Klassiskar_gudalærur
Afrodita
Afrodita (Afrodite ella Afroditi) Kærleiksgudinnan; í Róm tann sama sum Venus. Hon er ein av teimum tólv miklu olympunum og gav vakurleika og kynsliga atdráttarmegi og varð altíð lýst og avmyndað brosandi, ofta niðrandi. Kulturin um hana var fremmandur og kom úr næreystri um Kýpros og Siteru. Tvær sagnir eru um føðing hennara: hjá Homeros er hon dóttir Zevsar og Dionu, og kona Efeistos. Zevs var góður við hana, men hon hevði seg undan; av vreiði gav Zevs síðani lamna soni sínum, Efeistosi (á rómverskum æt hann Vulkan) hana. Men Hesiod sigur heldur ørðvísi frá: Kronos skar kynsgøgnini av faðiri sínum, Uranosi, tveitti tey í havið, tað fór at skúma um tey, og tey gjørdust til Afroditu. (Á forngrikskum merkja tvey tey fyrstu stavilsini í navni hennara, afros, skúmur.) Tá Afrodita steig upp á land, spruttu blómur har, hon steig, og Eros (Kupito) fylgdi henni, og kanska aðrir guddómar eisini. Hon varð nevnd Anadyomena, ið merkir 'hin landstigna', og Sypris, ið merkir 'kýprosinnan'. Platon skýtur upp, at tvær Afroditur vóru: Afrodita Urania, fullkomna kærleikans gudinna, og Afrodita Pandimos, vanliga kærleikans gudinna. Hetta er sundurskiljing, ið samsvarar Platons heimspeki. Afrodita var ikki Efeistosi trúgv, tí hon stóð fyri kynsligum tankaloysi heldur enn hjúnarlagsins strongu reglur (ið Hera vildi verja), og í elstu forngriksku gudalæruni er hon ábyrgdarleys. Í Odusseiuni ('Odyssevsarkvæðnum') greiðir Homeros frá, hvussu sólgudurin Helios avdúkaði fyri Efeistosi tað, at hon var ótrúgv við Arevsi, og hvussu Efeistos fangaði tey bæði nakin í brúðarsong síni við eini ósjónligari nót. Síðani bjóðaði hann øllum hinum gudunum heim til sín at flenna at teimum, og so komu teir, og flentu inntil Posidon vildi hava semju í. Hesi børn átti hon var Arevsi: Deimos og Fopos, ið merkja 'ótti' og 'angist' (orðið fobi er avleitt av 'Fopos'), Harmoniu, ið giftist Kadmosi úr Tepis, og kanska Eros eisini; hann varð tó oftast hildin hava føtt seg sjálvan, áðrenn olympar komu til valdið, tó hann hevði somu eginleikar, sum bæði Afrodita og sum Arevs. Av tí, at Afrodita hevði hildið tey ódeyðiligu fyri gjøldur, revsaði Zevs hana við at gera hana ásttikna í einum feigum, Ankusevsi. Hon makaðist við fleiri øðrum gudum og føddi Priapos, gudin við stórum kynslimi, av Dionysosi, og sambært Apollodorosi, eisini Eryx av Posidoni. Hon vildi ikki geva Hermisi vilja sín, men Zevs hjálpti honum við at senda eina ørn, sum stjól sandalina frá henni og gav Hermisi hana; so noyddist Afodita at geva Hermisi vilja sín fyri at fáa hana aftur. Hon føddi honum Hermafroditevs, ið var bæði drongur og genta. Afrodita hevði megina at gera allar guddómarnar ásttiknar ella sera girndarmiklar, allar uttan Pallas Atenu, Artumis og Hestiu. Tá Hera vildi hava sín vakurleika at fáa Zevs at luta og gloyma kríggið við Troya, lænti hon eitt belti frá Afroditu, so Zevs ikki fekk staðið ímóti henni. Afrodita var drigin at Adonevsi og klandraðist við Persefonu um hann. Tá villsvínið drap Adonevs, gjørdi Afrodita so reyða anemonin vaks har, ið blóð hansara var. Afrodita elskaði feigar, so sum Ankusevs, og bar honum Eineias, og hon hjálpti monnum, ið elskaðu feigar kvinnur. Týdningarmiklasta gudasøgnin um hana er søgnin um Paris, ið var atvoldin í krígnum við Troya. Í brúðarveitsluni hjá Pelevsi og Tetis rullaði Eris (ið merkir 'kegl') eitt gylt súrepli við áskriftini 'til ta vakrastu' inn eftir gólvinum. Hera, Pallas Atena og Afrodita vildu allar eiga tað, og Zevs valdi Paris, vakrastan av monnum, at døma. Allar royndu við mutri, og hann valdi mutrið frá Afroditu, ið var kærleikin frá teirri vakrastu kvinnuni, og hon slapp at eiga súreplið. Millum onnur feig, ið Afrodita hjálpti, er Milanion (ella Hippominevs) ið ynskti sær Attalantu, Javson, ið vildi hava Metiu, Paris, ið hon hjálpti bæði við at burturflyta Helenu, og øll árini aftaná, meðan hann ikki vildi sleppa henni; hon fekk tó hvørki bjargað Troya frá at týnast ella Paris frá at doyggja, tí tað var avgjørt, at so skuldi verða. Men hon bjargaði troyabúgvum frá at týnast við at hjálpa soni sínum Eineiasi at flýggja úr tí brennandi býnum at søkja nýtt heimland - hon hjálpti honum eisini í ástarmálum við at fáa Dido at gerast ásttikna í honum Hon revsaði tó eisini bæði feig og ódeyðilig, ið gjørdu hana firtna ella søgdu seg vera betri enn hon. Millum hesi vóru móðir Myrru og tríggjar døtur hennara (sí Kinyras), Glafkos (2), hvørs ryssur ótu hann, tí hann ikki vildi lata tær kvidnast, Pasifu, konu Minos kong av Kreta, sum hon fekk at girnast ein tarv og at føða minotaurin, kvinnurnar á Lemnos, ið ikki vildu vita av kultinum um hana, og tí gjørdi hon so deymurin stóð av teimum, so menninir rýmdu frá teimum, og so steinaðu tær teir til deyðis - men so til endans komu argonautarnir, og fyri at gera Efeistos glaðan, gjørdi hon so kærleikan, tí hon gjørdi so Fedra, ið var gift faðir hansara, gjørdist ásttikin í honum, og tá hann ikki vildi vita av henni, leyg Fedra fyri manni sínum at Hillolytos hevði neyðtikið seg, og hongdi seg síðani. Tesevs bannaði sonin og gjørdi hann útlagnan, og Hippolytos fekk eisini ógvusligan deyða. Afrodita revsaði eisini Klio dís, t´´i hon hevði flenta at sær fyri at elska feiga Adonevs: hon fekk eisini Klio at elska ein feigan, Pieros. Afrodita revsaði eisini degningsgudinnuna Eos, tí hon hevði ligið hjá hjá manni sínum, Arevsi, og fekk hana at elska tveir feigar, Kifalos og Titanos. Helios hevndi hon seg eisini inná, tí hann hevði slatrað fyri Efeistosi um seg og Arevs; hann gjørdist ásttikin í teirri feigu Levkotiu. Men Afrodita fekk tó sítt í krígnum við Troya, tá hin feigi Diomedevs særdi hana, so hon mátti rýma av vígvøllinum. Í grikskari gudalæru var Afrodita ofta ónd og enntá láturlig, men í rómverskari varð hon tikin nógv meira í álvara, og eisini søgd at vera blíðari.