cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
2005
2005 wiar det füft juar faan at 21. juarhunert. At juar begand mä’n Saninj 2005 wus dåt füft iir foon dåt 21. iirhunert. Et iir beganed ma’n Saneene. 2005 wiar dit fifst Jaar fan dit 21. Jaarhön’ert. Dit Jaar bigent me en Seninj. 2005 waos dat fuft iir foon dat 21. iirhonert. Et iir begaant mä en Soneene. (Hoolmer) 2005 wås dat füft jeer foon dat 21. jeerhunert. Dat jeer begäned mä en Saneene.
Tjabelstünj
Tjabelstünj as as en nuurdfresk raadioprogram, diar uun Kiel maaget woort.
Redaktjuun
Det program woort faan (tu tidj) fiiw studenten maaget, diar bi't uniwersiteet Fresk studiare. Jo beracht auer ales mögelke, auer musiik an buken, of huar jüst auer snaaket woort üüb a welt. Diar san spreegern faan't Sölring, Öömrang, Fering an Frasch fersaamelt.
Tidjen
Arke Mundai, klook sääks, woort program maaget, an wat diar ütj bi komt, könst dü hiar üüb:
Driikraaben
A Driikraaben, Glemwörmer (Lampyridae) san en famile faan Kraaben (Insekten) mä amanbi 2.000 slacher. Jo kön uun't jonken locht.
Belgrad
Belgrad, det ment so föl üs witj (beo-) stääd (-grad), as det hoodstääd faan Serbien. Det hää 1.166.763 lidj (2011).
Iindialang faan Ferwaltang
Belgrad hää 17 stäädgemeeden:
Hans Hoeg
Hans Hoeg (16. Januwaari 1917 bit 03. Detsember 2011) wiar en Pleeger fan di Sölring Spraak.
Aur Sölring
Wan höm sin Aarber en bet Tir diarfuar let, nem hi höm fuul Tir fuar Sölring, wat sin Mooderspraak wiar.
Hans Hoeg heer di forskeligst Boker ütdönen, sa üs tau Boker me Dechtingen fan Wilhelm Siemens (1981 en 82) of en Bok aur dit, wat Nann Mungard aur sin Leewent āpskrewen her ("Der Schiffer Jan", Autobiografii, 1989).
Masi Mait en Aarber heer Hans Hoeg höm me di Dechtingen fan Jens Mungard maaket. Hat uur üs en gurt Wert fuar delings Aarber me di Spraak önsen, dat des Aarbern üs en Bok prentet uur kür. "Ströntistel en Dünemruusen" uur üs en Iaring tö Mungards 100. Gibursdai (Februwaari 1985) ütdönen.
Fan di Bigening fan di Soowentiger Jaaren dēr Hoeg aural Biskiir, di Sölring Spraak ek sterewi tö let. Hat jit, dat hi diarbi somtirs uk en rocht Twerthaur wiis kür.
Hoeg wiar Meföliger fan di "Natsjonāli Friisen".
Wat ön't Bleer stön (20.12.2011)
Tö Duar fan Hans Hoeg fan Renate Schneider
Nü es hi fan üüs gingen, jen fan di leest ual gurt Keempers fuar Sölring Spraak, Kutuur en Wiis. Béren waar hi di 16.01.1917 en hi lükt di Oogen di 03.12.2011, ek lung fuar sin 95. Bérensdai. Ik keen Hans Hoeg al üt min Jungenstir, üs hi jit me min Mooter, Brunhilde Hagge en muar ön en Aarberskris seet en Leetjiboker en Uurterboker skreew.
Sa heer hi uk 2003 me en paar Lir töhop, höm Taachten maaket, huraur niin Sölring muar ön di Bleer tö leesen wiar. En sa kám dit, dat ik me des Baantji bitruut waar. Dit wiar fuar mi nü gans wat niis. Üüs Jungen her ik al fuar di C. P. Hansen Pris skrewen, man nü skul ark Week wat tö Bleer kum. Man wü fing dit törocht. Hans heer mi gur üp Wai holpen me Reer en uk üs hi mork, dat ik jit me en Skriivmaskiin seet tö tipin. Hi stelt mi en Computer hen en braacht mi bi, diarme tö aarberin. Da ging dit al fuul lechter. Tja, deling es di Kraam al fuul muar ütripet. Sa wust ik langsen, wan ik ek förter wust, kür ik Hans Hoeg fraagi. Hi wiar en gurt en hart Kritiker, man wü waar üüs langsen iinig. Nü haa wü höm üp Hof ön Kairem bi sin Wüf Irmgard tö sin leest Ruu béret.
Iaringen
Hans Hoeg fing di C. P. Hansen-Pris ön't Jaar 1986. Sent 2002 es hi Iaren-Meföliger fan di Foriining fuar't Nuurđfriisk Instituut wesen.
Koreakrich
A Koreakrich wiar en ütjenölersaating twesken det Demokraatisk Folksrepubliik Korea (of Nuurdkorea) tup mä det Folksrepubliik Schiina üüb det ian sidj an det Republiik Korea (of Süüdkorea) tup mä a saldooten faan dön Feriand Natschuunen, oner feering faan dön Ferianigt Stooten üüb det öler sidj. A krich begand de 25. Jüüne 1950 an kaam de 27. Jüüle 1953 tu aanj.
Moleküül
En moleküül [] as en liitjeletj dial, diar faan tau of muar atoomen tuupsaat as. A atoomen wurd troch atomaar binjang tuuphäälen. Son moleküül as di letjst dial faan en rian materiol.
2006
2006 wiar det seekst juar faan at 21. juarhunert. At juar begand mä’n Söndai. 2006 wus dåt seekst iir foon dåt 21. iirhunert. Et iir beganed ma’n Sandi. 2006 wiar dit sokst Jaar fan dit 21. Jaarhön’ert. Dit Jaar bigent me en Sendai. 2006 waos dat seekst iir foon dat 21. iirhonert. Et iir begaant mä en Sondii.
Moleküül
Uun moleküülen kön atoomen faan ään slach ferbünjen wees, so üs uun sürstoof (O2) of stikstoof (N2). Sok moleküülen het elementmoleküülen. Miast san oober ünlik slacher faan atoomen mäenööder ferbünjen, so üs uun weeder (H2O) of Methan (CH4).
Hü a atoomen mäenööder ferbünjen san, woort troch a binjangen fäästlaanj. So haa Ethanol (H3C–CH2–OH) an Dimethylether (H3C–O–CH3) likeföl atoomen, oober ünlik binjangen. Diaram haa jodiar materioolen uk ünlik eegenskapen. Sok moleküülen het isomeeren
Letj moleküülen san amanbi 10−10 m (= 1 Å) grat, grater moleküülen kön oober uk 10−9 m (= 10 Å) of noch grater wees.
Ioonen
Atoomen kön oober uk troch ioonenbinjang tuuphäälen wurd. Diaram woort t.b. Natriumchlorid (NaCl, det as saalt) ei üs moleküül uunsen, an do het son ferbinjang ion. Det Natrium-atoom häält en positiif elektrisk lääs, det as en kation (Na+), an det Chlor-atoom häält en negatiif lääs, det as en anion (Cl−). An ünlik elektrisk lees tji arkööder uun.
Düüsenbianer
Düüsenbianer (Myriapoda) san en auerklas faan diarten, huar't amanbi 13.500 slacher faan jaft. Diar hiar uk a Hunertbianer (Chilopoda) mä tu.
Bassila (Steed)
Bassila as en steed uun de aafrikoons stoot Beniin. Det leit uun det Donga Department. Det hee 46.569 lidj (2013). Det as at hoodsteed faan det Bassila Komuun.
Sönj
Di artiikel jaft at noch ei. Luke iarsta ans diar:
Küduad
Küduad (Equisetum palustre) hiart tu a huuger plaanten, as oober nian bloosenplaant.
Nööm
Det plaant wääkst üüb wiat fäänen an uun muuren. Diar as Thiaminase uun, det as giftag för hingster. An do as diar Palustrin uun, det as giftag för beesten.
Flenerkbloosen
Flenerkbloosen (Fabales) san en kategorii faan bloosenplaanten mä 4 familin.
Ding-Sönj/öö
Ding-Sönj (sjiisk, däänsk: Enge-Sande, plaatsjiisk: Eng-De Sand) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.
Saarpen
efter't saarepskroonik:
Bantè (Steed)
Bantè as en steed uun de aafrikoons stoot Beniin. Det leit uun det Collines Department. Det hee 17.682 lidj (2013). Det as at hoodsteed faan det Bantè Komuun.
Moore
Histoori
Moore jeeft dåt sunt dåt eeotseen, dåt for 55,8 miljoone iirnge begand än for 33,9 miljoone iirnge forbai wus. Jütid wjarn ja bloot önj Euroopa, ouers as in dåt ooligotseen (dåt for 33,9 miljoone iirnge begind än for 23,03 miljoone iirnge forbai wus) Euroopa än Aasien ham döör geograafische änringe (as jü wråldiiljdraft än forålem änringe foon e heefspäägel) ferkååwelden, kiimen ja uk eefter Aasien än Nord-Ameerikaa. Önj dåt pliiotseen (for 1,8 bit 5,3 miljoone iirnge, as üüs forålerner üt e sliik Australopithecus sü ütsåchen) kömen da moore eefter Afrikaa. Önj dåt lääse pliiotseen, as jü lönjbru foon Panama Nord- än Sööd-Ameerikaa ferbün, kömen ja uk eefter Söödameerika. Heer as nü en koord. Euroopa, as dåt önj dåt eeotseen ütsåch, as giilj än heet en A. Önj dåt Euroopa foon dåt eeotseen laaweden da jarste Moore. Da suurte piile wise, hü da moore ham önj dåt ooligotseen ütbriidjen, di ljåcht-weene piil, hü önj dåt pliiotseen, än e junk-weene piil, hü önj dåt lääse pliiotseen. Di laawensrüm foon da moore diling as gjarsgräin, än dåt giilje gebiit hiit (büte da gebiite weer diling heef as) uk nuch deertu. N B bedjüset, dåt deer hiilj was en lönj-bru wus, unti wan dåt en B* as, dåt der åltens nuch iinj as.
Åål
Dåt åål unti universoom as åles dåt bestoont, dåt rüm ma åles wat deer önj tu finen as. Da stääre, äiwen as jü san, da planeete, äiwen as jü jard, di kompläte moolkestich, åle oudere sansüsteeme, unti dåt hiil rüm.
Bembéréké (Steed)
Bembéréké as en steed uun de aafrikoons stoot Beniin. Det leit uun det Borgou Department. Det hee 31.176 lidj (2013). Det as at hoodsteed faan det Bembéréké Komuun.
Åål
Tuhuupestaling
Eefter jü teorii foon di üürknal schal dåt åål amenbai 13,7 miljarde iirnge üülj san. Jü tachthäid is meeten döör di WMAP in 2003. 74 % foon dåt åål bestoont üt junke energii, 22 % üt junke mateeri, 3,6 % üt intergalaktisch gas, unti 0,4 % üt stääre ä.s.w.
Önjt åål jeeft et superfloosen än superhoolinge. Ån superfloose as en floose foon ünlike galaksen. Deernäist jeeft et gebiite önjt åål weer ninte as, dåt san da superhoolinge.
Stuudium
Dåt åål wårt bestudiirt döör di stäärekunde, ouers jü jard ai, dåt as et stuudiumobjekt foon jü jardwaasenschap. En diilj foon di stäärekunde, jü kosmologii, unerseecht hü dåt åål önjtstiinjen as. Et jeeft fuule liire deerouer, mååstens wårt jü liir foon di üürknal nåmd.
Tääle
Et jeeft maning tääle ouer mansche da jü jard ferlätje, tum biispel eefter di moune räise, san hiilj üülj. Bekånd is dåt tääl "Räis eefter die Moune" foon Jules Verne. Di ååst-frasche Minssen schraft in 1845 in dåt seelterfriiske tääl foon "Die Knächt die in de Moune weesen waas".
Ceuta
Ceuta [] as en spoonsk stääd uun Nuurdafrikoo bi't Struat faan Gibraltaar.
Bromern
Bromern, uk bromfleegen (Calliphoridae) san en famile faan fleegen (Brachycera). Am käänt amanbi 1.000 slacher, 45 diarfaan uun Sjiisklun. Bromern kön bit 18 mm grat wees.
Sköölen
Abago – Amenia – Aphyssura – Auchmeromyia – Bellardia – Bengalia – Blepharicnema – Booponus – Caiusa – Calliphora – Callitrogopsis – Catapicephala – Chloroprocta – Chrysomya – Chrysopyrellia – Cochliomyia – Coganomyia – Compsomyiops – Cordylobia – Cyanus – Cynomya – Cynomyiomima – Dyscritomyia – Eggisops – Epiplastocerus – Episthetosoma – Euphumosia – Eurychaeta – Formosiomima – Gulmargia – Gymnostylina – Hemigymnochaeta – Hemilucilia – Hemipyrellia – Hypopygiopsis – Lucilia – Melanomya – Melinda – Metallicomyia – Mufetiella – Nepalonesia – Nepenthomyia – Nesodexia – Neta – Ochromelinda – Onesia – Onesihoplisa – Onesiomima – Pachychoeromyia – Paralucilia – Paramenia – Paraplastocerus – Paraplatytropesa – Pericallimyia – Phormia – Phormiata – Phumosia – Plastocerontus – Platytropesa – Polleniopsis – Prosthetosoma – Protocalliphora – Protophormia – Pseudopsodexia – Ptilonesia – Sarconesia – Silbomyia – Stilbomyella – Stomina – Tainanina – Termitocalliphora – Termitoloemus – Tetraplastocerus – Toxotarsus – Tricyclea – Tricycleala – Tricycleopsis – Trypocalliphora – Verticia – Wilhelmina – Xenocalliphora
Leewentskreis
<div style="clear:left;" /div>
Minsk
Di minsk (lat. Homo sapiens) as efter at süsteem faan a biologii en huuger tetjdiart uun det kategorii faan a primaaten. Uun't leed istidj föör muar üs 200.000 juaren begand a minsk uun Afrikoo det tu wurden, wat hi daalang as. Di föörgunger faan a homo sapiens wiar woorskiinelk di homo erectus.
Di minsk an sin les
01 - hood, mä uugen, uaren, nöös, müs 02 - gesicht
03 - hals / nääk
04 - skoler
05 - brast
06 - bük, mä naawel
07 - onerlif
Ekwaator
Di ekwaator as en (soochten) kreis trinjam a eerd, diar luadrocht tu't eerdaaks stäänt. Hi dialt a eerd uun a maden ap tu en nuurdelk an süüdelk eerdheleft. Sodenang komt hi uk tu san nööm. Ütj at latiinsk auersaat het ekwaator soföl üs likedenang maager. Mä di ekwaator began a geograafisk breetjin tu täälen, hi hää det breetje 0°. An efter nuurden an süüden täält am do bit 90° nuurd (nuurdpuul) an 90° süüd (süüdpuul). Trinjam a ekwaator lei a troopen.
Minsk
Di minsk an sin les
08 - liist
09 - leewent
Bremerhuuwen
Bremerhuuwen as en stää önj dåt tjüsch bundeslönj Bremen. Jü stää heet 113.557 inboogere (2020).
Minsk
Di minsk an sin les
10 - lurag
Hark Bohm/sö
Hark Bohm (* 18. Mai 1939 ön Hamborig) es en Dütsk Teaater- en Filmkönstler, sa üs en Skriiwer, Rejisöör an Filmimaaker. Bohm es uk Profesor fuar Film ön Hamborig wesen.
Minsk
Di minsk an sin les
11 - knöbian
Karen Heide Ebert
Prof. Dr. phil. Karen Heide Ebert (* 31. Janewoore 1945 uun Söderaanj üüb Fer, † 13. Oktuuber 2016 uun Zürich) wiar en spriakwedenskapswüf.
Ban Ki-moon
Ban Ki-moon (* 13. Jüüne 1944 uun Injō, iar jaapaans keiserrik, daaling Süüdkorea) as en süüdkoreans diplomaat an poliitiker. Hi wiar faan 2004 ap tu 2006 bütjenminister faan Süüdkorea an faan 2007 ap tu 2016 aachst generoolsekreteer faan dön Feriand Natschuunen.
Hark Bohm/sö
Leewent
Hark Bohm es üp Aamrem āpwukset. 1959 maaketi hi Abituur, en da herr hi Rochtsweetenskepen studiaret. Ön't Jaar 1969 es hi me di Filkonst bigent. Hi heer bi hok Filmi fan R.W.Fassbinder mespölet.
Hauts-de-France
Iindialang
Uun't regiuun Hauts-de-France san fiiw Départements:
Schweriin
Schweriin (plaatsjiisk Swerin) as det hoodstääd faan't bundeslun Mecklenburg-Föörpomern. Mä knaap 100.000 iinwenern as Schweriin det letjst hoodstääd faan en bundeslun uun Sjiisklun.
Okrug
En Okrug as soföl üs en lunkreis uun Sjiisklun.
Polycarbonaat
Polycarbonaat (PC) es en Könststof. Hat jert tö di Thermoplasti.
Skramelnumer
Di Skramelnumer (Nii-Dütsk "Recyling Code") es en Numer, hureeđer stofi sortiaret uur ken, wan em diar weđer wat Niis fan maaki wel.Ni Numern 1 bi 7 sen fuar Könststofi. Fuar PC jeft et niin Skramelnumer, dit falt öner "Üđer Könststofi, Numer 7".
Minsk
Di minsk an sin les
12 - skenbian
13 - wrast
14 - fut, mä tuaner
15 - iarem
16 - elemböög
17 - oneriarem
18 - wraslang
Jongpleistozän
At Jongpleistozän (Tarantium) as det jongst kirew faan't Pleistozän. Hat fäält tuup mä't Eem waremtidj an mä't Weichsel kuultidj.
Ekwaator
Miaten
Di ekwaator as 40.075,017 km lung an hää en (madelten) trochmeeder faan 12.756,274 km.
Uk det lengde faan en siamiil (sm) hää mä det lengde faan di ekwaator tu dun. Hat as ans fäästlaanj wurden üs di söstagst dial (= ian minüüt) faan ian breetjingraad faan a eerd. Doomools ging am faan en eerdraadius faan 6.370 km ütj, an sodenang wiar det siamiil 1853 m. Daalang as det siamiil 1852 m lung.
2008
2008 wiar det aachst juar faan at 21. juarhunert. At juar wiar en skregeljuar an begand mä'n Teisdai. 2008 wus dåt oocht iir foon dåt 21. iirhunert. Et iir beganed ma’n Täisdi. 2008 wiar dit aachst Jaar fan dit 21. Jaarhön’ert. Dit Jaar bigent me en Tiisdai. 2008 waos dat aacht iir foon dat 21. iirhonert. Et iir begaant mä en Taisdii.
Madelpleistozän
At Madelpleistozän as en kirew faan't Pleistozän.
Hark Bohm/sö
Leewent
Hi heer me bikeent Rejisööri üs Rainer Werner Fassbinder, Werner Herzog, Volker Schlöndorf of Wim Wenders töhop aarbert.
Brüüshöön
A Brüüshöön, Waalsk Han, Henskahenk, brüskrädjer, bruuskrädjer,  bruushon (Calidris pugnax, iar Philomachus pugnax) as en fögel uun't Snepenfamile (Scolopacidae).
Hark Bohm/sö
Leewent
Bohm heer en önnemen Drēng, Uwe Bohm, wat uk bi di Film aarbert.
Hauts-de-France
Grat stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:
Plaanten
A Plaanten (Plantae) san en rik (regnum) faan a biologii an hiar tu a eukariooten.
Hööchde
At hööchde as di luadrocht wai faan en ponkt tu en liinje of en flaak. Hat woort miast uun meetern meeden.
För fliigern as det hööchde auer a grünj (AGL - above ground level) wichtag.
Uun a astronomii as miast at hööchde auer a kimang mend, at deklination, det as en winkel.
Andora
Andora (Principat d’Andorra) as en böös letj lun uun a uastelk Pyrenäen tesken Spoonien an Frankrik.
Iindialang faan Ferwaltang
At lun hää sööwen gemeenen:
Kalinkawitschy (Distrikt)
De Kalinkawitschy Distrikt (üüb Witjrüs: Калінкавіцкі раён Kalinkavicki rajon, üüb Rüs: Калинковичский район Kalinkovičskij rajon) as een faan a distrikten uun det Homelj Prowins faan Witjruslun. Det hee 64.055 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Kalinkawitschy.
2000
2000 wiar det letst juar faan det 20. juarhunert. Det wiar en skregeljuar an begand mä’n Saninj.
2009
2009 wiar det njüügenst juar faan at 21. juarhunert. At juar begand mä’n Tüürsdai. 2009 wus dåt nüügent iir foon dåt 21. iirhunert. Et iir beganed ma’n Törsdi. 2009 wiar dit niigenst Jaar fan dit 21. Jaarhön’ert. Dit Jaar bigent me en Türsdai. 2009 waos dat njugent iir foon dat 21. iirhonert. Et iir begaant mä en Tonersdii.
Bohicon (Steed)
Bohicon as en steed uun de aafrikoons stoot Beniin. Det leit uun det Zou Department an hee 93.744 lidj (2013). Bohicon as hoodsteed faan det Bohicon Komuun.
NDR
A NDR (faan huuchsjiisk Norddeutscher Rundfunk) as det raadio- an fernseeonernemen faan a lunen Schleswig-Holstian, Hamborag, Mecklenburg-Föörpomern an Niidersaksen. Hi as iinbünjen uun't ARD (faan "Arbeitsgemeinschaft der öffentlich-rechtlichen Rundfunkanstalten der Bundesrepublik Deutschland").
Karma (Distrikt)
De Karma Distrikt (üüb Witjrüs: Кармянскі раён Karmianski rajon, üüb Rüs: Кормянский район Kormjanskij rajon) as een faan a distrikten uun det Homelj Prowins faan Witjruslun. Det hee 15.456 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Karma.
Hans Bradtke
Hans Bradtke (* 21. Juuli 1920 ön Berlin; † 12. Mai 1997 ön Berlin) wiar en dütsk Tekst-Techter, Teekner en Karikaturist.
En Skelt fo wü uk jit: Ich danke sehr für ihr Gedicht das freute mich echt riesig und auch Papa -ich fass es nicht- auf Wiki und in friesisch!
Gern suche ich ein Bild für Sie ich muss nur etwas kramen. jetzt noch ganz schnell zur Drogerie- drum sag ich Tschüss und Amen. (Sin Faamen, di ken uk riimi!)
Pack' die Badehose ein
Fuar di Uurter fan dat Leedji Pack' die Badehose ein (1951) skel Bradtke bluat en kwart Stün brükt haa. Di Komponist Gerhard Froboess skref da en Melodii diartö, en sjungen uur dit fan sin Faamen Cornelia, wat soowen Jaaren ual wiar. Dat Leedji uur da ön di 26. Juuni fan't Jaar 1951 iin ön en Sērk ön Weest-Berlin āpnomen, en diarbi sjoong uk di "Schöneberger Sängerknaben" (Sjungdreenger fan Dailkbarig) me. Conny Froboess uur diarfan di jest "Kinderstar" ön Dütsklön.
Bradtkes Steken ön di Hitparaadi
Fuar Vico Torriani skref Bradtke tau Numer-jen-Hits, en dit wiar Siebenmal in der Woche (September 1957) en Kalkutta liegt am Ganges (Juuli 1960). Fuar Bill Ramsey skref hi ön di Februwaari fan 1961 Pigalle (Uk en Numer-jen-Hit) en ön di August fan't salev Jaar Zuckerpuppe, wat üp di füfst Plaats fan di Dütsk Hitparaadi kām. Uk ön di August fan 1961 skref hi Dütsk Uurter fuar en Leedji fan Greekenlön'. Di Noom fan des wiar San Sfirixis Tris Fores, en di Komponist wiar di Greek Manos Hadjidakis. Fuar di Greeksk Wüfhaur Nana Mouskouri maaketi Hans Bradtke Weiße Rosen aus Athen diarfan. Uk des kām üp Plaats jen fan di Dütsk Hitparaadi, en di Plati uur aur en Miljoon maal forkoopet. Nana Mouskouri kür uk Ich schau den weißen Wolken nach, (1962) aur di Maaten gur forkoopi.
Tammy, dat Faamen fan't Hüsbuat
Ön't Jaar 1967 uur Tammy (Hörst Du den Südwind, der flüstert Dir zu...) skrewen en fan di Sjungster Angela āpnomen. Des Leedji uur da uk di Titelmusiik tö di Seerii Tammy, das Mädchen vom Hausboot ön di Fiirlukikast, hur Debbie Watson di Hauptrul her.
Hans Bradtke en Söl'
Bradtke koopeti ön't Jen fan di sokstiger Jaaren tau mool di trērst Diil fan en Hüs ön Kairem, en di Familii heer dit jit. Di Fiir tö sin 50. Gibuursdai wiar uk ön Kairem.
Leewent en Iaringen
Masi Jaaren wiar Hans Bradtke Meföliger fan di Üppasireer bi di GEMA. Fuaral ön forskelig Greemien diarfan en bit di GEMA-Sotsiaalkasi wiar hi mal ön diGang
Leljtschytsy (Distrikt)
De Leljtschytsy Distrikt (üüb Witjrüs: Лельчыцкі раён Lieĺčycki rajon, üüb Rüs: Лельчицкий район Lel’čickiij rajon) as een faan a distrikten uun det Homelj Prowins faan Witjruslun. Det hee 27.722 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Leljtschytsy.
Hans Bradtke
Leewent en Iaringen
Bradtke fing uk dat Bunds-Fortiinstkrüts fan di Bundspresident. Üđer Iaringen wiar di "Gul-Stemgaafel" en di di "Gul-Sjalplati".
Bradtke diar man uk wat fuar di Füürtorn "Roter Sand", wat bi di Weeser liit. Des skul noch ofreten uur en Hans Bradtke uur fuar sin Aarber diartöögen tö en Iaren-Füürtornpaser maaket.
Hans Bradtke wiar aur 50 Jaaren, bit hentö sin Duar, me sin Wüf Renate bifriit. Jü her tau Jungen, wat salev lung wukset sen, en des haa töhop trii Jungen fingen.
Steken fan Bradtke
Des Leedjis jert tö di gurtest Hits fan Hans Bradtke:
Ååstenrik
Stääse
Da tjiin grutste stääse önjt lönj san:
Politiik
Ååstenrik as sunt di 14de önj e Jülmoune 1955 lasmoot foon e Feriind Nasjoone. Et lönj as sunt 1995 lasmoot foon jü Europäisch Unjoon.
Böökeoortagen
Fagales san en order faan bloosenplaanten. Jo waaks miast üs buumer of grater bosker. Hör nööm haa's efter a Böökebuumer (Fagus), an het uk Böökeoortagen.
Tulpenbuumer
Tulpenbuumer (Liriodendron) san en skööl faan magnoolienplaanten (Magnoliaceae) an sodenang nai mä magnoolien. Diar hiar man tau slacher tu.
Zika-wiirus
At Zika-wiirus as en wiirus uun det skööl Flavivirus faan't famile Flaviviridae. Hat as tuiarst bi aaben uun det wedenskapelk iinrachtang Zika Forest uun Uganda apdaaget.
At Zika-wiirus woort faan magen auerdraanj an suragt för "Zika-fiiber". Bit daalang koon am diar ei föl jin maage. Det as för woksen minsken miast ei so slim, man för wüfen, diar en letj ütjdreeg. Det letj küd diar en skaas faan fu.
Wäärnang
Aanj 2015 as det wiirus fööraal uun Brasiilien ütjbreegen. Hoker diar hen raiset, skal ham fiks föörsä.
Duy Tân
Keiser Duy Tân (Hán tự: 維新; * 3. August 1900 uun Huế; † 26. Deetsember 1945 bi Mbaiki, daaling Madelafrikoons Republiik) wiar de elwenst keiser faan det wjetnameesk Nguyễn-Dünastii.
Boukoumbé (Steed)
Boukoumbé as en steed uun de aafrikoons stoot Beniin. Det leit uun det Atakora Department. Det hee 22.386 lidj (2013). Det as at hoodsteed faan de Boukoumbé Komuun.
Kofi Annan
Kofi Atta Annan (* 8. April 1938 uun Kumasi, Gulküst - † 18. August 2018 uun Bern, Swaits) as en ghaanaisken diplomaat. Hi wiar twesken 1997 an 2006 sööwenst generoolsekreteer faan dön Feriand Natschuunen. Uun’t juar 2001 fing Annan tup mä dön Feriand Natschuunen a Nobelpris för Frees.
Boutros Boutros-Ghali
Boutros Boutros-Ghali (* 14. Nofember 1922 uun Kairo; † 16. Februar 2016 uk diar), araabsk بطرس بطرس غالي, DMG Buṭrus Buṭrus Ġālī, wiar en ägyptisk diplomaat an poliitiker, diar faan Janewoore 1992 ap tu Deetsember 1996 seekst generoolsekreteer faan dön Feriand Natschuunen wiar.
Basel
Wat menst dü?
Coulomb
Coulomb [] (C) as det SI-ianhaid för't elektrisk lääs. Hat as näämd efter di fransöösk füsiiker Charles Augustin de Coulomb.
Bestemang
1 Coulomb as det elektrisk lääs, diar uun 1 sekund troch en wiir skebet woort, huar en struum faan 1 Ampere lääpt:
Amreegnang
At Coulomb (C) woort daalang brükt uunsteed faan det ual elektrostaatisk CGS-ianhaid ESU of Franklin (Fr).
Raadionukliid
En raadionukliid as en ünstabiil wariant faan en atoom, an diaram raadioaktiif. Stabiil warianten faan atoomen het isotoopen.
Bretoonisch
Dåt Bretoonisch (Brezhoneg) as en ailönj-keltischen spräke, wat önjtiinj jü klasifikasjoon duch aw e fååstewål snåked wårt, önj e Bretanje. Dideere spräke ståmt ålsü ai foont Gallisch ouf, ouers as iir önjtstönjen üt da Brytoonische spräke, forålem üt dåt Kornisch. Lääder kömen da Bretoone eefter e Fååstewål ( 4. bit 7. iirhunert) än deerbai hääwe's harn spräke mabroocht. Ouers jütid wörd et Gallisch nuch heer än deer snååked, deer köö dåt Bretoonisch uk nuch hu eelemänte ouernümen hääwe.
Raadionukliid
Raadionukliiden kem natüürelkerwiis uun letj miaten föör. Det bekäändst as was det Karboon-isotoop 14C mä en hualewwäärstidj faan 5730 juaren. Wan t.b. en buum ufstareft, ferstrualet 14C, an mä det mengde, wat noch auer as, koon am bereegne, hü ual di buum as. 14C as kosmogeen, auer det iarst uun a natüür entstenen as. Primordial het soken, diar al iiwag diar san. Raadiogeen het jodiar radionukliden, diar uunfaal, wan primordialen of kosmogeenen ferstruale. An do jaft det uk noch konstelken, diar t.b. för atoomstruum brükt wurd.
Bretoonisch
Önj e Bretanje wårt uk nuch Gallo snååked, wat en latjen roomanischen spräke as, äiwen as dåt Frånsch.
Raadionukliid
Medesiin
Raadionukliiden wurd uk uun a medesiin iinsaat, am t.b. enkelt krääft-selen staltuleien. Det as ei gans üngefeerelk, an diaram skel medesiiners jo fiks föörsä mä detdiar materiool.
Bretoonisch
Dåt Bretoonische wus e spräke foon dåt huuge följk bit dåt 12. iirhunert. Deereefter ouernüm di oodel dåt Frånsch ås standardspräke, wat mör onjsiien häi. Ås schraawen spräke wörd önj e Bretanje, wat bit önjt 16. iirhunert åltens ünoufhängi wus, Latinsch brüked, ouers sunt dåt 15. iirhunert ouerwün heer uk dåt Fransche.
Dåt Bretoonische wårt diling nuch foon süwat 300.000 bit 500.000 manschne snååked än ferstiinjen, foole maner ås da 1.300.000 manschne, wat dåt nuch önjt iir 1930 köön. Amt iir 1900 kånd nuch mååst arke Bretoone di spräke än bål di haleft foon da inboogere snååkden dåt uk däilik. Ouerdåt di spräke diligendäis fort mååst nuch foon ålere manschne snååked wårt as'r foont ütstärwen betrüwed. Jü tål gungt tubääg. Duch jeeft dåt nuch åltens en intressant literatuur aw Bretoonisch.
Dåt Bretoonische heet fjouer spräkewise:
Melilla
Melilla [] (Tamazight: Mrič) as en spoonsk stääd uun Nuurdafrikoo.
Fiiwfut
A Fiiwfut (Asterias rubens) as en slach Diarten (Animalia) faan det klas Siastäären (Asteroidae).
Elektrisk lääs
At elektrisk lääs of uk mengde faan elektrisiteet as en grünjmiat uun a füsiik. Hat woort efter't SI-süsteem uun Coulomb (C) meeden an hää det formeltiaken Q of q efter det latiinsk wurd quantum.
At elektrisk lääs as en eegenskap faan atomaar elementaardialen üs elektroonen (negatiif apleesen) an protoonen (positiif apleesen).
Det letjst lääs as det elementaarlääs an het e. Hat as 1,602 176 565 × 10−19 C grat. At prooton hää en lääs faan + 1e an det elektron hää en lääs faan - 1e. Det neutron häält nian lääs.
Coulomb-krääft
Det „gesets faan Coulomb“ as faan Charles Augustin de Coulomb am 1785 ütjfünjen wurden. Uun't SI-süsteem bereegent ham det krääft tesken tau lees efter
diarbi san q_1 an q_2 tau elektrisk lees, r di wai diartesken an det elektrisk fialtaal.
Elektrisk lääs an struum
En konstanten struum an en konstant lääs hinge direkt faanenööder uf:
Sodenang woort det ianhaid Coulomb ütj jo SI-grünjmiaten Ampere an Sekund bereegent:
CGS-süsteem
Det CGS-süsteem wiar en internatjunaal ferianboorang för ianhaiden uun a füsiik sant 1874. Det kaam ütj at ingelsk an mend: centimeter, gram, second.
Det CGS-süsteem as det grünjlaag faan't "Gauß-süsteem".
1889 wurd det CGS-süsteem faan't MKS-süsteem ufliaset, det mend: meeter, kilogram an sekund.
Galmsbel/öö
Galmsbel (sjiisk: Galmsbüll, däänsk: Galmsbøl) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.
CGS-süsteem
Det hää häälen bit 1960, do kaam det SI-süsteem.
Ual Egypten
Ual Egypten ment det lun Egypten uun ualang tidjen. Di egyptisk nööm wiar Kemet, an det ment suart lun efter di suart slober, di a Niil arke juar mäbroocht an det lun früchtboor maaget hää. Sodenang küd Ual Egypten tu en huuchkultuur apwaaks. Diar wiar 31 dynastiin faan könger föör't tidj faan Alexander di Grat. Tu tidjen faan Julius Cäsar wiar Kleopatra VII. könangin faan Ual Egypten.
Galmsbel/öö
Kuuger
Tu det gemeen hiar sant 1974:
Comè (Steed)
Comè as en steed uun de aafrikoons stoot Beniin. Det leit uun det Mono Department. Det hee 42.586 lidj (2013).
Cobly (Steed)
Cobly (of Kobli) as en steed uun de aafrikoons stoot Beniin. Det leit uun det Atakora Department. Det hee 24.878 lidj (2013). Det as at hoodsteed faan de Cobly Komuun.
Lojeu (Distrikt)
De Lojeu Distrikt (üüb Witjrüs: Лоеўскі раён Lojeŭski rajon, üüb Rüs: Лоевский район Lojevskij rajon) as een faan a distrikten uun det Homelj Prowins faan Witjruslun. Det hee 14.346 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Lojeu.
Gelasium
At Gelasium as det äälst kirew faan't Pleistozän.
Algemian Gäärshoper
Di Algemian Gäärshoper (Chorthippus parallelus) as en insekt uun det famile Acrididae.
Holm
Holm as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.
Sööwen Weltwonern
A Sööwen Weltwonern wiar en rä faan grat bauwerken. Tuiarst hää diar di skriiwer Herodot (am 450 f.Kr.) auer beracht.
Ualpleistozän
At Ualpleistozän as en kirew faan't Pleistozän.
Sööwen Weltwonern
Weltwonern
Daalang stun diar bluas noch a püramiiden faan Gizeh faan.
Nei weltwonern
Uk uun ööder dialen faan a welt jääw't gewaltag bauwerken, man diar wost Herodot niks faan. Of jo san iarst leeder kimen. Sodenang as 2007 en list faan a Nei Sööwen Weltwonern apsteld wurden:
Muskaatplaanten
Muskaatplaanten (Myristicaceae) san en plaantenfamile an hiar tu a magnoolienoortagen (Magnoliales). Diar hiar wel son 18 bis 21 sköölen mä 475 bit 500 slacher tu. Det wichtagst plaant as was di muskaatnödbuum (Myristica fragrans).
1874
1874 wiar det fjauer-an-sööwentigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Tüürsdai uun de Gregoriaans kalender.
Masyr (Distrikt)
De Masyr Distrikt (üüb Witjrüs: Мазырскі раён Mazyrski rajon, üüb Rüs: Мозырский район Mozyrskij rajon) as een faan a distrikten uun det Homelj Prowins faan Witjruslun. Det hee 128.817 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Masyr.
Öömrang
Wat menst dü?
Serbisk spriak
At serbisk spriak (serb. српски/srpski) hiart tu a süüdslaawisk spriaken an as nai mä kroatisk, bosnisk an fööraal mä montenegriins.
Skraft
Serbisk woort eder mä kyrilisk of uk mä latiinsk skraft skrewen:
Brēderep
Brēderep (Dütsk: Braderup) es en Terp wat twesken Kaamp en Munkmeesk üp di Uastersiir fan Söl liit. Die Gemeende jert töhop me Woningstair, wat weesten fan Brēderep liit.
Biiring sen da di Gimiindi Woningstair-Brēderep Dit Terp heer masi Probleeme me Wainern, wat fan Woningstair en Kaamp döörköör. Diartö kum swaari Wainer fan en Betonwerk en en Kiiskuul ön Munkmeesk.
Brēdereps Lönskep es bikeent fuar dit Wit Klef en di Hiir, wat ombi en halev Kilomeeter brēr es en bit hentö Kaamp giar (Ombi 2 km).
Ön Brēderep es en rocht gurt Biohof me en litj Koophüs diarbi, wat höm "Körnerladen" nēmt. Üp dit salev Lön es uk dit Natuurzentrum itüüs. Fan diar es ön di Soowentiger en Tachentiger Jaaren politisch en Masi maaket uuren, hurfan di Sölringer deling jit gur haa. Ön Brēderep staant jit hok ual Hüüsing, man di miist diarfan sen forkoopet en stuun di leengst Tir fan't Jaar lerig.
1889
1889 wiar det njüügen-an-tachentigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Teisdai.
Naroulja (Distrikt)
De Naroulja Distrikt (üüb Witjrüs: Нараўлянскі раён Naraŭlianski rajon, üüb Rüs: Наровлянский район Narovljanskij rajon) as een faan a distrikten uun det Homelj Prowins faan Witjruslun. Det hee 11.371 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Naroulja.
Lapbloosoortagen
Lapbloosoortagen (Lamiales) san en order faan bloosenplaanten.
Möösk
Möösk as en green lunplaant, an as wel föör 400 bit 450 miljuun juaren faan green algen ufkimen. Oner di nööm möösk (Bryophytes) wurd trii ufdialangen faan plaanten tuupfaadet, diar oober ei direkt mäenööder tuuphinge.
Haupsid-halunder-ual
Kategoriie djeft deät uun de Noorfriisk Wikipedia.
Ho skel Diin nai artiikel hit?
Uur Wikimedia Projekte
Siastäären
Siastäären (Asteroidea) haa hör nööm faan det greks wurd astron (stäär), an san en klas Diarten faan di stam Puurthidjeten (Echinodermata). Jo kön bit 9.000 m jip uun't weeder lewe. A miast europeesk slacher hiar tu det famile Asteriidae.
Moskau
Moskau as jü hoodstää foon Ruslönj. Deer booge 12.432.531 mansche (2019).
Iindiiling foon Ferwålting
E stää heet 12 distrikte:
1513
1513 wiar det tretanjst juar faan det 16. juarhunert.
Marokko
Marokko (, tamazight ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ / ⴰⵎⵔⵔⵓⴽ Elmeɣrib / Amerruk), eegentelk Könangrik Marokko, as en lun uun Nuurdwaastafrikoo. Tesken Marokko an Euroopa leit at Struat faan Gibraltaar. Uun't nuurden as at Madlunsia an uun't waasten a Atlantik. Uun't uasten leit Algeerien. Uun't süüden leit a Waastsahara, diar faan Marokko üs en dial faan't lun uunsen woort. Det Regiarang uun a Waastsahara sjocht det oober ööders. Nü skal a UN en liasang finj.
Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:
Regiuunen
Marokko (saner Waastsahaara) hää tjiin regiuunen:
Uun Waastsahaara san tau öler regiuunen, Dakhla-Oued Ed-Dahab an Laâyoune-Sakia El Hamra.
Humptoorp/öö
Hum(p)toorp (sjiisk: Humptrup, däänsk: Humtrup) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.
Budapest
Budapest as jü hoodstää foon Ungarn. Deer booge 1.752.286 manschne (2019).
Geografii
E stää heet 23 distrikte:
Øresund bru
Jü Øresund bru (aw Sweedsch: Öresundsbron, aw Dånsch: Øresundsbroen) as en bru twasche Swärik än Dånmark ouer e Øresund. Jü bru ferbant da stääse Malmö än Kopenhuuwen. Tuhuupe ma en tunel as jü bru 15,9 km lung. Di huuchste punkt as 204 m. Et jeeft tou spuure önj e biise ruchtinge. Deer kääre arken däi süwat 17.000 autos lungs. Än uner da autos kjart en iisenboon.
2012
2012 wiar det twaalewst juar faan at 21. juarhunert. Det wiar en skregeljuar an begand mä’n Söndai. 2012 wus dåt tweelewt iir foon dåt 21. iirhunert. Et iir beganed ma’n Sandi. 2012 wiar dit twelefst Jaar fan dit 21. Jaarhön’ert. Dit Jaar bigent me en Sendai.
Muskaatnöden
Slacher
Faan jo 150 slacher hää ään en grat bedüüdang:
Türewmöösk
Türewmöösk (Sphagnum) as di nööm faan en hialer rä slacher möösk.
Tong
Wat menst dü?
1960
1960 wiar det söstigst juar faan det 20. juarhunert. At juar wiar en skregeljuar. 1960 wus dåt süstist iir foon dåt 20. iirhunert. 1960 waos dat sustist iir foon dat 20. iirhonert.
Hualewwäärstidj
Hualewwäärstidj as en tidjrüm, huar en wäärs eksponentiel üüb a heleft ufsaket.
Amkiard snaaket am faan en tidjrüm üs generatsioonstidj, huar en wäärs eksponentiel wääkst an dobelt so grat woort.
Raadioaktiwiteet
Bi enkelt raadionukliiden koon am sä, dat det raadioaktiwiteet amso huuger as, amso kurter det hualewwäärstidj as.
Ilulissat (Distrikt)
De Ilulissat Distrikt as sant 2009 en distrikt uun a waast faan Greenlun. Sant 1. Janewoore 2018 as a distrikt dial faan de Avannaata Komuun. At hoodsteed as Ilulissat.
Histoore
Faan 18. Nofember 1950 ap tu 2009 wiar de Ilulissat Distrikt en gemeend faan de Waastgreenlun Amt. Faan 2009 ap tu 2018 wiar a distrikt dial faan de Qaasuitsup Komuun.
Geografii
A distrikt hee fiiw siidlungen:
Diar wiar tau öler siidlungen, wat nü ferleet san:
Ödersem
Ödersem (üüb Tjiisk: Utersum, üüb Deensk: Yttersum) as en taarep an gliktidjig en gemeend üüb Feer. Tu detheer gemeend hiart uk det taarep Hedehüsem. Ödersem hiart tu det sarkspal St. Laurentii an tu det Amt Feer-Oomrem. Uun't gemeend wene 414 lidj (2016).
Geografii
Ödersem as 5,26 km². Det as det fjuardletjst gemeend üüb Feer.
Kuurlem/öö
Kuurlem (sjiisk: Karlum) as en gemeen uun a Kreis Nuurdfresklun.
Ödersem
Befölkring
Efter en schetsing uun't juar 2020 wene 406 lidj uun Ödersem: 222 diarfaan san wüfen an 184 maaner.
Aktsjabrski (Distrikt)
De Aktsjabrski Distrikt (üüb Witjrüs: Акцябрскі раён Akciabrski rajon, üüb Rüs: Октябрьский район Oktjabrskij rajon; üüb Fering: De Oktuuber Distrikt) as een faan a distrikten uun det Homelj Prowins faan Witjruslun. Det hee 15.989 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Aktsjabrski.
1501
1501 wiar det iarst juar faan det 16. juarhunert.
1497
1497 wiar det sööwen-an-neegentigst juar faan det 15. juarhunert.
Carl von Linné
Carl von Linné (uk Carl Nilsson Linnæus, * 23. Mei 1707 uun Råshult, † 10. Janewoore 1778 uun Uppsala) wiar en sweedsken natüürwedenskapsmaan. Hi hää a slacher uun a natuur mä latiinsk "föör- an bääftnöömer" betiakent, an diar bau a betiaknangen daalang noch üüb ap.
Stroom
Jir skel forklaaret uur, hur'ling elektrisk Stroom, Stroomkraft en Energii tühophingi.
En Weeter-Model
Wan Weeter lung inoch üp en Stiin dropet, da maaket et en Küül iin ön di Stiin. Dat Weeter let höm gans gur ofmet, aurdat en Dropen langsen lik gurt es. Wan dit muar uur skel, da ken wü dat Weeter me en Aamer of en Kofikani ön di Stiin git. Wan da muar Dropen üp di Stiin faal, da uur di Küül diarbenen uk gurter of diiper. Wan em wat Breers heer en let di Dropen üp di Stiin faal, da uur diar me di Tir en litj Graav fan. En da es dit jit sa, dat 10 Dropen ön en Sekundi di Küül ön di salev Tir 10 maal diiper maaki üs wan dit bluat 1 Dropen ön di Sekundi es. Wan dat Weeter fan en gurter Hoogdi kumt, uur di Küül diiper, üs wan dit fan en liiger Plaats kumt. Fan 10 Meeter Hoogdi uur di Küül diiper üs wan di bluat fan 5 m dialfalt.
Em kür nü sii: Di Stroomkraft fan't Weeter es proportsjonaal me di Hoogdi, wat me di Stroom maalnomen uur. Of üđers sair: Jen Drop ön en Sekundi fan 10 Meeter Hoogdi maaket ön en bistemet Tir jüst san diip Küül üs wan tau Dropen ön di Sekundi fan 5 Meeters Hoogdi dialfaal.
Di Aarber, wat dat Weeter maaket, heer uk jit me di Tir tö dönen: Wan di Tir 10 maal sa lung es, da maaket dat Weeter di Küül uk 19 maal sa gurt of diip.
Di Gurthair fan di Küül es proportsjonaal me di Energii, wat jit: Di Hoogdi x di Stroom x di Tir.
Aurseeting tö di elektrisk Stroom
Elektrisk Stroom ken em met üs di Dropen, wat langsen lik gurt sen. Dit jit da man "Elektroonen". Di "Stroomdropen" sen man mal litj, en diaraur uur di bluat meten en üs "Ampère" āpskrewen. Jen Ampère es sa fuul üs 6.250.000.000.000.000.000 Elektroonen ön en Sekundi.
Sa üs di Hoogdi, hur di Weeterdrop fan dialfalt, jeft et bi elektrisk Stroom di Stroomkraft, āpskrewen üs "Watt (W)". Da jeft et jit di Spanung, wat üs "Volt (V)" āpskrewen uur.
Diarbi es da:
Stroomkraft P (Watt, W) = Spanung U (Volt, V) x Stroom I (Ampère, A) of me di Maaten
Auto
En Autolampi fuar 12 V, wat 5 Ampère "tocht", forbrükt da
En Auto-Baterii me 60 Ah (Ampèrestünen) ken des Lampi 6 Stünen Stroom dö
Di salev Baterii ken en Starter me 600 Watt (Merelgurt Wain me Bensiin-Motoor) 36 Minüten ön di Gang hual. '''Forsjuk dit man ek! Di Starter heer niin Kööling, di es eeđer trii bit fjuur Minüten önsteken!''' Di Starter heer normaalerwiis uk niin Sekering, aurdat dit me 50A (600W döör 12V diilt) jaa en aartig gurt Giraat wiis maast.
En Leechtmaskiin me 180 Watt bringt en brükt Fjuur Stünen, fuar en lerig Baterii me 60 Ah weđer ful tö fo.
Bi't Hüs
Jaa, en bi't Hüs? Diar heer em normaalerwiis jaa Sekeringen fuar 16 A. Hurfuul Stroom mut diar döör? Klaar, dit sen 16 A. Man hurfuul Watt ken di Sekering fordraii?
Gans iinfach: ken em önslüt, söner dat di Sekering ütflocht. Dach ek sa iinfach! Hat jeft man en "Önlaap-Stroom" bi gurter Giraaten, wat hooger es üs dit, wat di Maskiin fuar't Laapen brükt, en di fo em da ek ön di Gang. Diaraur ken em normaalerwiis ek muar üs 2.500 W (Of 2,5 kW) önslüt. Dit maaket em uk, aurdat di Wiiren fuar 16A bluat 1,5 mm2 Twerkskiaring haa. Di uur olter hit, wan diar tö fuul Stroom döör skel. Me 2,5 mm2 ken em al 20A döörfo. Da sen dit normaalerwiis gur inoch fuar 3,8 kW.
Fan des nemt em trii fuar Draistroom, wat me trii Faasen aarbert. Dit sen da: en uur normaalerwiis ek ütnütet. Hurom dit 400V sen en ek 3 x 230 = 690 V? Gur Fraag, en di Dütsk Wikipedia weet öner [] di Bireekning en muar diartö: Öntskiligi, dat wü jir niin Eksperti fuar di rocht Bigrüning haa, wat dit uk jit rocht üp Söl'ring forklaari ken.
Stroom en Stroomreekning
Wan wü bitaali skel, da kumt et diarüp ön, hur lung wü dat Leecht önhair haa: 50W x 20 Stünen = 1000W = 1 kWh = Pris/kWh = Reekning 100W x 10 Stünen = 1000W = 1 kWh = Pris/kWh = Reekning
En Haitsgiraat me 2 kW (2.000 W) kostet da bi 23 ct/kWh 0,46 € di Stün, wan di üp foli Kraft lapt. En Baakaun me 2,5 kW nemt normaalerwiis bluat 1,5 kW, aurdat di Haitsung ütgair, wan di wārem inoch es. Dit sen da 1,5 x 0,23€ = 0,345€. Fuar trii Stünen sen dit da - naaa?
Wan di Pris nü 23 ct fuar en kWh es, da ken em diarfuar me en 50 Watt-lampi dopelt sa lung Leecht önhaa üs me en 100 Watt-Lampi.
Tindouf
Tindouf ( Tindūf, tamazight ⵜⵉⵏⴷⵓⴼ Tinduf) as en stääd uun't waasten faan Algeerien an uk det hoodstääd faan't Prowins Tindouf. Uun Tindouf sat uk det knaap gudkäänd regiarang faan a Waastsahara.
Snöfelstiiner ön Bräist
Di List fan di Snöfelstiiner ön Bräist weeget di Snöfelstiiner, diar eeđer di Taachten fan di Könstler Gunter Demnig ön Bräist forlair uuren sen. Aur di Snöfelstiiner skel om di Mensken taacht uur, dānen bi di Nationalsozialismus jaaget, meshanelt en ombraacht uuren sen.
Muskaatnöd
At Muskaatnöd (Myristica fragrans) as en frücht an en buum uun det famile faan a Muskaatplaanten (Myristicaceae). Hör siad woort üs gewürts brükt.
Nööm
Det wurd komt ütj at, an det komt efer't latiinsk nux muscata. Det ment soföl üs "nöd, diar efter moschus stiremt".
Demokraatisk Araabisk Republiik Sahara
At Demokraatisk Araabisk Republiik Sahara (DARS, ) as efter en bürgerkriich uun Marokko uun't juar 1976 faan't Frente Polisario ütjrepen wurden. Hat leit uun't waastelk Sahara.
Laag
At DARS wal auer't hialer Waastsahara regiare. Tu tidj regiaret hat oober bluas en traaden faan't lun uun't uasten. Do san diar uk noch sjauer loogern naibi det algeerisk stääd Tindouf an jo het efter stääden uun't Waastsahara: El Aaiún, Smara, Ausert an Ad-Dakhla. Diar lewe flook minsken, diar tu kriichstidjen faan di Marokkans dial flücht san. Tesken di Marokkaans dial an det "frei regiuun" hää Marokko en 2.700 km lungen waal baud.
Bukarest
Bukarest as jü hoodstää foon Rumänien. Deer booge 1.883.425 manschne (2019).
Indiiling foon Ferwalting
Sunt 1968 heet e stää 6 sektoore (sectoare):
Malpighiales
Malpighiales san en grat order faan Bloosenplaanten mä 39 familin an 16.000 slacher.
7. juarhunert f.Kr.
At '''7. juarhunert föör Krast''' begant mä't juar 700 f.Kr. an häält mä't juar 601 f.Kr. ap.
Ial
Wat menst dü?
Petrykau (Distrikt)
De Petrykau Distrikt (üüb Witjrüs: Петрыкаўскі раён Pietrykaŭski rajon, üüb Rüs: Петриковский район Petrikovskij rajon) as een faan a distrikten uun det Homelj Prowins faan Witjruslun. Det hee 33.960 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Petrykau.
Europeesk Ial
Di Europeesk Ial (Anguilla anguilla) as en fask, diar uun Euroopa an Nuurdafrikoo lewet.
Beskriiwang
Ialer san lung an smääl üs en slaang.
Noost (bleed)
Noost wiar en tidjskraft för nuurdfresk literatuur. Det redaksioon lai uun a hunen faan Jarich Hoekstra, Christina Tadsen an Ommo Wilts.
En noost wiar eegentelk en stianen bale, huar at tjüch ütj soob.
Skriiwern
Uun Noost haa flook gudkäänd nuurdfresk skriiwern hör staken an dachtangen skrewen:
Klangsbel/öö
Klangsbel (uk: Klångsbel ?, sjiisk: Klanxbüll, däänsk: Klangsbøl) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun. Diar hiar uk Bombel, Triihukskuuch, Uaster- an Waasterklangsbel mä tu det gemeen.
S (buksteew)
S of s (ütjspreegen: es) as di njügentaanjst buksteew faan't latiinsk alfabeet an en konsonant.
ß
Det skarep S of Esszett jaft at ei uun't öömrang. Diar woort en S bi a began faan en wurd skarep ütjspreegen, bi't aanj koon det oober skarep (üs uun: hüs), oober uk wok (üs uun: liis) wees. <div style="clear:both;" /div>
Wiirus-Skööl 4
Taxonavigation
Hoodkategorii: Wiirus Skööl 4 Ordo: Nidovirales
Ordo: Picornavirales
Ordo: Tymovirales
Ordo: Unassigned
Nööm
Baltimore klasifikatjuun: Skööl 4: ssRNA(+),, 1971
Akronüüm: Single-stranded RNA viruses whose mRNA is identical in base sequence to virion RNA: ssRNA(+)
Inge Gieppner-Carstensen
Inge Gieppner Carstensen (* 18.06.1939) es üp Söl āpwukset, en jü maaket masi fuar di Sölring Foriining.
Inge Gieppner Carstensen uunet ön Weesterlön.
Malwenoortagen
Malvales of Malwenoortagen san en order faan Bloosenplaanten (Magnoliopsida).
J. P. Hansen
Jap Peter Hansen (* 08.07.1767 Weesterlön, † 09.08.1855 Kairem), J. P. Hansen, es 15 Jaaren tö See faart en leeterhen Skuulmaister en Köster ön Weesterlön wesen. Hi skel uk Jap Köster nēmt uuren wiis.
Hansen her uk en Nawigatsjoonsskuul, en hi heer höm forskelig Saaken üttaacht en konstruiaret, sa üs en Kuurnwecht.
Hansen skref Boker tö'n Bispöl aur Matematiik en Astronomii, man diar sen uk forskelig Āpteekningen en Dokumentatsjoonen aur Söl me twesken wesen.
Hansen gelt üs di jest Söl'ring Dechter, diar dit Skriiwen üp Söl'ring āpbraacht heer. Dit bikeentest diarfan es Di Gidtshals of di Söl'ring Pid'ersdei, en Komediispöl üp Sölring. Dit diari Stek es üs dit jerst Bok üp en nuurđfriisk Spraak ütdönen uuren (1809). Hansen heer höm salev üttaacht, hur'ling hi Sölring skriif wel, en sa es di diari Spraak tö höör jest Ortografii kemen. Des Skriifwiis wiar naier bi't Dütsk üs di fan Boy Peter Möller, wat ön't 21. Jaarhönert al swaar es en bringi di Liren bi.
Jap Peter Hansen es di Faađer fan C. P. Hansen wesen. Ön Weesterlön jeft et en "Jap Peter Hansen Wai".
Cm
Wat menst dü ?
Rahatschou (Distrikt)
De Rahatschou Distrikt (üüb Witjrüs: Рагачоўскі раён Rahačoŭski rajon, üüb Rüs: Рогачёвский район Rogačovskij rajon) as een faan a distrikten uun det Homelj Prowins faan Witjruslun. Det hee 60.933 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Rahatschou.
Upernavik (Distrikt)
De Upernavik Distrikt as sant 2009 en distrikt uun a nuurdwaast faan Greenlun. Sant 1. Janewoore 2018 as a distrikt dial faan de Avannaata Komuun. At hoodsteed as Upernavik.
Histoore
Faan 18. Nofember 1950 ap tu 2009 wiar de Upernavik Distrikt en gemeend faan de Waastgreenlun Amt. Faan 2009 ap tu 2018 wiar a distrikt dial faan de Qaasuitsup Komuun.
Geografii
A distrikt hee elwen siidlungen: Diar wiar trii öler siidlungen, wat nü ferleet san:
Jens Jessen
Jens Jessen (* 1959 uun Naibel) wiar en skuulmääster üüb Oomram.
Qaanaaq (Distrikt)
Histoore
Föör 2009 wiar de Qaanaaq Distrikt en gemeend faan de Waastgreenlun Amt. Faan 2009 ap tu 2018 wiar a distrikt dial faan de Qaasuitsup Komuun.
Jens Jessen
Leewent
Jens as iarst üüb Oomram tu skuul gingen an hää 1978 bi't Friedrich-Paulsen-Skuul uun Naibel sin abituur maaget. Bi't Pedagoogisk Huuchskuul uun Kiil hää'er studiaret, am skuulmääster för matematiik an geografii tu wurden. Tu salew tidj hää'er bi't Nuurdfresk Wurdenbuksteed bi Prof. Bo Sjölin, Dr. Ommo Wilts an Dr. Alastair Walker fresk filologii studiaret. Efter't studiarin ging hi tu a Ferian Jordsand, am san siwiilsiinst tu maagin. Faan 1987 bit 2013 wiar hi skuulmääster bi't Öömrang Skuul üüb Oomram. Uun a 1990er juaren wiar hi aktiif bi't European Bureau for Lesser-Used Languages an bi't Nordfriisk Instituut. Sant 2009 halept hi mä, det Nuurdfresk Wikipedia aptubaun.
Skraften
Jens hää en hunfol buken auersaat, ütjden of diarbi mäholpen:
Qaanaaq (Distrikt)
Geografii
A distrikt hee fjauer siidlungen:
Diar wiar fjauertanj öler siidlungen, wat nü ferleet san:
Moune
En moune (astronoomisch sümbool: ) as en önj ferhüülj latjere hamelkroop, di ham am en grutere planeet drait.
Üüs moune
Üüs wråål heet man åån trabaant, jü ma ham sin grute iireswånring am e san mååget. Än aw jüdeer wånring drait e moune ham uk nuch am e wrål önj nüügenäntwinti deege än tweelwen stüne. Da oudere planeete heewe möre moune. Sü di Juupitär ma fjouer, di Saturn ma oocht än Uraanus ma seeks moune.
Hü pråchtful da korte, trii bit fiiw stüne lunge nåchte wälj wjarn, wan we da deer belaawe köön! Wan we ap e Saturn boogeden, köön we dåt schouspal ma da oocht moune belöke. Niinj iinjsist junk nåcht. Jü iinj moune gungt ap än jü ouer gungt uner. Åltens san wälj fjouer latje än grute tu siien.
1597
1597 wiar det sööwen-an-neegentigst juar faan det 16. juarhunert.
Moune
Üüs moune
Wan we aw e moune wjarn än foon deerüt üs wrål belöke köön, hü grut moost üs wrål ütsiinj, ouerdåt ja duch füfti tooche gruter as ås e moune. Jü moune as foon üs bloot 385.000 kilomeeter wåch, än jü wrål moost üs foon deer uk füfti tooche gruter ütsiinj as e moune, deerfor foole gruter as e san.