cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Smyril (fuglur)
Útbreiðsla og flyting
Í dag eiga uml. 25 – 50 pør av smyrlum í Føroyum. Stovnurin er í framgongd, eftir eina stóra minking miðskeiðis í farnu øld. Ein orsøk til framgongdina í dag eru teir rættiliga veðurgóðu vetrarnir, har starar og gráspurvar hava klárað seg væl, og tí eru eitt gott føðslugrundarlag hjá smyrlunum. Hildið verður, at ein partur av føroyska stovninum er búfastur. Íslendski stovnurin telir ímillum 1000 og 2000 pør, harav teir flestu eru flytifuglar. Nógvir av teimum eru í Føroyum á vári og heysti, á veg til vetrarbýli á bretsku oyggjunum og í Fraklandi. Nakrir av smyrlunum, sum eru í Føroyum um veturin, eru helst íslendskir. Bert teir norðastu smyrlarnir eru flytifuglar av teirri einfaldu orsøk, at smáfuglarnir, teir liva av, flyta suðureftir um heystið.
Føði
Smyril veiðir ofta har frítt og opið er, og ger ofta óvæntað snarálop. Flestu fuglar verða tiknir á jørðini ella nær við jørðina. Serliga er tað sjónin, ið ger smyril til ein framúr góðan ránsfugl. Sjónarkyknurnar í eygunum eru 1 mill. fyri hvønn mm². Til samanberingar hevur menniskjan bert 100 túsund. Í Føroyum er fongurin vanliga stari, títlingur, steinstólpa og spurvur, ja sjálvt vaðfuglur sum t.d. lógv og snípa má lúta. Tað er ótrúligt, at smyrilin er førur fyri at taka ein so stóran fugl sum lógvin, ið vigar uml. tað sama sum hann sjálvur.
Verping
Smyril velur sær øki, sum er nóg stórt til at føða ungarnar. Í Íslandi kann eitt tílíkt øki vera uml. 35 km² til støddar. Smyril eigur ofta í brøttum líðum, men hann byggir tó ikki reiður sítt sjálvur. Finnur hann eitt gamalt kráku- ella ravnareiður á hóskandi staði, er tað nóg gott. Viðhvørt verpir hann beint á bera hellu uttan nakað reiður. Verpingin byrjar í mai og eggini eru millum trý og seks í tali, men vanliga fýra. Eggini eru uml. 40 mm til longdar og rættiliga rund, tey eru morreyð við tøttum døkkum deplum. Klekingin tekur uml. fýra vikur og ungarnir eru floygdir eftir øðrum fýra vikum. Tá ungarnir eru klaktir, er tað steggin sum veiðir, og hann roytir ofta fongin, áðrenn hann verður givin bøguni á einum ávísum staði tætt við reiðrið við ungum. Bøgan skræðir fongin sundur í hóskandi bitar, sum hon gevur ungum sínum.
Ymiskt
Smyrilsnavnið er grógvið inn í føroyska gerandisdagin. Suðuroyarleiðin verður røkt av Smyrli og eitt skipafelag Smyril Line ber eisini smyrilsnavnið. Smyrilin er nevndur í Fuglakvæðinum, ið Nólsoyar Páll yrkti fyrst í nítjandu øld. Ein máliska, sum enn hoyrist, t.d. tá børn spæla væl saman og ein ótangi kemur og spillir spælið og friðin, er: "Nú kom smyril í staraflokk!".
111. ørindi í Fuglakvæðinum ljóðar soleiðis:
Listi yvir FIFA landakotur
FIFA limakotur
Tað eru í løtuni 209 FIFA limir, ið hava sína egnu serstøku landakotu.
Napa Valley
Napa Valley er eitt av kendastu vínøkjunum í California og sum á hvørjum ári verður vitjað av fleiri tíggjutúsund ferðafólkum.
Grón
Grón hevur fleiri týdningar:
Fuglakvæðið eldra
Fuglakvæðið eldra 1. Krákukorn og henna fugl yppa tey sín sjong, helst um veturins tíma, tá náttin gerst so long. Úlvurin liggur og bylgist á.
refr. Skulu (o)man dalin ríða, drivur døgg um fríðan dal, undir lindini sat tann jomfrúin blíða, Skulu (o)man dalin ríða.
2. Úlvurin liggur og bylgist á, klerkar halda lest, hvør tann mann, til offurs gár, vildi vera vár gest. Hvør tann mann, til offurs gár.
3. Hvør tann mann, til offurs gár, sær á skjøldri fríða, Heykur flýgur í holtrið og stingur Stara niður. Stari, Stari steikarhús.
4. Stari, Stari steikarhús, reiðir sínum harra mat, Vípan vappar út og inn, hon goymir fullvæl at. Hegri stendur í kjallara.
5. Hegri stendur í kjallara, blandar mjøð og vín, stoytir út skakker, ber inn fyri harra sín. Ont og Álka á gólvi stá.
7. Dúgva situr á miðjum bekki, fáum fuglum lík, kemur so Uglan uttanav og onnur javnlík. Svaraði Uglu Uglubóndi.
8. Svaraði Uglu Uglubóndi: "Vit fara til hallar heim." Tá kom Krákan hoppandi, hon ger so mikið mein. Tá kom Krákan hoppandi.
9. Tá kom Krákan hoppandi við síni svørtu hettu: "Sitið nú allir fróir í sæti, eru tær nakað mettir." Svaraði Gorpur gamal bóndi.
10. Svaraði Gorpur gamal bóndi, brattur á beinki sat: "Lítið havi eg drekka fingið, hálvum minni mat." Svaraði Revur uttar í vrá.
11. Svaraði Revur uttar í vrá av øllum sínum list: "Hava tær nakað matartrot, so spreingið gásadyst." Revur spreingir Gásina.
12. Revur spreingir Gásina, so Gásin kvaklast við: "Hevði tað verið um jóltíð, tú skuldi farið í sti." Títlingur kom frá veiði heim.
14. Stelkur titar títt um tún, biður nú fara at reiða, tá kom Lundi lappandi við sínum nevi breiða. Tá kom Jói, fríði fuglur.
15. Tá kom Jói, fríði fuglur, fleyg so høgt í ský, Óðinshani og Rókurin svarti reika runt um bý. Tjaldur og Skrápur fylgdust at.
16. Tjaldur og Skrápur fylgdust at, tóku so hart at gella. Gorfuglurin bringuhvítur, honum man einki bella. Nú kemur Kjógvi og Spógvi heim.
17. Nú kemur Kjógvi og Spógvi heim, taka hart at skýra, og hon Súlan vongsvarta við sínum nevi dýra. Hani og høna sita sær.
18. Hani og høna sita sær, hans sýn kápan reyð,' kemur so Skrukkan skríðandi, dregur á hvønsmans deyð. Og so mangar Myrrusnípur.
19. Og so mangar Myrrusnípur, nevið hava langt, Fjallmurra og Grælingur falla so væl í tang. Jarðakona rennur á.
20. Jarðakona rennur á heim í fuglahøll. Kemur so Skarvur skoppuvisin, rymur og rópar í høll. Ryta rópar á Ternu trá.
21. Ryta rópar á Ternu trá: "Førum til okkara song." Kemur so Skrápur og Líri út við sín mjáa vong. Tá kom Lómur og Langvigi.
22. Tá kom Lómur og Langvigi, stika á breiðu kníggja. Drunnhvíti so veiðu sælur, áðrenn dagur glíggjar. Hiplingur gongur for borði blíður.
23. Hiplingur gongur for borði blíður, sær á sínar sveinar. Tá kom Skarvur og Æða, borðini vóru rein. Fuglur frægur fylgdi teim.
24. Fuglur frægur fylgdi teim við sítt brandgult nev, Steinstólpa og Hvørvkvikkja og Músabróðir með. Nú havi eg kvøðið um hvørt eitt djór.
25. Nú havi eg kvøðið um hvørt eitt djór, ið har var samlað inni, Bakur og Beinsi á gólvi stóðu, drukku Mortans minni. Har vóru inni Svalur og Már.
27. Eg gekk heim frá øllum teim, seingin var mær reidd, míni tárini runnu, fell mær mangt til mein. Mín bróðir og mín bróðurkona.
28. Mín bróðir og mín bróðurkona leika við Hjørt og Hind, Hjørturin fleyt í blóði, sigist nú skemtan til. Havið nú tøkk, sum lýtt hava á.
Skid Row
Skid Row er eitt slumkvarter í Los Angeles, ið liggur mitt í miðbýnum Downtown tætt við bæði Los Angeles City Hall og Walt Disney Concert Hall. 6000 heimleys eru í Skid Row; hetta er tað hægsta talið í USA.
Kjógvi
Kjógvi (frøðiheiti - Stercorarius parasiticus) er nakað størri enn tjaldur. Flestu eru bara brúnir, men summir eru búkhvítir, teir eru kallaðir hvítkjógvar. Báðir eru tó sama slagið. Stundum eru tveir makar báðir brúnir, stundum er annar brúnur og hin hvítkjógvi, og stundum eru báðir hvítkjógvar. Kemur fólk um vegir, har sum hann eigur, kastar hann seg niður á vøllin og lemjir seg, sum hann skuldi verið veingjabrotin; koma tey nærri at reiðrinum, flýgur hann í loft og skjýtur seg við ferð niður yvir tey, til at sláa tey við veingjunum. Hann ger sær reiðrið har, sum væl av øðrum fugli eigur um vegir, tí hann etur bæði egg og ungar og er yvirhøvur ein ræðuligur ránskroppur. Mýrisnipu skjýtur hann seg niður á, sum hon liggur á reiðrinum, og tað so hart, at sleppur hon sær ikki undan, so verður hon ryggbrotin. Snúiligur er hann í lofti, so flestu hagafuglar noyðast at lúta fyri honum; men spógvin er enn snúiligari, og tuskar hann av, til hann má dvína. Úti á sjónum eltir hann ritu, berjir hana við veingjum og nevi, til hon má spýggja upp tann matin, hon hevur í kjósini, og tað loftar hann so og svølgir. Hann verpur 2 ella 3 brúnlig ella grønlig egg við dimmum blettum og vermir ½4ðu til 4 vikur. Ungarnir eru fyrst morgráir, brúnflekkutir, tá ið teir eru floygdir. Úr sama reiðri koma stundum ein hvítkjógvi og ein dimmur. Um veturin fer hann suður at heitum londum og heldur seg har úti á opnum havi.
Renning (ítróttur)
thumb|Renning (ítróttur) Renning er ítróttargrein innan frælsan ítrótt. Í Føroyum gerast alt fleiri fólk rennarar, og á fleiri merkisdøgum verður skipað fyri rennikappingum, eitt nú Flaggdagsrenning og Ólavsøkurenning.
Ársins virki
Ársins virki er ein heiður, sum kann latast á hvørjum árið á árliga Vinnudegnum, sum Vinnuhúsið og Føroya Arbeiðsgevarafelag skipa fyri.
Viktoriavatn
thumb|right|250px|Tað størsta vatnið í [[Afrika eitur Viktoriuvatn.]] Viktoriuvatn (eisini rópt  ' Nnalubaale, Nam Lolwe ella Nyanza; enskt: Lake Victoria) er størsta vatnið í Afrika. Vatnið liggur millum londini Uganda, Kenja og Tansania, uml. 1134 metrar yvir havfløtuni. Tað er í mesta lagi 359 km langt, 337 km breitt og vatnið er 59,947 ferkilometrar til víddar. Dýpið er í miðal um 40 metrar, men fer niður á 81 metra dýpi har tað er djúpast.
Størsti partur av norðara helmingini liggur í Uganda, meðan ein smáur partur við landnyrðingsstrondina er undir Kenja. Sunnari helmingurin av vatni liggur yvirhøvur í Tansania.
Frárenslið er í norðara enda og eitur Hvíta Nílá ella Viktoria Nilá. Vatnið haðani rennur gjøgnum Nilá út í Miðjarðarhav. Nógvur fisk­ur er í Viktoriuvatni. Tað hevur eisini stóran týdning sum farleið millum londini Kenja, Uganda og Tansania.
Fyri at fáa meira burtur úr fiskivinnuni varð eitt nýtt fiskaslag slept út í Viktoriuvatn í 1950-árunum. Tað var nil-áburran, sum ikki hevði verið í vatninum áður. Nil-áburran treivst væl, og nógv meira varð nú fiskað. Men seinni vísti tað seg, at nógv onnur fiskasløg minkaðu í staðin. Hetta vóru fiskasløg, sum fiskimenninir, ið búðu fram við vatninum, fiskaðu við smáum útróðrarbátum. Í staðin komu stór fiskiskip langvegis frá at fiska nil-áburruna.
Í Viktoriuvatni trívist ein vatnplanta, ein hýasint, sum helst er komin úr einum urtagarðshyli. Hesin vøksturin flýtur omaná og fjalir stórar partar av vatninum. Tað ger, at bátar illa fáa siglt. Men nú er eitt skordýraslag sett út, sum etur hesa vatnplantuna, og tí er ikki so nógvur ampi av henni longur.
Fiskiørn
Fiskiørn ella gjóður (frøðiheiti - Pandion haliaetus) hevur ikki vanligt tilhaldsstað í Føroyum, men er stundum sædd her á landi. Millum annað í apríl mánaði 2008 helt ein fiskiørn til á Hálsvøtnum á Sandoynni. Fiskiørnin hoyrir til bólkin av rovfuglum, men livir næstan 100% av fiski. Fiskiørnin er nógv minni enn havørn og landørn. Omaná er hon dimmbrún, í neðra hvít; føturnir eru gráir. Hon sæst um allan heim, heldur seg mest við vøtn og stórar áir, men eisini úti við sjógv. Hon livir av fiski. Seigliga flýgur hon, einar 10 favnar yvir vatninum, steðgar nú og tá at skimast. Fuglum ger hon aldri nakað, og teir liggja líka tryggir, um teir síggja hana uppi yvir sær. So fær hon eyga á ein fisk, og í stundini stoytir hon sær niður, ofta so hart, at hon fer heilt undir kav, men vatn rínur ikki við hana. Skjótt kemur hon upp aftur, aloftast við fiski í klónum. Ofta baksar hon leingi, áðrenn hon sleppur á flog; ja, tað hendir, af fiskurin vinnur og dregur hana undir kav, so hon kódnar — klørnar krøkir hon so fast í, at hon fær tær ikki úr í bræði, og mangar ferðir hava menn veitt fisk við ørnaklóm í rygginum. — Í Føroyum sæst hon sjáldan; minst tvær ferðir er hon tó skotin.
Semitisk mál
Semitisk mál eru tungumál ið hoyra til semitisku greinina av afro-asiatisku málunum
Bajkalvatn
thumb|right|220px|Bajkalvatn í [[Siberia|Suðursiberia er heimsins djúpasta vatn.]] Bajkalvatn, nevnt Bláa eygað í Siberia er í Landsynningssiberia og er 31.468 km2 í vídd og 1940 metrar djúpt. Tað er djúpasta vatn í heiminum og størsta vatn, har vatnið er púra fekst; her eru 27.000 km3 av vatni, sum eru 20 % av øllum feskum vatni í heiminum. Størsta dýpið er 1940 metrar. Av tí, at vatnið er so djúpt, er ómetaliga nógv feskt vatn har. Bajkalvatn verður eisini hildið at vera heimsins elsta vatn; aldurin á tí verður mettur til 70 milliónir ár. Har liva nógv ymisk dýrasløg, sum ikki eru at finna nakra aðrastaðni á jørðini, m.a. tann eyðkendi bajkalkópurin. Hetta kemur av, at vatnið er so gamalt og liggur soleiðis í lendinum, sum tað ger. Bajkalvatn er á listanum hjá ST yvir støð, sum eiga at verða varðveitt, men bæði vatnið og umhvørvið rundanum eru hótt. Har er m.a. nógvur timbur ídnaður, sum dálkar vatnið illa við sínum útláti. Seinastu árini hava skógarídnaður og evnafrøðiídnaður dálkað vatnið illa; hetta hevur fingið fólk at gera eitt stórt átak at sleppa hesi sjáldsomu náttúru undan at verða týnd.
Semitisk mál
Semitisk mál ið verða tosað í dag eru:
arábiskt (300 mió fólk)
amhariskt (21,8 mió fólk)
hebraiskt (7 mió fólk)
tigrinja (6,7 mió fólk)
aramæiskt (550.000 fólk).
Navnið "semitiskt" er uppkallan eftir Sem (Shem), elsta syni Nóa í Bíbliuni
thumb|left|300px|Áleið søguliga útbreiðslan av semitisku tungumálunum
Dansk Melodi Grand Prix 2008
Dansk Melodi Grand Prix 2008 var tann 37. útgávan av Dansk Melodi Grand Prix. Tað gjørdist Simon Mathew, ið vann kappingina við sanginum All Night Long.
Snældukjógvi
Snældukjógvi (frøðiheiti - Stercorarius longicaudus) er minstur av kjógvunum. Navnið hevur hann av tí avbæra longu snælduni. Liturin er nakað sum á øðrum kjógvum. Hann sæst úti á havi um somu leiðir sum jóin, men er sjaldsamari. Hann tekur sær føði úr sjónum, og er ikki so grammur eftir rituni sum hinir báðir. Heimstað hansara er Finnmørkin og so eystur eftir. Um veturin heldur hann seg uttan fyri strendur Evropa, suður at Miðjarðarhavinum.
Katalanskt mál
thumb|right|220px Katalanskt er móðurmál hjá sløkum 6 700 000 fólkum, harav um 6 500 000 Spania (Katalónia, Valencia og Balearoyggjar) og um 31 000 í Andorra.
Motörhead
thumb|right|350px|Motörhead (V-H): [[Phil Campbell, Lemmy Kilmister og Mikkey Dee 2007.]] Motörhead er ein Grammy-vinnandi bretskur tungmálms-orkestur, ið varð stovnað í 1975 av bassleikaranum, sangaranum og sangskrivaranum Ian Fraser Kilmister, kendur sum Lemmy Kilmister (f. 1945, d. 2015). Lenny var tann einasti av limunum, ið var við líka frá stovnanini í 1975 og til hann doyði í 2015. Fram til 2015 hevði Motörhead útgivið 23 studio album, 10 live upptøkur, 12 uppsamlingsalbum, og fimm EPir.
Albumini Overkill, Bomber, Ace of Spades, og serliga No Sleep 'til Hammersmith, staðfesti umdømi hjá Motörhead sum eitt rock-orkestur í einum flokki fyri seg. Motörhead er nummar 26 á 100 Greatest Artists of Hard Rock listanum hjá VH1. As of 2012 they have sold more than 15 million albums worldwide.
Motörhead var sera vælumtóktur í 1980'unum við fleiri stakplátum á tí bretska Top 40 hittlistanum. Albummið Overkill, tær eftirfylgjadi, Bomber, Ace of Spades, og serliga No Sleep 'til Hammersmith, staðfesti støðuna hjá Motörhead sum ein av størstu tungmálmsorkestrunum í Stóra Bretlandi. Teir vunnu sína fyrstu Grammy í 2005.
Við at blanda saman skjótleikan frá punk rock saman við hugburðinum frá heavy metal var Motörhead millium pionerarnar innanfyri speed metal og thrash metal. Lenny varð tó endurgivin fyri at siga, at honum ikki dámdi slík heiti, honum dámdi betur at kalla tónleikin hjá Motörhead fyri "rock and roll".
Édith Piaf
200px|thumbnail|Édith Piaf Edith Piaf, fødd Édith Giovanna Gassion, (19. desember 1915 – 10. oktober 1963) var ein av best umtóktu songkvinnum Fraklands.
Hon var kend undir navninum "La Môme Piaf" ("Spurvurin"). Hon var ein fronsk varieté- og konsertsongkvinna. Mong minnast hana fyri fleiri franskir evergreens sum La Vie en rose, Non, je ne regrette rien, Hymne à l'amour, Mon légionnaire og Milord. Hon var ein persónligheit út yvir tað vanliga, hon gav íblástur til nógvar sangskrivarar, var mentor fyri fleiri ung listafólk og var altjóða viðurkend, hóast hon hevði sálarligir trupulleikar. Édith Piaf var eisini sjónleikarinna bæði í sjónleikarhúsum og á filmi.
Hon var gift tvær ferðir, fyrst við Jacques Pills 1952-57 og síðan við Théo Sarapo frá 1962.
Kaldbak
Kaldbak er ein bygd í Streymoy. Umleið 218 fólk búgva í Kaldbak. Kaldbak lá leingi avbyrgd frá øðrum bygdum. Skuldi ikki gangast inn í Fjørð, var bert sjóvegis samband, til 1980, tá ið vegasamband fekst við Havnina. Hetta var trý ár eftir tað, at Kaldbak gjørdist partur av høvuðsstaðarkommununi. Við góða sambandinum við umheimin mentist bygdin. Fleiri grundstykki vórðu fingin til vega í nýggjum býlingi. Gamli skúlin er umvældur og útbygdur, og somuleiðis hava kaldbaksfólk fingið dagstovn. Nýggj útstykking er í løtuni ávegis í Kaldbkak.
Kaldbaksmenn vóru millum teir fyrstu í Føroyum, sum fóru at ala síl og laks, og síðani hevur alivirksemið, alt eftir hvussu alivinnan hevur verið fyri, verið stórt á firðinum. Fiskasølufyritøkan Farex rekur eitt fiskavirki í Kaldbak. À virkinum arbeiða dagliga eini 10 - 12 fólk, sum framleiða gourmetvørur til matstovur. Nógv tann størsti parturin fer til útflutnings, men føroyskar matstovur keypa eisini nakað av framleisluni. Saman við Kaldbak kom Sund upp í Tórshavnar kommunu í 1977.
Kaldbaksvegurin
5. apríl 1977 var vegurin úr Kaldbak til Kaldbaksbotn liðugur. Vegurin til Havnar var fyrst liðugur í 1980.
Walisiska fótbóltslandsliðið
Walisiska fótbóltslandsliðið umboðar Wales í altjóða fótbólti. Tað verður stýrt av Football Association of Wales (FAW), ið er stýrandi organið fyri fótbólt í Wales og triðelsta fótbóltssamband í heiminum.
Sjálvt um Wales er partur av Stóra Bretlandi, so hevur landið altíð havt umboðan í teimum stóru professionellu kappingunum, tó ikki í Olympisku leikunum, av tí at IOC altíð bert hevur viðurkent Stóra Bretland sum umboðandi tjóð.
Leikarar við flest dystum
Dagført 20. juni 2016, (leikarar ið enn eru virknir eru við feitari skrift):
Toppskorarar
Dagført ''20. juni 2016'' (leikarar ið enn eru virknir eru við feitari skrift):
Núverandi hópur
Venjarin hjá Wales, Chris Coleman, kunngjørdi hópin á 23 mans til EM í fótbólti 2016 tann 31. mai 2016. ''Dystir og mál dagført pr. 11. juni 2016 eftir dystin móti Slovakia.''
Skopunarfjørður
thumb|right|250px|Skopunarfjørður. Skopunarfjørður ger mark í Føroyum, soleiðis at tær oyggjar, sum eru sunnan fyri hann, vera nevndar fyri sunnan fjørð, hinar fyri norðan fjørð. Fjørðurin er reinur, men streymharður, og av tí at hann eisini liggur opin fyri, er hann ikki sjóslættur.
Sjavsur
thumb|Hægsti trumfur í sjavsi.
Í sjavsi er endamálið fyrst at koma úr 24 stigum niður á 0 og harvið fáa krossin, tí ein krossur verður skrivaður, tá ið ein vinnur. Sagt verður eisini skulu vit taka ein kross?, tá ið ein ætlar at spæla sjavs. Fyri hvønn kross skulu oftast fleiri spøl til, sum hvørt gevur ávíst tal av stigum, heilt úr 2 upp í 24.
Spælið
Í sjavsi verða 32 kort nýtt, kortini 2-6 eru ikki við. Kortini verða so býtt út ímillum spælararnar, so hinir spælararnir ikki síggja, hvat hvør fær. Í fýramanssjavsi fær hvør spælari 8 kort. Vanliga byrjar tann, sum skrivar, at geva. Gevarin blandar væl og plagar at leggja bunkan framman fyri spælaran høgrumegin. Hesin antin bankar ella tekur av. Bankar spælarin, verða øll 8 kortini til hvønn spælara givin í senn, tekur hann av, verða 4 kort givin í senn.
Er skeivt givið, og kortini eru upptikin, skal gevast av nýggjum.
Meld
Tá ið gevarin hevur givið, er ein runda, har spælarar melda. Tann vinstrumegin gevaran meldar fyrst o.s.fr. Her ræður um at finna, hvør skal fáa meldið, og hvat skal vera trumfur. Ein skal hava í minsta lagi 5 trumfir á hondini fyri at sleppa at melda, annars skal ein siga pass. Eisini skal ein passa, kann ein ikki melda meira enn undanfarnu spælarar.
Tá ið meldað verður, skal ein altíð melda besta meldið á hondini. Besta meldið er tað við flest trumfum, ella eru eins nógvir trumfir, so er meld í kleyvara betri enn eitt meld í hinum litunum, sum verður rópt eitt meld í simplum.
Tá ið ein meldar, skal ein bara siga talið á trumfum, ikki kulørin. Tó skal ein siga betur t.d. fimm betur, um ein meldar í kleyvara, og um undanfarin spælari hevur meldað við eins nógvum trumfum, sum ein sjálvur hevur. Og tá ið liðugt er at melda, boðar tann, ið hevur besta meldið, frá, hvørjum kuløri, meldað er í.
Trumfir og fúsir
Tað eru 6 kort, sum altíð eru trumfir, tey eru í hesi styrkisrøð: Kleyvardama, spaðardama, kleyvardrongur, spaðardrongur, hjartardrongur og rútardrongur. Saman við hesum kortum skal ein, tá ein meldar, finna tann litin, sum ein hevur flest kort í. Hinir litirnir verða fúsir.
Eygur
Í sjálvum spælinum ræður nú um at fáa fleiri eygur enn mótparturin, og helst so nógv eygur sum til ber. Tað verður gjørt við at vinna stikk, sum telja mest, tí ymsu kortini telja ymiskt. Tó er eingin munur á trumfi og fúsi.
Hetta gevur 120 eygur tilsaman. So tann, ið fær fleiri enn 60 eygur, hevur vunnið. Tað kann eisini enda javnt ella stanton, tá eru 60 eygur í part. Hevur ein partur ikki minst 31 eygur, er hann ikki javnfríur, tá fær vinnari í fleiri førum fleiri stig enn, um taparin var javnfríur. Fær ein partur øll stikkini, so volar hann.
Útspæl
Tá ið liðugt er at melda, skal hin sami, sum byrjaði at melda, spæla út. Og tann, sum vinnur stikkið, eigur so at spæla út aftur.
Tá spælari hevur spælt út, skulu hinir spælararnir bekenna kulør, um tað ber til. Verður trumfur spældur út, skal ein bekenna við trumfi. Verður fúsur spældur út, skal ein bekenna við tí liti, sum verður útspældur. Ber ikki til at bekenna, kann ein spæla okkurt út.
Verður fúsur spældur út, kann annar spælari stinga við at spæla trumf út, um hann ikki kann bekenna. Er stikk stungið, kann ein av næstu spælarunum ikki spæla ein lægri trumf út (stinga undir) enn tann, sum hevur stungið. Tað verður eisini rópt at stinga í skadni. Undantakið er, um spælarin einki annað hevur at spæla út.
Vinna stikk
Tann, ið eigur hægsta kortið av teimum fýra útspældu, eigur stikkið. Fyri hvønn part er ein, sum savnar stikkini inn.
Hægsta kort í fúsi er ess og niður, t.d.: E♥, K♥ , D♥ , 10♥ , 9♥ , 8♥ , 7♥ ella E♠, K♠, 10♠, 9♠, 8♠, 7♠
Men í trumfi eru hesi kortini hægri í hesi røð: D♣, D♠, J♣ J♠ J♥, J♦ , og trumfur er altíð hægri enn fúsur.
Tann, sum hevur hægsta trumf í einum stikki, eigur tað.
Tað er loyvt at síggja seinasta stikk, so leingi næsta stikk ikki er tikið inn.
Stig
Tá ið eitt spæl er liðugt, fær tann parturin, sum hevur vunnið, stig.
Stigini verða givin soleiðis:
Dystarstigini verða skrivað í tveir teigar vanliga merktir sum Vit og Tit.
Trímanssjavsur
Reglurnar eru tær somu sum í fýramanssjavsi, men her fær hvør spælari 10 kort í part. Tey bæði kortini, sum leypa av, verða løgd á borðið, so eingin sær, hvørji tey eru.
Tann sum eigur meldið, er einsamallur ímóti hinum báðum, sum eru í parti.
Áðrenn fyrsta kort verður spælt út, kann meldarin skifta eitt ella bæði tvey kortini á borðinum um við eitt ella tvey kort í hondini. Meldarin sleppur ikki at síggja kortini á borðinum, áðrenn hann býtur um. Bæði kortini, sum nú eru á borðinum, telja við í eygunum hjá meldaranum.
Dystarstigini verða skrivað í tríggjar teigar, ein fyri hvønn spælara, tí at hvør er í parti, kann skifta fyri hvørt spæl. Um meldarin ikki vinnur, so fáa hinir báðir spælararnir tey stigini, sum reglurnar siga omanfyri.
Tveymanssjavsur
Reglurnar eru tær somu sum í fýramanssjavsi, men her fær hvør spælari 16 kort í part. Tó fær spælarin bara 8 kort í hondina, hini 8 kortini verða løgd á borðið framman fyri hvønn spælara, har 4 kort verða løgd við síðuna av hvørjum øðrum við baksíðuni upp. Omaná hvørt av hesum kortum verður eitt kort lagt við myndini upp.
Nú sær hvør spælari síni 8 kort í hondini, síni egnu 4 kort á borðinum, og tey 4 kortini hjá mótpartinum á borðinum. Út frá teimum 12 egnu kortunum hjá spælarunum kunnu teir nú melda sum vanligt.
Tá ið spælt verður, kann spælarin alla tíðina velja at spæla eitt kort úr hondini ella eitt av borðinum. Spælir hann eitt kort av borðinum, og eitt kort liggur undir við bakinum upp, skal hetta korta vendast við, so tað er sjónigt hjá báðum pørtum. Kortið skal tó ikki vendast, fyrr enn mótparturin hevur spælt sítt kort út í stikkið.
Vitamin
Neyvan hevur nakar kunnleiki um kost hugtikið menniskjað so nógv sum kunnleikin um vitaminir. Tá fyrstu vitaminirnar vórðu uppdagaðar fyrst í undanfarnu øld, skakaði hetta vitan okkara um sunnan kost.
Í lívevnafrøðini eru vitaminir lívrunnin evnir, sum eru neyðug fyri at menniskju og nøkur djór kunnu trívast best møguligt. Um ein ikki fær tær vitaminirnar, sum ein hevur tørv á, er vandi fyri eyðkendum trotsjúkum. Eisini eru vitaminir neyðugar fyri stoffskiftið, og mugu tær inntakast dagliga, av tí at kroppurin ikki sjálvur kann framleiða hesi evni í nóg stórum mongdum.
Síðan fyrstu vitaminirnar vóru funnar, er, um allan heim, granskað innan økið. Vegna hesari gransking hava vit nú tilráðingar fyri næstan allar vitaminir. Nordic Nutrition Recommendations 2004 inniheldur tilráðingar fyri allar vitaminir fyriuttan vitamin K og pantotensýru.
Síðani 1948, tá vitaminin B12 varð isolerað og identifiserað, hava vit ikki funnið fram til fleiri vitaminir. Fleiri uppskot hava verið frammi, t.d. um vitaminina Q10. Tó er tað enn ikki evnafrøðiliga prógvað, at hetta evnið kann definerast sum ein vitamin.
Søgulig menning
Søguliga bakgrundin fyri hvussu vit komu fram til vitaminirnar er ein spennandi siðsøga. Hugtakið vitaminir kom fram í 1920'unum, men tær fyrstu uppdagingarnar eiga sær stað mitt í 1700-talinum. Læknar og aðrir granskarir royndu tá, at fyribyrgja tvær vælkendar og ræðandi sjúkur "beriberi" og "skyrbjóg," og komu soleiðis fram til tær fyrstu vitamin uppdagingarnar.
Tað var serliga umborð á seglskipaflotum, at nógvir sjómenn doyðu av hesum sjúkum. Granskarir gjørdu tí royndir umborð á skipum, har teir broyttu uppá kostin hjá sjómonnunum. Vit vita um enskar og japanskar herflotar sum, vegna broytingar í kostinum, sluppu undan hesum sjúkum.
Í 1890 fann hollendski læknin Ejkman fram til, at polyneuritis hjá fuglum (fugla beri-beri) kundi fyribyrgjast við at geva teimum rísklit gjøgnum matin. Ejkman arbeiddi í einum fongsli í Java, har beri-beri var vanligt millum fangarnar. Hann gjørdi eina roynd, har hann gav fangunum rísklit gjøgnum matin, sum síðani vísti seg at vera lekjandi. Sjálvur visti Ejkman ikki hví, at rísklitið var lekjandi. 10 ár seinni fann starvsfelagi hansara Grijns fram til eina teori, um at rísklit má innihalda eitt evni, sum er neyðugt fyri at kroppurin skal trívast. Í 1910 varð funnið fram til hetta evnið, og árið eftir isoleraði tann polski lívevnafrøðingurin Funk hetta lekjandi evnið frá rísklitinum. Tó var tað ikki fyrr enn í 1926, at Jansen og Donath frá Hollandi kláraðu at framleiða evnið í nóg stórum mongdum, so at tað gav úrslit á menniskjum. Í 1936 varð hetta evnið, thiamin, framleitt syntetiskt og formulin fastlagdur.
Almen vitan um vitaminir
Vitaminir kunnu býtast upp í 2 bólkar: Feittloysiligar vitaminir og vatnloysiligar vitaminir (sí skemaði omanfyri). Hvussu vitaminirnar eru uppbygdar evnafrøðiliga er avgerandi fyri at skilja hvussu tær virka, eitt nú í tarmunum. Tær feittloysiligu vitaminirnar verða upptiknar saman við feittinum í tarmunum, meðan tær vatnloysiligu vitaminirnar vanliga hava lættari við at verða upptiknar. Tó, í summum førum verða tær upptiknar á serstakan hátt. Vitaminirnar ferðast í blóðinum annaðhvørt einsamallar ella samanbundnar til protein ella protein líknandi evnir. Tær feittloysiligu vitaminirnar kunnu goymast í kroppinum í størri mongdum, meðan tær vatnloysiligu hava minni goymslupláss í kroppinum.
Hvør vitamin hevur sínar serstøku eginleikar. Tær verða upptiknar í kroppinum á ymiskan hátt og summar kunnu vera eitrandi í ov stórum mongdum.
Anders Fogh Rasmussen
Anders Fogh Rasmussen (f. 26. januar 1953) er fyrrverandi forsætisráðharri í Danmark, umboðandi flokkin Venstre. Anders var NATO-aðalskrivari frá august 2009 til oktober 2014.
Ásmund Fregdegævar
Úr kvæðasavninum Norske Folkeviser, sum Magnus Brostrup Landstad gav út í 1852.
Ásmund Fregdegævar
1. Deð var Irlands kongi bold
han talað til sine menn
kven skal norð i trollebotten
og hente mi dotter heim?
--Der er ingin dag’e.
(Er deð inki dagin?)
2. Farne er no sá mange
fregðe drengir og friðe
ingin af dei er komen att’e
han steig fer kongin fram:
Ásmund er báðe stór og sterk
han er sá fregð ein mann.
4. Höyre du Ásmund Fregðegævar
hot eg seje deg:
du skal norð i trollebotten
og hava heim dottri til meg!
5. Höyre du Ásmund Fregðegævar,
du er den fregðast i lándo,
6. Hot hev eg mot deg brotið,
með du vil endeleg vita meg
langt norð i trolleheim?
7. Du skal fá fruga Ermelia
hon er sá vént eit viv,
vil du norð i den myrke heimen
8. Og vil du geva meg dotter di
den vene fruga Ermelin,
sá reiser eg norð i den skome heimen
som ingja sóli skín.
og löyse di dotter or vánde,
sá vil eg hava deð Olafs-skipið
som dei kallar Ormin lange.
10. Árinn’ og deð forgylte flöy
bore dei út at strande,
deð var Ásmund Fregðegævar
han sille fara af lande.
11. Ásmund sprang på Olafs bát
som dei kallað Ormin lange;
dei rópað pá T o r k i l d   A d e l f a r:
lat no skipið koma til gange!
12. Sá vatt dei up deð silkiseglið
högast i seglerá,
dei sille inki pá bunkin strjúke
för dei trollebotten ság.
13. Dei kastað deires anker
pá den kvitan sand
han tróð den fyste pá land.
14. Hokken vil de mine bröðar tvo
anten vakte skip under öy
og taka út vene möy?
15. Hokken vil de mine bröðar tvo
Anten vakte skip under liðe
hellá de vil in i bergið gange
og taka út jomfrúga friðe?
16. Til svarað Ásmund bröðanne tvo
Perfume -Complete Best-
Perfume: Complete Best (útgivið sum Perfume ~Complete Best~) er tann fyrsta plátan (CD og DVD) hjá Perfume. ~Complete Best~ hevur stakfløgurnar "Vitamin Drop", "Linear Motor Girl", "Computer City" og "Electro World"; og hevur eisini tann nýggja sangin "Perfect Star Perfect Style". Einans "Sweet Donuts" og "Monochrome Effect" frá teirri stakfløgum er við í Perfume -Complete Best-. Tvær teir fyrstu stakfløgurnar, sjálvstøðugt útgivnar, eru ikki við.
Ásmund Fregdegævar
dei var báðe unge og blauge.
Deð höyrer me pá bróðir ‘kons
Perfume -Complete Best-
Pláten var fyrst útgivin í avmarkari nøgd tann 2. august 2006. Ein endurútgáva kom út 14. februar 2007 og hon kom á # 33 pláss á Oricon sølulistanum. Tann avmarkaða útgávan kom á # 66 pláss. Tá næsta plátan, Game, var útgivin í 2008, kom -Complete Best- á # 25 pláss.
Ásmund Fregdegævar
at han vil vita kon dauðe.
Perfume -Complete Best-
"Vitamin Drop" sangurin var nýttur til eina lýsingaherferð av Nintendo spælinum Densetsu no Stafy 3.
Ásmund Fregdegævar
17. Heller vil me, fregðan bróð’r
vakte dit skip under öy,
me tor’ inki in i bergið gange
18. Heller vil me, fregðan bróð’r
vakte dit skip under liðe,
og taka út jomfruga friðe.
19. Ásmund kastað kufta blá,
tók pá ein fillutte flangi.
han totte kufta var hosta góð
i trollehendar at gange.
20. Som han kom i den fyste hallen,
der var sá underleg vorið,
dúkanne var utor blóði dregne
og ormanne spelað etter borði.
21. Som han kom i den aðre hallen,
han var i sá mykin váðe
ganne-kerið pá golvi stóð
og trollið ivi deð ráðe.
22. Som han kom i den treða hallen,
der mone han beðre like,
der var vene sengir upreidde
og breidde með silki kvite.
23. Som kom i den treða hallen,
der totte han ingja vande,
han kastað seg i einom kvila,
der sovnað gúten snadde.
24. Han kastað seg i einom kvila
han var báðe fáin og fnyste,
in sá kom deð vene viv,
deð tottest af hennar lýse.
25. In sá kom deð vene viv,
som Ásmund vilde vinne,
hon ha’ hár som spunnið gull
26. In sá kom deð vene viv,
som Ásmund vilde fá,
og vippað i silkitráð
27. Hon ha’ hár som spunnið gull
og vippað i silkiband,
Ásmund upatt or sengi sprang
og tók hennar i sit fang.
28. Slepp meg, slepp meg, Ásmund,
du helt inki meg i fang,
kem hon in sæle móðir mi
um du ‘ki annað veit,
du er dottir til Harald kongin,
som búr heran suð under öy.
30. Du slepp meg, slepp meg, Ásmund!
du helt inki meg i hand,
kem hon in T a r g e r ð H ú k e b r ú ð
hon knýser deg under si tonn.
31. Slepp meg, slepp meg, Ásmund!
deð vil eg deg ráðe,
kem hon in skomegyvri
hon slúkar ‘kon i seg báðe.
32. Slepp meg, slepp meg, Ásmund!
deð sa’ deð vivið ljóse,
deð er sá vont dei nýte drenginn
33. In sá kom den skome gyvri,
hon gjorðe báð’ gruttað og grinte:
hot er deð fer eit t e k j u b á n n,
som held me dotter friðe?
34. Den, som kallar meg eit tekjubánn
han skal etter vándo leite,
men kalle meg Ásmund Fregðegævar!
35. Á inki er du den fregðaste,
som búr uti detta land,
men kem han en Thor með tungum hamrum
han er fulla fregðari han.
36. Höyre du deð du skome-gyvri
hot eg vil spyrja deg:
hor heve du fengið deð breiðe belti,
som du ber ikringum deg?
37. Deð var ‘ki i fjór, i fyrre fjóren,
dá eg sille livið af kongin taka
sá seint um ein jóleftas kvelde.
38. Eg tók kongin pá mín bak,
eg tottest meg vera ung,
men som eg kom i durahallen
dá falt en meg fer tung.
sá vel eg han mone kenne,
han slóg meg með skrá i skallen
eg er ‘ki heilbrigdað enno.
40. Dei slóg meg með skrá i skallen,
deð tottist eg inki líðe,
dei skvette etter meg vigsalvatten
eg kenner enno deð svíðer.
41. Dei skvette eld og eimyrja,
og vigsale-vatnið viðe,
vigsale mone meg sviðe.
42. Deð fornam eg pá lándo deires,
eg átte der ingjo freð,
Dansk Melodi Grand Prix 2007
Dansk Melodi Grand Prix 2007 var tann 36. útgávan av Dansk Melodi Grand Prix. Tað gjørdist DQ, ið vann kappingina við sanginum Drama Queen.
Ásmund Fregdegævar
sá sprette eg beltið af kongins rygg
og sokk i jorði neð.
43. Höyre du Ásmund Fregðegævar
du hitar detta jönnið glóheitt
og send deð sá hit at meg!
der folkið kallar pá guð,
eg hev tekið i dei glóands jönni
eg er mykið sterkar hell du.
45. Deð var Ásmund Fregðegævar
hoggi han til með avle,
hoggi han til den skome-gyvri
at odden stóð i hennas navle.
46. Høyre du Ásmund Fregðegævar
du löyser meg af den vande
du högge meg i lytinne tvá
og sja`v imilljom dei gange!
47. Eg skal hogge deg i lytinne tvá
Og löyse deg af den vande,
Imilljom dei lytinne gang.
48. Um sá talað den skomegyvri
du skal `ki livands or bergi koma,
og inki livands ivir den fjorð.
49. Deð var Ásmund Frægðegævar
han gekk seg út með strande,
inki skip var der fer lande.
50. Som han kom i den fjórðe hallen,
der var ingjo vande,
der stoð fagran fljótan folen,
kípin og kát i bande
51. Høyre du fagran fljótan folen
eg spyr’e deg eit orð:
hossi mykið vil du hava af deð rauðe gull
fer bera meg ivir den fjorð.
52. Til svarað fagran fljótan folen
tots vera i hugin gram:
eg vil hava di högre hand,
men dá skal eg bera deg fram.
53. Til svarað Ásmund Fregðegævar
som guð gav honom til ráðe:
men dá lýt du bera `kon báðe.
54. Tak deg no báðe sylv og gull,
sá mykið som du kan tine,
du set deg pá mit breiðe bak,
me skal ivir havi riðe.
55. Höyre du frúga Ermelin
du samlar dit gull i skrín
með’ eg genge i drykkjestogu
og leikar með branden min.
56. Som han kom i den femte hallen,
han var sá vreið i sinn,
hoggi han sunde dei kringleborði,
deð skranglað i kvor den ring.
57. Hoggi han ihel alle bergetrolli
som han fyri augo ság,
sá reiste han otor trollebotten
der flaut með blóð og vág.
58. Sá tok han báðe sylv og gull
sá mykið han mone finne,
sá drog han or bergi út
59. Sá tok han báðe sylv og gull
sá mykið som der vore,
sá reið han ivir deð breiðe hav
som deð var haraste jorði.
60. Kongin han stend i högan lofts svoli,
og sér han seg út sá viðe:
no sér eg Ásmund Fregðegævar
61. Kongin han stend i högan lofts svoli
no sér eg Ásmund Fregðegævar,
62. Deð var Ásmund Fregðegævar,
han steig seg út pá sand,
sá hoggi han folens hovuð af,
--- deð vart ein kristen mann!
--Er deð inki dagin?
63. Sá hoggi han folens hovuð af,
Adalbert hennar yngste bró’r,
Landafrøði
thumb|right|300px|Politiskt heimskort. Landafrøði er læran um heimsins yvirflatu. Hetta umfatar politiskar eindir, t.e. lond, veðurlag, jarðfrøði og onnur fyribrygdi, ið hava við heimsins yvirflatu at gera. Fyri at halda skil á landafrøðini, og fyri lættliga at kunna ferðast á yvirflatuni á jørðini, er korttekning ein partur av landafrøðini. Ígjøgnum heimssøguna hava royndir verið gjørdar at tekna heimskort, men tað er ikki fyrr enn við menningini av tøkni, at góð og álítandi kort eru gjørd, t.d. við fylgisveinatøkni. Men hóast dagins tøkni kemur enn fyri, at gamlar upplýsingar, ið fyrr vóru mettar at vera álítandi, verða broyttar eftir nýggjar uppmátingar. Seinastu árini hava fleiri fjøll í Føroyum broytt hædd umframt at oyggjar eru vaksnar ella minkaðar í eygunum hjá landafrøðini.
Harstad
Harstad er ein býur og kommuna í Troms og Finnmark fylki í Noregi. Harstad kommuna hevur umleið 24 300 íbúgvar (2013), og er soleiðis næst størsta í Troms eftir Tromsø. Býlingar í Harstad eru Bergseng, Trondenes, Sama, Harstadåsen, Skaret, Sentrum, Heggen, Seljestad, Harstadbotn, Grønnebakkan, Gangsås, Stangnes, Åsby, Kanebogen, Medkila, Holtet, Breivika, Ruggevik og Kilbotn.
Mási
Fiskimási (frøðiheiti - Laridae), vanliga bara kallaður mási, er heldur størri enn likka. Á kápuni er hann grábláur. Um strendur og firðir okkara er hann allan veturin at síggja. Allur másafuglur í Føroyum er gráur ella bláligur á bakinum. Likka reiðrast niðri í haganum. Hon er flytifuglur og heldur til við strendurnar í Portugal og Marokko um veturin. Fiskimási og svartbakur síggjast ofta saman við likku.
Bakur, eisini nevndur svartbakur, er størstur av másunum og líkist likku í útsjónd. Fiskimási og bakur reiðrast ofta í homrum og onkuntíð í bølum á grasfløtum. Fiskimási og flest allir bakar eru støðufuglar. Bakur og fiskimási drepa nógvan sjófugl, serliga ritu og lunda.
India
Lýðveldið India (hindi; भारत गणराज्य, enskt; Republic of India) er eitt stórt land í Eysturásia. India hevur mark við seks lond: Í vesturi hevur India mark við Pakistan, í norðri við Nepal og Fólkalýðveldi Kina, og í eystri við Bangladesj, Butan og Burma. Tað er heimsins 7. størsta land og hevur 1,2 milliardir íbúgvar. India er størsta fólkaræði í heiminum. Eini 450 milliónir fólk hava valrætt. Fleiri enn 200 mál verða talað, men høvuðssmálið er hindi, sum er móðurmál hjá um 40 % av fólkinum. Í India er hindulæran størsti átrúnaður.
Í 1620 gjørdi Danmark eina handilstøð í Trankebar í útsynningspartinum av India. Í 1845 seldu teir øki til Bretland.
Søga
Høvuðsgrein: Indisk Søga thumb|left|220px|Hellisveggirnir í [[Bhimbetka vóru avtaktir við listaverkum longu fyri 11 000 f.Kr.]] India hevur eina langa søgu. Tað verður mett, at tað hava búð fólk í India fyri 2 mió. árum síðani. Í 822 f.Kr. reistist fólkið í Punjab í Útnyrðingsindia ímóti landshøvdinganum, sum Aleksandur Mikli hevði sett at stýra Punjab. Á odda fyri uppreistrinum stóð aðalsmaðurin Chandragupta Maurya, sum var fyrsti maður, ið royndi at grunda eitt stórveldi í India, tá ið hann limaði alt økið í Norður-India inn í tað, sum verður kallað Mauryaríkið. Hann skipaði eitt sterkt miðsavnað stýri og hevði vælløntan her, sum í 305 f.Kr. rak aftur eitt álop frá fyrrverandi herovastanum hjá Aleksanduri, Selevkosi. Í friðaravtaluni var markið sett at vera eftir fjallarøðini í Hindukush. Sonur hansara legði land undir seg sunnanfyri, og abbasonur Chandraguptas, Ashoka, tók lítla kongsríkið Kalinga um 265 f.Kr.Ashoka var so skakaður av teimum ræðuleikum og líðingum, hann hevði sæð í krígnum, at hann gjørdist buddistur og bant frið við grannalondini. Hann sendi trúboðarar til Sri Lanka og Burma at umvenda fólk til buddismuna. thumb|right|250px|[[Trankebar kom undir danskt yvirræði í 1620.]] Í 16. øld var India býtt í hinduríki og muslimsk ríki, sum javnan kríggjaðust sínaámillum. Babur (23. februar 1483 – 5. januar 1531), sum var turkiskur muslimur og ættaður frá Dengis Kan og Timur Lenk, fekk ræðið í kongsríkinum Kabul í Afganistan. Babur dámdi ikki í India. Hann skrivaði, at landið var plágað av hita, dusti og vindi. Hann gjørdi urtagarðar fyri at fríðka um, har hann búði. Hesir friðsælu garðar, har trø og blómur angaðu, og løkir tutlaðu, mintu hann um heimlandið Samarkand og muslimska paradísið. Hann var stórlátaður valdsharri og gjørdi innrás í India, sigraði á sultáninum í Delhi í 1526, og helmaði ikki í, fyrren hann kom eystur at bengalska markinum. Tað, sum Babur hevði lagt undir seg, varð kallað Mogulríkið, frábrigdi av orðinum mongol, sum segði frá, hvaðan hann var ættaður. Tá ið Babur doyði í 1530, megnaðu eftirmenn hansara ikki stýra sum hann. Sonur hansara Humayun (17. mars 1508 – 4. mars 1556) var ikki mentur at halda saman um ríkið. Ein afganskur høvdingi, Sher Kan Suri (1486 – 22. mai 1545), tók Agra og Delhi í 1540, og ikki fyrr enn í 1555 tók Humayun býirnar aftur. Sonur hansara Akbar Mikli (15. oktober 1542 – 17. oktober ella 27. oktober 1605) endurreisti Mogulríkið og vaks ríkið í allar ættir. Akbar vaks ríki sítt vestan úr Gujarat eystur til Bengal og suður eftir til norðara part í Deccan. Hann læt hinduar hava átrúnað sín í friði og náðum og vissaði sær soleiðis stuðul frá teimum og fekk eisini bøndurnar í part við sær, tí at hann lækkaði skattin. Akbar umskipaði landsins stýri, so at høgir embætismenn kundu hava bæði hernaðarligt og sivilt starv. Teir vóru væl løntir, men kundu ikki fáa sær fastan bústað.
Mogulherdeildirnar vóru gitnar fyri villskap og dirvi í bardaga. Tá ið Akbar skuldi venja sínar bestu hermenn, tók hann teir við sær at veiða. Menninir gjørdu ring uttan um veiðidýrini, og stórmogulurin og aðalsmenn hansara drupu tey.
Í 1857 gjørdu indiskir hermenn uppreistur, tí at mangir indarar hildu, at bretska yvirvaldið ætlaði at noyða kristindómin upp á teir. Tá ið vunnið varð á uppreistrinum, tók bretska stjórnin Eysturindiafelagið av og tók sjálv ræðið í India. Í 1876 var Viktoria drotning kosin keisarinna í India, og stjórnin útnevndi ein varakong sum umboðsmann hennara. Indarar fingu eingi týðandi størv í embætisverkinum og herinum. Í 1885 varð Tjóðartingið í India stovnað; aðalmálið var at noyða bretar at sleppa indarum framat í umsitingini og lógarvekinum. Tað varð spírin til sterka mótstøðu ímóti bretska yvirvaldinum. Nakrir indiskir muslimar styðjaðu Tjóðartingið, men óttin fyri, at hinduar skuldu fáa ov stórt vald, hevði við sær, at muslimarnir fóru burtur úr aftur.
Seinast í 19. øld sóu mangir indarar, helst limir í ovastu hindu-kastunum, enskt mál og evropeiska útbúgving sum einastu útvegir at koma sær fram í India. Teir bygdu sær skúlar og lærdar háskúlar. Tjóðartingið eggjaði hesum al-indiska úrvalsliði til.
Í øllum indiskum landslutum var høvuðsstøð, har bretskir embætismenn búðu saman við húskjum sínum. Tey komu ikki í samband við vanliga fólk - ið og livdu sum bretski yvirstætturin, høvdu mong tænastufólk, hildu gildi, gjørdu útferðir og spældu polo, sum bretar høvdu lært seg í mogultíðini.
Mentan
thumb|right|250px|Býirnir Madras og Bombay eru miðdeplar í [[Filmur|filmsídnaðinum í India. Í India verða fleiri filmar gjørdir enn í Hollywood.]] Høvuðsgrein: Indisk Mentan
Filmur
India er tað land í heiminum, sum ger flestar filmar. Um 800 stórfilmar verða tiknir upp um árið, teir flestu í Mumbai, sum verður eyknevndur "Bollywood". Í indiskum filmum, ið eru fullir av spenningi og ógvisligum tilburðum frá byrjan til enda, er nógvur dansur, sangur, romantikkur og vøkur og rík fólk. Indarar eru ofta í biografi, og filmarnir vara javnan 4-5 tímar. thumb|right|250px|Grønmeti í sterkari sós thumb|right|250px|[[Gylta Templið í Amritsar]]
Matur
Mangir indarar eta bara grønmeti og frukt. Eftir trúgv teirra er skeivt at drepa dýr og eta tey. Flestir hinduar eta ikki neytakjøt, tí at fyri teimum er kúgv heilagt dýr, og muslimar eta ikki svínakjøt. Maturin er ymiskur um alt landið. Vanligur indiskur rættur eru nógvir kryddaðir grønmetisrættir, so sum dhal (flatbønir), dahi (jogurt), rís ella chappatis (flatbreyð) og poppadums. Indarar lata nógv krydd í matin, til dømis gurkemeiu, killipipar, koriander, kumman og kardamummur.