ایل_خزل
هزو (باتمان)
فقی طیران (به کردی: فه‌قێی ته‌یران یا Feqiyê Teyran) (۱۵۶۳–۱۶۴۱م) فیلسوف و شاعر کُرد سده شانزدهم و هفدهم است. فقی طیران به سبب زهد و ریاضت و جهد بسیار در تصوف استادی کامل به‌شمار می‌آمد و در روایات چنین آمده که وی زبان پرندگان را دانسته و با آنان سخن می‌گفته‌است. اسم فقی طیران نیز اشاره به این دارد که مردم او را شاگرد پرندگان می‌دانسته‌اند. او خوش صدا بود و اشعارش را به صورت ترانه برای عموم می‌خواند. آثار او از جمله شیخی سه‌نعان، به‌رسیسایێ عابید، زه‌مبیل فرۆش، که‌لا دمدم، ئه‌سپی ڕه‍. ش، ههٔ ئاو به زبان کُردی می‌باشند. فقی طیران در هیزان درگذشت و آرامگاه او در روستای زادگاهش وِره زوزه قرار دارد. از دیگر شخصیت‌های شناخته شده اهل هیزان سوات کایا و ابوشجاع باذ بن دوستَک معروف به باذکُرد می‌باشند. باذکُرد از کردان دوستکی و در ارتباط با قبیلهٔ حمدانی (Hamîdî) بود که به عنوان مؤسس سلسله مروانیان شناخته می‌شود. باذکُرد پس از هفت سال حکومت در دیاربکر درگذشت. بازماندگان دوستکی در بهدینان به عنوان قبیله دوسکی شناخته می‌شوند هزو (Hezo) : دودمانی از کُردان که بین سال‌های 1080 تا 1598 میلادی بر گستره ای شامل هزو، ساسون و ارزن حکومت کردند. امیران هزو خود از تبار مروانیان بودندکه از شهر اخلاط به بدلیس آمدند. اما به خاطر عزالدین بیگ، بنیان‌گذار حکومت، به نام‌های ایزدین (Îzedîn) ، عزتین (Izzettin) ، و عززان (Ezezan) شناخته می‌شدند. برادر بزرگ عزالدین به نام ضیاءالدین جد حاکمان بدلیس (1182-1847) بود و حاکمان ساسون نیز از دودمان حاکمان بدلیس بودند. مرکز آنان قلعه هزو در ساسون قرار داشت. شهرستان هزوی با ۱۱۵ روستا از جمله روستای ملکیشان (Melkîşan) و پَلو (Palo) در ۱۹۳۸میلادی به شهرستان کوزلوک تغییر نام داده شد. شهرستان هزو در غرب هیزان، جنوب بتلیس و در شرق دیاربکر قرار دارد. طوایف منشعب از هزو در کشور ترکیه شامل خیتلی(khitli)، خیدلی(khidli)، هیزلی(hizli)، خیزنی(khizni)، کیزلی(keizli-kaizli)، کیزل(kizil)، آهیزلی(ahizli)، خیزلو(khizlo)، خیزلی (khizzli)، کوهیزلی(kvhizli)، خیزلویی(khizlui)، خیزئی(khizei)، خیزوی(khizoi)، هزوی(hezoye)، خزلی(khezli)، بهیزلی(bhizli) و ... می باشد. طایفه ی خضوعی از کردان خراسان از طوایف هزو به شمار می رود. علی خزل کایا، ابراهیم اورنک هزیل، سانا خیزل کایا و میزگان هزل از مبارزان کُرد بوده اند که در نبرد داعش در شمال عراق و در بمباران دولت ترکیه کشته شدند.از مردمان طایفه کیزل، روژبین کیزل هنرمند کُرمانج و رمضان کیزل مالک و موسس باشگاه فوتبال دالکورد در کشور سوئد می باشند. خیزان(Xizan):قلمرو شاهی خیزان، جنوب شهر دربند در قفقاز .مرکز آن خیزی(Khizi) در فلات خیزی میان کوهستان قفقاز جای دارد.رود سامور که از کوه گوتون سرچشمه می گیرد و به دریای خزر می ریزد،میان خیزی و دربند قرار دارد پلینی و بطلمیوس این رود را با نام رود کاسیوس(cassius) یاد کرده اند. قلعه خیزان و قبیله خیزان در منابع عربی قرن نهم به صورت خیزون ذکر شده است.ویرانه های قلعه باستانی به نام دِزوار در روستایی به این نام در بخش خیزی قرار دارد.قیاس الدین گیبولایف قوم شناس و مورخ آذربایجانی در کتاب «درباره تاریخ قومی آذربایجان» معاهده ای که در سال ۶۴۴میلادی بین ایالت آران و خیزون شاهک، منعقد شد را آورده است. حکومت شاهی خیزان در هجوم اعراب از میان رفت. در تک نگاری "قصه های مردمی" نوشته ی پروفسور ممدحسین طهماسب، اطلاعاتی درباره خیزی و خیزیگالا در حماسه قفقازی "نارد" آورده شده است (وجود این حماسه به قرن سیزدهم قبل از میلاد برمی گردد) .استرابون، خیزی را بخشی از مسیر هند دانسته است که از اَران می گذرد با این وجود در آثار نویسندگان معاصر اعتقاد بر آنست که قبیله خیزی در اوایل قرون وسطی از استان خوزستان ایران برای حفاظت از مرزهای شمالی ساسانیان به قفقاز منتقل شده باشند. خیزی در سال ۱۹۲۸ بخشی از کشور شوروی بود در این سال خیزی منطقه ای با حدود ۲۴ هزار نفر جمعیت و  ۷۲ روستا گزارش شده است. در خیزی عمدتاً اقوام شیخ خیزیلی و صیاد خزیلی سکونت دارند .کوهی به نام برمک و پنج روستای پیرامون آن از جمله فندگیان خاستگاه دودمان برمکی است. استرابون خیزی ها را قبیله ای بر میشمارد که هلیا (خورشید) را می پرستیدند. مورخان قرون وسطی جمعیت خیزی را برمکلی ، و قلمرو آن را برمک می گویند.در قرن سوم تا ششم، مزدیسنا مذهب دولتی در قلمرو شاهی خیزان بود. از قرن اول ، قبایل ترک هون، سابیر و خَزَر از دربند گذشتند و در حومه آلبانی از جمله ناحیه برمک شروع به سکونت کردند و در پنج روستا ساکن شدند. پس از جنگ روس و ایران در 1804-1813، منتهی به عهدنامه گلستان خیزان همراه با خانات گوبا تحت حاکمیت روسیه قرار گرفت. خیزی به قالی بافی معروف است. سیمونوویچ در ۱۷۹۶، بیست و چهار روستای خیزی -برمک (Khizi-Barmak) رانام می برد: ۱.سیازان ۲.خیزی(Xızı) ۳.فیندیگان ۴.درزارات ۵.کرد(Kürd) ۶.عرب ۷.شیخ علاءالدین ۸.خیدیرزین ۹.همزکانلی (Hamzkhanli) ۱۰.درگیارلی ۱۱.دلکس ۱۲.تیکس ۱۳.گمشر  ۱۴.کش  ۱۶.تکالی ۱۷.انگلان ۱۸.پیرآباد ۱۹.مولکانی(Mülkanı) ۲۰. خلال خانگاه ۲۱. طایفه مامد ۲۲. حمیا عرب ۲۳. کوخانی ۲۴. گاهدی.شهرستان خیزی در شمال کشور آذربایجان و مشرف بر دریای کاسپین است..