cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fiskur
Fiskur er ryggdýr við fjaðrum og sterti ið livir í vatni el. sjógvi og andar vanliga við táknum. Fiskar eru ofta eitrandi. Tí eru fleiri sløg vandamikil at eta. Tann hættisligasti fiskurin er blásifiskurin, sum hevur eitt eitur, sum kallast tetrodoxin. Tað skal bert 0,1 gramm av eitrinum til at drepa eitt vaksið folk eftir 20 minuttum. Fiskurin sjálvur fær ikki skaða av eitrinum. Sjálvt um fiskurin er eitrandi, verður hann hildin at vera ein sannur leskibiti í m.a. Japan. Hesin serligi fiskarætturin kallast fugu. Kokkar eru fleiri ár um at læra seg at skera eitrandi partin av fiksinum burtur uttan at eitra restina av fiskakjøtinum. Hóast størt varsemi, verða fleiri fólk á hvørjum ári eitraði, tí tey eta fugu.
Orðið fiskur verður nýtt í ymiskum týdningum. Fyrr merkti tað alt, sum kundi fiskast, eitt nú skejladýr, høgguslokkar, vanligur fiskur og viðhvørt eisini hvalur. Í vísindaligum høpi verður orðið nýtt um hávar og beinfiskar umframt aðrar bólkar av fiski. Í havinum eru funnin 59% av øllum fiskasløgum, men heili 41% eru í vøtnum og áum, sum í vavi ikki eru meira enn umleið 1% av jarðflatanum. Eitt prosent av fiskasløgunum er ein part av lívinum í sjógvi og seinni í vatni, til dømis állur. Onnur fiskasløg sum t.d. síl og laksur eru fyrst í vatni og síðan í sjógvi. Okkurt fiskaslag kann skifta millum sjógv og vatn eftir vild, eitt dømi um tílíkt fiskaslag er kombikk. Í heimshøpi eru skrásett umleið 26,000 fiskasløg, og av teimum eru uml. 240 undir Føroyum. Av teimum sløgunum eru tey flestu beinfiskar.
Støddin á fiskasløgunum er sera ymisk. Norskahvoysa (Phrynorhombus norvegicus) og stubbar (Gobiidae) verða ikki meira enn ávikavíst umleið 12 og 7 cm long, men kalvi er tann størsti beinfiskurin. Hann kann gerast upp til uml. 3 m. langur. Tunfiskar (1-3 m.) eru eisini stórir, men eru bert í føroyskum sjógvi ávísar partar av árinum. Tann størsti bróskfiskurin í føroyskum sjógvi er brugda, sum gerst yvir 12 m. long. Undir Føroyum eru nøkur fá fiskasløg, sum eru at finna í stórum nøgdum mett í vekt: Av teimum kunnu nevnast svartkjaftur, toskur, upsi, hvítingsbróðir, svartkalvi, stóri kongafiskur, nebbasild, gullaksur, trantkongafiskur og lítil kongafiskur. Fram til 1968 var nógv av sild undir Føroyum. thumb|right|250px|Fiskivinnan er týdningarmesta inntøkukeldan í [[Føroyum.]]
Flokking
Fiskur verður skipaður í tveir høvuðsbólkar, annar uttan og hin við veruligum kjafti við kjaftbeinum. Fyrr nevndi bólkur verður nevndur rundmunnar, og bert sløgini súgari og súgálur eru undir Føroyum. Seinni bólkurin verður aftur býttur í tvey, bróskfiskar (tvørmunnar) og beinfiskar. Bróskfiskar eru hávar, skøtur og havmýs, meðan beinfiskar er so nógv tann størsti bólkurin við m.a. øllum teimum vanligu gagnfiskunum sum sild, laksi, toskafiskum og flatfiskum.
Vanligt er eisini at skilja millum botnfisk og uppsjóvarfisk. Botnfiskur livir og etur á ella nær botni. Skilt verður ímillum tveir ymiskar bólkar av botnfiski: Botnfiskur, sum hvílur á botninum (bentiskur fiskur), og botnfiskur, sum sveimar í vatnsúluni beint yvir botninum (bentopelagiskur fiskur). Dømi um bentiskan fisk eru toskur, hýsa, hvítingur, longa, blálonga, brosma, reyðsprøka, skrubba, tunga og skøta. Dømi um bentopelagiskan fisk eru gullaksur, búrfiskur og ymisk hávasløg á djúpum vatni. Uppsjóvarfiskur verður eisini nevndur pelagiskur fiskur. Dømi um epipelagiskan fisk eru makrelur, sild og tunfiskur. Dømi um mesopelagiskan fisk eru svartkjaftur og prikkafiskur.
1963
1963 (MCMLXIII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum týsdegi.
Hannes Kristján Steingrímur Finsen
Hannes Kristján Steingrímur Finsen (13. mai 1828 í Reykjavík - 18. november 1892 í Ribe) var amtmaður í Føroyum frá 1871 til 1884. Hann var eisini fúti í Føroyum frá 1858 til 1871. Finsen sat í løgtinginum, frá 1869 sum umboð fyri Suðurstreymoyar valdømi og frá 1871 sum fastur limur. Hann var faðir at Nobelvirðislønta læknanum Niels Ryberg Finsen og eisini Olaf Finsen.
1480-árini
Øldir: 14. øld - 15. øld - 16. øld
Áratíggju: 1430-árini 1440-árini 1450-árini 1460-árini 1470-árini - 1480-árini - 1490-árini 1500-árini 1510-árini 1520-árini 1530-árini
Ár: 1480 1481 1482 1483 1484 1485 1486 1487 1488 1489
Lerkur
Lerkur (frøðiheiti - Alauda arvensis) líkist mest grátítlingi í útsjónd, morgráur við brúnum vangum og gulligum dámi í neðra. Á skallanum eru langar fjaðrar, sum hann av og á reisir upp til ein topp. Um veturin heldur hann sær í lýggjum londum; men longu áðrenn kavin kreymar, kemur hann til Norðurlondini í stórum flokkum. Í skógi dugir hann lítið, men á sløttum graslendi rennur hann skjótast av smáfuglum. Tá ið grasið er so frætt vaksið, at tað fjalir, ger hann sær eina lítla kullu til reiður og verpur 4—5 morgrá dimmprikkut egg. Sangari er hann frálíkur, reinmæltur og mjúkmæltur, hartil bæði áhaldin og harðmæltur. Frá tí hann kemur, til út at ólavsøku hoyrist allan dagin hansara fagri fjølbroytti songur, meðan hann hongur høgt í lofti, hækkandi og lækkandi seg líkt og grátítlingur. Morgun og kvøld — og um miðsummar alla náttina — situr hann og syngur spakuligari. Sjáldan sæst hann í Føroyum, og enn sjáldnari eigur hann, so her hevur fáur hoyrt hansara viðgitna song.
1470-árini
Øldir: 14. øld - 15. øld - 16. øld
Áratíggju: 1420-árini 1430-árini 1440-árini 1450-árini 1460-árini - 1470-árini - 1480-árini 1490-árini 1500-árini 1510-árini 1520-árini
Ár: 1470 1471 1472 1473 1474 1475 1476 1477 1478 1479
Knavalerkur
Knavalerkur (frøðiheiti - Eremophila alpestris)
Suðurbók
Suðurbók, eisini eldlandsbók (frøðiheiti - Nothofagus) er ein plantuætt við 12 sløgum, sum leingi varð roknað fyri at hoyra til bóka-familjuna, men genetisk gransking hevur víst, at skyldskapurin ikki er so tættur, sum fyrst hildið.
Sí eisini: Bók (træ)
Thomas Blachman
200px|thumbnail|Thomas Blachman, 2008 Thomas Blachman (føddur 2. apríl 1963 á Nørrebro, Keypmannahavn) er ein danskur tónleikari og kendur sum dómari í sjónvarpsundirhaldssendingini hjá DR X Factor.
Toskur
thumb|240px|Gøgnini á toski 1. [[Livur 2. Svimjibløðra 3. Rogn 4. Tolvfingertarm (pyloric caeca) 5. Magi 6. Garnar]]
Toskur (frøðiheiti - Gadus) Toskur er báðumegin Atlantshav. Í Barentshavinum frá Novaja Semlja og Svalbarði til Jan Mayen og suður til Biskeiavíkina. Í Eystarasalti, donskum sjógvi, í Norðsjónum, undir Føroyum, Íslandi og Grønlandi. Frá Nýfundland og Labrador til Norðurcarolina. Toskur verður upp í 180-200 cm, valgrønur um bakið og síðurnar, settur við tøttum, dimmum, gráligum ella brúnligumblettum. Undir búkinum er hann ljósur, hvítur ella gráhvítur. Men eisini aðrar litir hevur hann, t.d. dimmbrúnur (flotfiskur), reyðbrúnur (í taranum). Strikan er hvít/ gráhvít. Toskur hevur tríggjar ryggfjaðrar og tvær gotfjaðrar, ið allar eru nakað avrundaðar í skapi. Strikan er nakað bogin yvir uggafjøðurini. Hann er klænur um klingruna, og sterturin er beinur aftan. Hann hevur yvirbit. Finnan er líka long sum eygnatvørmátið. Gotið er undir fremra enda á mittastu ryggfjøðurini. Kjaftklovin kemur aftur undir fremru trom á eygnasteininum. Toskur er virðismikil fiskur og verður nógv veiddur.
Lorentz Højer Buchwaldt
Lorentz Højer Buchwaldt (7. desember 1841 í Viborg í Danmark - 14. desember 1933) var amtmaður í Føroyum frá 1884 til 1897. Hann varð valdur í Løgtingið fyri Suðurstreymoy frá 1880 til 1882, og seinni møtti hann í Løgtinginum sim amtmaður.
1015
1015 (MXV) var sambært julianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum leygardegi.
1014
1014 (MXIV) var sambært julianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum fríggjadegi.
Bók (træ)
thumb|right|240px|Leyv og hylki av Vanligari Bók. Bók (frøðiheiti - Fagus) veksur víða í Europa, Asia og Norðuramerika. Bókin er eitt leyvfellandi træ við trýkantaðum nøtum í einum píkaklæddum hylki.
Lýst sløg:
Sí eisini
Suðurbók
Ljviv
Ljviv er býur í Ukraina. Býurin hevur 729 842 íbúgvar (2012).
Zakarias Wang
Zakarias Wang (føddur 23. august 1940 í Kaldbak) er ein føroyskur rithøvundur og politikari, útbúgvin samfelagsfrøðingur.
Lívsleið
Hann varð føddur í Soylgørðum í Kaldbak tann 23. august 1940. Eftir barnaskúlan í Kaldbak fór hann í 1954 á VBV í Havn. Tók preliminerprógv í 1956 og nýmálsligt studentsprógv í 1958. Var ferðalærari í Norðradali og Syðradali 1958-1959. Gjørdist í 1965 ''cand. scient. pol.'' í Århus. Arbeiddi í Keypmannahavn til 1967. Var í tríati ár á Føroya Studentaskúla í Hoyvík og hevur nú forlagið Stiðjan. Flutti í 1971 úr Havn til Hoyvíkar. Var í Tórshavnar uttanbíggjar bygdaráð 1977 til oktober 1978, tá Hoyvík og Hvítanes løgdu saman við Tórshavnar kommunu. Býráðslimur í Tórshavnar býráð 1981-1988.
Hann hevur skrivað grein um heimastýri í bókini "Færinger – frænder", sum Anders Ølgaard ritstjórnaði í 1968. Í 2010 útgav hann bókina Fólkaatkvøðan 14 september 1946, sum er 850 síður til longdar, bókin er eitt keldusavn um fólkaatkvøðuna í 1946. Hevur annars skrivað nógvar greinar í ymsum bløðum. Formaður í felagnum Føroysk Bókaforløg 1992 og limur í stýrinum fyri Fjølrit sama ár. Nevndarlimur í rithøvundafelagnum 1993.
Fólkatingsvalið 2015
Í 2015 valdi hann at stilla upp til fólkatingsvalið á uttanflokkalista. Hann royndi fyrst at fáa flokkinnir í ganga inn fyri loysing frá Danmark at stilla upp saman, men tað eydnaðist ikki. Síðan savnaði hann millum 150 og 200 undirskriftir frá stillarum, soleiðis at hann leyk krøvini um at stilla upp á uttanflokkalista. Tá ið hann var gestur í sjónvarpsvalsendingini Í andglettinum hjá Kringvarpinum, segði hann m.a. at hevði heitt á allir loysingarflokkarnar um at stilla upp saman fyri at fáa betri møgulleika fyri at fáa umboð valt.
Familja
Foreldur hansara eru Poul, bóndi, f. 1908, d. 2004, og Elsebeth Christina, f. 1915. Foreldur pápans vóru Sakaris í Soylgørðum og Marin Mohr heiman av Garði í Hoyvík. Foreldur mammuna vóru Hans Simonsen, traðarmaður uttan fyri Garðar í Hoyvík og Sanna Joensen, óðalsmansdóttir úr Innistovu í Mykinesi. Zakarias er næstelstur av fimm systkjum, hini eru Eyðun, Sølvá, Hanus og Mourits. Giftur við Margit Svarrer, tannlækna í Tórshavn, sum er fødd í Esbjerg og vaksin upp í Bylderup Bov tætt við týska markið. Tey hava tvær døtur: Ulla, f. 1966 og Elin, f. 1970.
Finleif Mortensen
Finleif Mortensen av Argjum, búsitandi á Strondum er ein føroyskur listamaður innan málningalist og myndamaður. Hann málar oljumálningar. Tað ið er eyðkent fyri verk hansara eru føgru litirnir og tað einfalda landslagið. Hann segði við in.fo í mars 2016:
''Eg royni at foreinkla tað føroyska landslagið. Trekki bara tær grovu linjurnar upp og hugsi minni um smálutirnar. Vil heldur fanga rúttmuna í smáu húsunum á bygd og tær einføldu linjurnar á fjøllunum og oyggjunum''.
Hann málar abstrakt. Yndismotiv hansara eru úr Norðoyggjum og á Streymoynni. Hann er hugtikin av skiftandi ljósi og smáum bygdum við stórbærum fjøllum.
Fyrstu ferð hann luttók á einari listaframsýning við fleiri ymiskum listafólkum var á Ólavsøkuframsýningini í 1985. Fineif hevði sína fyrstu listaframsýning einsamallur í 1985 í Smiðjuni í Lítluvík í Havn, tá var hann bert 20 ára gamal. Síðan tá hevur hann havt nógvar framsýningar í Føroyum og uttanlands, millum annað á Skt Gertrud í Keypmannahavn, Kunstgalleriet í Odense, Galleri Inuit í Ålborg og á Gallarí Fold í Reykjavík. Eisini hevur hann sýnt fram á listastevnunum Art Copenhagen og Art Herning.
Norska Løva
250px|thumb|Føroyskt frímerki við mynd av klokkuni av Norsku Løvu, sum hongur í [[Havnar Kirkja|Dómkirkjuni í Havn.]] Norska Løva (føroyskt navn; annars Nordische Löwe, Nordishe Löwe ella Norske Løve) var ein danskur yystindiafarari. Skipið sakk í Lambavík nýggjársaftan 1707. Umleið 100 menn komu livandi frá vanlukkuni. Á hesum túri fór Norska Løva úr Keypmannahavn hin 4. desember 1707. Ódnarveður brast á, og 18. desember slóð toran niður í skipið. Dagin eftir avgjørdi Roluf Meincke, at teir noyddust at kappa høvuðsmastrina niður.
1017
1017 (MXVII) var sambært julianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum týsdegi.
Norska Løva
Skipið er nevnt bæði í sangi, kvæði og søgn. Jógvan Isaksen brúkti navnið Norska Løva sum heitið í eini krimiskaldsøgu, sum kom út í 2010.
Norska Løva førdi trælir í 1682. Eitt model av Norsku Løvu hongur í Dómkirkjuni í Havn, tað er eitt av trimum skipsmodellum, sum hanga har. Eitt annað modell hongur í Eiðis kirkju.
Klokka av Norsku Løvu í Dómkirkjuni í Havn
Klokkan í Dómkirkjuni í Havn sigst vera komin í kirkjuna í 1708 og er komin av skipinum Norsku Løvu. Klokkan er prýdd við palmettum, og á einum stað er henda innskriftin: 'Danscke Ostindische Compagnies Scheb Nordische Lowe 1704'. Hæddin er 30 cm, tvørmát á slagringi uttan er 41,5 cm.
Robert A. Dahl
Robert Alan Dahl (føddur 17. desember 1915, deyður 5. februar 2014) var ein amerikanskur granskari av norskum uppruna. Hann var professori í stjórnmálarfrøði á fróðskaparsetrinum Yale. Hann er kendur fyri sítt sjónarhorn á, hvussu fólkaræðið skal skipast.
Fólkaræðið
Dahl meinti at øll fólkaræðislig umboð skulu hava somu møguleikar fyri verða hoyrd og sædd. Tí skulu fjølmiðlar vísa allar politikarar fyri almenningin á ein neutralan hátt. Veljarin kann hugsa kritiskt. Samstundis verða avmarkingar lagdar á fjølmiðlar, tá talan er um, hvussu nógv tann einstaki politikarin kann eksponerast, meðan valstríð er.
Tað eru 5 høvuðspunkt, sum liggja til grund fyri tað fullkomna fólkaræðið:
Polyarki
Sambært Robert Alan Dahl er tað hugsjónaliga fólkaræðið ein hugsjón, ein utopi. Tað fullkomna fólkaræðið finst ikki. Men mann kann royna røkka tí. Hendan royndin at røkka tað fullkomna fólkaræðinum, kallar Dahl "Polyarki". Sum mótsetning nevnir mann "monarki". Har "monarki" er einaræði, er "polyarki" ein stýriformur, har fleiri ráða. Treytirnar, fyri at eitt samfelag kann vera polyarki, eru 7 í tali:
Kharkiv
Kharkiv er býur í Ukraina. Í 2007 var fólkatalið 1.461.000.
John Stuart Mill
Fólkaræðið
Stuart Mill tosaði um menningarliberalismu. Hann sá fólkaræðið, sum ein týdningarmikil háttur at menna tann einstaka borgaran í samfelagnum. Ikki bert tá atkvøðast skuldi, men eisini í tí lokala samfelagnum og rættarskipanini. Hendan áskoðanin hevur eginleikan av "positivt frælsi".
Stjørna
thumb|right|250px|Stjørnur. Stjørnur verða til úr stórum skýggjum av foni og vatnsevni. Summar stjørnur eru ovurstórar. Sótu tær í miðjum sólkervi okkara, rukku tær langt út um ringrás jarðar. Summar eru nógv minni, til støddar sum gongustjørna okkara, og tær eru kámar. Telja vit ikki sólina uppí, hevur ljósið úr næstu stjørnu okkara 4 ár um at koma á jørðina.
Fornaldar stjørnufrøðingar sóu, at stjørnurnar vóru altíð líka langt hvør frá aðrari. Teir ímyndaðu sær myndir á luftini, og at summar stjørnar skuldu verða skyldar. So er tó ikki. Men myndirnar, stjørnumerkini, sum til dømis Stórabjørn, eru góð, tá ið skil skal haldast á stjørnuhiminum. Stjørnufrøðingar nevna stjørnurnar við grikskum stavum - gamma, beta og alfa, eftir, hvar tær eru.
1018
1018 (MXVIII) var sambært julianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum mikudegi.
Teljital
Tað skal viðmerkjast, at nakrir støddfrøðingar (serstakliga talástøðingar) dáma betur ikki at skoða talið 0 sum eitt teljital - meðan aðrir (serstakliga mongdarástøðingar, logikkarar, teldufrøðingar) uppíroknað 0 sum eitt teljital, her hevur mongdin symbolið.
Kyiv
thumb|right|250px|Kyiv. Kyiv er høvuðsstaður í Ukreina. Hon er við ánna Dneprá, størstu á í Ukreina. Kiev hevur mangan verið álopin uttanífrá. Í 9. øld var hann miðdepil í einum handilsríki, ið víkingar høvdu bygt. Seinni tóku mongolar býin, og í 14. øld kom hann undir Pólska-litaviska ríkið. Í 17. øld tóku russar Kiev, og seinni vórðu Kiev limað inn í Sovjetsamveldið. Býurin fór ógvuliga í Øðrum heimsbardaga, men var bygdur uppaftur í 50- og 60-árunum og er nú týdningarmikil samferðslu-, mentanar- og útbúgvingarmiðdepil.
Áarsvala
thumb| Riparia riparia
Puerto Riko
Samveldið Puerto Riko (spanskt: Estado Libre Asociado de Puerto Rico, enskt: the Commonwealth of Puerto Rico) er eitt amerikanskt hjáland í Karibia. Á Puerto Riko hevur USA ræðið, og hevur tað gjørt nógv fyri at bøta um teir ymsu vinnuvegirnar; men landið er so tættbygt, at tað føðir ikki fólkið, og nógv fólk flytur til USA. Hendan oyggin er í roynd og veru eitt statur í USA. Gjaldoyrað, ið nýtt verður, er amerikanskur dollari (USD).
Ódnin Maria rakti Puerto Riko 20 sept. 2017 sum ein ódn í kategori 5. Maria er skrásett sum kategori 5 í sokallaða Saffir-Simpson ódnarskalanum, og verður mett sum sjáldsama vandamikil. Hetta er fyrsta ferðin í 85 ár, at ein ódn rakar oynna beinleiðis. Ódnin hevur dripið minst 24 fólk í Puerto Riko.
Politikkur
Puerto Rico er ein sjálvstýrandi eind, men hoyrir undir USA.
Politiska støðan
Puerto Riko gjørdist amerikanskt hjáland 17. januar í 1917. Puerto Riko segði nei til loysing frá USA 6. november í 2012; 61,16 prosent av teimum, ið greiddu atkvøðu, valdu sjálvstøðugur lutstati í USA fram um fult sjálvstýri. Bara 5,49 prosent av teimum, sum tóku lut í fólkaatkvøðuni atkvøddu ja fyri at Puerto Riko skuldi gerast sjálvstøðug tjóð. Fyri loysing atkvøddu 74,895 veljarar. Men alt bendir á, at valluttøkan var lág; 78,19 prosent hava verið á valið, men 27,41 % atkvøddu blankt. 33,34 prosent tóku undir við verandi hjáland-støðu.
Fólkið
Flestu puertorikanar eru av spanskari og afrikanskari ætt. Flestu fólk búgva í býum, og ein triðingur av fólkinum í landinum býr í høvuðsstaðnum (San Juan). Fólkavøksturin ger, at mong mega búgva í húsum, ið verða reist stutt frá stóru býunum. Summi flyta til USA og búseta seg har. Flestu fólk hava góð kor, og útbúgvingarverkið og heilsuverkið eru væl fyri.
Søga
Spania legði landið undir seg stutt eftir, at Kolumbus kom hagar, og tað var spanskt hjáland til í 1890-árunum, tá ið USA legði landið undir seg. Hóast spanskt er alment mál í Puerto Riko, er landið tætt knýtt aftur at USA.
Búskapur
Lágur skattur og bílig arbeiðsmegi fingu mangar amerikanskar fyritøkur at flyta higar, og hetta hevur elvt til støðuga búskaparliga framgongd. Týdningarmesti ídnaðurin í Puerto Riko er klædnavirking.
Landafrøði
Veðurlagið er heitt tropuveður. Kort yvir Puerto Riko:
Mynd:Rico.png
Heiltal
Eitt heiltal er eitt tal, sum kan skrivast uttan at nýta talbrot ella desimaltal. Heiltølini eru ein víðkan av teljitølunum. Mongdin av heiltølunum hevur í støddfrøði symbolið \mathbb{Z}.
Kyrrahavið
thumb|right|250px|Kyrrahavið. Størsta og djúpasta hav í heiminum, Kyrrahavið, er triðingurin av jarðarýtuni (179,7 mió. km²) og er úr Asia og Avstralia til Amerika og Suðurkoll. Tað er 46 % av øllum heimsins høvum. Har eru umleið 25 000 oyggjar, gosoyggjar og koralloyggjar spjaddar um hesa ovurstóru vídd, t.d. Samoa, Tonga, Cook-oyggjar, Nýsæland, Hawaii, Páskaoyggin, Tahiti og Chatham. Í stórum parti í Kyrrahavi er veðurlagið lýtt og slavið, tí er fruktagott og nógvur vøkstur á flestu oyggjum.
Upprunafólkið, sum av fyrstantíð kom úr Landsynningsásia, verður býtt í tríggjar meginbólkar: Polynesar, melanesar og mikronesar. Í 16. øld komu evropearar, og fyrst í 19. øld vórðu flestu oyggjarnar hjáland hjá stórum londum handan hav. Nú á døgum eru nakrar oyggjar sjálvstøðugar, men nógvar standa undir øðrum londum (til dømis Bretland, USA, Frakland). Nøkur fólk í hesum mongu oyggjum búgva í býum, men tey flestu lívbjarga sær av landbúnaði, til dømis at velta jamsrót og søtepli og útróðri.
371 f.Kr.
Øldir: 5. øld f.Kr. – 4. øld f.Kr. – 3. øld f.Kr.
Áratíggju: 420-árini f.Kr. 410-árini f.Kr. 400-árini f.Kr. 390-árini f.Kr. 380-árini f.Kr. - 370-árini f.Kr. - 360-árini f.Kr. 350-árini f.Kr. 340-árini f.Kr. 330-árini f.Kr. 320-árini f.Kr.
Árstal: 376 f.Kr. 375 f.Kr. 374 f.Kr. 373 f.Kr. 372 f.Kr. - 371 f.Kr. - 370 f.Kr. 369 f.Kr. 368 f.Kr. 367 f.Kr. 366 f.Kr.
Willi (kópur)
thumb|Willi (kópur) í Hörnum, mai 2007 Willi er ein týskur kópur (frøðiheiti - Halichoerus grypus) og búgvi í havnarbýur Hörnumi í Sylti í Schleswig-Holsteini í Norðurtýsklandi.
Oyggjaleikir 2001
Oyggjaleikasambandið hevur skrivstovu sína í manska høvuðstaðnum Douglas.
Nire-suðurbók
thumb|right|240px|Leyv á Nire-suðurbók, bløðini eru smá.
thumb|right|240px|Nire-suðurbók á heimligum vakstrarøki í Las Torres del Paine náttúruverndarøkinum i [[Kili (Chile).]]
Nire-suðurbók er gróðursett á vesturstrondini av Norðuramerika, í Stóra Bretlandi og í Føroyum her hon trívist sera væl.
Tal
Eitt tal er eitt abstrakt hugtak sum til dømis verður nýtt til at áseta mongd.
1964
Bókmentir
In his own write hjá John Lennon.
Tal
Her er eitt lítið yvirlit yvir tøl:
0,000 000 000 000 000 000 000 001 = 10−24 = Kvadrillióntapartur
Løgmenn í Føroyum
Hetta er ein listi av Løgmonnum í Føroyum.
Tal
0,000 000 000 000 000 000 001 = 10−21 = Trilliardtapartur
0,000 000 000 000 001 = 10−15 = Billiardpartur
0,000 000 000 001 = 10−12 = Billióntapartur
0,000 000 001 = 10−9 = Millardtapartur
0,000 001 = 10−6 = Millióntapartur
0,001 = 10−3 = Túsundapartur
0,1 = 10−1 = Tíggjundapartur
1 0 = 101 = Tíggju
1 00 = 10² = Hundrað
1 000 000 000 = 109 = Milliard
1 000 000 000 000 000 = 1015 = Billiard
1 000 000 000 000 000 000 = 1018 = Trillión
1 000 000 000 000 000 000 000 = 1021 = Trilliard
1 000 000 000 000 000 000 000 000 = 1024 = Kvadrillión
1 000 000 000 000 000 000 000 000 000 = 1027 = Kvadrilliard
1 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 = 1030 = Kvintillión
1 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 = 1033 = Kvintilliard
Nordic Nutrition Recommendations 2004
Nordic Nutrition Recommendations 2004 eru leiðreglur fyri, hvussu kosturin skal vera samansettur fyri, at skapa grundarlag fyri góða heilsu.
Tal
eitt eitt-tal við 100 nullum eftir sær = 10100 = Googol
Odessa
200px|thumbnail|Standmynd av Katarinu tí Stóru er nógv vitja av ferðandi, sum vitja Odesa. Odesa (ukrainskt: Одеса, russiskt: Оде́сса) er triðstørsti býur í Ukraina. Í 2011 var fólkatalið 1.006.242. Fyrst í 20. øld var býurin tann størsti í Ukraina og í New Russia landslutinum. Odesa er ein stórur havnabýur, sum liggur á norðurstrondini við Svartahavið og ein fyrisitingarligur miðdepil í Odesa Oblast. Býurin er eisini ein mentanarmiðdepil við íbúgvum, sum eru av fjøltáttaðum uppruna. Í 19. øld var Odesa fjórðstørsti býur í Russiska Keisararíkinum næst eftir Moskva, Sankta Pætursborg og Warszawa.
Søga
Umleið 550 á.Kr. varð ein búseting í Odesa av grikkum. Fornaldarleivdir váttað at tað er samband millum Eysturmiðalhavið og Odesa. Í miðøld var Odesa undir ymiskum stýrum, t.d. var býurin stýrdur av nomadum, petshenegum (turkiskt fólkaslag) og Osmanniska Ríkinum.
Fyrsta havnin í Odesa varð bygd í 1794.
Ítróttur
Fótbóltur er best umtókti ítrótturin í Odesa. Tað størsta fótbóltsfelagið har eitur FC Chornomorets Odesa, tey spæla í bestu fótbóltsdeildini í Ukraina.
Tal
eitt eitt-tal við einum googol nulli eftir sær =10Googol = = Googolplex
Listi yvir heimins lond eftir BTÚ fyri hvørt fólk
thumb|right|250px|Kort. Ríkastu lond í heiminum eftir BTÚ fyri hvørt fólk. BTÚ upp á fólkið verður ofta nýtt til at samanbera búskaparligu menningina millum lond. Mesta ríkidømið í heiminum er í Norðuramerika, Japan, Avstralia, Sameindu Emirríkjunum og í pørtum í Vesturevropa. USA er heimsins ríkasta land. Ovurstórur munur er á ríkastu og fátækastu londunum í heiminum. Miðalinntøkan hjá hvørjum fólki í t.d. Simbabvi er sekshundrað ferðir minni enn miðalinntøkan hjá hvørjum fólki í USA. Fátækastu eru lond í Afrika og Landsynningsásia.
Maurentius Sofus Viðstein
Maurentius Sofus Viðstein (10. desember 1892 í Tórshavn - 17. mai 1971) var politikari og blaðmaður.
372 f.Kr.
Øldir: 5. øld f.Kr. – 4. øld f.Kr. – 3. øld f.Kr.
Áratíggju: 420-árini f.Kr. 410-árini f.Kr. 400-árini f.Kr. 390-árini f.Kr. 380-árini f.Kr. - 370-árini f.Kr. - 360-árini f.Kr. 350-árini f.Kr. 340-árini f.Kr. 330-árini f.Kr. 320-árini f.Kr.
Árstal: 377 f.Kr. 376 f.Kr. 375 f.Kr. 374 f.Kr. 373 f.Kr. - 372 f.Kr. - 371 f.Kr. 370 f.Kr. 369 f.Kr. 368 f.Kr. 367 f.Kr.
1022
1022 (MXXII) var sambært julianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum mánadegi.
Skyrbjóg
Skyrbjóg er ein sjúka orsakað av trot á vitamin C.
Rationelt tal
Eitt rationelt tal, eisini nevnt ráðið tal, er eitt tal, sum kann skrivast við at nýta formin, \frac{a}{b}, har bæði a og b eru heiltøl.
Hetta fevnir um bæði heiltøl og talbrot. Mongdin av rationellum tølum hevur í støddfrøðini symbolið \mathbb{Q}.
Kos
Kos (grikskt: Κως) er ein oyggj í grikska oyggjabólkinum Dodekanes, sum er partur at Suðuregearaoyggjunum, eisini nevndar Suðursporadisku Oyggjar. Oyggin er 40 km long og 8 km breið og liggur bert 4 km frá turkisku strondini við Bodrum og tí forna Kariaøkinum. Fólkatalið á oynni er 33 388. Oyggin er í dag ein kommuna, eftir at tær tríggjar kommunurnar Kos, Dikaios og Irakleides løgdu saman til eina kommunu í 2011. Høvuðsbýurin á oynni eitur Kos eins og oyggin.
Asklepieion er tað kenda læknatemplið, sum Hippokrates læt byggja, tað liggur beint uttanfyri býin Kos.
Umleið 27 km sunnan fyri býin Kos við býin Antimakia liggur altjóða flogvøllurin á oynni, sum eitur Kos International Airport Hippocrates.
Søga
200px|thumbnail|left|Asklepeion Í tí rómversku gudalæruni vitjaði Herkules oynna. Oyggin varð bygd av kariarum. Tað forna ríkið Karia var til frá umleið 11. øld á.Kr. til umleið 6. øld á.Kr.
Eitt herlið frá Kos luttók í Troyanska krígnum.
Paulus apostul legði leiðina framvið Kos og Rodos á einari av sínum ferðum.
Kos varð seinni hertikin av lýðveldinum Venesia, sum síðan seldi oynna til Johannitarordanina (Ordanin av Sankta Jóhannes á Rodos, seinni kent sum Maltesarordanin) í 1315. 200 ár seinni stóð Maltesaraordanin yvirfyri eini hóttan av einari muslimskari innvasjón, og noyddist at lata oynna upp í hendurnar á tí Osmanniska Ríkinum í 1523. Osmanarnir (turkarnir) høvdu ræði á Kos í 400 ár, til oyggin kom undir italsk yvirvald í 1912.
Undir seinna heimsbardaga bleiv oyggin hersett av aksemaktunum og var hersett av italskum hermonnum til Italia yvirgav seg í 1943. Britisk og týsk herlið stríddust um oynna í Stríðnum um Kos, har Nazi-Týskland siðraði. Týsk herlið hersettu oynna til kríggið endaði í 1945, tá gjørdist Kos eitt protektorat undir Stórabretlandi og varð síðan handað Grikkalandi í 1947.
Kend fólk úr Kos
200px|thumbnail|Standmynd í Kos av Hippokrates
Coihue-suðurbók
thumb|right|240px|Tekning av plantu, savnað inn av HMS Endeavour á Eldlandinum (Tierra del Fuego), 1769.
Coihue-suðurbók (frøðiheiti - Nothofagus betuloides) (spanskt Guindo ella Coihue de Magallanes), er eitt veturgrønt træ, ið er upprunavøkstur í Suður Patagonia.
Í 1769 tók Sir Joseph Banks eitt træ av Eldlandinum (Tierra del Fuego) á fyrstu ferðini hjá James Cook, og hevði tað við sær heimaftur.
Útbreiðsla
Coihue-suðurbók veksur frá Suður Kili (Chile) og Argentina 40°S og suður á Eldlandið (56° S), træið tolir frost niður í 20°C, og veksur frá sjóvarstrond upp í 500 metra hædd. Træið er veturgrønt og kann gerast upp í 25 metur til hæddar, steyrrætt, og tolir bæði vetrarkulda og væntandi summarhita.
Gróðurseting
Coihue-suðurbók er gróðursett í serliga Skotlandi og Føroyum her hon vísir seg at vera fullkomiliga harðfør.
Viðurin hevur vøkur eyðkenni, er reydligur á liti, harður, hálvtungur og verður brúktur í møbla-ídnaðinum.
Tokyo
thumb|right|250px|Kort av [[Japan har Tokyo er merkt.]] Tokyo er høvuðsstaðurin í Japan. Tokyo (japanskt: 東京 ella Tōkyō), alment nevnt Tokyo Metropolis (japanskt: 東京都 ella Tōkyō-to), finst á eystari síðu í høvuðsoynni Honshū. Tokyo er eitt tað fólkaríkasta øki í heiminum við yvir 35 milliónum íbúgvum. Hann er eisini miðdepil fyri øllum ídnað og handli í Japan.
Hann er mettur at vera størsti býur í heiminum og veksur við eini hálvari millión um árið. Menn meta, at 12 mill. av fólki býr í sjálvum býnum, men við teimum býum, sum hann er vaksin saman við (Yokohama og Kawasaki), kemur talið upp í 37 mill. ella meira. Tokyo er tíðarhóskandi býur, sum stendur mát í vakurleika og skynsamari bygging við stórbýirnar í Evropu og Ameriku; men ferðslan og mongd av fólki á gøtunum er væl størri.
1023
1023 (MXXIII) var sambært julianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum týsdegi.
Kåre Willoch
Kåre Isaachsen Willoch (føddur 3. oktober 1928 í Oslo, deyður 6. desember 2021 í Oslo) var ein fyrrverandi norskur politikar (H). Floksformaður 1970–1974, forsætisráðharri 1981–1986, og handils- og skipaferðsluráðharri í 1963 og 1965–1970. Stórtingsmaður fyri Oslo 1957–1989. Willochs stóri politiski »fíggindi« i 1980'unum var Gro Harlem Brundtland (Ap).
Stig Hjarvard
Stig Hjarvard (føddur 16. januar 1960) er professari á fróðskaparsetrinum í Keypmannahavn. Hann er kendur fyri sína rapport "Nyhedsmediernes rolle i det politiske demokrati", sum hann gjørdi fyri ta danska statministerium 1995. Hansara sjónarhorn er, at tann seinasta gongdin vísir, at borgarin er meiri sæddur sum ein brúkari. Politikararnir veita eina tænastu til brúkaran.
Fólkaræðið
Hjarvard førir fram, at tað er eitt mistak, at gera skilna millum fjølmiðlar og politiskar stovnar, sum at vera atskilt í fólkaræðinum. Fjølmiðlar eru samansjóðaðir við tann politiska pallin. Fjølmiðlar ávirkast bygnaðarliga og innihaldsliga av teimum politisku stovnunum, og bygnaðurin á fjølmiðlunum og hættir at gera vart við seg, ávirkar ta politisku gongdina.
Sambært Stig Hjarvard er fólkaræðið:
Ein gott fólkaræðisligt kjak er treytað av:
Jørn Loftager
Tað, sum er keðiligt, er, at tíðindajournalistikkur hevur lyndið til at fokusera uppá mannagongdir ístaðinfyri avleiðingar. Hetta hevur við sær, at politikarar gera meiri burturúr, hvussu teir verða viðgjørdir sjálvir, heldur enn at gera meiri burtur úr politikkinum. Tað er populistiskt. Harvið viknar grundarlagið hjá almenninginum fyri støðutakan. Tað skal vera ein fjølmentur tíðindadekningur, sum lýsir eitt evni frá øllum síðum, og tað skal vera eitt alment kjak. Tess fleri fjølmiðlar eru, tess meiri av veruleikanum fáa fólk kunning um. Ein møgulig hóttan er tær stóru konsernurnar, sum uppkeypa fjølmiðlar, harvið veksur vandin fyri einsíðis tíðindaflutningi.
Reelt tal
Eitt reelt tal, eisini nevnt ítøkiligt tal ella, eitt sindur misvísandi, eitt altal, er eitt tal, sum kann skrivast sum eitt endaleyst desimalbrot, t.e.
.
Mongdin av reellum tølum hevur í støddfrøði symbolið \mathbb{R}. 260px|thumb|left|Mongdin av reellum tølum.
Symi
Symi (grikskt: Σύμη) er ein griksk oyggj og bygd, sum liggur í oyggjabólkinum Dodekanes (Tólvoyggjarnar), tætt við oynna Rodos. Oyggin er fjallalendi og hevur tvær bygdir, Symi og Ano Symi, umframt fleiri smærri bygdir, strendur og søgulig øki. Symi hoyrir fyrisitingarliga til Rodos. Oyggin liggur tætt við Turkisku vesturstrondina, sum fyrr var nevnd Lítla Asia og Anatolia.
Skipasmíð og svampaídnaður vóru týdningarmiklar vinnur fyri oynna fyrr, og tá fólkatalið var størst, búðu 22.500 fólk har, tað var síðst í 19. øld. Í dag er fólkatalið minkað niður í 2500.
Aputræ
thumb|right|240px|Greinar á Aputræi. thumb|right|240px|Aputræ í [[Andesfjøllunum.]] Aputræ (frøðiheiti - Araucaria araucana) (á donskum/norskum stundum Abernes skræk, enskum stundum The Monkey-puzzle Tree) er eitt veturgrønt nálatræ ið kann gerast 40 metur høgt og 2 metur í diametur. Træið er upprunavøkstur í Suður-Mið Kili (Chile) og Vestur-Mið Argentina.
Aputræ Araucaria araucana er tað harðførasta slagið í nálatrø ættini Araucaria. Av tí at slagið hoyrir til frumtrøini (eitt av heimsins elstu núlivandi), verður tað stundum lýst sum ein "livandi steinrenning" (fossil).
Aputrø eru gróðursett i Føroyum í urtagørðum og viðarlundum, og eru harðfør her.
Jon Elster
Jon Elster (føddur 22. februar, 1940, Oslo) er norskur politiskur teoretikari. Hann er kendur fyri at lýsa "Social Choice" teoriina.
Social Choice teoriin
Politiskar mannagongdir eru tól til at røkka ávísum tingum. Tann avgerandi politiska handlingin er privat, sum ein atkvøðugreiðsla. Endamálið við politikkinum er at fáa eitt kompromis millum mótstríðandi áhugamál. Tað, sum fólk og politikarar vilja, og hvat veljast kann ímillum, er vælkent. Fjølmiðlar í hesum samanhangið vera nýttir sum manipulativ tól, har í tí deliberativa fólkaræðinum vera fjølmiðlar nýttir til at upplýsa. Sum mótsetning til "Social Choice" teoriina nevnir mann Jurgen Habermas, sum sigur at endmálið við politikki, er at fáa ein konsensus.
380-árini f.Kr.
Øldir: 5. øld f.Kr. - 4. øld f.Kr. - 3. øld
Áratíggju: 430-árini f.Kr. 420-árini f.Kr. 410-árini f.Kr. 400-árini f.Kr. 390-árini f.Kr. - 380-árini f.Kr. - 370-árini f.Kr. 360-árini f.Kr. 350-árini f.Kr. 340-árini f.Kr. 330-árini f.Kr.
Ár: 389 f.Kr. 388 f.Kr. 387 f.Kr. 386 f.Kr. 385 f.Kr. 384 f.Kr. 383 f.Kr. 382 f.Kr. 381 f.Kr. 380 f.Kr.
Lofsöngur
Lofsöngur, kennist eisini undir heitinum Ó Guð vors lands er tjóðarsangur Íslands. Orðasmiður er Matthías Jochumsson og tónlistarsmiður Sveinbjörn Sveinbjörnsson.
373 f.Kr.
Øldir: 5. øld f.Kr. – 4. øld f.Kr. – 3. øld f.Kr.
Áratíggju: 420-árini f.Kr. 410-árini f.Kr. 400-árini f.Kr. 390-árini f.Kr. 380-árini f.Kr. - 370-árini f.Kr. - 360-árini f.Kr. 350-árini f.Kr. 340-árini f.Kr. 330-árini f.Kr. 320-árini f.Kr.
Árstal: 378 f.Kr. 377 f.Kr. 376 f.Kr. 375 f.Kr. 374 f.Kr. - 373 f.Kr. - 372 f.Kr. 371 f.Kr. 370 f.Kr. 369 f.Kr. 368 f.Kr.
1965
Bókmentir
In his own write hjá John Lennon.
Útgávur hetta árið
Highway 61 Revisited (Bob Dylan)
Help! (The Beatles). Rubber Soul (The Beatles).
Jürgen Habermas
Jürgen Habermas (føddur 18. juni 1929) er ein týskur sosiologur og filosofur. Hann er kendur fyri sítt sjónarhorn á fólkaræðið.
Fólkaræðið
Avgerðir skulu takast í einum konsensus. Semjan verður rokkin gjøgnum argumentatión, og við at finna ta bestu loysnina. Sambært Habermas er Social Choice teoriin skeiv, tí gjøgnum konsensus sær mann burtur frá síni egnu áhugamál. Mann hyggur bert uppá tað, sum tænir tí felags besta. Broytingar í áhugmálunum hjá fólki, kann síggjast gjøgnum eitt longri tíðarskeið. Javnstøðumál, rasisma, homoseksualitetur og hvussu mann sær uppá umhvørvið. Sambært Habermas, so eru hesar broytingar ein avleiðing av tí almenna kjakinum, sum hevur gingið fyri seg, og sum er byrjað av fjølmiðlunum. Hetta sjónarhornið verður mett sum deliberativt fólkaræðið.
Teitur Gestsson
Teitur M. Gestsson (føddur 19. august 1992) er ein føroyskur fótbóltsleikari, ið spælur sum málverji fyri Havnar Bóltfelag í 1. deild og á A-landsliðinum hjá Føroyum.
Brandsvala
Brandsvala (frøðiheiti - Hirundo daurica)
Mark Rutte
200px|thumbnail|Mark Rutte Mark Rutte (føddur 14. februar 1967 í Den Haag) er ein niðurlendskur politikari, sum síðan 14. oktober 2010 hevur verið forsætisráðharri í Niðurlondum.
374 f.Kr.
Øldir: 5. øld f.Kr. – 4. øld f.Kr. – 3. øld f.Kr.
Áratíggju: 420-árini f.Kr. 410-árini f.Kr. 400-árini f.Kr. 390-árini f.Kr. 380-árini f.Kr. - 370-árini f.Kr. - 360-árini f.Kr. 350-árini f.Kr. 340-árini f.Kr. 330-árini f.Kr. 320-árini f.Kr.
Árstal: 379 f.Kr. 378 f.Kr. 377 f.Kr. 376 f.Kr. 375 f.Kr. - 374 f.Kr. - 373 f.Kr. 372 f.Kr. 371 f.Kr. 370 f.Kr. 369 f.Kr.
Søga Týsklands
thumb|left|170px|[[Ríkið Karlamagnusar (481-814).]] thumb|right|150px|[[Otto von Bismarck]] thumb|right|150px|Týskland í [[1945-1946.]] Ríkið Karlamagnusar fór sundur í mong smá fúrstadømi, tá ið hann doyði í 814. Miðevropa og Vesturevropa vóru illa plágað av víkingum, sum herjaðu og rændu, og um somu tíð floymdu ungarnar eisini inn yvir Evropa. Tað tóktist, sum kundi eingin steðga teimum. Otto Mikli (23. november 912 – 7. mai 973) gjørdist kongur í Týsklandi í 936. Í 955 sigraði hann á ungarum í bardaganum við ánna Lech í Suðurtýsklandi. Teir flýddu og hóttu ikki longur Vesturevropa. Sigurin gav honum so stóran myndugleika, at pávin krýndi hann til keisara í 962. Tá varð týska-rómverska keisaraveldið stovnað. Hetta ríkið varir til 1806, tá Napoléon 1. (15. august 1769 – 5. mai 1821), keisari í Fraklandi, vinnur á ríkinum.
Tá ið napoleonskríggini vóru av í 1815, vóru mangir týskarar, sum vildu hava eitt sameint Týskland. At sissa teir var ein leyslig ríkjasamgonga stovnað. Royndirnar at savna Týskland í 1848 miseydnaðust. Í 1861 gjørdist Wilhelm 1. (22. mars 1797 – 9. mars 1888) kongur í Proyslandi, størsta týska ríkinum. Fremsti politikari hansara, Otto von Bismarck (1. apríl 1815 – 30. juli 1898), var sannførdur um, at skuldi Týskland verða savnað við proysum á odda, slapst ikki undan kríggi. Í 1864 leyp hann á Danmark og í 1866 Eysturríki og vann á báðum, og Proysland fekk stór landøki. Síðan royndi hann at vinna norðurtýskarar í sín part við eini frílyntari stjórnarskipanarlóg. Í 1870 eggjaði hann franska keisaranum Napoleoni 3. (20. apríl 1808 – 9. januar 1873) at bjóða Proyslandi av í kríggi. Týsku herdeildirnar vunnu lættliga á fraklendingum. Teir tóku Napoleon fanga og løgdu landslutir í Eysturfraklandi undir seg. Í 1871 útnevndi Bismarck Wilhelm kong til týskan keisara.
Týskland byrjaði annað verðins kríggi (1939-1945) - seinni heimsbardagi kom í av ætlanum Hitlers at leggja onnur lond undir Týskland. Týskland gav seg treytaleyst undir teir sameindu 8. mai 1945. Eitt eftirlitsráð undir herovastunum hjá teimum trimum sterkastu sigursveldunum Eisenhower (USA), Montgomery (Bretland) og Sjukov (Sovjetsamveldið) tók valdið í Týsklandi. Týskland varð síðan býtt í fýra hersetingarøki, og USA, Bretland, Frakland og Sovjetsamveldið stýrdu hvør sínum øki. Eftir at teir fýra sigursharrarnir, Stóra Bretland, Frakland, USA og Sovjetsamveldið ikki kundu sameinast um framtíðina hjá Týsklandi, vórðu Lýðveldini Vesturtýskland og Eysturtýskland stovnað. Dagsins Týskland varð til, tá londini Vesturtýskland og Eysturtýskland vórðu sameind 3. oktober 1990.
Public service
Public service merkir orðarætt "almenn tænasta". Hetta hugtakið verður nýtt til at lýsa tær skyldur og uppgávur, sum almennir miðlar hava mótvegis statinum og fólkinum, samfelagið. Men tað er ikki semja um, hvat public service í grundini merkir, og hvat tað skal brúkast til. Í Føroyum hevur Kringvarp Føroya ein public service sáttmála við Mentamálaráðið.
Ymsir týdningar av public service
Fjølmiðilin skal framleiða tilfar, sum er so mikið breitt at flest fólk møguligt síggja tað, samstundis sum tilfar skal framleiðast, sum ikki verður framleitt á tí fría marknaðinum.
Populistiskt public service
Framleidda tilfarið skal vera eitt alternativ til miðlarnar, sum ikki eru bundnir av public service. Fólkið er brúkarar í marknaði, har nógv er at velja ímillum. Tí skal public service miðilin gera tilfarið so tiltalandi sum møguligt. Ofta uppá ein undirhaldandi máta.
Svala
Svala (frøðiheiti - Hirundo rustica). Av svalum eru nógv sløg og ólík bæði í stødd og liti. Eitt teirra kemur til Føroyar hvørt ár, og verður so av Føroyingum nevnt "svalan" fram um hini. Hon er dimmblá omaná, reyðbrún á pannuni og kvørkrunum, og bleikt reydlig í neðra. Velið er dimt og djúpt sýlt. Hon er minni enn steinstólpa, men hevur nógv, nógv longri veingir, og her um vegir er eingin fuglur nærtil so væl floygdur. Kvik og fim snarar hon sær runt og snittar upp og niður og til viks, meðan hon flýgur so hart, at tað stendst á at eygleiða hana. Og hartil er hon áhaldin. Summarlanga dagin leikar hon sær á veingjunum uttan at seta seg. Føðin er mest flugur og mýggjabitar, sum hon tekur, meðan hon flýgur. Ofta strýkur hon tætt fram við fólki, og tá skilst ikki, um tað er fuglur ella okkurt annað, ið har fer.
Flat Earth Society
Flat Earth Society (føroyskt áleið: Felagsskapurin fyri eini flatari jørð) er ein felagsskapur, sum hevur sín uppruna í Onglandi, men nú hevur høvuðssæti í Lancaster, Kalifornia. Ongi vísindafólk ella trúarfelagsskapir taka alment undir við sjónarmiðunum hjá hesum felagsskapi.
Svala
Hetta kvika flogið loypir hvøkk í fólk, sum rædd eru av sær; tí er svalan illa kend av summum í Føroyum; m. a. hevur hon fingið orð fyri at boða frá ófrættum. Men í londum, har sum hon eigur, eru øll góð við henda fitta fugl, sum er so spakur og fólkaalskin, at hann einans reiðrast har, sum fólk býr. Kleimið leiur, við hári og strái til at styrkja, klínir hon saman til eitt reiður, sum hon so klínir fast undir væðingina á húsum. Har, sum gluggar javnan standa opnir, flýgur hon stundum inn og festir tað upp at bitum og syllum. Tað hendir, at tær eiga í skúlastovu, tá dámar børnunum at síggja, hvussu tær bera ungunum mat. Um næstan alt Evropa eiga tær. Í Føroyum síggjast tær mest um várið, sjáldan um summarið, og bara fáar ferðir vita fólk tær hava átt her.
Dún-Eik
Støddin á fullvaksnum trøum er uml. 20 x 15 m (25 x 20 cm/ár). Trøini kunnu gerast eini 500 ára gomul, og kann bulurin gerast uml. 1,5 m. í diametur.
Upprunaøki: Høvuðsøkið røkkur frá Mið- og Suðureystur Evropa til Lítlaásia, Kaukasus og Krim.
Nýtsla: Viðurin er harður og haldbarur; hann verður brúktur sum timbur í byggi- og møblaídnaðinum. Umframt tað verður hann nýttur sum brenni og til framleiðslu av trækoli. Nøturnar verða brúktar til svínafóður.
GNU Free Documentation License
GNU Free Documentation License (GFDL ella GNU FDL) er eitt copyleft loyvi til frælst innihald, skapað av Free Software Foundation (FSF) til GNU-verkætlanina.
Loyvt er at skapa til ritbúnaðar skjalprógv. Loyvi ber við sær, at øll avrit av tilfari, hóast tað er broytt, hava sama loyvi sum upprunatilfarið. Hesi avrit kunnu seljast, men um tey verða hópframleidd, skulu tey vera í einum sniði, sum gjørligt er at gera fleiri broytingar í. Wikipedia er størsta tilvísingarverkætlanin, sum brúkar loyvi í løtuni.
At brúka GFDL
Fyri at eitt skjal kann vera umfatað av GFDL, skal ein viðmerking skoytast uppí um upphavsrætt undir GFDL.
Wikipedia og GFDL
Øll Wikipedia-skjøl eru útgivin til almenningin undir GNU Free Documentation License.
Hangul
Søga
Hangul varð stovnað av Sejong mikla seint í desembur 1443 og varð liðugt 9. oktobur 1446. Hangul varð fyrst greitt frá í einum skjali frá ár 1446. Skjalið eitur Hunmin Jeongeum (훈민정음 "Rætta ljóð fólksins") og bókstavaraðið (Hangul) er uppkallað eftir hesum skjali. Hangul (한글) varð stovnað, fyri at øll fólk kundu læra at skriva tað, tí tað var hildið at Hanja (漢字) var ov ringt at skriva.
Loðpílur
thumb|right|240px|Leyv av loðpíli. thumb|right|240px|Leyv av føroyskum loðpíli í Streymoy. thumb|left|240px|Loðpílur, gróðursettur runnur. Loðpílur (Salix lanata) er ein lágvaksin, leyvfellandi runnur av pílafamiljuni. Hann er eyðkendur við sínum hvílodnu bløðum á báðum síðum. Loðpílur blómar tíðliga, fyri leyvskot á vári. Hann er einkyndur, hann- og honplantur hvør sær. Blómurnar eru langir, ljósagulir reklar. Loðpílur er stundum krúpandi, stundum upprættur har hann fær frið, upp til 1,5 - 2 m hædd.
Upprunaøki: Loðpílur finst í Norðureuropa og Norðurasia, frá Íslandi heilt eystur til Siberia, men vegna seyðabit er hann nú sjáldsamur í Føroyum og Skotlandi. Eitt undirslag, Salix lanata richardsonii finst í Norðuramerika, men hvørki hesin ella Salix lanata finst í Grønlandi.
Loðpílur í Føroyum: Nú er loðpílur bert funnin í fáum støðum i Føroyum, í t.d. Streymoy Kalsoy og Borðoy, men talið av plantum í hesum støðum, óatkomuligt fyri seyði, ber boð um, at hann hevur verið vanligur vøkstur, áðrenn seyður kom til landið. Føroyski loðpílurin er ein krúpandi runnur, hvørs greinar liggja 1 til 2 m fram eftir jørð, fyri síðani at benda teir síðstu 20-30 cm upp í loft; og bløðini her gerast ikki so loðin sum aðrastaðni, t.d. í Noregi.
Ortodoksa kirkjan
thumb|right|250px|Útbreiðsla. Ortodoksa kirkjan er næststørsta kristna kirkjan. Gudstænasturnar hjá teimum eru ikki eins, men hóast tær eru ymiskar, trúgva allar tí, sum Jesus lærdi. Nógv kristin í Eysturevropa, Eysturafrika og Ásia eru ortodoks. Í ortudoksu kirkjunum eru nógvar halgimyndir, sum nevndar verða íkonar.
Í fyrstuni var kristindómurin katólskur, t.e. hann var um allan heim, men í 1054 klovnaði kirkjan. Pávin í Róm og erkibispurin (patriarkurin) í Konstantinopel gjørdust ósamdir um leiðsluna. Úrslitið varð, at kirkjan í Róm og kirkjan eystanfyri fóru sundur. Rómversku katolikkarnir og ortodoksa kirkjan í bæði Grikkalandi og Russlandi hava tó nógv átrúnaðarligt í felag. Tey ortodoksu góðtaka ikki myndugleika pávans.
Orientalska ortodoksa kirkjan er ein grein, ið loysti frá høvuðskirkjuni vegna ósemju á kirkjufundinum í Khalkedonum í árinum 451, hon gjørdist høvuðskirkjan í Egyptalandi, Sýria, Armenia, Eritrea og Etiopia.
Søga
Eftir Kristi deyða og uppreisn ferðaðust apostlarnir víða og boðaðu kristnu læruna og grundløgdu kirkjur í mongum londum. Tey fyrstu fimm patriarkatini vórðu stovnað í Alexandria, Antiokia, Jerusalem, Rom og Konstantinopel. Seinni blivu kirkjurnar í Sinai, Russlandi, Grikkalandi, Serbia, Bulgaria, Rumenia og nógva aðrastaðni grundlagdar.
Í ár 320 flutti keisarin Konstantin I rómverska høvuðsstaðin frá Rom til Konstantinopelar. Sum fylgja av hesum komu týdningarmestu hendingarnar í kirkjuni at ganga fyri seg í hesum øki. Allir kirkjufundir vórðu hildnir í ella nærhendis hesum býi. Trúboðarar frá Konstantinopel umvendu slavisku fólkasløgini og onnur í Eystureuropa og umsettu bíbliuna og liturgisku tekstirnar til lokalu tungumálini.
Orientalska ortodoksa kirkjan kvetti sambandið við høvuðskirkjuna á kirkjufundinum í Khalkedonum í árinum 451 vegna ósemju um Kristi náttúru. Rómversk-katólska kirkjan í Róm kvetti við hini patriarkatini eftir stóra klovningin í 1054.
Í rómverska patriarkatinum varð biskupurin av Rom pávin, sum eftirfylgjari Pætur apostuls, uppfataður sum høvur alheimskirkjunnar við guddómligum vilja, men eystanfyri sá man einans pávan sum fyrsta millum javnlíkar (patriarkarnar). Hesin munur vaks seg til avgerandi ósemju, sum fyrst og fremst kom til sjóndar í trúarjáttanini. Vestanfyri bleiv tað vanligt at leggja eitt element (kallað Filioque) aftrat, nakað sum bleiv avvíst eystanfyri. Hetta endaði við, at báðir partar fordømdu hvønannan í 1054. Oyðileggingin av Konstantinopel vegna 4 krossferðina í 1204 økti um fíggindakensluna, og royndir um semju í fylgjandi øldunum miseydnaðust. Ikki fyrr enn aftaná annan vatikanfundin í 1962-65 er orðaskiftið tikið uppaftur.
Kirkjubygnaður
thumb|250px|Ortodoks kirkja í Ulan Ude, Russlandi.
Hanja
Hanja (한자) er tað koreanska navnið á teimum kinversku bókstavunum (漢字). Hanja bleiv brúkt sum skrivlig skipan í Korea, áðrenn Hangul (한글) varð grundað av Sejong tí Stóra.
Peter, Paul and Mary
Peter, Paul and Mary var ein amerikanskur fólkatónleikabólkur, ein trio við limunum Peter Yarrow, (Noel) Paul Stookey og Mary Travers. Eftir at Travers doyði í 2009, hildu Yarrow og Stookey fram at framføra sum ein duo, har ið tey nýttu teirra egnu nøvn.
375 f.Kr.
Øldir: 5. øld f.Kr. – 4. øld f.Kr. – 3. øld f.Kr.
Áratíggju: 420-árini f.Kr. 410-árini f.Kr. 400-árini f.Kr. 390-árini f.Kr. 380-árini f.Kr. - 370-árini f.Kr. - 360-árini f.Kr. 350-árini f.Kr. 340-árini f.Kr. 330-árini f.Kr. 320-árini f.Kr.
Árstal: 380 f.Kr. 379 f.Kr. 378 f.Kr. 377 f.Kr. 376 f.Kr. - 375 f.Kr. - 374 f.Kr. 373 f.Kr. 372 f.Kr. 371 f.Kr. 370 f.Kr.
Hinduisma
thumb|right|235px|Tekn hinduanna er halga ljóðið "OM". Hinduisma er ein heimsátrúnaður. Indiska trúgvin, hinduisma, varð grundað fyri fleiri enn 5000 árum síðan. Hindar trúgva á nógvar gudar, og flestu hindar trúgva á endurføðing. Hindu er persiskt orð fyri India. Kendasta teknið hjá hinduismuni er orðamyndin OM, ið er gud á okkara máli.
Átrúnaðurin hevur ongan stovnara og ongar skrifitir, men ístaðin eru elstu hindulærurnar í Rigvedakvæðunum, ið eru elstu átrúnaðarligu bókmentir í India. Nú eru nógvir hindu trúarflokkar, og tó at teir trúgva á somu gudarnar, hava teir tó ikki somu trúgv. Tað, sum eyðkennir hinduisma, er karma, læran at fólk eru merkt av, hvat ið tey gjørdu í undanfarnum lívum, og hvat ið tey fara at gera í komandi tíðum. Flestu trúgva, at menniskjan hevur sál, sum ikki doyr, men fer úr einum kroppi í annan. Eru fólk góð, verða tey endurfødd til betri lív, men tey kunnu eisini, eru tey ónd, verða endurfødd sum djór, til dømis skordjór. Tí er tað, at dýr og menniskjur verða mett eins. Tað ræður tí um at gerast betri, so at tað slepst undan endurføðing. Soleiðis kemst í Mokshastøðuna.