cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جنگل باغ شادی هرات
جنگل باغ شادی هرات در ۳۰ کیلومتری جنوب شهرستان خاتم واقع شده‌است. این جاذبه طبیعی از شهر هرات در حدود ۳۸ کیلومتر فاصله دارد. شهر هرات مرکز شهرستان خاتم بوده و در جنوبی‌ترین نقطهٔ استان یزد قرار گرفته‌است.
مساحت
از مساحت کل استان یزد که معادل ۱۲٬۸۴۶٬۳۲۹ هکتار می‌باشد سطحی برابر ۱۸۳٬۹۲۳ هکتار را جنگل اعم از طبیعی و دست کاشت تشکیل می‌دهد. «جنگل: عبارت‌ است از یک جامعه زیستی متشکل از درختان و درختچه‌ها و گیاهان علفی و جانواران که تحت تأثیر محیط ایجاد شده و قادر به ادامه حیات به‌طور مستقل می‌باشد» با توجه به شرایط اقلیمی گرم و خشک و کویری حاکم بر استان یزد درصد زیادی از مساحت آن را اراضی لخت و فاقد پوشش گیاهی پوشانده‌است و بخش کمی از آن را اراضی جنگلی تشکیل می‌دهد. جنگل باغ شادی (بنه و بادام) هرات: در جنوبی‌ترین نقطه استان یزد در شهرستان خاتم منطقه جنگلی باغ شادی وجود دارد که از لحاظ نوع و ترکیب و وسعت در استان منحصر به فرد است ولی به جهت شرایط اکولوژیک حساس و شکننده منطقه و فشار بی‌امان و بسیار زیاد دام خسارات جبران ناپذیری به گونه‌های با ارزش بنه و بادام منطقه وارد آمده‌است. مساحت محدوده جنگلی هکتار می‌باشد. که در ۲۵ کیلومتری مرکز دهستان چاهک از توابع بخش مرکزی شهرستان خاتم قراردارد. از طرف شمال به محدوده سامان کندر و باغ شادی از طرف غرب به کوه سربره از طرف جنوب به روستای باغ معدن و از طرف شرق به جاده فرعی بختیاری باغ شادی محدود می‌گردد. این محدوده در بین عرض‌های جغرافیایی ۵۵ ۴۸ ۲۹ و ۴۷ ۲۹ و طول جغرافیایی ۳۳ ۰۶ ۵۴ و ۵۰ ۰۹ ۵۴ واقع می‌باشد. فاصله منطقه تا مرکز شهرستان حدود ۳۰ کیلومتر و تا مرکز استان ۲۷۰ کیلومتری می‌باشد.
پوشش جانوری منطقه
زیستگاه‌های پستانداران در منطقه حفاظت‌شده باغ شادی شامل جنگلی کوهستانی با شیب تند، دشتی بیابانی، تپه‌ماهوری و کوهپایه، باغات و… می‌شود و تاکنون در آن، تعداد ۱۸ گونه پستاندار از ۱۳ خانواده شناسایی شده‌است. بسیاری از پستانداران گوشت‌خوار منطقه بنا بر ارجحیت فراوانی غذا و پناه، زیستگاه‌های متنوعی در محیط‌های جنگلی، دشتی، کوهپایه‌ای، کوهستانی، کشتزار و بیابانی دارند. خرس قهوه‌ای به‌عنوان شاخص‌ترین و مهم‌ترین پستاندار تیپ کوهستانی جنگلی منطقه از خانواده خرس‌ها، کاراکال از گربه‌سانان، کفتار از خانواده کفتارها، روباه معمولی و شنی، شغال و گرگ از خانواده سگ‌سانان، گراز و خوک وحشی از مهم‌ترین گونه‌های حیات‌وحش این منطقه هستند و اخیراً، گوزن زرد ایرانی نیز در حال تکثیر می‌باشد. قوچ و میش، اصلی‌ترین پستاندار تیپ تپه‌ماهوری کوهپایه‌ای است که در این منطقه منقرض شده و گله‌های گراز جای آن‌ها را گرفته‌اند. بیشترین پستاندارانی که در مناطق استپی جنگل باغ شادی زیست می‌کنند، شامل گونه‌های کاراکال، روباه شنی، رودک عسل خوار و کفتار می‌شوند.
الن کروکر
الن کروکر (زادهٔ ۱۰ آوریل ۱۹۵۱ در مانیتوبا، کانادا) کارگردان سینما و تلویزیون، فیلمبردار، فیلم‌نامه‌نویس، تدوین‌گر و تهیه‌کننده کانادایی است. او قسمت آخر سریال‌هایی چون سفر ستاره‌ای: فضای عمیق نه، سفر ستاره‌ای: مسافر و سفر ستاره‌ای: تجارت را کارگردانی کرده‌است. او هم چنین چندین قسمت از سریال چاک را از سال ۲۰۰۷ تا ۲۰۰۹ کارگردانی کرده‌است.
دریاچه ویکتوریا
دریاچهٔ ویکتوریا یکی از دریاچه‌های بزرگ آفریقا است.
با مساحتی تقریباً ۵۹۹۴۷ کیلومتر مربع (۲۳۱۴۶ مایل مربع)، دریاچه ویکتوریا بزرگ‌ترین دریاچه آفریقا از نظر مساحت، بزرگ‌ترین دریاچه گرمسیری جهان، و پس از دریاچه سوپریور در آمریکای شمالی دومین دریاچهٔ بزرگ آب شیرین جهان از نظر مساحت است. از نظر حجم، دریاچه ویکتوریا نهمین دریاچه بزرگ قاره‌ای جهان است که حدود ۲۴۲۴ کیلومتر مکعب (۱٫۹۶۵×۱۰۹ هکتار⋅ فوت) آب دارد.
ویکتوریا دارای عمق متوسط ۴۰ متر (۱۳۰ فوت) و حداکثر عمق ۸۰–۸۴ متر (۲۶۲–۲۷۶ فوت) است. حوضه آبریز آن ۱۶۹۸۵۸ کیلومتر مربع (۶۵۵۸۳ مایل مربع) است. این دریاچه دارای خط ساحلی ۷۱۴۲ کیلومتری (۴۴۳۸ مایل) است.
دریاچه ویکتوریا که با نام‌های اوکِرِوه و نالوباله نیز شناخته می‌شود به نسبت پهنایی که دارد کم‌عمق است و میانگین ژرفای آن ۸۴ متر است.
تنوع زیستی این دریاچه بسیار بالا است. دریاچهٔ ویکتوریا بیش از ۳ هزار جزیره دارد که بیشتر آن‌ها مسکونی است.
این دریاچه نسبتاً جوان است و حوضهٔ کنونی آن ۴۰۰ هزار سال پیش شکل گرفته‌است. نمونه‌های خاک که از کف دریاچه برداشت شده نشان می‌دهد که این دریاچه از زمان تشکیلش تاکنون سه بار به‌طور کامل خشک شده بوده‌است.
نام
با وجود داشتن چندین نام به زبان محلی (Dholuo: Nam Lolwe; Luganda: 'Nnalubaale; Kinyarwanda: Nyanza؛ همچنین Ukerewe) این دریاچه توسط جان هنینگ اسپک؛ اولین بریتانیایی که آن را مستندسازی کرد، برگرفته از نام ملکه ویکتوریا تغییر نام داده‌شد؛ در سال ۱۸۵۸، در حالی که در یک سفر اکتشافی با ریچارد فرانسیس برتون بود.
کارگر بارانداز
کارگر بارانداز به شخصی گفته می‌شود که مسئول بارزدن و تخلیه کشتی‌های باری در بندرگاهها و لنگرگاهها است.
میدان ساعت
میدان ساعت ممکن است به یکی از موارد زیر اطلاق شود:
ماهو سگاوا
ماهو سگاوا (Maho Segawa؛ زادهٔ ) بازیکن هاکی روی چمن زن اهل ژاپن است.
حمیدالله آخندزاده
ملا حمیدالله آخوندزاده سیاستمدار اهل افغانستان است. وی در ۷ سپتامبر ۲۰۲۱ به حیث سرپرست وزارت ترانسپورت افغانستان منصوب گردید.
ژوآو سوزا
ژوآو سوزا (João Souza؛ زاده May 27, 1988) یک تنیس‌باز اهل برزیل است.
۱۸۷۳
۱۸۷۳ (میلادی) هزار و هشتصد و هفتاد و سومین سال تقویم میلادی است.
علی حاجیلو
علی حاجیلو (زادهٔ ۳ فروردین ۱۳۲۵) کشتی‌گیر آزاد اهل ایران بود.
کوه سوماگایا
کوه سوماگایا (به لاتین: Mount Sumagaya) یک کوه در فیلیپین است که در Northern Mindanao واقع شده‌است. کوه سوماگایا ۲٬۲۴۸ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است.
آیزن‌اشتات در برابر بیرد
آیزن‌اشتات در برابر بیرد نام یک پرونده در دیوان عالی ایالات متحده آمریکا است که این حق را به زوج‌هایی که با یکدیگر ازدواج نکرده‌اند می‌دهد تا از ابزار پیشگیری از بارداری به مانند زوجهایی که ازدواج کرده اند به‌طور قانونی استفاده کنند.دیوان عالی به دلیل آنکه قانون ماساچوست به منع توزیع ابزار پیشگیری از بارداری برای افرادی که ازدواج نکرده‌اند می‌کند و حقوق برابر قانون اساسی را نقض می‌کند حکم به لغو این قانون داد.
محمدآباد لب‌رود
محمدآباد لب‌رود، روستایی از توابع بخش کاخک شهرستان گناباد در استان خراسان رضوی ایران است.
جمعیت
این روستا در دهستان زیبد قرار دارد و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، جمعیت آن ۵۱ نفر (۱۷خانوار) بوده‌است.
برکه میان ده جویم
برکه میان ده جویم یک آب‌انبار تاریخی مربوط به دورهٔ صفوی است که در بافت قدیم شهر جویم در مجاورت کاروانسرای صفی قلی قرار دارد. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۳۶۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
برکه میانده جویم، در عصر صفویه، مابین سال‌های ۱۰۸۵ لغایت ۱۰۹۵ هجری قمری، به سرمایه حاج صفی قلی بن پاسلار محمّد الجویمی کلانتر وقت جویم، بنا گردیده‌است.
مشخصات برکه
محیط برکه ۴۷ متر، ارتفاع گنبد ۱۱/۵ متر، عمق آن ۲۰ متر و دارای چهار دهنه دو متری، در چهار جهت جغرافیایی می‌باشد. معروف است که بانی معادل مقدار سنگ استخراجی کارگران حفار برکه، به آنها ذرت می‌داده‌است.
نقبی به ارتفاع یک متر و طول یک کیلومتر آب شمال شهر جویم از محلی موسوم به گود بهارو به این برکه منتقل می‌کرده‌است.
این برکه، در مرکز شهر جویم، حدفاصل کاروانسرای صفی قلی و رضاقلی خان، واقع شده و احتیاج به رسیدگی و تعمیرات جزئی دارد.
پنجاه و سه ایستگاه توکایدو
پنجاه و سه ایستگاه توکایدو چاپ هوایدو (۱۸۳۳–۱۸۳۴)، یک سری چوب‌تراشی اوکی‌یوئه است که توسط هیروشیگه بعد از اولین سفر وی در طی جادهٔ توکایدو در سال ۱۸۳۲ خلق شده‌است. جادهٔ توکایدو پایتخت شوگون یعنی ادو را به مقر امپراتور ژاپن در کیوتو متصل می‌کرد و شریان اصلی سفر و حمل و نقل در ژاپن قدیم بود. همچنین مهمترین جاده از پنج راه (گوکایدو) که جاده‌های اصلی ژاپن بودند به‌شمار می‌آمد - جهت تقویت بیشتر کنترل دولت مرکزی شوگون بر کل کشور این پنج جاده اصلی ژاپن در دوره ادو ایجاد شد یا توسعه پیدا کرد.
هیروشیگه و توکایدو
مناظر این سفر تأثیر عمیقی بر هنرمند گذاشت و وی در طول سفر و همچنین بازگشت از همان مسیر به ادو، طرح‌های متعددی را خلق کرد. وی پس از ورود به خانه، بلافاصله کار بر روی اولین چاپ‌های پنجاه و سه ایستگاه توکایدو را آغاز کرد. سرانجام، او ۵۵ نسخه چاپی در کل مجموعه تولید کرد: یکی برای هر ایستگاه، به علاوه یک قطعه برای نقاط شروع و پایان جاده.
اولین چاپ در این مجموعه توسط انتشارات هوایدو و سنکاکودو به‌طور مشترک منتشر شد. چوب‌تراشی‌های این سبک معمولاً بین ۱۲ تا ۱۶ سکه مسی به فروش می‌رسد که تقریباً با قیمت یک جفت صندل نی یا یک کاسه سوپ می‌شد یکسان بود. موفقیت پنجاه و سه ایستگاه توکایدو، هیروشیگه را به عنوان برجسته‌ترین و موفق‌ترین چاپگر عصر توکوگاوا تثبیت کرد.
هیروشیگه این مجموعه را با شصت و نه ایستگاه کایسو کایدو با همکاری کیسای ایسن ادامه داد و هر یک از ایستگاه‌های پست ناکاسندو را مستند کرد.
جیک ایبل
جیک ایبل (Jake Abel؛ زاده November 18, 1987) یک هنرپیشه اهل ایالات متحده آمریکا است. وی از سال ۲۰۰۵ میلادی تاکنون مشغول فعالیت بوده‌است.
از فیلم‌ها یا برنامه‌های تلویزیونی که وی در آن نقش داشته است می‌توان به پرسی جکسون و المپ‌نشینان: دزد صاعقه، من شماره چهار هستم ، میزبان ، استخوان‌های دوست‌داشتنی، پرسی جکسون و المپ‌نشینان: دریای هیولاها اشاره کرد.
شصت و نه ایستگاه کایسو کایدو
شصت و نه ایستگاه کایسو کایدو یک سری اوکی‌یوئه است که توسط هیروشیگه و کیسای ایسن خلق شده‌است.
خوسپ لوئیس سرت
خوسپ یوئیس سرت (Josep Lluís Sert) یک معمار و طراح شهری اسپانیایی بود.
در سال ۱۹۶۱ سرت از لوکوربوزیه برای طراحی در ایالات متحده آمریکا دعوت کرد و مرکز درودگر برای هنرهای زیبا در دانشگاه هاروارد و نگارخانه این مرکز به افتخار سرت با نام ویک نامگذاری شد.
در سال ۱۹۸۱ مدال طلای ای‌آی‌ای دریافت کرد.
لادبرگن
لادبرگن یک شهر در آلمان است که در Steinfurt واقع شده‌است. لادبرگن ۶٬۳۷۰ نفر جمعیت دارد.
کژنه
کَژنه یا پچ پوستی محدوده تغییر رنگ یا تغییر شکل‌یافته‌ای در پوست یا غشاهای مخاطی که به سبب التهاب و پرخونی و برجستگی و جز آنها از قسمتهای مجاور متمایز می‌شود.
اصولاً ضایعات بزرگ (با اندازه بیش از یک سانتیمتر) را کژنه گویند و ضایعات کوچکتر را لکه می‌نامند. این ضایعه در بیماری‌های پوستی مختلف، نواحی مختلف پوست و با رنگهای متفاوت دیده می‌شود مانند بارداری.
جستارهای وابسته
لکه پوستی
آزمون خطای استاندارد میانگین
اگر عدد Z داخل ناحیه‌ی قرمز بیوفتد می‌توانیم با سطح معنای ۰/۰۵ فرضیه‌ی صفر را رد کنیم آزمون Z نوعی آزمون آماری است که توزیع آماره‌ی آزمون تحت فرضیه‌ی صفر می‌تواند به صورت یک توزیع نرمال تخمین زده‌شود. به علت [[قضیه حد مرکزی بیشتر آماره‌های آزمون برای تعداد زیاد نمونه، به صورت تقریبی با توزیع نرمال قابل تخمین زدن هستند. برای هر سطحی معنادار بودن آزمون Z یک مقدار بحرانی دارد (برای مثال ۱/۹۶ برای ۵٪ دو طرفه) که نسبت به آزمون t راحتی بیشتری ایجاد می‌کند زیرا در آزمون t برای هر تعداد نمونه یک مقدار بحرانی مشخص وجود دارد. برای همین در بیشتر آزمون‌های آماری در صورتی که واریانس جمعیت مشخص باشد یا تعداد نمونه‌ها زیاد باشد به‌راحتی می‌توان به صورت تقریبی از آزمون Z استفاده کرد. در صورتی که واریانس جمعیت مشخص نباشد (و لازم باشد که از روی نمونه‌ها به‌دست آورده شود) یا تعداد نمونه‌ها کم باشد (کم‌تر از ۳۰)، آزمون t مناسب‌تر از این آزمون است.
اگر T یک آماره باشد که تحت فرض صفر به صورت تقریبی از توزیع نرمال پیروی کند، قدم بعدی برای انجام دادن آزمون Z محاسبه‌ی امید ریاضی T است. فرض کنید مقدار آن θ باشد. در این صورت اگر انحراف معیار T را نیز حساب کنیم و آن‌را s بنامیم، عدد Z به‌دست آمده برابر خواهد بود که با استفاده از این عدد می‌توانیم پی-مقدار یک‌طرفه یا دوطرفه را حساب کنیم. این مقدار برای آزمون یک‌طرفه برابر \Phi(Z) برای سمت راست یا \Phi(-Z) برای سمت چپ است. در آزمون دوطرفه نیز این مقدار برابر 2\Phi(|Z|) است که \Phi همان تابع استاندارد توزیع تجمعی نرمال است.
شرایط
برای اینکه آزمون Z قابل اعمال روی داده‌ها باشد باید در شرایطی صدق کنند:
مثال
فرض کنید که در یک منطقه‌ی جغرافیایی میانگین و انحراف معیار نمرات یک امتحان به ترتیب ۱۰۰ نمره و ۱۲ نمره باشد. می‌خواهیم نمرات ۵۵ دانش‌آموز را در مدرسه‌ای بررسی کنیم. میانگین نمرات این دانش‌آموزان ۹۶ است. حال سؤال این است که آیا میانگین این دانش‌آموزان به صورت معنا داری پایین‌تر از دانش‌آموزان منطقه است یا خیر. یا به عبارتی دیگر آیا میانگین نمرات این دانش‌آموزان به صورت شگفت انگیزی پایین‌تر از دانش‌آموزان منطقه است یا خیر.
ابتدا باید خطای استاندارد میانگین را پیدا کنیم:
که {\sigma} انحراف معیار جمعیت است.
سپس باید مقدار Z را حساب کنیم که برابر است با اختلاف میانگین نمونه‌ها و جمعیت تقسیم بر خطای استاندارد میانگین:
در این مثال فرض کردیم که واریانس نمونه‌ها و جمعیت مشخص است، که این فرض در صورتی که از تمام دانش‌آموزان منطقه امتحان را بگیریم فرض درستی است. وقتی که پارامترهای جمعیت نامشخص باشند باید از آزمون t استفاده کرد.
میانگین مدرسه برابر ۹۶ است که ۲/۴۷- تا واحد انحراف معیار استاندارد از میانگین جمعیت (که برابر با ۱۰۰ است) دورتر است. حال اگر این مقدار را در جدول مقادیر توزیع نرمال استاندارد (توزیع نرمالی با میانگین ۰ و انحراف معیار ۱) جستجو کنیم، احتمال اینکه عدد ۲/۴۷- یا کم‌تر را مشاهده کنیم تقریباً برابر ۰/۰۰۶۸ = ۰/۴۹۳۲ - ۰/۵ است. این پی-مقدار یک‌طرفه برای فرضیه‌ی صفر "۵۵ دانش‌آموز این مدرسه در امتحان میانگین نمره یکسانی با دانش‌آموزان منطقه دارند" است. همچنین پی-مقدار دوطرفه‌ی آن نیز برابر ۰/۰۱۴ (دو برابر پی-مقدار یک‌طرفه) است.
به عبارتی دیگر به احتمال ۰/۹۸۶ یک نمونه‌گیری تصادفی ۵۵ تایی از دانش‌آموزان میانگینی خواهند داشت که داخل بازه‌ی ۴ انحراف معیار از میانگین جمعیت است. یعنی با اطمینان ۹۸/۶٪ ما فرضیه‌ی صفر را رد می‌کنیم (چون میانگینی که به‌دست آوردیم فقط به احتمال ۰/۰۱۴ به وقوع می‌پیوندد)
استفاده‌های دیگر آزمون Z
یکی دیگر از زمینه‌های استفاده‌ی آزمون Z در برآورد درست‌نمایی بیشینه پارامترها در یک مدل پارامتری آماری است. برآوردهای درست‌نمایی بیشینه در شرایطی خاص از توزیع نرمال پیروی می‌کنند. برآورد درست‌نمایی بیشینه تقسیم بر خطای استاندارد آن می‌تواند به عنوان یک آماره باشد برای فرضیه‌ی صفری که مقدار آن پارامتر در جمعیت برابر صفر است. به‌صورت کلی اگر برآورد درست‌نمایی بیشینه پارامتر \theta باشد و \theta_0 مقدار \theta تحت فرضیه‌ی صفر باشد در این صورت:
می‌تواند به عنوان یک آماره‌ی آزمون Z باشد.
وقتی از آزمون Z برای برآورد درست‌نمایی بیشینه استفاده می‌کنیم، مهم است بدانیم که نرمال بودن توزیع به‌صورت تقریبی ممکن است برای نمونه‌هایی که به اندازه‌ی کافی زیاد نیستند، ضعیف عمل کند و با تقریب خوبی نرمال نباشد.
با اینکه قانونی ساده و عمومی وجود ندارد که بفهمیم چقدر تعداد نمونه‌ها باید زیاد باشد تا بتوان از آزمون Z استفاده کرد، روش مونت کارلو می‌تواند ایده‌ی خوبی باشد که آیا یک آزمون Z برای داده‌ها مناسب است یا خیر.
آزمون Z می‌تواند در مواقعی استفاده شود که ثابت شود آماره‌ی آزمون تحت فرضیه‌ی صفر از توزیع نرمال پیروی می‌کند. تعداد زیادی از آماره‌های غیر پارامتری مانند آماره‌ی U برای تعداد نمونه‌های زیاد، به صورت تقریبی از توزیع نرمال پیروی می‌کنند و برای همین معمولاً از آزمون Z در این مواقع استفاده می‌شود.
رضا شحاته
از باشگاه‌هایی که در آن بازی کرده‌است می‌توان به باشگاه فوتبال انپی، باشگاه فوتبال الاتحاد اسکندریه، و باشگاه ورزشی الاهلی مصر اشاره کرد.
وی همچنین در تیم ملی فوتبال مصر بازی کرده‌است.
باربارا اسکوفیلد
باربارا اسکوفیلد (Barbara Scofield؛ زاده June 24, 1926) یک تنیس‌باز اهل ایالات متحده آمریکا است.
ده لیت شو ویت استیون کلبر
ده لیت شو ویت استیون کلبر (The Late Show with Stephen Colbert) یک برنامه گفتگوی آخر شب آمریکایی به مجریگری استیون کلبر در سی‌بی‌اس است. این دومین سری فرنشایز لیت شو است که پس از بازنشستگی مجری اول لیت شو، دیوید لترمن پخش می‌شود.
پخش این شو از ۸ سپتامبر ۲۰۱۵ شروع شد. کلبر پیش از این مجری گزارش کلبر در کمدی سنترال بود.
لوگوی دنباله
در بیوانفورماتیک یک لوگوی دنباله(موتیف توالی) یک نمایش گرافیکی از غلطت مکانی نوکلئوتید هاست در یک رشته از DNA/RNA یا اسید آمینه‌ها.
ایجاد لوگو یا موتیف
برای ایجاد لوگوی دنباله DNA، RNA یا رشته پروتئین‌هایی که مکانهای اتصال محافظت شده مشترک دارند به ترتیب تراز می‌شوند به طوری که محافظت شده‌ترین مکانها یک تراز بندی خوب تشکیل می‌دهند. یک لوگوی دنباله سپس می‌تواند از ترازبندی چندگانه رشته‌های محافظت شده به وجود آید. لوگوی دنباله به خوبی نشان می‌دهد که در هر چقدر محافظت شده‌است: هرچه مقدار محافظت در آن مکان بیشتر باشد (تعداد تغییرات کمتر باشد)، حرف نشان دهنده هم بلند تر خواهد بود. اگر ساکنین آن مکان بسیار متفاوت باشند، اندازه حرف نشان دهنده هر ساکن نشان دهنده فراوانی آن ساکن در آن مکان می‌باشد.
مقدار اطلاعات (بردار Y) در مکان i به این صورت به دست می‌آید:
که H_i مقدار غیر قطعی بودن در مکانi نشان می‌دهد
در اینجا f_{a,i} یک نسبت فرکانسی از باز یا اسید آمینه a است در مکان i و e_n یک تصحیح نمونه کوچک (small-sample correction)  برای ترازبندی n حرف است.
ارتفاع حرف a در ستون i با معادله زیر به دست می‌آید:
یک تقریب برای تصحیح نمونه کوچک، e_n، به صورت زیر به دست می‌آید: که s برابر با ۴ است برای نوکلئوتیدها و برابر با ۲۰ است برای اسید آمینه‌ها و n تعداد رشته هاست در ترازبندی.
آروید فاگرل
آروید فاگرل (Arvid Fagrell; August 10, 1888 – ) بازیکن فوتبال اهل سوئد بود.
از باشگاه‌هایی که در آن بازی کرده‌است می‌توان به باشگاه فوتبال گوتبورگ اشاره کرد.
تور آلمان
تور آلمان (Deutschland-Rundfahrt) یکی از مهم‌ترین رقابت‌های مرحله‌ای دوچرخه‌سواری جاده در آلمان بود. این مسابقه ابتدا در ماه مه یا ژوئن برگزار می‌شد؛ ولی از سال ۲۰۰۵ به اوت منتقل شد تا بخشی از پروتور باشد. در ۱۶ اکتبر ۲۰۰۸ برگزارکنندگان تور اعلام کردند که به دلیل موارد دوپینگ اعلام شده در دوچرخه‌سواری، تور ۲۰۰۹ لغو شده‌است. مسئولان بازاریابی تور بیان می‌کردند که پس از مثبت شدن نمونهٔ دوپینگ دوچرخه‌سواران، آنان نمی‌توانند حامیان مالی برای مسابقه‌ای ۹ روزه تأمین کنند. از سال ۲۰۰۹ تاکنون مسابقه برگزار نشده‌است؛ ولی در ژوئیهٔ ۲۰۱۶ اعلام شده‌است که در سال ۲۰۱۸ تور دوباره برگزار خواهد شد.
تاریخچه
در سال ۱۹۱۱ مسابقهٔ دوچرخه‌سواری ملی به مسافت بیش از ۱۵۰۰ کیلومتر در آلمان (که ترکیبی از چند سرزمین و پادشاهی بود) برگزار شد. تا سال ۱۹۳۱، چند دورهٔ تور برگزار شد؛ ولی همواره شرایط و سازمان‌دهندگان متفاوتی داشت. در سال ۱۹۳۱ نخستین دورهٔ تور آلمان برگزار شد و تا آغاز جنگ جهانی دوم برگزار شد.
آلمان برخلاف بلژیک، فرانسه و ایتالیا دارای پیشینهٔ قابل توجهی در دوچرخه‌سواری جاده نبود؛ بنابراین محبوبیت تور وابسته به عملکرد رکابزنان آلمانی بود. این امر منجر به ایجاد چند تور موازی در آلمان غربی شد.
پس از پیروزی یان اولریش در تور دو فرانس ۱۹۹۷، محبوبیت دوچرخه‌سواری افزایش یافت. در مارس ۲۰۱۶ سازمان ورزشی آموری اعلام کرد که قرارداد ده‌ساله‌ای با فدراسیون دوچرخه‌سواری آلمان امضا کرده‌است تا مسابقه را در دو سال آینده احیا کند.
رضا مستوفی‌فرد
رضا مستوفی‌فرد (۱۳۱۲–۵ بهمن ۱۴۰۰) باستان‌شناس ایرانی و استاد بازنشستهٔ دانشگاه تهران بود.
زندگی
مستوفی فرد فارغ‌التحصیل رشته باستان‌شناس از دانشگاه تهران بود که در سال ۱۳۴۵ نیز به استخدام این دانشگاه درآمد و به عنوان استادیار در گروه باستان‌شناسی مشغول به کار شد. وی در حفاری‌های متعدد باستان‌شناسی شرکت داشته که از جمله مهمترین آنها شرکت در حفاری تپه مارلیک به سرپرستی عزت‌الله نگهبان و سرپرستی چند فصل کاوش آموزشی دانشجویان باستان‌شناسی دانشگاه تهران در دشت قزوین بوده‌است. وی همچنین از پیشکسوتان دانش موزه‌داری و مدرس این رشته بوده و جامعهٔ موزه‌داری کشور از خدمات او بهره‌ها برده‌است. از جمله خدمات وی در عرصه موزه‌داری تلاش برای راه‌اندازی موزه مقدم است. مستوفی فرد تا سال ۹۶ به فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی خود ادامه داد به این ترتیب جامعه باستان‌شناسی و موزه‌داری ایران نزدیک به نیم قرن از خدمات وی بهره جست.
الویو سالوری
الویو سالوری (Elvio Salvori؛ زادهٔ June 3, 1944) بازیکن فوتبال اهل ایتالیا است.
از باشگاه‌هایی که در آن بازی کرده‌است می‌توان به باشگاه فوتبال فیورنتینا، باشگاه فوتبال آسکولی، باشگاه فوتبال فوجا، باشگاه فوتبال آ.اس. رم، باشگاه فوتبال اودینزه، و باشگاه فوتبال آتالانتا اشاره کرد.
آکانه شیباتا
آکانه شیباتا (Akane Shibata؛ زادهٔ April 30, 1988) بازیکن هاکی روی چمن زن اهل ژاپن است.
۱۸۷۰
۱۸۷۰ (میلادی) سالی در سده نوزدهم در گاه‌شماری میلادی بود.
رویدادها
تأسیس دانشگاه ایالتی اوهایو
لادلوند
لادلوند یک شهر در آلمان است که در نوردفرایسلند واقع شده‌است. لادلوند ۱٬۴۹۶ نفر جمعیت دارد.
بامبوی
بامبوی (به پرتغالی: Bambuí) یک منطقهٔ مسکونی در برزیل است که در میناز ژرایس واقع شده‌است. بامبوی ۱٬۴۵۵٬۳۸۰ کیلومتر مربع مساحت دارد ۷۲۵٫۹ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است.
رزق‌الله حنین
رزق‌الله حنین (Riskalla Henain؛ زادهٔ ۱۹۰۳) بازیکن فوتبال اهل مصر است.
وی همچنین در تیم ملی فوتبال مصر بازی کرده‌است.
کوردوجین خاتون
کوردوجین خاتون (Kurdujin Khatun; بعد از ۱۲۷۳ – ۱۳۳۸) شاهزاده ایلخانان فرمانروای کرمان در ۱۲۹۵–۱۲۹۶ و شیراز در ۱۳۱۹–۱۳۳۸ بود.
کوه سونگای
کوه سونگای (به لاتین: Mount Sungay) یک قله در فیلیپین است که در Tagaytay واقع شده‌است. کوه سونگای ۷۰۹ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است.
اوکه فیاستاد
اوکه فیاستاد (Åke Fjästad; December 16, 1887 – March 10, 1956) بازیکن فوتبال اهل سوئد بود.
محمد خان (ایلخان)
محمد خان (Muhammad Khan; January 1, 1350 – ۱۶ ژوئیه ۱۳۳۸) مدعی تاج و تخت ایلخانان بود.
حکمرانی
طی چند سال بعد، حسن بزرگ و محمد تسلط خود را بر غرب ایران تقویت کردند، اما ظهور حسن کوچک چوپانی برنامه های آنها را بر هم زد. حسن کوچک مدعی شد که غلام ترک معاون پدرش در واقع پدرش تیمورتاش بوده و از مصر آمده است. این خبر باعث شد که چوپانیان از جلایریان جدا شوند و به حسن کوچک بپیوندند. سپس دو طرف در ۲۵ تیر ۷۱۷ خورشیدی در منطقه آلاطاق در نزدیکی وان مقابل هم قرار گرفتند که حسن بزرگ و محمد خان هر دو متحمل شکست شدند. پس از فرار حسن بزرگ، محمد خان به دست چوپانیان دستگیر و اعدام شد.
موزه جهرم
موزه جهرم موزه‌ای در شهر جهرم، استان فارس است. این موزه در زمینی به وسعت ۱۷۰۰ متر مربع در ساختمانی به زیربنای ۸۵۰ متر مربع واقع شده‌است.
راب بندیکت
راب بندیکت (Rob Benedict؛ زاده ) یک هنرپیشه تئاتر، فیلم و تلویزیون و خواننده اهل ایالات متحده آمریکا است. او قبلاً بخاطر حضور در مجموعه تلویزیونی سوپرنچرال (فصل یازدهم سریال) و فیلم‌های لگدزنان و جیغ‌کشان، سکس و مرگ ۱۰۱، یه کمک کوچولو و انتظار و (kings of con) در سال ۲۰۱۶ شناخته شده‌است.
کاریز (مانه)
کاریز، روستایی در دهستان کهنه جلگه بخش شیرین‌سو شهرستان مانه در استان خراسان شمالی ایران است.
جمعیت
بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵، جمعیت این روستا برابر با ۴۹۴ نفر (۱۰۵ خانوار) بوده‌است.
حافظ
خواجه شمسُ‌الدّینْ محمّدِ بن بهاءُالدّینْ محمّدْ حافظِ شیرازی (۷۲۷ – ۷۹۲ هجری قمری) مشهور به لِسانُ‌الْغِیْب، تَرجُمانُ الْاَسرار، لِسانُ‌الْعُرَفا و ناظِمُ‌الاُولیاء، متخلص به حافظ، شاعر فارسی‌گوی ایرانی بود. بیش‌تر شعرهای او غزل است. مشهور است که حافظ به شیوهٔ سخن‌پردازی خواجوی کرمانی گرویده و همانندیِ سخنش با شعرِ خواجو مشهور است. حافظ را از مهم‌ترین اثرگذاران بر شاعرانِ فارسی‌زبانِ پس از خود می‌شناسند. در سده‌های هجدهم و نوزدهم میلادی اشعار او را به زبان‌های اروپایی نیز ترجمه کردند و نامش به محافل ادبی جهان غرب نیز راه یافت. هر سال در ۲۰ مهر مراسم بزرگداشت حافظ در آرامگاهش در شیراز با حضور پژوهشگرانی از اقصی نقاط دنیا برگزار می‌گردد. در تقویم رسمی ایران ۲۰ مهر را روز بزرگداشت حافظ نامیده‌اند.
مشهور است که حافظ در سال‌های نوجوانی و آغاز جوانی شاگرد نانوا بوده و از نسخه‌های خطّی نیز رونوشت برمی‌داشته‌است. آگاهی‌ها دربارهٔ تحصیل و تدریس حافظ فقط از اشاره‌های خودش در شعرها و نیز مقدّمه‌ای است که محمّد گلندام در نهایت اختصار نگاشته‌است. حافظ در اشعار خویش به حضورش در مدرسه، چهل سال تحصیل علم و فضل، درس صبحگاهی و حفظ قرآن برپایهٔ قرائت‌های گوناگون اشاره کرده‌است. آوازهٔ حافظ سبب شده بود که حاکمان سرزمین‌های دور و نزدیک او را فراخوانند. او در طول زندگی با بسیاری از سلاطین و بزرگان تعامل داشت و با اهل علم و ادب و شعر هم هم‌نشینی می‌کرد و از احوال صوفیان و درویشان زمانش هم باخبر بود؛ امّا خودش هرگز در هیچ‌یک از این گروه‌ها قرار نگرفت. حافظ هیچ گناهی را سنگین‌تر از مردم‌فریبی و ریا کاری نمی‌دانست و همواره به اهل تظاهر در اشعارش می‌تاخت. مکتب حافظ رندی است و رند و رندی اساسی‌ترین اصطلاح در شعر و جهان‌بینی حافظ است؛ از این‌رو، شناخت رندیْ شناخت جهان‌بینی و اندیشه و هنر حافظ را نتیجه می‌دهد. رندی، در نگاه حافظ، نظامی روشنفکرانه و فلسفی است؛ و رند متفکّرِ روشنفکر. بیش از هر شخصیت دیگری که در دیوان دیده می‌شود رند است که حامل پیام حافظ است. بیشترِ صاحب‌نظران بر آنند که حافظ غزل فارسی را به اوجی رساند که دیگر هرگز تکرار نشد. شعر حافظ دارای سه فضای عاشقانه و عارفانه و مدحی است. حافظ پژوهان برجسته‌ترین ویژگی سبکی غزل او را «پریشانی» دانسته‌اند؛ یعنی استقلال و عدم ارتباط ابیات: هر بیت موضوعی علی‌حدّه مطرح می‌کند. حافظ با دگرگونی‌های پی‌درپی در صور خیال و بن‌مایه‌ها سبب می‌شود خیال شود که موضوع شعر پیوسته تغییر می‌کند، درحالی‌که شاید چنین نباشد. از این‌رو، برای تحلیل درست غزل حافظ باید مرز ظریف میان موضوع بیان‌شده و روش‌های گوناگونِ بیان آن موضوع را در نظر داشت.
در اثرپذیری حافظ از قرآن تردیدی نیست. انقلابِ حافظ در غزل، که همانا سرودنِ ابیاتِ معناً مستقل باشد، تحتِ تأثیرِ سبکِ قرآن بوده‌است. در عین حال، حافظ فرهنگ باستانی و فرهنگ اسلامی ایران را با دین، کلام، فلسفه و عرفان پیوند داد و در شعرش متبلور ساخت. او عناصر جهان‌بینی رندانه‌اش را وامدارِ فردوسی، خیام، سنایی، عراقی، عطار و مولوی است. به‌گزارش خرمشاهی، حافظ از ۲۵ شاعر اثر پذیرفته‌است. این اثرپذیری‌ها هم جنبه‌های لفظی و هم جنبه‌های محتوایی داشته‌است. سبک بنیان‌گذاردهٔ حافظ، هم در مضمون و هم در محتوا، افزون بر شاعران روزگاران پس از او، بر شاعران دوران خودش نیز اثر گذاشت. آوازهٔ شعر حافظ در زمان زندگی‌اش، به سرزمین‌های دیگر مانند: شبه‌قارهٔ هند رسید و شاعران آن سرزمین‌ها کوشیدند تا ویژگی‌های شعر حافظ را به کار برند و مانند حافظ مضامین عاشقانه و عارفانه را به‌هم بپیوندند و از صنایع ادبی به‌روش حافظ بهره گیرند. در حوزهٔ زبان عربی، پس از خیام، حافظ بیشترین اثر را داشته‌است.
زمینهٔ تاریخی
در سده‌های هفتم و هشتم ه‍. ق، به‌دنبال حملهٔ مغول و درگیری‌های ایلخانان، آل مظفر و تیموریان، سرزمین ایران شاهد دگرگونی‌هایی در زمینهٔ نظام اجتماعی و فرهنگی بود. عدم ثبات و بی‌خاستگاهْ بودنِ حکومت‌ها، سبب فشارِ حکومتی بر مردم می‌شد. در آشوب و آشفتگی، حکومتی به قدرت می‌رسید و چندی با روش و هنجار و سیاستِ اجتماعی و فرهنگیِ ویژهٔ خود حُکم می‌راند و سپس جای به دیگری می‌داد. این جابه‌جایی‌ها قهراً بر روشِ اندیشه و الگوی رفتاریِ طبقات اجتماعیِ سرزمین فارس و رسوم و سنت‌های مردمانش اثر منفی می‌گذاشت و معیارها و ارزش‌های اخلاقیِ جامعه را متزلزل می‌کرد. پس از مرگ ابوسعید بهادرخان، آخرین پادشاه ایلخانی در سال ۷۳۶ ه‍. ق، سرزمین‌های تحتِ حکومتِ ایلخانان تجزیه شد و در گوشه و کنار گروهی از سردارانِ قدرتمندِ ابوسعید، دعویِ استقلال کردند و اینچنین، حکومت‌های محلی و منطقه‌ای متعددی سر برآوردند. از میان داعیان حکومت در این روزگار، آل اینجو پس از مرگِ ابوسعید جایگاهی یافتند. در میان افرادِ این خاندان، شیخ ابواسحاق، حاکمی اهل ادب و شعر بود و نویسندگان و شعرا بر درگاهش گرد آمدند. در مقابل، مظفریان و به‌ویژه مبارزالدین به ادب و علم توجه ویژه‌ای ننمودند. آل جلایر نیز به شعر و ادب توجه داشتند و شاعران را مورد تشویق قرار می‌دادند. سلطان اُوِیْس به شاگردیْ نزد سلمان ساوجی بود و عبید و محمد عصار و شرف‌الدین رامی و حافظ نیز با این خاندان ارتباط داشتند.
پایان کارِ آل اینجو به‌دست آل مظفر و مرگِ شیخ ابواسحاق، سبب اندوه نویسندگان و شاعرانی چون عبید زاکانی و حافظ شد. عبید برای وی مرثیه‌ای سرود و حافظ در سروده‌هایش از روزگار پرشور و نشاط شیخ ابواسحاق می‌گفت. اما پس از سقوط اینجویان و روی کار آمدنِ مبارزالدین محمد از آل مظفر، دورانِ خوشِ شیراز و شاعرانش پایان یافت و مُحتَسِبان بر اوضاع اجتماعی و مردمی شهر تسلط یافتند. این وضع دوامی نیافت و سرانجام شاه شجاع، فرزند مبارزالدین، بر پدر شورید و او را دستگیر ساخت و به زندان انداخت. روزگارِ طولانیِ حکومت شاه شجاع، با آزادی و تساهل و تسامح گذشت، اما بااین‌حال نگرانی از عدم ثبات جریان داشت. این نگرانی به‌خاطر درگیری‌های شاه شجاع با برادرانش بود که سبب شد برای مدت سه سال حکومتِ شیراز از دست شاه شجاع بیرون شود. پایان کار مظفریان با یورشِ تیمور رقم خورد که ایران را تحت سیطرهٔ خویش درآورد.
زبان و ادب فارسی در روزگار حافظ
بهاءالدین خرمشاهی در ایرانیکا می‌گوید با آنکه بی‌ثباتی‌های مداومِ این روزگار، باعثِ ویرانیِ اجتماعی و عدمِ اطمینانِ سیاسی شده بود، اما درعین‌حال عصری از دستاوردهای بزرگ فرهنگی و ادبی و آفرینش شاهکارهایی در رشته‌های مختلف بود، که نمونه‌اش نه‌تنها در شُکوهِ شعر حافظ بلکه در تفسیر تاریخی نویسندهٔ معاصرش، ابن خلدون و مقدمهٔ معروف کتاب اَلْعِبَر نیز دیده می‌شود.
آنه‌ماری شیمل می‌گوید حدود سال ۷۵۰ ه‍.ق در شیراز و دیگر شهرهای ایران شاعران کم‌شمار نبودند و به‌باور ادوارد بِراوْن، سدهٔ هشتم ه‍. ق، پربارترینِ روزگارِ ادبیِ ایران بوده که تحت حمایتِ شماری از حکومت‌های کوچک قرار داشته که سعی در رقابت برای پشتیبانی از شاعران و نویسندگان داشتند. سلمان ساوجی، شاعرِ ستایندهٔ جلایریان در بغداد و تبریز، به مهارت در کاربرد ایهام در قصیده‌های مصنوع شهرت داشت. کمال‌الدین خواجوی کرمانی که در شیراز اقامت گزیده بود، در همان‌جا درگذشت. شباهت میان شعر او و حافظ مورد توجه است. افزون بر دیوان غزلیاتش، خمسه‌ای با درون‌مایهٔ عرفانی دارد و یکی از آن‌ها، همای و همایون است. کمال خُجَندی مُفَسِّرِ نظریهٔ وحدت وجود بود و ظاهراً با حافظ مراوده داشت. حتی در شیراز شعر عمادالدین فقیه کرمانی مطرح بود. او بزرگ‌ترین مدح‌کنندهٔ مظفریان و نویسنده‌ای غنایی و سرایندهٔ پنج مثنوی عرفانی بود. ظاهراً میان او و حافظ ارتباطی نبوده‌است. او ادامه می‌دهد در روزگار حافظ، دورهٔ زُهدِ ابن خفیف، تجربه‌های عرفانی روزبِهان بَقْلی و دوران سعدی پایان یافته و روش مذهبیِ متکلم اَشعَری، عَضُدُالدّین ایجی رخ نموده بود. اثر او به‌نام مَواقف، از کتاب‌های مرجع و معیار شد و متکلمانِ پس از او، بر آن شرح‌هایی نوشتند.
به‌گفتهٔ ذبیح‌الله صفا، روش استادان قدیم شعر فارسی در سده‌های هفتم و هشتم ه‍. ق، هنوز کنار گذاشته نشده بود و با آنکه حکومت‌های بزرگ خوارزمشاهیان و غوریان سقوط کرده بودند، اما اثری بزرگ در شعر درباری ایران نگذاشت و افزون بر این‌ها، حکومت‌های کوچک نیز خود را پشتیبان علم و فرهنگ و هنر نگاه می‌داشتند. بااین‌همه، به‌خاطر غیرفارسی‌زبان بودنِ حکومت اصلی و مرکزی ایران، تا اندازه‌ای رویکردِ درباری شعرِ فارسی رنگ باخت و ادب فارسی بیشتر دارای بُعدی عمومی شد. با کمرنگ شدن شعر درباری، شعر ذوقی و عارفانه رواج بیشتری پیدا کرد. صفا در ادامه می‌گوید اما با وجود این رنگ باختن شعر درباری، قصیده و شعرِ مدح‌گونه از بین نرفت و در این دوران، شاعران قصیده‌سرایِ مدح‌گویی چون اَثیرُالدّین اومانی، بَدرِ جاجَرمی، مَجد هَمگَر، رُکنِ صایِن، ابن یمین، سلمان ساوُجی و برخی دیگر سربرآوردند و البته کسانی چون سِیفُ‌الدّین فَرْغانی با وجود مهارت در قصیده، زبان به مدح نگشودند. از سوی دیگر، با افول قصیده در سده‌های هفتم و هشتم ه‍. ق، غزل راهِ اوج می‌پیمود و در اواخر سدهٔ ششم ه‍.ق با آنکه قصیده همچنان در کانون توجه بود، اما در کمتر دیوانی از آن دوران می‌توان ردِّ پایی از غزل مشاهده نکرد. در آغاز سدهٔ هفتم ه‍. ق، دو نوع غزل عاشقانه و غزل عارفانه دیده می‌شود که اگرچه غزل عارفانه هنوز زیر سایهٔ غزل عاشقانه بود، اما نشان از آینده‌ای مستقل داشت. در آغاز سدهٔ هفتم و در غزل‌های کمال‌الدین اسماعیل این پیوند کمابیش دیده می‌شود و غزلِ عارفانهٔ این دوران در شعر عطار به‌کمال رخ می‌نماید. پس از آن در غزل سعدی، غزل عاشقانه به نهایت کمال خویش رسید و هم‌زمان نیز غزل عارفانه به‌دنبال شیوهٔ عطار رشد یافت و در شعر شاعرانی چون فخرالدین عراقی و مولوی به اوج خود رسید. سیف فرغانی نیز در این دوران غزل‌هایی عارفانه سرود که برخی در پاسخ غزل‌های شاعر هم‌روزگارش، سعدی است. با آنکه در بیشتر سدهٔ هفتم ه‍. ق، روند غزل عاشقانه و عارفانه جدا می‌کرد، اما اثری که شاعرانِ بزرگِ غزل‌سرای سدهٔ هفتم ه‍.ق مانند سعدی، مولوی و عراقی بر غزل گذاشتند، سبب درهم‌آمیختن دو غزل عاشقانه و عارفانه شد و روشی تازه در غزل پدیدار شد. در این روش، میان اندیشهٔ عارفانه و حکمت و وَعظ با زبانِ لطیفِ شعرِ تغزلی و دقت شاعرانش در به‌کاربردن الفاظ مناسب پیوند برقرار شد و مجالی را فراهم کرد تا با بهره از تعبیرات و ترکیبات عاشقانهٔ پیشین، اندیشه‌های متعالیِ خویش را بیان کنند و این پیوند در غزل شاعرانی چون خسرو دهلوی، اوحَدی، خواجو، عماد، کمال خجندی، سیف فرغانی و حافظ نمود یافت و البته در شعر حافظ به اوج کمال خویش رسید.
داستان‌های زندگی
آنچه قابل ملاحظه است این است که دو کارِ اصلیِ پژوهش در شعرِ فارسی، یعنی ایجاد یک زندگی‌نامهٔ قابل توجه و ویرایش یک متن معتبر، در مورد حافظ ابعادِ مضاعف و ویژه‌ای به خود گرفته‌اند. در مجموع می‌توان این مشکل را این‌گونه بیان کرد: هیچ نوشتهٔ حافظ، هرچند خوب به‌خودی‌خود، نمی‌تواند در هر سطحی کاملاً قابل فهم باشد بدون آنکه دانش امروزیْ آگاهیِ چشم‌گیری از زندگی و زمان او به‌دست‌آورد. هنوز باید بسیاری از این‌گونه دانش از تجزیه و تحلیلِ متن به‌دست آید، و می‌تواند اعتمادِ کمی به نتایج تجزیه و تحلیل‌ها داشته باشد، هرچند بسیار دقیق و باوسواس و برپایهٔ متونِ مرجعِ قابل اطمینان انجام شده باشد. ممکن است به‌خوبی اثبات شود که هیچ کاری کاملاً متضمن راه حل نیست، حتی در شرایط محدود مرجع: درصورتی‌که استحکام زندگی‌نامه تا حد زیادی بر متن نظر داشته باشد، چنین انتظاری هیچ قطعیتی برای نتیجه‌ای ارزشمند ارائه نمی‌دهد؛ هر متنِ قابل‌قبول ناگزیر تقریباً برپایهٔ یگانه معیار ارشدیت میان نُسَخِ خطی خواهد بود و قدیمی‌ترین نسخ خطی شرقی، به‌ویژه اگر در خارج از دوران نویسنده قرار گیرد، لزوماً به‌طور مطلق کامل‌ترین و دقیق‌ترین نیست. این موضوع به‌ویژه در مورد شعر صدق می‌کند و شواهد نشان می‌دهند که این موضوع دربارهٔ دیوان حافظ حتی بیشتر نیز صدق می‌کند. نیز، مسئله بنیادین قصد خود شاعر است: آیا باید همه چیزهایی که او همیشه نوشته — یا شاید فقط به‌صورت ضمیمه آورده — گردآوری شود، حتی اگر خود او انتخاب کرده باشد که برخی از موارد خاص را از نسخهٔ معیارِ ۷۷۰ ه‍.ق حذف کند؟ آیا او افکار ثانوی — یا دیگری — در مورد گنجاندن، نظم، یا متن واقعی اشعار یا بیت‌های خاصی داشت؟ اگر اکنون نمی‌توان امیدوار بود که به پرسش‌هایی از این نوع پاسخ داده شود، باید تلاش شود تا در اثر انتشار نسخه‌های خطیِ اولیه و مشاهده تفاوت‌های آن‌ها از موارد بعدی، کار بیشتری انجام شود.
باآن‌که حافظ شاعری مشهور و شناخته‌شده در روزگار خویش بوده، اما شرح احوال و زندگی‌اش به‌طور عجیبی مجهول و پنهان است و نویسندگان هم‌عصر او یا کاتبان دیوانش، دراین‌باره اطلاعاتی را بازگو نکرده و تنها ذکر نام و تخلص و برخی اشعار را کافی دانسته‌اند. جنبه‌های کمی از زندگی و نویسندگی حافظ — و به‌ویژه از ۱۹۳۰ تا ۱۹۵۵ م، مباحثه‌های علمی قوی در مورد موضوعات تفسیر و حقیقت — وجود دارد که به آن‌ها پرداخته نشده‌است. او نه تنها در ایران بلکه در سراسر شرق و غرب به‌عنوان سراینده مسلم برخی از باشکوه‌ترین، فنی‌ترین و نفیس‌ترین سروده‌های جهان شناخته می‌شود، بی شک این مشکلات همچنان حل نشدنی هستند و در نهایت ممکن است برخی از آن‌ها به سختی قابل حل باشند. به‌جز چارچوب کلی تاریخی، برای مدت طولانی حقایق احتمالی زندگی حافظ به‌طور عمده از پیشگفتارهای شرح‌حال‌گونه، منابع رسمی تذکره‌ها مانند دولتشاه یا منابع غیررسمی نویسندگانی مانند میرخواند و نوه او گرفته شده‌است. البته بیشتر این مواد خبری مشکوک یا افسانه‌ای به‌نظر می‌رسند؛ اما اکثر آن‌ها با ماهیت خود سخت در تضاد هستند و در یک یا دو مورد پژوهش (به‌عنوان نمونه در ملاقات ادعایی با تیمور در سال ۷۸۹ ه‍.ق/۱۳۸۷ م) تنها تمایل دارند آن حکایت‌ها را تقویت کنند — و اگر به‌طور کامل تأیید نشده باشد — افسانه بپندارند. آگاهی‌های ارائه‌شده در مقدمهٔ محمد گلندام — دوست و جامع دیوان حافظ — کهن‌ترین و مهم‌ترین منبع دربارهٔ زندگی حافظ است.
تولد
سال تولد حافظ روشن نیست و تنها برپایهٔ نشانه‌ها و قرائن حدود آن را می‌توان در سال‌های ۷۲۰ تا ۷۲۵ ه‍.ق تخمین زد. براین‌اساس، گزارش فخرالزمانی سن حافظ درهنگام مرگ را ۶۵ سال ذکر می‌کند که سال تولد را ۷۲۷ ه‍.ق به‌دست می‌دهد؛ اما این گزارش درست نیست. چراکه اگر منظور حافظ از «مجلس سلطان غیاث‌الدین» در غزل «ساقی حدیث سرو و گل و لاله می‌رود…»، جشن نوروز در روزگار غیاث‌الدین کیخسرو اینجو درنظر گرفته‌شود، و با توجه به این‌که دوران حکومت او تنها سه سال برقرار بوده، این غزل باید در همین دوره سروده شده‌باشد. ازسوی‌دیگر، توجه به مضمون غزل، نشان‌دهندهٔ شوروشوق جوانی شاعر است و بر همین اساس می‌توان پنداشت که در آن روزگار، حدود دههٔ سوم از عمر بوده و اگر ۲۵ سال برای او درنظر گرفته‌شود، سال تولد او حدود ۷۱۳ ه‍.ق به‌دست می‌آید. از سوی دیگر، جلال‌الدین فریدون عکاشه نیز در همین دوران ربیعه‌ای در مدح غیاث‌الدین کیخسرو دارد. این احتمال است که کیخسرو در بهاری از دورهٔ دو تا سه سالهٔ حکومتش، جشنی بزرگ برپا کرده باشد که حافظ و عکاشه به آن اشاره نموده‌اند. از سوم سوی، حافظ قطعه‌ای با مطلع «خسروا دادگرا شیردلا بحرکفا/ ای جلال تو به انواع هنر ارزانی» خطاب به جلال‌الدین مسعودشاه اینجو — برادر غیاث‌الدین کیخسرو — سروده که ظاهراً مناسبتش فتح دوبارهٔ شیراز به‌دست وی بوده‌است. او در این قطعه به اندوختهٔ سه سالهٔ خویش در دورهٔ حکومت و وزارت مسعودشاه و غارت آن اشاره می‌کند که بر اساس آن، این ابیات پس از استیلای دوبارهٔ مسعودشاه بر شیراز در سال ۷۴۰ ه‍.ق سروده شده‌اند. به‌باور قاسم غنی، این قطعه در فاصلهٔ ۲۵ تا ۳۰ سالگی حافظ سروده شده‌است که همچنان سال تولد وی را حدود میانهٔ دههٔ دوم سدهٔ هشتم ه‍.ق می‌نمایاند. مجتبایی با توجه به شواهد، سن حافظ را در این هنگام ۲۰ سال بیان کرده که سال تولدش را ۷۲۰ ه‍.ق نشان می‌دهد. محمد معین نیز سال ۷۱۵ ه‍.ق را برای تولد حافظ ذکر می‌کند.
نام و نشان
نام حافظ، «محمّد» است اما براساس منابع نزدیک به روزگار او، نام و لقب «شَمسُ‌الدّین» و تخلص «حافظ»، تنها عنوان‌هایی است که در زمان حیاتش به آن‌ها خوانده می‌شده‌است؛ تخلّصِ «حافظ» به ادراکِ قلبی او از قرآن و آشنایی و انس صمیمانهٔ بازتاب‌یافته در اشارات و عبارات قرآنیِ منعکس در شعرش اشاره دارد. وجهِ دیگر لقبِ «حافظ»، «آوازخوان» است که در فرهنگِ ایرانی به‌کار رفته‌است؛ چنان‌که به‌گفتهٔ محمود واصفی در بَدایِعُ‌الْوَقایِع، در هراتِ روزگارِ پایانیِ تیموری، خوانندگان را «حافظ» می‌خوانده‌اند. محمد پادشاه در فرهنگِ آنَنْدراج نیز «حافظ» را از قولِ فارسیان، «مُطرِب و قَوّال» معنا کرده‌است. لقب‌ها و عنوان‌هایی مانند «خواجه»، «لِسانُ‌الْغِیب»، «تَرجُمانُ الاَسرار»، «مَخزَنُ الْمَعارِفُ السُّبحانیّه»، «مَعدِنُ اللَّطائِفُ الرُّوحانیّه»، «عُمدَةُالْعارفین»، «قُدوَةُالسّالِکین»، «سلطانُ الشُّعراء»، نسبت «شیرازی» و بسیاری دیگر پس از مرگ به او داده شده‌است. محمّد گُلَندام، از او با عنوان‌های «مولانَا الاَعظَم»، «اَلْمرحومُ الشَّهید»، «مَفخَرُ الْعُلَما»، «اُستادُ نَحاریرُ الاُدَبا»، «شمسُ الْمِلَّةِ و الدّین» یاد می‌کند. برخی پژوهشگران عنوان «خواجه» را به‌خاطر آن دانسته‌اند که او مدتی به امور دولتی و دیوانی اشتغال داشته‌است. این درحالی‌است که پیش از او برخی ادیبان، شاعران و عارفان به این عنوان خوانده شده‌اند. نامدارترین لقب او «لسان‌الغیب» است که به‌ظاهر نخستین بار در نفحات الانس جامی آمده‌است. پس از آن، در آثار برخی از دیگر نویسندگان مانند تذکرةالشعرای دولتشاه — که صد سال پس از حافظ نوشته شده — این لقب ذکر شده‌است. در نسخه‌ای از دیوان حافظ نیز — که تحت‌نظر ابوالفتح میرزا فرزند سلطان حسین بایقرا، و با مقدمه و خوشنویسی عبدالله مروارید تصحیح و تنقیح شده — این عنوان برای خود دیوان استفاده شده‌است. بااین‌حال، همان‌طور که دگرگونی‌ها در برخی از نسخه‌های خطیِ نفحات الانس نشان می‌دهد، اندکی پس از مرگ حافظ، شاعر و دیوان رابطهٔ تقریباً مترادفی را بر عهده گرفتند و به‌جای یکدیگر در توصیف و استدلالات به‌کار برده شدند. این هم‌زیستی با رویکرد سنتیِ عمومی به تاریخ ادبیات و زندگی‌نامه — که تا به امروز زنده مانده‌است — تثبیت شد و باعث تمایزِ بین هویت تاریخیِ یک شاعر و تصویری که از خویشتن در شعرِ خود ترسیم کرده‌است — که از نظر ادبیات مدرن، به‌اصطلاح «من» یا شخصیتِ شاعر نامیده می‌شود — شده‌است. این نکته در مطالعهٔ زندگی‌نامهٔ هر شاعر قرون وسطایی از اهمیتِ مداوم برخوردار است.
نظرات دربارهٔ تبار و نیاکان حافظ گوناگون است. انصاری کازرونی اصالت خاندان حافظ را به عراق عجم رسانده و اهلیتش را رودآور همدان دانسته‌است و خود حافظ را زاده و پروردهٔ محلهٔ شیادان شیراز معرفی کرده‌است. اما نزدیک به نیم‌سده پس از انصاری، فخرالزمانی قزوینی نیاکان حافظ را اهل کوپای اصفهان دانسته و گزارش کرده که در روزگار اتابکان فارس به شیراز مهاجرت نموده‌است. مادرش نیز از کازرون بوده و در شیراز سکونت داشته‌است. لقب جدّ حافظ را «غیاث‌الدین» و لقب پدرش را «بهاءالدین» یا «کمال‌الدین» یاد کرده‌اند. زرین‌کوب معتقد است که تمامی اطلاعات دربارهٔ پدر و خانوادهٔ حافظ، مبنی بر افسانه‌هاست و حتی وجود روایات مختلف دربارهٔ اصالت پدر حافظ، به این دلیل است که ساکنان شهرهای مختلف سعی‌داشته‌اند از طریق انتساب حافظ به شهرشان، کسب اعتبار کنند. فخرالزمانی نیز داستانی از والدین و خردسالی حافظ بیان می‌کند که مورد تأیید هیچ منبع موجود دیگری نیست. او می‌گوید پدر حافظ بازرگانی ثروتمند بوده که با همسر کازرونی و فرزندانش در شیراز و در محل دروازهٔ کازرون زندگی می‌کرده‌است و پس از مرگش شیرازهٔ خانواده از هم می‌گسلد. هریک از دو پسر بزرگ‌تر به جایی هجرت می‌کنند و شمس‌الدین کوچک با مادر در شیراز می‌ماند و روزگار را با تهی‌دستی می‌گذرانند. مادرش به‌ناچار وی را برای تربیت به فردی می‌سپارد، اما شمس‌الدین می‌گریزد و در نانوایی شاگردی می‌کند. در نزدیکی نانوایی مکتب‌خانه‌ای بوده که سبب ترغیب شمس‌الدین به تحصیل می‌شود. او بخشی از درآمدش را برای این کار پرداخت تا مدتی بعد خواندن قرآن و نوشتن فراگرفت. سجادی می‌گوید گفته‌های فخرالزمانی دربارهٔ شمس‌الدین و دلبستگی‌اش به شاعری و احوال متغیر و گوشی‌نشینی‌اش در آستانهٔ باباکوهی و دیدن علی بن ابی‌طالب به بشارت سرآمدی فصاحت سخن در خواب، بسیار به افسانه‌هایی شبیه است که دربارهٔ دیگر شاعران نیز آورده‌اند؛ اما اینکه پدر شمس‌الدین را سه پسر بوده، احتمال درستی هست. ویکنز می‌گوید تردیدی نیست که در جوانی حق استفاده از عنوان «حافظ» را به‌دست‌آورد که تخلصش شد.
پرورش و بالندگی
زندگی حافظ در قرن هشتم و در شیراز سپری شد. دلبستگی مَثَل‌گونِ حافظ به شهر محبوبش، موضوعی مکرر در شعرِ اوست و وی به شهر و اماکن و تفرجگاه‌های محبوبش مانند گلگشت مصلیٰ و آب رکن‌آباد اشاره می‌کند آنچنانکه محتوای بسیاری از اشعار وی از جمله غزل‌های معروف با مطلع «اگر آن ترک شیرازی به دست آرد دل ما را» و «خوشا شیراز و وضع بی مثالش» آغاز می‌شود. اشعار حافظ شواهد فراوانی از آشنایی‌اش با زبان عربی، علوم اسلامی و ادبیات فارسی به همراه دارد. مشهور است که در سال‌های نوجوانی و آغاز جوانی، شاگرد نانوا بوده و از نسخه‌های خطی نیز رونوشت برمی‌داشته‌است. اما به‌ویژه با اهدای برخی اشعار ویژه به قوام‌الدین حسن (د. ۷۵۴ ه‍.ق) زمانی که وزیر شاه ابواسحاق اینجو بود، پیش از سی سالگی نخستین گام‌های شاعرانه‌اش را به‌عنوان مدیحه‌سرا برداشت. قطعه‌ای معروف از دیگر شخصیت‌های برجستهٔ شیراز در این دوره، از جمله خود حاکم، یاد می‌کند حافظ پیش از بیست سالگی‌اش و پس از فروپاشی حکومت ایلخانی، در دورهٔ تحولات سلسله‌ای در شیراز و اطراف آن زندگی می‌کرد. مرحلهٔ دوم در زندگی شاعر در سال ۷۵۴ ه‍. ق، زمانی مبارزالدین محمّد شیراز را پس از یک مبارزه طولانی بین سلسله‌های اینجو و مظفری تصرف می‌کند، آغاز می‌شود. او پیش از آن که پسرش، جلال‌الدین شاه شجاع، او را عزل و کور کرد، به مدّت پنج سال حکومت کرد. این سال‌ها ظاهراً دوره‌ای از سختگیری سنی بر حافظ و همشهریانش بود؛ اما به نظر می‌رسد که شاعر با بیان برخی از موفقیت‌ها دربارهٔ خودش، به وزیر مبارزالدین، برهان‌الدین فتح‌الله سفارش کرده‌است.
دوران حکومت طولانی شاه شجاع، با وجود حل نشدن کشمکش‌های سیاسی و اگرچه دوره‌ای از کامیابی و موفقیت پیوسته برای حافظ نیست، اما مصادف با مرحلهٔ بلوغ هنری وی است. در طول این سال‌ها بود که شهرت او در سراسر ایران و همچنین به سمت سرزمین‌های عرب‌زبان و شرق به سوی هند گسترش یافت؛ با این حال، به نظر می‌رسد که او دعوت را برای حضور در دربارهای دور رد کرده‌است. سلسله مظفری را تیمور رسماً در سال ۷۸۹ ه‍.ق و در سال‌های پایانی زندگی حافظ به پایان رساند، با وجود نمایندگان گذرای آن مانند شاه شجاع‌الدین منصور، به نظر می‌رسد شاعر به‌طور پراکنده به پایان اشاره می‌کند.
تحصیل و تدریس
رضاقلی خان هدایت در مجمع الفصحاء از تدریس حافظ در مدرسهٔ استادش، قوام‌الدین شیرازی، خبر داده اما مشخص نیست این مطلب را از چه منبعی آورده‌است، بااین‌حال، گزارش هدایت دربارهٔ انتساب تفسیری از قرآن به حافظ قابل توجه است، آنچنانکه در نسخه‌ای از مقدمهٔ دیوان، گزارش «تحشیهٔ کشاف» از سوی حافظ آمده‌است. دیگر آن‌که حضور حافظ در مجلس درس میر سید شریف جرجانی به‌خاطر اختلاف سنی بسیار میان‌شان بسیار بعید است. از سویی دیگر، با وجود خوشامد صوفیان از شعر حافظ، اما روشن نیست که نسبت به پیری ابراز ارادت کرده یا خویش را به آنان نسبت داده باشد. نیز در القاب حافظ وصفی که نشان‌دهندهٔ درجات عرفانی‌اش یا حضورش در سلسلهٔ عارفان و صوفیان باشد به‌چشم نمی‌خورد. در گزارشی دیگر از یکی از نسخه‌های مقدمهٔ جامع دیوان، مدتی «شغل تعلیم سلطان» را برعهده داشته‌است. این عبارت در قدیمی‌ترین و صحیح‌ترین نسخه‌های چاپ قزوینی و غنی نبوده و ازاین‌رو آن را نپذیرفته‌اند، اما بی‌اهمیت نیز نشمرده‌اند. حتی با فرض درستی این عبارت، منظور از سلطان روشن نیست؛ اما نکتهٔ جالب آن است که شاه شجاع مظفری در نوجوانی نزد استادان نامدار دانش‌اندوزی کرده و اهل شعر و علم و ادب بوده، قرآن را حفظ داشته و کشاف می‌خوانده و خود نیز نسخه‌ای از آن را کتابت کرده و آن را تقریر می‌کرده‌است، ازاین‌رو این احتمال است که وی نزد حافظ — که در کشاف مباحثه داشته و از نامداران قراء بوده — تعلیم دیده‌است. هرچند درصورت درستی شغل تعلیم سلطان، این شغل غیر از شغل دولتی یا دیوانی است که حافظ به استناد برخی ابیات، مدتی به آن مشغول بوده‌است. نیز با توجه به بیت «در سه سال آنچه بیندوختم از شاه و وزیر/ همه بربود به یک دم فلک چوگانی» در قطعهٔ «خسروا دادگرا شیردلا بحرکفا/ ...» می‌توان برداشت کرد که حافظ در فاصلهٔ سال‌های ۷۳۸ تا اواخر ۷۴۰ ه‍.ق و در مدت حکومت جلال‌الدین مسعودشاه اینجو بر شیراز، این شغل را داشت و مالی اندوخته بود که عوامل پیرحسین چوپانی پس از چیرگی بر شیراز آن را ستانده بودند. نیز بیت «رسید مژده که آمد بهار و سبزه دمید/ وظیفه گر برسد مصرفش گل است و نبید» می‌تواند برساند که حافظ وظیفه‌ای گرفته‌است.
به‌طور کلی اعتقاد بر این است که حافظ به مدت ده سال از ۷۶۸ تا ۷۷۸ ه‍.ق مورد بی‌توجهی شاه شجاع بوده و گفته می‌شود که یکی دو سال را در اصفهان و یزد گذرانده‌است. دلایل چنین تنزلی هرگز به‌طور کامل توضیح داده نشده‌است، هرچند به‌طور سنتی مربوط به عقاید و رفتار باده‌گسارنمایانهٔ حافظ است. هرچند از آن پس، از دوره‌ای تا دوره‌ای، از شاه و از وزیران مانند جلال‌الدین تورانشاه بهره‌مند شد، اما به نظر می‌رسد که هرگز به‌طور کامل مقام سابق خود را به‌دست نیاورده است. بااین‌حال، باید به خاطر داشت که هنوز هیچ قطعیت واقعی در مورد آنچه که در واقع نشان داده می‌شود وجود ندارد: قطعاً به فقر در طول زندگی شاعر — چه به‌عنوان شکایت، یا صنعتی ادبی در نظر گرفته شود — اشاره می‌شود و هیچ اشاره‌ای جدی وجود ندارد که او به‌عنوان «شاعر درباری» پاداش داده شود. گفته می‌شود زمانی استاد تفسیر قرآن در مدرسه شیراز بوده‌است، اما مشخص نیست که کدام یک از حامیان او می‌توانسته این ترفیع را برای او به ارمغان آورده و هیچ سابقه‌ای از دوره تصدی‌اش نداشته باشد.
خانواده
از آن‌جایی که اشعار حافظ غالباً کنایه‌آمیز و پرابهام است، معمولاً نمی‌توان برداشت و تحلیل قطعی‌ای از آن‌ها داشت؛ با این‌حال از برخی سروده‌های او نکاتی است که اشارات مستقیمی به وضعیت همسر و زندگی و فرزندانش دارد. از این اشارات می‌توان دریافت که همسر او، که نامش در افسانه‌هایی «شاخ نبات» گفته شده، در نیمه‌های عمر درگذشته و یکی از فرزندان او در کودکی و دیگری در جوانی فوت کرده‌است. تنها منبع دربارهٔ همسر و فرزندان خودش نیز اشعار اوست؛ اما کیفیت شعر حافظ چنان است که می‌توان اشعارش در این‌باره را به گونه‌های دیگر نیز تفسیر کرد. به‌عنوان نمونه، در بیت «مرا در خانه سروی هست کاندر سایهٔ قدش/ فراغ از سرو بستانی و شمشاد چمن دارم» تنها به‌گمان می‌توان آن را دربارهٔ همسر حافظ دانست و نیز در غزل «آن یار کزو خانهٔ ما جای پری بود/ سر تا قدمش چون پری از عیب بری بود// … از چنگ منش اختر بدمهر بدر برد/ آری چه کنم دولت دور قمری بود» سخن از مرگ همسر باشد. اما اشعار حافظ دربارهٔ فرزندانش کمی واضح‌تر است. به‌عنوان نمونه، قطعهٔ «دلا دیدی که آن فرزانه فرزند/ چه دید اندر خم این طاق رنگین»، غزل «بلبلی خون دلی خورد و گلی حاصل کرد/ باد غیرت به صدش خار پریشان دل کرد» و احتمالاً قطعهٔ «آن میوهٔ بهشتی کامد به دستت ای جان/ در دل چرا نکشتی از دست چون بهشتی» اشاره به فرزندی دارند که در زمان حیات حافظ درگذشته است. نیز بیت «به جای لوح سیمین در کنارش/ فلک بر سر نهادش لوح سنگین» گمان مرگ فرزند در نوجوانی برداشت می‌شود. برخی نویسندگان، «میوهٔ بهشتی» را ماده‌تاریخ ۷۷۸ ه‍.ق برای سال‌مرگ فرزند می‌دانند. نویسندگانی پسر دیگری را نیز از برای حافظ دانسته‌اند که «شاه نعمان» نام داشته، در هندوستان روزگار می‌گذرانده، در برهانپور درگذشته و نزدیکی قلعهٔ اسیر مدفون شده‌است. درستی این گزارش بسیار بعید است.
حافظ در قطعه‌ای از یکی از برادرانش به نام «عادل» یا «خلیل عادل» و درگذشتش در پنجاه و نُه سالگی یاد می‌کند. در قطعه‌ای دیگر که در برخی نسخه‌های معتبر موجود است، اشاره به برادر دیگری دارد که در جوانی از دنیا می‌رود. درصورت درستی گزارشی از محمدقاسم فرشته که سفر حافظ به هندوستان را می‌آورد، چنین برداشت می‌شود که حافظ خواهر و خواهرزادگانی نیز داشته‌است.
سفرها
شهرت حافظ سبب دعوتش از سوی حاکمان سرزمین‌های دور و نزدیک شده بود. برخی اشعارش اشاره به آرزوی خودش برای سفر به جاهایی مانند عراق و یزد دارند و از همین‌جا می‌توان سفرش به یزد و اصفهان را احتمال داد. در غزلی با مطلع «ای فروغ ماه حسن از روی رخشان شما/ آب روی خوبی از چاه زنخدان شما» اشاراتی است که از خدا خاک‌بوسی ایوان شاه یحیی مظفری، امیر یزد را خواهان است؛ بیت «شاه هرموزم ندید و بی‌سخن صد لطف کرد/ شاه یزدم دید و مدحش گفتم و هیچم نداد» این برداشت را به‌دست می‌دهد که به یزد سفر کرده اما از سوی امیر یزد مورد لطف واقع نشده و ازهمین‌رو دلش از زندان سکندر گرفته و برای غربتش در یزد اشک ریخته و آرزو می‌کند به شیراز بازگردد و به خویشتن قول می‌دهد که عاقل و فرزانه به شهر خویش برگشته و از آن گله نکند. گرچه تاریخ دقیق این سفر معلوم نیست اما با توجه به اشعاری که در آن‌جا سروده و به پیری خودش اشاره کرده، احتمالاً در اواخر عمرش بوده‌است. برخی گزارش‌ها، از رفتنش نزد قاضی یزد در همین سفر حکایت کرده‌اند و گفته‌اند قاضی را مرد دانادل و بصیر نیافته‌است. سرانجام با خواجه جلال‌الدین تورانشاه وزیر که از یزد به شیراز می‌رفته، به دیار خود بازگشته است. گزارش سفر حافظ به اصفهان با توجه به اشاره‌هایش به زاینده‌رود و باغ کاران اصفهان از سوی پژوهشگران محتمل به نظر رسیده اما درعین‌حال جزئیاتش پذیرفتنی نیست. در فارس‌نامهٔ ناصری از سفر حافظ به هرمز در اوایل دههٔ ۷۸۰ ه‍.ق سخن رفته‌است که برخی پژوهشگران آن را افسانه می‌دانند؛ اما درصورت پذیرش سفر حافظ به هند، باید سفر وی به هرمز را نیز پذیرفت. در حکایتی گفته شده که میر فیض‌الله انجو، وزیر محمودشاه بهمنی حاکم دکن، از حافظ برای سفر به آن‌جا دعوت کرد و هزینهٔ سفر را برای حافظ فرستاد. حافظ پس از بخشش آن مال به راه افتاد، اما پس از رسیدن به هرمز، در کشتی و پیش از آغاز سفر طوفان برخاست و حافظ از سفر منصرف شد و به شیراز بازگشت. در داستانی دیگر، ارتباط حافظ با سلطان غیاث‌الدین فرزند سکندرشاه، حاکم بنگال از بنی‌الیاس شاه بیان شده‌است؛ به‌گونه‌ای که حافظ مصراع پیشنهادی «ساقی حدیث سرو و گل و لاله می‌رود» از سوی غیاث‌الدین را در غزلی کامل و به سلطان پیشکش می‌کند. سجادی می‌گوید با اینکه برخی، به قرائنی در غزل و بیت «حافظ ز شوق مجلس سلطان غیاث دین/ غافل مشو که کار تو از ناله می‌رود» بر این باورند که حافظ این غزل را برای شاه بنگال سروده، اما هیچ منبع معتبری چنین دعوت و رابطه‌ای را گزارش نکرده و بیت و غزل مورد نظر به گمان بسیار دربارهٔ غیاث‌الدین کیخسرو اینجوست. در برخی از منابع جدیدتر هم به سفر حافظ به مشهد اشاره شده که این داستان واقعیت ندارد. با توجه به تاریخ‌های سفری که نقل شده، هیچ‌یک مربوط به عصر حافظ نبوده و بیش‌تر به افسانه‌ای می‌ماند که برای بزرگان می‌سرایند. با این همه بعضی مورخان معاصر، همچون محمد معین، این روایت را درست می‌دانند.
دیوان حافظ
دیوان حافظ کتابی است مشتمل بر همه اشعار باقی‌مانده از حافظ. بیشترِ این شعرها به زبان فارسی است، اما اشعار مُلَمَّع و یک غزل تمام عربی هم در آن به چشم می‌خورد. مهمترین بخش این دیوان، غزلیات است. شعرهایی در دیگر قالب‌های شعری مانند قطعه، قصیده، مثنوی و رباعی هم در این دیوان هست. هیچ نشانه‌ای مبنی بر نابودی بخش عمده‌ای از اشعار حافظ در دست نیست و علاوه بر این، حافظ در زمان حیاتش شهرت زیادی داشته‌است؛ بنابراین زیاد نبودنِ تعداد شعرهای موجود در دیوان نشان می‌دهد که او شاعر پرکاری نبوده‌است. شمار همهٔ غزل‌هایی که به‌طور کلی مورد پذیرش واقع شده‌اند، کمتر از ۵۰۰ غزل است. اصالت رباعیات حافظ مورد تردید جدی است و ازاین‌رو همهٔ رباعیات از بعضی از ویرایش‌ها، از جمله ویرایش سایه زدوده شده‌است.