cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Beniin
Geograafisk Laag
At lun dialt grensen mä fjauer lunen. Det lingst grens (809 km) faan Beniin wurt mä Nigeeria an det kurtst (277 km) mä Niiger diald. At lun dialt uk en 651 km lung grens mä Toogo an en 386 km lung mä Burkiina Faaso. A eeg faan't lun as 121 km lung.
Berger
De huuchst berig uun Beniin as de Sokbaro Berig, wat 658 m huuch as an uun dön Atakora Berger leit. Öler berger uun Beniin (wat uk uun dön Atakora Berger lei) san: Tanekas (641 m), Gbessa (309 m), Boto (300 m), Touloua Toundi (268 m), Guéné Zéno (266 m) an Deï Tondi (253 m).
Natschunaalparken
De Pendjari Natschunaalpark leit uun a nuurd faan't lun.
Sian
De gratst sia uun't lun as de Nokoue Sia.
Struumer
Ian faan dön wichtiste struumer uun a nuurdwaast faan Aafrika, de Niiger Struum, bildet dial faan't grens mä Niiger uun a nuurduast faan't lun. At jaft öler struumer, wat at grens mä öler lunen bilde. Jo san de Mono Struum, wat en dial faan't grens mä Toogo bildet, an de Pendjari Struum, wat at grens mä Burkiina Faaso bildet, an de Okpara Struum wat en dial faan't grens mä Nigeeria bildet. De lingst struum, wat banen Beniin leept, as de Ouémé Struum. Deheer struum hee sin hood uun dön Atakora Berger uun a nuurd faan't lun an leept tu a süüd iin uun't Atlantik.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:
Indialing faan Ferwalting
Beniin hee twaalew departmenten (üüb Fraansöösk: départements), wat iin uun komuunen diald wurd.
Kliima
At kliima uun Beniin as hiat an fochtig. At lun hee tau rin- an tau drügtidjen. At hoodrintidj as faan April tu a aanj Jüüle, mä'n kurter, maner intensiiw rintidj faan a aanj September tu Nofember. At drügtidj as faan Deetsember tu April, mä'n kurt kuul drügtidj faan a aanj Jüüle tu a began September.
Befölkring
Det letst folksteeling wiar uun 2013. Efter a resultooten, 4.887.820 faan a lidj san karmen an 5.120.929 faan a lidj san wüfhöod.
Biljing
At feeighaid faan leesen an skriiwen wiar 2008 41% oner woksen lidj. Uun grünjskuulen wiar 2006 1.356.818 skuuljongen an 31.103 liarpersonaal. Uun boowerskuulen wiar 2004 344.890 studenten an 14.410 liarpersonaal. Uun huuchskuulen wiar 2006 42.603 studenten. At hoodhuuchskuul as det Université Nationale du Bénin, wat uun Cotonou as.
Sünjhaid
Wüfen raage uun't madel en ääler faan 63 juaren, an maaner ian faan 59,9 juaren.
Histoore
Iar det lun en kolonii wiar, wiar tau köningriken uun a süüd faan't lun: det Dahomey Köningrik an det Ajashe Köningrik faan Porto Novo. 1851 onertiiknet Frankrik mä a köning Sodji faan Ajashe (regiaret 1848-1864), gefuligsmaan faan köning Glélé faan Dahomey (regiaret 1858-1889) en komersiel an frinjelk ferdrach. 25. Febrewoore 1863 slood a köning en proktektoraatsferdrach, diardöör hi a fraansöösk misioonen at meecht ded, jo uun sin köningrik deeltuleeten, at Katolisismus auer’t lun tu lidj bringen an tu Frankrik kontrol faan sin bütjerbetji’ingen tu dun. Efter ferdracher faan 1868 an 1878 wurd at regiuun faan Cotonou twesken Ouidah an Porto-Novo tu Frankrik uftreeden. 1882 onertiiknet köning Tofa (regiaret 1874-1908) faan Ajashe, wat sin gebiit föör a Köningrik faan Dahomey schütse wul, en öler proktektoraatsferdrach mä Frankrik. A köning Béhanzin faan Dahomey greeb man a fraansuusen uun Cotonou uun, hääl 73 daar fraansöösk geiseln an belaagert do öler taarpen nai bi Dahomey, wat faan a fransuusen schütset wurd. Janewoore 1894 wurd hi gefangennimen an tu Martinique deportiaret. At köningrik wurd do en fraansöösk protekoraat. 1904 wurd at lun en fraansöösk kolonii. 1899 wurd Dahomey dial faan det Fraansöösk Waastaafrika. Efter de Iarst Wäältkrich wurd at skuulonerracht fööraal faan religiöös misioonen besanerlik uun a süüd faan’t lun uu so wichtig. A süüd wurd en politisk an intellektuel sentrum faan Fraansöok Waastaafrika. Tu das tidj wurd politisk parteien an en presse jin’t koloniaalsüsteem grünjlaanjen. 1958 wurd Dahomey tu en autonoomen stoot uun det Fraansöösk Gemianskap.
Det iarst presidentskap faan Hubert Maga
Hubert Maga wiar premier-minister föör’t suwereniteet. Unn Janewoore 1963 wurd Daniel Dessou, en beamte faan Sakété, ambroocht. San muurdiger, Christophe Bokhiri, en deputiarten, wurd ferhaftet, man kurt diarefter freileet. Det feruursaaget faan somer 1963 swaar ünrau. Christophe Soglo, a föörmaan faan a generoolstaap, störtet 28. Oktuuber at regiaring uun en putsch am. Soglo wurd a föörmaan ap tu Janewoore 1964 faan en auergungsregiaring.
Öler stootsboowenhööd
Öler stootsboowenhööd wiar Christophe Soglo (1963-1964, 1965-1967), Sourou-Migan Apithy (1964-1965), Justin Ahomadégbé-Tomêtin (1965, 1972), Tahirou Congacou (1965), Jean-Baptiste Hachème (1967), Maurice Kouandété (1967, 1969), Alphonse Alley (1967-1968), Émile Derlin Zinsou (1968-1969), Paul-Émile de Souza (1969-1970), Mathieu Kérékou (1972-1991, 1996-2006), Nicéphore Soglo (1991-1996), Thomas Boni Yayi (2006-2016).
Politiik
Beniin as en republiik. A stootsboowenhood as a president. A president sant 2016 as Patrice Talon.
Bütjenpolitiik
Benin as sant 20. September 1960 lasmoot faan dön Feriand Natschuunen an sant 25. Mei 1963 faan det Aafrikoons Unioon.
Wiartskap
Beniin as en böös arem lun. Mä en HDI-indeks faan 0,485 stäänt det lun üüb plaats 167 faan aal a lunen üüb a eerd. At lunwiartskap an letjet industrii san dön wichtigst dialen faan’t wiartskap faan Beniin. At weering faan't lun as de waastaafrikoons CFA-Franc, wat faan det Waastaafrikoons Sentraalbeenk ütjbroocht wurt.
Uun't juar 2018 hed Beniin en BIP faan amanbi 10,4 biljuunen US-Dooler.
Stianwinjer
A Stianwinjer, stiinewiinjer,  mösk ?? (Arenaria interpres, ingelsk turnstone) as en fögelslach uun't famile faan a Snepen (Scolopacidae).
Uun det skööl faan a Stianwinjern (Arenaria) jaft'at man ään slach muar, det as Arenaria melanocephala. Hi bräät uun't nuurdelk Kanada.
Europeesk Sentraalbeenk
[[Datei:Europäische Wirtschafts- und Währungsunion 2.svg|thumb|left|350px|Lasmooten faan't Europeesk Müntunion:
]]
At Europoeesk Sentraalbeenk (ESB, huuchsjiisk EZB, ingelsk ECB, fransöösk BCE) as 1998 grünjlaanj wurden, an för't Europeesk Müntunion tustendag. Hör münt as di EURO (€). At ESB sat uun Frankfurt am Main (Sjiisklun).
Tacitus
Publius Cornelius Tacitus (* am 58 efter Kr.; † am 120) wiar en bedüüdenen röömsken histooriker an senaator.
Tacitus an a Fresken
Uun sin buk Germania skraft Tacitus auer a Fresken. Leeder hää Theodor Mommsen ham ütjfeerelk mä röömsk histoore an Tacitus sin skraften befaadet.
Rundi
Rundi, of uk Kirundi as en bantuspriak, diar faan amanbi 95% faan a minsken uun Burundi snaaket woort. Diar as Rundi bütj Fransöösk at amtsspriak.
Det spriak liket det Kinyarwanda uun't naiberlun Ruanda auer a miaten.
Kinyarwanda
Kinyarwanda, of uk Rwanda as en bantuspriak, diar fööraal uun Ruanda snaaket woort. Hat liket det Rundi uun't naiberlun Burundi auer a miaten.
Kinyarwanda as det mamenspriak för a Hutu, Tutsi, Banyamulenge an Twa.
Ahtna spriak
Ahtna spriak (aanj nööm: Atnakenaege’) as det atapaskisk spriak faan't Ahtna fulk (Atnahwt’aene) uun Nuurd-Ameerikoo. Snaaket woort det faan amanbi 80 minsken fööraal uun Alaska.
Súdwest-Fryslân
Súdwest-Fryslân (Ütjspriik üüb Frysk: [sytvɛstfrislɔ:n]) as ian faan dön aagetanj gemeenden faan Waastfresklun. At gemeend leit uun a waast faan’t prowins. Det hee 84.158 lidj (2017). At hoodsteed faan’t gemeend as Snits.
Steeden an Taarpen
Dön tjiin gratst steeden uun't gemeend san:
Spriiken
Det Súdwesthoeksk spriikwiis faan't Waastfresk wurd uun a süüdwaast faan't gemeend spreegen. Uun Hylpen, wat uun a süüdwaast leit, wurd det Hylpersk spreegen. Uun dön öler dialen faan't gemeend as Klaaifrysk spreegen. Föör det 20. juarhunert wurd det Molkwardersk spriikwiis uun Molkward spreegen.
Histoore
At gemeend wurd 1. Janewoore 2011 grünjlaanjen.
Chauken
A Chauken (ütjspriak [çaʊkən], lat. Chauci, greks: οι Καύχοι) wiar en germaansen stam, diar üüb bias ääger faan a Weeser lewet haa. Uun't waasten wiar a chauci minores, uun't uasten a chauci maiores. A Chauken hiard efter Tacitus tu det skööl faan a Ingaevones. Jo wiar a uastelk naibern faan a Fresken.
Groningen
Groningen [], plaatsjiisk Grönnen of Grunneng, as det hoodstääd faan a prowins Groningen uun a Neederlunen.
Stikstoof
Stikstoof as en cheemisk element mä det atoomnumer 7 an det ufkörtang N. Di nööm hinget diarmä tuup, dat stikstoof ial dääsket („stikt“).
Diekirch (Kantoon)
Geografii
De Sauer Struum leept troch a kantoon an maaget dial faan't uastgrens. De Our Struum maaget uk dial faan't uastgrens.
Iindialing faan Ferwalting
A kantoon hee tjiin gemeenden:
Christoph Kolumbus
Christoph Kolumbus (,, ; * amanbi 1451 uun't Republiik Genua; † 20. Mei 1506 uun Valladolid, Könangrik Kastiilien) wiar en itajeensken siamaan an koptein uun siinsten faan't Könangrik Kastiilien. Hi hää 1492 a siawai tu Ameerikoo fünjen.
Eegentelk wul hi en waastelken siawai tu Indien finj, auer Indien en wichtag hanelslun wiar. An hi wul gauer wees üs a Portugiisen, diar leewen trinjam Afrikoo siil moost.
Kolumbus siild faan 1492 bit 1504 sjauersis auer a Atlantik, an hää diar fööraal a Grat Antilen besoocht. Iarst üüb sin leetst rais foor hi widjer am a waast an kaam uun Honduuras üüb't Amerikoonsk fäästlun uun.
Si leewent loong as Kolumbus diar goorei waar am wurden, dat hi en neien kontinent fünjen hed. Iarst leeder foonj Amerigo Vespucci det ütj, an efter ham as Ameerikoo do näämd wurden.
Daalang witj wi, dat al a Wikingern oner Leif Erikson 500 juar iarer uun Ameerikoo lungat san, man jo haa diar ei siidelt. An diaram täält Kolumbus üs di maan, di Ameerikoo fünjen hää.
Koorden
Kolumbus sin sjauer raisen tu Ameerikoo an sin aanj siakoord:
Autonavigasjoon
Autonavigasjoon mååget dåt möölik, åltens tu bestimen weer huum as. Dåt årbet ma dåt GPS (Global Positioning System), wåt funksignååle foon spezielle satellite benjütet. Da siinje åltens hiilj presiis jare posisjoon än jü tid foon jü siinjing. Dåt navigasjoonsräischup empfångt sü’n signåål, schucht aw jü klook hü lung dåt signåål unerwäis wään as än koon dan ma jü hiilj bekånde funkgauihäid beräägne, hü fiir di satellit wach as.
Hü maning satellite?
Am nü tu waasen, huk foon da tou dåt rucht stää as, brükt huum ålsü nuch n treeden satellit, t.b. boowen Kiel. Deerma koon dan tuglik uk di Höögde ferårbed wårde, sü dåt huum deerma uk in da bärje kiire koon. Eentlik jeeft dåt bai trii satellite uk nuch n tweeden punkt, ouers di fant huum twaie sü huuch as da satellite boowen di wråålouerfläche än as deeram in e autoferkiir ünmöölik. Ouerdåt dåt navigasjonsräischup hiilj presiis jü tid waase mötj, brükt huum deerfor uk nuch n fiirden satellit. Ouerdåt huum dan intwasche di äine lååge wiitj, koon huum jare oufstånd ünoufhingi bestime än deerma jü tid foon emfång, dåt as duch tid foon siinjing plus räiseduur foon dåt signåål. (Natörlik wiitj huum dåt jarst tooch jü tid än di äine lååge dan ai presiis, ouers döör widerhåålen kamt huum ålt tächter bai di rucht wjart).
Dåt navigasjoonsräischup
Wan huum iinjsen foon di önjjääwene wäi oufwikt, dan fångt dåt räischup gliks wi önj, da naie dooten tu ferräägnen. Dåt wåårt oofting hu minute, ouerdåt dan da önjnäiernde beräägninge foon näien ütfäärd wårde mönje.
Echternach (Kantoon)
Geografii
De Sauer Struum maaget at uastgrens faan a kantoon.
Iindialing faan Ferwalting
A kantoon hee sööwen gemeenden:
Stianood
Stianood as en saarep üüb det nuurdfresk eilun Oomram an hiart tu det gemeen Neebel.
Beskriiwang
Stianood as det letjst saarep üüb Oomram. Diar stun man son 20 hüsang, an diar wene sowat 50 lidj. Hat leit lik bi a waas an as tu'n dial iindiket.
At belukin wäärs san at grääfhuug ütj a bronsetidj "Ual Hööw" an a huuger faan't wikingertidj. Di huuchst grääfhuug faan Oomram stäänt üüb a waaster ääg faan't saarep, hi het Eesenhuug.
Stianood hää en aanj brag, iar keerd heer a dampern faan a ASAG reederei uf tu a Halgen an Schlüttsiel. Daalang lei heer dan an wan frachtskeb uun an det ööleskap, wat Oomram mä heitsööle fersuragt. Di siilferian ASRV onerhäält heer tau holtbragen för siilbuaten.
Uun Stianood stäänt det äälst hüs faan Oomram. Hat as 1720 baud wurden an wiar auer juaren det öömrang tolhüs, leeder wiar't det wiartskaft Lustiger Seehund, an daalang wurd diar rümen tu baadelidj uun ferhüürd.
Benue-Kongo spriaken
Benue-Kongo spriaken san en grat skööl faan a Niger-Kongo spriaken, diar süüdelk faan a Sahara snaaket wurd.
Tuup mä Kwa hiar jo tu't Süüd-Volta skööl faan a Niger-Kongo spriaken.
Det gratst skööl diar uun san a Bantuspriaken.
Iindialang
Iindialang efter Williamson-Blench, 2000
ISO 3166-2:NL
thumb|450px|Prowinsen faan a Neederlunen
Benue-Kongo spriaken
Luke uk diar
Diar uun: Kay Williamson an Roger Blench: Niger-Congo.
Baneplaneete
Baneplaneete (dt. innere Planeten)
''Heer uner da fjouer Baneplaneete önj jare respektiiwe grutelse. Foon leefts: Merkur, Venus, Äide, Mars.''
Osončje
Ancuabe (Distrikt)
De Ancuabe Distrikt (üüb Portugiisk: Distrito de Ancuabe) as en distrikt faan det Cabo Delgado Prowins faan Mosambik. A distrikt leit uun a süüduast faan't prowins. Hi hee 164.114 lidj (2017). At hoodsteed faan a distrikt as Ancuabe.
Tytsjerksteradiel
Tytsjerksteradiel (Ütjspriik üüb Frysk: [titsjɛrkstəradi.əl]; üüb Holuns: Tietjerksteradeel) as ian faan dön aagetanj gemeenden faan Waastfresklun. At gemeend leit uun a nuurduast faan’t prowins. Uun a nuurd leit Dantumadiel, uun a uast Achtkarspelen, uun a süüd Smellingerlân, uun a waast Ljouwert an uun a nuurdwaast Noardeast-Fryslân. Det hee 31.963 lidj (2017). At hoodsteed faan’t gemeend as Burgum.
Steeden an taarpen
Steeden an taarpen uun't gemeend san:
Juri Gagarin
Juri Alexejewitsch Gagarin (🇷🇺; amskrewen Jurij Alekse’evič Gagarin; * 9. Maarts 1934 uun Kluschino, Oblast Smolensk, Sowjetunion; † 27. Maarts 1968 bi Nowosjolowo, Oblast Wladimir, Sowjetunion) wiar en sowjetsken weltrümkeerer (kosmonaut), an di iarst minsk uun a weltrüm.
Hvidovre Komuun
Hvidovre Komuun [] as en däänsk komuun uun't regiuun Hovedstaden mä en grate faan 0 km² an iinwenern (Stant  ).
Hennegau
Det Hennegau Prowins (üüb Fraansöösk: Province de Hainaut [ɛno], üüb Holuns: Provincie Henegouwen [ˈɦeːnəˌɣʌuwə(n)], üüb Tjiisk: Provinz Hennegau, üüb Waloonisk: Province do Hinnot, Pikaardisk: Pourvinche Hénau) as en prowins uun a süüdwaast faan Belgien. Uun a süüd an waast leit Frankrik, uun a uast det Namur Prowins, uun a nuurduast lei dön Waloonisk-Brabant an Fleemisk-Brabant Prowinsen an uun a nuurdwaast dön Uastflandern an Waastflandern Prowinsen. At prowins hee 1.345.947 lidj (2021). At hoodsteed faan’t prowins as Bergen / Mons.
Iindialing faan Ferwalting
At prowins hee sööwen arrondissementen:
Uun jodiar sööwen arrondissementen lei 69 gemeenden:
Spriiken
Dön miast lidj uun't prowins snaake Fraansöösk.
Stockholm
Stockholm as jü hoodstää foon Sweeden. Deer booge 962.154 mansche (2018).
Indiiling foon Ferwalting
E stää heet 14 stäädistrikte:
Stonger (fögel)
A Stonger, snäp (Gallinago gallinago) as en fögel uun't famile faan a Snepen (Scolopacidae).
Stonger (elger)
A stonger (elger, fe. äälger) as en rääskap, am ialer tu fangen.
Ialer ferbode jo uun a harewst an wonter uun a klei. Mä en stonger stäät am iin uun a klei, an di ial ferfangt ham tesken a tinjen, diar üs seegbleeden smeset san. Daalang as det stongrin ferbeeden.
Sanlúcar de Barrameda
Sanlúcar de Barrameda as en stääd uun't Prowins Cádiz uun Andaluusien (Süüdspoonien). Hat leit bi a müs faan a struum Guadalquivir iin uun a Atlantik.
Faan Sanlúcar ütj foor Ferdinand Magellan mä fiiw skeb ütj am a waast, man bluas ian skap kaam hial trinjam a eerd weder diar uun.
Kap Gud Hööb
At Kap Gud Hööb (,, ENS Cape of Good Hope, ) as en üübfaalen lunspas naibi't süüdspas (Kap Agulhas) faan Afrikoo. Hat leit uun't Prowins Waastkap faan Süüdafrikoo.
Hillerød Komuun
Hillerød Komuun [] as en däänsk komuun uun't nuurduasten faan't eilun Sialun uun't regiuun Hovedstaden. hat as 0 km² grat an hää iinwenern (Stant  ).
Stääden an saarpen
A Det stääd Hillerød amfaadet a sarkspalen Frederiksborg Slotssogn, Grønnevang, Hillerød, Præstevang an Ullerød.
B Uun a taalen faan't Nødebo Sogn as det Gadavang Sogn noch mä banen.
Halagruus
At Halagruus of Strunfliider (Limonium vulgare) as en bloosenplaant uun det famile Plumbaginaceae.
Swaampen (Stellaria)
Slacher
S. alaschanica – S. alaskana – S. alexeenkoana – S. alsine – S. alsinoides – S. altimontana – S. amblyosepala – S. americana – S. anagalloides – S. angarae – S. angustifolia – S. antillana – S. antoniana – S. apetala – S. aphanantha – S. aphananthoidea – S. arenarioides – S. arisanensis – S. arvalis – S. australis – S. bistyla – S. borealis – S. brachypetala – S. bungeana – S. calycantha – S. celsa – S. cherleriae – S. chilensis – S. chinensis – S. cilicica – S. circinata – S. concinna – S. congestiflora – S. corei – S. crassifolia – S. crispa – S. cryptopetala – S. cupaniana – S. cuspidata – S. dahurica – S. darvasievii – S. debilis – S. decipiens – S. decumbens – S. delavayi – S. depressa – S. devendrae – S. dianthifolia – S. dichotoma – S. dicranoides – S. discolor – S. diversiflora – S. elatinoides – S. emirnensis – S. erlangeriana – S. eschscholtziana – S. fenzlii – S. filicaulis – S. filiformis – S. fischeriana – S. flaccida – S. gracilenta – S. graminea – S. gyangtsensis – S. gyirongensis – S. hebecalyx – S. henryi – S. himalayensis – S. hintoniorum – S. hippoctona – S. holostea – S. howardii – S. humifusa – S. imbricata – S. infracta – S. inundata – S. irazuensis – S. irrigua – S. jacutica – S. karatavica – S. koelzii – S. kolymensis – S. kotschyana – S. krylovii – S. laevis – S. lanata – S. lanipes – S. leptoclada – S. littoralis – S. longifolia – S. longipes – S. mainlingensis – S. mannii – S. martjanovii – S. media – S. merzbacheri – S. miahuatlana – S. minuta – S. minutifolia – S. monosperma – S. montana – S. montioides – S. multiflora – S. neglecta – S. nemorum – S. nepalensis – S. nipponica – S. nitens – S. nubigena – S. obtusa – S. omeiensis – S. ovata – S. ovatifolia – S. oxycoccoides – S. palustris – S. papillata – S. parva – S. parviflora – S. parviumbellata – S. patens – S. pauciflora – S. pedersenii – S. perfoliata – S. persica – S. petiolaris – S. petraea – S. pilosoides – S. pinvalliaca – S. platyphylla – S. porsildii – S. postii – S. pterosperma – S. pubera – S. pulvinata – S. pungens – S. pusilla – S. radians – S. recurvata – S. reticulivena – S. rigida – S. roughii – S. ruscifolia – S. salicifolia – S. sarcophylla – S. scaturiginella – S. schischkinii – S. schugnanica – S. semivestita – S. sennii – S. serpens – S. sessiliflora – S. sikaramensis – S. sikkimensis – S. soongorica – S. souliei – S. strongylosepala – S. subumbellata – S. tibetica – S. tomentella – S. turkestanica – S. uchiyamana – S. uda – S. umbellata – S. venezuelana – S. vestita – S. viridifolia – S. wallichiana – S. weddellii – S. williamsiana – S. winkleri – S. wushanensis – S. yungasensis – S. yunnanensis – S. zangnanensis – S. zhuxiensis – S. zolotuchinii
Nuurdsiagermaans
Nuurdsiagermaans spriaken, uk ingwäoonisk näämd, hiar tu a waastgermaans spriaken.
Magellanstruat
At Magellanstruat as en natüürelken siawai tesken a Atlantik uun't uasten an a Pasiifik uun't waasten swäärs troch Patagoonien (Süüdameerikoo). Hat hää hör nüüm efter Ferdinand Magellan, di di wai uun't juar 1520 fünjen hää. Hat hää en grat bedüüdang för a siafaard, auer di wai trinjam't Kap Hoorn föl linger an böös gefeerelk as.
Ancuabe (Steed)
Ancuabe as en steed uun de aafrikoons stoot Mosambik. Det leit uun a nuurduast faan't lun, uun det Cabo Delgado Prowins. Det hee 12.561 lidj (1997). Det as at hoodsteed faan de Ancuabe Distrikt.
Stookruus
At Stookruus (Alcea rosea) as en plaantenslach uun det famile faan a Malwenplaanten (Malvaceae).
Komoorsk spriak
At komoorsk spriak (Shikomor of uk Shimasiwa ("spriak faan a eilunen")) as bütj fransöösk an araabisk ian faan trii amtsspriaken üüb a Komooren an det mamenspriak faan bal aal a 800.000 iinwenern diar.
Komoorsk woort uun araabisk skraft skrewen, man at jaft diar uk en latiinsk skraft för. Komoorsk as nai mä Swahili.
Høje-Taastrup Komuun
Høje-Taastrup Komuun (uk Høje-Tåstrup skrewen) as en däänsk komuun uun't regiuun Hovedstaden. Hat as 0 km² grat an diar lewe iinwenern (Stant  ).
Stääden an saarpen
A Taastrup amfaadet a sarkspalen Høje Tåstrup, Tåstrup Nykirke an Rønnevang, an dialwiis uk Sengeløse Sogn.
B Hedehusene amfaadet a sarkspalen Fløng an Hedehusene, an dialwiis uk Reerslev Sogn.
Atapaskisk spriaken
Atapaskisk spriaken of Dene spriaken san en twiig faan a Eyak-Atapaskisk spriaken üüb Na-Dene spriaken uun Nuurd-Ameerikoo.
Diar hiar amanbi 48 spriaken tu, an 188.000 (±) minsken snaake ian diarfaan üs mamenspriak.
Strunkraab
At Strunkraab, Kraab (Carcinus maenas) as en slach faan Kraaben (Crustacea) uun't order faan a Tjiinbiankraaben (Decapoda).
Massenya (Steed)
Massenya (üüb Araabsk: ماسينيا‎‎ Māsīnyā) as en steed uun de aafrikoons stoot Tschad. At steed leit uun a süüdwaast faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Chari-Baguirmi Regiuun an det Baguirmi Department. Det hee 3227 lidj (2009).
Wien/fe
Wien as at hoodsteed, det gratst steed an en bundeslun faan Uasterrik. At steed leit uun a uast faan't lun. At steed hee 1.888.776 lidj (2018).
Waastgermaans spriaken
A waastgermaans spriaken san en dial faan a germaans spriaken uun Nuurdwaast-Euroopa.
List faan spriaken
Joheer laben an ütjstürwen (†) germaans spriaken tääl tu a waastgermaans spriaken:
Ströntistel
Wat menst dü?
Balama (Distrikt)
De Balama Distrikt (üüb Portugiisk: Distrito de Balama) as en distrikt faan det Cabo Delgado Prowins faan Mosambik. A distrikt leit uun a süüdwaast faan't prowins. Det hee 180.957 lidj (2017). At hoodsteed faan a distrikt as Balama.
Indialing faan Ferwalting
A distrikt hee fjauer kreiser (üüb Portugiisk:postos administrativos):
Bûtenpost
Bûtenpost (Ütjspriik üüb Frysk: [butnpɔst]; üüb Holuns: Buitenpost) as’t hoodsteed faan det Achtkarspelen Gemeend. At taarep leit uun a nuurduast faan’t gemeend an hee amanbi 5095 lidj (2011).
Báruè (Distrikt)
De Báruè Distrikt (üüb Portugiisk: Distrito de Báruè) as en distrikt faan det Manica Prowins faan Mosambik. A distrikt leit uun a nuurdwaast faan't prowins. Hi hee 185.179 lidj (2017). At hoodsteed faan a distrikt as Catandica.
Rhin
Wat menst dü ?
Báruè (Distrikt)
Indialing faan Ferwalting
A distrikt hee trii kreiser (üüb Portugiisk:postos administrativos):
Bardejov
Bardejov as en stää önj e Regjoon Prešov önj jü Slowakäi. Deer booge 30.840 manschne (2021). Dåt gebiit foon Bardejov as 72,78 km². Jü inboogertächte as 458 manschne pro km². Jü pustliidjtål as 085 01, di forwoolnumer as 421-54 än dåt kfz-kåntiiken as BJ.
Weeser
A Weeser as en struum uun Nuurdsjiisklun. Hi begant uun Hann. Münden, huar Werra und Fulda tuupluup. Bi Breemerhuuwen as san müs iinuun a Nuurdsia. A Weeser leit hialandaal faan hood bit müs uun Sjiisklun.
Frankrik/sö
Frankrik es en Lön' ön Weest-Europa. Di Hauptstat es Paris.
Frankrik es Meföliger ön di NATO, di Europäische Union en di Foriinigt Natsjoonen.
Geografii
Frankriks Naibern sen:
Dena’ina spriak
Dena’ina spriak (aanj nööm: Dena’ina Qenaga’) as det atapaskisk spriak faan't Dena’ina fulk (Dena’ina Ht’ana ) uun Nuurd-Ameerikoo. Snaaket woort det faan amanbi 75 minsken fööraal uun Alaska.
Frankrik/sö
Hurom Frankrik?
Di Grensen fan delings Frankrik sen fuar't miist lik üs di Grensen fan't ual Gallien, hur di keltisk Gallier uunet haa. Julius Cäsar fan't Röömisk Rik nem Gallien iin, en dit wiar ön't 1. Jaarhönert. Di Gallier haa da di röömisk Spraak (latiinsk) aurnemen, en dit wiar di Grünlaag fuar di Franzk Spraak en Kultuur. Dat Kristendom uur ön't 2. än 3. Jaarhönert dat nii Liiwing, ön't 4. än 5. Jaarhönert wiar al sa fuul Kristen önerwai, dat Hieronimus fan Stridon skref, dat Gallien "frii fan Häresie" wiar. Ön't 4. Jaarhönert sen Germansk Grupen aur di Rhiin hentö Gallien kaamen, fuaral Franken. Diarfan kumt waarskiint't di Naam Frankrik.
Frankrik en dat Kristendom
Fan ali germansk Folksgrupen üt des gurt Folkswanering wiar dit di Franken, wat üs jerst dat Kristendom önnemen haa. Di Friisen en di Saksen haa des ek jerer üs ön't leeter Merelaaler dönen. Di Saksen sen diaraur sa temelk di Leest wesen.
Fan Köningen, Engelsken en Koloniien
Di Karolingers her bit hentö 987 Macht aur Frankrik, eeđer des uur Hugo Capet diar Köning. Twesken 1096 än 1270 wiar Frankrik bi fjuur Krüztochen me üp Wai. Aur jaar normandische (jurtkaamen???) regiaret engelsk Köningen gurt Diilen ön di Weesten fan Frankrik. Wan Köning Philip IV storewen wiar (1314), haa di Engelsken jaar Rocht aur di Throon forleesen. Frankrik her tö des Tir fjuur maal sa fuul Iinuuners üs Engelön. Di Engelsken her man militeerisk wat muar Kraft. Achter di Hönertjaarig Krich haa Engelön sin Rochti ön't Fastlön man dach forleesen (Bluat Calais blef bit 1558 engelsk.).
Ön't 17. Jaarhönert kām di franzk Köningskep me Ludwig XIV tö sin hoogst Punkt. Diarfan wiar uk di franzk Spraak raaket: Des uur fuar di literaarisk Selskepen en di Forwalting diarfan brükt, en aur des kām di Spraak iin ön en üđer kultureli Kontekst.
Ön't leeter 18. Jaahönert her Frankrik masi Kolonien ön Nuurđer- en Süđer Ameerika, Afrika än Asien.
Franzk Rewolutsjoon, Napoleon Bonaparte
Di Franzk Rewolutsjoon (1789) wiar dat Jen fan di Monarkii ön des Lön. Frankrik uur en Republik. Des Republik waareti man ek olter lung. Al ön't Jaar 1799 fing Napoleon I di Macht aur't Lön. Leeterhen uur Napoleon Kaiser fan dat jerst Franzk Rik (1804–1814). Ön't Jaar 1815 uur Napoleon me sin Armee bi di Slacht fan Waterloo dialslain.
Jerst en taust Warelkrich
Di Weestfront fan di Jerst Warelkrich wiar fuar't miist ön di Nuurđ-Uasten fan Frankrik. Di Strir ön di Sjütsengreewen wiar di gurtest Masenslachterii ön di Histoorii fan Frankrik. Di Taust Warelkrich wiar üđers, des mool kür Dütsklön Frankrik iin ön tau Weeken iinnem. Dat wiar ön di Mai/juuni fan 1940.
Ökonomii
Dat Brutobenenlönsprodukt per Haur wiar $32.600 ön 2007. In 2007 wiars 2,2% fan di hiili Ökonomii Loonbidreft, 20,6% Industrii en 77,2% Tiinst-Bruarwening.
Hørsholm Komuun
Hørsholm Komuun [] as en däänsk komuun uun't regiuun Hovedstaden. At ferwaltang sat uun't stääd Hørsholm. hat as 0 km² grat an diar lewe iinwenern (Stant  ).
Hylpen
Hylpen (üüb Holuns: Hindeloopen) as en steed uun det Súdwest-Fryslân Gemeend. Det leit uun a süüdwaast faan't gemeend.
Hoorn
Di nööm komt ferlicht faan Hornus, en sjipdring faan di fresk Könang Redbad.
Efter det Hoorner Austraalse Compagnie, diar 1616 en skapsrais trinjam Süüdameerikoo üüb a bian steld hää, as Kap Hoorn näämd wurden.
Isla Hornos
Hornos as en 6 km lung an 2 km briad eilun uun a chileensk dial faan Feuerland. Hör süüdspas as at Kap Hoorn, a süüdermiast ponkt faan Süüdameerikoo.
Üüb Hornos stäänt en ialtürn an en meteoroloogisk statsion Estación Meteorológica de Cabo de Hornos.
Bit aanj faan't 18. juarhunert lewet üüb Hornos an diar ambi a Yámana, en stam faan indioonern.
Lyngby-Taarbæk Komuun
Lyngby-Taarbæk Komuun (uk Lyngby-Tårbæk skrewen) as en däänsk komuun uun't Regiuun Hovedstaden mä en grate faan 0 km² an iinwenern (Stant  ).
Ishøj Komuun
Ishøj Komuun as en däänsk komuun uun't regiuun Hovedstaden mä en grate faan 0 km² an iinwenern (Stant  ). At ferwaltang sat uun't stääd Ishøj.
Sturemswaalk
At Sturemswaalk, stormswulk (Hydrobates pelagicus) as en siafögel faan't famile Hydrobatidae.
Achtkarspelen/go
Hoorninger Fräisch Achtkarspelen as iin fun dä twonti gemiine fun Weestfräischloun. E gemiine lait oun’t noordweesten fun’t prowins. Dat heet 27.943 jüde (2017). E haudstää fun’t gemiine äs Bûtenpost.
Baragan
At Baragan (Tadorna tadorna) as en weederfögel an hiart tu at onerfamile Tadorninae, det ment "Hualewges". So üs bi a Ges sä mantje an wiifke bal likedenang ütj. Bi anen as det normoolerwiis ööders, det an as miast brün an di wörd bruket.
Föörkemen
Baraganen bräät bi a küst an üüb eilunen uun a Nuurd- an Uastsia, oober uk uun't banlun. Diar sjük's kaninhööl an ööder steeden, huar's jo fersteeg kön.
Baden-Würtembärj
Baden-Würtembärj as en diiljstoot foon Tjüschlönj. E diiljstoot läit önjt söödååsten foon't lönj. Önjt norden läit Hessen, önjt ååsten Bayern, önjt sööden e Swaits, önjt weesten Frånkrik än önjt nordweesten Rhinlönj-Pfalz. Et heet 11.069.533 inboogere (2018). E hoodstää foon e diiljstoot as Stuttgart.
Baragan
Föörkemen
Uun a geerels kön Baraganen sjauer weg loong ei flä. Sodenang kem grat sköölen tu Mellumsun of Trischen. Diar auerwontre's uk, so loong diar nään snä an is leit. Ööders waanre's widjer am a süüd tu Frankrik of Portugal.
Ütjsen
Baraganen wurd 58 bit 67 cm grat, hör jügen spään 110 bit 133 cm. Diarbi san a mantjin en betj grater üs a wiifkin. Jo weeg tesken 830 an 1500 g, uun't madel san't 1,180 kg. A wiifkin san aal wat smääler an lachter.
Baden-Würtembärj
Stääse
Mör stääse:
Bad Rappenau - Bruchsal - Ettlingen - Mosbach - Sinsheim - Stutensee
Politiik
Jü leest wool tu e loondäi foont bundeslönj wus di 14. Uursmoune, 2021.
De Waadhoeke
De Waadhoeke as det neist faan dön aagetanj gemeenden faan Waastfresklun. At gemeend leit uun a nuurdwaast faan’t prowins. Uun a nuurdwaast leit det Waastfresk Heef, a nuurduast at gemeend Noardeast-Fryslân, uun a waast Ljouwert, uun a süüd Súdwest-Fryslân an uun a süüduast Harns. Det hee 46.133 lidj (2019). At hoodsteed faan’t gemeend as Frjentsjer.
Steeden an taarpen
Dön tjiin gratst steeden uun't gemeend san:
Öler steeden an taarpen uun't gemeend san:
Histoore
De Waadhoeke wurd 1. Janewoore 2018 grünjlaanjen. Det wiar iar: It Bilt, Frjentsjerteradiel, Littenseradiel an Menaldumadiel.
Damwâld
Damwâld (Ütjspriik üüb Frysk: [damvɔ:t]; üüb Holuns: Damwoude) as't hoodsteed faan det Dantumadiel Gemeend. Det leit uun a nuurd faan't gemeend. Det hee 4465 lidj (2011).
Jopie Huisman
Jopie (eegentelk:Jotje) Huisman (* 18. Oktuuber 1922 uun Warkum, † 29. September 2000 uk diar) wiar en waastfresken konstmooler.
Weststellingwerf
Weststellingwerf (Ütjspriik üüb Frysk: [vɛstɛlɪŋvɛrf]) as ian faan dön aagetanj gemeenden faan Waastfresklun. At gemeend leit uun a süüd faan’t prowins. Det hee 25.608 lidj (2017). At hoodsteed faan’t gemeend as Wolvegea.
Geografii
Steeden uun taarpen uun't gemeend san:
Spriiken
För't miast wurd uun't gemeend det needersaksisk spriikwiis Stellingwerfs spreegen. En öler spriikwiis, wat Koloniaals het, wurd am Noardwâlde spreegen.
Kap Hoorn
At Kap Hoorn (sjiisk Kap Horn, spoonsk Cabo de Hornos, ingelsk Cape Horn, holuns Kaap Hoorn) as en lunspas üüb det chileensk eilun Isla Hornos (Regiuun XII, Región de Magallanes y de la Antártica Chilena). Hat as a süüdermiast ponkt faan Süüdameerikoo.
Ruggell (Gemeend)
Ruggell as ian faan dön elwen gemeenden faan Liechtenstein. At gemeend leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 2001 lidj (2010).
Geografii
At gemeend leit bi de Rhein Struum.
Kap Hoorn
Di nööm hää't sant 1616 efter koptein Willem Cornelisz Schouten an det Hoorner Austraalse Compagnie uun't holuns stääd Hoorn.
Midden-Drenthe
Midden-Drenthe, iar Middenveld, as ian faan dön twaalew gemeenden faan't prowins Drenthe uun a Neederlunen. At gemeend leit uun a maden faan’t prowins. Det hee 33.381 lidj (2021). At hoodsteed faan't gemeend as Beilen.
Stuttgart
Stuttgart as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Baden-Württemberg. E stää läit önj e mal foont bundeslönj, önj di Stuttgart Regiiringsdistrikt. Deer booge 630.305 manschne (2020). Önj e agglomerasjoon booge amänbai 1,26 milion (2009). Jü stää as bekånd am e automååger Porsche.
Bakern
Bakern, bäkere, bakere (Sternidae) san en Fögelfamile an hiar mä a Kuben (Laridae) an ööder fögelfamilin tu at order faan a Kuben an Waadfögler (Charadriiformes). Daalang wurd jo uk üs onerfamile Sterninae faan a Laridae uunsen.
Beskriiwang
Bakern like Kuben, jo san oober letjer an smääler an waanre uun a wonter am a süüd. Jo san 24 cm bit 40 cm lung, haa smääl, spas ütjluupen jügen an en goobelstört, so üs Swaalken. Diarfaan haa's uk hör sjiisk nööm Seeschwalben. Bi't flän hual jo a nääb flooksis lik efter onern. A feedern san witj of grä, an föl slacher haa en suart hüüw.
Leewent
A miast slacher lewe bi a küst, enkelten oober uk uun't banlun. Jo bräät lik üüb a grünj, miast uun koloniin. A nees lei nai bienööder an san knaap tu käänen mad stianer an song. Bakern swääm ei hal. Wan's faske, rödle jo, stun stal uun a loft, an sjit do lik deel uun't weeder efter letj fask.
Bakern waanre uun a wonter bit Süüdafrikoo an flä sodenang iansis am a Eerd uun ian juar.
Sköölen
Diar san 45 slacher, apdiald tu 9 sköölen: Chlidonias - Gelochelidon - Hydroprogne - Larosterna - Onychoprion - Phaetusa - Sterna - Sternula - Thalasseus
Dorestad
Bedüüdang
Dorestad wiar so wichtag, auer det stääd üüb wichtag hanelswaier lai. Di ään ging a Rhein huuch efter süüden, en öödern efter waasten tu Frankrik an Ingelun. An di traad ging troch a Nuurdsia tu Schleswig an Haithabu, an faan diar widjer auer a Uastsia tu't Baltikum an Birka uun Sweeden.
De Jouwer
De Jouwer (üüb Holuns: Joure) as en steed uun Waastfresklun an't hoodsteed faan det De Fryske Marren Gemeend. At steed leit uun a uast faan't gemeend.
Bo Sjölin
Prof. Bo Sjölin (* 5. Nofember 1931 uun Åshammar, Sweeden (Gävleborgs län) † 12. September 2016 uun Ljouwert, Waastfresklun) wiar en wedenskapsmaan uun a fresk filologii an tuleetst profeser bi't CAU.
Noordenveld
Noordenveld as ian faan dön twaalew gemeenden faan't prowins Drenthe uun a Neederlunen. At gemeend leit uun a nuurd faan’t prowins. Det hee 31.214 lidj (2021). At hoodsteed faan't gemeend as Roden.
Rødovre Komuun
Rødovre Komuun as en däänsk komuun uun't regiuun Hovedstaden. Hat hiart uk tu't Hovedstadsområdet. Diar wene üüb 0 km² minsken (Stant  ).
Rhein
A Rhein as en struum uun Madeleuroopa. San hood leit uun Graubünden uun a Schweiz. San müs leit uun't Rhein-Maas-Delta uun a Neederlunen an lääpt sodenang ütj uun a Nuurdsia. Det iintoochregiuun faan a Rhein gongt auer njügen lunen, di gratst dial as oober uun Sjiisklun.
Ferkiar
A gratst struumer iin uun di Rhein san at Aare, a Neckar, a Main, at Mosel an at Maas. A Rhein as di gratst struum iin uun a Nuurdsia an ään faan a wichtagst weederstruaten üüb a hialer welt.
Bayern
Bayern as en bundeslönj foon Tjüschlönj. Et bundeslönj läit önjt söödweesten foont lönj. Et heet 13.076.721 manschne (2018). E hoodstää foont bundeslönj as München.
Westerveld
Westerveld as ian faan dön twaalew gemeenden faan't prowins Drenthe uun a Neederlunen. At gemeend leit uun a waast faan’t prowins. Det hee 19.661 lidj (2021). At hoodsteed faan't gemeend as Havelte.
Bayern
Stääse
Da tiin grutst stääse önjt lönj san:
Graubünden
Graubünden (RMS undefined [], [], ) as ään faan 26 kantoonen uun a Schweiz. Diar woort sjiisk, rumantsch an italjeensk snaaket. Det hoodstääd as Chur.
Feuerland
Feuerland (spoonsk Tierra del Fuego, „Lun faan't Ial“), iar uk Magellanica (efter Ferdinand Magellan) as en skööl faan eilunen bi't süüdspas faan Süüdameerikoo. At Magellanstruat dialt a eilunen faan't fäästääg uf. Sant 1881 as Feuerland apdiald tu Chiile (Prowins Tierra del Fuego) uun't waasten an Argentiinien uun't uasten. A miast minsken lewe uun a argentiinsk dial (~ 127.000), uun a chileensk dial lewe man 8.000.
Üs Ferdinand Magellan 1520 det Magellanstruat foonj, siig hi uun't süüden flook ialen, an so füng det regiuun di nööm Feuerland / Iallun.
Cabo de Hornos
Süüdermuar jaft at bluas noch det gemeen Antártica uun a Antarktis.
Gabuun
Gabuun [ɡaˈbuːn], amtelk det Gabuuns Republiik (üüb Fraansöösk: Le Gabon [lə ɡaˈbɔ̃] an République Gabonaise) as en stoot uun a maden faan Aafrika. Uun a nuurd leit Kameruun, uun a nuurdwaast Ekwatoriaal-Guinea, uun a uast an süüd at Republiik Kongo an uun a waast de Atlantisk Ootseaan. At lun hee 1.811.079  lidj (2013). At hoodsteed faan't lun as Libreville.
Geograafisk Laag
Gabuun leit twesken 02° 19' an 3° 59' (faan a nuurd tu a süüd) an 8° 42' an 14° 30' (faan a waast tu a uast). Det lingt faan a Atlantisk Ootseaan ap tu’t bak faan a Kongo Struum. At lun as amanbi so grat üüs Tjiisklun.
At lun dialt grensen mä trii lunen. Det lingst grens (2567 km) faan Gabuun wurt mä det Republiik Kongo an det kurst (335 km) mä Ekwatoriaal-Guinea diald. At lun dialt uk en 349 km lung grens mä Kameruun. At lengde faan a eeg bedreeg 885 km.
Berger
De huuchst berig faan't as de Iboundji Berig (1575 m) of de Bengoué Berig (1070 m).
Öler berger san: Boundinga Berig, Koum Berig, Mimongo Berig an Moanda Berig.
Kliima
Det natschunaal madelmiatig temperatüür as arkes juar 26°C. De hiatst muun faan't juar as Janewoore: det huuchst temperatüür uun Libreville as madelmiatig 31°C an det liichst temperatüür as 23°C. Dön madelmiatig temperatüüren uun Jüüle uun't hoodsteed san twesken 20 an 28°C. Faan Jüüne tu September jaft at bal neen rin man föl focht; at jaft uun Deetsember an Janewoore uf an tu rin. Uun dön öler muuner as a rin stark. De stark rin maaget en hiat an fochtig kliima.
Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:
Iindialing faan Ferwalting
Gabuun hee njüügen prowinsen.
Spriiken
Det amtelk spriik faan Gabuun as Fraansöösk an 32% faan’t befölkring spreecht Fang.
Biljing
Det iarst huuchskuul uun't lun wiar det Uniwersiteet Omar Bongo, wat 1970 grünjlaanjen wurd.
Histoore
Det wurd loong liawet, dat det grat ekwatoriaalwalt wiar ei faan lidj trochdrüngen wurd. Sant 1960 wurt man bewisen faan föl föörhistoorisk industrien uun a sawanen an uun a walter fünjen. Iar bewenern wiar woorskiinelk Pügmee'en, diar heer üüs jeegers an saamlern lewet. Föör amanbi juar begand sköölen faan Bantu-fölker iintuwaanrin an a Pügmee'en tu ferdringen. Pügmee'en san daaling bluat en uu so letj dial faan det gabuuns befölkring.
Gabuun wurd 1910 dial faan a Fraansöösk-Ekwatoriaalaafrika. Uun de Naist Wäältkrich wiar en stridj twesken a uunhinger faan't regiaring faan't Vichy an a uunhinger faan Charles de Gaulle. At lun wurd Nofember 1940 faan a uunhinger faan de Gaulle nimen. At lun wurd 17. August 1960 faan Frankrik suwereen. De iarst president wiar Léon M'ba. Efter san duas wurd Omar Bongo Ondimba 1967 de naist president. Efter san duas wurd Rose Francine Rogombé 2009 de treed president. At lun ging 30. August 2009 tu wool an Ali Bongo Ondimba, dring faan Omar Bongo Ondimba, wurd diarefter de fjuard president.
Det neist wool wiar 27 August 2016. Dön wichtigst kandidooten wiar Ali Bongo Ondimba an Jean Ping. A resultooten san nü uun’t stridjen.
Politiik
Efter't ferfaading faan 28. Marts 1991 as Gabuun en presidiaal republiik mä'n muardhaidparteiensüsteem. A föörmaan faan a stoot as a president, diar uk a föörmaan faan a stridjkreeften as. A president wurt för sööwen juar faan a lidj direkt woolet. A president faan't lun sant 2009 as Ali-Ben Bongo Ondimba.
Bütjenpolitiik
Gabuun as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 20. September 1960.
Wiartskap
At weering faan't lun as de madelaafrikoons CFA-Franc, wat faan det Madelaafrikoons Sentraalbeenk ütjbroocht wurt.
Hein Hoop/sö
Hein Hoop (* 16. Februar 1927 ön Gråsten, Deenemark; † 25. Mai 1986 ön Büttel-Eck) wiar en dütsk Skriiwer en Könstler.
Achter'n Diek
Hoop heer ön di U.S.A. liirt, Skulptuuren fan Holt tö maaki, en diar studiareti hi uk Konst (Montana State University - Bozeman). Bi di Dik fan Katingsiel üp Eiderstedt kür hi höm fan en ual Hüs en Könstlerklausi bech. Fan di Sjip-Busem diarbenen uur en Galerii maaket. Benen des Hüs kür hi üs Skulptuurenmaaker, Konstmaaler, Grāfiker, Techter, Ledjiskriiwer, Aktsjoonskönstler aarberi.
Autoorenaarber
En Bruarwerev muar her hi üs Skriiwer, tö'n Bispöl fuar di "Münchner Lach- und Schießgesellschaft" en dat Bleer "Pardon". Hi skref aaft satiirisk Kraam en des fuar't Miist üp Plattdütsk. Knut Kiesewetter, Hannes Wader, Lonzo Westphal, Fiete Kay, Volker Lechtenbrink en Liederjan haa uk Melodiien tö sin Teksti maaket.
Heefkonst en üđer "Bööken"
Hoop meenti, dat hi höm di Heefkonst("Wattenkunst") üttaacht her. Des bidref hi fan 1964 ön üs en Varianti fan di "Land Art", wat al leenger ön üđer Plaatsen tö biluki wiar. Hi wiar uk ek di Iinsigst, wat meenti, dat di Taacht tö di Heefolümpiadi("Wattolümpiade") fan höm wiar. Des uur nai bi Brunsbüttel maaket. Hoop wiar bikeent fuar sin Aktjoonen, sa üs dat Āpstelin fan Holten Skulptuuren, dat des en Wald uur skul, en "Öl-Pestival" en sin Instalatsjoon Tiidendüür("Gezeitentür"). Aur di "Gezeitentür" haa forskelig Fiirlukisender birocht. 2007, 21 Jaaren achter sin Duar, uur des Instalatsjoon tö sin Iaren jit jens becht. Di Könstler diarachter wiar üs di "Wattikan" töhöpkemen, en di Düür kām ön't "Wattkampfgelände", nai bi Brunsbüttel, āpbecht. Hoop her uk en satiirisk Fuarslach, dat di Uniwersiteeten et wat lechter fing skul: Di "Leerstuhl für Wattologie", hur jit nemen sit. Wan gaar ek üđers, da maaketi hi manshoogi Plastiken, wat ütsjocht üs Pinten, erootisk Radiaringen en Teekningen fuar iin ön Boker tö druki.
Hoop fent, dat hi fan't Lewi en uk fan't Skriif me di swensk Leedjitechter Carl Michael Bellman forbünen wiar. Hi skref masi fan Bellmans Teksti üp Dütsk of Plattdütsk āp. Hannes Wader heer me des Aarberen ön't Jaar 1996 en CD ütdönen. .
Hein Hoop, uur ön di 25. Mai 1986 iin ön sin Wain fünen, wat twesken Hüsem en sin Hüs rochts ön di B5 staanti. Hi wiar storewen. - Hoop wiar kraank ön't Hart en ön di Lungen.
Hermite Eilunen
A Hermite Eilunen san en ünbewent skööl faan eilunen uun't regiuun Feuerland uun a süüd faan Chiile. Jo hiar tu't gemeen Cabo de Hornos uun't Región de Magallanes y de la Antártica Chilena. Bit iin uun't 18. juarhunert wiar a eilunen bewenet faan a Yámana indioonern an haa Samajani het, daalang san's näämd efter di holuns admiraal Jacques L’Hermite.
Tu det skööl hiar aacht grater eilunen:
Efter nuurden tu lei a Wollaston Eilunen, diar faan a Canal Franklin ufdiald wurd. Uun't süüden ferlääpt at Drakestruat.
Siemens Vectron
Siemens Vectron jit en Lokomotiiwen-Famiilie fan Siemens Mobility Systems. Hat jeft diarfan fuaral Elektrolokomotiiwen, man em heer uk en Diesellok, di "Vectron DE" maaket, wat üs BR 247 iin ön't Register stuunt. Diarfan sen tauen uk naa Söl önerwai, hur ja fuar di blö Autotoch fan RDC laap. RDC heer di Maskiinen 247 908 en 247 909 ön Gang, en des haa di Noomen "Debbie" (908) en "Anne" (909) fingen. Ön di Loks stuunt man ek "RDC" üs Bidriiwer, diar stuunt "SIEAG" fuar di Siemens AG. Mesken sen di Maskiinen hüürt.
Üs al fuarof heer Siemens diarön aarbert, en Lokomotiiwenn-Konsept muar bal ark Energiisysteem tö bech, wat hiilendal üp jen Köörstaal montiaret uur ken. Bi Lokomotiiwen es di Swaarhair, dat di Sjiinen fan Lön tö Lön forskelig fiir ütenachtler sen sa üs uk di Stroom forskelig es, hur di Elektroloks me laap skel. Bitö kumt, dat ek ark Toch 6,4 MW Maskiinen kraft nöörig heer, en sa mut Loks fuar forskeligi Systeemi önböören uur.
Aarten fan Vectron-Loks
Hat jeft fjuur Elektro- en en dieselelektrisk Lok. Sent 2018 es en Taukraft-Lok, Vectron Dual Mode diartökemen, wat me Köörwiir en Diesel laap ken. . 2021 kām jit en Forsküüvlok diartö, di Dual Mode light. Des sen di Varianten:
Dithmarschen (Kreis)
De Dithmarschen Kreis (üüb Tjiisk: Kreis Dithmarschen) as ian faan dön elwen kreiser faan Sleeswich-Holstian. A kreis leit uun a nuurdwaast faan’t bundeslun. Uun a nuurd lei de Nuurdfresklun Kreis an de Sleeswich-Flensborig Kreis, uun a nuurduast leit de Rendsborig-Eckernförde Kreis, uun a süüduast de Steinborig Kreis, uun a süüd de Ialew Struum an uun a waast det Haliglun Bocht. Det hee 133.900 lidj (2011). At hoodsteed faan a kreis as Heide.
Geografii
A kreis as de fjuardgratst uun Sleeswich-Holstian.
Indialing faan Ferwalting
A kreis hee tau steeden, wat frei faan amten san:
A kreis hee uk seeks amten:
Brunsbüttel
Brunsbüttel [ˈbrʊnsbʏtl] (üüb Plaattjiisk: Bruunsbüddel) as en amtfrei steed uun de Dithmarschen Kreis faan Sleeswich-Holstian. At steed leit bi a mös faan a Ialew Struum iin uun't Nuurdsia an hee de bedüüdenst siahuuwen bi a waasteeg faan't bundeslun. Det hee 12.834 lidj (2011).
Uun Brunsbüttel as een slüüs faan a Nuurd-Uastsia-Kanool.
Homelj (Prowins)
Det Homelj Prowins (üüb Witjrüs: Го́мельская во́бласць Hómielskaja vóbłasć [ˈɣomʲelʲskajaˈvɔblastsʲ], üüb Rüs: Го́мельская о́бласть Gómel’skaja óblast’ [ˈɡomʲɪlʲskəjə ˈobɫəsʲtʲ]) as ian faan dön seeks prowinsen faan Witjruslun. At prowins leit uun a süüduast faan't lun. Uun a nuurd leit det Mahiljou Prowins, uun a uast Ruslun, uun a süüd at Ukraine, uun a waast det Brest Prowins an uun a nuurdwaast det Minsk Prowins. Det hee 1.440.718 lidj (2009). At hoodsteed faan't prowins as Homelj.
Geografii
Dön gratst struumer uun't prowins san de Dnjapro, Sosch, Bjaresina an Priypjatsj. Uun't prowins san föl seen: de gratst see as de Tscherwonoje. 42 % faan't prowins as mä walter bedobet.
Befölkring
Det letst folksteeling wiar uun't juar 2009.
1979 - 1.598.987 1989 - 1.673.472 1999 - 1.545.100
Histoore
At prowins wurd 1938 grünjlaanjen. Uun de Naist Wäältkrich wurd at prowins faan det tjiisk armee besaatet. Det Polesien Prowins wurd 8. Janewoore 1954 ufskaafet an det wurd dial faan’t prowins.
Republiik Kongo
At Republiik Kongo [ˈkɔŋgo] (üüb Fraansöösk: République du Congo [kɔ̃ˈgo]; uk Kongo-Brazzaville; ap tu 1960 Madelkongo, faan 1969 ap tu 1991 Folksrepubliik Kongo) as en republiik uun a maden faan Aafrika. Uun a nuurd lei Kameruun an det Madelaafrikoons Republiik, uun a waast Gabuun an de Atlantisk Ootseaan, uun a uast an süüd leit det Demokraatisk Republiik Kongo an uk uun a süüd de angolaanisk eksklaawe Cabinda. At lun hee 3.697.490 lidj (2007). At hoodsteed as Brazzaville.
Geograafisk Laag
At lun dialt grensen mä fiiw lunen. Det lingst grens (2567 km) faan det Republiik Congo wurt mä Gabuun an det kurtst (231 km) mä Angoola diald. At lun dialt uk en 1229 km lung grens mä det Demokraatisk Republiik Kongo, en 494 km lung mä Kameruun an en 487 km lung mä det Madelaafrikoons Republiik. A eeg as 169 km lung.
Struumer
De Kongo Struum bildet dial faan at süüdgrens faan't lun. Öler struumer uun't lun san de Kouilou Struum an de Alima Struum.
Indialing faan Ferwalting
Det Republiik Kongo hee 12 departmenten (üüb Fraansöösk: départments)
Spriiken
Det amtelk spriik faan't lun as Fraansöösk.
Histoore
Uun det 13. juarhunert wiar do köningriken, wat man miast troch a slaawenhanel uun det 17. an 18. juarhunert uun a mös faan de Kongo Struum tunantmaaget wurd. Dön iarst kontakten mä europeern wiar uun det 15. juarhunert. 1766 begand en fraansöösk misioon an faan 1875 uf uun begand at erforsking faan’t lun troch Pierre Savorgnan de Brazza. 1880 wurd at Teke Rik troch en skülferdrach en fraansöösk protektoraat. Bal wurd en militeerposten bi de Kongo Struum grünjlaanjen, diarütj at steed Brazzaville kaam. 1883 wurd Pointe-Noire grünjlaanjen. 1891 wurd at lun det fraansöösk kolonii Kongo (faan 1903 Madelkongo, üüb fraansöösk: Moyen Congo neemd). 1910 wurd det tup mä Gabuun tu’t generoolguwernment faan Fraansöösk-Ekwatoriaalaafrika ferklaaret. Brazzaville täälte do amanbi 6000 iinwener, wuks man gau droch a tutooch faan waanrewerker, diar ütj Tschad an Dahomey kaam. 1911 ging at nuurddial faan’t kolonii tu tjiisk Kameruun; efter de Iarst Wäältkrich wurd at gebiit weler dial faan’t kolonii. At lun wurd 15. August 1960 suwereen. Fulbert Youlou wiar de iarst president.