cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rúnakvæði
Tey íslensku og norsku rúnakvæðini innihalda 16 rúnir frá teimum yngri rúnarøðunum og fornenska rúnakvæðið inneheldur 26 rúnir frá tí fornenska rúnaraðnum. Fornenska kvæðið er sannlíkt skrivað í 10. øld men kan vera eldri. Norska kvæðið er sannlíkt frá 13. øld og tað íslenska frá 15. øld. Kvæðini eru ólík, men í øllum kvæðunum eru bæði heiðnar og kristnar kenningar. Umframt hesi trý kvæðini er rúnalisti skrivaður í 9. øld, ið er nevndur Abecedarium Nordmannicum.
Lutverkið hjá rúnakvæðunum er óvisst, men trúliga vóru tey áminningarramsur fyri att kunna minnast raðið og nøvnini hjá rúnunum.
Hanne-Vibeke Holst
Hanne-Vibeke Holst hevur fyrr verið gift við Laurs Nørlund, aðalstjóra, men er nú gift við filmsmyndamanninum Morten Bruus. Hon eigur trý børn.
Dansifelagið í Havn
Dansifelagið í Havn varð sett á stovn í oktober 1952, og er elsta dansifelag í landinum. Tað hevði verið vanligt við føroyskum dansi í Sjónleikarhúsinum, men nøkur fólk hildu hetta vera ov óskipað og tóku seg tí saman at gera eitt rættiligt dansifelag. Tá felagið varð sett á stovn, taldi tað 20 limir. Nú eru umleið 110 limir í Dansifelagnum í Havn. Dansur er hvørt fríggjakvøld kl. 22.00 í vetrarhálvuni, frá seinast í oktobur til føstulávint. Dansifelagið í Havn skipar eisini, saman við Norðurlandahúsinum, fyri barnadansi. Hesin er somuleiðis hvørt fríggjakvøld kl. 20.00-21.00 í Norðurlandahúsinum. Dansitíðin byrjar við aðalfundinum hjá felagnum, sum vanliga er um 20. oktobur. Tá er eisini høvi hjá nýggjum limum at tekna seg.
Nevnd
Aðalfundur í oktober. (Dagført 16/5-13).
Búskapur Føroya
thumb|right|300px|[[Fiskur og fiskaúrdráttir eru 97% av útflutningsvirðinum hjá føroyingum. Sambært hagtølum er ferðavinnan næststørsta vinnan.]] Føroyski búskapurin er lítil opin búskapur við stórum samhandli við útheimin. Heimamarknaðurin er lítil og samhandilin við útheimin er sera asymmetriskur. Føroyingar flyta inn næstan allar nýtsluvørur og størsti parturin av útflutninginum er fiskur og fiskaúrdráttir.
Tilfeingisvinna er landbúnaður, fiskiskapur, ali- og kryvjivirki og ráevnisvinna. Vinnur innan vøruframleiðslu eru fiskavøruídnaður, skipasmiðjur, aðrar smiðjur, ídnaður annars, byggivinna og orkuveiting. Privatar tænastuvinnur eru handil og umvæling, gistingarhús og matstovur, sjóflutningur og flutningur annars, postur og fjarskifti, fígging og trygging, vinnuligar tænastur, húshaldstænastur, felag­skapir og mentan og ótilskilað vinna. Almennar tænastur er almenn fyrisiting, allar almennar tænastur og alt annað virksemi, sum tað almenna fíggjar við sínum lønarúteiðslum.
Almennar og privatar tænastur eru vorðnar ein størri partur av føroyska búskapin­um seinastu árini. Í 2001 vóru tær 58,9% og í 2005 vóru tær 65,9% av samlaðu lønargjaldingunum. Sama tíðarskeið eru lønargjaldingarnar í tilfeingis­vinnunum minkaðar nógv. Í 2001 vóru tær 21,9% og í 2005 vóru tær 15,1% av samlaðu lønargjaldingunum. Í vøruframleiðsluvinnunum hevur gongdin verið støðug fram til 2004, tá ið lønargjaldingarnar byrja at minka. Í 2001 vóru lønargjaldingarnar í vøruframleiðsluvinnunum 19,2% og í 2004 vóru tær 19,7%, men í 2005 minka tær niður í 18,9% av samlaðu lønargjaldingunum. Tænastuvinnurnar verða tí ein lutfalsliga størri partur av føroyska búskapinum, meðan tilfeingis- og framleiðsluvinnurnar minka.
Ein lítil búskapur sum hin føroyski, har inn- og útflutningur fevna um stóran part av búskapinum, ávirkast nógv av gongdini í umheiminum og serliga í teimum londum, sum vit býta um vørur og tænastur við. Tað er serliga gjøgnum prísin á inn- og útflutningsvørum, at føroyski búskapurin ávirkast av gongdini í umheiminum, men eisini húsarhaldini og teirra nýtslu- og sparihugur ávirkast av gongdini í umheiminum.
Demokratiski Flokkurin (Italia)
Demokratiski Flokkurin ella Partito Democratico er ein italskur mið-vinstra-flokkur, sum var stovnaður í oktober 2007. Formaður fyri flokkin er Nicola Zingaretti.
Ununpentium
Ununpentium er eitt frumevni, ið er nummar 115 í skeiðbundnu skipaninini.
Milano-Sanremo
Milano-Sanremo, eisini kent sum "The Spring classic" ella "La Classicissima", er ein árlig súkklukapping millum Milano og Sanremo, í útnyrðingspartinum av Italia.
Oganesson
Oganesson er eitt frumevni, ið er nummar 118 í skeiðbundnu skipaninini. Eftir nummarinum hevði tað fyrr heitið ununoctium.
Beinta í Jákupsstovu
Beinta í Jákupsstovu (fødd 1951 í Sørvági) er ein føroyskur granskari, Dr.polit., adjungeraður lektari í stjórnmálafrøði á Fróðskaparsetri Føroya.
Lívsleið
Hon tók studentsprógv úr Hoydølum 1971, fekk síðan pláss á Regensen og tók 1. part í sosiologi við Universitetið í Keypmannahavn. Eftir tað flutti hon til Bergens, og tók cand. polit. prógv í Offentlig administrasjon og organisasjonskunnskap við Universitetið í Bergen í 1982. Hon tók hjágrein í geografi við Universitetið í Bergen í 1977. Hon búði í Haram kommunu í Sunnmøre 1978-1987. Hon var lærari á studentaskúlanum í Brattvåg, og eitt skifti fulltrúi í kommunalu heilsufyrisitingini. Skúlaárið 1983/84 var alt húskið í Fuglafirði, tá Beinta hevði starv á Studentaskúlanum í Gøtugjógv fram til ársskiftið, og arbeiddi síðan á Landsskúlafyrisitingini fram til summarfrítíðina. Familjan flutti í 1987 til Molde, har Beinta fekk starv á Høgskolen i Molde, fyrstu tíðina mest í fyrisitingini, men síðan 1991 varð tað meira og meira undirvísing og gransking. Í 1992 fekk hon granskingarstyrk frá NorFa, og var hon tá nakrar mánaðir á Fróðskaparsetrinum og við Háskóla Íslands. Í 1995 fekk hon fast starv sum høgskolelektor (seinni 1. amanuensis) í stjórnmálafrøði. Tók dr. polit. heitið við Universitetið í Bergen í 2003.
Familja
Foreldur: Edith fødd Lamhauge úr Lamba og Jákup í Jákupsstovu, úr Sørvági. Giftist Rolf Bugge frá Eidsøra í Noregi í 1978. Børn: Guri, f. 1979, Edit, f. 1983 og Heine, f. 1985. Beinta er uppvaksin í J. Paturssonargøtu í Havn saman við sjey systkjum.
Sverri Djurhuus
Sverri Djurhuus er føddur 11. juli 1920 í Kollafirði.
Sissal Kampmann
Sissal Kampmann (fødd 1974), uppvaksin í Vestmanna, er ein føroyskur rithøvundur, eitt skald. Hon hevur higartil (februar 2013) útgivið tvey yrkingasøvn, bæði skrivaði á føroyskum, bæði eru útgivin á Forlagnum Eksil, sum er eitt forlag í Keypmannahavn, sum føroyingar eiga. Í september 2012 fekk hon donsku bókmentaheiðurslønina, sum Danska Akademiið handar: Klaus Rifbjerg debutantvirðisløn fyri skaldskap (Klaus Rifbjergs debutantpris for lyrik). Prísurin verður latin annað hvørt ár fyri eitt yrkingasavn skrivað á donskum, føroyskum ella grønlendskum. Høvundin skal ikki hava útgivið meira enn tvey yrkingasøvn. Fyrsta yrkingasavnið skal verða útgivið innan fyri seinastu tvey árini. Sissal gekk á student í Hoydølum, seinni fór hon í holt við at lesa Norðurlendskar bókmentir á Københavns Universitet. Sissal er systir Ludvík á Brekku, ið hevur myndprýtt yrkingasøvn hennara.
HB 100
HB 100 er ein føroysk tónleikaútgáva, sum Havnar Bóltfelag gav út í 2003 í sambandi við at felagið fylti 100 ár í 2004.
Wilamowiciskt mál
Wymysorys ella Wilamowiciskt (Wymysöryś) er eitt málføri av miðalhátýskum, ið verður tosað í býnum Wilamowice (Wymysoj á Wymysorys) á markinum millum Slesia og Minna Pólland. Í dag eru umleið 100 føddir nýtarar av wymysojer, meirilutin eru gomul fólk, og tískil er málið hótt.
Søga
Wymysorys er, sum tað sær út, komið av miðtýskum úr 12. øld við sterkari ávirkan av lágtýskum, niðurlendskum, frísiskum, pólskum og fornenskum. Íbúgvarnir í Wilamowice verða hildnir at vera ættaðir frá niðurlendskum, týskum og skotskum niðursetufólkum, ið komu til Póllands í 13. øld. Íbúgvarnir í Wilamowice hava altíð noktað sambandið við Týskland og víst á niðurlendska upprunan.
Wymysorys var málið, ið skaldskapurin hjá Floriani Biesik er skrivaður á, í 19. øld.
Lítil orðabók
Her er ein lítil wymysorisk orðabók við týskum, niðurlendskum og føroyskum umsetingum. Leggið til merkis, at ł verður lisið sum enskt w (nøkunlunda sum ð í góður) og w sum v:
Dømi: vøgguvísa
Ein vøgguvísa á wymysoriskum við føroyskari umseting:
Sigur Rós
200px|thumbnail|Sigur Rós í 2005 Sigur Rós er ein íslenskur tónleikabólkur úr Reykjavík.
Útgávur
200px|thumbnail|Sigur Rós í 2013
Józef Gosławski
thumb|Minnisvarði til minnis um [[Frédéric Chopin í Żelazowa Wola]] thumb|[[Mahatma Gandhi]] thumb|[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] thumb|Minnisvarði til minnis um [[Adam Mickiewicz í Gorzów Wielkopolski]] Józef Gosławski, eisini nevndur Józef Jan Gosławski, var ein pólskur myndahøggari. Hann varð føddur 24. apríl 1908 í Polanówka í Póllandi og doyði 23. januar 1963 í Warszawa, sum erhøvuðsstaður Póllands. Gosławski gjørdi millum annað minnisvarðar. Eitt av høvuðsverkum hansara er ein minnisvarði til minnis um Frédéric Chopin, sum varð reistur í Żelazowa Wola. Hann sýndi fram verk síni bæði í Póllandi og uttanlands.
Í 1948 giftist hann við Wanda Mankin.
Alaska
Alaska er ein lutstatur í USA við umleið 737 túsund íbúgvum. Alaska, sum USA keypti frá Russlandi í 1867, er stórt land, dupult so stórt sum Noreg og Svøríki tilsamans. Staturin er 1,5 mill. ferkilometrar ella umleið 100 ferðir so stórur sum Føroyar.
Nú eru tað Republikanarar, sum sita við ræðið í lutstatinum. Sean Parnell (føddur 19. november 1962 í Hanford, Kalifornia) er guvernørur. Hann umboðar republikanararnar.
Nú verða flogførini mest brúkt til flutning, men enn dámar alaskamonnum væl at koyrakapp við hundasleðum, og í støðum verða tær eisini brúktar til at flyta vøru við.
Upprunafólkið
thumb|right|250px Í lutstatinum búðu, tá ið teir hvítu komu hagar, indiánar og eskimoar. Helst hava fólk verið í Alaska frá um 10.000 f.Kr. Fornfrøðingar hava funnið eina 11.500 ára gamla barnagrøv í einum steinaldar búplássi mitt í Alaska. Í grøvini, sum er millum nøkur trø beint við eina á, vóru brendar leivdir av einum barni. Barnið var millum eitt og trý ára gamalt, tá tað doyði fyri 11.500 árum síðani. Hetta eru elstu leivdirnar av menniskjum í hesum partinum av Amerika. Staðið har grøvin er kallast Upward Sun River, og tí hevur barnið fingið navnið Xaasaa Cheege Ts’eniin, sum merkir "Upward Sun River Mouth Child".
Tennirnar hjá barninum vísa, at tað er í ætt við indiánarar og fólk úr Eysturásia. Granskarar hava enn ikki staðfest hvat kyn barnið er, tí leivdirnar eru ov illa farnar í eldinum. Amerika og Eysturásia eru á dag skild sundur við einum smølum firði, men tað hava tey ikki altíð verið. Fara vit 14.000 ár aftur í tíðina, so vita vit, at havstøðan var lægri enn hon er í dag. Og tí hava stór øki, sum í dag er hav, verið land tá. Fólk hava tí kunnað ferðast úr Eysturásia til Norðuramerika at búseta seg. Long tíðarskeið í forsøguligari tíð lógu stórir partar av Norðuramerika og Eysturásia undir í ómetaliga tjúkkum ísi, kava og jøklum. Hesi køldu tíðarskeiðini, kalla ístíðir, vóru 100 000 hvørt ár. Ímillum hvørja ístíð var veðurlagið lýggjari í eini 20 000 ár. Tann síðsta ístíðin kom 110 000 ár f.Kr. og var av umleið 13 000 f.Kr. So nógvur sjógvur frysti, at høvini fjarðaðu einar 90 m. Tað hevði við sær, at landfast gjørdist ímillum meginlond, sum havið áður hevði skilt sundur, til dømis lá turt tað grynsta ímillum Alaska og Russland, har Beringssund nú er.
Veiðifólk, sum høvdu búsett seg í Eysturásia fluttu um 13 000 f.Kr. til tað, ið nú er Alaska. Eftir um 12 000 f.Kr. fløddi aftur, og havið stongdi leiðina um Beringsund fyri niðursetufólkunum úr Ásia. Tey fóru longri og longri suður ígjøgnum USA og haðan til Suðuramerika.
Landafrøði
thumb|left|200px|Barrow er norðasta bygd í Alaska og liggur í [[North Slope Borough.]] thumb|right|250px|[[Denali er hægsta fjallið í Norðuramerika, 6168 metrar høgt.]] Alaska, sum er eitt land størri enn Skandinavia, er so at siga fólkatómt. Tað er tað størsta stakríkið í USA, eitt sindur størri enn t.d. Texas. Men roknað eftir íbúgvatali er Alaska millum tey minstu londini í Amerika. Tað er tað kaldasta stakríkið í USA. Hesi seinastu árini er tað tó vorðið lýggjari í Alaska. Hildið verður, at orsøkin er tað vaksandi vakstrarhúsárinið, sum ávirkar veðurlagið á allari jørðini. Tað mesta av tí er fjallalendi, og har er hægsta fjallið í Norðuramerika, Mount Mac Kinley, 6187 m. Vestari partur av meginlandinum Norður-Amerika er eyðkendur av fleiri fjallarøðum, sum til samans eita Kordillurnar (Cordilleran Highlands). Teir hægstu tindarnir í Kordillunum eru meira enn 6100 metrar yvir sjóvarmálanum. Teir eru norðuri í Alaska. Fjøllini røkka um alt meginlandið og halda fram í Suður-Amerika. Har eita tey Andesfjøll. Norðuri við Íshavið og fram við áunum er slætt. Veðurlagið er kalt uttan úti við vesturstrondina. Fram við norðurstrondini er tundralendi, men sunnari vaksa heilt stórir nálaskógir. Størsta áin eitur Yukon, og høvuðsstaðurin er Juneau. Strondin er umleið 76.000 km.
Norðast í Alaska er ógvuliga kalt. Bara í august er miðalhitin oman fyri frostmarkið. Har er pólveðurlag, og her breiðir tundran seg so ber og kørg. Stórir partar av Alaska liggja undir innlandsísi, ið summastaðni er 3000 metrar tjúkkur. Sunnan fyri tundruna er kalt temprað veðurlag. Har er nálaskógarøkið, sum røkkur um stórar partar av Alaska, Kanada og norðara part av USA.
Býir
Størstu býir í Alaska:
Búskapur
thumb|right|250px|Skelti: "Vælkomin til USA." Umframt gull eru fleiri onnur málmsløg at finna, og hartil bæði kol og olja. Vælferðin frá oljuni er so mikið stór, at tú rindar ikki skatt í Alaska. Borgarar í Alaska gjalda ikki skatt til lutstatin, bara til samveldismyndugleikarnar. Meðal inntøkan hjá einum íbúgva er millum 350.000 og 400.000 kr. Aftrat hesum fáa allir íbúgvar eina ferð um árið em kekk uppá 14.000 kr. sendandi. Men sagt verður, at vanligar vørur eru dýrari her enn í USA annars. Hetta er orsakað av flutningskostnaðinum. Eins og hjá norðmonnum fer ein stórur partur av avgjaidinum frá oljufeløgunum í ein oljugrunn, sum er ætlaður at brúka úr, tá verri tíðir koma. Tað eru tvey stór oljufeløg, sum arbeiða í Alaska. Umframt Arco er tað eisini BP. Hesi bæði feløgini royna at fáa loyvi til at bora eftir olju í nýggjum økjum har norðuri, í tí teir nevna tað órørda North Slope Borough. Tað er óvist um feløgini fáa loyvi til tess. tí mong halda tað vera skeivt at nema tey náttúruvøkru og fullkomiliga óspiltu økini har norðuri í Alaska.
Viði høgga teir væl av, og fiskur er nógvur at fáa, helst laksur, men tað er eisini nógv til av toski og kalva. Fiskivinnan verður roknað sum ein sera týdningarmikil vinna. Sitka, ein av høvuðsbýunum í Suðuralaska, varð bygdur í árinum 1804. Hann liggur á Baranofoynni og er í dag heimsins fremsta laksahavn.
Oljuvinna
Oljukeldurnar í North Slope Borough geva arbeiði til umleið 15,800 fólk. Umframt hesi arbeiðsplássini gevur oljuvinnan eisini arbeiði til túsundtals fólk kring alt Alaska. Her er ikki minst talan um tá vinnuna, sum veitir vørur og tænastur til alt oljuøkið í Prudhoe Bay og annars til alla oljuvinnu í Alaska sum heild. Alaska, sum í mong ár hevur verið ein týðandi oljuframleiðandi statur í USA, goymir sum er framvegis stórar nøgdir av olju og gassi í undirgrundini. Mett verður at hesar goymslur kunnu fáa stóran týdning fyri búskapin og arbeiðspláss í statinum í framtíðini, sum longu er so tætt knýttur at verandi oljuframleiðslu. Hinumegin eru tað tey, sum halda, at økt oljuvirksemi kann skaða umhvørvið eins og hava óhepnar avleiðingar fyri veðurlagið.
Samferðsla
thumb|right|250px|Alaska Railroad. Nógvur legst kavin í Alaska, og fyrr mátti farast millum bygdir við hundasleðu. Torført er at ferðast, og tí hava teir bygt nógvar flogstøðir seinnu árini, so at nú verða flogfør ógvuliga nógv brúkt, bæði til at flyta fólk og varu. Í Anchorage setast tey stóru flogførini, sum flúgva millum Evropa og Ásia tvørtur yvir Norðpólinum. 10 tímar tekur ferðin úr Keypmannahavn til Anchorage og 8 tímar haðani til Tokyo, Japan.
Fyri at gera ferðalíkindini betri millum Alaska og hin partin av USA, hava teir lagt veg norður ígjøgnum Kanada, so nú ber til at koyra við bili, ið hvussu er um summarið. Markið millum Kanada og USA, sum gongur 49 breiddarstigi vestur frá vøtnunum, verður ikki vart, so sum gjørt verður millum flest onnur lond. Har eru eingir tollarar ella vaktarmenn, og fólk kunnu fara um markið, sum teimum lystir.
Dýralívið
Hvítabjørn og roysningur eru størstu dýrini, tú sært í Alaska. Ein stórvaksin, gomul hvítabjørn vigar ikki lítið. Hon kann toga upp ímóti teimum 1600 pundunum. Mest heldur hon seg uppi á landi ella úti á rekaísinum. Stundum balist hon eftir fongi í tí ísakalda sjónum. Tær bleikgulu bjarnirnar bera orð fyri at vera herviligastu ránsdýr í landinum. Tær slúka alt kjøt- og tvøstkent, sum fyri kjaftin rekur. Grammastar eru tær eftir kópatvøsti. Ofta leggur hvítabjørnin seg í slys við eitt íshol - til reiðar at taka kóp, ið kemur upp at anda. Roysningurin er lættur at kenna av ývnu kompunum og teimum báðum longu høggtonnunum. Føðslan hjá roysningi er mest skeljafiskur. Roysningur er av kópaætt. Hann er tó eitt sindur ólíkur kópunum - eisini í lívshátti.
Teir báðir størstu kóparnir í Alaska eru steinkópurin og ringkópurin. Steinkópur er gráur við dimmum blettum um allan kroppin. Ringkópur er vanligasti kópur við norðuramerikansku strendurnar. Navnið hevur hann eftir ringmynstrinum á kroppinum. Á norðuramerikansku havleiðunum er eisini hópur av hvali. Moskusneyt er síðullað, morlitt, og hevur ljósan blett niður á ryggin. Moskusneytini eru ikki verulig neyt, men í ætt við seyð. Tey liva vill úti í norðuramerikansku náttúruni. Revur er nógvur í Alaska. Sløgini eru tvey - hvítrevur og blárevur.
Skallaørn er størsti ránsfuglur í Alaska - flogið er stívar 2 metrar. Føðslan hjá henni er mest fiskur, fuglur og hara. Falkur er væl minni enn ørn. Hann flýgur óføra skjótt, skjótari enn ørnin, og knappur er hann í vendini. Snjóuglan - við teimum stóru, gulu eygunum - livir mest av læminga. Ravnur er eisini vanligur fuglur í Alaska. Hann er svartur, skyggir í grønligum og bláum. Fisk og fugl, kjøt og egg koyrir hann í seg. Eitt vilt slag av høsnaættini livir í Alaska - rýpan (Lagopus leucura). Føðslan hjá henni er bløð, ber og knubbar av runnum og lyngi. Av øðrum fuglum, ið balast við Alaskas strendur, kunnu vit nevna lóm og æðu.
Magna carta
thumb|300px Magna Carta (Frælsisbrævið mikla) frá 1215 var sáttmáli ímillum kong og enska aðalin. Har stóð, at kongur skuldi ikki misnýta sítt vald og krevja aðalin eftir skatti. Magna Carta fekk stóran týdning, tí tað var á fyrsta sinni staðfest, at kongsins rættindi vóru avmarkað. Magna Carta skuldi fyrst og fremst veita barónunum rættindi mótvegis kongi. Men sumt av tí, sum stendur í Magna Carta, veitir eisini vanligum fólki trygd.
Skjalið var úrslitið av friðarsamráðingum millum Jóhan kong I og teir barónar ið høvdu gjørt uppreistur móti hansara kúgandi stýri. Hetta frælsisbræv hevur verið grundarlagið undir mongum lógum, sum eru gald­andi í Stórabretlandi.
Søga
thumb Tá enski kongurin Rikard I (Rikard leyvuhjarta) doyði í 1199, gjørdist yngri bróður hansara Jóhan kongur av Onglandi. Við í sekkin fekk hann Írland og stórar partar av Vesturfraklandi. Í 1202 brast kríggj á millum Jóhan kong og franska kongin Philip II, og endin av hesum stríðnum var, at Jóhan kongur misti fronsku landspartarnar í 1204. Komandi tíggju árini brúkti Jóhan kongur alla sína orku til at vinna mistu ognirnar aftur. Tá Jóhan og hansara sameindu taptu endaliga stríðið við Bouvines í 1214, hevði hann mist álitið og skapt so miklan ótta og fíggindaskap millum sínar álitismenn, barónarnir, at teir framdu uppreistur móti honum.
Drúgva kríggið millum Jóhan kong og fraklendingar hevði skapt politiskan hurlivasa í Bretlandi, orsaka av alt ov høgari skattabyrðu og ráari kúgan. Ónøgdin við kongin vaks í stórum og førdi at enda til beinleiðis uppreistur móti honum. Tá Jóhan kongur kom heim aftur, eftir endaliga ósigurin við Bouvines, varð hann móttikin við kravi um umfatandi ábøtur frá teimum barónum og óðalsmonnum, sum annars vóru kjarnin av hansara valdstøðu sum kongur. Partarnir hittust á Runnymede við Thames, millum Windsor og Staines í 1215 – og tað var her at fyrsta frábrigdi av Magna Carta varð framlagt og váttað við kongsins innsigli.
Orsøkin til at Magna Carta var so kollveltandi er, at man her fyri fyrstu ferð á skrift royndi at avmarka valdið hjá konginum. Hugskotið var at gera eina ófrávíkiliga lógfesting, sum eisini umfataði kongsvaldið og forðaði fyri at kongurin kundi misnýta sítt vald. Í skjalinum vóru partar, sum umfataðu rættindi hjá einstaklinginum og bólkum – og teksturin fór enntá so vítt sum at krevja, at barónarnir skuldu kunna taka valdið av konginum, um hesin fór út um lógarinnar mark. Tað vóru 63 klausular ella treytir í upprunaútgávuni av Magna Carta. Flestu teirra eru um tillaging av ymsum feudalum siðum og rættindum, reglugerð fyri býir, handil og kongaligu skógirnar. Harafturat eru reglugerðir fyri afturgjald av skuld og rættindi hjá kirkjuni. Men teir mest týðandi partarnir eru um løgfrøðilig rættindi hjá einstaklinginum mótvegis statinum og skerjingin av valdsrættinum hjá kongsvaldinum.
Jóhan kongur helt ikki krøvini í Magna Carta og longu áðrenn tríggir mánaðir vóru gingnir, fekk hann pávan Innocent III at ógilda skjalið. Men sáðið var longu farið at spíra. Teksturin í Magna Carta var farin um landið alt og hugskotini høvdu vakt ans. Borgarakríggj brast á har flestu av barónunum stríddust fyri prinsippunum í Magna Carta. Teir fingu franska krúnprinsin Louis at vátta at gerast kongur av Onglandi og tann skotska kongin Alexander II til at hertaka norðara partin av Onglandi. Í 1216, tá uppreistrarmenninir høvdu tikið meginpartin av landinum, doyði Jóhan kongur brádliga av blóðsótt. Teir fáu royalu stuðlarnir avgjørdu tí, saman við umboðnum fyri pávan, at útnevna níggju ára gamla krúnprinsin Henry til kong – og sendu brøv til leiðararnar av uppreistrinum í kongsins navni, har teir góðtóku krøvini í Magna Carta og mæltu barónunum til at stuðla Henry III. Um hettar mundið var ósemja íkomin millum Louis og uppreistrarmenninar og teir flestu av barónunum skiftu tí síðu og stuðlaðu barnakonginum.
Í tíðini fram til at Henry kongur kom til lógaldurs, varð Magna Carta váttað og umskrivað fleiri ferðir. Skjalið var nú kent um alt landið og hugskotini festu so líðandi rót. Tann umstríddi parturin um at kongurin kundi verða settur frá av barónunum, varð tó brátt tikin burturúr. Men komandi tíðina fingu barónarnir størri ávirkan. Í 1258 fekk ein bólkur undir leiðslu av Simon de Montfort tær sokallaðu Oxford-ásetingarnar í lag, har kongurin í roynd og veru varð noyddur at leggja seg undir eitt ráð av útvaldum monnum. Oxford-ásetingarnar hildu ikki í longdini. Hóast Magna Carta hetta tíðarskeiðið varð nógv broytt – og valdið ið barónarnir høvdu á konginum, varð bart niður av einari royalari atsókn, undir leiðslu av Edwardi krúnprinsi – stóðu flestu broytingar sína roynd, eisini eftir at Edward tók við kongsvaldinum. Tey staðbundnu heimatingini har lágóðalsmenn og umboð fyri landsbygdirnar savnaðust, hildu áfram at virka. Upp gjøgnum fjúrtandu øld, mentust hesi ting - saman við mótsetninginum av háóðalsmonnum, ið ráðgóvu kongin - til nakað ið líktist tí tveykamars-parlamentinum, vit kenna í dag, við yvir- og undirhúsi.
Grundleggjandi hugsjónin í Magna Carta gekk aftur í menningini av tí bretsku statsumsitingini upp gjøgnum øldirnar – og breiddi seg enntá út um landamørk. Hátturin, har okkara egna umsiting er deild upp, við lóggevandi, dømandi og útinnandi valdi, hevur partvís sín uppruna í skjalinum, sum í skundi varð samansett á einari lítilsverdari bretskari ong í 1215.
259 f.Kr.
Øldir: 4. øld f.Kr. – 3. øld f.Kr. – 2. øld f.Kr.
Áratíggju: 300-árini f.Kr. 290-árini f.Kr. 280-árini f.Kr. 270-árini f.Kr. 260-árini f.Kr. - 250-árini f.Kr. - 240-árini f.Kr. 230-árini f.Kr. 220-árini f.Kr. 210-árini f.Kr. 200-árini f.Kr.
Árstal: 264 f.Kr. 263 f.Kr. 262 f.Kr. 261 f.Kr. 260 f.Kr. - 259 f.Kr. - 258 f.Kr. 257 f.Kr. 256 f.Kr. 255 f.Kr. 254 f.Kr.
Uran
Uran er eitt frumevni, ið er nummar 92 í skeiðbundnu skipaninini.
Hornalundi
Hornalundi (frøðiheiti - Fratercula corniculata) er ein sjófuglur av lundaætt, ið líkist Atlantslunda í útsjónd, men nevsrótin er gul við reyðum nevsbroddi. Hesin lundin hevur smá svørt 'horn' omanfyri eyguni, harav navnið. Hornalundin heldur til á klettaoyggjum fram við strondini í norðara parti av Kyrrahavinum, í Siberia, Alaska og British Colombia í Kanada.
Bognev
Bognev (frøðiheiti - Plegadis falcinellus)
260 f.Kr.
Øldir: 4. øld f.Kr. – 3. øld f.Kr. – 2. øld f.Kr.
Árstal: 265 f.Kr. 264 f.Kr. 263 f.Kr. 262 f.Kr. 261 f.Kr. - 260 f.Kr. - 259 f.Kr. 258 f.Kr. 257 f.Kr. 256 f.Kr. 255 f.Kr.
Storkur
Storkur (frøðiheiti - Ciconia ciconia) er millum hegra og trana til støddar, hálslangur og beinlangur. Liturin er hvítur við svørtum flogfjøðrum, bein og nev eru reyð. Hann eigur mest í Miðevropa, og kemur ongantíð norður um Danmørk. Tað er so sjaldsama fólkaalskin fuglur, at teir allarflestu eiga uppi á hústekjum. Bøndurnir leggja eitt gamalt vognhjól upp á mønina á fjósinum ella á sethúsunum, og storkarnir gera sær reiður í tí.
Um veturin eru teir suðuri í Afrika. Sum okkum her um várið leingist eftir tjøldrunum, so leingist donskum børnum eftir storkinum. So ein góðveðursdag síggja tey eitt koma høgt uppi í lofti, storkurin! Hann ringir seg niðureftir, og skjótt situr hann í sama reiðrinum, sum hann hevði í fjør. Hetta er storkapápin. Nú fer hann at reinsa reiðrið, og bøta upp á tað við greinum, sum hann brýtur sær úti á skóginum. Nakrar dagar seinni kemur kona hansara; og ei dáni í, at hon er blíð, nú hon finnur alt væl tilgjørt. Tey heilsa hvørjum øðrum við at ringla hart við nevinum, tí storkur hevur einki mál. Men er annað deytt, so fær hitt sær nýggjan maka; og menn vita vist, at sama reiðrið hevur verið íbygt í meir enn 100 ár. Fyri uttanhýsis fólki er storkur styggur, men húsfólkið kennir hann væl og leggur ikki í, um tey koma honum nær, tó letur hann seg ikki taka; fríur fuglur vil han vera.
Michigan
Michigan (enskt: State of Michigan) er ein lutstatur í Samveldisríkinum Amerika við umleið 9,8 mió. íbúgvum. Lansing er høvuðsstaðurin og Detroit er størsti býurin. Í 1837 bleiv Michigan lutstatur í USA. Ovara Hálvoyggj (á enskum Upper Peninsula ella UP) hevur mark við Wisconsin og Niðara Hálvoyggj (á enskum Lower Peninsula) hevur mark við Indiana og Ohio.
Arbeiðsloysið í Michigan er 11,7 % (januar 2011), og tískil væl størri enn miðal fyri alt landið, ið er 8,9 %. Í Michigan eru størstu bilverksmiðjur í heiminum: Ford og General Motors. Av Ford-smiðjunum lata teir 15 500 nýggjar bilar um dagin.
Landafrøði
Michigan er umgyrdur av Great Lakes á øllum síðum. Eyknevni er Stóruvøtnstaturin (enskt: The Great Lakes State). Sunnarlaga í Kanada og norðarlaga í USA, m.a. í Michigan og Wisconsin, eru fimm stór vøtn, sum eru samanhangandi: Michiganvatn, Huronvatn, Erievatn, Superiorvatn og Ontariovatn. The Great Lakes, sum vøtnini verða nevnd á enskum, eru til samans tað størsta økið í heiminum við feskvatni.
Gotiskt mál
right|thumb|320px|Blaðsíða úr bibliuni av biskupinum Ulfilas. Handritið, kent undir heitinum Codex Argenteus, er fest á blað í 6. øld. Gotiskt (*gutisko razda, *𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺𐍉𐍂𐌰𐌶𐌳𐌰) er eitt útdeytt mál, sum hoyrir til eysturgermansku greinina av germansku málunum.
Michigan
Búskapur
thumb|left|220px|[[Corn flakes er úr Michigan. Alheims høvuðsskrivstovan hjá Kellogg's er eisini í Battle Creek, Michigan.]] Á einum stórum strekki vestan fyri Erievatn í Eystur-Michigan dyrka teir bara soyabønir, jarðnøtir og mais. Um tú siglir eftir onkrari á har, so sært tú teir høgu maisleggirnar, ið verða upp til 3 metrar, standa á áarbakkanum, og koyrir tú við toki, so koma maisleggirnir upp fyri vindeyguni á ferðamannavognunum, so tú leingi ikki sært annað enn maisbløð. Nakað av maisini verður m.a. nýtt til matna, vit kenna "corn flakes".
Gotiskt mál
Í fólkaflytingatíðini varð málið talað av gotiskum ættflokkum í ymsum pørtum í Evropa. Gotiska málið varð talað á Krim-hálvoynni fram til seinnapartin av 18. øld.
Michigan
Búskapur
Arbeiðsfólkið er ofta lítið, tað kunnu vera heilt ovurstórir garðar, har ið kona og maður eru einsamøll uttan ta allarstrævnastu tíðina um heystið. Við tað at garðarnir oftast eru so ógvuliga stórir, leggja bøndurnir ikki í at brúka stórvegis av tøðum, summir taða yvirhøvur ikki, komið veksur kortini, men so velta teir heldur ikki sama stykki ár um ár; tá ið teir hava havt korn í einum stykki eitt ár, verður tað bara liggjandi til gras í nøkur ár.
Gotiskt mál
Málið varð skrivað við gotiska stavraðnum, ment av biskupinum Ulfilas til týðing hansara av Bíbliuni í 4. øld. Stavraðið er bygt á forngrikska stavraði.
Michigan
Bilídnaður
thumb|left|220px|Chevrolet Tahoe. [[General Motors hava framleitt bilar síðan 1908. Høvuðssæti er í Detroit.]] Bilídnaðurin hevur serliga tikið seg fram í Michigan. Fyrst í 20. øld fóru bilverksmiðjurnar hjá Henry Ford í Detroit, Michigan undir at nýta flutningsbond. Arbeiðið við flutningsbandi fer soleiðis fram, at hvør arbeiðari ger bara ein lítlan part av tí arbeiði, sum skal til fyri at gera lutin, sum t.d. kann vera ein bilur. Bilurin, sum er í gerð, verður so fluttur við flutningsbandinum víðari til tann næsta arbeiðaran, sum so ger sín part av arbeiðinum. Áður var tað so, at allir arbeiðsmenninir vóru við til at gera næstan allan bilin. Nú vórðu bilarnir hjá Ford, General Motors og Chrysler settir saman av lidnum lutum. Í fyrstani var bara eitt modell at fáa, og bara ein litur, sum var svart. Síðan dagarnar hjá Henry Ford er nógv hent í bilídnaðinum í Michigan. Á einari bilverk smiðju verða teir einstøku lutirnir framvegis settir saman til ein bil, men meginparturin av tí arbeiðinum í USA verður nú gjørt av maskinum. Einstøku lutirnir verða gjørdir á ymiskum verksmiðjum, og tær kunnu vera í hvør sínum landi, kanska langt burturi frá tí verksmiðjuni í Detroit ella Lansing, har bilurin verður settur saman. Í 2013 varð næstan fjórði hvør bilur gjørdur í USA, gjørdur í Michigan (22 %). Michigan hevur í 2011 framleitt 1.9 mió. bilar, 1.5 mió. framleitt í Detroit ella Lansing.
Størstu býir
222px|thumb|right|Størstu býir í Michigan Teir 10 størstu býirnir í Michigan eftir íbúgvatali í 2018 vóru hesir:
Alex Ferguson
250px|thumbnail|Sir Alex Ferguson Sir Alexander Chapman "Alex" Ferguson, CBE (føddur 31. desember 1941) er ein skotskur fótbóltsvenjari og fyrrverandi fótbóltsleikari. Hann man vera mest kendur fyri sína longu lívsleið sum høvuðsvenjari hjá enska Premier League liðnum Manchester United F.C., har hann var venjari í 26 ár, frá november 1986 til 2013. Hann kunngjørdi 8. mai 2013, at hann nú fór at gevast sum venjari hjá United. Tey 26 árini, sum venjari hjá United, vann hann 38 steyp, eitt nú 13 Premier League meistaraheiti og UEFA Champions League tvær ferðir.
Listi yvir sesongir
1 Næstbesta deildin 2 Vinnari av Intercontinental Cup. Bólkaspæl í 2000 FIFA Club World Cup
Helle Helle
Helle Helle (fødd 14. desember 1965 í Nakskov) (Hon býr nú í bygdini Lynge sunnanfyri Sorø), doypt Helle Olsen er ein danskur rithøvundur. Helle Helle útgav sína fyrstu stuttsøgu í 1987 undir navninum Helle Krogh Hansen, stuttsøgan nevndist Et blommetræ og varð útgivin í Dagbladet Information. Seinni valdi hon at nýta eftirnavnið hjá langommu síni "Helle", og tað var undir tí navninum hon útgav sína fyrstu skaldsøgu Eksempler på liv, sum kom út í 1993.
Helle er exam.art. í bókmentafrøði frá Københavns Universitet og er útbúgvin á Forfatterskolen. Helle hevur móttikið trý-ára ársløn frá Statens Kunstfond. Bøkur hennara eru týdda til norskt, svenskt, estiskt, niðurlendskt, týskt og tjekkiskt.
Í 2003 móttók hon Beatrice Prisen. Í 2012 fekk hon Boghandlernes gyldne Laurbær fyri skaldsøguna Dette burde skrives i nutid.
IKEA
thumb|IKEA í [[Älmhult, Svøríki]] thumb|IKEA handlar eru at finna nógvastaðna í heiminum.
IKEA er ein svensk handilsketa, sum er skrásett í Niðurlondum, sum selur bíligt innbúgv og búnyttur. Fyritøkan varð sett á stovn í Svøríki í 1943, tað var tann tá 17-ára gamli Ingvar Kamprad, ið stovnaði IKEA. Í januar 2008 var fyritøkan heimsins størsti møblahandil, og eigarin var tá skrásettur sum ein av heimsins ríkastu persónum.
Seinast í 1970-árunum bar til at keypa IKEA-vørur í Føroyum. Tað var ikki ein handil sum so men meiri ein sýnisgluggi fyri IKEA-vørur, har fólk kundu hyggja og síðani bíleggja sjálvi via postordra. Ongin IKEA handil er í Føroyum.
"Góð sniðgeving skal ikki bara vera fyri tey ríku". Tað hevur í 100 ár verið hugsjónin aftan fyri deseinið hjá týska Bauhaus, danska FDB møblar og svenska Ikea. Men bara Ikea hevur megnað at selt hugsjónina til fólkið við góðum úrsliti.
Palladium
Palladium er eitt frumevni, ið er nummar 46 í skeiðbundnu skipaninini.
Karachi
Karachi (urdu: کراچي) er tann størsti býurin í Pakistan og høvuðsstaður í landslutinum Sindh. Býurin er búskaparligur og handlilsmiðdepil í Pakistan. Býurin liggur við tað Arabiska Havið í ein landnyrðing av áarmunnanum til Indus. Við forstøðum hevur býurin eitt fólkatal á umleið 13 milliónir og er harvið millum heimsins 25 størstu býir.
1466
1466 (MCDLXVI) var sambært julianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum mikudegi.
Karachi
Karachi var høvuðsstaður Pakistans frá tí at landið fekk sjálvstøðu í 1947 til 1958, tá Rawalpindi gjørdist høvuðsstaður eitt stutt tíðarskeið, meðan Islamabad var bygdur.
Vitjunarverd støð í Karachi eru eitt nú Clifton, Saddar, Tariq Road, Alladin Park og Defence.
Flotin hjá Pakistansku verjuni hevur høvuðssæti í Karachi.
Fyrisitingarlig øki
Karachi hevur 18 fyrisitingarlig øki:
ISO 3166-1
ISO 3166-1 er partur av standardinum ISO 3166 ásett av millumtjóða felagsskapinum International Organization for Standardization. ISO 3166-1 lýsur trýggjar kotur fyri øll heimsins lond. Koturnar eru:
Núverandi kotur
1 Manglar týðing.
Slóðir
ISO 3166
Poul Schlüter
210px|thumb|right|Poul Schlüter Poul Holmskov Schlüter (føddur 3. apríl 1929 í Tønder, deyður 27. mai 2021 á Frederiksberg í Keypmannahavn) var danskur politikari (KF). Hann var forsætisráðharri i Danmark í tíðarskeiðnum frá 1982 til 1993. Eftirmaður hansara sum forsætisráðharri var Poul Nyrup Rasmussen.
Schlüter var útbúgvin løgfrøðingur. Hann byrjaði sína yrkisleið sum politikari fyrst í 1950-árunum, tá hann gjørdist formaður fyri Konservativ Ungdom. Hann var limur í danska Fólkatinginum frá 1964 til 1994 og leiðari av Konservativa fólkaflokkinum í tveimum skeiðum, 1974-1977 og 1981-1993. Afturat hesum var hann limur í Evroparáðnum 1971–1974 og í ES-parlamentinum 1994–1999.
Spónnev
Spónnev (frøðiheiti - Platalea leucorodia)
Eyðfinn Jensen
Eyðfinn Jensen er ein føroyskur tónleikari, sangskrivari, framleiðari og miðlafólk. Síðan 2005 hevur hann starvast í Kringvarpi Føroya, har hann er tónleikasamskipari og stendur fyri sendingini Brunsj, har hann hevur samrøðu við føroyskar tónleikarar og onnur, hevur samrøðu við Niels Una Dam, sum einaferð um vikuna ummælir eina føroyska tónleikaútgávu. Eyðfinn var ein av stigtakarunum til at seta á stovn Faroese Music Awards, sum er eitt samstarv millum Kringvarpið, Norðurlandahúsið og Miðlahúsið. Frá 2000 til 2005 starvaðist hann á MediaMusic ApS. Eyðfinn var umboðsmaður hjá føroyska gentubólkinum Faroe 5, sum var nógv frammi í seinna helmingi av 2000-árunum, tað vóru hann og Kári Jacobsen sum settu bólkin saman av fimm føroyskum gentum. Eyðfinn hevur eisini roynt seg sum dómara í altjóða tónleikakappingum, hann var dómari til GBOB 2007 tónleikakappingina í Føroyum.
Popptónleikur
thumb|right|220px|[[Rihanna.]] Popptónleikur vendir sær til lurtarar flestar, og tí er hann einfaldur og lættur. Popptónleik nevna vit tónleikin, sum vit javnan hoyra í sjónvarpi, útvarpi og stundum í handlum. Hann er undirhaldandi, og løgini eru løtt at læra, og vanliga heftir ikki fyri hjá okkum at murra við. Poppur er ikki kræsin, og tí er hann í nógvum ymsum stíli, til dømis blues, jazzi og country. Ofta er hann upprunaliga sprottin úr tónleiki í ymsum londum, ella vit hoyra eyðkenni frá ávísum fólkaslagi. Til dømis hava jazzur, hip hop, gospel og blues røtur í tónleiki hjá svørtum amerikamonnum.
Hvørt tíðarskeiðið kenst tíðardámurin í tíggjuárunum fyri 1950 lættliga aftur. Besti poppur er lívseigur. Øll kenna vit t.d. "Eitt sunnukvøld í plantasjuni", sum varð skrivaður í 1950-árunum. Tað kemur fyri, at poppur hækkar í metum ættarlið seinni. Til dømis var valsur poppur í 19. øld. Poppur kemur út til stóru lurtarafjøldina á fløgu, plátu og ljóðbandi. Leidningar flyta mikrofon- og ljóðførisbáknini í upptøkurúminum til tól, sum taka upp hvørt ljóðførið sær. Seinni blandar ljóðstjórnarin allar ljóðrásirnar, 24 ella fleiri, í stereoupptøku við tvinnanda rásum. Nógv meira spennandi er at hoyra og síggja tónleik á palli enn heima í stovuni. Í stórari framførslu er aftan fyri pallin nógv fólk, sum hvør hevur ávísa uppgávu, at alt skal ganga væl í hond. Tøknifólkið ger spennandi ljós og ljóð. Klædnafólk, umboðsfólk, pallfólk og andlitssmyrjarar eru øll við á liðnum.
Kiel
255px|thumb|right|Kiel Kiel er havnarbýur í Norðurtýsklandi. Hann liggur báðumegin Kielarfjørðin við Eystrasaltið.
Býurin er høvuðsstaðurin og størsti býur í týska stakríkinum Schleswig-Holstein. Hann er týdningarmesta herflotahavnin í Týsklandi.
Í 2018 búðu í Kiel uml. 247.500 fólk.
Kiel er universitetsbýur. "Christian-Albrechts-Universität" varð sett á stovn í 1665 og var um hetta mundið norðasta universitetið í tí Heilaga rómverska ríkinum.
Søga
Kiel varð grundlagdur í 13. øld. Upprunaliga navnið á miðlágtýskum var Holstenstadt tom Kyle
Kielarfriðurin
Friðarsáttmálin millum Danmarkar og Svøríkis: Eftir samráðingar í fýra dagar varð friðarsáttmáli undirskrivaður í Kiel í Holsteini 14.-15. januar 1814 - á tí sonevndu Kielar-náttini.
Topplundi
Topplundi (frøðiheiti - Fratercula cirrhata) er ein sjófuglur av lundaætt, sum er eyðkendur við sínum reyða nevi og gulu trevsum, ið hann hevur fingið navn eftir. Topplundin heldur til, serliga á oyggjum, fram við strondini í norðara parti av Kyrrahavinum, í British Colombia í Kanada, landsynnings-Alaska og Aleutoyggjunum, Kamtjatka, Kuriloyggjunum og um alt Okhotskhavið. Topplundin eigur saman við hornalunda í støðum, men heldur annars eystari til enn hesin, so langt suðri sum á norðaru Channel Islands út fyri strondini í suður California.
Upprunaliga veiddu inuittar á Aleutoyggjunum og ainufólkið í Japan topplunda, bæði til matna og fyri at gera nýtslu av fjaðrum og skinni. Nú er topplundin friðaður um alt útbreiðsluøkið.
ComicWiki
ComicWiki er ein donsk wiki um teknirøðir eftir sama leisti sum Wikipedia, men avmarkað til alt, sum hevur við teknirøðir at gera.
Greinarnar á ComicWiki kunnu snúgva seg um almenn evni innan teknirøðir sum t.d. Dunnaldur Dunna, Asterix, Lucky Luke, Tintin, Blueberry, evni sum eisini eru at finna á nógvum wikipedium; men eisini um meira avmarkað evni, sum vanliga ikki rúm er fyri á almennum wikipedium, sum t.d. Familien Ands stamtræ, Asterix erobrer Rom, Lucky Luke 1946-50, Tintin i Sovjet, Den unge Blueberry.
Eisini føroyskar teknirøðir verða stutt viðgjørdar á ComicWiki.
Seriewikin er ein tilsvarandi svensk wiki um teknirøðir. Skandinaviskar teknirøðir verða skrásettar í databasuni Minetegneserier.
Meshuggah
thumbnail|300px|right|Meshuggah frammføra á [[Rock am Ring í týsklandi í 2018.]]
Meshuggah er ein svenskur tungmálmsbólkur, ið var stovnaður í Umeå í 1987. Bólkurin hevur fimm limir, Jens Kidman (sang), Fredrik Thordendal (gittar), Tomas Haake (trummur), ið kom í bólkin í 1989, Mårten Hagström (gittar), ið kom í bólkin í 1993, og Dick Lövgren (bass), ið kom í bólkin í 2004.
Manning
Manning
Fyrrverandi Manning
Lerwick
Lerwick (skotskt gæliskt: Liùrabhaig), grundlagdur uml. 1653, er størsti býur og høvuðsstaður í Hetlandi. Har búgva umleið 7.070 fólk.
Lerwick er norðasti býur í Skotlandi. Skansin Fort Charlotte ið varð bygdur í 1665 er navngivin eftir drotningini hjá Georg 3 kongi, og er ein av best vardu skansunum í Skotlandi. Navnið kemur av norrønum: Leirvík.
Úr Lerwick er ferjusamband til Aberdeen á skotska meginlandinum og Kirkwall í Orknoyggjum (NorthLink Ferries) og til smærru oyggjarnar Bressay og Out Skerries. Í nøkur ár sigldi Smyril Line uppá Lerwick, men økonomiskt grundarlag var ikki fyri hesi sigling.
Sí eisini
Leirvík
Sudan
Sudan (arábiskt; جمهورية السودان) er triðstørsta land í Afrika, men tað er av fátækastu og minst mentu londum í heiminum. Stórir landspartar í Sudan hava verið meint raktir av turki og hungursneyð seinastu árini.
Søga
thumb|left|215px|Pýramidur í Nubia (nú Sudan). Landið varð nógv ávirkað av [[Egyptaland|egyptiskari mentan, men sum tíðin leið fekk tað sína egnu serstøku mentan.]] Sunnan fyri gamla Egyptaland var Nubia. Frá um 2000 f.Kr. til 1600 f.Kr. ráddu egyptar har. Ovara Nubia æt Kusj. Hesar øldirnar kyknaði rík og sermerkt mentan í landslutinum Kerma, og eina tíð vóru kusjittar mest sum frælst fólk. Frá uml. 1500 f.Kr. til 900 f.Kr. legði Egyptaland aftur Nubia undir seg, og egyptar floymdu inn í Nubia. Men so viknaðu egyptar og mistu ræðið. Kusj kom fyri seg aftur, og høvuðsstaður varð bygdur til Napata norðanfyri fjórða fossin í Nilá. Frá 770 f.Kr. til 716 f.Kr. lupu tveir kusjittiskir herhøvdingar á Egyptaland, róku valdsharrarnar frá, tóku sjálvir valdið, og høvdu ræðið til 671 f.Kr. Tá ið kusjittiska yvirvaldið í Egyptalandi viknaði, flutti kusjittmentanin seg suðureftir, og høvuðsstaður gjørdist nú býurin Meroe. Um hetta mundið verður farið at nýta jarn í Nubia. Í t.d. Meroe var nógvur jarnmálmur og nógvur viður. Leirkeralistin og metalsmíðið í Meroe eru víða gitin.
Fyri 300 f.Kr. vóru kusjittar í Sudan bundnir at handlinum við Egyptaland. Um 300 f.Kr. fluttu teir høvuðsstaðin til Meroe, sum var longri suðuri, og funnu sær aðrar handilsvegir. So hvørt sum kongstíkið vaks, skapaðu kusjittar eina mentan, sum fór longri burtur frá egyptisku mentanini. Sum tíðin leið, gjørdu kusjittar sær eina skrift burtur úr egyptisku hieroglyfunum, ið eingin enn dugir at týða. Meroe gjørdist stórbýur við borgum, templum og sethúsum. Henda mentan varð nevnd tann meroitiska. Meroitisku kongarnir vóru virdir sum hálvgudar og eru jarðaðir í pýramyduskapaðum gravum, sum líkist egiptisku pýramidunum. So hvørt sum meroitiska mentanin kom fyri seg, fingu kusjittar størri virðing fyri sínum egnu gudum enn fyri teimum egyptisku. Enn tann mætasti meroitiski gudurin var ljóngudurin Apedemek.
Sharia
thumb|left|180px|Vanligt er at revsa við koyrilssløgum og tílíkum. Islamiska stýrið í Norðursudan setti í verk sharialóggávu í 1983. Tá Sudan í 2009 varð býtt sundur í Suðursudan og Sudan, lovaði Omar Hassan al-Bashir, forsetin í norðara partinum, sum í dag er Sudan, at tjóð hansara skuldi handhevja sharialógirnar strangari frameftir. Fyri fyrstu ferð í 2014 síðan nýggj revsilóg varð sett í verk í Sudan í 1991 er eitt fólk dømt til deyða fyri trúarskifti. Dómurin varð feldur í rætti í høvuðsstaðnum Khartoum í mai 2014. "Vit góvu tær tríggjar dagar at avnokta trúgv tína, men tú heldur fast við ikki at venda aftur til Islam. Eg dømi teg til deyða við heinging", segði dómarin Abbas Mohammed Al-Khalifa. Tann 27 ára gamla Meriam Yehya Ibrahim varð eisini dømd fyri ótrúskap, tí hjúnarband hennara við kristnan mann verður ikki góðkent í Sudan. Revsingin fyri hetta brotið var 100 koyrlasløg. Kvinnan er við barn og komin í áttanda mánað. Dómurin bíðar tó, til barnið er borið í heim. Sambært Al Jazeera er pápi hennara muslimur úr Sudan, og mamman er ortodoks kristin úr Etiopia. Kvinnan hevur tikið við trúgv mammu sínar og er gift kristnum manni. Tá hon í rættarhølinum varð avhoyrd, noktaði hon, at hon hevði skift trúgv. Hon greiddi frá, at "hon altíð hevði verið kristin og ongantíð hevði skift trúgv".
2019 new president Ahmed Awad Ibn Auf.
Innanlandsstríð
thumb|right|220px|Flóttafólkalega í [[Kjad, har flóttafólk úr Darfur búgva. Flóttafólkini streyma úr Sudan.]] Óstøðug viðurskifti eru í sudanska landspartinum Darfur. Vápnaða stríðið í Darfurlandspartinum byrjaði í 2003, tá Sudanska Frælsisørslan, nevnd SLM/A, og Rættvísis- og Javnrættindarørslan, nevnd JEM, fóru at kríggjast móti stjørnini í Sudan. Og tað hevur ikki gingið stillisliga fyri seg; morð, rán, og dráp hava merkt stríðið. Grundgevingin fyri álopinum var, at stjørnin í Sudan tók sudanesarar av arábiskum uppruna fram um sudanesarar av ikki-arábiskum uppruna. Sudanska stjørnin og JEM skrivaðu undir friðarsáttmála í 2010, men avtalan helt ikki. Støðan er tó meira fløkt enn so, stríðið er eisini um at fáa bestu landbúnaðarjørðina, umframt annað. Omar Bashir er eftir øllum at døma einasti einaræðisharri í heiminum, sum enn situr við valdið, hóast hann hevur ábyrgdina av, at fleiri hundraðtúsund folk eru tikin av døgum. Omar al-Bashir verður sjáldan nevndur í sambandi við menniskjaligu tragediuna í Darfur landspartinum, hóast hann er høvuðspersónur.
Fólkið
Fyri norðan er fólkið muslimskt og talar arábiskt, í miðjum landi og fyri sunnan búgva mong fólkasløg, ið tala afrikonsk mál og hava ymsar afrikanskar átrúnaðir, nøkur eru eisini kristin. Stríð ímillum fólkið fyri norðan og sunnan hevur verið atvold til drúgvt borgarakríggj.
Nubiar fyri norðan byggja ferhyrnd hús úr sólturkaðum tigulsteini við flatari tekju. Nubanar, bøndur í hálendinum í Miðsudan, byggja rundar smáttur av træstreyrum, grasi og hirsuhálmi, tekjan er strýtuskapað. Mong ættarfólk lívbjarga sær við at halda dýr og eru alsamt á ferð eftir nýggjum beitilendi. Fleiri dýr, maður eigur, mætari og virðingarverdari er hann ímillum ættarfólkið. Borgarakríggið hevur volt flakkfólkinum miklan skaða, nógv beitilendi er farið fyri einki, og gomlu ferðaleiðirnar eru stongdar. Dinkaflakkfólkið, eystan fyri Nilá, livir av at halda neyt.
Síðan Sudan gjørdist sjálvstøðugt ríki í 1956, hevur muslimska stjórnin í Khartoum roynt at noyða fólkið í landinum at taka við islam. Hetta hevur elvt til borgarakríggj og hungursneyð.
Landafrøði
Sjá eisini Khartoum og landslutir í Sudan
Nilá rennur ígjøgnum landið, og mesta fólkið býr í fruktagóða lendinum fram við ánni. Steinoyðimørk er fyri norðan og mýrilendi fyri sunnan. Stórir landspartar í Sudan eru alt ov turrir til, at fólk kann búgva har, og ónýtiligir sum dyrkilendi. Stór akurlendi eru oyðiløgd í borgarakrígnum.
Edvard Munch
thumb|right|220px|[[Norðmenn|Norski listmálarin Edvard Munch, og niðurlendingurin, Vincent van Gogh, slóðaðu fyri ekspressjónismu.]] Edvard Munch (føddur 12. desember 1863, deyður 23. januar 1944): norskur listamálari og grafikari, sum í sínum fyrstu verkum frá umleið 1880 til 1890 lýsti sorg, sjúku, tunglyndi og angist. Tíðliga misti Munch bæði mammuna og eina systur av tuberklum, og hetta merkti nógv list hansara. Málningurin, "Tað sjúka barnið" er júst av mammu og sjúku systur hansara, málaður stutt áðrenn systirin doyði. Málningurin elvdi til mikla øsing, tá ið hann var sýndur fram í 1886 á heystframsýningini, tí bæði málingahátturin, ið ber boð um komandi rákið ekspressionismuna, og myndaevnið vóru lítið frammi tá. Munch vísir, at sjúka, deyði og sorg eru evni, ið als ikki kunnu verða endurgivin yndisliga, sum listafólk annars gjørdu um hetta mundið at taka broddin av deyðans valdi, so at menniskjan skuldi sættast við at vera deyðilig.
Yvirlit yvir týdningarmestu verk Munchs
thumb|right|250px|Munch málaði "Genturnar á Brúnni" í 1902.
262 f.Kr.
Øldir: 4. øld f.Kr. – 3. øld f.Kr. – 2. øld f.Kr.
Áratíggju: 310-árini f.Kr. 300-árini f.Kr. 290-árini f.Kr. 280-árini f.Kr. 270-árini f.Kr. - 260-árini f.Kr. - 250-árini f.Kr. 240-árini f.Kr. 230-árini f.Kr. 220-árini f.Kr. 210-árini f.Kr.
Árstal: 267 f.Kr. 266 f.Kr. 265 f.Kr. 264 f.Kr. 263 f.Kr. - 262 f.Kr. - 261 f.Kr. 260 f.Kr. 259 f.Kr. 258 f.Kr. 257 f.Kr.
261 f.Kr.
Øldir: 4. øld f.Kr. – 3. øld f.Kr. – 2. øld f.Kr.
Áratíggju: 310-árini f.Kr. 300-árini f.Kr. 290-árini f.Kr. 280-árini f.Kr. 270-árini f.Kr. - 260-árini f.Kr. - 250-árini f.Kr. 240-árini f.Kr. 230-árini f.Kr. 220-árini f.Kr. 210-árini f.Kr.
Árstal: 266 f.Kr. 265 f.Kr. 264 f.Kr. 263 f.Kr. 262 f.Kr. - 261 f.Kr. - 260 f.Kr. 259 f.Kr. 258 f.Kr. 257 f.Kr. 256 f.Kr.