cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ilulissat
Ilulissat ([ˌiluliˈsːat], üüb Deensk: Jakobshavn) as't hoodsteed faan det Avannaata Komuun faan Greenlun, amanbi 561 km uun a nuurd faan Nuuk. Det leit uun a süüdwaast faan’t komuun as as't hoodsteed faan de Ilulissat Distrikt. A nööm faan't steed het üüb Greenluns a isberger. Det hee 4555 lidj (2017).
Eswatini
Geograafisk Laag
Swaasilun dialt grensen mä tau lunen. Det lingst grens (430 km) wurt mä Süüdaafrika an det kurtst grens (105 km) mä Mosambik diald.
Sierra Leone
Geograafisk Laag
At lun dialt grensen mä tau lunen. Det lingst grens (794 km) faan Sierra Leone wurt mä Guinea an det kurtst (299 km) mä Libeeria diald. A eeg as 402 km lung.
Mandoul (Regiuun)
Det Mandoul Regiuun (üüb Fraansöösk: La Région du Mandoul; üüb Araabsk: منطقة ماندول Minṭaqātu Māndūl) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Tschad. At regiuun leit uun a süüd faan't lun. Det hee 628.065 lidj (2009). At hoodsteed as Koumra.
Sierra Leone
Berger
De huuchst berig (1945 m) faan’t lun as Bintumani Berig, wat uun a Loma Berger uun a nuurduast leit.
Mandoul (Regiuun)
Indialing faan Ferwalting
At regiuun hee trii departmenten:
Sierra Leone
Indialing faan Ferwalting
Sierra Leone hee fjauer prowinsen an ian gebiit.
Befölkring
Uun a naacht faan 4. an 5. Deetsember 2015 jaft at det letst folksteeling uun Sierra Leone. Efter a resultooten hee't lun 7.092.113 lidj: 3.601.135 faan a lidj san wüfhööd an 3.490.978 san karmen. 59 prusent faan a lidj wene üüb't lun an 41 prusent wene uun a steeden.
Histoore
Sierra Leone wiar en britisk kolonii. Det wurd April 1961 suwereen. Det as uk sant 1961 lasmoot faan det Commonwealth of Nations.
Politiik
Sierra Leone as en republiik. A president faan't lun sant 2007 as Ernest Bai Koroma.
Ilulissat
Ferkiar
At jaft nian waier, wat at steed mä öler steeden ferbinj. At steed hee'n fluughuuwen (üüb Greenluns: Mittarfik Ilulissat). Buaten faan det Arctic Umiaq Line gung faan April tu Janewoore tu Aasiaat.
Befölkring
At taal faan't lidj sant 1980 uun Ilulissat:
Histoore
Faan 2009 ap tu 1. Janewoore 2018 wiar at steed hoodsteed faan det Qaasuitsup Komuun.
Pidder Lüng (Skep)
Di Pidder Lüng es en Seenuatretingsskep fan di Retingsselskep fuar di Seefaarers. Di 1. Nowember 2013 waar di üs "SK 34" naa List üp Söl' braacht en tö Proof faart. Et waar ön di 16. Nowember 2013 aurnomen en statsjoniaret, dit ual Skep waar wechfaart. Di 14. Detsembermuun 2013 waar dit nii Skep dööpet.
Niis aur des Skep
Fuarof wiar ön List sent 1989 di Minden statsjoniaret, en Skep fan di 23,3-Meeter-Klasi. Di Pidder Lüng jert tö di nii 20-Meeter-Klasi, diar aartig wat lechter becht es, da dat jü me litjeri Maskiinen (Fuarof ~ 1.400 kW, nü ~ 1.200 kW) gauer önerwai es (22 Kneten, fuarof 20 bit 21 Kneten).
Dit Aarbersbuat Michel es üs en lechti Gumiboat becht, sa dat et bluat jit 40 cm diip giar en bit tö 33 Kneten (Ombi 69 km/h) laap ken. Senerlig es uk, dat dit diari Buat blut ombi 8 Meetern brükt, om stuun tö bliif (Jen en en hualev Skeps-Leengden).
Video
Bi di Skepsdööp waar uk me di Gasten ütfaart. Jir es en litj Video, wat fan di Sylt Express wech āpnomen uuren es:
Eswatini
Steeden
Dön gratst steeden uun Swaasilun san: Manzini (110.000 lidj; 2005), Mbabane (94.874 lidj; 2010) an Big Bend (9374 lidj - 1997).
Struumer
Struumer uun Swaasilun san: Komati (wat iin uun det Indisk Ootseaan tu a nuurd faan Maputo uun Mosambik leept), Umbuluzi (wat iin uun det Indisk Ootseaan nai bi Maputo uun Mosambik leept), Lusutfu (wat dial faan't grens mä Süüdaafrika bildet an iin uun de Maputo Struum uun Mosambik leept), Assegai (wat iin uun de Lusutfu Struum leept) an Ingwempisi (wat uk iin uun de Lusutfu Struum leept).
Indialing faan Ferwalting
Swaasilun hee fjauer regiuunen, wat iin uun kreiser of tinkhundla iindiald san.
Befölkring
At wiar en folksteeling uun April/Mei 2017.
Sünjhaid
Wüfen raage uun't madel en ääler faan 64 juaren, an maaner ian faan 55,3 juaren.
Histoore
Det Swaasi folk siidlet uun de Swaasilun faan daaling uun det 18. juarhunert. Swaasilun wurd 1894 en protektoraat faan det Süüdaafrikoons Republiik (of Transvaal). Efter de Naist Buurenkrich (1899-1902) wurd at lun 1903 en britisk protektoraat. Föör a krich wurd föl lunkonseschuunen faan a köning tu ütjluners den. Ian faan dön iarst apgoowen faan dön nei britisk ferwaltern wiar at fertjungling auer dönheer konseschuunen tu aanj tu bringen. Uk wan uun a stamgesetsen nian lun tu ütjluners hiar moost, kaam det britisk regiaring auerian, at lun twesken a konseschuunhualern an a Swaasis ütj tu paartin: tau traaden faan't lun wurd tu a konseschuunhualern den. At fraag faan't eegdoomsrocht faan lun wurd en wichtig probleem oner det britisk reegiment. At lun wurd 1968 suwereen.
Köninger faan Swaasilun sant 1745: Ngwane III. (1745–1780), Ndvungunye (1780–1815), Sobhuza I. (1815–1839), Mswati II. (1840–1868), Tsandzile Ndwandwe (1868–1875), Dlamini IV. (1875–1889), Tibati Nkambule (1889–1894), Ngwane V. (1895–1899), Labotsibeni Gwamile Mdluli (1899–1921), Sobhuza II. (1921-1968), Mswati III. (1968-).
Politiik
Swaasilun as en apsaluut monarchii. A köning (diar Ngwenyana of at löw neemd) faan daaling as Mswati III.. A köning sin mam (diar Ndlovukati of at elefantin neemd) spelet uk en wichti rol. A köning sin mam faan daaling as Ntombi. A köning berept a premier-minister, diar en kabinet föörstäänt.
Bütjenpolitiik
Swaasilun as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 24. September 1968. Det as uk sant 1968 lasmaat faan det Commonwealth of Nations.
Wiartskap
Swaasilun hiart tu't Tolunioon faan det Süüdelk Aafrika.
Mayo-Kebbi Est (Regiuun)
Det Mayo-Kebbi Est Regiuun (üüb Fraansöösk: La Région du Mayo-Kebbi Est: üüb Araabsk: منطقة مايو كيبي الشرقي Minṭaqātu Māyū Kībbī š-Šarqī) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Tschad. At regiuun leit uun a süüdwaast faan't lun. Det hee 774.782 lidj (2009). At hoodsteed as Bongor.
Indialing faan Ferwalting
At regiuun hee fjauer departmenten:
Waag
En waag as en stüdag feranrang faan en füsikaalisk grate, diar ham leewen wederhaalet.
Slacher
At jaft mechaanisk waagen, jo brük en meedium, am hör energii widjertudun, t.b. weederwaagen.
An do san diar waagen, diar uk uun a leesag rüm hör energii widjerdu kön, det san elektromagneetisk waagen of grawitatsioonswaagen.
En waag dää energii widjer, oober nian materiol. Bi en weederwaag stupet ian weedermoleküül det naist uun, blaft oober leewen üüb't salew steed. Jüst so ferhäält ham det bi tuunwaagen of bi't laacht.
Interferens
Uun a natüür kem miast nian rian waagenfurmen föör, diar bluas faan ään ponkt ütjgung. Wan rindrööber inuun't weeder faal, do gongt faan arke rindrööb en waag ütj, an jodiar waagen auerloogre enööder. An det waagenbil as do en temelk trochenööder faan weeder, diar ap an deel sprangt.
Pardubice (Regiuun)
Det Pardubice Regiuun (üüb Tschechisk: Pardubický kraj) as ian faan dön fjauertanj regiuunen faan Tschechien. At regiuun leit uun a nuurd faan’t lun. Uun a nuurd leit det Hradec Králové Regiuun, uun a nuurduast Poolen, uun a uast det Olomouc Regiuun, uun a süüduast det Süüdmäärisk Regiuun, uun a süüdwaast det Vysočina Regiuun an uun a waast det Süüdböömisk Regiuun. Det hee 518.337 lidj (2018). At hoodsteed faan’t regiuun as Pardubice.
Geografi
De Ialew Struum leept troch't regiuun.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't regiuun san:
Iindialing faan Ferwalting
At regiuun hee fjauer distrikten:
Sisimiut
Sisimiut ([ˌsisimiˈut], üüb Deensk: Holsteinsborg) as't hoodsteed faan det Qeqqata Komuun faan Greenlun, amanbi 320 km uun a nuurdwaast faan Nuuk. Det leit uun a nuurdwaast faan’t komuun an as't hoodsteed faan det Sisimiut Distrikt. Det hee 5414 lidj (2017).
Siamiil
At siamiil (M, sjiisk: sm, ingelsk: NM) as en miat uun a sia- an loftfaard för't lengde. Hat skal di söstagst dial faan ian graad geograafisk breetje (=1 winkelminüüt) lung wees. Leederhen as't mä akeroot 1852,0 m fäästlaanj wurden.
Laasken
Laasken, loosche,  lörken (Alaudidae) san en fögelfamile an hiar tu at order faan a Sjongfögler (Passeriformes).
Sisimiut
Befölkring
At taal faan't lidj sant 1980 uun Sisimiut:
Siamiil
Diarmä hinget uk det ianhaid faan't faard tuup: 1 knoot (kn) = 1 siamiil (sm) per stünj (h).
Laasken
Sköölen
Alaemon – Alauda – Ammomanes – Calandrella – Calendulauda – Certhilauda – Chersomanes – Chersophilus – Eremalauda – Eremophila – Eremopterix – Galerida – Heteromirafra – Lullula – Melanocorypha – Mirafra – Pinarocorys – Ramphocoris – Spizocorys
Siamiil
Nawigatjuun
Uun a nawigatsioon mä geograafisk koordinaaten woort det deesimaal süsteem mä det söstagstel süsteem fermisket. Diar koon det t.b. 54°22,3' (= 54°+°) het. Diarbi as 1° (graad) = faan en sjuarden faan a eerdkreis (amanbi 10.000:90 = 111 km), 1' (minüüt) = faan 1° (amanbi 1,852 km = 1 siamiil) an 0,1' = faan en siamiil (amanbi 185 m = 1 kaabel). 54°22,3' ment sodenang 54 graad + 22 siamiilen + 3 kaabel.
Sisimiut
Ferkiar
At jaft nian waier, wat at steed mä öler steeden ferbinj. At steed hee'n fluughuuwen (üüb Greenluns: Mittarfik Sisimiut). Buaten faan det Arctic Umiaq Line gung faan April tu Janewoore tu Aasiaat, tu a nuurd, an tu Kangaamiut, tu a süüd.
Laasken
Enkelt slacher
Uun üüs breetjin käänt am jodiar slacher:
Siamiil
Amreegnin tu meetern
Ian winkelminüüt faan a eerd as ei akeroot 1,852 km lung. Leederhen as det siamiil oober faan't SI-süsteem üüb 1852,00 m fäästlaanj wurden, amdat am diar beeder mä reegne koon.
Sisimiut
Histoore
At steed wurd 1764 grünjlaanjen.
Siamiil
Amreegnin tu meetern
Uk det ingelsk yard hinget mä siamiilen tuup: 1 siamiil ~ 2.000 yards
Lejre Komuun
Lejre Komuun as en däänsk komuun üüb Sialun mä iinwenern (Stant ) an en grate faan 0 km². Hat hiart tu't regiuun Sjælland, at ferwaltang sat uun Kirke Hvalsø.
Siadplaanten
A siadplaanten (Spermatophyta of Spermatophytina) san en onerufdialang faan a plaanten mä 5 klasen. Jo fermuare jo auer siad. (An ei auer spöören.)
Mayo-Kebbi Ouest (Regiuun)
Det Mayo-Kebbi Ouest Regiuun (üüb Fraansöösk: La Région du Mayo-Kebbi Ouest; üüb Araabsk: منطقة مايو كيبي الغربي Minṭaqātu Māyū Kībbī l-Gharbī) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Tschad. At regiuun leit uun a süüdwaast faan't lun. Det hee 564.470 lidj (2009). At hoodsteed as Pala.
Indialing faan Ferwalting
At regiuun hee tau departmenten:
1586
Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
Ünbekäänd Dootem
Aachen
Aachen as en stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen, önj di Köln Regiiringsdistrikt. E stää läit önjt söödweesten foont bundeslönj. Dåt heet 248.960 inboogere (2019).
Aarebaare
At Aarebaare, Witj Aarebaare, wite stork,  stauerk (Ciconia ciconia) as en fögel uun't famile faan a Aarebaarin (Ciconiidae).
Leguart
At Leguart, skräpånert (Anas querquedula) as en fögel faan't Anenfamile (Anatidae).
San Antonio de Palé
San Antonio de Palé as en steed uun det aafrikoons stoot Ekwatoriaal-Guinea. At steed leit uun a nuurd faan det Annobón Eilun. Det hee 5008 lidj (2001). Det as hoodsteed faan’t det Annobón Prowins.
List faan Gemeenden uun't Metropolitansteed Genua
At Metropolitansteed Genua hee 67 gemeenden.
Siadükern
A Siadükern san en order (Gaviiformes), en famile (Gaviidae) an en skööl (Gavia) faan a fögler (Aves). Jo fiiw slacher lewe trinjam a Arktis.
Luba (Steed uun Ekwatoriaal-Guinea)
Luba as en steed uun det aafrikoons stoot Ekwatoriaal-Guinea. At steed leit uun a süüd faan det Bioko Eilun. Det hee 9011 lidj (2001). Det as hoodsteed faan det Bioko Sur Prowins.
Uastkanada inuit
Uastkanada inuit of Inuktitut (iñu. ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ Inuktitut ; ingels: Inuktitut, Inuit language, Eastern Canadian Inuit language, Eastern Canadian Inuktitut language) as bütj Iñupiaq, Waastkanada inuit an Greenluns ian faan jo sjauer inuit spriaken. Snaaket woort det faan amanbi 35.000 minsken fööraal uun a Nunavut an uun Nuurdwaast-Teritoorien uun Kanada.
Inuit skraft
Uastkanada inuit an latin buksteewer:
Eurozone
Eurozone as en betiaknang för jodiar lunen uun a Europeesk Union, diar di Euro üs münt iinfeerd haa.
ASAG
A ASAG wiar en reederei an ferboonj Oomram, A Huug an A Nääs mä Schlüttsiel.
Histoore
Al tu began faan't 20. juarhunert hää det famile Jakobs faan A Nääs a Halgen fersuragt. Di liinjinsiinst begand 1905 mä en siilskap, 1927 kaam det iarst motoorbuat. Hat küd 40 lidj mänem an wurd efter det werew üüb A Nääs Hilligenlei näämd. Di siinst lep faan Bongsiel auer A Huug an A Nääs tu Oomram. 1951 kaam en neibau, di uk weder Hilligenlei het.
Uun a juaren 1958 bit 1960 as di Hauke-Haien-Kuuch iindiket wurden an Bongsiel lai nü banluns. Di nei siahuuwen wiar nü Schlüttsiel. 1960 hää August Jakobs det Amrumer Schiffahrts-Aktiengesellschaft (ASAG) uun Stianood grünjlaanj. Uun't salew juar kaam en modernen damper uun siinst, a Amrum. Man al 1968 kaam diar en nei an föl grater skap, hat het uk weder Amrum. At nei Amrum wiar goorei tu fegliken mä det ual, hat hed 212 BRT an wiar gud 32 m lung, 10 m briad an ging 1,50 m jip. Diar paaset 481 pasajiiren an 20 Pkw üüb. 1991 wurd a Amrum ferkääft an keert daalang noch üs Vitte üüb a Uastsia tu Hiddensee.
1971 hää a ASAG mä det föl grater W.D.R. tuupsmeden, an sodenang besiinet a W.D.R. nü uk a Halgen. Sant 1991 keerd diar weder en Hilligenlei, det wiar nü numer 3. Hat as 1991 baud wurden, küd 27 Pkw an 630 pasajiiren mänem. 2005 as a Hilligenlei III tu't reederei AG Ems ferkääft wurden an het nü Groningerland. Daalang keert a Hilligenlei I tu a Halgen. <div style="clear:both;" /div>
Guinea
Guinea [giˈneːa], amtelk det Republiik Guinea (üüb Fraansöösk: La Guinée [giˈne] an République de Guinée) as en stoot uun a waast faan Aafrika. Uun a nuurdwaast leit Guinea-Bissau, uun a nuurd Seenegal, uun a nuurd an nuurduast Maali, uun a süüduast Elfenbianküst, uun a süüd Libeeria an uun a süüdwaast Sierra Leone. At lun hee 10.523.261 lidj (2014). At hoodsteed as Conakry
Geograafisk Laag
Guinea leit twesken 12° 41' an 07° 12' (faan a nuurd tu a süüd) an 15° 03' an 7° 45' (faan a waast tu a uast). At lun as amanbi so grat üüs Tjiisklun.
At lun dialt grensen mä seeks lunen. Det lingst grens (1062 km) faan Guinea wurt mä Maali an det kurtst (363 km) mä Seenegal diald. At lun dialt uk en 816 km lung grens mä Elfenbianküst, en 794 km lung mä Sierra Leone, en 590 km lung mä Libeeria an en 421 km lung mä Guinea-Bissau.
Berger
Berger uun Guinea san: de Nimba Berig (of de Richard-Molard Berig; 1752 m), de Kakoulima Berig (1011 m), de Kambo Berig (836 m), de Belakaniaré Berig (751 m), de Bonkoui Berig (719 m), de Kankharé Berig (682 m), de Moïnahi Berig (681 m), de Sinbann Berig (654 m), de Dandomakhouré Berig (642 m) an de Taban Berig (630 m).
Struumer
Ian faan dön grat struumer faan Aafrika, de Niger Struum, hee sin hood uun Guinea, nai bi a grens mä Sierra Leone. Bistruumer faan deheer struum san: de Mafou Struum, de Niantan Struum, de Milo Struum, de Dion Struum an de Sankarani Struum. Dönheer al bistruumer haa hörens hööd uk uun Guinea. De Sankarani Struum leept iin uun de Niger Struum uun Maali. Öler struumer uun Guinea san: de Kogon Struum, de Konkouré Struum (en bistruum as de Kakrima Struum), de Tominé Struum, de Koulountou Struum, de Gambié Struum, de Bafing Struum, de Bakoy Struum an de Loffa Struum.
Indialing faan Ferwalting
Guinea hee aacht regiuunen, wat iin uun prefektüüren diald wurd.
Spriiken
Det amtelk spriik faan Guinea as Fraansöösk an 40% faan’t befölkring spreecht Fula.
Histoore
At lun, iar en fraansöösk kolonii, wurd 1958 suwereen. De iarst president faan 1958 tu 1984 wiar Ahmed Sékou Touré, diar 1960 sin Demokraatisk Partei faan Guinea (Parti démocratique de Guinée of PDG) tu iansig legaal partei uun't lun ferklaaret an faan do uun üüs diktaator regiaret. Touré bleew president bit dat hi 26. Marts 1984 uun dön Ferianigt Stooten uun en hartslach stoorew. Premier-minister Louis Lansana Beavogui wurd do stelfertreeden president, man wurd 3. April 1984 uun en putsch störtet. A putsch wiar letjet stünjen föör a wool faan en nei feerer faan det poliitisk büroo faan det PDG. Beavogui, diar en naar frinj faan Touré wiar, wurd faan dön miast lidj ufteft, dat hi san efterfulger wurd ded. Lansana Conté, föörmaan faan't armee, wurd do president. Conté bleew uk president ap tu sin duas 23. Deetsember 2008. Kurt diarefter wiar en öler putsch an wurd Moussa Dadis Camara president. Camara sin presidentskap kaam tu aanj, iar hi 3. Deetsember 2009 uun en atentaat ferwundet wurd. Do wurd Sékouba Konaté president. Hi wurd mä't bereding för dön 2010 presidentskapswoolen beüübdraanjen. Dön iarst frei presidentskapswoolen wiar 27. Jüüne 2010 (det iarst runde) an 7. Nofember (det naist runde) an Alpha Condé wurd tu a president weelet.
At jaft sant de 5. September 2021 en putsch oner Oberst Mamadi Doumbouya. A putschisten haa a president Alpha Condé nimen and Doumbouya hee ham tu de nei president ferklaaret. Det as tu tidj (de. 6 September) ei was, wer at regiaring faan a putschisten fol kontrol auer't lun haa.
Politiik
Guinea as en republiik. At president sant 2010 as Alpha Condé.
Bütjenpolitiik
Guinea as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 12. Deetsember 1958.
Wiartskap
At weering faan't lun as de Guineeisk Nakfa, wat faan det Sentraalbeenk faan det Republiik faan Guinea ütjbroocht wurt.
Breegtaal
At breegtaal as en eegenskap faan arke materiol, diar waagen trochläät. Hat sait, am hüföl det waagenlengde an det faard faan a waagen letjer woort.
Wan waagen tuiarst troch ian materiol luup an do troch en ööder, wurd a waagen bi di auergung "breegen".
Bestemang
De breegtaal n as en taal saner dimensioon an hää sodenang uk nian ianhaid. Bi laacht as n det miat, am hüföl det laacht uun a leesag rüm gauer (c_0) as üs uun en meedium :
Waagenlengde
At Waagenlengde \lambda (greks: Lambda) as di wai tesken tau ponkter mä detsalew faas uun en waag. Tau ponkter haa det salew faas, wan jo likegrat (likehuuch) an det salew ütjrachtang haa.
Bestemang
Diarbi as c at faard an f at frekwens faan't waag.
Sink (muardüüdag)
Wat menst dü? of ferlicht ...
Sink
Sink as en cheemisk element mä det sümbool Zn an det atoomnumer 30. Hat as en auergungsmetal. Di nööm komt faan sjiisk Zink, det ment uk tinj.
Rpm
rpm (ingelsk revolutions per minute; „amdreiangen per minüüt“) as en ingelsk miat uun a mechaanik för't amdreiangstaal. Hat sait, hüföl amdreiangen t.b. en motoor uun ian minüüt maaget.
Bestemang
Uun't schiisken het det miat 1/min (= 1 min−1) mä det bestemang:
Hilligenlei I
A Hilligenlei as en damper faan a W.D.R. üüb det halaglinje Schlüttsiel–A Huug–A Nääs–Witjdün. Hat as näämd efter det werew Hilligenley üüb A Nääs.
Histoore
A Hilligenlei as di 14. Marts 1985 faan't Hüsemer skapswerew üs Pellworm för't Nei Pelwermer Dampskapsselskap baud wurden. Diar foor hat tesken Nuurdstrun an Pelwerem. 1997 as't tu't Adler-Reederei ferkääft wurden, het do Adler Polonia an foor faan Altwarp uun Mecklenburg-Föörpomern üs böderdamper.
Rpm
Bestemang
Det amdreiangstaal woort uun't schiisken flooksis mä U/min oder UpM ufkört, uk wan det eegentelk ei efter a norm as.
Elba
Elba as en eilun uun't Madlunsia, an hiart tu't regiuun Toskaana uun't Prowins Livorno (Itaalien).
Lembek
Lembek as di noome foon en nordfrasche rockband. Önj 2006 heewe ja jare jarste albuum ütbroocht.
Elba
Üüb Elba lewe son 32.000 minsken uun sööwen gemeenen:
Aargau (Kantoon)
De Aargau Kantoon as en kantoon faan a Sweits. A kantoon leit uun a nuurd faan’t lun. Det hee 611.466 lidj (2010). At hoodsteed faan a kantoon as Aarau.
Groningerland
A Groningerland as en damper an fäärt tesken Borkum, Emden an Eemshaven.
Inuit spriaken
A inuit spriaken san en twiig faan a eskimo spriaken üüb eskimo-aleutisk spriaken.
Diar hiar amanbi 4 spriaken tu, an 95.700 minsken snaake ian diarfaan üs mamenspriak.
Groningerland
Histoore
Det skap as di 16. April 1991 uun Hüsem tu weeder kimen an as noch faan Gertraut Jakobs faan Stianood üs Hilligenlei (3) krasent wurden. Hat foor för a W.D.R. üüb a halaglinje tesken Schlüttsiel, A Halgen an Witjdün.
2002 as det skap faan't Hilligenlei I (eegentelk 4) ufliaset wurden. 2006 as do faan't AG Ems kääft wurden an het nü Groningerland.
Hilligenlei I
Histoore
2002 ging det skap auer tu a W.D.R. an wurd amnäämd tu Hilligenlei I. Eegentelk as det skap al det schuurd Hilligenlei üüb't halaglinje. Det grater Hilligenlei III wurd ufliaset, hat fäärt nü üs Groningerland för a AG Ems tesken Borkum, Emden an Eemshaven.
Lakadive
Da Lakadive, ofisjäl Lakshadweep (Malayalam: ലക്ഷദ്വീപ്) nååmd, as en unjoontäritoorium foon Indien. Dåt san 36 koralenailönje ma en fläche foon 32 km² önj dåt Araabisch Heef. Da lade twasche 200 bit 300 km üt e küste foon Kerala.
Da wichtiste ailönje san Kavarrati (uk jü hoodstää foon da Lakadive), Agatti, Minicoy un Amini. Da tiin beboogede ailönje heewe 60.650 inboogere eefter e följksteeling foon 2001. Agatti heet en fliiplås.
Di noome Lakshadweep bedjüset bökstääwlik hunertduusend ailönje (laksha = hunertduusend, dweep= ailönj). Bit 1973 hiit jü ailönjegrupe ofisjäl da Lakadive (tu fergliken ma da sööderliker ladene Maledive).
Da manschne foon da ailönje snååke en dialäkt foon dåt Malayalam än san bål åle moslem. Di ofisjäle spräke ap da Lakadive as uk dåt Malayalam. Dåt as en följksouertjööging, dåt ja eefterkaamen san foon hoonelsmoons, da wilt en ordi swåår ünwääder aw da ailönje önjswumd san.
Linke
(änglisch)
Appenzell Ausserrhoden (Kantoon)
De Appenzell Ausserrhoden Kantoon as en kantoon faan a Sweits. A kantoon leit uun a nuurduast faan’t lun. Det hee 53.017 lidj (2010). At hoodsteed faan a kantoon as Herisau.
Süüdmäärisk Regiuun
Det Süüdmäärisk Regiuun (üüb Tschechisk: Jihomoravský kraj) as ian faan dön fjauertanj regiuunen faan Tschechien. At regiuun leit uun a süüduast faan’t lun. Uun a nuurd lei dön Pardubice, Olomouc an Zlin Regiuunen, uun a uast leit at Slowakei, uun a süüd Uasterrik an uun a waast lei dön Süüdböömisk an Vysočina Regiuunen. Det hee 1.183.207 lidj (2018). At hoodsteed faan’t regiuun as Brno.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't regiuun san:
Iindialing faan Ferwalting
At regiuun hee sööwen distrikten:
Waastsjiisklun
Waastsjiisklun as di waastelk dial faan't diald Sjiisklun efter a Ööder Weltkriich. Di amtelk nööm wiar Bundesrepubliik Sjiisklun.
Hinrich C. Hinrichsen
Hinrich C. Hinrichsen (*29. April 1898 uun Dunsem üüb Fer, † 1978) wiar en skuulmääster an hää ham för't fering-öömrang spriak an literatüür iinsaat.
Leewent
Hinrich, hi wurd leeder uk "Hinne Ruul" näämd, wiar det äälst kint faan Roluf D. Hinrichsen an sin wüf Elene, bäären Braren. 1920 maaget hi sin iarst skuulmäästerpreew an werket iarst uun Ööwenem, leeder uun Medelby. 1924 wiar hi befreid mä Karoline, bäären Hinrichsen, hed ian doochter an füng en fääst steed bi't skuul uun Olersem. Diar begand hi an skrääw an saameld jongensliitjin an riimen, diar uun a "Föhrer Lokalanzeiger" ufdrükt wurd. 1929 wakselt Hinrich auer tu Ödersem an 1932 kaam sin letj heft "Allerhand ual Stacken an Riemen..." ütj. 1938 ging'er tu Foortuft, huar hi oober ei loong werket hää, auer hi 1939 uun a kriich skul. Diar kaam'er iarst 1949 weder tüs faan an füng do en steed uun Noorsaarep. Üüb Oomram begand "Hinne Ruul" weder mä't skriiwen an jääw det heft "Oome, fertel mi wat" ütj. 1954 ging'er weder tu Foortuft an skrääw det teooterstak "At rocht hialmedel". Uk üs hi 1963 uun panjuun ging, skrääw hi noch flook staken. 1978 stoorew hi uun't tachentagst juar.
Änglisch
Et änglisch as en weestergermaanschen spräke, wat foon amänbai 380 milion manschne snååked wård, forålem önjt Feriind Kiningrik, da Feriind Stoote foon Ameerika, Kanada, Nai-Seelönj, Irlönj, Australien än dåt sööden foon Afrika.
Huuger Plaanten
Huuger Plaanten (Tracheophytes of Tracheophyta) san plaanten, diar weeder an mineraalien troch spesialisiaret selen skebe. Sodenang as diar en ferskeel tu möösk.
Beskriiwang
Huuger plaanten bestun ütj en rut, aaksen an bleeden.
Qaanaaq
Qaanaaq ([qaːˈnɑːq], üüb Deensk: Thule) as en steed uun det Avannaata Komuun faan Greenlun. Det leit uun a nuurdwaast faan’t komuun an as't hoodsteed faan de Qaanaaq Distrikt. Det hee 623 lidj (2017).
Befölkring
At taal faan't lidj sant 1980 uun Qaanaaq:
Spriiken
Uun Qaanaaq spreege föl lidj Nuurdgreenluns (of Inuktun).
Ferkiar
At jaft nian waier, wat at steed mä öler steeden ferbinj. At steed hee'n fluughuuwen (üüb Greenluns: Mittarfik Qaanaaq), wat amanbi 3,5 km uun a nuurdwaast faan't steed leit.
Histoore
Faan 2009 ap tu 1. Janewoore 2018 wiar at steed dial det Qaasuitsup Komuun.
Appenzell Innerrhoden (Kantoon)
De Appenzell Innerrhoden Kantoon as en kantoon faan a Sweits. A kantoon leit uun a nuurduast faan’t lun. Det hee 15.688 lidj (2010). At hoodsteed faan a kantoon as Appenzell.
Basel-Landschaft (Kantoon)
De Basel-Landschaft Kantoon as en kantoon faan a Sweits. A kantoon leit uun a nuurdwaast faan’t lun. Det hee 274.404 lidj (2010). At hoodsteed faan a kantoon as Liestal.
Leipzig
Leipzig as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Saksen. Jü stää heet 597.493 inboogere (2020).
Seenegal
Geograafisk Laag
At lun dialt grensen mä fiiw lunen. Det lingst grens (813 km) faan Seenegal, wat loongs de Seenegal Struum leit, wurt mä Mauretaanien diald. Det kurtst grens (330 km) wurt mä Guinea diald. At lun dialt uk en 419 km lung grens mä Maali an en 338 km lung mä Guinea-Bissau. Det grens mä Gambia, en lun, wat amanbi en enklaawe banen Seenegal as, as 740 km lung.
Leipzig
Geografii
E stää heet sunt 1992 10 stääbetsirke:
Seenegal
Geograafisk Laag
De waastermiast ponkt uun Aafrika, Cap Vert, leit uun a waast faan uun Seenegal, nai bi Dakar.
Struumer
Struumer uun Seenegal san: de Seenegal Struum (wat at grens mä Mauretaanien bildet), de Saloum Struum (hög hood uun det Tambacounda Regiuun leit an troch a maden faan't lun leept), de Gambia Struum (wat at grens twesken dön Tambacounda an Kolda Regiuunen bildet an iin uun Gambia leept), de Geba Struum an de Casamance Struum (wat troch a süüd faan't lun leept).
Indialing faan Ferwalting
Seenegal hee fjauertanj regiuunen.
Aksiom
En aksiom as en grünjlaag faan an en teorii, huar ales üüb apbaut.
Beskriiwang
Di ütjdruk betiakent
Seenegal
Üüs kolonii
Dön Fraansuusen lai 1659 at siidlung faan Saint-Louis üüb en eilun nai bi de nuurdwaasteeg grünj. A feestlun kaam man bluat uun det naist heleft faan det 19. juarhunert oner hör kontrol. 1895 wurd at kolonii dial faan det Fraansöösk Waast-Aafrika Föderatschuun. Seenegal wiar faan 1959 tu 1960 tup mä Maali dial faan det Maali Föderatschuun uun det Fraansöösk Komuniteet.
Suwereniteet
20 August 1960 wurd at lun suwereen. Léopold Sédar Senghor wiar de iarst president ap tu 1981.
Politiik
Seenegal as en republiik. A president faan't lun sant 2012 as Macky Sall.
Wiartskap
At weering faan't lun as de waastaafrikoons CFA-Franc, wat faan det Waastaafrikoons Sentraalbeenk ütjbroocht wurt.
Sjiisklun 1945 bit 1949
Efter a Ööder Weltkriich as det Sjiisk Rik apdiald wurden tu a sjauer grat määchten, diar a kriich wonen haa: Ferianagt Könangrik, Frankrik, Ameerikoo an Sowjetunion. Di uastelk dial kaam tu Poolen, di nuurdelk dial faan Uastpreußen kaam tu't Sowjetunion. At Saarlun kaam iarst 1957 tu Waastsjiisklun
A waastelk dialen (saner't Saarlun) san 1949 tuupslööden wurden tu a Bundesrepublik Sjiisklun, di uastelk dial as tu a DDR wurden.
Weimar Republiik
At Weimar Republiik wiar di nööm faan't Sjiisk Rik efter a Iarst Weltkriich faan 1918 bit 1933. At republiik begand di 9. Nofember 1918 üüs det Sjiisk Republiik ütjrepen wurd. At republiik wurd efter't stääd Weimar, huar faan di 6. Febrewoore 1919 tu di 21. Mei 1920 det iarst Natschunaalfersoomling tupseed, näämd. Det amtelk nööm faan a stoot wiar man det Tjiisk Rik. Det kaam di 30. Janewoore 1933, üüs Adolf Hitler tu a rikskansler näämd wurd, tu aanj.
Letj Alk
At Letj Alk (Alle alle) hiart tu at Fögelfamile faan a Alken (Alcidae).
Weimar Republiik
Iindialang faan Ferwaltang
Folkstooten:
Freistooten:
Frei an Hansestääden:
Dalbergia
Dalbergia of uk Dalbergien san en skööl faan plaantenslacher uun det onerfamile Faboideae faan det famile bongfrüchten (Fabaceae). Det holt faan jodiar 100 bit 300 slacher het Palisander.
Slacher
Palisanderholt stiremt stark an woort uk ruusenholt näämd, hää mä ruusen oober ei föl tu dun. Enkelt slacher haa en grat bedüüdang üs mööbelholt an för musiikinstrumenten:
Letj Raidtromp
At Letj Raidtromp, latj räidrumper (Ixobrychus minutus) as en fögel uun't famile faan a Heegern (Ardeidae).
Letj Fleegenbitjer
A Letj Fleegenbitjer, latje fliigebiter (Phylloscopus trochilus) as en sjongfögel (Passeriformes) uun't famile faan a Phylloscopidae. Hi liket a Tjiftjaf (P. collybita).
Basel-Stadt (Kantoon)
De Basel-Stadt Kantoon as en kantoon faan a Sweits. A kantoon leit uun a nuurdwaast faan’t lun. Det hee 184.950 lidj (2010). At hoodsteed faan a kantoon as Basel.
Mosambik
Mosambik [mozamˈbi:k], amtelk Republiik faan Mosambik (üüb Portugiisk: Moçambique [musɐ̃ˈbikɨ] an República de Moçambique [rɛˈpublikɐ dɨ musɐ̃ˈbikɨ]) as en stoot uun a süüduast faan Aafrika. Uun a nuurd leit Tansaniia, uun a waast lei Malaawi, Sambia an Simbabwe, uun a süüdwaast lei Süüdaafrika an Eswatini. A Wai faan Mosambik uun a uast trent a eilunstoot Madagaskar faan det aafrikoons feestlun. At lun hee 20.252.223 lidj (2007). At hoodsteed as Maputo.
Geograafisk Laag
Mosambik as tausis grater üüs Tjiisklun.
At lun dialt grensen mä seeks lunen. Det lingst grens (1569 km) faan Mosambik wurt mä Malaawi an det kurtst (105 km) mä Swaasilun diald. At lun dialt uk en 1231 km lung grens mä Simbabwe, en 756 km lung mä Tansaniia, en 491 km lung mä Süüdaafrika an en 419 km lung mä Sambia. A eeg faan’t lun as 2470 km lung.
Lunskap
Loongs a eeg as en briad jiplun. Det bedobet det gratst dial faan a süüd, man wurt at faan a mös faan de Sambesi Struum efter a nuurd hen smeeler. Beeft a eeg sticht at lun uun tremen hen tu a amanbi 1000 m huuch taafellun faan’t huuchfial uun.
Berger
De huuchst berig (2436 m) as Binga Berig, wat bi't grens mä Simbabwe leit. Öler berger san Namuli Berig (2419 m), Mabu Berig (1700 m) an Muambe Berig (780 m), wat tu a nuurd faan de Sambesi Struum lei.
Eilunen
Eilunen, wat tu Mosambik tuhiar san: Angoche Eilun, Bazaruto Eilun, Benguerra Eilun, Ibo Eilun, Inhaca Eilun, Inhacamba Eilun, São Lourenço Eilunken, Magaruque Eilun, Matemo Eilun, Mosambik Eilun, Santa Carolina an Vamizi Eilun.
Sian
Dial faan de Malaawi Sia as banen Mosambik.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun Mosambik san: Maputo (1.094.315 lidj), Beira (546.000 lidj) Nampula (471.717 lidj) an Matola (440.927 lidj), Chimoio (238.976), Nacala (207.894), Quelimane (192.876), Tete (155.909), Lichinga (142.253) an Pemba (141.316).
Greenluns
Greens, Greenluns, Greenluns inuit of Kalaallisut (green. Kalaallisut ; däänsk: grønlandsk ; ingels: Greenlandic, Greenlandic Inupik, Greenlandic Inuktitut) as bütj Iñupiaq, Waastkanada inuit an Uastkanada inuit ian faan jo sjauer inuit spriaken. Snaaket woort det faan amanbi 57.000 minsken fööraal uun a Greenlun uun Denemark.
Mosambik
Indialing faan Ferwalting
Mosambik hee elwen prowinsen (üüb Portugiisk, províncias).
Befölkring
At wiar en folksteeling, wat det fjuard sant suwereniteet wiar, uun August 2017. De föörge folksteeling wiar uun 2007. At wiar uk folksteelingen uun 1997 an 1980.
Biljing
Det äälst uniwersiteet uun Mosambik as det Eduardo Mondlane Uniwersiteet, wat 1962 grünjlaanjen wurd.
Histoore
Mosambik wurd 25. Jüüne 1975 faan Portugal suwereen. Samora Machel wiar de iarst president faan 1975 ap tu 1986. Hat wiar twesken 1977 an 1992 en bürgerkrich.
Politiik
Mosambik as en republiik. Det stootsboowenhood, a president, as för en amtstidj faan fiiw juar weelet. A president faan't lun sant 2015 as Filipe Nyusi.
Bütjenpolitiik
Mosambik as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 16. September 1975. At lun as uk lasmoot faan at Gemianskap faan a Lunen faan det Portugiisk Spriik. Det as uk sant 1995 lasmoot faan det Commonwealth of Nations.
Wiartskap
At weering faan't lun as de Metical, wat faan det Beenk faan Mosambik ütjbroocht wurt.
Kangaatsiaq
Kangaatsiaq [ˌkaŋaːtsiˈɑq] as en steed uun det Qeqertalik Komuun faan Greenlun. Det leit uun a süüdwaast faan’t komuun an as't hoodsteed faan de Kangaatsiaq Distrikt. A nööm faan't steed het üüb Greenluns de letj föörberig. Det hee 536 lidj (2017).
Vitte (skap)
A Vitte as en damper faan't Reederei Hiddensee an fäärt tesken Schaprode üüb Rügen an Vitte üüb Hiddensee.
Det skap hää tau maskiinen mä 2 x 368 kW an lääpt 8 kn.
Kangaatsiaq
Befölkring
At taal faan't lidj sant 1980 uun Kangaatsiaq:
1548
Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
dootem ünbekäänd: Giordano Bruno, itajeensk prääster an astronoom († 1600)
Vitte (skap)
Histoore
A Vitte as 1968 üs Amrum för a Amrumer Schiffahrts-AG (ASAG) baud wurden.
Kangaatsiaq
Ferkiar
At jaft nian waier, wat at steed mä öler steeden ferbinj. At steed kön en wontrem an wosem mä'n helikopter an en somrem an harewstem mä'n buat lingd.
Histoore
Faan 2009 ap tu 1. Janewoore 2018 wiar't steed dial faan det Qaasuitsup Komuun.
Vitte (skap)
Histoore
1971 smääd a ASAG mä a W.D.R. tuup an det skap wurd auernimen.
Bern (Kantoon)
De Bern Kantoon as en kantoon faan a Sweits. A kantoon leit uun a waast faan’t lun. Det hee 979.802 lidj (2010). At hoodsteed faan a kantoon as Bern.
Vitte (skap)
Histoore
1991 as det skap tu Hiddensee ferkääft wurden an hää nei maskiinen füngen. Hat fäärt diar sant 1992.
Freiburg (Kantoon)
De Freiburg Kantoon as en kantoon faan a Sweits. A kantoon leit uun a waast faan’t lun. Det hee 278.493 lidj (2010). At hoodsteed faan a kantoon as Freiburg.
Letj Rintüüter
A Letj Rintüüter, latje tüüter, tuuter, latje rintüüter (Numenius phaeopus) as en fögel uun't famile faan a Snepen (Scolopacidae).
Ancipitia
Ancipitia (lat. Ancipitia) san bloosenplaanten an hiar tu a orchideen (Orchidaceae). At jaft sowat 28 slacher uun Süüd-Ameerikoo.
Jupik spriaken
A jupik spriaken san en twiig faan a eskimo spriaken üüb eskimo-aleutisk spriaken.
Diar hiar amanbi 4 spriaken tu, an 14.250 minsken snaake ian diarfaan üs mamenspriak.
Letj Rütjer
A Letj Rütjer of at Fuulsnep (Limosa lapponica) as en fögelslach uun't famile faan a Snepen (Scolopacidae).
Letj Swaan
At Letj Swaan (Cygnus bewickii) as en fögel an hiart tu at onerfamile faan a Ges an Swaanen (Anserinae).
Pascal
Wat menst dü?
Robert Hooke
Robert Hooke (* 18. Jüüle / 28. Jüüle 1635 uun Freshwater, Isle of Wight; † 3. Marts 1702 / 14. Marts 1703  uun London) wiar en ingels uniwersaalgeliarden, di fööraal troch at elastisiteetsgesets, wat efter ham neemd wurd, bekäänd as.
Hooke sin wirkin as naar mä dön iarst juartjiinsten faan't bestunen faan det Royal Society ferbünjen. Bi Gresham College onerracht hi üüs Prufeser för Geometrii an hääl dön Cutler-Föörleesingen. Efter de grat brant faan 1666 uun London wiar Hooke üüs fermeeder an architekt bi’t welerapbagen faan London bedialigt. At monument, wat am a brant tu teenken halept, wurd faan ham skeeben.
Ancistrochilus
Ancistrochilus (lat. Ancistrochilus) san bloosenplaanten an hiar tu a orchideen (Orchidaceae). At jaft sowat 2 slacher uun Süüd-Ameerikoo.
Ancistrorhynchus
Ancistrorhynchus (lat. Ancistrorhynchus) san bloosenplaanten an hiar tu a orchideen (Orchidaceae). At jaft sowat 18 slacher uun tropisk Afrikoo.
Genf (Kantoon)
De Genf Kantoon as en kantoon faan a Sweits. A kantoon leit uun a waast faan’t lun. Det hee 457.715 lidj (2010). At hoodsteed faan a kantoon as Genf.
Elisabetha Hevelius
Elisabetha Catherina Koopmann Hevelius (* 17. Janewoore 1647 uun Danzig; † 22. Deetsember 1693 uk diar) wiar en astronoom. Hat wiar det naist wüf faan a biarbrauer, astronoom, riadsher an bürgermääster faan Danzig, Johannes Hevelius.
Lolland Komuun
Lolland Komuun as en däänsk komuun an leit üüb't eilun Lolland uun't regiuun Sjælland. Diar lewe iinwenern (Stant ).
Gallium
Gallium as en böös raar cheemisk element mä det sümbool Ga an det atoomnumer 31. Hat as en salwer-witj metal an smolt gau. Hat liket aluminium.
Iwan Franko
Iwan Jakowytsch Franko (üüb Ukrainisk: Іва́н Я́кович Франко́ Iván Jákovič Frankó; * 27. August 1856 uun Nahujewytschi, Galiisien, Keiserdoom Uasterrik; † 28. Mei 1916 uun Lemberg, Galiisien, Uasterrik-Ungarn) wiar en ukrainisk skriiwer. Hi skreew dön iarst kriminaalromoonen an neimuudis staken üüb rimen üüb Ukrainisk. At steed Iwano-Frankiwsk uun a waast faan a Ukraine as efter ham neemd.
Werken
Iwan Franko sin wichtig werken san:
Lung staken üüb rimen: Soomlingen faan staken üüb rimen: Öler werken:
A (buksteew)
A of a as di iarst buksteew faan't latiinsk alfabeet an en wokaal.
Androcorys
Androcorys (lat. Androcorys) san bloosenplaanten an hiar tu a orchideen (Orchidaceae). At jaft sowat 6 slacher uun Uast-Aasien.
Struat faan Mosambik
At Struat faan Mosambik (of uk: Kanool faan Mosambik) as en weederstruat tesken Mosambik üüb a afrikoonsk kontinent an at eilun Madagaskar.
Neuenburg (Kantoon)
De Neuenburg Kantoon as en kantoon faan a Sweits. A kantoon leit uun a waast faan’t lun. Det hee 172.085 lidj (2010). At hoodsteed faan a kantoon as Neuenburg.
Luzern (Kantoon)
De Luzern Kantoon as en kantoon faan a Sweits. A kantoon leit uun a maden faan’t lun. Det hee 377.610 lidj (2010). At hoodsteed faan a kantoon as Luzern.
Angraecopsis
Angraecopsis (lat. Angraecopsis) san bloosenplaanten an hiar tu a orchideen (Orchidaceae). At jaft sowat 22 slacher uun Afrikoo.
DDR
DDR as det ufkörtang för Deutsche Demokratische Republik. Hat wiar di uastelk dial faan't diald Sjiisk Rik efter a Ööder Weltkriich. Miast wurd a DDR Uastsjiisklun näämd. Mä't aanj faan a Kuul Kriich ging a DDR oner.
Iindialang faan Ferwaltang
Det DDR hed sant 1961 15 betsirken:
Histoore
Det DDR wurd di 7. Oktuuber 1949 grünjlaanjen, fiiw muuner efter det Bundesrepubliik Sjiisklun.
Kreiser faan Letlun
Letlun hee 110 kreiser (üüb Letisk: novadi, iantaal novads).
Glarus (Kantoon)
De Glarus Kantoon as en kantoon faan a Sweits. A kantoon leit uun a uast faan’t lun. Det hee 38.608 lidj (2010). At hoodsteed faan a kantoon as Glarus.
1567
1567 wiar det sööwen-an-söstigst juar faan det 16. juarhunert.
Euraasien
Euraasien as en geograafisken ütjdrük för Euroopa an Aasien üs ään kontinent. Hi as 55 miljuun kwadrootkilomeetern grat, an diar wene amanbi 4,7 miljaarden minsken. Föör 250 miljuun juaren san Euroopa an Aasien tuupwoksen.
A grens
A grens tesken Euroopa an Aasien as ei iandüüdag. Miast woort en streg taanj faan a Bosporus uun't waasten faan a Türkei, troch at Suart Sia, auer a Kaukasus tu't Kaspisk Sia, loongs a Uraal struum an Uraalberger hen tu a rüsk eilunen Nowaja Semlja uun't Arktisk Sia.
Klaus Petersen
Leewent
"Klaus Landrat", üs hi leeder näämd wurd, as uun Berlin bäären, huar san aatj bi't militeer wiar. Sin aalern kaam oober faan Nuurdfresklun. Efter a kriich hää hi rochtswedenskapen uun Kiil studiaret an sin dokterwerk hää noch daalang en grat bedüüdang för Nuurdfresklun: Zur Rechtsgeschichte Nordfrieslands, .... 1962 as'er loonriad faan di ual kreis Südtondern wurden an hää ham diarför iinsaat, dat jo trii kreiser Südtondern, Hüsem an Eidersteed tuupslööden wurd, an sant 1970 wiar hi do di iarst loonriad faan a nei kreis Nuurdfresklun. 1978 ging Klaus Petersen uun panjuun. Uun sin amt hää hi frasch liard, an det wiar en stark tiaken för't nuurdfresk spriak. Hi wiar uk föörmaan faan a Nuurdfresk Ferian an faan a Fresk Riad, an uun't sjüür faan't Nordfriisk Instituut.
Aasiaat
Aasiaat ([ˌaːsiˈaːt], üüb Deensk: Egedesminde [eːəðəsˈmenə]) as't hoodsteed fan det Qeqertalik Komuun faan Greenlun, amanbi 506 km uun a nuurdwaast faan Nuuk. Det leit uun a süüdwaast faan’t komuun an as't hoodsteed faan de Aasiaat Distrikt. A nööm faan't steed het üüb Greenluns koonkler. Det hee 3069 lidj (2020).
Geografii
Aasiaat leit üüb det Aasiaat Eilun uun det Diskobucht.
Befölkring
At taal faan't lidj sant 1980 uun Aasiaat:
Histoore
At steed wurd 1763 faan Niels Egede, de naist dring faan Hans Egede, grünjlaanjen. Faan 2009 ap tu 1. Janewoore 2018 wiar't steed dial faan det Qaasuitsup Komuun.
Abel faan Denemark
Könang Abel (* 1218, † 29. Jüüne 1252 bi Oldenswort) wiar en däänsken könang. Hi wiar di sön faan di däänsk Könang Waldemar II. an sin naist wüf Berengaria faan Portugal (* ~1195; † 27. Maarts 1221). 1232 wurd Abel Hertooch faan Jütlun. Üs hi Mechthild, det doochter faan Groof Adolf IV. faan Holstian freid, slood hi ham mä Holstian tuup.
Commander (Orden)
A Dame Commander as en betiaknang uun't Ferianagt Könangrik för en wüf mä en huugen fersiinstorden. Diar jaft at ünlik wäärdaghaiden faan. En Dame as en betiaknang faan a britisk aadel.
Abel faan Denemark
Efterkemen
Efter di duas faan san bruder, könang Erik IV. "Plovpenning ", huar Abel ei gans ünskilag bi wiar, wurd Abel uun't juar 1250 Erik IV. san efterfulger. Könang Abel fool a 29. Jüüne 1252 uun di sliak bi Oldenswort. A Fresken wul Abel nian stüüren betaale, auer jo faan keiser Karl di Grat a "Fresk freihaid" füngen hed. A büüren faan a hiirden Eidersteed, Everschop an Uthörn strääd jin a däänsk soldooten. Diarbi skal Abel üüb a Milderdoom bi Mildeborag amkimen wees. Leederhen wurd ferteld, Wessel Hummer faan Ual-Nuurdstrun hed Abel duadskööden.
Commander (Orden)
För a maaner as det en betj ööders, jo het Knight Commander an haa sääks tiitel:
Abel faan Denemark
Literatuur
Albert Panten: König Abels Tod - Ende einer Legende. Uun: JbNF 16 (1980), S. 117-126.
Obwalden (Kantoon)
De Obwalden Kantoon as en kantoon faan a Sweits. A kantoon leit uun a maden faan’t lun. Det hee 35.585 lidj (2010). At hoodsteed faan a kantoon as Sarnen.
Nidwalden (Kantoon)
De Nidwalden Kantoon as en kantoon faan a Sweits. A kantoon leit uun a maden faan’t lun. Det hee 41.024 lidj (2010). At hoodsteed faan a kantoon as Stans.
Graubünden (Kantoon)
De Graubünden Kantoon as en kantoon faan a Sweits. A kantoon leit uun a süüduast faan’t lun. Det hee 192.621 lidj. At hoodsteed faan a kantoon as Chur.
Aleutisk
Aleutisk of Unangans spriaken (aleutisk: Unangam Tunuu) — san en twiig faan a eskimo-aleutisk spriaken. Snaaket wurd jo faan amanbi 150 minsken fööraal uun a USA (Alaska) an uun Ruslun (Komandööreilunen).
Schwyz (Kantoon)
De Schwyz Kantoon as en kantoon faan a Sweits. A kantoon leit uun a maden faan’t lun. Det hee 146.730 lidj (2010). At hoodsteed faan a kantoon as Schwyz.
Aleutisk
Spriakwiisen
efter: Unangam Language Pre-contact Tribes and Dialects
<div style="clear:both;" /div>
Mamenspriak
Aleutisk studententaalen uun a juaren 1987–1988:
Aleutisk skuuljongen üüb a Aleuten an a Pribilof eilunen (10. Oktuuber 2000):
Schaffhausen (Kantoon)
De Schaffhausen Kantoon as en kantoon faan a Sweits. A kantoon leit uun a nuurduast faan’t lun. Det hee 76.356 lidj (2010). At hoodsteed faan a kantoon as Schaffhausen.
Leverkusen
Leverkusen as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen, önj di Köln Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 163.729 inboogere (2019).
Germaanium
Germaanium (faan ‚Sjiisklun‘, efter det natsioon faan di wedenskapsmaan, diar't fünjen hää, Clemens Winkler (1838–1904)) as en cheemisk element mä det sümbool Ge an det atoomnumer 32.
Onerbäänke
En onerbäänke as en eerdgeist üüb Oomram. Hi wenet uun en grääfhuug. Hi halept bi't hüswerk, oober wal ei sen wurd. Onerbäänkin wel leewen hör aanj jongen jin minskenjongen ferbütje.
1528
1528 wiar det aacht-an-twuntigst juar faan det 16. juarhunert.
Onerbäänke
Üüb A Halgen
?
Liap
At Liap, liip,  liip (Vanellus vanellus) as en fögel uun't tüüterfamile (Charadriidae).
B (buksteew)
B of b (ütjspreegen: bee) as di ööder buksteew faan't latiinsk alfabeet an en konsonant.
Pinneberg
Wat menst dü?
Fäästääg
Fäästääg, Fååstewål as en betj wat ünbestemeten ütjdruk. Miast as wel det nuurdfresk fäästlun mend.
Di ütjdruk stäänt a Bütjenlunen (Uthlande) jinauer, det san a Nuurdfresk Eilunen an Halgen.
Olomouc (Regiuun)
Iindialing faan Ferwalting
At regiuun hee fiiw distrikten:
1464
Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
Ünbekäänd dootem
Liirk
At Liirk (Charadrius dubius) as en tüüter uun't fögelorder faan a Kuben an Waadfögler an liket at Groonk auer a miaten.
Solothurn (Kantoon)
De Solothurn Kantoon as en kantoon faan a Sweits. A kantoon leit uun a nuurdwaast faan’t lun. Det hee 255.284 lidj (2010). At hoodsteed faan a kantoon as Solothurn.
Liiw
At Liiw (Haematopus ostralegus) as en fögelslach an hiart tu a Kuben an Waadfögler (Charadriiformes)
Mol
Mol (lung ütjspreegen: mool so üs uun sjiisk Mole, ufkört: mol) as det SI-grünjianhaid för't mengde.
Bestemang
Det ment, 12 gram Köölstoof-12 haa akeroot det mengde faan 1 Mol. Ian Mol atoomen faan Köölstoof wäächt oober ei akeroot 12, man 12,0107 gram, auer diar natüürelkerwiis ei bluas C-12-isotoopen uun föörkem.
Uun 1 Mol san
Ian Mol häält diarefter amanbi 602 triljaarden dialen faan en materiool.
Thurgau (Kantoon)
De Thurgau Kantoon as en kantoon faan a Sweits. A kantoon leit uun a nuurduast faan’t lun. Det hee 248.444 lidj (2010). At hoodsteed faan a kantoon as Frauenfeld.
Næstved Komuun
Næstved Komuun as en däänsk komuun üüb't eilun Sialun mä iinwenern (Stant  ) an en grate faan 0 km². Hat hiart tu't regiuun Sjælland, at ferwaltang sat uun Næstved.
D (buksteew)
D of d (ütjspreegen: dee) as di schuard buksteew faan't latiinsk alfabeet an en konsonant.
1494
1494 wiar det fjauer-an-neegentigst juar faan det 15. juarhunert.
Luksemborch
Luksemborch, amtlik det Grotheertochdööm foon Luksemborch, is en löön öön e nöördwäst foon Euroopa. Öön e nöörd lait Belgien, öön e uust Tutsklöön än öön e söö Frankrik. Dat heet 602.005 jude (2018). Ju häädstää foon't löön is Luksemborch.
Tessin (Kantoon)
De Tessin Kantoon as en kantoon faan a Sweits. A kantoon leit uun a süüduast faan’t lun. Det hee 333.753 lidj (2010). At hoodsteed faan a kantoon as Bellinzona.
Druk
Di druk as en miat för di wederstant faan en materiol jinauer en ööder materiol. Hi woort meeden uun Pascal. Det formeltiaken as p (faan ENS pressure).
Bereegnang
Di druk bereegent ham ütj det krääft F an det areal A:
Mä F as di dial faan det krääft mend, diar luadrocht üüb det areal A stäänt. Wan en krääft sküüns üüb en areal trakt, do werket bluas en dial luadrocht diar jinuun. Didiar luadrocht dial het normoolkrääft.
Ianhaiden
Det SI-ianhaid för druk as Pascal (Pa). Ian Pascal as di druk faan ian Newton per Kwadrootmeeter:
För huuger druk woort uk hal det ianhaid Bar brükt. 1 bar san 100 000 Pa = 1000 hPa of 100 kPa.
En ööder ianhaid för druk as N/mm²:
Likfögel
A Lik(en)fögel, alk, ålken, likenföögel (Corvus monedula of uk Coloeus monedula) as en fögel uun't famile faan a Raawenfögler (Corvidae).
Onerslacher
A onerslacher skeel en betj uun hör klöör an hör halsring:
Waadt (Kantoon)
De Waadt Kantoon as en kantoon faan a Sweits. A kantoon leit uun a süüduast faan’t lun. Det hee 713.281 lidj (2010). At hoodsteed faan a kantoon as Lausanne.
St. Gallen (Kantoon)
De St. Gallen Kantoon as en kantoon faan a Sweits. A kantoon leit uun a nuurduast faan’t lun. Det hee 478.907 lidj (2010). At hoodsteed faan a kantoon as St. Gallen.
Limborj
Wat minjst dü?
Limborj (Limburg, Lèmbörg, Limbourg):
Uri (Kantoon)
De Uri Kantoon as en kantoon faan a Sweits. A kantoon leit uun a maden faan’t lun. Det hee 35.422 lidj (2010). At hoodsteed faan a kantoon as Altdorf.
Zug (Kantoon)
De Zug Kantoon as en kantoon faan a Sweits. A kantoon leit uun a maden faan’t lun. Det hee 113.105 lidj (2010). At hoodsteed faan a kantoon as Zug.
C (buksteew)
C of c (ütjspreegen: tsee) as di traad buksteew faan't latiinsk alfabeet an en konsonant. Uun't öömrang komt hi ei alian föör, bluas üs CH (woch) of SCH = SJ (sjiisk)
Began
Iarst 230 f.Kr. as tu det C uun't latiinsk alfabeet det G diartukimen.