar tu en aanj auerorder, a Cyclostomata ("Trinjmüsdiarten"). Jo haa jo auer a leetst 500 miljuun juaren knaap feranert.
Hanjüger
A Hanjüger, Hanjüker,  hånetiif, hånemooker, heefk (Accipiter gentilis) as en Gripfögel (Accipitriformes) uun't famile faan a Hanjügern (Accipitridae).
Odder Komuun
Odder Komuun as en däänsk komuun uun't regiuun Midtjylland mä en grate faan 0 km² an iinwenern (Stant  ). At ferwaltang sat uun Odder.
Sueben
A Sueben (uk: Sweben, Sueven, Suawen, of Suevi, ) wiar en skööl faan germaans fulken.
Jo haa tesken a Ialew uun't waasten, a Oder uun't uasten, at Uastsia uun't nuurden an at Erzgebirge uun't süüden lewet. Amanbi diar, huar ans a DDR (Uastsjiisklun) wiar.
A Sueben wurd uk üs Ialew-Germaanen betaikent, an det wiar Hermunduren, Langobarden, Markomannen, Quaden, Semnonen an (ferlicht uk) a Bastarnen. Jo san leederhen tu Alamannen, Bajuwaaren an Thüringern wurden. A Langobarden toog tu Nuurditaalien.
A maaner druch en knoot uun't hiar, det wiar en tiaken för hör freihaid uun't jindial tu slaawen. Faan di nööm kem a Swaaben uf, diar uun Süüdwaastsjiisklun lewe.
Halem
Halem (Ammophila) as di nööm faan plaantenslacher uun det famile Swetgäärs (Poaceae).
Beskriiwang
Halem wääkst mä lung ruter uun en luasen, sunagen grünj an woort tesken 20 an 130 cm huuch. Jo skarep blä-green bleeden san 2 bit 5 mm briad.
A frücht wurd 30 cm lung an hör aaksen san flaak an 9 bit 15 mm lung. Halem bleut faan Mei bit Jüüle.
Föörkemen
At jaft trii slacher halem uun Euroopa, Nuurdafrikoo an Nuurdameerikoo.
Nat
Iarjuaren as halem brükt wurden tu riaper tren.
Literatüür
L. Watson & M. J. Dallwitz: The Grass Genera of the World. DELTA online
Kööl
Kööl (faan ualgermaans kula) as en suart of brün sedimentstian. Hör grünjlaag san ufstürwen plaanten. Muar üs 70% faan kööl as köölstoof. Gans rian kööl, diar tu 100% köölstoof häält, as graphit.
Kööl komt üüb arke kontinent föör. Hat komt miast faan a eerdtidjäälern Tertiär (-> brünkööl) an Karboon (-> stiankööl).
Kööl woort brükt üs energii tu ferbraanen. Det waremk woort uun a hüshual nadagt of uk uun grat uunlaagen, am elektrisk struum tu maagin.
Wurden
Wan plaanten ufsterew, do ferrööde jo normoolerwiis. Wan diar oober ei nooch sürstoof bikomt, auer jo plaanten iinuun moder faal, do ferrööde jo ei, jo wurd tu türew. Nü sticht a siapeegel, an auer detdiar laag türew komt en laag faan sun an ööder sedimenten. Jo trak üüb di türew an sodenang trak jo uk di focht diar ütjmad, so woort türew tu brünkööl. Wan diar nü muar an muar sedimenten jo ufloogre, woort di druk leewen grater, an brünkööl woort tu stiankööl. Diaram as stiankööl uk föl widjer oner tu finjen üs brünkööl.
Norddjurs Komuun
Norddjurs Komuun as en däänsk komuun uun't uasten faan Jütlun mä iinwenern (Stant  ) an en grate faan 0 km². Hat hiart tu't regiuun Midtjylland. At ferwaltang sat uun Greenaa.
Kööl
Ufbau
Brünkööl leit ei jip oner a eerd, diaram woort iarst det eerd ufrümet, an do det brünkööl mä gewaltag bagern ufbürgen. Steedenwiis skel diarför saarpen an sogoor stääden ferswinj.
Stiankööl leit aalwat jiper oner a eerd. Am diar bitukemen, skal iarst en jip hool iinuun a eerd grobet wurd, an faan detdiar hool wurd gunger iinuun det stiankööl bööret. Det as en gefeerelk onernemen, an at komt leewen weder föör, dat jo hööl tuupbreeg, an a lidj, diar diar oner werke, amkem.
Kenozoikum
At Kenozoikum (greks καινός „nei“, ζῷον „diart“) woort uk eerdneitidj näämd. Hat as en eerdtidjääler efter't eerdmadelääler (Mesozoikum) an lingt bit daalang.
At Kenozoikum begand föör ~ 65,5 miljuun juaren. Jütidj as woorskiinelk en graten asteroid uun Meksiko üüb a eerd iinslaanj, an hää det miast leewent üüb a eerd tunant maaget.
Iindialang
1. Det Kenozoikum uun't Phanerozoikum:
Elfenbianküst
At Elfenbianküst, amtelk Republiik faan't Elfenbianküst (üüb Fraansöösk: Côte d’Ivoire [kot.di.ˈvwaʁ] an République de Côte d’Ivoire [ʁe.py.ˈblik də kot.di.ˈvwaʁ]) as en stoot uun a waast faan Aafrika. Uun a nuurd lei Maali un Burkiina Faaso, uun a uast leit Ghaana an uun a waast lei Libeeria an Guinea. At lun hee 26.378.274 lidj (2020). At hoodsteeden san Abidjan an Yamoussoukro
Geograafisk Laag
At Elfenbianküst leit twesken 10° 44' an 04° 22' (faan a nuurd tu a süüd) an 8° 35' an 2° 35' (faan a waast tu a uast). At lun as wat letjer üüs Tjiisklun.
Hannover
Hannover as en stää önj dåt tjüsch bundeslönj Naarersaksen. Jü stää heet 534.049 inboogere (2020).
Elfenbianküst
Berger
Berger uun’t Elfenbianküst san: de Zo Berig (1144 m), de No Berig (1070 m), de Zan Berig (1066 m), de Sangrou Berig (1051 m), de Tyouri Berig (913 m), de Bo Berig (902 m), de Bougouri Berig (893 m), de La Dent de Man Berig (881 m), de Gan Berig (872 m) an de Saratigikourou Berig (860 m).
Hannover
Önjt iir 2000 wus jü wråålütståling önj Hannover.
Elfenbianküst
Indialing faan Ferwalting
At Elfenbianküst hee sant 2011 twaalew distrikten an tau aanjstendig steeden. Dön aanjstendig steeden san Abidjan an Yamoussoukro. Dön distrikten san:
Spriiken
Det amtelk spriik faan't lun as Fraansöösk.
Chentij (Prowins)
Det Chentij Prowins (üüb Mongols: Хэнтий аймаг/ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ Chentij Ajmag) as en prowins faan't Mongolei. Det leit uun a nuurduast faan't lun. Uun a nuurd leit Rüslun. Det hee 70.946 lidj (2000). At hoodsteed as Öndörchaan.
Elfenbianküst
Sünjhaid
Wüfen raage uun't madel en ääler faan 58,7 juaren, an maaner ian faan 56,3 juaren.
Chentij (Prowins)
Indialing faan Ferwalting
At prowins hee 17 distrikten (üüb Mongools: сум sum).
Elfenbianküst
Histoore
Elfenbianküst wurd 7. August 1960 faan Frankrik suwereen. Félix Houphouët-Boigny wiar de iarst president, wat at lun ap tu 1993 regiaret. Efter a 1993 duas faan Houphouët-Boigny, wurd Henri Konan Bédié at stoosboowenhood. At wiar 1999 en putsch, huaruun Robert Guéï at meecht greeb. Efter en staheu uun 2000, wurd Laurent Gbagbo a president. En kurt bürgerkrich wiar 2002, huarauer Robert Guéï ambroocht wurd. At wiar en presidentskapswool uun 2010, huaruun Laurent Gbagbo skiinboor a waner wiar, man a resultooten diarfaan iin uun twiiwel taanjen wurd. At fulige wiar en öler bürgerkrich, an Alassane Ouattara wurd a president.
Politiik
Elfenbianküst as en republiik. At stootsboowenhood as a president. A president sant 2011 as Alassane Ouattara. Det Rassemblement des Républicains as at partei faan't regiaring.
Bütjenpolitiik
Elfenbianküst as sant 20. September 1960 lasmoot faan dön Feriand Natschuunen an sant 25. Mei 1963 faan det Aafrikoons Unioon.
Wiartskap
At lunwiartskap as de wichtigst twiich faan't wiartskap uun't lun. At weering faan't lun as de waastaafrikoons CFA-Franc, wat faan det Waastaafrikoons Sentraalbeenk ütjbroocht wurt.
Chowd (Prowins)
Det Chowd Prowins (üüb Mongols: Ховд аймаг/ᠬᠣᠪᠳᠤ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ Chowd Ajmag) as en prowins faan't Mongolei. Det leit uun a waast faan't lun. Det hee 86.831 lidj (2000). At hoodsteed as Chowd.
Indialing faan Ferwalting
At prowins hee 17 distrikten (üüb Mongools: сум sum).
Hanjügern
Hanjügern, Hanjükern (Accipitridae) san en fögelfamile an hiar tu't order faan a Gripfögler (Accipitriformes). Diar hiar 260 slacher tu.
Enkelt slacher
Flook slacher uun det famile faan a Hanjügern wurd man ianfach üs Hanjüger betiakent. Jo enkelt slacher san
Margrethe II. (Denemark)
Margrethe II. faan Denemark (ütjspriik: [mɑˈg̊ʁeːɪ̯d̥ə]; * 16. April 1940 uun Kopenhuuwen üüs Margrethe Alexandrine Þórhildur Ingrid) as sant di 15. Janewoore 1972 Köningin faan Denemark, a Färöer an Greenlun. Jü wiar det äälst foomen faan Frederik IX. faan Denemark.
Frederik IX. (Denemark)
Frederik IX. (folstendig krasennööm Christian Frederik Franz Michael Carl Valdemar Georg, * 11. Marts 1899 üüb Sloot Sorgenfri; † 14. Janewoore 1972 uun Kopenhuuwen) wiar Köning faan Denemark faan 1947 tu 1972. Hi wiar de äälst dring faan köning Christian X..
Touspräkihäid
Ma touspräkihäid unti bilinguismus wårt mååst miinjd, dåt huum önj ferschääli situasjoone flot tou spräke brüke koon. Dåt stuudium foon touspräkihäid as bane jü önjwånde spräkwaasenschap en forschingsgebiit foon jü psüücholinguistik.
Forkaamen
Wan dåt uk grute floose foon manschne jeeft, wat bloot ån spräke snååke, sü as foole ameerikaaner än chineese, sü as duch touspräkihäid ål mör räigel as ütnååme. Önj bål åle önjtwiklingslönje as di hüsspräke en lokåålspräke, wat ham unerschåt foon di offisjäle ferwaltingsspräke, as tun biispel ainglisch, frånsch unti spånsch. Önj oudere fåle as di hüsspräke en spräkewise, wat ham ordi foon e ståndåårdspräke unerschiise koon. Uk önj spräkegränsegebiite as touspräkihäid bål natörlik än döör ferhuugerde mobiliteet lönjie ålsani mör manschne önj en touspräki gebiit, tun biispel döör mingd befraien.
Forålem önj dåt stuudium foon di spräkerwiirw as touspräkihäid en wichti unersäkingsgebiit. Följk unerschåt twasche:
Touspräki aptiien
Önj e waasenschap, ferwåltig än ålerne san ai iinjs ouer e frååg, weer dåt gödj as än began eeder ma en touspräki aptiien. Dåt lätj ham tun diilj ferstönje üt e ferschilihäid foon situasjoone jü önj dåt (eedere) touspräkie aptiien forkamt. Önjhingere foon touspräkihäid måån da tweer spräke möölikst eeder önjbiidje. Dåt jeeft nämlik starke önjwisinge, dåt dåt en “fäilie” perioode jeeft (bit süwat seeks iirnge) önj jü jü mamenspräke bål spontaan liird wårde koon. Ja fertreese da jü miining, dåt dåt uk for en tweeden spräke jült. Oudere hüülje deeran fååst, da bjarne schan jarst ma jare äine mamenspräke gödj rädje mötje, iir ja en fråmden spräke liire. Ja gunge deerfoon üt, dåt dåt waasen am en tweeden spräke uler bääder weese koon as jü grünkunde foon e mamenspräke. Ma jüdeere wise foon önjpåken koo huum dan fermiise, dåt bjarne da räigle foon ju spräkeliir än e uurdeschåt önjhuupmååge (interferäns) än döörenouder brüke. Önj Holönj san spräkewaasenschapmoons deerfoon ouertjöögd, dåt eeder touspräki aptiien luke koon, wan huum ham bloot an hu betängelse hålt: En eeder touspräki aptiien koon bai normåål begoowede bjarne en rucht goue touspräkihäid jeewe, oofting bääder än forålem spontaaner (suner aksänt) as wüksene döör stuudium liire koone, ouers bai maner begoowede bjarne bestönjt e gefåår, dåt ja niinj foon biise spräke gou båås wårde.
Tualagbitjer
A Tualagbitjer, tuulibäker, tuulibiter, tuulihåker, suurthood (Parus major) as en fögel uun't famile faan a Paridae (Tualagbitjern).
Hans Andreas Carstensen
Hans Andreas Carstensen - tuläid di 3. August 1852 önj Naibel, störwen 1917 önj Flansborj.
Hi wus lung schöljmäister önj Åktoorp. Hi heet uk dachte schraawen.
Slimialer
Slimialer (Myxinidae) san en famile faan diarten, diar Fasker like, man jo hiar tu en aanj auerorder, a Cyclostomata ("Trinjmüsdiarten"). Diar jaft at 82 slacher faan.
Sejong (köning)
Sejong (koreanisk: 세종) (* 6. Mei 1397 uun Jeonju, Süüdkorea faan daaling; † 18. Mei 1450) wiar de fjuard köning faan at Joseon-Dynastii (1393–1910) uun Korea. Hi wiar de traad dring faan köning Taejong.
Jeonju
Jeonju (üüb Koreaans: 전주시 Jeonju-si [Tɕʌndʑu]) as det hoodsteed faan a prowins Jeollabuk-do uun Süüdkorea. Det hee 663.098 lidj (2019).
Iindialing faan Ferwalting
At steed hee tau steedkreiser (üüb Koreaans: 구 gu):
Darchan-Uul (Prowins)
Det Darchan-Uul Prowins (üüb Mongols: Дархан-Уул аймаг/ ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ ᠠᠭᠤᠯᠠ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ Darchan-Uul Ajmag) as en prowins faan't Mongolei. Det leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 83.271 lidj (2000). At hoodsteed as Darchan.
Indialing faan Ferwalting
At prowins hee fjauer distrikten.
Pöberkrüüs
At Pöberkrüüs of Mosterkrüüs (Lepidium latifolium) as en plaantenslach uun det famile faan a Krüsbloosen (Brassicaceae). Hat as nai mä Klaker (Lepidium sativa) an hiart uk tu det salew skööl faan a Klakern (Lepidium).
Pöberkrüüs woort hal uun köögem brükt, hat hää en smaag efter moster of pöberrut.
Cyclostomata
Cyclostomata (faan greks κύκλος kýklos „kreis“ + στόμα stóma „müs“, "Trinjmüsdiarten") san en auerklas faan tjaapluas diarten, diar fasker like. Diaram san jo iar uk Tjaapluasen (Agnatha) näämd wurden.
Iindialang
Faan a Cyclostomata jaft at man tau klasen:
Tschechien/mo
Tschechien as en lönj önj Euroopa. Önjt weesten läit Tjüschlönj, önjt norden Poolen, önjt ååsten e Slowakäi än önjt sööden Ååstenrik. Deer booge 10.524.167 manschne (2021). E hoodstää foont lönj as Prag.
Stääse
Da tiin grutste stääse önjt lönj san:
Politiik
Tschechien as sunt 2004 lasmoot foon jü Europäisch Unjoon. Et lönj as sunt di 12de önj e Uursmoune 1999 lasmoot foon NATO.
Dornogow' (Prowins)
Det Dornogow' Prowins (üüb Mongols: Дорноговь аймаг/ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠭᠣᠪᠢ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ Dornogow' Ajmag) as en prowins faan't Mongolei. Det leit uun a süüduast faan't lun. Det hee 50.575 lidj (2000). At hoodsteed as Sajnschand.
Twari hoode
Twari hoode as en teooterstuk foon Nis Albrecht Johannsen di ålere. Dåt wörd 1976 önj e ''Friisk Kameedibibleteek Nr. 5'' foon e Nordfriisk Instituut önj Bräist ütdänj.
Dåt as en kameedistuk, wat am wunterm önj en frasch toorp spaalet. Deerönj treese ap:
Tweed Wråålkrich
Di Tweed Wråålkrich wus foon 1939 bit 1945. Et wårt di Tweed nåmd, wilt et di tweed krich wus, weer lönje foon eentlik åle kontinänte mamååged heewe.
Maali
Maali [ˈmaːli], amtelk Republiik faan Maali (üüb Fraansöösk: Mali [maˈli] an République du Mali) as en banenstoot uun a waast faan Aafrika. Uun a nuurdwaast leit Mauretaanien, uun a nuurduast Algeerien, uun a süüduast lei Niiger an Burkiina Faaso an uun a süüdwaast at Elfenbianküst, Guinea an Seenegal. At lun hee 19.553.397 lidj (2020). At hoodsteed as Bamako.
Tächnik
Technik fanst Dü önj e:
Maali
Geograafisk Laag
At lun dialt grensen mä sööwen lunen. Det lingst grens (2237 km) wurt mä Mauretaanien an det kurtst (419 km) mä Seenegal diald. Det dialt uk en 1376 km lung grens mä Algeerien, en 1000 km lung mä Burkiina Faaso, en 858 km lung mä Guinea, en 821 km lung mä Niiger an en 532 km lung mä't Elfenbianküst.
Tächnik
Lönjwirtschap
Maali
Struumer
De Niiger Struum leept troch a süüd faan't lun. Det as de bedüüdendst struum faan Waastaafrika. Hi leept Maali üüb at lengde faan amanbi 1700 km troch. A struum leept ütj Guineea an komt uun de süüdwaasten snipel faan’t lun iin uun’t teritoorium faan Maali. Hi bildet efter Ségou en grat banendelta. Bi Mopti namt de struum san gratst bistruum Bani ap, am ham kurt diarüüb iin uun tau iarmer, a Bara Issa an a Issa Ber, tu tudialen. Heer as en amanbi 100.000 km² uunspääld flaak lun, wat faan föl flaak, juarstidjelk seen bedobet as. Kurt föör Diré ferianigen jo dön tau iarmer. Bi Timbuktu want a struum ham am efter uasten an bi Bourem am efter süüduasten.
Tächnik
Elektroonik
Maali
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:
Tächnik
Füsiik
Randers Komuun
Randers Komuun as en däänsk komuun uun't regiuun Midtjylland mä iinwenern (Stant  ) an en grate faan 0 km². Auer a heleft faan a iinwenern wene uun det stääd Randers, huar uk at ferwaltang sat.
Tächnik
R%C3%BCmf%C3%A5rd
Randers Komuun
Stääden an saarpen
== Sasterstääden ==
Tächnik
Technik fuar't Hüs
Maali
Indialing faan Ferwalting
Maali hee tjiin regiuunen an a hoodsteeddistrikt Bamako.
Gow'-Altaj (Prowins)
Det Gow'-Altaj Prowins as en prowins faan't Mongolei. Det leit uun a süüdwaast faan't lun. Det hee 63.673 lidj (2000). At hoodsteed as Altaj.
Dundgow' (Prowins)
Det Dundgow' Prowins as en prowins faan't Mongolei. Det leit uun a maden faan't lun. Det hee 51.517 lidj (2000). At hoodsteed as Mandalgow'.
Maali
Spriiken
Det amtelk spriik as Fraansöösk. Det Bambara Spriik, wat tu't skööl faan Mande Spriiken hiart, wurd faan amanbi fiiw miljuunen lidj üüs iarst spriik (uun dön Kayes, Koulikoro, Ségou an Sikasso Regiuunen) an faan en widjer tjiin miljuunen uun det hiale lun üüs naist spriik spreegen. Det Maninka spriik, wat nai mä det Bambara as, wurd uun a süüd faan dön Kayes an Koulikoro Regiuunen spreegen. Det Soninke spriik, uk ian faan dön Mande Spriiken, man ei so nai mä det Bambara an Soninke, wurd uun a nuurd faan döndiar regiuunen spreegen. Det Fulfulde spriik, wat en Seenegambisk Spriik as, wurd uun dön Kayes, Koulikoro, Ségou an Mopti Regiuunen spreegen. Öler spriiken san:
Histoore
Sundiata Keita hää det Maali Rik uun det 13. juarhunert uun't teritoorium faan Maali faan daaling grünjlaanj, an det düüret triihunert juar. Efter a raggank faan detdiar rik wurd det Songhai Rik meechtig an düüret ap tu en infaal faan Marrokko uun det 16. juarhunert. A marokkaanern regiaret uun a nuurd ap tu a aanj faan det 17. juarhunert. Öler riken uun't histoore faan Maali wiar det Bambara Rik, det Kaarta Rik, det Kénédougou Köningrik, det Toucouleur Rik an det Wassoulou Rik.
Üüs kolonii
Uun dön 1880 juar begand Frankrik Maali oner hör kontrole tu bringen. 1893 wurd det at kolonii faan Fraansöösk-Sudaan (Soudan-Français), diar tau juar leeder dial faan det Fraansöösk Waast-Aafrika Föderatschuun wurd. Louis Albert Grodet wiar de iarst guwernöör. Fraansöösk Sudaan wurd 1958 en republiik uun det Fraansöösk Komuniteet an wiar twesken 1959 an 1960 tup mä Seenegal dial faan det Maali Föderatschuun.
Suwereniteet
At lun wurd 22. September 1960 üüs det Republiik faan Maali suwereen. Modibo Keïta wiar de iarst stootsföörmaan an president faan 1960 ap tu 1968. Öler stootsboowenhööd wiar Moussa Traoré (1968-1991), Amadou Toumani Touré (1991-1992, 2002-2012), Alpha Oumar Konaré (1992-2002), Amadou Sanogo (2012), Dioncounda Traoré (2012-2013).
Ömnögow' (Prowins)
Det Ömnögow' Prowins as en prowins faan't Mongolei. Det leit uun a süüd faan't lun. Det hee 46.858 lidj (2000). At hoodsteed as Dalansadgad.
Maali
Politiik
Maali as en republiik. A president faan't lun faan 2013 tu 2020 wiar Ibrahim Boubacar Keïta, diar efter en putsch (18. August 2020) turagtreed.
Bütjenpolitiik
Maali as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 28. September 1960.
Wiartskap
At weering faan't lun as de waastaafrikoons CFA-Franc, wat faan det Waastaafrikoons Sentraalbeenk ütjbroocht wurt.
Tweed Wråålkrich
Dåt as di iinjsist krich weerbai süwälj atoom- as uk biologische än gemische wååben brükt san.
In di Tweed Wråålkrich san amenbai 55 milion manschne störwen. 6 milion Juuden san bai di Holocaust ambroocht.
Sööwen
Sööwen (7, röömsk VII) as en natüürelk taal tesken sääks an aacht. Hat as en ünlik taal an uk en primtaal.
Henning Rinken
Henning Rinken heer en Chroonik fan Söl āpskrewen, wat Karl Schmidt-Rodenäs en sin Wüf Marianne ofskrewen haa. Albert Panten heer dit da twertleesen en ütdönen, en dit Nuurđfriisk Instituut heer dit prentet en forliar.
Aur dit Bok
Henning Rinken her mesken ek olterfuul liirt, man hi kür me sin Taachten om, en hi wiar iarelk. Sa last höm sin skrewen Dütsk, wat di Omseters sa aurnomen haa, mesken lüstig, man di Iarnsthaftighair fan di Āpteekningen giar diaraur ek forleesen.
Aur di "Hedigen" meent Rinken: "Die vorstehende Benennungen der Dorfstheile sind auf folgende Weise entstanden, nämlich: Nord-, Ost, Süd- und Westhedig, weil diese Gegenden, als sie noch unbebaut waren, den Namen Nordhede, Osthede (...) hatten. Das Wort Hede bedeutet Heide oder Heideland, und Hede ist später zu Hedig verwandelt."
Uk dit wat Söl üt- en iinfööret heer ("iinfööri maast"!) uur biskrewen.
Rinken fortelt fan di Aart, hur'ling em tö Bisjuk ging, öner "Die Lebensart" ("Wel I jit en Prekelster haa?" en di Swaar wiar sa fuul üs "kum iin, man wü haa't fuar deling ek beeter"). Uk dit iinfachi Leewent, wat al om 1780 lungsom forleesen ging, uur biskrewen.
Sa jit dit, wan't om't Iit giar: "Dazu rechne ich, was die Alten zu ihren Lebensunterhalt gebraucht haben, und was jetzt gebraucht wird. Über jene einen ausführlichen Bericht zu geben, dazu fehlet mir an gehörigen Unterricht. (...) Kartofeln sind noch kaum 80 Jahren hier bekannt. Kaffe und Thee, kannten sie in alten zeiten gänzlich nicht. (...) Mit welchen Riesenschritten hat das Caffetrinken zugenommen, während 80 Jahren. Wenn man gedenket, dass neulich in einem Jahre 41.000 Pfd. Caffe aus der Fremde, eingeführt auf Sylt, das Pfund nur zu 7 Schil angeschlagen, so beträgt dies 17.937 Mk."
Luganville
Luganville as det naistgratst stääd faan Wanuaatuu an hoodstääd faan't Prowins Sanma uun a süüdelk Pasiifik.
Uun a Ööder Weltkriich wiar Luganville en wichtagen fluuchplaats för Amerikoo.
Luganville hää en graten huuwen, faan diar wurd Kopra an Kakao skebet.
Dornod (Prowins)
Det Dornod Prowins (üüb Mongols: Дорнод аймаг/ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠳᠤ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ Dornod Ajmag) as en prowins faan't Mongolei. Det leit uun a nuurduast faan't lun. Uun a nuurd leit Rüslun. Det hee 75.373 lidj (2000). At hoodsteed as Tschojbalsan.
Öwörchangaj (Prowins)
Det Öwörchangaj Prowins as en prowins faan't Mongolei. Det leit uun a maden faan't lun. Det hee 111.420 lidj (2000). At hoodsteed as Arwajcheer.
Seoul
Seoul (üüb Koreaans: 서울 [sʌ.ul]) as det hoodsteed an uk en prowins faan Süüdkorea. Det hee 10.010.983 lidj (2019).
Geografii
De Han Struum leept troch't steed.
Iindialing faan Ferwalting
At steed hee 25 steedkreiser (üüb Koreaans: 구 gu):
Sawchan (Prowins)
Det Sawchan Prowins as en prowins faan't Mongolei. Det leit uun a nuurdwaast faan't lun. Uun a nuurd leit Rüslun. Det hee 89.999 lidj (2000). At hoodsteed as Uliastaj.
Njügen
Njügen (9, röömsk IX) as en natüürelk taal tesken aacht an tjiin. Hat as en ünlik taal an uk en kwadroottaal; njügen as trii mool trii.
Jeollabuk-do
Jeollabuk-do (of Nuurd-Jeolla, üüb Koreaans: 전라북도) as en prowins uun a süüdwaast faan Süüdkorea. Det hee 1.834.114 lidj (2015). At hoodsteed faan't prowins as Jeonju.
Indialing faan Ferwalting
Det Nuurd Jeolla Prowins hee seeks steeden an aacht lunkreiser.
Orchon (Prowins)
Det Orchon Prowins as en prowins faan't Mongolei. Det leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 71.525 lidj (2000). At hoodsteed as Erdenet.
Söder Ia
At Söder Ia as en priil uun a waas, di faan't Rütjergat uftwiiget, an tesken A Nääs an A Huug üüb fäästääg tu lääpt.
Skotlöön
Skotlöön (uwe Ingelsk än Skots: Scotland [ˈskɔtlənd], uwe Skots-Geelik Alba [ˈal̪ˠapə]) is en löön öön't nöördwästen foon Euroopa. Et löön hiirt tu't Ferianigt Käningrik an lait uwe et nöörddial foon't ailöön Grotbritanien. Dat heet 5.466.000 jude (2020). E häädstää foon't löön is Edinburgh.
Stäänge
De tiin grotste stäänge öön't löön sän:
Indialing foon Ferwalting
Et löön heet 32 council areas:
Ringkøbing-Skjern Komuun
Ringkøbing-Skjern as en däänsk komuun uun't regiuun Midtjylland uun't waasten faan Jütlun mä iinwenern (Stant ) an en grate faan 0 km².
Türnfalk
At Türnfalk, Falk, törnfalke, tormfalke (Falco tinnunculus) hiart tu at fögelfamile faan a falken (Falconidae).
Tjiin
Tjiin (10, röömsk X) as en natüürelk taal tesken njügen an elwen. Hat as en lik taal an uk en triihuktaal.
At tjiin as det grünjtaal faan üüs reegensüsteem, wi haa tjiin ünlik taaltiakens faan nol bit njügen.
Tüüringen
Tüüringen as en bundeslönj foon Tjüschlönj.
Stääse
Da tiin grust stääse önj e diiljstoot san:
Iindiiling foon Ferwålting
Krisfrie stääse:
1600
1600 wiar det letst juar faan at 16. juarhunert.
Süchbaatar (Prowins)
Det Süchbaatar Prowins as en prowins faan't Mongolei. Det leit uun a uast faan't lun. Det hee 56.166 lidj (2000). At hoodsteed as Baruun-Urt.
1700
1700 wiar det letst juar faan at 17. juarhunert. At juar begand mä’n Freidai uun de Gregoriaans kalender.
Wasserstraßen- und Schifffahrtsamt Elbe-Nordsee
At Wasserstraßen- und Schifffahrtsamt Tönning (WSA Tönning) wiar bit 2021 det tustendag amt för a siaferkiarswaier bi't waastküst faan Schleswig-Holstian.
2021 as hat tuuplaanj wurden mä a amten uun Cuxhuuwen an Hamborag an het daalang Wasserstraßen- und Schifffahrtsamt Elbe-Nordsee (WSA Elbe-Nordsee). Bi det nei WSA werke son 700 lidj.
Uws (Prowins)
Det Uws Prowins as en prowins faan't Mongolei. Det leit uun a nuurdwaast faan't lun. Uun a nuurd leit Rüslun. Det hee 90.037 lidj (2000). At hoodsteed as Ulaangom.
Pangeea
Pangeea (faan ualgreks πᾶν pān „hial“ an γαῖα gaia „eerd“ of „lun“) wiar de letst globaal suuperkontinent faan a eerdhistoore. Uun't Mesozoikum bruch Pangeea ütjenöler.
1500
1500 wiar det letst juar faan at 15. juarhunert.
Isfögel
Wat menst dü ?
Transistor
En transistor as en bagelemänt, weer huum elektrische spåninge ma ferstarke koon.
Prinsiip
Bai dioode heewe we sänj, dåt da önj iinj ruchting - jü spärruchting - ai liidje. Heer uner heewe we ruchts sun dioode tiikned, ouers we heewe leefts en oudern önj forütruchting deer ma önj e ra klänked. "Wat mååget dåt nü for en ferschääl?" koon huum seede, "Deer låpt duch nåån struum."
Dåt as uk wåår, ouers dåt änret ham wan we da biise dioode tächt baienouder bringe, önj iinj kristal. Dan as dåt nämlik sü, dåt hu elektroone foon jü önj forütruchting stönjende dioode nuch jüst jü önj spärruchting stönjende bariire belinge koone. Da jeewe deer dan duch en latje struum, di sünååmde koläktorstruum. We nååme deeram jü ruchtse bariire di koläktor (C), wilt jü leeftse - jü da elektroone lääwert - as emiter (E) betiikned wårt.
Jü emiterspåning
Nü as dåt je sü, dåt di koläktorstruum fåli gefäili as for e spåning aw e emiter, än jü koone we iinjfåch räigle ma dåt latje stuk deer twasche, jü baasis (B). Än dåt interesante as nü, dåt en hiilj latje äkstro-struum önj e baasis en hiilj grute struum önj e koläktor jeewe koon.
Än ouerdåt di dioode twasche jü baasis än e emiter önj e forütruchting stoont, brüke we mån en hiilj latj spåningsänring am di baasisstruum luupe tu lätjen. Aw e ouder sid stoont di koläktor-dioode eentlik önj e spärruchting, än dåt bedjüset, dåt hi en hiilj grut spåningsänring oufjeewe koon suner dåt di koläktorstruum ham foole änret. Di transistor koon ålsü wörklik ferstarke!
Önjwiinjing
Gewöönlik wårt di emiter önj nul volt läid, jåå unti nåån ouer en mötjstand, wilt önj e baasis jü ingungsspåning tufjard wårt. Bütedåt schal for e gewöönlike årbeswise di baasis-emiter-dioode önj forütruchting stönje. Aw e koläktor-baasis-dioode deeriinj, stoont en spärspåning, jü jüst as bai da dioode önj en maksimum bünen as. Bütedåt jült en maksimum lååsting foon hu tiiner miliwatt bit mör as hunert watt, åles typen-oufhingi. Transistoore for grute lååstinge mönje oofding aw käilplååte unti käilere montiird wårde.
Klänkbile
Heer uner stönje da klänkbile foon en transistor. Dåt jeeft twäär sliike, oufhingi deerfoon weer jü baasis üt P-typ-materjool bestoont unti üt N-typ-materjool. Dåt san ääderenouder NPN- än PNP-transistoore. En hiilj ouderen sliik san da FET's.
Klänkbile
Klakern
Klakern (Lepidium) san en plaantenskööl uun det famile faan a Krüsbloosen (Brassicaceae).
Kwadroottaal
En kwadroottaal komt diarbi ütj, wan dü en hial taal mä ham salew moolnamst.
Bispal:.
A iarst kwadroottaalen san: Enkelten tääl det nul (0) diar ei mä tu.
Di nööm kwadroottaal komt faan det geomeetrisk figuur kwadroot. Wan dü mä likegrat stianer of lööpern en kwadroot furemst, so üs üüb det tiaknang rochts, do brükst dü en kwadroottaal faan stianer.
Reegel
Arke kwadroottaal n^2 as det sum faan a iarst n ünlik natüürelk taalen.
Det tiaknang wiset, huaram det so as. Wan dü det n-kwadroot grater maagest, brükst dü leewen 2n + 1 stianer muar.
Türnswaalk
At Türnswaalk, törnswulken, tormswulken (Apus apus) as en fögel uun't famile faan a Siilern (Apodidae). Hat het so, hiart oober ei tu a Swaalken (Hirundinidae).
Swinsrag
A Swinsrag, Swinereeg as en sunbeenk waasten faan A Nääs. Hi dialt di grat priil Rütjergat ap tu't Nuurder Ia an Söder Ia.
Bi ääb fäält a Swinsrag drüg, an do lei diar selger tu ütjraun.
Limerick (muardüüdag)
Wat menst dü?
Töw (Prowins)
Det Töw Prowins as en prowins faan't Mongolei. Det leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 99.268 lidj (2000). At hoodsteed as Suunmod.
1400
1400 wiar det letst juar faan at 14. juarhunert.
Störwen
ünbekäänd dootem
Silkeborg Komuun
Silkeborg Komuun as en däänsk komuun uun Jütlun mä iinwenern (Stant  ) an en grate faan 0 km². Hat hiart tu't regiuun Midtjylland. At ferwaltang sat uun't stääd Silkeborg.
Hark Olufs
Hark Olufs (* 17. of 19. Jüüle 1708 uun Sössaarep üüb Oomram; † 13. Oktuuber 1754 uk diar) wiar en siamaan.
Leewent
1721 as Hark Olufs siamaan wurden an foor üüb det skap Hoffnung, wat san aatj, di koptein Oluf Jensen hiard.
1724 wurd sin skap üüb a wai faan Nantes tu Hamborag faan en kaaperskap ütj Algeerien apbroocht. Hi an sin tau fetern wurd fangd. Sin famile küd det huuch sum ei apbring, wat a slaawenhanelslidj för Hark haa wul. Det skap keerd oner Hamborger flag, an sodenang küd a däänsk könang ei halep.
So kaam't, dat Hark uun Algier üs slaaw ferkääft wurd. Faan 1724 bit 1728 wiar hi di Bey faan Constantine tu siinsten. Hi wurd uun di tidj Gasnadal, det ment kasiarer an 1728 sogoor komandöör faan di Bey sin hüswacht.
1732 hed Hark a ridjersoldooten oner ham, hää 1735 en sliak jin a stääd Tunis uunfeerd an det stääd iinnimen. Di Bey wiar soonkboor an läät Hark di 31. Oktuuber 1735 frei, sodenang kaam'er turag tu Oomram.
1747 skrääw Hark Olufs en buk auer sin leewent üüb däänsk, det wurd 1751 iin uun't sjiisk auersaat. Di 13. Oktuuber 1754 stoorew Hark Olufs uun Sössaarep. Üüb san likstian könst dü a wichtagst dooten efterlees, hi stäänt daalang noch üüb sarkhoof uun Neebel.
Hark Bohm
Hark Bohm (* 18. Mei 1939 uun Hamborag) as en sjiisken teooter- an filmkonstler, en skriiwer, rejesöör an filmemaager. Hi as uk profeser för film uun Hamborag weesen.
Leewent
Hark Bohm as üüb Oomram apwoksen. Efter't abituur 1959 uun Hamborag hää hi rochtswedenskapen studiaret. 1969 begand hi mä a filmkonst. Hi hää uun filmer faan R.W.Fassbinder mäspelet.
1971 hää hi mä öödern di 'Filmverlag der Autoren' grünjlaanj. Do wurd'er rejesöör faan kurtfilmer. Bekäänd wurden as'er mä 'Tschetan, der Indianerjunge' an 'Nordsee ist Mordsee'.
Hi hää tuupwerket mä sok bekäänd rejesöören üs Rainer Werner Fassbinder, Werner Herzog, Volker Schlöndorf of Wim Wenders.
Uk san uunnimen dring Uwe Bohm as bi a film an spelet teooter.
Pariteet
En hial taal as en lik taal, wan dü det troch tau dial könst, saner dat wat auerblaft. Ööders as't en ünlik taal. At mengde faan a hial taalen as sodenang apdiald tu tau likegrat (pariteetisk) mengden faan taalen.
Reegeln
Wan dü tau hial taalen tuuptäälst of mäenööder moolnamst, koon diarbi en lik taal of en üünlik taal ütjkem. Det tabel wiset det reegel. Diarbi stäänt 0 för en lik taal (rest 0 bi't dialen troch 2) an 1 för en ünlik taal (rest 1 bi't dialen troch 2).
Tüütern
A Tüütern, liire (Charadriidae) san en Fögelfamile an hiar mä Bakern an ööder fögelfamilin tu at order faan a Kuben an Waadfögler (Charadriiformes).
Sköölen
Anarhynchus – Charadrius – Elseyornis – Erythrogonys – Hoploxypterus – Oreopholus – Peltohyas – Phegornis – Pluvialis – Thinornis – Vanellus
Skanderborg Komuun
Skanderborg Komuun as en däänsk komuun uun Jütlun mä iinwenern (Stant  ) an en grate faan 0 km². Hat hiart tu't regiuun Midtjylland. At ferwaltang sat uun't stääd Skanderborg.
Uastrang
At Uastrang, Uastring of uk Pasiifik-Uastrang (Crassostrea gigas) as en slach faan Twiiskaalagen (Bivalvia) uun det order faan a Ostreoida, an as di slach, di fööraal ferkääft an eden woort.
Kaarl III. (Ferianigt Köningrik)
Kaarl III. (üüb Ingels: Charles III; * 14. Nofember 1948 üüs Charles Philip Arthur George uun Buckingham Palace uun London) as sant de 8. September 2022 Köning faan det Ferianigt Köningrik faan Gratbritanien an Nuurdirlun an uk faan 14 öler lunen. Hi as de äälst dring faan Elisabeth II. an as köning wurden, üs sin mam stoorew.
<div style="clear:both;" /div>
Isfögel (Alcedo)
A Isfögel (Alcedo atthis) as di iansagst fögelslach faan det famile Alcedinidae, di uun Madeleuroopa föörkomt. Hi lewet bi struumer an sian.
Laos
Laos, amtelk Demokraatisk Folksrepubliik Laos (üüb Laotisk: ປະເທດລາວ Pathet Lao an ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ Sathalanalat Pasathipatai Pasason Lao) as en banenstoot uun a süüduast faan Aasien. Uun a nuurd leit Schiina, uun a uast Vietnam, uun a süüd Kambodscha, uun a waast lei Mjanmaar an Thailun. At lun hee amanbi 6.500.000 lidj. At hoodsteed as Vientiane.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:
Indialing faan Ferwalting
At lun hee 17 prowinsen (üüb Lao: ແຂວງ [kʰuɛːŋ]):
Kubiiktaal
En Kubiiktaal (faan latiinsk cubus, „dööbel“) komt diarbi ütj, wan dü en natüürelk taal tweisis mä ham salew moolnamst.
Laos
Histoore
Laos wiar en fraansöösk kolonii. Det wurd de 22. Oktuuber 1953 suwereen.
Kubiiktaal
A iarst kubiiktaalen san: Enkelten tääl det nul (0) diar ei mä tu.
Di nööm kubiiktaal komt faan det geomeetrisk figuur dööbel. Wan dü mä likegrat stianer en dööbel furemst, so üs üüb det tiaknang rochts, brükst dü en kubiiktaal faan stianer.
Reegeln
(1) Wan dü a iarst ian, tau, trii, ... ünlik natüürelk taalen tuuptäälst, kem diar leewen kubiiktaalen bi ütj.
(2) Wan dü tau kubiiktaalen tuuptäälst, koon diar nimer en kubiiktaal bi ütjkem:
ISO 3166-2:TJ
Di lun-code as tuleetst uun Nofember 2016 feranert wurden.
Tal
Talen sen Biskriiwingen fan di Reeknerii of Matematik. Ja sen nöörig, wan em teel of meet wel.
Wan wü reekni wel, da es en Talsysteem nöörig, en des es bi üüs fuaral dit Deetsimaalsysteem me tiin ünlik Tal-Teeken. Bi des Aart fan't Reeknin kumt et diarüp ön, hur di Tal stuunt: 030 meent jaa ek dit salev üs 300.
Taal of Tal?
Wat üp aamring Taalen jit, dit sen üp sölring di Talen. En Taal es üp sölring di Rüm, fan hur em fan di Hüsdüür iingiar en fan hur dit tö di forskelig Rümen (sa üs Köken of Piisel) giar.
Frachtentoch
En Frachtentoch ken Düüsendi fan Tenen Fracht me langsfo. Diareeđer, hur fuul Kraft di Lokomotiiwi heer, rocht höm, hur fuul Frachten en Waggons tain uur ken. Bi Diesellokomotiiwen liit di Grens bi ombi 4.000 Tenen, dānen em me 3 MW tii ken.
Üp Söl es di Frachtenforkiir ön di leest 30 Jaaren muar en muar üp LKW en Autotoch forlair uuren. Des es fuul mener efitsient, man di Transport me LKW giar aaft wakerer. Di Frachtentoch, diar naa Söl köört, heer trii Kunden: Di Öölkraamer fair sin Serelwainern me Haitsööl en Bensiin me di Toch, en di trii Bechstofkraamern fo ark Week Waggons me Kraam, wat ja forkoopi.
Diarfuar es ek sa fuul Kraft nöörig. Di Lokomotiiwi es fuar't Miist en MAK G 1206 me ombi 1.500 kW.
Ellen (Skep)
Di Ellen es en Elektroföri wat ön Deenemark lapt.
Sent des Tir lapt dit Skep mung Fynshav ön di Uasterkant fan dit deensk Ailön Als en Søby ön dit Ailön Aerø.
Om Jil en CO2
Di MF Ellen en wat diartö jert kām üp 21,4 Miljoonen Euro. Dit wiar ombi 40 % muar üs wan em en lik Dieselskep becht her.
Likwel spaaret di E-Föri ombi 75 % fan di Kosten, wat en Dieselskep her. Aur ombi aacht Jaaren skel dit iinspaaret wiis wat dit jüürer wiar.
Aur en Jaar skel dit Skep ombi 2,5 Tenen CO2 mener maaki üs fan en Dieselskep kemen wiar. Dit meent uk, dat ön't Jaar ombi 950.000 Liitern Diesel ek forbronen uur.
Sa üs dit tö't Jen fan 2022 ütsaag, wiar ek olterfuul Liirjil nöörig, man em heer fuul diarfan liir kür.
Technik
Di Ellen heer 4,3-MWh-Akkumulatooren, wat fan di Swaits kemen sen. Des Bateriien uur āpleeren, wan dit Skep ön Søby fastmaaket heer. Wan di Ellen jens hen en töbeek faart (22 Seemiilen of 40,75 km), sen diarfuar 1.600 kWh nöörig. Em heer fuar en maaki di hiili Stroom fan eeđerkumen Energii sa üs Winjkraft en Solārstroom tö wen.
Di Öndreft heer tau Elektromaskiinen, ark me 750 kW Kraft. Mung Maskiinen en Propelern sen Omkiiraurseetingen iinbecht.
Fuarn sen tau Twertstroompropelern, ark me 250 kW-Elektromaskiin iinbecht.
Di Ellen ken 196 Mensken en 31 Autos me langs fo.
Di Bateriien haa en Wecht fan 56 Tenen.