cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Reimer Kay Holander
Hi set höm töhop me Weetenskepsliren sa üs Tams Jörgensen (1924–1987), Dr. Johannes Jensen (* 1928) und Dr. Hans Christian Nickelsen (1934–1983), en ja braacht dit Nordfriisk Instituut ön di Gang (1964). Al önt't Jaar 1965 kür di Aarber fant't Instituut bigen. Diarfuar wiar trii Kaamern iin ön dit Hüs Uasterstraat 63 ön Bräist hüüret uuren. Reimer Kay Holander wiar Lektor en Gisjeftsföörer, en bitö des Aarber her hi aur di Maaten fuul tö kēmpi, dat dit nii Instituut ek bal weđer techtmaaket waar. Bit hentö deling wichtig es di Blēr "Nordfriesland", wat ali kwart Jaaren ütkumt; dit heer Holander 1987 bigent.
Eeđer't Bruarwening
Töhop me sin taust Wüf, Margot Pauls, leweti Holander ön Bräist en her jit aliweegen me Kultuur tö dön. Ön des Jaaren waar Skreften ütdönen sa üs Der Schimmelreiter - Dichtung und Wirklichkeit, diar en auraarberti Faating fan en diipgungendi Aarber aur Storms Noveli wiar. En üđer wichtigi Aarber es uk sin Skreft aur di Autodidakt Hans Momsen uuren.
Mochudi
Mochudi as en steed uun a süüduast faan Botsuana. At steed as at hoodsteed faan det Kgatleng Distrikt. Det hee 44.815 lidj (2011).
1918
1918 wiar det aagetanjst juar faan at 20. juarhunert. At juar begand mä’n Teisdai uun de Gregoriaans kalender an mä’n Mundai uun de Juliaans kalender. Det wiar det letst juar faan de Iarst Wäältkrich, wat 11. Nofember tu aanj kaam. Uk uun detheer juar ging det Tjiisk Keiserrik oner. 1918 wus dåt oochtäinst iir foon dåt 20. iirhunert. Et iir beganed ma’n Täisdi önj di Gregoriåånsch Kaläner. Önj dåtheer iir köm di Jarst Wråålkrich tu iinje.
South Australia
South Australia (Ütjspriik: []; fering: Süüdaustraalien, ufkurting: SA) as en bundeslun faan Austraalien. Uun a uast leit Queensland, New South Wales, an Victoria. Uun a nuurd leit at Northern Territory an uun a waast leit Western Australia. At bundeslun hee 1.676.653 lidj (2016). At hoodsteed faan't bundeslun as Adelaide.
Grat Braannäädel
At Grat Braannäädel (Urtica dioica) as en plaantenslach uun det famile Urticaceae.
South Australia
Indialing faan Ferwalting
At bundeslun hee 74 Local Government Areas.
Grat Braannäädel
Onerslacher
Uun Euroopa san diar tau onerslacher:
South Australia
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't bundeslun san:
Histoore
A miast uurlidj faan South Australia san faan dönheer stamer: Adnyamathanha, Dieri, Kaurna, Maralinga Tjarutja, Ngarrindjeri an Narungga.
A eeg wurd tu iarst 1627 faan a holuners ütjfünjen. 1792 siild a fransuus d’Entrecasteaux üüb a wai efter Tasmaanien bi a eeg föörbi. Uun a juaren 1798 ap tu 1802 erforsket de britisk koptein Matthew Flinders a eeg grüntelk. Tu’t grünjleien faan en kolonii feerd oober iarst en ekspeditsion faan koptein Charles Sturt uun’t juar 1830, wat a Murray Struum faan at kwel ap tu a mös deelfoor.
Uun’t juar 1836 wurd South Australia do britisk kolonii an uun Kingscote üüb Kangaroo Island en iarst europeeisk siidlung grünjlaanjen. At besiidlung begand mä’t proklamatsion faan’t prowins 28. Deetsember 1836.
Politiik
Peter Malinauskas (Australian Labour Party) wurt de nei premier-minister faan't bundeslun, efter at partei de 19. Mei 2022 at Bundeslunwool woon.
Bandar Seri Begawan
Bandar Seri Begawan (üüb Dschawi: بندر سري بڬاوان [ˌbanda səˌri bəˈɡawan]) as at hoodsteed faan Bruunei. Det hee 202.715 lidj (2011).
Queensland
Queensland (Ütjspriik: [ˈkwiːnzlənd], ufkurting: QLD), as en bundeslun uun a nuurduast faan Austraalien. Uun a süüd leit New South Wales an South Australia an uun a waast leit at Northern Territory. Uun a uast leit at Koralensia, uun a nuurd a Torres-Wai an uun a nuurdwaast a Golf faan Carpentaria. At bundeslun heet 4.703.193 lidj (2016). At hoodsteed faan't bundeslun as Brisbane.
Indialing faan Ferwalting
At bundeslun hee 77 Local Government Areas.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't bundeslun san:
Histoore
Faan 1788 tu 1859 wiar det Queensland faan daaling dial faan det britisk kolonii faan New South Wales. 6. Jüüne 1859 wurd det en aanjstendig kolonii.
Politiik
Annastacia Palaszczuk as sant de 14. Febrewoore 2015 a premier-minister faan't bundeslun.
Siegen
Siegen as en stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen. Jü stää heet 101.943 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon e Kris Siegen-Wittgenstein.
Siisenstört
A Siisenstört, sisenstjart (Bombycilla garrulus) as en slach faan Sjongfögler (Passeriformes) uun't famile Bombycillidae.
Lunkreis Auerk
Di Lunkreis Auerk leit uun't nuurdwaasten faan Niidersaksen. Diar lewe 190.000 minsken üüb 1287 kwadrootkilomeetern.
Stääden an gemeenen
(Iinwenern di )
Ianhaidsgemeenen
Samtgemeenen mä hör gemeenen ( * Ferwaltangssteed)
Saner gemeen
Nuurdirlun/öö
Nuurdirlun (ENS Northern Ireland, ) as en lun uun Nuurdwaasteuroopa üüb't eilun Irlun an en dial faan't Ferianagt Könangrik.
Unitary Authorities
Faan 1973 bit 2015 wiar uun Nuurdirlun 26 distrikten, det san jüst so üs uun Wales of Skotlun unitary authorities. Enkelten haa noch en bedüüdang üs Borough of City. Sant 2015 san't man muar 11 distrikten.
Uniwersiteet faan Namiibia
At Uniwersiteet faan Namiibia (üüb Ingels: University of Namibia of UNAM) as ian faan trii uniwersiteeten uun Namiibia. Hat wurd 1992 grünjlaanjen an sat uun Windhoek. At spriik faan’t liar as föör’t miast Ingels; enkelt studienganker wurd dach uk üüb Afrikaans an Tjiisk onerracht.
Rastede
Rastede as en ianhaidsgemeend uun a Lunkreis Amerlun uun Niidersaksen. At gemeend leit uun a nuurduast faan a lunkreis. Det hee 22.874 lidj (2021).
Letj Braannäädel
At Letj Braannäädel (Urtica urens) as en plaantenslach uun det famile Urticaceae.
1919
1919 wiar det njüügentanjst juar faan at 20. juarhunert. At juar begand mä’n Weedensdai uun de Gregoriaans kalender an mä’n Teisdai uun de Juliaans kalender. 1919 wus dåt nüügentäinst iir foon dåt 20. iirhunert. Et iir beganed ma’n Weensdi önj di Gregoriåånsch Kaläner.
Wiefelstede
Wiefelstede as en ianhaidsgemeend uun a Lunkreis Amerlun uun Niidersaksen. At gemeend leit uun a uast faan a lunkreis. Det hee 16.167 lidj (2021).
J. R. R. Tolkien
John Ronald Reuel Tolkien [dʒɒn ˈɹɒnld ˈɹuːəl ˈtɒlkiːn], CBE (* 3. Janewoore 1892 uun Bloemfontein, Oranje-Freistoot; † 2. September 1973 uun Bournemouth, Ingelun) wiar en britisken skriiwer an filoloog. Sin bekäändst werken san a romoonen A Hobbit (1937) an A Her faan A Ringer (1954-1955), wat ian faan dön miast ferkeeft buken faan det 20. juarhunert wiar, an wurt üüs wichtig werk för det modern fantasy literatüür tääld.
Bambari (Steed)
Bambari as en steed uun de aafrikoons stoot det Madelaafrikoons Republiik. At steed leit uun a maden faan’t lun an as at hoodsteed faan det Ouaka Prefektüür. Det hee 41.356 lidj (2003).
1923
1923 wiar det trii-an-twuntigst juar faan det 20. juarhunert. At juar begand mä’n Mundai uun de Gregoriaans kalender.
Atlantisk Oosean
A Atlantik as ään faan a grat ooseanen üüb a eerd an leit tesken at Arktis uun't nuurden, Euroopa an Afrikoo uun't uasten, at Antarktis uun't süüden an Nuurd- an Süüd-Ameerikoo uun't waasten.
A Atlantik häält 354,7 miljuun km³ weeder an woort bit 9.219 m jip. At as di oosean mä di miast skapsferkiar.
Oromo (spriak)
Oromo (üüb Oromo: Afaan Oromoo [] of Oromiff) as en afro-asiaatisk spriak an det miast brükt kuschiitisk spriak. Hat woort uun Etioopien an Keenia snaaket.
Sant 1991 woort Oromo mä't latiinsk skraft skrewen. Diarföör as det etioopisk skraft brükt wurden, an uk det araabisk skraft.
Spriakwiisen
Iindialang efter Ethnologue: Iindialang efter ISO 639-3:
Khomas
Khomas as en regiuun uun de aafrikoons stoot Namiibia. At regiuun leit uun a maden faan’t lun. Uun a waast leit det Erongo Regiuun, uun a nuurdwast det Otjozondjupa Regiuun, uun a uast det Omaheke Regiuun an uun a süüd det Hardap Regiuun. Det hee 342.141 lidj (2011). At hoodsteed as Windhoek.
Geografii
Det Khomas Huuchlun, wat en madelmiadig hööchte faan 1000m hee, leit uun a waast faan’t regiuun. A Hakosberger an Rantberger lei uun detdiar huuchlun. A Gamsberig leit uun a Hakosberger. Bedüüden öler berger san dön Auasberger an Erosberger, wat nai bi Windhoek lei. Öler berger san dön Karubeamsberger, wat uun a süüduast lei. Det lingst hööle uun Namiibia, det Arnhem Hööle, leit uun a uast faan’t regiuun. De Süüdelk Kiarkreis gungt troch a süüd faan det Khomas Regiuun.
Struumer
Föl struumer haa hör hööd uun det Khomas Regiuun. Jo san: de Wit-Nossob Struum, de Swart-Nossob Struum, de Olifants Struum, de Kuiseb Struum, de Kaan Struum, de Gaub Struum, de Ubib Struum, de Kam Struum, de Oanob Struum, de Skaap Struum an de Seeis Struum.
Indialing faan Ferwalting
At regiuun hee tjiin woolkreiser:
Pinyin
Hànyǔ Pīnyīn Fāng'àn woort miast bluas Pinyin näämd. Det san amtelk reegeln, am at sjineesk skraft tu romanisiarin, det ment tu't latiinsk alfabeet amtusaaten.
Pinyin gongt faan't huuchsjineesk ütj. Likes as Pinyin ei bluas uun Sjiina, man uk uun Taiwan det amtelk amskriiwang.
Khomas
Befölkring
Efter't folksteeling faan 2011, hee at regiuun 342.141 lidj. 169.672 faan a lidj san karmen an 172.469 san wüfhööd. .
Spriiken
Efter det 2011 folksteeling, spreege 41 prosent faan hüshualer Ovambo, 19 prosent Afrikaans, 12 prosent Khoekhoe an 10 prosent Herero.
Pinyin
Bispal: ma
An do as diar noch en fiften tuun (ünbetuunet), hi woort miast ei mätääld.
Haile Selassie I.
Haile Selassie I. (üüb Amhaarisk ቀዳማዊ ኀይለ ሥላሴ, Qädamawi Haylä Səllase; * 23. Jüüle 1892 üüs Täfäri Mäkʷännən (ተፈሪ መኰንን) uun Edjersso, Etioopien; † 27. August 1975 uun Addis Abeba, Etioopien) wiar regent faan Etioopien (1916–1930) an de letst keiser faan't lun (1930–1936; 1941–1974).
1924
1924 wiar det fjauer-an-twuntigst juar faan det 20. juarhunert. At juar wiar en skregeljuar an begand mä'n Teisdai uun de Gregoriaans kalender.
Kantoneesk spriak
At kantoneesk spriak of Yue  as en sjineesk spriak, diar fööraal uun't süüden faan Sjiina snaaket woort.
Detlef Petersen
Detlef Friedrich Petersen (* 24. Janewoore 1950 üüb Pelwerem) as en musiiker, komponist an produsent.
Tiflis
Tiflis (bit 1936: ტფილისი) as det hoodstääd faan Georgien. Hat as det gratst stääd uun't lun mä muar üs ian miljuun iinwenern.
Detlef Petersen
Leewent
Detlef hää uun Hamborag klasisk musiik studiaret. 1967 hää hi mä frinjer det musiikkapel Tornados grünjlaanj. Sant 1973 spelet hi aanj staken uun det kapel Lake, an so het uk sin iarst plaad, det kaam 1976 ütj. Uun Ameerikoo maad a lidj Lake noch leewer hiar üs uun Sjiisklun. Mä Lake hää Petersen 4 plaaden apnimen. Sant 1980 hää Lake saner Detlef widjer maaget.
Tiflis
Indialang faan Ferwaltang
Sant 2013 hää Tiflis tjiin distrikten (üüb Georgisk: რაიონები raionebi, iantaal: რაიონი raioni):
Kliima
Tiflis hää miatag kliima.
Detlef Petersen
Leewent
Uun a 1970er juaren hää'er mä en frinj uun Hüsem en musiikstudio iinracht, an hää diar plaaden maaget för Trio of Hannes Wader.
Kröppelshagen-Fahrendorf
Kröppelshagen-Fahrendorf as en gemiine foont Åmt Hohe Elbgeest önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E gemiine läit önjt söödweesten foon e kris. Dåt heet 1330 inboogere (2020).
Detlef Petersen
Leewent
Uun a 1990er juaren begand Detlef, musiik för filmer tu skriiwen. Fööraal för Detlev Buck sin filmer hää hi komponiaret.
1993 füng Detlef Petersen di Sjiisk Filmpris för det filmmusiik uun Wir können auch anders....
Tiber
A Tiber (italjeensk Tevere, lat. Tiberis) as die traadgratst struum uun Itaalien an 405 km lung. Linger san man a Po an a Etsch.
Myra Hess
Dame Myra Hess, DBE, (* 25. Febrewoore 1890 uun London; † 25. Nofember 1965 uk diar) wiar en britisk klawiarspeler.
Neikaledoonien
Neikaledoonien (fransöösk Nouvelle-Calédonie) as en skööl faan eilunen uun a Süüdpasiifik, diar tu Frankrik hiart. A ual iinwenern sai tu jodiar eilunen „Kanaky“. A geografii täält jo mä tu Melaneesien, an sodenang tu Oseaanien. För Frankrik san jo eilunen en Collectivité sui generis. Diarefter as fäästlaanj, dat jo tesken 2014 an 2018 diar auer ufsteme skel, of jo widjer tu Frankrik hiar, of en suwereenen stoot wurd wel. Uun Nofember 2019 haa jo för Frankrik stemet.
Iindialang
Auer a ünbewenet Matthew- an Huntereilunen widj uun't uasten as stridj, wäär jo tu Frankrik of tu Vanuatu hiar.
Bossangoa (Steed)
Bossangoa as en steed uun de aafrikoons stoot det Madelaafrikoons Republiik. At steed leit uun a nuurdwaast faan’t lun an as at hoodsteed faan det Ouham Prefektüür. Det hee 36.478 lidj (2003).
1926
1926 wiar det seeks-an-twuntigst juar faan det 20. juarhunert. At juar begand mä’n Freidai uun de Gregoriaans kalender.
Bejewenhaiden – Forfåle – Fuarfalen
ünbekäänd dootem
1927
1927 wiar det sööwen-an-twuntigst juar faan det 20. juarhunert. At juar begand mä’n Saninj uun de Gregoriaans kalender.
Karel Čapek
Karel Čapek [ˈtʃapɛk] (* 9. Janewoore 1890 uun Malé Svatoňovice; † 25. Deetsember 1938 uun Prag) wiar en tschechisk skriiwer, auersaater, jurnalist an fotograaf an wurd üüs ian faan dön wichtigst skriiwer faan det tschechisk literatüür uun det 20. juarhunert tääld. At wurd roboter gungt üüb sin teaaterstak R.U.R. turag.
Iiperplaanten
Iiperplaanten (Ulmaceae) san en plaantenfamile uun det order faan a Rosales. Diar jaft at sööwen sköölen faan, diar miast üüb a nuurdelk eerdheleft waaks.
Sköölen
efter GRIN :
Nana-Mambéré (Prefektüür)
Det Nana-Mambéré Prefektüür (üüb Fraansöösk: La préfecture de la Nana-Mambéré) as en prefektüür uun de aafrikoons stoot det Madelaafrikoons Republiik. Det hee 233.666 lidj (2003). At hoodsteed as Bouar.
23. juarhunert
At '''23. juarhunert''' begant mä't juar 2201 an häält mä't juar 2300 ap.
Nana-Mambéré (Prefektüür)
Geografii
Ian berig uun't prefektüür as de Bembara Berig, wat 1033 m huuch as.
Indialing faan Ferwalting
At prefektüür hee fjauer onerprefektüüren:
Zauditu
Keiserin Zauditu (üüb Amhaarisk: ዘውዲቱ; * 29. April 1876; † 2. April 1930) wiar det iarst keiserin faan Etioopien faan 1916-1930.
Jakarta
Jakarta ([dʒaˈkarta]) as en prowins an at hoodsteed faan Indoneesien. At steed leit uun a nuurdwaast üüb't eilun Jaawa. Det hee 9.586.705 lidj (2010).
Krukow (Lauenborj)
Krukow as en gemiine foont Åmt Lütau önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E gemiine läit önjt süüden foon e kris. Dåt heet 153 inboogere (2020).
Nuubisk spriaken
Nuubisk spriaken wurd daalang uun a nuurdelk an waastelk Sudaan an uun't süüdelk Egypten (det ual Nuubien) snaaket.
Jo hiar tu a uastsudaansk spriaktwiig faan a Nilo-Saharaansk spriaken.
Det wichtagst nuubisk spriak as Nobiin.
Siliitsium
Silitsium as en huulewmetal. Dåt wårt tun biispel önj Photovoltaik-önjlåågen ferwånd.
Birao (Steed)
Birao as en steed uun de aafrikoons stoot det Madelaafrikoons Republiik. At steed leit uun a nuurd faan’t lun an as at hoodsteed faan det Vakaga Prefektüür. Det hee 6019 lidj (2003).
1931
1931 wiar det ian-an-dörtigst juar faan det 20. juarhunert. At juar begand mä’n Tüürsdai uun de Gregoriaans kalender.
Indogermaans spriaken
[[Datei:IE expansion.png|300px|thumb|Koord faan't indoeuropeesk waanrang faan 4000 f.Kr. bit 1500 f.Kr.
]]
A indogermaans spriaken san det spriakfamile mä a miast spreegern üüb a eerd, am täält amanbi trii miljaarden misken mä indogermaans mamenspriak.
Phongsaalii (Prowins)
Det Phongsaalii Prowins (üüb Lao: ແຂວງຜົ້ງສາລີ [kʰuɛːŋ pʰoŋsa:li:]) as ian faan dön sööwentanj prowinsen faan Laos. Det hee 177.989 lidj (2015). At hoodsteed as Phongsaalii.
Indogermaans spriaken
Dü fanjst indogermaans spriaken üüb arke weltdial, auer a europeesk natsioonen uun't 15. juarhunert grat dialen faan a eerd besiidelt haa.
Stambuum
<div style="clear:left;" /div>
Adschaarien
Adschaarien (georgisk აჭარა / Atschara, amtelk აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა / Atscharis Awtonomiuri Respublika) as en autonoom republiik uun Georgien. Uun't süüden leit a Türkei an uun't waasten at Suart Sia.
Indialang
Diar san sääks distrikten uun Adschaarien:
Iipern
Iipern (Ulmus), efter't holt uk Rüster näämd, san en skööl faan plaanten uun det famile faan a Iiperplaanten (Ulmaceae). Diar jaft at son 40 ünlik slacher faan.
Iipern sterew uun Madel-euroopa so biletjen ütj, auer jo ei jin iinslebet kraankhaiden uun kem.
Slacher
Wan faan iipern snaaket woort, as miast at Fial-Iiper (Ulmus minor) mend
Itajeensk
Itajeensk (uk Italjeensk, Italjeens, ital. lingua italiana, italiano []) as en indogermaans spriak faan di romaansk twiig. Hat woort fööraal uun Itaalien spreegen.
Isale
Isale as en steed uun de aafrikoons stoot Burundi. At steed leit uun a waast faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Bujumbura Lun Prowins. Det hee 4977 lidj (2008).
Melaneesien
Melaneesien (faan greks μέλας för suart an νῆσος för eilun) as en regiuun faan eilunen uun Oseaanien. Diar lewe jonkhidjet minsken, diar neder en polyneesk an uk nian mikroneesk spriaken snaake. Jo eilunen lei nuurduasten faan Austraalien. Uun't nuurden leit Mikroneesien an uun't uasten Polyneesien.
1934
1934 wiar det fjauer-an-dörtigst juar faan det 20. juarhunert. At juar begand mä’n Mundai uun de Gregoriaans kalender.
Krummesse
Krummesse as en gemiine foont Åmt Berkenthin önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E gemiine läit önjt norden foon e kris. Dåt heet 1718 inboogere (2020).
Kariibik
A Kariibik as en regiuun uun a waastelk Atlantik tesken Nuurd- an Süüd-Ameerikoo. Di nööm hää't efter det fulk faan a Kariiben, diar heer lewet haa. At geografii täält a Kariibik mä tu Nuurd-Ameerikoo. Tu det regiuun hiar a Kariibisk eilunen an at Kariibisk Sia. Kulturel hiart uk a nuurdküst faan Süüd-Ameerikoo diar mä tu.
Iinwenern
Uun a Kariibik lewe amanbi 36 miljuun minsken. Faan a kariiben, diar heer föör a besiidlang troch Euroopa lewet haa, san ei fölen auerblewen. Daalang lewe heer fööraal minsken, diar ans faan Euroopa, Afrikoo, Indien an Sjiina kimen san. Sodenang woort uun a Kariibik fööraal spoonsk an ingelsk, oober uk fransöösk an holuns snaaket. Mä det besiidlang san uk nei spriaken, a kreool-spriaken apkimen.
Beskriiwang
<!--
Geschichte der Karibik
Vor den Entdeckungen im 1. Jahrtausend v. Chr. setzten die Arawak-Indianer von Venezuela kommend auf die karibischen Inseln über. Von Trinidad kommend, breiteten sie sich nach Norden aus. Ihnen folgten rund 1500 Jahre später die kriegerischen Kariben, die die Arawak langsam von den kleinen Antillen vertrieben. Zur Zeit der Entdeckungsreisen von Christoph Kolumbus besiedelten die Arawak die Inseln Kuba, Hispaniola sowie die Bahamas, während die Kariben die kleinen Antillen bewohnten.
Entdecker und Siedler
Als Kolumbus im Auftrag der spanischen Krone 1492 auf San Salvador (Bahamas) landete, war er vor allem auf der Suche nach Gold und anderen Reichtümern. Aber die Arawak legten keinen Wert auf das, was Europäer als Reichtum ansahen. So wurde die Karibik zwar besiedelt, aber die Konquistadoren zog es alsbald auf den amerikanischen Kontinent. Nach und nach ließen sich auch Engländer, Niederländer und Franzosen nieder; sogar Dänemark, Schweden und Kurland waren im Besitz einiger Kolonien.
Die Karibik war besonders im 17. und frühen 18. Jahrhundert Betätigungsfeld von Bukaniern und Piraten (sog. Goldenes Zeitalter der Piraterie). Die kleinen Inseln boten den Seeräubern, die zum Teil als Freibeuter im Auftrag eines Königs unterwegs waren, zahlreiche Unterschlupfmöglichkeiten und den spanischen Schatzflotten ein gutes und lohnendes Angriffsziel. Port Royal auf Jamaika, sowie die französische Siedlung auf Tortuga waren regelrechte Piratensiedlungen. -->
Uastsudaansk spriaken
Uastsudaansk spriaken san en graten twiig faan a Nilo-Saharaansk spriaken
Bozoum (Steed)
Bozoum as en steed uun de aafrikoons stoot det Madelaafrikoons Republiik. At steed leit uun a nuurdwaast faan’t lun an as at hoodsteed faan det Ouham-Pendé Prefektüür. Det hee 20.665 lidj (2003).
Fääröer
A Fääröer [] (färöisk: Føroyar [], däänsk: Færøerne [] „Sjepeilunen“) san en skööl eilunen uun a Nuurdatlantik tesken Islun, Norweegen an't Ferianagt Könangrik. Jo hiar tu't könangrik Denemark, san oober autonoom sant 1948. Sodenang liket hör situatsion det faan Greenlun.
Nuubien
Nuubien (assyrisk Meluḫḫa) as en regiuun bi a Niil süüdelk faan Assuan. Diar lai det ual Könangrik faan Kusch:
Fääröer
Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun a Fääröer san:
Nuubien
Uun Nuubien woort Nuubisk snaaket.
Fääröer
Iiindialang faan Ferwaltang
A Färöer haa 29 komuunen.
1935
1935 wiar det fiiw-an-dörtigst juar faan det 20. juarhunert. At juar begand mä’n Teisdai uun de Gregoriaans kalender.
Eritrea
Eritrea [eriˈtreːa], amtelk Stoot faan Eritrea (Tigrinya: ኤርትራ Ertra ) an ሃገረ ኤርትራ Hagere Ertra; Araabsk: إرتريا Iritriyyā an دولة إرتريا Dawlat Iritriyyā) as en stoot uun a nuurduast faan Aafrika. Uun a nuurdwaast leit Sudaan, uun a süüd Ethioopien, uun a süüduast Dschibuuti an uun a nuurduast de Ruad Sia. A nööm faan’t lun leitet ham faan de ualgreks Ἐρυθραία uf, dat üüb at beteekning ἐρυθρὰ [θάλασσα] erythrà [thálassa], ,ruad [sia]’ turaggungt. En fjuarden faan dön naar 6 miljuunen iinwenern (2016) faan Eritrea wene uun't hoodsteed Asmara.
Geograafisk Laag
Eritrea leit twesken 18° an 12° 22' (faan a nuurd tu a süüd) an 36° 50' an 43° 7' (faan a waast tu a uast). At lun as triisis letjer üüs Tjiisklun.
At lun dialt grensen mä trii lunen. Det lingst grens (1033 km) faan Eritrea wurt mä Ethioopien an det kurtst (125 km) mä Dschibuuti diald. At lun dialt uk en 682 km lung grens mä Sudaan.
Krüzen
Krüzen as en gemiine foont Åmt Lütau önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E gemiine läit önjt süüden foon e kris. Dåt heet 346 inboogere (2020).
Eritrea
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun Eritrea san:
Indialing faan Ferwalting
Eritrea hee sant 1996 seeks regiuunen.
Spriiken
Dön amtelk spriiken faan Eritrea san Tigrinja, Araabsk an Ingels.
Sünjhaid
Wüfen raage uun't madel en ääler faan 68,2 juaren, an maaner ian faan 63,8 juaren.
Histoore
En italjeens seelskap, „Rubatino“, keeft Marts 1870 en 6 km lung strimel faan a eeg, wat bi det Assab Bucht leit. 10 juar lääder wurd at geegent faan italijeenern siidlet. Uun Marts 1880 auernaam det Köningrik Italien at geegent, wat at huuwensteed Assab wurd, an uun Jüüle 1882 gründet det Assab Kolonii. Efter Massaua, Asmara an öler steeden nimen wurd, wurd 1890 det Eritrea Kolonii faan a italjeenern ütjrepen.
Politiik
Eritrea as en republiik. At stootsboowenhood as a president. A president sant 1993 as Isaias Afewerki. Sant 1993 san nian woolen.
Däänsk Krüün
At Däänsk Krüün as at münt faan Denemark, Greenlun an a Färöer. Sant a 1. Janewoore 1999 jaft at en fäästen kurs mä di Euro.
Eritrea
Bütjenpolitiik
Eritrea as sant 28. Mei 1993 lasmoot faan dön Feriand Natschuunen an sant 24. Mei 1993 faan det Aafrikoons Unioon.
Wiartskap
At weering faan't lun as de Eritreeisk Nakfa, wat faan det Beenk faan Eritrea ütjbroocht wurt.
Fräärstää
Fräärstää (Friedrichstääd, tjüsch: Friedrichstadt, dånsch: Frederiksstad) as en stää önj Kris Nordfraschlönj (Slaswik-Holstiinj), deer booge 2666 manschne (2020).
Geografii
E stää läit bi di Treene Struum, ai wid wach foon di Ääder Struum. Et Ååstersiltooch låpt döör e stää, twasche di Treene än di Ääder.
Histoori
E stää wörd 1621 grünläid. Dåt wörd efter hiirtuuch Friedrich III. foon Slaswik-Holstiinj-Gottorf nåmd.
Önj Fräärstää laawed tu da 30e iirnge foon dåt 20. iirhunert maning jööse. Da mååste foon jam wörd foon e Nazis ambroocht. Nü önj e stää jaft et maning Snääwelestiine, dåt ja ai ferjin wårde.
Vientiane (Steed)
Vientiane (üüb Lao: ວຽງຈັນ [wíəŋ tɕàn]) as at hoodsteed faan Laos. Det hee 620.157 lidj (2015).
Albaansk spriak
Albaansk hiart tu a indogermaans spriaken. Hat as sant at 15. juarhunert en skraftspriak an daalang amtsspriak uun Albaanien an uun't Kosovo. Di aanj nööm as Gjuha Shqipe of kurt Shqipja.
Antiigua an Barbuuda
Antiigua an Barbuda (iar Dulcina) as en lun an en skööl faan eilunen uun a Kariibik. Uun't uasten leit a Atlantik an uun't waasten at Kariibisk Sia.
Stääden an Taarpen
Dön tjiin gratst stääden an taarpen uun't lun san:
Iindialang faan Ferwaltang
Antiigua an Barbuuda hää sääks sarkspalen (üüb Ingelsk: Parishes) an tau ufhingig gebiiten (üüb Ingelsk: Dependencies; Barbuuda an Redonda):
Politiik
Antiigua an Barbuuda as sant 1981 lasmoot faan det Commonwealth of Nations.
Launceston (Austraalien)
Launceston (Ütjspriik: [ˈlɒnsəstən]) as en steed uun nuurduast Tasmaanien, bi a iingung faan at Tamar-deel. Det hee 75.328 lidj (2016) an as det naistgratst steed faan at eilun.
Matthew Flinders
Matthew Flinders (* 16. Marts 1774 uun Donington, Lincolnshire, Ingelun; † 19. Jüüle 1814 uun London, Ingelun) wiar en britisken nawigatoor.
Leewent
1789 wurd hi matruus bi a Royal Navy an siild 1791–1793 mä koptein William Bligh üüb a Providence tu a Pasiifik. 1795 ging Flinders üüs Midshipman mä mariinedochter George Bass üüb sin faart ap bi at süüduastküst faan Austraalien an foon 1798 a wai twesken Tasmaanien an det austraalisk feestlun ütj.
Sjongswaan
At Sjongswaan (Cygnus cygnus) as en fögel an hiart tu at onerfamile faan a Ges an Swaanen (Anserinae).
Uwe Jens Lornsen/sö
Uwe Jens Lornsen (* 18. Nofember 1793 ön Kairem üp Söl'; † 13. Febriwaari 1838 uun Pressy ön di Swaits) wiar en Rochtsliirti en en Biamti fan di deensk Kroon. Me sin litj Bok Ueber das Verfassungswerk in Schleswigholstein set hi höm fuar en iinig Schleswig-Holstian iin. <div style="clear:left;" /div>
Leewent
Uwe Jens Lornsen waar beeren üs Dreeng fan en Koptein. Hi wel salev uk hol Koptein uur, man ön Euroopa wiar Krich. Uk wiar sin Faađer diartöögen, dat Uwe-Jens tö See faar wel.Da taacht höm dit beeter en studiari Rochtsweetenskepen, en dit diar hi ön Kiel en Jena. Fuar 10 Jaaren wiar hi achterön üs Biamti ön Kopenhuuwen. Fuar't Miist her ho me di Hertogdomen Schleswig, Holstiin an Lauenborig.
1830 waar Lornsen üs Lönvoogt naa Söl stjüürt, wat weđer töögen di Wel fan sin Faađer wiar. Önerwai fan Koopenhaawen raaketi hi Frinjer ön Kiil, en diar kür hi en litj Bok druki let, diar hi skrefen her. Dit diari her man bluat 14 Siren, man et kür al di Monarkii öngrip. Diarom kām Lornsen uk fuar en Jaar wechsloten iin ön di Festungen fan Rendsborig en Kiel-Friedrichsort. Sa fuul üs bikeent es, wiar dit niin olter harti Haft, en 1832 kām Lornsen weđer frii.
Hi her di Böök iin ön Haur, dat hi en swaari Kraankhair me sin Hur her, diar sa slem stjunk skul, dat di üđer Mensken ek üthual kür. Di Dochters kür man nönt finj of rük. Lornsen blef bi sin Meening en giar naa Rio de Janeiro, hur hi Help finj wel. Lornsen blef diarfan man swaarmurig. Hi skref dit Bok Die Unions-Verfassung Dänemarks und Schleswig-Holsteins, wat man ek jerer üs eeđer sin Duar fan Wilhelm Beseler ütdönen uur kür. 1837 kām Lornsen töbeek naa Euroopa. Diar jerti hi, dat sin Sester, diar uk swaarmurig wesen wiar, höör ombraacht her. Hi ging da bal naa di Swaits en sjot hömsalev uk duar.
Germaans spriaken
A germaans spriaken san en twiig faan a indogermaans spriaken. Diar hiar amanbi 15 spriaken tu, an 500 miljuun minsken snaake ian diarfaan üs mamenspriak. 700 miljuunen san't, wan dü jo mätäälst, diar's leeder tuliard haa.
GNIS
GNIS ment Geographic Names Information System. Det as en dootenbeenk för auer 2 miljuun geograafisk objekten uun Ameerikoo.
Kanooleilunen
A Kanooleilunen (ENS Channel Islands, ) san en skööl faan eilunen uun a Ingelsk Kanool. Diar lewe amanbi 164.000 minsken. Jo san en crown dependency an hiar sodenang direkt tu't ingelsk krüün, oober ei tu't Ferianagt Könangrik an uk ei tu't Europeesk Union.
Bailiwick of Guernsey
<references group="A" />
São Tomé an Príncipe
São Tomé an Príncipe, portugiisk „São Tomé e Príncipe“ [], as en skööl faan eilunen an en stoot uun a Golf faan Guinea, amanbi 200 km föör't küst faan Afrikoo uun't waasten faan Äquatorialguinea an Gabuun. Det eilun São Tomé as näämd efter di Halag Thomas; Príncipe as det „eilun faan a prens“. Hoodstääd as São Tomé.
Geografii
A eilunen lei üüb en keed faan berger, diar bit widj iin uun't Afrikoons fäästlun ling: det Kameruunliinje.
Ferwaltang
Diar san tau prowinsen an sööwen distrikten. Príncipe as en prowins mä man ään distrikt.
ISO 3166-2:BS
New Providence wurde sein ISO-3166-2-Code (BS-NP) bei diesem Newsletter wieder aberkannt.
Einzelnachweise
Siehe auch:
Skemel
Wat menst dü?
Psi (buksteew)
Psi (Ψι, grat Ψ, letj ψ) as di 23. buksteew faan't greks alfabeet.
1938
1938 wiar det aacht-an-dörtigst juar faan det 20. juarhunert. At juar begand mä’n Saninj uun de Gregoriaans kalender.
Heerenveen
Heerenveen (frysk: It Hearrenfean) as en stääd uun't prowins Waastfresklun uun a Neederlunen an hoodstääd faan't gemeen It Hearrenfean. Diar wene amanbi 30.000 minsken.
Mikroneesien
Süüdermuar leit Melaneesien an efter süüduast leit Polyneesien.
Medemsun
Medemsun wiar ans en letj eilun uun a müs faan a Ialew. Daalang as't man muar en sunbeenk.
Sjongtroosel
At Sjongtroosel, Troosel (Turdus philomelos) as en fögel uun at trooselfamile Turdidae.
Skemel (swaamp)
Skemel san eukariooten uun det hoodkategorii faan a swaampen.
Kühsen
Kühsen as en gemiine foont Åmt Sandesneben-Nusse önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E gemiine läit önjt norden foon e kris. Dåt heet 375 inboogere (2020).
Simon Reinhard Bohn
Simon Reinhard Bohn (* 10. Janewoore 1834 uun Aalkersem, † 08. Mei 1879 uun Kiel) wiar en feringen dachter. Faan Bohn san 17 staken auerlöwerd; am bekäändsten as wel det poliitsk-satiirsk stak De güülbük.
Staken
(Tiitel an sidjentaal bi Bremer, 1888)
Literatüür
L.C. Peters: Nordfriesische Dichter. NFJb. 1949. S. 151-155.
Kuala Lumpur
Kuala Lumpur [ˈkuala ˈlumpʊr] as at hoodsteed an en bundesteritoorium faan Malaysia. Det hee 1.305.792 lidj (2000).
Geografii
At steed hee elwen distrikten:
ISO 3166-2:CF
1 Commune autonome
2 Préfecture économique
Volta (Regiuun)
Det Volta Regiuun as en regiuun uun de aafrikoons stoot Ghaana. At regiuun leit uun a uast faan’t lun. Det hee 2.118.252 lidj (2010). At hoodsteed as Ho.
Uun't Volta Regiuun lei a huuchst berger faan Ghaana: de Afadja Berig an de Edouka Berig.
Kulpin
Kulpin as en gemiine foont Åmt Lauenburgische Seen önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E gemiine läit önjt nordååsten foon e kris. Dåt heet 201 inboogere (2020).
1936
1936 wiar det seeks-an-dörtigst juar faan det 20. juarhunert. At juar wiar en skregeljuar an begand mä’n Weedensdai uun de Gregoriaans kalender.
Upper West (Regiuun)
Det Upper West Regiuun as en regiuun uun de aafrikoons stoot Ghaana. At regiuun leit uun a nuurdwaast faan’t lun. Det hee 702.110 lidj (2010). At hoodsteed as Wa.
1939
1939 wiar det njüügen-an-dörtigst juar faan det 20. juarhunert. At juar begand mä’n Söndai uun de Gregoriaans kalender. Det wiar det iarst juar faan de Naist Wäältkrich.
Fial-Iiper
A Fial-Iiper of uk man ianfach Iiper (Ulmus minor) as en somergreenen bleedenbuum uun det famile faan a Iiperplaanten (Ulmaceae).
Uun Madeleuroopa stareft at Iiper so suutjis ütj, auer hat faan di skemel Ophiostoma (novo-) ulmi befäälen woort an diar ei jinuun koon. Di swaamp befäält fööraal ääler buumer, diar sjoker üs 15 cm uun a stam san. Ööders kön Iipern 600 juar ual an 40 m huuch wurd.
ISO 3166-2:DJ
1 Hauptstadt
Nilootisk spriaken
Nilootisk spriaken san en skööl spriaken uun a uastsudaansk twiig faan a Nilo-Saharaansk spriaken.
Diar san son 7,5 miljuun spreegern faan nilootisk spriaken. Jodiar nilooten lewe uun Keenia (3,2 Mio), Uganda (1,8 Mio), Süüdsudaan (1,8 Mio), Tansania (300.000), at DR Kongo (100.000), Ethioopien an Eritrea.
Britisk Eilunen
Britisk Eilunen as en nööm för aal a eilunen, diar tu't Ferianagt Könangrik an tu't Republiik Irlun hiar.
Eilunen
A Kanooleilunen Jersey an Guernsey hiar eegentelk muar tu a europeesk kontinent, wurd oober ütj poliitisk grünjer likes mätääld.
Uun't gehial san det mä Irlun, oober saner a Kanooleilunen 6000 grater an letjer eilunen mä en grate faan tuup 315.134 km².
Mikroneesk spriaken
Mikroneesk spriaken mä amanbi 340.000 spreegern hiar tu a Oseaanisk spriaken an san sodenang en skööl faan a Malayo-polyneesk spriaken. Jo san salew at gratst skööl faan a Austroneesk spriaken.
Iindialang
Diar san 21 spriaken uun detdiar skööl, huarbi Nauruisk en betj üüb sidj stäänt.
Mikroneesk:
Labenz
Labenz as en gemiine foont Åmt Sandesneben-Nusse önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E gemiine läit önjt norden foon e kris. Dåt heet 852 inboogere (2020).
Alfred Deakin
Alfred Deakin (* 3. August 1856 uun Melbourne, Austraalien; † 7. Oktuuber 1919) wiar en politiker an triisis premierminister faan Austraalien: faan a 24. September 1903 tu a 27. April 1904, faan a 5. Jüüle 1905 tu a 13. Nofember 1908 an faan a 2. Jüüne 1909 tu a 29. April 1910.
Leewent
Deakin wurd uun Fitzroy, en steeddial faan Melbourne, bäären. Hi beschükt at University of Melbourne föör sin ütjbiljing üüs afkoot. Hi wurd 1879, uun't ääler faan tau-an-twuntig, iin uun det Legislative Assembly faan Victoria woolet an wurd 1883 minister faan a regiaring. Üüs ferfechter faan't föderatschuun faan dön austraalisk koloniin, wurd hi faan Edmund Barton de iarst premier-minister faan det nei lun, üüs lasmoot uun sin iarst kabinet berepen an fing at baantje generoolstootsafkoot. Hi wiar de naist premier-minister an wurd triisis iin uun't baantje berepen.
Upper East (Regiuun)
Det Upper East Regiuun as en regiuun uun de aafrikoons stoot Ghaana. At regiuun leit uun a nuurduast faan’t lun. Det hee 1.046.545 lidj (2010). At hoodsteed as Bolgatanga.
Geografii
De Ruad Volta Struum leept iin uun det Witj Volta Struum bi a grens tu det Northern Regiuun.
Indialing faan Ferwalting
At regiuun hee 15 distrikten:
Kliawer
Mä di nööm kliawer wurd oober uk plaanten betiakent, diar eegentelk tu ööder plaantensköölen hiar: Medicago, Melilotus of Oxalis.
Kliawer as en wäärdag fuderplaant, an hat ferbeedert a grünj.
Kääntiaken faan kliawer san jo triidiald bleeden. Kliawerbleeden san uk en sümbool för lok. An bi spelkoorden jaft at en klöör kliawer.
Onersköölen
T. subg. Chronosemium – T. subg. Trifolium
Arktisk Sia
At Arktisk Sia (of uk: Nuurdelk Is-Sia, Nuurdpulaarsia, Arktisk Oosean) woort bit 5.608 m jip, an as mä 14,09 Mio. km² di letjst oosean faan a eerd. Hat woort uk üs en dial faan a Atlantik uunsen an leit uun a Arktis.
Fresk spriiken
Dön fresk spriiken san en skööl faan trii spriiken. Jo hiart tu de nuurdsiagermaansk twiich faan dön waastgermaansk spriiken. Fresk wiar ap tu det seekstanjst juarhunert de spriik faan at ferwalting an rocht uun dön fresk küstlunen twesken det Vlie uun det waasten an det Wiiser uun det uasten. Diarefter as a spriiken uun Uastfresklun ütjstörwen. Nütidjs wurd fresk noch faan bomlig 400.000 mensken snaaket, fööraal uun det holunsk lun Fresklun. Uk san uun Nuurdfresklun muar fresk spriikwiisen uun at leewent blewen.
Arktisk Sia
Kaantsian
Tu't Arktisk Sia hiar en hialer rä bochten:
Tasmaanien
Tasmaanien (englisch: Tasmania; fölsis uk Tassie; ap tu 1853 Van-Diemens-Land) as en eilun bi a uaster kant faan a Indisk Ootseaan, wat amanbi 240 km am a süüd faan det austraalisk feestlun as. A begrip stäänt diartu för alike neemd austraalisk bundeslun. At bundeslun hee 509.965 lidj (2016). A hoodsteed as Hobart.
Geografii
Det Bass Struat dialt Tasmaanien faan det austraalisk feestlun. Uun't struat san hög eilunen, diarfaan dön gratst King-Eilun, Flinders-Eilun an Cape Barren-Eilun san. De huuchst berig faan't bundeslun as Mount Ossa, wat uun det Madel Huuchlun leit.
Indialing faan Ferwalting
At bundeslun hee 29 lokaal ferwaltingsgebiiten (üüb Ingels: Local Government Areas):
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't bundeslun san:
Histoore
Tasmaanien wurd tu't manst föör 35.000 juar faan a nuurd ütj auer det feestlunferbinjing tu det tidj tu Austraalien besiidelt. At auerfluting faan det Bass Struat föör amanbi 12.000 juar isoliaret a iinwenern faan Tasmaanien faan a iinwenern faan't feestlun. 1642 siild Abel Tasman, en holuns siafoorer, mä a skeb Heemskerck an Zeehaen loongs a süüdeeg faan Austraalien an foon at eilun för a europeern. Hi neemd at eilun Van Diemensland, efter Anthonie van Diemen, diar a guwernöör faan dön Holuns Uastinjin wiar. 1803 saatet a briiten bi Risdon Cove bi de Derwent River det iarst europeeisk siidlung üüb Tasmaanien ap. 1856 wurd at eilun Tasmaanien amneemd.
Politiik
Peter Gutwein as sant de 20. Janewoore 2020 a premier-minister faan't bundeslun.
Hyäänen
Hyäänen [] (Hyaenidae) san en famile faan Tetjdiarten (Mammalia) uun det order faan a Ruuwdiarten (Carnivora). Jo like Hünjer, san oober naier mä Kaater an wurd tu a Kaatoortagen (Feloidea) tääld. Diar jaft at man sjauer slacher faan.
George Washington
George Washington [ˈwɒʃɪŋtən] (* 22. Febrewoore 1732 üüb't gud Wakefield uun Westmoreland County, Kolonii Virginia; † 14. Deetsember 1799 üüb sin gud Mount Vernon, Virginia) wiar faan 1789 ap tu 1797 de iarst president faan dön Ferianigt Stooten faan Ameerika.
Madelanatoolien
Madelanatoolien as 151.000 km² grat, an diarmä det öödergratst regiuun uun a Türkei.
Prowinsen
Uk dialen faan dön Afyonkarahisar, Bilecik, Çorum an Tokat Prowinsen lei uun Madelanatoolien, man lei hör hoodstääden uun öler regiuunen.
Ruusenplaanten
Ruusenplaanten (Rosaceae) san en grat plaantenfamile uun det order faan a Rosales. Sodenang san jo nai mä Henepplaanten, Iipern an Braannäädler.
Saaterfrasch
Inordning
Wan huum eefter e histoori foont saaterfrasch kiiket, dan as dåt en spräkewis foon e ååstfrasche spräke. Ouers üt e sacht foon dilingedäis as dåt en äin spräke än hiirt tu e frasche spräkefloose. E oudere frasche spräke san dåt weestfrasch önj e Neederlönje än dåt nordfrasch önj Nordfraschlönj. Dadeere trii spräke san åle foont üüljfrasch jurt kiimen. Iirtids wörden e frasche spräke än dåt ainglisch tuhuupe as anglo-frasche spräke betiikned. Ouers diling miine e waasenschapsmanschne, dåt frasch, ainglisch än plååttjüsch foon e spräkehistoori üt sänj tuhuupe hiire. Ouf än tu wårt deer uk e neederlönjsch spräke tu räägned. Diheere spräkefloose wård weestsiiegermaanisch nåmd. Ouers plååttjüsch heet ham ål sunt e tid foont üüljsaksisch ouders önjtwikled as dåt frasch. Mån saterfrasch heet foole inwirking foont plååttjüsch füngen.
Spräkegebiit än spreegertål
Jü saaterfrasche spräke wårt in da fjauer toorpe Strukelje, Roomelse, Skäddel än Seedelsbierich snååkt. Diling san da fjauer toorpe diilj foon e gemiinde Saaterlönj. In jüheer gemiinde, weer amenbai 13.000 manschne booge (detsämber 2013), wårt uk plååttjüsch än huuchtjüsch snååkt. Diling lait jü spreegertål amenbai twasche 1500 än 2500 manschne, dåt as amenbai 12 bit 19 foon da inboogere foont Saaterlönj. Önj dåt jungste moortoorp Seedelsbierich as jü protsäntuale spreegertål dåt läichst, önj da oudere trii toorpe booge önj ark toorp amenbai likefoole fölkj, wat frasch snååke koon.
Histoori
Dåt Saaterlönj wörd twasche 1100 än 1400 fon frasche üt di ååstfrasche siikånt bebooged. Deer hääwe da manschne wårschiinjlik döör natürkatastroofe jare hüsinge ferleet. Awt ååstfrasche huulewailönj seelew wård jü spräke önjt 16. iirhunert diiljwis plååttjüsch. Önjt Saaterlönj, Harlingerlönj, dåt lönj Wursten än aw Wangerooge blaft jü spräke tujarst frasch. Trinam dåt iir 1800 ferswant jü spräke önjt Harlingerlönj än dåt lönj Wursten, önjt 20. iirhunert stärwe da leeste spräkere fon dät frasch fon Wangerooge. Deerdöör blaft jü saaterfrasche spräke di leeste räst foon jü frasche spräke önj Ååst-Fraschlönj. Dåt Saaterlönj is uk e leeste katoulsch huuchbörj önj Ååst-Fraschlönj, döör jü reformatsjoon wörd di räst foont huulewailönj eefangeelisch. Jü spräke as möölik uk bewåårt blaawen döör jü isoliirde positsjoon foont Saaterlönj. Önjt 19. iirhunert kiimen da ferkiirstroote än suchferbining eeftert Saaterlönj, weerdöör dåt spräkegebiit ai mör sü isoliird wus. Ouers jarst eefter di Tweede Wråålkrich wörd jü positsjoon foont saaterfrasch rucht uuk. Döör ütwanerer üt da jütids tjüsche ååstgebiite, än uk schölj än TV, köm dåt (huuch)tjüsche eeftert Saaterlönj. Maning ålerne fånge eefter e Tweede Wråålkrich önj, da bjarne tjusch önjstää foon saaterfrasch tu liiren. Diling jeeft dåt ouers moor frasch önj da bjarnetööninge än schoule. Jü spreegertål as relatiiw konstant blaawen, ouers da spreegere foont saaterfrasch san diling en manerhäid önjt Saaterlönj.
Schriwwis
En ofitsjäle ruchtschriwing fort seelterfrasche jeeft et nuch ai.
Dåt seelterfrasche as önj e luup foon e iirnge aw hiilj ünlike wisen schriwen wörden. Da spräkemååns heewe önjt 19. iirhunert bit tu da 1950er iirnge mör unti maner phonetiisch schriwwisen brükt. Deerfoon wus Julius Bröring sin wärke aw mååste bekånd önjt Saaterlönj. Deeraw basiirde Gesina Lechte-Siemer har uk, as jü önj e dörti iirnge ma seelter dachte began. Deerbai schölj jü har ouers åål da liinje än tiikne waglade, amdåt daheere liinje än tiikne tu jüheere tid ai prand wårde köön.
As dan önj e füfti iirnge for ålem foon Hermann Janssen nai önjfångd wörd ma dåt "Lesebouk foar Seelterlound" (leesbök for Seelterlönj), wjarn influse foon e huchtjüsche än e ainglische schriwwis deerönj. Ål aw e jarste sid foont Lesebouk for Saaterlönj stöön uurde as 'brought', 'ienfiehrd' än 'utschniede'. Lääser gäng dåt en latj wag, ouers da lunge lüde wörden önjt Lesebouk foar Seelterlound nuch ai konsekwänt schraawen.
Konsekwäns wus dåt da korte lüde [i] än [u] (önj 'Tied', 'kuut') dan as i än u schraawen wörden, weeram da lüde [I] än [U] (önj 'dit', 'Buk') dan schraawen wörden as ì, ù. Önj e praksis wörden da separoote aksänttiikne ai brükt än dåt jäif ferwakslinge. Dåt wörd loosd foon profäsor Marron C. Fort önj sin "Saterfriesisches Wörterbuch" foon 1980. Deerönj wörd 'Tied' än 'kuut' schraawen, ma ie än uu, weerbai dan da lunge lüde [i:], [u:] as íe, úu schraawen wörden (slíepje, súur). Wan deer da aksänttiikne wagfåle, stiirde dåt ai sü rucht än deeram jeeft dåt bai da lüde mååst niinj minimalpoore mör. N ouder nai sååge foon Fort wus sin ouerseetinge foont Nai Testamänt aw seelterfrasch, weer hi sk schraft önj stää foon sch, wat for ålem aw da schoule nutselke as am dåt ruchte seelter ütspreegen [sx] tu fouen, önj stää foon jü tjüsche.
Unnersäikengen
Döör sin isoliirte lååge än da deerüt resültiirende äinhäid kiimen önjt Saaterlönj ål eeder önjt 19. iirhunert ünlike unersäkre foon e seelter spräke tu besäk. Ål önj 1794 schriif di antropolooge Mauritz Detten ouer da frasche foont Saaterlönj. Hi beschriif jü seelter spräke as „ein eignes teutsch, welches, wenigstens zum Theil, offenbar verdorbenes plattdeutsch ist“ än notiirde him en påår uurde. Di theolooge än historiiker Johann Gottfried Hoche schriif mör am e spräke önj sin äisbeschriwing döör Osnabrück än Niedermünster önjt Saaterlönj, Ååstfraschlönj än Groningerlönj. For ham wus dåt seelterfrasche dåt ålste dialäkt foon Tjüschlönj än jü urspräke foon dåt ainglische, neederlönjsche, üüljsaksische än dåt plååttjüsche.
Önjt iir 1836 wörd dåt wärk Onze Reis naar Sagelterland publisiird foon da weestfrasche Montanus Hettema än Rinse Posthumus. Dåt as en tjuk bök wörden, dåt bål tu jü haleft üt üülj uurkunde bestöö. Interässant san ainkelte takste, en spräkeliir (weer Hettema dåt seelterfrasche önj e üüljfrasche rüm beschriwe wal) än en uurdelist ma 31 side. Önjt iir 1846 köm di jeverlönjsche theolooge Johann Friedrich Minssen for mörere moune tu besäk. Hi beschriif jü spräke hiilj nau än soomle foole tääle än spräkuurde,önj e seelter spräke. Sin unersäken wörden tu en diilj önjt tidschraft Friesisches Archiv publisiird, en grut diilj foon sin årbe wörd jarst eefter di Tweede Wråålkrich fünen än publisiird.
Di begrüner foon e modärne Frisistik, Theodor Siebs, däi uk unersäk eefter jü seelter spräke. Sin Geschichte der friesischen Sprache (1901) önjthüüljt en mååstu fulstandi histoorische gramatik foont saaterfrasche, weerfoon hi önj Zur Geschichte des Englisch-Friesischen ål foole baispale jääwen häi. Bloot aw Saaterlönj belüke jam Das Saterland, Flurnamen än sin leeste ütgoowe önj 1934 Zur friesischen Volkskunde des Saterlandes.
Da unersäken foont saaterfrasche eefter di Tweede Wråålkrich däin for ålem Pyt Kramer än Marron Curtis Fort. Di weestfrasche ingenieur Kramer wus 25 iirnge üülj as hi sin Seelter uurdebök (1961) publisiirde, foon sin Näi Seelter Uurdebök as Beend I (A–E) önj 1992 ütdänj. Önj 1982 wörd sin Kuute Seelter Sproakleere publisiird. Hi heet ünlike unersäke däin, ouers hi heet uk ünlike böke schriifen än ütdänj, foon 1966 bit 1972 wus hi for dåt seelterfrasche tidschraft Seelter Trjoue aktiif, än hi publisiirde ünlike nai äntdekte wärke foon Minssen.
Di amerikåånsch germanist Marron Curtis Fort began önj e 1970er iirnge ma sin unersäken eeftert saaterfrasche än årbe bit tu dåt iir 2003 önj e uniwersitäät Oldenborj weer hi ham inseete for dåt plååttjüsch än dåt saaterfrasche. Ma Hermann Dumstorf stale Fort dåt Saterfriesisches Wörterbuch tuhuupe, dåt 1980 publisiird wörd. Näist sin uurdebök jäif hi da takstsoomleng Saterfriesisches Volksleben (1985) än Saterfriesische Stimmen (1990) üt än ouerseet dåt Naie Testamänt än da Salme önjt saaterfrasche (2000).
Biispelseeting
Saaterfrasch: Die Wänt strookede dät Wucht uum ju Keeuwe un oapede hier ap do Sooken.
Weestfrasch: De jonge streake it famke om it kin en tute har op 'e wangen.
Ååstfrasch plååttjüsch: De Jung straakde dat Wicht um't Kinn to un tuutjede hör up de Wangen.
Neederlönjsch: De jongen aaide/streelde het meisje over haar kin en kuste haar op haar wangen.
Tjüsch: Der Junge streichelte das Mädchen ums Kinn und küsste sie auf die Wangen.
Aingelsch: The boy stroked the girl on the chin and kissed her on the cheeks.
Nóqui (Steed)
Nóqui as en steed uun det Zaire Prowins uun Angoola. At steed leit bi de Kongo Struum, auer a struum faan’t steed Matadi uun det DR Kongo.
1941
1941 wiar det ian-an-fiartigst juar faan det 20. juarhunert. At juar begand mä’n Weedensdai uun de Gregoriaans kalender.
Kanadagus
At kanadagus (Branta canadensis) as en fögel an hiart tu at onerfamile ges an swaanen (Anserinae).
Niassa (Prowins)
Det Niassa Prowins (üüb Portugiisk, Província do Niassa) as en prowins uun de aafrikoons stoot Mosambik. At prowins leit uun a nuurd faan’t lun. Uun a nuurd leit Tansaniia, uun a uast det Cabo Delgado Prowins, uun a waast lei Malaawi an de Malaawi Sia, uun a süüduast leit det Nampula Prowins an uun a süüdwaast det Zambézia Prowins. Det hee 1.865.976 lidj (2017). At hoodsteed faan't prowins as Lichinga.
Indialing faan Ferwalting
Det Niassa Prowins hee ian steed (Lichinga) an füftanj distrikten.
Befölkring
At wiar folksteelingen uun 2017, 2007, 1997 an 1980. Efter't folksteeling faan 2007, wiar 596.217 faan a lidj uun't prowins karmen an 617.181 wüfhööd.
Kyrilisk skraft
[[Datei:Cyrillic Europe.PNG|thumb|Huar daalang kyrilisk skraft brükt woort:
]]
At kyrilisk skraft woort fööraal för slaawisk spriaken uun Euroopa an Aasien brükt. Hat gongt üüb Kyrill faan Saloniki (826–869) turag. Hi hää oober goorei kyrilisk, man det föörgungerskraft glagolitisk brükt.
Langenlehsten
Langenlehsten as en gemiine foont Åmt Büchen önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E gemiine läit önjt söödååsten foon e kris. Dåt heet 147 inboogere (2020).
1955
1955 wiar det fiiw-an-föftigst juar faan det 20. juarhunert. At juar begand mä’n Saninj uun de Gregoriaans kalender.
Kampong Cham (Prowins)
Det Kampong Cham Prowins (üüb Khmer: ខេត្តកំពង់ចាម Khaet Kâmpóng Cham [kʰaet kɑmpoŋ cam]) as en prowins uun Kambodscha. Det hee 925.992 lidj (2008). At hoodsteed as Kampong Cham.