cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eerd
Wat menst dü?
Sandnes
Sandnes as en stää önj Norwegen. Jü stää heet 74 964 inboogere (2016).
Prowins Flevolun
Flevolun as det twaalewst an jongst prowins faan a Neederlunen mä det hoodstääd Lelystad.
Gemeenen
(Iinwenern di )
Prowins Drenthe
Drenthe as en prowins faan a Neederlunen mä det hoodstäd Assen.
Mölnlycke
Mölnlycke as en stää önj jü prowins Västra Götaland, Sweeden. Jü stää heet 15 608 inboogere (2010).
Prowins Drenthe
Gemeenen
<div style="clear:left;" /div>
Podolsk
Podolsk (🇷🇺) as en stääd un Ruslun, sowat 40 km süüdelk faan Moskau. Hat as at ferwaltangssteed faan't Rajon Podolsk an hää amanbi 183.100 iinwenern (Stant 2010).
Vienne (Isère)
Vienne as en stääd uun Frankrik uun det regiuun Rhône-Alpes an mä iinwenern (stant ) efter Grenoble det öödergratst stääd uun't Département Isère.
Fladerdiarten
Fladerdiarten (Chiroptera) san en order faan Tetjdiarten (Mammalia), diar flä kön. Diar jaft at sowat 1100 slacher faan.
Slacher
17 familin, 900 slacher
Bologna
Bologna ([]; üüb Latiinsk: Bonōnia) as en stääd uun Itaalien an sant 2015 hoodstääd faan't Metropolitanstääd Bologna uun det regiuun Emilia-Romagna mä iinwenern (Stant: ).
Prowins Groningen
At Prowins Groningen as det nuurduastelk prowins faan a Neederlunen mä't hoodstääd Groningen.
Det prowins het uk Stad en Ommelanden („stääd an amlun“), auer det stääd (bewenet faan Saksen) an det amlun (bewenet faan Fresken) auer loong juaren uun stridj mäenööder lewet haa.
Hymne
Det könst dü di uunhiar bi:: „dideldom.com“
Gemeenen
(Iinwenern di )
Neapel
Neapel (üüb Italjeensk Napoli [ˈna.po.li], üüb Latiinsk: Neāpolis, üüb Ualgreks: Νεᾱ́πολῐς Neā́polĭs) as det traadgratst stääd uun Itaalien an hoodstääd faan det Regiuun Kampaanien, det weesen Prowins Neapel an det Metropolitanstääd Neapel faan daalang.
Prowins Limburg
Limburg as det süüdermiast faan a twaalew prowinsen uun a Neederlunen mä det hoodstääd Maastricht.
Gemeenen
Iinwenertaalen üüb a stant faan:.
ISO 3166-2:BZ
Kwelen
Luke uk diar:
Valdivia
Valdivia as en stääd uun a süüd faan Chiile an amanbi 15 km wech faan a Pasiifik. Hat hää 153.500 iinwenern (Stant: 2006) an as hoodstääd faan't Región de los Ríos.
Laurasiatheria
Laurasiatheria san en skööl faan Huuger Tetjdiarten mä sööwen ordern. Hör nööm haa's efter di uurkontinent Laurasia.
Ufstamang
efter Westheide/Rieger (2004), S. 503:
Luksemborag
Wat menst dü?
Vendsyssel-Thy
Vendsyssel-Thy of uk at Nordjütsk Eilun as di nuurdermiast dial faan Jütlun. Sant at Febrewooreflud 1825 as't en eilun, man woort dach iarer üs en dial faan Jütlun uunsen.
Ameerikoo
Ameerikoo as ei iandüüdag. Menst dü
Wipstört
At Wipstört of Blä Moonk, bliibüker, blii-wipstjart,  wipsteert (Motacilla alba) as en Sjongfögel (Passeriformes) uun't famile faan a Piipern (Motacillidae).
Wil An
At Wil An, a Anfögel, wilj an,  wilånert (Anas platyrhynchos) as en fögel uun't Anenfamile (Anatidae).
Wiiduu
A Wiiduu (Upupa epops) as en fögel uun't famile faan a Upupidae.
Fään
En fään as en stak greenlun, huar sjep, ki of hingster gäärsge.
Mooker
Di Noom kumt fan maaki. En Hamer me gurt Wecht fraaget ek sa fuul, di maaket.
Me en Maaker ken em uk waker Baarentiinsten önber, wan em ek diarme omken of dit Werktjüch ek töpas iinseet hur dit Sen heer.
Tjider
En tjider (sö. Tiiđer, mo. tjüder, sfr. Tjudder, wfr. tsjoar, en. tether) as en liin, huar en sjep of kü mä uunbünjen woort.
UTC+4
UTC+4 as en tidjsoon bi amanbi 60° uastelk lengde.
Drammen
Drammen as en stää önj Norwegen. Jü stää heet 107.930 inboogere (2019). Dåt as iinj foon e hoodstääse foon e Viken Prowins.
Bergen (Norweegen)
Bergen as en stää önj Norwegen. Jü stää heet 257.087 inboogere (2019). Dåt as iinj foon e tou hoodstääse foon e Vestland Prowins.
Insektenfreedern
Insektenfreedern (Eulipotyphla, iar uk Lipotyphla of Insectivora) san en kategorii faan tetjdiarten.
Martin (Slowakäi)
Martin unti Turčiansky Svätý Martin as en stää önj e Regjoon Žilina önj jü Slowakäi. E stää läit önt weesten foon e regjoon. Deer booge 52.520 manschne (2021). Dåt gebiit foon Martin as 67,74 km². Jü inboogertächte as 871 manschne pro km². Jü pustliidjtål as 036 01, di forwoolnumer as 421-43 än dåt kfz-kåntiiken as MT.
Podolsk/sö
Podolsk (🇷🇺) es en Stat ön Ruslön'. Hat liit ombi 40 km süđern fan Moskau. Podolsk es di Forwaltingsstat fan't Rajon Podolsk, en diar uuni ombi 183.100 Mensken (Stant 2010).
Belize
Prowinsen an stääden
Belize hää sääks prowinsen (Districts):
Politiik
Belize as sant 1981 lasmoot faan det Commonwealth of Nations.
Suliformes
Suliformes san en order faan fögler mä sjauer familin.
Wiesbaden
Wiesbaden as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Hessen. Jü stää heet 278.609 inboogere (2020).
Pallas
Wat menst dü?
Haasendiarten
Haasendiarten (Lagomorpha) (faan griischisk lagos (λαγος) "haas" an morph (μορφή) "furem") san en order faan huuger tetjdiarten mä 70 bit 80 slacher.
Malmuk
A Mal(e)muk, stormföögel (Fulmarus glacialis) as en siafögel uun det famile Procellariidae.
Antje Arfsten
Antje Kristine Arfsten, (* 5.Maarts 1969 uun a Wik) as uun Aalkersem maask apwoksen an wenet nü uun Risem-Lunham. Efter’t skuul studiaret hat Volkskunde, Friisk an Ur-und Frühgeschichte bi a uni uun Kiel. Faan 1990 bit 2000 hee't üüs frei mäwerker bi a NDR I/Welle Nord för „Frasch for enarken“ bidracher maaget. Sant 2001 as hat üüs spriaklektoorin bi’t Nordfriisk Instituut uun Bräist uunstääld.
Höömerk
A Höömerk as en werktjüch, diar uun't hoonwerk brükt woort. Hi as miast ütj iisen an hää en greb faan holt.
Wiringhiird
E Wiringhiird äs en Hiird en Noordfreesklön. Et was fuon 1967 taa 2008 en Amt. Et äs nü diil fuon't Amt Sörtoner.
Dene-Jenisejsk spriaken
Dene-Jenisejsk spriaken san en nei (2005) spriakfamile uun Aasien (Jenisejsk spriaken) an uun Nuurd-Ameerikoo (Na-Dene spriaken).
Diar hiar amanbi 50 spriaken tu, an 190 000 (±) minsken snaake ian diarfaan üs mamenspriak.
Ferglik mä Ket an Navajo spriaken
Ferglik mä Ket an Navajo spriaken.
Kristiansand
Kristiansand as en stää önj Norwegen. Jü stää heet 64.057 inboogere (2019). Dåt as e hoodstää foon e Agder Prowins.
Tromsø
Tromsø as en stää önj Norwegen. Jü stää heet 73 776 inboogere (2016). Dåt as iinj foon e hoodstääse foon e Troms og Finnmark Prowins.
Niidersaksen
Niidersaksen (saaterfresk Läichsaksen, plaatsjiisk Neddersassen, Code NI, Ufkörtang Nds.) as en sjiisk bundeslun uun Nuurdsjiisklun. Efter Bayern as't det öödergratst lun. Det hoodstääd as Hannover.
Iindialang
Niiderskasen hää ian regiuun, 37 lunkreiser an 8 kreisfrei stääden:
Luke uk diar
(sjiisk)
Indiooner
Indiooner as en wurd för a uuriinwenern faan Ameerikoo saner a Eskimos.
Wurd
Det wurd komt wel diarfaan uf, dat a iinwaanrern faan Euroopa iarst mend, jo wiar uun Indien lunagt. So füng a Amerikoonern di nööm indiooner. Jo salew haa jo natüürelk nimer so näämd, jo wiar do t.b. Apachen, Azteken, Inka of Mapuche.
Sweedsk Fögelbei
At Sweedsk Fögelbei (Sorbus intermedia) as en buum an hiart tu't famile faan a Ruusenplaanten (Rosaceae).
Nat
Faan det holt wurd hal tolstooker, keegler an keegelkuugeln maaget.
Józef Gosławski
Józef Gosławski (Józef Jan Gosławski) wiar en poolsk Konstler.
Hi as bäären di 24. April 1908 uun Polanówka an stürwen di 23. Janewoore 1963 uun Warschau, hoodstääd faan Poolen.
Mangold
Mangold of uk Bleedbeeten (Beta vulgaris ssp. vulgaris, Cicla of Flavescens skööl) as en frücht an kultuurplaant an hiart tu't famile faan a Amaranten (Amaranthaceae).
Johannes Rau
Johannes Rau (* 16. Janewoore 1931 uun Wuppertal; † 27. Janewoore 2006 uun Berliin) wiar en tjiisk poliitiker an faan 1999 ap tu 2004 de aachst bundespresident faan at bundesrepubliik faan Tjiisklun.
Beesten
Beesten (Bos) san en skööl faan hurndiarten (Bovidae). Bütj üüs hüsbeest, diar faan a uuroks ufkomt, san diar noch sööwen slacher muar.
Of uk a biisons mä tu detdiar skööl tääl, as uun a wedenskap amstreden.
Tjiderslach
En tjiderslach as en trinj stak faan en fään, wat faan en sjep of kü ufgäärsagt woort.
Mannheim
Mannheim as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Baden-Würtembärj. E stää läit önjt nordweesten foont bundeslönj, önj di Karlsruhe Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 310.658 inboogere (2019).
Tjiderplook
En tjiderplook (wfr. spit) as sowat 30 cm lung an miast ütj iisen.
Nat
Mä en tjider (sö. Tiiđer, mo. tjüder, sfr. Tjudder, wfr. tsjoar, en. tether) woort en sjep (of uk en kü) uunbünjen. Sodenang koon en letj stak faan a fään ufgäärsagt wurd of uk en stak, huar't ei luanet, det iintuwiirin. Leewen ans wurd uk tau roomer tuuptjidert, am dat's jo tuenööder wene.
10. juarhunert
At '''10. juarhunert''' begant mä't juar 901 an häält mä't juar 1000 ap. Mä det juar 1000 häält uk det 1. juardüüsen ap.
Sialun (Denemark)
Sialun (däänsk Sjælland) as det gratst Uastsiaeilun (7.031 km²) faan Denemark an hää iinwenern.
Heister
At Heister, haister, schåås (Pica pica) as en fögel uun't famile faan a Raawenfögler (Corvidae).
Holt
Holt as det hard materiool faan buumer an bosker. Det koon faan näädelbuumer of faan bloosbuumer kem.
Brük
Holt woort brükt üs bauholt, am hüsang tu baun of buaten of stegelker.
Man uk üs braanang wiar holt wichtag. Daalang woort weder muar holt ferbraand, auer ööle so jüür wurden as.
Heister
Onerslacher
P. p. bactriana – P. p. camtschatica – P. p. fennorum – P. p. leucoptera – P. p. melanotos – P. p. pica
Goobeldiarten
Goobeldiarten (Monotremata) san man en letj kategorii faan tetjdiarten uun det onerklas faan a Protheria. Uun't jindial tu ööder tejdiarten lei jo aier. Jo lewe aaltumaal uun Austraalien an Nei-Guinea.
President
En president as en uunfeerer faan en lun of en organisatsion of en onernemen.
Wurd
Det wurd komt faan't latiinsk prae-sidere uf, det ment föör sat. Di president as en föörsater.
Bedüüdang
Di president faan en lun as det huuchst amt faan det lun. Man det het noch niks. Uun Sjiisklun hää di president ei so föl tu saien. Man likes hää hi bi arke gesets det leetst wurd. Uun Ameerikoo as di president di baas faan't regiarang an sodenang föl määchtager.
Mangold
Hat as nai mä ruad beeten, at sokerrööw of at fuderrööw. Liküs jodiaren komt mangold faan't wil rööw (Beta vulgaris ssp. maritima) uf.
Sturemfögler
Sturemfögler (Procellariiformes) san en order faan fögler mä lung jügen an kurt störter. Jo lewe miast üüb a huuchsia an kem bluas tu brääten uun ääg.
Heidelberg
Heidelberg as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Baden-Würtembärj. E stää läit önjt nordweesten foont bundeslönj, önj di Karlsruhe Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 161.485 inboogere (2019). Dåt as en krisfri stää än uk e hoodstää foon e Rhein-Neckar-Kreis.
Sturemfögler
Familin
Diomedeidae (Albatrosen) - Hydrobatidae (Sturemswaalken) - Pelecanoididae (Düksturemfögler) - Procellariidae (Echt Sturemfögler)
Makreel
At makreel (Scomber scombrus) lewet bi a küst an as en swaremfask.
Ruad Beeten
Ruad Beeten (Beta vulgaris ssp. vulgaris, Conditiva skööl) san en frücht (eegentelk en rut) an kultuurplaant an hiar tu't famile faan a Amaranten (Amaranthaceae).
Makreel
Beskriiwang
Makreelen wurd 30 bit 50 cm lung an kön 17 juar ual wurd. Jo freed plankton an faskaier faan a hiarang.
Ruad Beeten
Hat as nai mä't Fuderrööw, Mangold of Sokerrööw. Liküs jodiaren kem ruad beeten faan't Wil Rööw (Beta vulgaris ssp. maritima) uf.
Fuderrööw
At fuderrööw of uk fuderbeet (Beta vulgaris ssp. vulgaris, Crassa skööl) as en frücht (eegentelk en rut) an kultuurplaant an hiart tu't famile faan a amaranten (Amaranthaceae).
Joachim Gauck
Joachim Gauck (* 24. Janewoore 1940 uun Rostock) wiar faan 2012 bit 2017 de elwenst bundespresident faan't Bundesrepubliik faan Tjiisklun.
Gnaudiarten
Gnaudiarten (Rodentia) san en order faan tetjdiarten (Mammalia). Diar jaft at amanbi 2280 slacher uun 34 familin faan. Sowat 42 % faan a tetjdiarten san gnaudiarten.
Fuderrööw
Hat as nai mä ruad beeten, mangold of at sokerrööw. Liküs jodiaren komt at fuderrööw faan't wil rööw (Beta vulgaris ssp. maritima) uf.
Hiaranger
A Hiaranger (Clupeidae) san en famile faan bianfasker, huar uk at sardiin tuhiart.
Horst Köhler
Horst Köhler (* 22. Febrewoore 1943 uun Heidenstein (daaling: Skierbieszów, Poolen)) as en tjiisk poliitiker an ökonoom. Hi wiar de njüügenst bundespresident faan at bundesrepubliik Tjiisklun faan 2004 ap tu 2010.
Hiaranger
Jo lewe tesken 70 graad Nuurd an 60 graad Süüd. At jaft wel 57 slacher üüb a welt.
Helsinki
Helsinki (sweedisch: Helsingfors) as jü hoodstää foon Finlönj. Deer booge 648.042 mansche (2018). Et as uk e hoodstää foon dåt Uusimaa Lönjschap.
Geografii
E stää heet 8 grutdistrikte:
West Virginia
West Virginia [ˈwɛst vɚˈdʒɪn.jə] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't ååsten foon't lönj. Dåt heet 1.792.147 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Charleston.
Geografii
E diiljstoot läit önj e Appalachen.
Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:
Counties
West Virginia heet 55 counties: Kiik uk deer: List ma counties önj West Virginia
Holun (Köningrik)
Holun, amtelk Köningrik faan Holun (üüb Holuns Nederland an Koninkrijk der Nederlanden, üüb Waastfresk Nederlân an Keninkryk fan de Nederlannen) as en lun uun waast-Euroopa. Uun a uast leit Tjiisklun, uun a süüd leit Belgien an uun a nuurd an waast a Waastsia. De kariibisk eilunen Bonaire, Sankt Eustatius an Saba san uk en dial faan at köningrik. At lun hee 16.900.726 lidj (2015). A hoodsteed as Amsterdam. A köning as sant 2013 Willem-Alexander an a minister-präsident as sant 2010 Mark Rutte.
Politiik
Holun as sant 1949 lasmaat faan NATO.
Malta
Malta, åmtlik e Republiik Malta (aw Maltesisch: Repubblika ta' Malta; aw Aingelsch: Republic of Malta) as en lönj önj Euroopa. Et lönj läit önj e Madlönjsiie, twasche Itaalien änt norden foon Aafrika. Et heet 417.432 manschne (2011). E hoodstää foont lönj as Valletta.
Geografii
Et lönj bestoont üt trii ailönje: Malta, Gozo än Komino.
Indiiling foon Ferwalting
Et lönj heet 5 regione:
Politiik
Malta as sunt 1964 lasmoot foon dåt Commonwealth of Nations. Et lönj as sunt 2004 lasmoot foon jü Europäisch Unjoon.
Mars
Äinschape
Mars heet en teen atmosfiir. Jüheer atmosfiir bestoont for 95% üt kooledioxid än en lait üt stikstuf, argoon, sörstuf, än oudere bestånddiile. Et jeeft ünlike säsonge (isbiling aw da nord- än söödpoole).
Moune
Mars heet twäär moune: Phobos än Deimos.
Forsching
Da ameerikaanisch Viking-sonde köön niinj organisch laawen eefterwise. Önj 1996/97 lönjiet jü sonde 'Mars Pathfinder' aw Mars. Sunt 1997 kjart jü sonde 'Mars Global Surveyor' trinam Mars. Önj 2002 wörd wååder fünen büte da biise poole foon Mars.
Fyn
Fünen (däänsk Fyn []) as en eilun uun't Regiuun Syddanmark uun Denemark. Mä 2.985 km² as Fünen bääft Sialun an Vendsyssel-Thy at traadgratst eilun uun Denemark. (Greenlun ei märeegent.)
Wirmer
A wirmer, wörmer (Annelida) san en stam faan Diarten (Animalia), huar't amanbi 18.000 slacher faan jaft.
Nei iindialang
efter: Struck et al. 2015, Weigert & Bleidorn 2016:
E Wiik
E Wiik äs en stäär ääw dat noordfreesk äiluin Feer. Et läit oon't söroast fuon't äiluin. Et hjit 4280 mänske (2020).
Helmsun
Helmsun wiar ans en ünbewenet eilun uun a Meldorfer Bocht. Daalang as't mä't fäästlun ferbünjen an leit uun a Natjunaalpark Waas.
Christian Wulff
Christian Wilhelm Walter Wulff (* 19. Jüüne 1959 uun Osnabrück) as en tjiisk poliitiker. Hi wiar faan 2010 ap tu 2012 bundespresident faan't bundesrepubliik faan Tjiisklun. Tuföören wiar hi faan 2003 ap tu 2010 minister-president faan Niidersaksen.
Islun
Islun as en lun uun nuurdwaast faan Europa. At hoodsteed as Reykjavík. Diar wene 325.000 mensken (2009). At hoodeilun as det gratst wulkaaneilun faan a eerd.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:
Indialing faan Ferwalting
Islun hee aacht regiunnen:
At lun hee 74 Gemeenden. Onern san dön gratsten.
Histoore
Islun wurd uun leed 9. an ääder 10. juarhunert troch ütjwaanrern ütj Norweegen an ölern skandinaawisk lunen an uk troch keltisk siidlern befölkret. Islun wurd 1918 suwereen. A 17. Jüüne 1944 wurd a Republiik faan Islun (islunsk Lýðveldið Íslands) ütjrepen.
Mecklenborag-Föörpomern
Mecklenborag-Föörpomern (plaatsjiisk Mekelnborg-Vörpommern, Ufkörtang MV) as en sjiisk bundeslun uun't nuurduasten. 1945 san det iarst tooch a regiuunen Mecklenborag an Föörpomern tuupslööden wurden, tu DDR-tidjen san's weder ütjenööder rewen wurden, an 1990 as det lun weder nei grünjlaanj wurden efter det tuupgungen faan a tau sjiisk stooten.
Lunkreiser
Sant 2011 jaft at man muar sääks lunkreiser an tau kreisfrei stääden.
<div style="clear:left;" /div>
Mecklenborag an Föörpomern
Mecklenborag as di waastelk loonsdial faan't bundeslun, an Föörpomern as di waastelk dial faan't ual prowins Pomern, diar nü tu Poolen hiart.
Manx
Dåt Manx hiirt ma dåt Irisch än dåt schotisch Gäälisch tu da Goidelische spräke än as alsü hiilj unlik ma dåt Waliisisch. Deertu as di spräke fåli beinflused foon dåt Üüljnordisch, ouerdåt da wikinger deer siidelden.
Dåt ailönj Man seelew as 572 km2 grut (alsü en treedepårt foon e kris Nordfaschlönj) än heet 80.000 inboogere. Dåt hiirt matiinjs uner jüu änglisch kröön än hiirt deerdöör ai tu dåt Feriind Kiningrik än uk ai tu jü Europäisch Unjoon.
Peegel faan Amsterdam
Di Peegel faan Amsterdam (Normaal Amsterdams Peil, kurt NAP) as uun 17. juarhunert faan't stääd Amsterdam fäästlaanj wurden, am en nulponkt för a siapeegel tu saaten. Hi racht ham efter a madelst weederstant faan a Nuurdsia an täält uun a hialer Neederlunen. Uun Sjiisklun het di ponkt Normalhöhennull (NHN of uk MSP).
Malmö
Malmö as en stää önj dåt söödweesten foon Swärik. Deer booge amenbai 324.002 manschne (31/12.2013)(2020). Dåt as jü grutst stää foon Skåne än ju treedgrutst stää foon Swärik. Dåt as e hoodstää foon jü Malmö Komuun.
Maryland
Maryland [ˈmɛrələnd] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't ååsten foon't lönj. Dåt heet 6.045.680 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Annapolis.
Malmö
Ferkiir
Jü Öresund bru ferbint Malmö ma Kopenhuuwen.
Maryland
Geografii
E Appalachen lade önj't weesten foon e diiljstoot. Et ååsten foon Maryland läit aw dåt Delmarva Huulewailönj.
Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:
Counties
Maryland heet 24 counties: Kiik uk deer: List foon counties önj Maryland
Nis-Momme Stockmann
Nis-Momme Stockmann (*17.08.1981) ön Wyk üp Föör es en dütsk Dechter en en Teaaterdechter.
Leewent
Nis-Momme Stockmann kām ön Wyk tö Wārel. He es bifriit en heer tau Faamnen. Sent 2009 skriift he fuar dit Teaater, en 2016 es di jest Romaan prentet uuren.
Iaringen
2011 fing hi di Friedrich-Hebbel-Pris. 2014 fing hi di Literatuurpris fan di Kultuurker fan di dütsk Wertskep. 2015 fing hi di Hermann-Sudermann-Pris.
Tuusipetji
Dat Bok "Struwwelpeter" es üp aur 130 üđer Spraaken en Mööraarten aurset uuren.
Di "Struwwelpeter" es ön 2010 üp Saaterfrasch aurset uuren, fan Margaretha Grosser (Tuusterpäiter). Uk jü heer ön 2009 "Di latje prins" ön hör Spreekwiis āpskrewen ("Di litje Prins").
2010 es dit üp Weestfriisk āpskrewen uuren, fan Jacobus Quiryn Smink (Smoarge Piter). Des heer uk dat Skelterbok "Di latje prins" üp weestfriisk aurset ("De lytse Prins").
Di latje prins
Di latje prins as jü frasch ouerseeting foon dåt frånsch bilebök "Le Petit Prince" foon Antoine de Saint-Exupéry (New York, 1943). Dåt bök as ma da bile foon e ferfooter ouerseet wörden tu't frasch foon Ingo Laabs un tu't fering foon Antje Arfsten ("De letj prens"). Dåt bök "Le Petit Prince" as eeder 140 oudere spräke ouerseet än as 1998 uk ouerseet tu't weestfrasch foon Jacobus Quiryn Smink, di 2010 uk dåt bilebök "Struwwelpeter" eeder't weestfrasch ouerseet heet. "Di latje prins" as önj 2009 ouerseet wörden önj't saaterfrasch foon Margaretha Grosser, jü önj 2010 uk dåt bilebök "Struwwelpeter" eeder't saaterfrasch ouerseet heet.
Üt dåt bök
Et reef sää tu di Prins: "Adjiis", sää et reef. „Heer as min hiimlikhäid. Dåt as hiilj iinjfåch: Huum schucht mån mat hart gödj. Dåt, wat wörklik wichti as, dåt koon huum ai ma e uugene siinj.“
Wien
Wien as jü hoodstää foon Ååstenrik. Deer booge 1.897.491 mansche (2019). Dåt as jü grutste stää önj Ååstenrik. Eefter Hamborj än Berlin as Wien jü treedgrutste tjüschspräki stää aw e wråål.
Da biise Ludwig van Beethoven än Wolfgang Amadeus Mozart san berüümt wörden önj Wien.
Di Litji Prins
Di latje prins es di frasch Aurseeting fan dat franzk Staatji "Le Petit Prince" fan Antoine de Saint-Exupéry (New York, 1943). Dat Bok es me di Skelter fan di Skriiwer aurset uuren:
uur ön 2011 aur di Sölring Foriining drukt (Editsjoon Blakfat )
Maledive
Histoori
Jü histoori foon da jarste beboogere as ai bekånd, ouers hu arkeoloogische fanste wise deeraw haane, dåt da Maledive ål süwåt 5000 iirnge bebooged san. Ouers ouer kwäle seede for was, dåt jü kolonisasjoon foon e Maledive jarst süwåt 500 iirngne for krast schaid as. Sunt dåt jarst iirhunert for krast wjarn da buddhistisch, ouers 1154 bekiirde di jütidlik kining ham tu e islam. Dåt lönj as di grutste diil foon sin histoori ünoufhingi wjarn, ma ütnååme foon bloot änkelte perioode, weerfoon en 17-iirich portugiisisch ouerhiirsching önj et 16. iirhinert jü långst as. Maenouder regiirden deer 84 sultane. Önj dåt iir 1887 kömen da Maledive uner britische schirmhiirschap, ouers da brite bemöiten ham ai am jü banere politiik.
Politiik
Da Maledive wjarn foon 1982 tu 2016 än sunt 2020 lasmoot foon dåt Commonwealth of Nations.
Di Litji Prins
"Di latje prins" es ön 2009 üp Saaterfrasch aurset uuren, fan Margaretha Grosser. Uk jü heer ön 2010 si "Struwwelpeter" ön hör Spreekwiis āpskrewen ("Tuusterpäiter").
Uk fan di "Struwwelpeter" jeft et en Sölring Aurseting fan Kai Klint, wat jit ek ütdönen es. Di jit "Tuusipetji".
Leesproof
Di Jemelkhair fan di Fos „Faarwel,“, sair di Fos, „jir es min Jemelkhair: Dit es mal iinfach: Em sjocht bluat me sin Hart gur. Di rocht Saaken ken di Oogen ek se.“ „Di rocht Saaken ken di Oogen ek se.“, sair di Litji Prins, fuar dit ön Haur tö bihual.
9. juarhunert
At '''9. juarhunert''' begant mä't juar 801 an häält mä't juar 900 ap.
Nuurdfresk
Nuurdfresk („Nordfriisk“) as bütj Waastfresk an Saaterfresk ian faan jo trii fresk spriaken. Snaaket woort det faan amanbi 10.000 minsken uun a kreis Nuurdfresklun an üüb Halaglun. Ööders üs uun Waast- an Uastfresklun as diar en graten ferskeel tesk a enkelt spriakwiisen.
Spriakwiisen
Tu a eilunsfresk spriakwiisen hiar: A fäästäägsen sai tu hör spriakwiis Fräisch, Freesch of Freesk, oober a miasten Frasch:
Ferskeeler mad a spriakwiisen
Det tabel wiset enkelt aparte onerskiaser:
¹ Poden jaft at wel ei üüb Halaglun.
Skolepdiarten
Skolepdiarten (Pholidota) san en order faan Tetjdiarten (Mammalia) mä man ian famile (Manidae).
Pholidota
Wat menst dü?
Heilbronn
Heilbronn as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Baden-Würtembärj. E stää läit önjt norden foont bundeslönj, önj di Stuttgart Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 126.592 inboogere (2019). Dåt as en krisfri stää än uk e hoodstää foon e Lönjkris Heilbronn.
Rheinlun-Pfalz
Rheinlun-Pfalz (ISO-Code RP, ufkörtang RLP) as en bundeslun uun Sjiisklun. At hoodstääd as Mainz. Rheinlun-Pfalz as 1946 tuupslööden wurden ütj at ual Rheinprowins, Rheinhessen, at Prowins Nassau an a Rheinpfalz.
Lunkreiser an kreisfrei stääden
Lunkreiser (mä auto-kääntiaken):
Kreisfrei stääden (mä auto-kääntiaken):
Grat stääden, diar tu en lunkreis hiar (mä auto-kääntiaken):
Hiaslaask
At Hiaslaask, hiiloosch, buumpiiper (Lullula arborea) as en fögel uun't famile faan a Laasken (Alaudidae).
De letj prens
Ütj det buk
A Foos saad tu de Prens: „Adjis“, saad a foos. „Heer as min hiamelkhaid. Det as gans ianfach. Ham kön bluat mä’t hart gud sä. Det, wat rocht woor wichtig as, kön a uugen ej sä.“ „Det, wat rocht woor wichtig as, kön a uugen ej sä“, wederhaalet de letj prens, am ham det tu marken.
Hiasluuper
A Hiasluuper, hiiluuper,  Hiirling (Pluvialis apricaria) as en tüüter uun't fögelorder faan a Kuben an Waadfögler.
Heelium
Helium as en keemisch elemänt ma sümbool He än atoomnumer 2. Dåt as en blailüüs, inert äädelgas. Huum snååket uk wälj foon heliumgas, wat as en pleonasmus sänj wårde koon, ouerdåt helium åltids en gas as, ütnümen wan dåt bäisti kölj as.
Önjtdäking
Helium wörd 1868 foon di frånsmoon Pierre Janssen än di Änglische Norman Lockyer ünoufhingi foonenouder fünen. Da biise studiirden dåt jåcht foon e san bai en sanferjunkling, wat önj dåtdeer iir wus. Deer såchen's ma en spektroskoop en emisjoonsliinje foon en bit dan ünbekånd elemänt. Eduard Frankland bestääsied da woornaaminge foon Janssen än hi wus di moon di forslouf, dåt elemänt eefter jü san (Helios) tu benååmen. Hi betoocht jü äädersilew -ium, ouerdåt hi deerma räägned, dåt dåt elemänt en metal weese schölj. Ås dåt elemant 1895 foon Sir William Ramsay üt Cleverit wünen wörd, deer wised ham, dåt dåt niinj metal wus, ouers di noome wörd ai önjpååsed. Da sweedische keemiker Nils Langlet än Per Theodor Cleve fjarden ünoufhingi foon Ramsay amtränt gliktidi dåtseelwie äksperimänt döör.
Tertius
Tertius of uk Tertiussun wiar ans en huuchsun föör a Meldorfer Bocht. Daalang as't man muar en sunbeenk sowat 10 km uun't waasten faan Büsum.
Briadsteed
Briadsteed as en steed uun a Kreis Nuurdfresklun.
Heliglön
Heliglön (ha. Deät Lun, Dütsk: Helgoland) es en Ailön ön di Nuurđsee en en Gimiindi ön di Krais Pinneberg.
Üp Heliglön uuni ombi 1200 Mensken.
Molière
Molière (rocht nööm: Jean-Baptiste Poquelin; * woorskiinelk 14. Janewoore 1622 uun Pariis, krasent 15. Janewoore 1622; † 17. Febrewoore 1673) wiar en fraansöösken schauspeler, teaaterdirektoor an dramaatiker.
1860
1860 wiar det söstigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Söndai uun de Gregoriaans kalender.
Hiassparag
A Hiassparag, hiispänk, hiispink, hiispåri (Anthus campestris) as en Sjongfögel (Passeriformes) uun't famile faan a Piipern (Motacillidae).
8. juarhunert
At '''8. juarhunert''' begant mä't juar 701 an häält mä't juar 800 ap.
Barack Obama
Barack Hussein Obama II [] (* 4. August 1961 uun Honolulu, Hawaii) wiar de 44. president faan Ameerikoo sant de 20. Janewoore 2009. A 6. Nofember 2012 as hi för fjauer muar juar weelet wurden.
Weederhünj
Histoore
Di wetterhoun as en rochten weederhünj. Wetter as det waastfresk wurd för weeder. Di hünj stamt wel uf faan di portugiisk weederhünj an di curly coated retriever. Hi liket uk det ööder waastfresk ras stabyhoun auer a miaten.
Barack Obama
Obama hiart tu't partei faan a Demokraaten an as afkoot. 2009 füng hi di Nobel-Pris.
Weederhünj
Histoore
Uun a föftager juaren wiar di weederhünj bal ütjstürwen. Daalang jaft at amanbi 800 hünjer, a miasten lewe uun Holun.
Siaki
Siaki (Sirenia) san en order faan Tetjdiarten, huar't sjauer slacher faan jaft.
Barack Obama
Leewent
Obama as Ann Dunham (1942-1995), en ameerikoonerin faan Kansas an Barack Obama Sr. (1936-1982), en aafrikooner faan Keenia hör dring. Sin aalern meet uun en rüskurs uun't University of Hawaii uun Manoa, huar Obama Sr. en bütjluns student mä'n stipendium wiar. Obama Jr. ging tu Columbia University an Harvard Law School, huar hi üüs iarst aafroameerikoons president faan di Harvard Law Review wiar. Efter san ufsluss wurd hi bürgerrochtafkoot an onerracht ferfaadingsrocht uun det University of Chicago Law School.
Weederhünj
Beskriiwang
Di weederhünj woort bit 59 cm huuch, an fäält üüb troch sin kralag skan üs en persiaaner. A kralen san fäätag, an sodenang koon hi't loong uun't weeder ütjhual. Miast san jo hünjer suart-witj of brün-witj. Weederhünjer san turaghualen an trau, oober ei baang. Jo mei hal aportiare an sjük.
Barack Obama
Leewent
1992 wurd Obama lasmoot faan det Demokraatisk Partei an 1997 wurd hi lasmoot uun a Senaat faan Illinois. Hi wiar faan 2005 tu 2008 üüs Junior Senaator för deheer bundesstoot uun de US-Senaat. De 27. August 2008 wurd hi kandidoot för a Demokraaten uun det US-Presidentenwool 2008 an woon a wool. Hi wiar de iarst aafroameerikooner, de president faan a Ferianagt Stooten wurd.
Weederhünj
Jacht
Weederhünjer wurd üüb otern an huarmer ufracht. Iar haa's uk molwarper ütj a diker jaaget, an uk daalang wurd's noch bi a dikpleeg iinsaat, am biisams tu jaagin. Miast san weederhünjer oober hoof- an wachthünjer.
Barack Obama
Leewent
Uun sin presidentskap feerd hi en rä faan gesetsreformen iin. Uk üs at sünjhaidssüstem reformiaret wurd („Obamacare”), loket at ham ei, en fol stootssünjhaidssüsteem iin tu feeren. Uun't bütjluns politiik broocht Obama at interwentschuun faan det US-ameerikoons militeer uun di Iraakkrich tu aanj, maaget a stridjkreeften uun Afghaanistaan starker, onertiakent mä Rüslun di "START"-ferdrach auer rüstingskontrol, ded order tu't interwentschuun faan det US-ameerikoons militeer uun Libyen an uk tu't militeeroperatschuun uun Pakistaan, wat tu Osama bin Laden san duas feerd.
Hessen
Geografii
Di huuchste punkt as jü Wasserkuppe (950 m), önj lönjkris Fulda.
Ferwåltingsönjdiiling
Hessen heet 3 regiiringsdistrikte: Dåt jeeft önj Hessen 5 krisfrie stääse (Darmstadt, Frankfurt am Main, Kassel, Offenbach am Main än Wiesbaden) än 21 lönjkrise:
Caimbambo (Kreis)
De Caimbambo Kreis as en kreis uun det Benguela Prowins faan Angoola. A kreis leit uun a maden faan’t prowins. Hi hee 80.715 lidj (2014). At hoodsteed as Caimbambo.
Fritz Reuter
Fritz Reuter (* 7. Nofember 1810 uun Stavenhagen; † 12. Jüüle 1874 uun Eisenach; folstendig nööm: Heinrich Ludwig Christian Friedrich Reuter) wiar een faan dön bedüüden dachtern an skriiwern faan det Plaattjiisk Spriik.
ISO 3166-2:DE
Der Code für Brandenburg wurde zwischen dem Normentwurf ISO/DIS 3166-2 und der endgültigen Norm ISO 3166-2:1998 von DE-BR nach DE-BB geändert. Für Niedersachsen wird teilweise, zum Beispiel im Projekt ELSTER, die Abkürzung ND verwendet. Der führende Buchstabe „H“ in HB und HH steht wie im Falle der Kfz-Kennzeichen für Hansestadt.
Fluuchplaats Hamborag
Di Fluuchplaats Hamborag (Hamburg Airport) as en internatjuunaalen fluuchplaats uun Hamborag. Hi as di äälst an daalang (2010) di fiftgratst fluuchplaats uun Sjiisklun. Sant det nei terminal di 25. Mei 2005 det werk apnaam, täält di Hamborger fluuchplaats tu a neimuudisten uun Euroopa. 2016 as hi amnäämd wurden tu Hamburg Airport Helmut Schmidt.
Plaatsjiisk
Plaatsjiisk as en waastgermaans spriak, diar uun Nuurdsjiisklun an uun't uasten faan a Neederlunen snaaket woort. A plaatsjiisk spriakwiisen san nai mä holuns, fresk an ingelsk.
Efter süüden tu wurd a madelsjiisk spriakwiisen snaaket. Det spriakgrens woort Benrather Linie näämd.
Widjer am a süüd, süüden faan't Speyerer Linie san't a boowersjiisk spriakwiisen.
A Neederfrenkisk spriakwiisen (Kleverluns<23>, Uastbergisk<31> uun't nuurduasten an Limborags <30> uun't süüden) tääl tu't Plaatsjiisk, oober uk al tu a Rheinisk weier.
Ferglik mä ööder spriaken
(*) Eegentelk: "aatj", öömr. "faader" ment hdt. "Pate", engl. "godfather"
Uast
A Uast (at uasten) as ään faan a hemelswaier. Hi wiset efter 090 graad. Det as at jindial faan a Waast.
Hildesheim
Hildesheim as en stää önj dåt tjüsch bundeslönj Naarersaksen. Jü stää heet 101.055 inboogere (2020).
Tethytheria
Tethytheria san en skööl faan tau kategoriin faan tetjdiarten, det san elefantendiarten (Proboscidea) an siaki (Sirenia).
Schleswig-Holstian
Kreiser an kreisfrei stääden
Daalang (Stant: 1. Janewoore 2013) san diar sjauer kreisfrei stääden an elwen kreiser mä 85 amten an 1115 gemeenen. 901 diarfaan haa maner üs 2000 iinwenern an haa diaram en iarenamtelken bürgermääster.
Spriaken
Nochhuaren uun Sjiisklun san diar soföl ünlik spriaken üüb ään bonk üs uun Schleswig-Holstian. Uun det lun tesken Uast- an Nuurdsia wurd trii manertaalspriaken snaaket, det san Däänsk, Romanes an Nuurdfresk. An do komt uk noch Plaatsjiisk diartu.
Däänsk woort fööraal uun di nuurdelk loonsdial Schleswig snaaket. Amanbi 50.000 minsken faan't däänsk manerhaid lewe miast nai bi a grens tu üüs naiberlun Denemark. Fresk as en spriak, diar üs Nuurdfresk uun Schleswig-Holstian, üs Saaterfresk uun Uastfresklun, an üs Frysk uun't prowins Fryslân faan a Neederlunen snaaket woort. Uun a kreis Nuurdfresklun an üüb Halaglun snaake amanbi 10.000 minsken Nuurdfresk. Romanes as det spriak faan a Sinti an Roma. Amanbi 5.000 sjiisk Sinti an Rooma lewe uun Schleswig-Holstian.
Prowins Nuurdbrabant
Nuurdbrabant as en prowins uun't süüden faan a Neederlunen mä det hoodstääd ’s-Hertogenbosch (uk Den Bosch).
Gemeenen
(Iinwenern di )
Plaatsjiisk
Plaatsjiisk ↔ huuchsjiisk konsonanten
k → ch :
d → t :
oober d → d : (wan ingelsk th)
t → s :
t → z :
t → tz :
p → f :
Nuurd
A Nuurd (at nuurden) as ään faan a hemelswaier. Hi wiset efter 000 (=360) graad. Det as at jindial faan a Süüd.
Plaatsjiisk
Plaatsjiisk ↔ huuchsjiisk konsonanten
p → pf :
v, w, f → b :
s → sch:
sm → schm:
sl → schl:
sw → schw:
st → scht:
sp → schp:
Matematiik
Jü matematiik as jü liir foon da tåle en forme. Jü matematiik årbet - ouder as Füsiik en Kemii - deduktiiw en koon deeram uk tu da gaisti waasenschape räägnet wårde.
Afrotheria
Afrotheria san en skööl faan sääks ordern mä Huuger Tetjdiarten (Eutheria) mä amanbi 80 slacher. Jo haa jo faan Afrikoo ütj auer a welt ferdiald.
Rocht
Rocht as det sum faan reegeln, diar en selskap faan minsken brükt, am mäenööder ütjtukemen. Sok reegeln kem ap üs wen rocht, diar a minsken al loong befulge, of üs positiif rocht, diar faan a stoot uun furem faan gesetsen maaget wurd.
Wat rocht as, woort uun twiiwel faan en rachter fäästlaanj.
Subjektiif an objektiif rocht
Reegeln för't tuuplewin san objektiif rocht. Wat di enkelt minsk du mut of skal, of faan öödern ferlang koon, as subjektiif rocht. Det subjektiif rocht komt normoolerwiis faan't objektiif rocht uf. Tu't subjektiif rocht hiart uk, dat di enkelt minsk för sin rocht stridj mut. Uun en freihaidelk selskap mut hi för sin rocht uk jin a selskap of jin a stoot stridj.
Det wurd
Det wurd rocht komt faan indogermaans *h₃reĝ- uf, an det ment apracht, lik aprocht maage, di rocht wai finj. Uk uun ööder spriaken het det bal jüst so:, , , , ENS right.
Uun üüs amgungspriak brük wi det wurd rocht miast üs jindial faan ferkiard.
Man uk uun a geometrii jaft at en rochten winkel, hi as luadrocht.
Ferae
Ferae san en skööl faan tetjdiarten. Diar hiar jo tau kategoriin faan skolepdiarten (Pholidota) an ruuwdiarten (Carnivora) tu. Di nööm komt faan't latiinsk ferus, det ment „wil“.
7. juarhunert
At '''7. juarhunert''' begant mä't juar 601 an häält mä't juar 700 ap.
Witj Baker
A Witj Baker, witbäker, witbaker (Sterna paradisaea) hiart tu at fögelfamile faan a Bakern (Sternidae).
Hemelswaier
A Hemelswaier san a sjauer hoodwaier, huar dü di üüb a eerd efter rachtst.
Selma Lagerlöf
Selma Ottilia Lovisa Lagerlöf (* 20. Nofember 1858 üüb gud Mårbacka uun a gemeen, wat nü Sunne het, Värmland, Sweeden; † 16. Marts 1940 uk diar) wiar en sweeds skriiwer. Hat as ian faan dön bekäändst skriiwern faan’t lun. 1909 fing hat üüs iarst wüf de Nobelpris an wurd 1914 üüs iarst wüf iin uun det Sweeds Akademii apnimen.
Ferae
Ufstamang
efter Westheide/Rieger (2004), S. 503:
Hias
Hias, Hiiđ of Hiir as di nööm faan en loonskap.
Hiilkundi
Hiilkundi es en Weetenskep, hur Kraankheren biluket uur, dat em diar töögenön aarberi ken, dat kraank Mensken weđer sün uur. Nii Meditsiin en hur'ling di Mensken bihanelt uur, skel di Hiilkundlers ütfinj.
Bikeent Hiilkundlers en Dochters fan Nuurđfriislön wiar:
Hias
Huar hias föörkomt
Iar jääw't a hias bluas bi a küsten, huar nian buumer waaks (so üs üüb Oomram of Sal), uun muuren of ap uun a berger. Uun Nuurdsjiisklun san för a büürerei oober uk grat buumloonskapen ufholtet wurden, so üs bi Lüneburg. Wan a büüren det skraal lun do efter juaren apjiwen haa, kaam a bööke- an iakebuumer oober weder turag. Wan't auerdrewen wurden as mä a büürerei, do as a grünj ütjweid bit deel üüb a sun, so dat at daalang uun't banlun sogoor "banendüner" jaft.
Hiilkundi
Biluki uk di Kategorii Hiilkundi, gans töönerst ön des Sir! <div style="border-top: 2px solid #efefef; border-bottom: 2px solid #efefef; background-color: #fefefe; padding: 20px;"> Wichtig Henwiis tö Bidrachen aur di Sünhair
Des Bidrachen maaki fuar't miist Lir, wat niin Dochters sen. Di skriif di Saaken jir sa hen, üs di dit weet of hur'ling di dit ön en üđer Wiki lesen haa. Wan Di wat siir dö of üđers ek gans rocht es, sket Dü langsen en Dochter of Apoteeker fraagin.
Ali Lir, wat jir skriif, dö dit eeđer beest Weeten en Giweeten. Hat skel man dach klaar wiis, dat fan des Aarber uk Failen pasiari ken, en diarfuar ken nemen en Garantii dö.
Senerk wan jir wat aur Medikamenti staant, sket Dü langsen me Din Dochter of tö't mendst me di Apotheker snaki!
Waast
A Waast (at waasten) as ään faan a hemelswaier. Hi wiset efter 270 graad. Det as at jindial faan a Uast.
Caroline Marsh
Caroline Marsh, bäären Crane (* 1816, † 1901) wiar en amerikoonsk skriiwer.
Leewent
Caroline Marsh wiar skuulmääster an hää ham 1839 befreid üs ööder wüf faan George Perkins Marsh (1801-1882), en amerikoonsken diplomaat. Uun't juar 1861 hää president Abraham Lincoln ham üs amerikoonsk fertreeder tu't könangrik Itaalien uun Rom schüürd, an diar lewet hi bit tu san duas uun't juar 1882. Hi hää uk det ual-isluns gramatik faan Rasmus Rask tu't ingelsk auerdraanj.
Kaatoortagen
A Kaatoortagen (Feliformia, Feloidea of Aeluroidea) san en auerfamile faan Ruuwdiarten (Carnivora). Det ööder auerfamile san a Hünjoortagen.
Familin
ütjstürwen:
Hans-Georg Gadamer
Hans-Georg Gadamer (* 11. Febrewoore 1900 uun Marburg; † 13. Marts 2002 uun Heidelberg) wiar en tjiisken filosoof. Internatschonaal bekäänd wurd hi troch sin werk Woorhaid an Metoode (1960), wat at grünjlaag för det filosoofisk Hermeneutik wiar.
Finsk spriak
Finsk (aanj nööm suomi of suomen kieli) hiar tu a uastsiafinsk twiig faan a Finno-ugrisk spriaken an hiart sodenang tu't Uraalisk. Finsk as nai mä't Eestnisk an bütj Sweedsk ian faan tau amtsspriaken uun Finlun. Hat woort faan amanbi 4,7 miljuun minsken üs mamenspriak snaaket, det san sowat 92 % faan a minsken uun Finlun.
Spriakwiisen
1. Süüdwaastfinsk (laachtgreen) 2. Häme-spriakwiisen (jonkgreen) 3. Süüduastbotnisk (jonkblä) 4. Madel- an Nuurduastbotnisk (grä-blä) 5. Peräpohjola-spriakwiisen (laachtblä)
6. Savo-spriakwiisen (brons) 7. Süüduastfinsk (pink)
Massachusetts
Massachusetts [ˌmæsəˈtʃuːsɪts] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't nordååsten foon't lönj. Dåt heet 6.892.503 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Boston.
Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:
Indiiling foon Ferwalting
Massachusetts heet 14 counties:
Deät Lun
Deät Lun (Diitsk: Helgoland, Ingelsk: Heligoland) es en eelun uun de Nuurdsee en en gemainde uun de Pinneberri Krais. Iip Lun wuune ungefeer 1200 mensken. De boppersploat fan Lun es 1,0 km2. Med 61,3 m es de Pinneberri de hoochse punk iip Lun. Bi Lun heart uk De Hallem. En dördel fan de mensken iip Deät Lun snakke deät Halunder Friisk. Fel ooleri mensken snakke uk Platdiitsk. De measte mensken snakke Hoogdiitsk.
Histoori
1814: Med de Freed fan Kiel wür Lun Deel fan de Fereenige Kennungrik
1890: Deer de Ferdrach fan Zanzibar twesken de Fereenige Kennungrik en Diitsklun wür Lun Deel fan Diitsklun
Süüd
A Süüd (at süüden) as ään faan a hemelswaier. Hi wiset efter 180 graad. Det as at jindial faan a Nuurd.
Witten
Witten as en stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen. E stää läit önj di Ennepe-Ruhr-Kreis. Dåt heet 95.876 inboogere (2020).
Wisconsin
Wisconsin [wɪˈskɒnsɪn] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't norden foon't lönj. Dåt heet 5.822.434 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Madison.
Geografii
E Boower Siie läit önj't norden foon e diiljstoot.
Sophie von Hohenberg-Chotek
Sophie Maria Josephine Albina Greefin Chotek faan Chotkowa an Wognin (* 1. Marts 1868 uun Stuttgart; † 28. Jüüne 1914 uun Sarajewo), leeder Fürstin faan Hohenberg (sant 1909 Hertsoogin faan Hohenberg) wiar en böömisk aadelige an wüf faan de uasterriks truunfuliger Franz Ferdinand. Hat fool mä ham tup tu a atentaat faan Sarajewo tu’t oofer, wat de Iarst Wäältkrich ütjliaset. Faan hör stamt at familje faan dön hertsooger an fürster faan Hohenberg uf.
Wisconsin
Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:
Counties
Wisconsin heet 72 counties: Kiik uk deer: List ma counties önj Wisconsin
Jens Mungard/fe
Jens Emil Mungard (* 9. Febrewoore 1885 uun Kairem; † 13. Febrewoore 1940 uun KZ Sachensenhausen) wiar en dachter faan Sal.
Leewent
Jens Emil Mungard kaam a 9.2.1885 uun Keitem üüb Sal üüs dring faan Nann Peter Mungard an Elisabeth Mungard, bäären Schwennen, tu wäält. A 31. 3. 1900 kaam hi ütj skuul. Hi wurd büür an auernaam det büürsteed faan san aatj. A 29. 4. 1910 befreid hi ham mä Anna Andresen faan Feer. Jo hed 4 jongen mänöler. Uun a 1. wäältkrich wurd hi tu a Inselwache iintaanjen. 1936 wurd hi waler feestnimen. Hi kaam iarst uun't Gerichtsgefängnis uun Flensborig, faan diar haalet a Gestapo ham a 1. 2. 1939 uf an broocht ham uun't KZ Sachsenhausen. Diar stoorew hi a 13.2.1940
Werk
Troch Pieter de Clercq, diar mä san aatj Nann Peter Mungard tupwerket, fing Jens E.Mungard uun jong juaren kontakt tu a waastfriisk literatüür. Sodening kaam det, det hi hög waastfriisk liitjen tu't sölring auersaat. Uun det Sölring Leesbuk, wat 1909 faan Boy Peter Möller ütjden wurd faan Mungard det dachting "Dial aur Is" ufdrükt. Uun "Dechtings an leedjis", ütjden faan Andreas Hübbe, wurd "Ströntistel" an waler "Dial aur Is" ufdrükt.
Uun a naist juaren küd ham föl faan Mungard uun det bleed "Sylter Zeitung" lees. Öler steeden, huar ham sin wärken lees küd, wiar "Fuar sölring lir" an det tidjskraft "Sylter Land und Leute". Mungard hee uk 6 teaaterstaken skrewen.
Bispalen
<poem style="margin-left:2em;">Min Bloom
<poem style="margin-left:2em;">Muasem-Meln (Becht 1787, stellair 1918, ofbreeken 1928)
Dü Meln gre en ual, Din Ruaen hual jaar Wiil, Din Stiiner stel jens hual Nü eeđer Jaarens Iil.
Dü kürst me Hemelswinj, Man dach ek söner Sweet, Tö Bruar dit Kuuren Grinj, Man salev waarst Dü treet.
Di Winj, di sjungt sin Wiis Aur Strön, aur Dünem, Hiiđ. Dü halst Din Wiil, letst wiis Din Ialer, net en bliiđ.
Di Sen, di sünkt sa ruar, Di Winj wait söner Iil. Fo ik uk fuar min Duar En Stün tö Freer en Wiil?
Ualfresk
Det Ualfresk Spriik, en waastgermaans spriik, as det det föörluuper faan dön neimuuds fresk spriiken. Hat as auerlöwert uun rochtsbuken an uurkunden ütj det 13. tu 16. juarhunert ütj at lun twesken de Weser Struum an Ijsselmeer. Ualfresk wurd do uk uun Nuurdfresklun spreegen, man teksten diarfaan san ei auerblewen.
Nöömer
Ualfresk nöömer haa fjauer kaasen: noominatiif, akusatiif, geenitiif an daatiif.
Adjektiiwen
Ualfresk adjektiiwen hed en stark deklinatschuun an en swak deklinatschuun:
Werben
At Ualfresk hed stark werben an swak werben
Bispal
Faan det Fivelgo Rocht (15. juarhunert):
1. Hueth is riucht? List ende kenst riuchtis ande godis. Riuchtes, thet queth rethelika thinga ande riuchtelika thinga, alsa bithiut hit thi paws. 2. Hwet queth thet wird godis? Nethelikera thinga and erlikera thinga, sprecht thi kaiser. 3. Hv monich riucht ister? Twa, en godelic ende en manslic; thet erste is thi onbern, thet other scoltu lernia; thet en hath naturalis, thet other ciuilis.
Hünjoortagen
A Hünjoortagen (Caniformia of uk Canoidea) san en auerfamile faan a Ruuwdiarten (Carnivora). Det ööder auerfamile san a Kaatoortagen.
Reinhard Arfsten
Reinhard Arfsten (* 23. Detsember 1897, † 04. Febrewoore 1971) wiar en ferangen skuulmääster an skriiwer. Hi lewet uun Söderaanj.
Franz Ferdinand
Franz Ferdinand Carl Ludwig Joseph Maria von Österreich-Este (* 18. Deetsember 1863 uun Graz; † 28. Jüüne 1914 uun Sarajewo) wiar uasterriks ertshertsoog an sant 1896 truunfuliger faan Uasterrik-Ungarn. At atentaat faan Sarajewo, diarbi hi an sin wüf am’t leewent kaam, liaset de Iarst Wäältkrich ütj.
Snits
Snits (üüb Holuns: Sneek) as en steed faan’t Waastfresklun (Holun). Det hee 33.573 lidj (2010). Det as't hoodsteed faan det Súdwest-Fryslân Gemeend.
Wilhelm von Tegetthoff
Wilhelm von Tegetthoff (* 23. Deetsember 1827 uun Marburg an der Drau, Untersteiermark; † 7. April 1871 uun Wien) wiar vise-admiraal an komandant faan det uasterriks-ungarisk krichsmariine. Hi wiar koptein faan’t flagskab SMS Schwarzenberg bi a Siaslacht bi Haliglun uun de Naist Sleeswich-Holstians Krich (1864).
6. juarhunert
At '''6. juarhunert''' begant mä't juar 501 an häält mä't juar 600 ap.
Holtdüüw
At Holtdüüw, Düüw, hooltdüw, wildüw (Columba palumbus) hiart tu at fögelfamile faan a Düüwen (Columbidae).
Michael Joseph Savage
Savage, algemian üüs architekt faan de neisialuns welfaartsstoot bekäänd, wurt faan wedenskapslidj an at lidj algemian üüs een faan dön gratst an feriaretst premier-minister faan Neisialun beluket. Tu daaling as hi de iansigst neisialuns premier-minister, diar oner trii monarchen (Georg V., Eduard VIII. an Georg VI.) tiinet.
Hiaskrüüs
Beskriiwang
Di imergreen strük wääkst man suutjis an koon sowat 40 juar ual wurd. Hi koon bit 100 cm huuch wurd, as oober miast letjer. At hiaskrüüs bleut uun a leed somer bit iin uun a harewst. A enkelt bloosen san man 4 mm grat. Föl flenerken an ööder insekten surge för a fermuarang. At siad woort faan a winj widjer draanj.
Föörkemen
At hiaskrüüs brükt föl laacht an en sunagen grünj. Hat wääkst üüb a hias, uun muuren an uun dünem. Uun a berger wääkst hat bit tu'n hööchde faan 2700 m.
Saksen
Wat menst Dü?
Hindenburgdoom
A Hindenburgdoom ferbant det nuurdfresk eilun Sal mä’t feestlun faan Sleeswich-Holstian. Hi wurd 1. Jüüle 1927 efter en bautidj faan fjauer juar eebenmaaget an tiinet a iisenboonferkiar. Hi as dial faan’t Maarskboon faan Hamborig tu Waasterlun. Uursprüngelk hed hi bluat ian boonstring, wat leeder mä’n ütjwik fersen wurd, hee hi sant 1972 tau boonstringer. A doom as 11,3 km lung, daaling ferluup auer at wanen faan lun an miatnoomen faan iindikin uun a Friedrich-Wilhelm-Lübke-Kuuch an a Rickelsbüller-Kuuch leedigelk 8,10 km troch’t heef.
Prowins Nuurdholun
Nuurdholun (holuns Noord-Holland, NH) as ian faan twaalew prowinsen uun a Neederlunen mä det hoodstääd Haarlem.
Gemeenen
(Iinwenern üüb en stant faan: )
Witjdün
Witj(d)ün as en saarep an ian faan trii gemeenen üüb det nuurdfresk eilun Oomram.
Histoore
Sant 1890 as Witjdün en bat. Bit 1888 sted diar noch ei ian wenhüs. Iarst 1889 san diar tau hotels baud wurden faan a kopteins Volkert Quedens an Paul Köhn. An di 10. Mei 1890 kaam diar ferloof faan't regiarang för. 1892 hää Heinrich Andresen tuup mä ööder kuuplidj det AGWA grünjlaanj, det wiar en aktienselskap, an so san diar do noch muar hotels apwoksen. 1893 kaam det iarst Öömrang Iisenboon, diar a baadelidj ütj tu strun keerd. 1895 kaam diar al 2600 baadelidj.
Di 13. Oktuuber 1912 as Witjdün en aanj gemeen wurden.
Hoogi
Hoogi es en Halig bi Heef.
Dit es di gurtist fan tiin Haligen. Töhop me Nuurđeroog es Hoogi en Gimiindi ön Nuurđfriislön.
Geografii
Tö Hoogi jert uk di Halig Nuurđeroog, wat süđerk liit. Diar uuni niin Mensken. Nuurđeroog jert sent 1909 di Foriining Jordsand, wat diar Fügelsjuts bidreft. Di Hüüsinger fan di Hooger Mensken lii üp tiin Wereven.