ایل_خزل
هزو (باتمان)
تیگلت-پیلسر در سال ۷۳۷ پ. م، برای دومین بار به زاگرس لشکر کشید و وارد سرزمین مادها می‌شود. وی در گزارش این لشکر کشی و دیگر متون خود که غالباً از کلخوی باستان به دست آمده‌اند در چهار کتیبه و همچنین در ادامه اسامی سرزمین‌های گیشسیم، خرخار، بیت سگبت، بیت ایشتر به کوه سیلخزی یا سیل هزو (Silhazu) که دژ بابلی نیز خوانده می‌شده‌ است اشاره می‌کند سیلخزی یا سیل هزو در شرق سرزمین مایشتا و در نزدیکی کوه الوند قرار داشته‌است مرکز مطالعات باستان‌شناسی دانشگاه تهران در شمارهٔ From Mount Silhazu to Mount Bikni موقعیت کوه سیل هزو را در همدان شناسایی نموده‌است. در منابع ترکی هَزو را  "آزا" و موقعیت آن شهر مُک ( Mokk) در وان ترکیه شناسایی نموده اند.تیگلت-پیلسر در استوانه اش از اسارت شاهی کورتی (Kurti) در هَزو خبر می دهد. در کتاب تحفه ناصرى، تألیف شکرالله سنندجی، هَزو به مردم و سرزمینی در جغرافیای باستانی کردستان گفته شده است. جلد 15 دایره المعارف لندن-دیکشنری جهانی۱۸۳۹، هَزو (Hazo) را متعلق به کاسیان یا چاسی (Chassi) در ایران دانسته است. آماتونی (Amatuni): تومانوف دودمان ارمنی آماتونی را از تبار ماد و مانوئه نیای آماتونی را از نسل آستیاگ پادشاه ماد می‌گوید. در آثار آماتونیان ارمنستان به وضوح خود را از نوادگان شاهان قبایل ماتیانی می‌دانند. نوادگان شناخته شده شاهان (رئیس) قبایل ماتیانی، خاندان شاهزاده ارمنی (ناکسارار) آماتونی بودند. جمعی از آماتونی پس از قیام واهان در دوران ساسانی به گرگان تبعید شدند و جمعی دیگر به گرجستان. در جریان جنگ روم و ایران ۹۱–۵۷۲، کوتیت آماتونی، همراه با دیگر شاهزادگان ارمنی که از ظلم امپراتور موریکیوس خشمگین بودند، در لشکر ایران با امپراطوری بیزانس جنگیدند. در قرن ۱۳و ۱۴ تحت فرمانروایی شاهزادگان مخارگردزلی (Mkhargrdzeli) دوباره بر آراگاتس و همچنین قسمتی از شیراک و نیگ که دژی کلیدی در آمبرد بود حکومت کردند. شاخه از خاندان آماتونی در قرن پانزدهم بر قلعه ماکو (شاوارشان) حکمرانی می‌کردند. در زمان حمله تیمورلنگ، هنگامی که قلعه ماکو را محاصره شد، با موفقیت از آن دفاع کردند. در ۱۵۰۰ میلادی عثمانی‌ها حکومت آماتونی با نام شاه نشین آرتاز در ماکو را در این منطقه سرنگون کردند. در حالی که شاخه ای دیگر آماتونی که بر همامشن حکومت می‌کرد در قرن ۱۵ پس از حمله عثمانی‌ها به امپراتوری ترابوزان و تبعید آخرین شاهزاده آن بارون داوید دوم به ایسپیر سرنگون شد. در قرن هفدهم میلادی، یکی از نمایندگان خاندان آماتونی، آذربک (Azarbek) آماتونی، پسر شاهزاده جورج آماتونی، از حاکمان شهر نخجوان-رو-آراکس بود. ملک آذربک و اولاد او جورج، پطروس و وهان به حکومت ایران خدمت می‌کردند. خاندان پطروس آذربکیان آماتونی، به شهر تفلیس نقل مکان کردند. طبق سند هدیه ایراکلی دوم، «در سال ۱۷۹۵ روستای ایالتی چوگورتی (Chugureti) با ساکنان محلی و زمین‌هایی کاراپت و گئورگی، به فرزندان سرگیس آماتونی برای اجاره مادام العمر داده شد. شاخه دیگری از قبیله آماتونی، ارسباران تا سال ۱۹۱۸ در هیئت مدیره شرکت‌های نفتی باکو متعلق به هوهانس میرزویان بودند. آماتونیان به ناخارار معروف بودند در منطقه آرتاز (ماکو) سرچشمه گرفتند. در کشاورزی و مهندسی معماری تخصص داشتند. در اثر حمله اعراب به ایران شاه شاپوه آماتونی ۱۲۰۰۰ نفر از مردمان آرتاز (ماکو) و ساکنین آرارات را به نواحی دوردست در کوه‌های کاچکار هدایت نمود. آنان در ویرانه‌های باستانی تمبور و روستاهای اطراف آن ساکن شدند. شاهزاده همام شهر را بازسازی کرد و نام آن را همامشن نهاد. این سرزمین به مدت بیش از هفتصد سال از گزند جنگ به دور ماند تا آنکه در سال ۱۴۶۱ منطقه همامشن توسط امپراتوری عثمانی فتح شد. در نتیجه، در قرون ۱۶ تا ۱۸ تعداد قابل توجهی از همامشنیان با فشار عثمانیان مجبور به گرویدن به اسلام شدند. همامشن‌ها در استان ریزه، در نواحی پازار، کایلی مپاوری، آرتاشن و فیندیکلی مسلمان سنی مذهب هستند. گروهی که در جریان تهاجم عثمانی در منطقه آجارا در گرجستان سکونت گزیدند توسط استالین به قزاقستان، ازبکستان و قرقیزستان تبعید شدند. تعداد قابل توجهی از این تبعید شدگان از سال ۱۹۸۹ به منطقه کراسنودار (روسیه) نقل مکان کرده‌اند. هفته نامه «آکوس» جمعیت همامشن را سیصد هزار نفر گزارش می‌دهد که تنها سی تا چهل هزار نفر همامشنی با شهرت آمادونی (Amadoni) به زبان ارمنی سخن می‌گویند و در نواحی کوهستانی آرتوین و بورچکا ساکن می‌باشند. موسس خورناتسی ملقب به پدر تاریخ‌نگاری ارمنی نویسنده کتاب تاریخ ارمنستان، خاندان کامساراکان را از نسل پیروزماد (Pērōzmat) نهاوندی و از خاندان کارن گفته‌است. یکصد سال پس از پس از پیروزی اعراب بر ساسانیان در ۷۷۴ میلادی بزرگان و نجبای ارمنستان (معروف به نَخْوَدار یا ناخارار) از جمله کامساراکان شورش بزرگی را برانگیختند. نبرد باگرواند (Bagrevand) در نزدیکی آگری با پیروزی عباسیان بر امیگونیان خاتمه یافت. این شکست راه را بر ورود اسلام به قفقاز هموار کرد. پس از نبرد باگرواند پهلاونی‌ها که شاخه ای از کامساراکان بودند شهرت یافتند. در قرن یازدهم پهلاونی‌ها قلعه‌های مختلفی از جمله آمبرد و بجنی را در سرتاسر ارمنستان کنترل و ساختند و در تمام امور کشور نقش بسزایی داشتند. سیریل تومانوف دو دودمان هتومی و مخارگردزلی را از پهلاونیان شمارده‌است مخارگردزلی که به نام زکریان شناخته می‌شدند اصالتاً کُرد بودند. بخشی از این دودمان پیرو آیین ایزدی بودند رومیان دو بار در سالهای ۱۰۴۱–۱۰۴۲ به ارمنستان حمله کردند. نیروهای ارمنی هیچ فرمانده ای نداشتند. بسیاری از مناطق ارمنستان توسط رومیها فتح شد و شهرها و روستاهای ارمنستان ویران شدند. بازمانده سربازان ارمنی به نزد واهرام پهلاوونی رفتند و از او تقاضای کمک و فرماندهی کردند. او سه لشکر امپراتوری بیزانس را به عقب‌نشینی وادار کرد. دولت بیزانس تلاش فوق العادهٔ دیگری برای تسخیر ارمنستان و ضمیمه کردن آن کشور به خاک خود بعمل آورد، بدین صورت که لشکری عظیم به جنگ کشور ارمنستان فرستاد، و در عین حال پادشاه آلبانیای قفقاز را نیز تحریک کرد تا از سمت مشرق به ارمنستان حمله کند. لیکن در نبردی سخت که در پای دیوارهای شهر آنی روی داد، ژنرال واهرام پاهلاوونی ارتش بیزانس را چنان سخت درهم شکست که رومیان ۲۰٬۰۰۰ کشته برجای گذاشتند. این پیروزی به واهرام پاهلاوونی امکان داد که گاگیگ دوم را بر تخت سلطنت ارمنستان بنشاند و سپس قلعهٔ آنی را که در دست «وست سرکیس» و هوادارانش مانده بود تصرف کند.