cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fríðrikur (krúnprinsur)
Lívssøga
Afturat bókliga lesnaðinum, umfatandi hernaðarligu yrkisbreytini og teim mongu almennu skyldunum hevur Fríðrikur krúnprinsur eisini givið sær stundir til at gera vart við seg sum fjølbroyttur ítóttar- og náttúrumaður. Hann er góður á skíðum og í tennis, hann hevur runnið maraton, siglt í HM fyri seglbátar, og so hevur hann ferðast fleiri túsund kilometrar á hundasleðu á tí stóru Sirius-rannsóknarferðini í ár 2000.
Krúnprinsurin tók saman við 6 vinmonnum lut í 4 mánaðar longu Sirius-sleðurannsóknarferðini norður um Grønland, úr Thule i í útnyrðingshorninum til Daneborg í ein landnyrðing. Túrurin var 2.795 km langur við 45 hundum, sleðum, tjøldum, matarskamti og 40 kuldastigum.
Rókur Akralíð
Rókur Akralíð (føddur 6. februar 1987) er ein føroyskur hondbóltsleikari, ið spælir við danska felagnum HEI Hånbold og fyri føroyska hondbóltslandsliðið.
Fríðrikur (krúnprinsur)
Lívssøga
Týðandi partur av arbeiðnum hjá krúnprinsinum er at umboða Danmark og at virka til frama fyri donsk áhugamál í útlondum. Tað ger hann á almennum vitjanum hjá útlendskum statsleiðarum og tá hann tekur lut í donskum vinnuátøkum í útlondum og í tiltøkum innan ítrótt og mentan.
Útbúgvingar
Hann varð útbúgvin Cand.scient.pol. í 1995 eftir at hava lisið á Århus Univeristet og á Harvard í USA. Krúnprinsurin hevur tænt í danska herinum, flogvápninum og í sjóverjuni. Hann er offiserur í øllum trimum vernum. Í 2010 varð hann útnevndur kommandørur í Sjóverjuni og oberstur í Herinum og Flogvápninum.
Ítróttamaður
Krúnprins Fríðrikur er eisini ítóttamaður. Hann íðkar kappsigling í bátasløgunum Dreki og Farr 40. Hann hevur luttikið við DM, EM og HM. Til EM í 2003 gjørdist hann nummar fýra, á DM 2011 lá hann á einum øðrum plássi nærum alla kappingina, men endaði tó á einum fjórðaplássi.
Dansk Melodi Grand Prix 2009
200px|thumbnail|Brinck vann við sanginum Believe Again Dansk Melodi Grand Prix 2009 var tann 38. útgávan av Dansk Melodi Grand Prix. Endamálið við kappingini var at finna tann sangin, ið skuldi umboða Danmark á Eurovision Song Contest 2009 (ESC) í Moskva. Vinnarin av Grand Prix'num gjørdist Brinck við sanginum "Believe Again" ið var skrivaður av Lars Halvor Jensen, Martin Michael Larsson og Ronan Keating. Kappingin varð hildin 31. januar 2009 í Messecenter Herning. Vertir vóru Birthe Kjær og Felix Smith.
Atkvøðugreiðsla
Hetta árið var sjálv mannagongdin viðvíkjandi atkvøðugreiðsluni heilt annarleiðis enn árini frammanundan.
Í fyrstu atkvøðurundu valdu hyggjararnir og ein fakjury í felag teir fýra sangirnir, ið fóru víðari í kappingini. Atkvøðurnar frá dómarunum og hyggjarnunum taldu her 50% hvør. Teir fýra valdu sangirnir fóru so víðari til hálvfinaluna, har teir kappaðust tveir og tveir hvør móti øðrum. Her vóru tað bert atkvøður frá hyggjarunum, ið avgjørdu hvørjir tveir sangir sluppu víðari til endaligu finaluna, har ið tað aftur vóru atkvøður frá hyggjarunum, ið avgjørdu hvør sangur vann Dansk Melodi Grand Prix 2009 og harvið skuldi umboða Danmark á ESC 2009.
Í fakjuryini sótu: Søs Fenger, Bent Fabricius-Bjerre, Anna David, Martin Brygmann, Kjeld Tolstrup, Michael Hardinger umframt ein eyka limur, Kalle Meyer Vestergaard, ið hevði vunnið sítt pláss í P4-sendingini Danmarksmester orsakað av hansara vitan um danskan popptónleik.
Ejvind Vilhelm
Ejvind Vilhelm varð føddur tann 26. apríl í 1923. Hann var prestur í Tórshavnar eystara prestagjaldi til hann gjørdist varabispur í 1973 og sat í embætinum til 1990. Árini frá 1973 til 1978 var hann bæði varabiskupur og prestur í Tórshavnar eystara prestagjaldi.
Kirkwall
Kirkwall (skotskt: Kirkwaa, (skotskt gæliskt: Baile na h-Eaglais) er høvuðsstaður í Orknoyum, býurin hevur 8.686 íbúgvar. Navnið kemur av norrønum: Kirkjuvágr.
Sí eisini
Kirkjubøur
Gary Cooper
thumb|Gary Cooper í 1952. Frank James Cooper, betur kendur sum Gary Cooper (føddur 7. mai 1901 í Helena, Montana, deyður 13. mai 1961 í Beverly Hills, Los Angeles, California) var amerikanskur sjónleikari.
Hann er best kendur fyri nógvar stórar leiklutir í filmum úr Hollywood, t.d. High Noon frá 1952. Hann hevur verið tilnevndur til Oskar-virðislønina fimm ferðir og vunnið tvær Oskar. Harafturat fekk hann Oskar-heiðursvirðisløn fyri langa filmsvirksemi sítt í apríl 1961.
Náttúrlig logaritma
thumb|right|250px|Náttúrlig logaritma hevur súmbolið ln. Logaritman við grundtalinum e (2,7182...) verður nevnd náttúrliga logaritman og verður skrivað ln, t.e. . Hon hevur hallið 1 í punktinum (1,0). Øvugta funksjónin hjá náttúrligu logaritmuni verður nevnd náttúrliga eksponentialfunksjónin. Hon hevur forskriftina exp_e x=e^x.
. e skrivast ikki sum brot.
1767
1767 (MDCCLXVII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum hósdegi, og sambært julianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum mánadegi.
Manuel Pellegrini
225px|thumb|right|Manuel Pellegrini í 2019. Manuel Luis Pellegrini Ripamonti (føddur 16. september 1953 í Santiago í Kili) er kilenskur fótbóltsvenjari og fyrrverandi fótbóltsleikari.
Hann spældi fyri kilenska felagið Universidad de Chile frá 1973 til 1986​ og gjørdist venjari hjá felagnum í 1988. Síðan tá hevur hann verið venjari hjá fleiri ymiskum liðum, millum annað høvuðsvenjari hjá Real Madrid (2009-10) og enska Premier League liðinum Manchester City (2013-14). Í løtuni (2021) er hann høvuðsvenjari hjá spanska felagnum Real Betis.
Foula
Foula (norrønt Fugley, skotskt gæliskt Fughlaigh), er mest fjarskotna oyggin í Hetlandi, samstundis er hon tann hetlendska oyggin ið liggur nærmast Føroyum, 285 km (154 sjómíl) hiðani.
Landslag og djóralív
Oyggin er eyðkend av teim 5 tindunum: Soberlie 221 m, The Noup 248 m, Hamnafield 344 m, The Kame 376 m og The Sneug 418 m, sum er hægsta fjallið á oynni. Norðast á oynni er Gaada Stack ein kendur stakkur.
Sum navnið bendir á, er fuglalívið ríkt á oynni, fuglabjørgini vestantil og norðantil á oynni, eru upp í 370 m til hæddar.
Søga
Á Foula bleiv julianski kalendarin framhaldandi nýttur, eftir at restin av stórabretlandi hevði skift til gregorianska kalendaran í 1752. Foula helt fast við julianska kalendaran við at brúka 1800 sum leypár, men av tí at man ikki brúkti ár 1900 sum leypár er Foula nú ein dag frammanfyri julianska kalendaran, og 12 dagar aftanfyri gregorianska kalendaran. Sostatt verða jól hildin 6. Januar (gregoriska klendaran) á Foula og nýggjár 13. Januar (gregoriska kalendaran).
Tann síðsti lairdurin av Foula var Ian Holbourn (1872 – 1935), føddur John Bernard Stoughton Holbourn. Hann var rithøvundur, professari og fyrilestrarhaldari á University of Oxford.
Foula var helst tað staðið í Hetlandi, har málið norn var talað longst. Longsti tekstur á norn, Hildinakvæðið (Hildina Ballad) varð niðurskrivað á Foula av G. Low í 1774.
Íbúgvar
Foula hevur 38 íbúgvar í teimum báðum bygdunum, Hametoun og Ham á eystursíðuni.
Frá Ham er ferjusamband til Walls og Scalloway á Mainland. Oyggin hevur eisini ein flogvøll, haðani flogsamband er til Tingwall Airport á Mainland.
Sjónvarp
thumb|right|250px|Í [[1990 áttu hundrað milliónir húski í USA litsjónvarp, og hvørt fólk hugdi í sjónvarp fýra tímar í miðal um dagin.]] Sjónvarp tøkniligt kervi til at varpa út livandi myndir og ljóð. Vit fáa hungursneyð, kríggj og vanlukku lúkst inn í stovu okkara, og vit fylgja t.d. við á rúmdarferðum, sum fór alt fram beint fyri eygunum á okkum. Sjónvarpssendingar eru ravmagnsaldur, sum verða sendar úr antennum. Sjónvarpstólið ger so aldurnar um til myndir og ljóð. Aldurnar kunnu eisini vera sendar um fylgisvein. Fylgisveinasjónvarp kann verða sent nógv meiri víða enn annars, men parabolantenna krevst at taka ímóti aldunum. Eisini ber til at senda um jarðkaðlar.
Á skíggjanum tykjast fólkini at flyta seg. Í veruleikanum síggja vit 25 myndir um sekundið, og tí fatar eygað ikki hvørja einstaka mynd. Elektróngeislar leita eftir skíggjanum innan og raka smáar blettir úr evnafrøðievnum. Tá ið geislin rakar blettirner, lýsa teir antin grønir, bláir ella reyðir, sum eru høvuðslitirnir. Burtur úr teimum verða so allir aðrir litir gjørdir, so myndin á skíggjanum verður, sum hon eigur.
Sjónvarp Føroya sendir um alt landið, og nógvir føroyingar síggja eisini sjónvarp um fylgisvein.
22. mai
22. mai er dagur 142 í árinum í tí gregorianska kalendaranum (dagur 143 um skotár). Tað eru 223 dagar eftur av árinum.
Kuupik Kleist
thumb|right|250px|Kuupik Kleist í [[2008.]] Jakob Edvard Kuupik Kleist (føddur 31. mars 1958 í Qullissat í Grønlandi) er ein grønlendskur politikari, fyrrverandi landsstýrisformaður Grønlands, sangari og sosionomur. Hann tók prógv sum sosionomur á Roskilde Universitet Center í Roskilde í 1983. Hann var stjóri á uttanlandsdeildini hjá grønlendska heimastýrinum frá 1996 til 1999. Frá 1995 til 1997 var hann stjóri fyri Inuit Circumpolar Conference (ICC). Frá 1999 hevur hann verið nevndarformaður í Tele Greenland A/S. Hann er eisini nevndarformaður í grønlendska plátufelagnum ULO.
Politisk lívsleið
Frá 1991 til 1995 var hann landsstýrismaður við ábyrgd av samferðslu og almennari bygging. Frá 1995 til 1996 var hann landstingslimur. Frá 2000 til 2001 var Kuupik Kleist skrivari hjá grønlendsku sjálvstýrisnevndini. Hann var fólkatingslimur, umboðandi Inuit Ataqatigiit og Grønland frá 2001 til 2007. Frá 12. juni 2009 til 26. mars 2013 var hann landsstýrisformaður í Grønlandi. Hann var formaður fyri Inuit Ataqatigiit frá 2007 til mai 2014, tá hann legði frá sær og Sara Olsvig tók við sum nýggj forkvinna.
Norðurjútland
Norðurjútland (á donskum Nørrejyske Ø ella Vendsyssel-Thy) er næststørsta oyggin í Danmark. Norðurjútland er norðasti parturin av Danmark. Norðan fyri Limfjørðin liggja Norðurjútlandi. Her búgva umleið 300 000 fólk. Úr Norðurjútland er ferjusamband til Göteborg á svenska meginlandinum og m.a. Kristiansand, Larvik, Oslo, Stavanger og Bergen í Noregi. Lítla flogfelagið Danish Air Transport (DAT) hevur bíligasti flogferðir millum Norðurjútland og Keypmannahavn, umleið 295 krónur annan vegin. Tað er SAS, ið er høvuðsoperatørur á rutunum millum Jútland og Keypmannahavn. Danish Air Transport hevði herfyri ætlanir um at flúgva á rutuni millum Keypmannahavn og Vágar, men hesar ætlanir vórðu av ongum.
==   Sí eisini ==
Gelderland
Hin 30. september 2013 var fólkatalið í landslutinum 2 019 196.
Kommunur
Tað eru 53 kommunur í landslutinum (2018).
Kring Føroyar
Kring Føroyar, eisini nevnt Volvo Kring Føroyar, Effo Kring Føroyar og áðrenn tað Statoil Kring Føroyar er ein súkklukapping í Føroyum, har súkkla verður kring oyggjarnar í juli mánað. Í 2012 fór kappingin fram 20. til 22. juli. Kappingin byrjaði á fyrsta sinni í 1996, men tann kappingin var ikki almenn, tann almenna Kring Føroyar súkklukappingin byrjaði í 1997 og hevur verið hildin næstan hvørt ár síðan tá. Súkklarar úr øðrum londum hava eisini luttikið og eitt nú hava súkkarar úr Danmark og Íslandi vunnið kappingin fleiri ferðir. Teir føroyingar ið hava vunnið kappingina eru: Bogi Kristiansen, Rógvi Johansen og Torkil Veyhe, meðan Gunnar Dahl-Olsen og Guðmundur Joensen hava verið nummar tvey ella trý fleiri ferðir. Torkil Veyhe hevur vunnið kappingina oftast, hann hevur vunnið hana fimm ferðir.
Teknifilmur
thumb|right|250px Teknarin, sum ger teknifilm, teknar hvørt minsta sindur av rørsluni á plastsíður, nevndar sellur. Baksýnið er málað á serstaka plastsíðu og sæst ígjøgnum glæru og síðurnar, omaná eru lagdar. Verða síðurnar avmyndaðar í røttum rað, síggja vit verurnar røra seg. Við hvørt mugu teknarar tekna eina mió. tekningar til teknifilm, ið er sum spælifilmur til longdar. Tað var amerikanarin Walt Disney úr Chicago, sum gjørdi teknisøguna viðgitna. Í 1928 gjørdi Walt Disney hin ódeyðiliga Mikkjal Mús, og í 1937 gjørdi hann fyrsta teknifilmin, ið var sum vanligur filmur til longdar, Snóhvíta og teir sjey dvørgarnir. Kendar amerikanskar teknifilmsrøðir eru til dømis Familjan Griffin, Dunnaldur Dunna, South Park og Lívið við Louie.
Tianjin
Tianjin, fyrr romaniserað sum Tientsin, er ein metropolbýur í norðari partinum av Kina via havið. Býurin er ein av seks National Central of China. Talið á kommunum 15.469.500.
Søga
Jørðin har ið Tianjin liggur í dag, varð skapað í fornøldini við botnseting frá ymiskum áum, ið runnu út í sjógvin við Bohai-flógvan, teirra millum Yellow River ið rann út í havið á hesum øki fyrr í tíðini. Áðrenn tað var her opið hav.
Tá ið Grand Canal varð gjørd gjøgnum Sui-kongsríki mentist Tianjin til ein handilsmiðdepil.
Qing keisaraveldi
Undir Qing-keisaraveldi (1644–1911) gjørdist Tianjin til eitt prefektur ella Zhou (州) í 1725, og í1731 varð Tianjin fylki stovnað undir prefekturinum.
Havnabýur
Í 1856 tóku kinesiskir hermenn seg umborð á The Arrow, ið var eitt skip ið kinesarar áttu, men var skrásett í Hongkong, men nýtti bretska flaggið og var undir illgruna fyri sjóræning, at smugla og fyri at handla við opium. Teir fangaðu 12 menn og fongslaðu teir. Sum aftursvar sendu bretar og franskmenn kanónskip undir leiðslu av Admiráli Sir Michael Seymour at taka Takuborgirnar nærindis Tianjin í mai 1858. Síðst í fyrra parti av Seinna Opiumkrígnum í juni sama ár vunnu bretar og fraklendingar, og Tianjin-sáttmálin varð undirskrivaður. Sáttmálin læt upp fyri handli millum Tianjin og onnur lond. Sáttmálarnir vórðu staðfestir av keisaranum í Kina í 1860, og Tianjin varð formliga latin upp fyri Stórabretlandi og Fraklandi, og á tann hátt eisini til umheimin. Millum 1895 og 1900 komu Japan, Týskland og Russland afturat, og seinni komu eisini lond sum Eysturríki-Ungarn, Italia og Belgia, ið ikki høvdu serloyvi til handilsvinnu í Kina, og stovnaðu teirra egnu øki í Tianjin, hvørt land hevði síni egnu fongsul, skúlar, barakkir og sjúkrahús. Søguligu slóðirnar eftir hesum stýri síggjast í arkitekturinum, t.d. kirkjur og í túsundatalið av sethúsum.
Jarðfrøði
Tianjin liggur við vesturstrondina á Bohaiflógvanum, mótsattu megin eru landslutirnir Shandong og Liaoning. Tianjin hevur mark til Beijing 120 kilometrar í ein útnyrðing, og burtursæð frá móti eystri, so er býurin umgirdur til allar síðir av Hebei.
Fyrisitingarligt býti
Tianjin er býtt sundur í 16 landslutir.
Hesi øki og lond eru býtt sundur í smærri eindir,, í 240 eindir á township støði, teirra millum 120 býir, 18 townships, 2 etnisk townships og 100 undirøki.
1768
1768 (MDCCLXVIII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt leypár, ið byrjaði á einum fríggjadegi, og sambært julianska kalendaranum eitt leypár, ið byrjaði á einum týsdegi.
Dodoma
Dodoma er høvuðsstaður í Tansania í Eysturafrika. Dar es Salaam var høvuðsstaður landsins, til Dodoma gjørdist høvuðsstaður í 1973. Dodoma er miðskeiðis í landinum á Dodoma-háslætta í 1120 metra hædd. Fólkatalið var 324 347 við ársbyrjan 2002.
Marjorie Estiano
250px|thumbnail|Marjorie Estiano Marjorie Dias de Oliveira (fødd 8. mars 1982 í Curitiba, Brasil) er sjónleikari og songkvinna úr Brasil. Hon gjørdist kend í 2004, tá ið hon spældi leiklutin sum Natasha í Rede Globo tannáringa-sjónvarpsrøðini Malhação. Hon hevur spælt hetjuleiklutin í trimum telenovellum. the lead antagonist role in og spælt ein av høvuðsleiklutunum í tveimum telenovellum afturat og so spældi hon høvuðsleiklutin í 2014 filminum Beatriz.
Løgtingslimir í Føroyum 1998–2002
Tað vóru 32 limir í Løgtinginum millum løgtingsvalini í 1998 og 2002.
Fastir tinglimir
Her verður roknað við øllum valdum løgtingslimum umframt varalimum, ið møttu fast t.d. fyri landsstýrisfólk, sum vóru vald í løgtingið.
Marjorie Estiano
Í 2013 spældi Marjorie sama leiklutin við Fernanda Montenegro í filminum Time and the Wind, sum tann unga Bibiana.
Atom
thumb|[[Heliumatom við tveimum protonum (reyð), neutronum (grøn) og elektronum (gul).]]
Eitt atom er tann minsti parturin av einum frumevni. Orðið atom stavar frá grikskum άτομος, átomos og merkir "óbýtandi". Teir gomlu grikkarnir hugsaðu sær atomið sum tann minsta eindin, nakað kundi býtast í. Í dag vita vit, at atomini eru sett saman av smáum elementarpartikklum: protonum, neutronum og elektronum. Eisini hesir elementarpartiklar eru samansettir av aftur minni partum. Ein samanseting av atomum verður kallað ein evnasambinding. Dømi um evnasambindingar eru mýl og sølt.
Marjorie Estiano
Sjónvarp
Hon hevur mest spælt við í skemti sjónvarpsrøðum (soap operas) og í telenovela-filmum:
Stromness
Stromness (skotskt Strumnis, eldri navn Hamnavoe), er næststørsti býur í Orknoyggjum, býurin hevur uml. 2.200 íbúgvar. Navnið kemur av norrønum: Straumsnes.
Sluppin "Rachel", vanliga nevnd "Skotaskipið", ið fór á land á Svínoyarvík 27 nov. 1786, var úr Stromness.
Sí eisini
Streymnes
299 f.Kr.
Øldir: 4. øld f.Kr. – 3. øld f.Kr. – 2. øld f.Kr.
Áratíggju: 340-árini f.Kr. 330-árini f.Kr. 320-árini f.Kr. 310-árini f.Kr. 300-árini f.Kr. - 290-árini f.Kr. - 280-árini f.Kr. 270-árini f.Kr. 260-árini f.Kr. 250-árini f.Kr. 240-árini f.Kr.
Árstal: 304 f.Kr. 303 f.Kr. 302 f.Kr. 301 f.Kr. 300 f.Kr. - 299 f.Kr. - 298 f.Kr. 297 f.Kr. 296 f.Kr. 295 f.Kr. 294 f.Kr.
Claudio Ranieri
200px|thumb|right|Claudio Ranieri í 2011. Claudio Ranieri (føddur 20. oktober 1951) er italskur fótbóltsvenjari og fyrrverandi fótbóltsleikari.
Hann spældi fyri ymisk italsk feløg frá 1973 til 1986​. Síðan 1987 hevur hann verið venjari hjá fleiri liðum, m.a. høvuðsvenjari hjá Atlético Madrid (1999-2000), Chelsea (2000-2004), Juventus (2007-2009), AS Roma (2009-2011), Leicester (2015-2017) og Fulham (2018-2019). Í løtuni (2021) er hann høvuðsvenjari hjá italska felagnum UC Sampdoria.
Mýl
Eitt mýl (molekyli) er ein samanseting av tveimum ella fleiri atomum. T.d. er eitt vatnmýl sett saman av einum oxygenatomi og tveimum hydrogenatomum. Eitt mýl er sermerkt við, at atomini hanga saman ígjøgnum kovalentar bindingar, t.v.s. at atomini hava eitt ella fleiri elektrónpør saman.
650px|thumb|center|Trýdimensionelt modell (vinstrumegin og mitt í) og tveydimensionelt modell (høgrumegin) av mýlinum [[atisane]]
HDI
[[File:2019 UN Human Development Report (inequality-adjusted).svg|thumb|World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019). HDI – Human Development Index – er ein háttur at máta og samanbera støðuna í heimsins londum. Vísitalið, sum er á einum stiga frá 0 til 1, verður roknað við at leggja saman ymisk tøl fyri búskaparliga menning.
Trigonometri
thumb|right|250px|Rættvinklaður tríkanur. Rættur vinkul C=90°. Trigonometri merkir tríkantsmáting. Vinklar máta vit í stigum, og sirkulbogan allan seta vit at vera 360 stig; hetta hevur sín uppruna í tí gamla Babylon. Er vinkulin 180°, verður hann nevndur beinur vinkul, er vinkulin minni enn 90°, verður hann nevndur spískur, er vinkulin 90°, verður hann nevnur rættur, og er vinkulin størri enn 90°, er hann gævur. Rættvinklaður tríkantur er tríkantur, har ein vinkul er rættur, og um hesar tríkantar er orðaður ein tann kendasti setningurin í allari støddfrøðini. Setningurin hevur navn eftir grikkanum Pythagoras: í einum rættvinklaðum tríkanti ABC, har ið C=90°, er a2 + b2 = c2. Setningurin sigur so statt, at samanløgdu kvadratini av stuttsíðunum er tað sama sum kvadratið av langsíðuni.
Kristindómur
Kristindómurin varð til fyri 2.000 árum síðan. Stovnari var Jesus Kristus, ið varð føddur í Betlehem í Ísrael. Jesus var føddur jødi, men fór at leggja út jødisku skriftirnar øðrvísi enn teir skriftlærdu. Eftir at hann var deyður, varð læra hansara skrivað niður, og er tann parturin av Bíbliuni, sum verður róptur Nýggja Testamentið. Tey kristnu trúgva á ein Gud, og at Jesus er sonur Guds. At hann reis upp frá deyðum, og at tey, sum trúgva á hann, skulu eiga ævigt lív. Tekn kristindómins er krossurin, sum Jesus doyði á.
Bakgrund
Í fyrstu øld e.Kr. stóð Ísrael undir rómverskum valdi, hóast tað var ímóti jødafólksins vilja. Um ár 30 fór smiðurin, nevndur Jesus, at prædika. Læra hansara varð væl umtókt og mong fylgdu honum. Men høvuðsprestarnir og hinir elstu í jødiska samfelagnum løgdu Jesus undir at spotta Gud og villeiða fólkið. Teir fingu rómverska landshøvdingan Pontius Pilatus at fáa hann fyri rættin. Hann var funnin sekur í gudspottan og krossfestur um ár 33. Viðhaldsfólk hansara hildu hann vera Messias, "hin útvalda" - á grikskum Khristos, haðan navnið á trúarlæru hansara - kristindómur - er komið.
Ein maður, sum í fyrstuni eldhugaður stríddist ímóti læru Jesusar, men brádliga varð umvendur, var ein lærdur jødiskur tjaldmakari úr Tarsos í Lítlaásia. Hann æt Saul - betri kendur undir navninum Paulus. Lív sítt vígdi hann til at boða nýggju trúnna og gjørdist ein av oddamonnum hennara. Í fyrstuni vóru tað næstan bara tey, sum kendu Jesus og høvdu fylgt honum, ið hugsaðu um krossfestingina og trúðu, at hann var risin upp frá deyðum. Men eftir rættiliga stuttari tíð var læra hansara borin um rómverska heimin, og í 313 var kristindómurin alment góðkendur í Rómaríkinum.
Bíblian
Kristin fólk trúgva, at Bíblian er innblást (inspirerað) av Gudi. Bíblian er býtt í tveir høvuðspartar: Gamla Testamenti (heilaga skrift jødanna) og Nýggja Testamenti, skrivað í 1. øld við ápostlunum sum heimildarmonnum.
Heilaga kvøldmáltíðin
Kvødið fyri, at hann doyði, át Jesus sína seinastu máltíð saman við lærusveinunum, og hann breyt breyð og gav teimum at eta og vín at drekka. Allir drukku úr sama kaliki, og hann bað teir gera tað so ofta, teir kundu, til sínar áminningar. Alt frá tí degi hava kristin fólk býtt breyð og vín í einum rituali, sum verður kallað evkaristi, ella altargangur. "Evkaristi" er grikskt og merkir at veita tøkk. Vanliga er tað prestur, sum gevur fólkið breyð og vín, tá ið altargangur er í kirkjuni.
Pávi
Pávin í Vatikan í Róm er næst hægsti myndugleiki fyri Rómakirkjuni. 900 milliónir eru rómversk-katólskar.
Kristindómurin fer í tvíningar
Í mong hundrað ár var kristindómurin í tveimum høvuðsbólkum: Katólska rómakirkjan í Vesturevropa, har pávin í Róm var hægstur, og ortodoksa kirkjan, sum eysturrómverski keisarin í Konstantinopel stóð á odda fyri til í 1453, tá ið turkar tóku býin, og patriarkurin í Moskva gjørdist hægsti kirkjuligi myndugleiki fyri ortodoksu kirkjuni. Í Vesturevropa slitu trúbótarmenn sum Luther og Calvin seg leysar frá yvirræði pávans í Róm. Teir og viðhaldsfólk teirra vórðu nevndir protestantar. Teir ruddu slóð fyri protestantisku kirkjunum, sum er nú á døgum. Henda gongdin heldur enn fram, og tí eru mangar ymiskar kirkjur.
Hóast sundurlyndi er kristindómurin komin til næstan øll lond. Nú á døgum er slakur triðingur av øllum heimsins fólki kristin. Nú á døgum gongur kristindómurin skjótast fram sunnan fyri Sahel og Sahara í Afrika og í ásiatiskum londum, til dømis Kina og Suðurkorea.
Kristin mest forfylgd
Korini hjá kristnum fólkið eru versnað nógv seinastu árini vísir ein nýggj kanning. Tað er frágreiðingin "Persecuted and Forgotten 2007/2008" frá felagsskapinum Aid to the Church in Need (ACN), sum slær fast, at tey kristnu eru tey mest forfylgdu í heiminum. Umleið 550 milliónir kristin verða forfylgd ella gjørd mismun á á ymsan hátt í dag. Tó er støðan batnað ymsastaðni í heiminum, serliga á Kuba og í Kina, meðan støðan í Irak og Iran er vorðin verri seinastu tíðina.
Felagsskapurin Evangelisk Alliance metir, at fleiri enn 200 milliónir kristin í 60 ymiskum londum verða atsøkt vegna teirra trúgv. Tey ringastu londini eru Norðurkorea, Saudi-Arabia og Iran. Eisini muslimar, buddistar og onnur trúgvandi uppliva átrúnaðarligar atsóknir, tí trúarfrælsið er tann mannarætturin, ið oftast verður skúgvaður til síðis, men kristin eru tó tann størsti bólkurin, sum upplivir hetta. Heilt einfalt tí kirkjan veksur mest í londum, har mannarættindi ikki verða vird.
Nógv menniskju uppliva atsóknir vegna etniskar, sosialar og politiskar ósemjur. Til ber hinvegin at tala um atsóknir vegna trúgv eina, tá ið menniskju kunnu fáa betri viðurskifti í landinum við at skifta átrúnað til høvuðsátrúnaðin í landinum. Vit kunnu tala um atsóknir, tá ið menniskjunnar mest grundleggjandi rættindi ikki verða vird, og tað hevur líðing við sær. Fleiri hundraðtúsund menniskju verða dripin, uppliva sera ógvusligan harðskap, verða seld sum trælir, verða sett í fongsul, verða pínd, hótt, diskriminerað ella handtikin, bara tí at tey eru kristin.
Listin við teimum 10 londunum, har atsóknir móti teimum kristnu eru ringast í 2010, er hesin:
300 f.Kr.
Øldir: 4. øld f.Kr. – 3. øld f.Kr. – 2. øld f.Kr.
Kristindómur
Kristin mest forfylgd
2. Saudi-Arabia
300 f.Kr.
Áratíggju: 350-árini f.Kr. 340-árini f.Kr. 330-árini f.Kr. 320-árini f.Kr. 310-árini f.Kr. - 300-árini f.Kr. - 290-árini f.Kr. 280-árini f.Kr. 270-árini f.Kr. 260-árini f.Kr. 250-árini f.Kr.
Kristindómur
Kristin mest forfylgd
3. Iran
300 f.Kr.
Árstal: 305 f.Kr. 304 f.Kr. 303 f.Kr. 302 f.Kr. 301 f.Kr. - 300 f.Kr. - 299 f.Kr. 298 f.Kr. 297 f.Kr. 296 f.Kr. 295 f.Kr.
Kristindómur
Kristin mest forfylgd
4. Afghanistan
5. Somalia
6. Maldivoyggjar
7. Jemen
8. Laos
9. Eritrea
Cuno Amiet
Cuno Amiet (føddur 28. mars 1868 í Solothurn, deyður 6. juli 1961 í Oschwand) var ein sveisiskur listamálari.
Kristindómur
Kristin mest forfylgd
Ovast á listanum er Norðurkorea, og hetta er sjeynda árið á rað, at Norðurkorea verður mett sum tað mest fíggindaliga landið mótvegis kristindóminum. Har verður sagt, at kristindómurin er skaðiligur fyri landið, vil Open Doores verða við. Felagsskapurin sigur, at umstøðurnar eru vanlukkuligar í Norðurkorea. 50.000 kristin eru í arbeiðslegum, og dagliga verða kristin fólk bukað, pínd ella dripin orsaka av teirra trúgv.
Av teimum 10 londunum ovast á listanum hjá Open Doors eru sjey muslimsk lond. Í Somalia vóru tað fyri fáum árum síðani bara nøkur fá hundrað kristin. Í dag er talið minst 5.000. Men tá tey kristnu gerast fleiri, metir muslimski meirilutin tey sum eina størri hóttan, og tí verða tey forfylgd, sigur Stig Magne Heitmann, leiðari fyri norsku deildina hjá Open Doors, við Vårt Land. Hann sigur, at ein týskur stovnur hevur staðfest, at 75 prosent av teimum, sum verða forfylgd fyri sína trúgv, eru kristin.
Ímyndir
Í kirkjunum eru ofta ímyndir, sum hava ávísan týðing í kristnum høpi. Tey eru vorðin til í fyrstu kristnu kirkjuliðunum, tá ið tey flestu fólkini ikki dugdu at lesa, og upp gjøgnum tíðirnar eru aðrar kristnar ímyndir og myndir komnar afturat. Nógvastaðni í útlondum prýddu tey kirkjurnar við málningum, sum málaðir vóru á veggirnar innan í kirkjunum. Ringastu brotsmenninir í Rómverjaríkinum vórðu krossfestir, og rómverjar lótu teir hanga á krossinum, til teir doyðu. Tí var ein krossur vanæruligt merki, til Jesus varð krossfestur. Eftir tað gjørdist m.a. krossurin eyðkenni hjá teimum kristnu.
Skipið í kirkjuni er ein ímynd av, at eins og skipið verjir okkum móti vandum á sjónum, soleiðis verjir kirkjuskipið ella kirkjan við boðskapi sínum okkum móti vandum á okkara ferð gjøgnum lívið. Vit heingja eisini skip upp í kirkjuni at minnast, at Jesu læruveinar vóru fiskimenn. Hesi skipini kunnu somuleiðis minna okkum á, at Gud bjargaði Nóa undan flóðini miklu, tá ið hann bað Nóa byggja sær skip.
Connecticut
Connecticut (enskt: State of Connecticut) er stakríki í Nýonglandi, í landnyrðingspartinum av Sambandsríkinum Amerika. Her búgva umleið 3,5 mió. fólk. Connecticut er eitt av minstu stakríkunum í USA og tað næstminsta í Nýonglandi. Einans Rhode Island er minni. Høvuðsstaðurin í Connecticut kallast Hartford og størsti býurin er Bridgeport. Eyknevni er Stjórnarskipansstaturin (enskt: Constitution State).
Søga
Umleið 1640 komu fyrstu niðursetufólkini til landslutin Connecticut. Hetta vóru fólk, sum vóru flutt úr Bretlandi til USA fyri at finna eitt stað, har tey kundu stovnseta og byggja upp eitt reint kristið samfelag. Í 1788 bleiv Connecticut lutstatur í USA. Í dag búgva 3,4 mió. fólk í Connecticut og átrúnaðarliga myndin er sera sprøklut. Connecticut er eisini eitt av ríkastu stakríkum í USA.
Landafrøði
Connecticut er eitt lítið stakríki á eysturstrondini í Ný Onglandi við Atlantshav. Tað hevur mark við Massachusetts í norðri, við Rhode Island í eystri, og við New York í vestri. Í suðri liggur Atlantshavið. Connecticut er eitt av minstu londunum í USA, men har búgva umleið 3,5 mió. fólk. Montana er til dømis meiri enn 10 ferðir so stór sum Connecticut, men har búgva færri fólk (uml. 1 mió.). Fólkatættleikin á 285/km2 er hægri enn í flestu amerikonsku statunum. Tann stóra áin Connecticutá sker stakríkið í tvíningar. Størsta vatnið í Connecticut er í Litchfield- og Fairfield County. Tað verður nevnt Candlewood Lake. Størsti havnabýur er Bridgeport á eysturstrondini við Atlantshav. Hartford er høvuðsstaður og aðrir stórir býir eru New Haven, Stamford, Waterbury, Norwalk, Danbury, New Britain, Greenwich og Bristol. Samlaða støddin er 14,357 km2. Víddin er næstan tann sama sum hjá Montenegro (13,812 km2). Mount Frissell er hægsta fjall í statinum - 725 m.
Størstu býir
Teir 10 størstu býirnir í Connecticut eftir íbúgvatali vóru í 2018 hesir:
Petteri Orpo
260px|thumb|right|Petteri Orpo í 2023. 260px|thumb|right|Floksforfólk hjá stjórnarsamgonguni í juni 2023: Sari Essayah (Kristindemokratar, landbúnaðarmálaráðharri), [[Riikka Purra (Sannir Finnar, varaforsætisráðharri og fíggjarmálaráðharri), Petteri Orpo (Savningarflokkurin, forsætisráðharri) og Anna-Maja Henriksson (Svensk Folkeparti, útbúgvingamálaráharri).]] Petteri Orpo (føddur 3. november 1969 í Kjulo í Satakunta) er finskur liberalur-konservativur politikari (Savningarflokkurin). Síðan 20. juni 2023 er hann forsætisráðharri í Finnlandi.
Hann var innanríkisráðharri frá 2015 til 2016 og fíggjarmálaráðharri frá 2016 til 2019. Síðan 2016 er hann formaður í Savningarflokkinum.
Tann 20. juni 2023 tók hann við sum forsætisráðharri í Finnlandi. Hann er avloysari fyri ta 37 ára gomlu javnaðarkvinnuna Sanna Marin. Áður hevði hann funnið semju um at skipa eina høgrasinnaða stjórnarsamgongu í Finnlandi. Umframt Savningarflokkin eru tjóðskaparligi flokkurin Sannir Finnar eins og Svensk Folkeparti og Kristindemokratarnir við í stjórnarsamgonguni.
30-árini
Øldir: 1. øld f.Kr. - 1. øld - 2. øld
Áratíggju: 10-árini f.Kr. 0-árini f.Kr. 0-árini 10-árini 20-árini - 30-árini - 40-árini 50-árini 60-árini 70-árini 80-árini
Ár: 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39
Saladin
Saladin (føddur 1137 ella 1138, deyður 4. mars 1193; Kurdiskt: Selahaddîn Eyûbî; arabiskt: Salah ad-Din Yusuf Ibn Ayyub; صلاح الدين يوسف ابن ايوب; Salah ad-Din; fulla navn hansara: al-Malik al-Nasir Salah al-Din Abu al-Muzaffer Yusuf ibn Ayyub ibn Shadi ) var ein kurdiskur, muslimskur herleiðari, sum grundlegði Ayyubide-ríkið í Egyptalandi og Sýria. Hann er kendur bæði í tí kristna og muslimska heiminum fyri hansara riddaraliga og umsorganarliga atburð undir krossfaratíðini.
Hann varð føddur í Tikrit, sum liggur í einum øki sum í dag er í Irak, og gjørdist sultanur yvir Egyptalandi og Sýria.
Alan Shearer
255px|thumb|right|Alan Shearer í 2008. Alan Shearer (føddur 13. august 1970 í Newcastle upon Tyne) er fyrrverandi enskur fótbóltsleikari og fyrrverandi venjari hjá Newcastle United F.C..
Hann byrjaði sína yrkisleið sum fótbóltsleikari í 1988 í Southampton. Í 1992 skifti hann til Blackburn Rovers og í 1996 til Newcastle United, har hann spældi tað mesta av síni yrkisleið sum fótbóltsleikari. Í 2006 gavst hann sum yrkisspælari.
Hann er tann fótbóltsspælari sum higartil hevur skorað flest mál í enska Premier League, íalt 260 mál.
301 f.Kr.
Øldir: 5. øld f.Kr. – 4. øld f.Kr. – 3. øld f.Kr.
Áratíggju: 350-árini f.Kr. 340-árini f.Kr. 330-árini f.Kr. 320-árini f.Kr. 310-árini f.Kr. - 300-árini f.Kr. - 290-árini f.Kr. 280-árini f.Kr. 270-árini f.Kr. 260-árini f.Kr. 250-árini f.Kr.
Árstal: 306 f.Kr. 305 f.Kr. 304 f.Kr. 303 f.Kr. 302 f.Kr. - 301 f.Kr. - 300 f.Kr. 299 f.Kr. 298 f.Kr. 297 f.Kr. 296 f.Kr.
23. mai
23. mai er dagur 143 í árinum í tí gregorianska kalendaranum (dagur 144 um skotár). Tað eru 222 dagar eftur av árinum.
Flemming Mikkelsen
Flemming Mikkelsen (føddur 21. november 1930 í Vági) er ein fyrrverandi føroyskur politikari. Hann var býráðslimur í Vágs býráð frá 1976 til 1984. Hann sat á Løgtinginum fyri Suðuroynna frá 1978 til 1994, og aftur frá 1998 til 2002.
Candice Bergen
thumb|Candice Bergen í 1993. Candice Patricia Bergen (fødd 9. mai 1946 í Beverly Hills, Kalifornia) er ein amerikonsk sjónleikarinna.
Súkkling á Oyggjaleikum 2017
Heiðursmerki
Frágreiðing: {{legend|#ccccff|Vertstjóðin er víst við lavendilbláum liti.|border=solid 1px #AAAAAA}}
Mark Schultz
Mark Schultz (føddur 16. september, 1970) er ein amerikanskur kristin sangari og sangskrivari. Mark Schultz er uppvaksin í Colby í Kansas, har hann eisini seinni tók útbúgving innan marknaðarførslu á Kansas State University. Hann flutti seinni til Nashville í Tennessee har hann í 8 ár arbeiddi sum ungdómsleiðari í einari samkomu. Hann hevur verið útnevndir til fleiri Dove Awards, og vann sína fyrstu award í 2006 fyri framførslu sína Mark Schultz Live: A Night of Stories & Songs sum varð útnevnd Long Form Music Video of the Year. Mark Schultz búðleikast nú í Chapel Hill í North Carolina.
Tara Buckman
Tara Buckman (fødd 1. oktober 1956) er amerikanskur sjónleikari.
Tórbjørn Jacobsen
Tórbjørn Jacobsen (føddur 7. oktober 1955 í Ærøskøbing í Danmark) er ein føroyskur politikari, skipari, havnameistari og borgarstjóri í Runavíkar Kommunu. Foreldrini eru Jóan Jacob Frantz Jacobsen, skipsførari og Arnbjørg Jacobsen, f. Gregersen, húsmóðir. Hann var fiski- & sjómaður frá 1975 til 1978. Fór síðani uppá skúla, og tók prógv sum skipsførari á Føroya Sjómansskúla í 1981. Tey næstu 20 árini - frá 1980 til 2000 - var hann skipari í føroyska handilsflotanum.
1. januar 2016 gjørdist hann borgarstjóri í Runavíkar kommunu, orsakað av at Magnus Rasmussen varð valdur í Løgtingið 1. september 2015 og fór í farloyvi úr borgarstjórastavinum 1. januar 2016. Tá ið Tórbjørn gjørdist borgarstjóri, fór hann samstundis í farloyvi frá starvinum sum havnameistari.
Norðuratlantsbólkurin
Norðuratlantsbólkurin (NAB) á fólkatingi hevur føroyskt og grønlendskt sjálvstýri sum yvirskipað mál, men bólkurin arbeiðir við øllum málum, sum eru til frama fyri grønlendska og føroyska fólkið.
Mál
Yvirskipaða málið hjá bólkinum er, at Grønland og Føroyar vinna sítt fulla sjálvstýri, og á fólkatingi skulu teir tríggir limirnir standas saman um mál og viðurskifti, har Føroyar og Grønland hava felags áhugamál. Tað snýr seg millum annað um hesi viðurskifti:
Bólkurin fer annars - so langt sum orkan røkkur - at arbeiða fyri øllum teimum málum, sum eru til gagns fyri føroyingar og grønlendingar á øllum økjum. Har teir einstøku limirnir hava serlig áhugamál, sum ikki eru í samsvari við hinar limirnar, stendur teimum frítt at virka fyri hesum.
Carboxylsýra
Ein carboxylsýra er eitt lívrunnið mýl við einum ella fleiri carboxylsýrubólkum (-COOH). Ein carboxylsýrubólkur er eitt karbonatom við einum dupultbundnum oxygenatomið (=O) og einum einkultbundnum oxygenatomið við einum hydrogen sitandi á (-OH).
Tríggjar tær einfaldastu carboxylsýrurnar: OH          H OH         H H OH            |            | |          | | | H-C=0       H-C-C=O      H-C-C-C=O |           | |                H            H H
Methansýra  Ethansýra    Propansýra
HCOOH       CH3COOH      CH3CH2COOH
Harry S. Truman
Truman var limur í Demokratiska flokkinum og gjørdist amerikanski varaforsetin í januar 1945. Táverandi forsetin Franklin D. Roosevelt var álvarsliga sjúkur um hetta mundið. Hann doyði bara 3 mánaðir seinni. 12. apríl 1945 varð Harry S. Truman svorin í eið sum 33. forsetin í USA.
Hin 12. mars 1947 helt Harry S. Truman røðu í kongressini í USA. Vanliga verður sagt, at Kalda kríggið byrjar við hesi røðu. Henda røða saman við Marshallætlanini um búskaparligu endurreisnina av Evropa gjørdist m.a. grundarlagið undir hernaðarsamgonguni NATO, ið varð stovnað í 1949.
Truman virkaði sum forseti frá 1945 til 1953. Eftirmaður varð Dwight D. Eisenhower.
Celsiusstigin
thumb|right|180px|Hitamálari −50 °C til +50 °C. Celsiusstigin verður nýttur í flest øllum londum í heiminum. Nøkur fá lond eru kortini enn, sum brúka fahrenheitstigan. Til vísindalig endamál verður hiti máldur í kelvin.
Hiti ella temperaturur er mál fyri, hvussu heitt okkurt er. Hiti, sum er givin upp í °C, er máldur eftir celsiusstiganum. Vatn frystir við 0 °C og kókar við 100 °C, tá trýstið er 1 atmosfera. Celsiusstigin er kortini ikki defineraður út frá hesum fyribrigdum longur, hann er defineraður út frá kelvinstiganum.
Stigin er nevndur eftir svenska vísindamanninum Anders Celsius (1701–1744). Celsius gjørdi ein stiga í 1742, har hann setti frystipunktið á vatni til 100 stig og kókipunktið til 0 stig. Óheftir av hvørjum øðrum broyttu franski alisfrøðingurin Jean-Pierre Christin (1683–1755) og svenski plantufrøðingurin Carl von Linné (1707–1778) stigan til tann, vit kenna í dag. Hetta var í ávikavist 1743 og 1744.
Í nógv ár var °C nevnt "degrees Centigrade" á enskum, men almenna heitið í dag er "degrees Celsius", so sum mælt er til í SI-reglunum. Veðurtíðindini frá BBC skiftu frá Centigrade til Celsius í 1985.
Stigaumrokning
Soleiðis rokna vit stig Celsius um til kelvin: TK = TC + 273,15.
Soleiðis rokna vit kelvin um til stig Celsius: TC = TK − 273,15.
Soleiðis rokna vit stig Fahrenheit um til stig Celsius: TC = (TF − 32)/1,8.
Soleiðis rokna vit stig Celsius um til stig Fahrenheit: TF = TC × 1,8 + 32.
Umrokning til eldri eindir er í greinini hitastigar. Stigaumroknarar eru eisini á internetinum.
Íslandsross
thumb|right|Íslandsross í vetrarbúna Íslandsross ella íslendskur hestur er eitt ross við uppruna í Íslandi. Íslandsross verða brúkt sum reiðross í Føroyum
Madeira
Madeira liggur 600 km vestanfyri Marokko. Hóast tað eru 1000 km til høvuðsstaðin í Portugal, Lissabon, hoyrir Madeira til Portugal eins og Asorurnar, ið liggja 1300 km vestur úr portugisiski strondini. Oyggjaflokkurin Madeira – tí talan er í veruleikanum um 8 oyggjar: sjálv Madeira, Porto Santo, Ilhas Desertas og Ilhas Selvagens – liggur í ein útsynning úr Portugal, norðan fyri Kanarisku Oyggjarnar og vestan fyri Marokko og hevur eitt tað mest støðuga veðurlagið í heiminum við meðaltemperaturum upp á 20 °C í januar-februar til 25 °C í juli/august. Bert á sjálvari Madeira og Porto Santo býr fólk, meðan hinar oyggjarnar eru óbygdar. Á Madeira, sum er 741 ferkilometrar til støddar, búgva 255.000 fólk og á Porto Santo (42 ferkilometrar) 4500, so fólkatættleikin er høgur – á Madeira 337 fólk fyri hvønn ferkilometur. Av hesum 255.000 fólkunum á sjálvari Madeira búgva yvir 2/3 í høvuðsbýinum Funchal. Madeira er partur av Portugal, og fólkið, har býr, er sostatt portugisar. Madeira er kent fyri sítt góða veðurlag, sína vøkru flora og fyri heitvínið Madeira.
Málið er portugisiskt, men nógv fólk duga væl enskt sum ein fylgja av tí tætta sambandi við Stórabretland gjøgnum tíðirnar og upp á grund av ferðavinnuni, sum er týdningarmesta vinnugreinin á oynni. Av uppruna eru oyggjarnar vulkanskar sum Føroyar, og eru í veruleikanum topparnir av einum 6,5 km høgum sløktum gosfjalli, sum stendur á botninum av Atlantshavinum. Tá ið portugisar komu til oyggjarnar umleið 1420, vóru tær óbygdar og so tætt skógvaksnar, at næstan ikki var framkomandi – Madeira merkir skógaroyggin. Tey fyrstu niðursetifólkini vóru prestar, bøndur og munkar. Til at gera tað harða arbeiðið vóru trælir tiknir í Afrika og Kanarisku oyggjunum, og tað eru teir, sum hava gjørt tær víðakendu vatnveitingarnar, levadurnar, á suðursíðuni av oynni.
Í dag er Madeira ein tann mest framkomni parturin av Portugal, fyrst og fremst vegna ferðavinnuna, við einum slagi av heimastýri og egnum lokalflaggi. Teir hava eitt ting, sum smíðar lógir, og ger egna fíggjarlóg. Men uttanríkismál verða umsitin í Lissabon. Tann portugisiska stjórnin hevur ein umboðsmann á Madeira. Madeirabúgvar senda fimm umboð til tjóðartingið í Portugal.
Búskapur
Á Madeira er ferðavinnan høvuðsvinnan. Ferðavinnan er gomul á Madeira, men hendan tók rættuligt dik á seg, tá ið tann sokallaða charterflúgvingin byrjaði mitt í 1960'innum. Tað koma yvir ein hálv millión ferðafólk til Madeira um árið. Eisini útflytur Madeira blómur, Madeiravín, bananir, ymsa kurva flætting og hond seymaðar vørur.
Landafrøði
thumb|right|220px|Strondin í Porto Santo. Portugisisku oyggjarnar Madeira, liggja út fyri eysturstrond Marokko, og har búleikast umleið 270 000 fólk. Madeira er 57 km long og 22 km breið har hon er breiðast. Madeira er 741 ferkilometrar til støddar. Tað vil siga, at Føroyar eru tvær ferðir størri enn Madeira. Á Madeira búgva umleið 267 000 fólk harav umleið helvtin býr í høvuðsstaðnum Funchal. Til Madeira oyggjabólkin hoyra eisini aðrar minni oyggjar. Bert á tí eini Porto Santo búgva fólk. Á hinum oyggjunum arbeiða vísindamenn, serliga er tað lívfrøðin, ið hevur teirra áhuga. Allur oyggjaflokkurin Madeira er tilsamans 796 ferkilometrar. Í dag eru stórir partar av oynni dyrkaðar, men tað eru enn fleiri øki, sum eru órørd. Hesi økið eru sera ymisk. Høg ber fjøll, onnur fjøll eru vaksin við frumskógar líknandi vøkstri. Ber oyðimarkar líknandi økir eru eisini.
Veðurlagið
thumb|left|200px|Høvuðsstaðurin á Madeira er Funchal. Madeira hevur eitt subtropisk veðurlag, sum minnir nógv um veðurlagið á teimum Kanarisku oyggjunum. Av tí at Madeira liggur í Atlantshavinum uttanfyri Marokko ger, at tað ikki er so stórur munur á teimum høgu hitastigunum, sum eru um summari og teimum lægstu hitastigunum, sum eru um veturin, tí er tað eitt milt veðurlag á Madeira. Tað sjáldsama og framúrskarandi veðurlagið gevur einastandandi eginleikar til vøksturin av eksotiskum plantum, runnum og litríkum blómum, sum vaksa runt allastaðni. Um summari er veðrið næstan altíð heitt og sólríkt á Madeira. Hitin liggur millum 23 og 27 °C, men hitin kann eisini koma uppum 30 °C. Sjálvt um náttina fer hitin ikki niður um 17 til 18 °C. Tann frískliga havluftin, sum er á Madeira ger, at hitin ikki verður óbehagiliga høgur mitt á degi. Men tað kann koma fyri, um vindur kemur frá Afrika, tá kann tað blíva sera heitt.
Tað regnar lítið og onki um summari á Madeira, ikki fyrr enn síðst í septembur byrjar tað at regna. Um heysti er veðrið framvegis lýtt og gott, men møguleikin fyri illveðrið er størri enn um summari. Heilt inn í novembur er hitin um dagin um 20 °C, og tað eru framvegis nógvir sólskinstímar, tí oyggin liggur nokk so langt suðuri. Men tað regnar eisini nokk so nógv í novembur. Um veturin kann tað regna nokk so illa, serliga í fjøllunum og á norðurstrondini á Madeira. Tað kunnu eisini verða dagar har tað er yvirskíggjað og nógvur vindur. Sum heild so hevur Madeira eitt sólríkt veðurlag, har tað í miðal eru 5-6 sólskinstímar um veturin og 7-8 tímar um summari. Tann kaldasti temperatururin er 19 °C. Um várið verður tað aftur turrari í veðrinum á Madeira. Tað verður meira sólríkt og heitari, serliga aftaná mars mánað, í mai mánað fer hitin yvir tey 20 °C aftur.
Jarðfrøði
thumb|right|220px Jarðfrøðingar meina, at Madeira bleiv til fyri 20 milliónum árum síðani. Tøtt gos úr gosfjøllum á havbotninum hava trýst oynna Madeira upp úr Atlantshavrygginum. Fyri 1,7 milliónum árum síðani kólnaðu gosfjøllini, og tey góvust heilt at goysa fyri 400.000 árum síðani. Øll hesi árini síðani, hava veður og vindur skapt jarðarslit. Hetta hevur spakuliga skapt tær oyggjar vit nú kenna. Orsøkin til, at vit hava ein gosrygg mitt í Atlantshavinum er tí, at vit hava tektoniskar plátur og tektoniskar rørslur. Ástøðið um tær tektonisku pláturnar sigur í stuttum, at tilfarið í kápuni melur í ring. Skorpan á jørðini liggur uttan á kápuni, og verður tí flutt av konvektsiónstreymunum í kápuni. Skorpan liggur sum eitt skal uttanum kápuna. Talan er ikki um eitt heilt skal, sum liggur um alla jørðina, men um fleiri petti, sum flyta seg eftir hvørjum øðrum. Hesi petti ella plátur verða róptar tær tektonisku pláturnar. Hesar plátur flyta seg frá, hvørjum øðrum summastaðni, meðan tær renna saman onkra aðrastaðni. Eisini eru plátur, sum flyta seg síðuvegis. Millum hesar plátur hava vit millum annað eldgos og jarðskjálvtar. Tá ið pláturnar flyta seg frá hvørjari aðrari, kemur ein stór riva í. Úr hesi rivuni sprænir lava upp úr kápuni, sum hevur við sær, at rivan ella holið tettist aftur. Á hesum støðum verður nýtt lendið til, ella her verður bygt upp. Tað er soleiðis at Madeira er blivið til.
Skandinavia
Hjá norðurlendingum umfatar Skandinavia vanliga: Danmark, Noreg og Svøríki.
Skandinavia umfatar skandinavisku hálvoynna og harafturat, tó mest av søguligum orsøkum, Danmark. Onnur uppfata Skandinavia sum tey norðurlendsku londini, men tað gera norðurlendingar tó ikki.
Skandinavia er upprunaliga latínska heitið fyri Skána, ið er suðurendin á Svøríki. Seinni hevur navnið fingið víðari merking.
Søga
thumb|right|250px|[[Haraldur Hárfagri verður roknaður sum tann, ið savnaði Noreg til eitt ríkið.]] thumb|right|250px|Kongarnir í [[Kalmarsamveldið|Kalmarsamveldinum (1397–1523) høvdu setur í Danmark við stjórnarumboðsmonnum fyri seg í Noregi og Svøríki.]] Fyri 13,000 árum síðan var alt Skandinavia undir ógvuliga tjúkkum ísi. Spakuliga bráðnaði ísurin, og so við og við kom óbygda landið undan. Fyrstu fólkini, sum festu búgv í teim londum, sum nú eru Noreg, Danmørk og Finnland, komu sunnaneftir og eystaneftir. Sunnaneftir komu ísaldarveiðumenn á reinsdýraveiðu. Teir vóru ættfedrar norðbúgva. Eystaneftir fram við íshavsstrondini komu aðrir veiðumenn. Teir vóru ættfedrar sáma. Málini mentust, og fyri 2000 árum síðan talaðu allir norðbúgvar norrønt, finskt ella sámiskt. Sámar búðu avbyrgdir norðanfyri og høvdu serstaka mentan. Í víkingaøldini sigldu norðmenn til Føroya, Íslands og Grønlands og nomu land.
Í 826 kom týski munkurin Ansgar til Heiðabýur í Slesvík. Heiðabýur var størsti býurin í Danmørk. Ansgar læt fyrstu kristnu kirkjuna í Skandinavia byggja. Seinni fór hann til Birka í Svøríki. Ansgar legði lunnar undir kristniboðan í Skandinavia. Hann verður nevnur “ápostul Norðurlanda”. Stutt eftir ár 1000 høvdu flestir norðbúgvar tikið við kristnari trúgv. Ímillum norrønar kongar og kirkjuna var samstarv. Kongarnir sóu, at kristna trúarlæran var til frama fyri kongsstýri. Í Noregi hjálptu kirkjunnar lærdu menn kongi at vinna valdið í landinum. Kongur var krígsharri og ráddi fyri gudsdýrkanini, men hann var ikki einaveldisharri. Kongsevni vóru ættarmenn Haralds kongs Hárfagra. Noreg var býtt í fýra lógarøki, hvørt við sínum høvuðstingi. Politiska valdið lá hjá teimum. Kongur varð valdur á tingi og stóð tí til svars. Vóru mong kongsevni, kundi stríð verða. Noreg hevði eisini onkuntíð nógvar kongar í senn. Ólavur kongur Tryggvason álegði Sigmundi Brestissyni at kristna Føroyar. Kongsvaldið í Noregi fekk tá fótin fastan í Føroyum.