بخش_چاه‌ورز
پیش از اسلام و حمله اعراب
با تحقیقات چند باستان شناس نظیر علیرضا عسگری چاوردی بر روی قطعه سفال‌های یافته شده از قلعه گلرخ دسته کم این منطقه از دوره اشکانیان مسکونی بوده است. با پدیدار گشتن امپراتوری ساسانیان با توجه به آثار زیاد یافت شده و منابع موجود چاه‌ورز دارای رونق تجاری بوده‌است. قلعه گلرخ که در آن کارگاه سفالگری وجود داشته هم‌اکنون این محوطه‌ای از آن برجا مانده و در بخش کوهپایه واقع شده‌است و به صورت تپه‌ای به ابعاد ۱۶۰ در ۳۶ متر است. آثار معماری موجود در سطح این محوطه را سنگ‌های لاشه و ملاط گچ تشکیل می‌دهد که امروزه کمتر از نیم‌متر از ارتفاع این آثار در سطح محوطه باقی مانده‌است. در سطح این محوطه سکه‌ای متعلق به سال ۶۱۱م به ضرب ضرابخانه دارابگرد از خسرو دوم پادشاه ساسانی به دست آمده‌است. این سکه از جنس نقره است و خسرو را با تاجی که در بالای آن دو بال عقاب باز شده، نشان می‌دهد. در این محوطه قطعه سفال‌هایی یافته شده که یک قطعه سفال آن متعلق به ظرفی با لبه مثلثی شکل است که خمیرمایهٔ آن به رنگ قرمز و پوشش گلی سطح آن به رنگ قهوه‌ای است. قطعه سفال دیگر، متعلق به ظرفی با لبه مثلثی شکل است که خمیرمایه آن با پخت نامناسب و کیفیت ساخت متوسط به رنگ خاکستری است. بومیان چاه‌ورز ابتدا آب را از کوه‌های شمالی به صورت قنات استخراج کردند و سپس به آسیاب منتقل کرده بودند بعد از آن با کانال، حوضچه، سازه پخش‌آب زمین کشاورزی شمالی زیر آب قرار می‌دادند. بومیان با این سیستم آبیاری کشاورزی را در چاه‌ورز رونق داده بودند و به دلیل شور بودن آب، پنبه و سایر محصولات قابل کشت با آب شور را به بهره‌برداری می‌رساندند و امکان کشت به صورت چهار فصل امکان داشت. سیستم آبیاری این مردمان تا اوایل انقلاب برجا بود تا به دلیل جاده‌سازی قسمتی از آن تخریب شد. با این وجود هنوز چشمه مصنوعی (قنات) ساخته شده در آن دوران، آب از آن روان است. از تصاویر به جا مانده از این دوره بر روی سنگ‌ها؛ مردمان بومی به شکار بز کوهی می‌پرداختند. در کوه‌های چاهورز تیری بر سنگی در ارتفاعات بالا به جا مانده‌است که نشان از قدرت پرتاب تیر دارد. این تیر یا به هدف تفریح یا شکار شلیک شده‌است. حتی پس از حمله اعراب به ایران طبق کتاب تذکرهٔ شاه‌زندو که توسط سید علی اکبر بیرمی در سال ۱۲۰۸ ه‍.ق تصحیح شده‌است، مناطق جنوبی از جمله چاه‌ورز تا چهار صد سال پس از فروپاشی ساسانیان به دلیل دژهای مستحکم توسط اعراب مسلمان تسخیر نشد. در تذکره شاه‌زندو اطلاعاتی درمورد چگونگی تصرف چاه‌ورز توسط مسلمانان و ورود اسلام به این منطقه قرار دارد. در این این تذکره اسم چاه‌ورز تحت نام «چاهبرد» نام برده شده و مردمان پارس ساکن که دین زردشت داشتند را «گبر» خطاب کرده‌است. هنگام حمله مسلمانان به ایران، امپراتوری ساسانیان از هم متلاشی شد، بخشی از سپاه مسلمانان به سمت چاه‌ورز لشکر کشید، اما به دلیل وجود کوهستان و دژهای مستحکم نتوانستند چاه‌ورز و دیگر مناطق لارستان را تحت سیطره قرار دهند. چهارصد سال بعد به چاهورز توسط عفیف‌الدین شاه‌زندو از نسل امام هفتم شیعیان موسی الکاظم، به لارستان حمله شد. او سپاهی را از مکه فراهم کرد و به هدف گسترش اسلام به این منطقه لشکرکشی کرد. مردمان محلی با روشن کردن آتش دیگر قلعه‌ها را از حمله با خبر کردند. اینگونه که قلعه فاریاب با رؤیت آتش قلعه گلرخ را خبر می‌کرد، دیدبان آنجا نیز سریع اقدام به روشن کردن آتش می‌کرد و قلعه موجود در احشام از آغاز جنگ با خبر می‌شد، این قلعه نیز با آتش قلعه موجود در شیرینو را آگاه کرده بود و به این ترتیب ادامه می‌یافت تا تمامی قلعه‌های موجود در لارستان خیلی سریع از حمله آگاهی یافتند و سپاهیان خود را آماده جنگ کردند. البته این حرکت مردم محلی، استفاده از سیگنال دودی در سالیان بسیار قبل‌تر نیز رواج داشته به این ترتیب که چینی‌ها با استفاده از دود خطر حمله را طی چند ساعت به سراسر دیوار ۷۵۰ کیلومتری چین منتقل می‌کردند. در جریان این حملات شاه‌زندو قلعهٔ دَبان (گلرخ) را تحت محاصره قرار می‌دهد و قلعه را فتح می‌کند. شاهزندو آتشکده چاه‌ورز را تبدیل به مسجد می‌کند که امروز مسجد النبی نام دارد و نماز جمعه در آن اقامه می‌شود. در ادامه قلعه ده‌گجی در احشام و قلعه زرتشتیان در شیرینو نیز شکست می‌خورد. شاه‌زندو دستور می‌دهد در صحیفه‌ای اسامی بیست و چهار هزار از افرادی که به دستش مسلمان شده‌اند را نوشته و همراهش خاک کنند تا در قیامت شفیع‌او شوند.