cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اشکور
سی‌پرد تا سرده
ﮐﻠﮑﻪ‌ﻣﻮﺱ ﻭ ﺷﺎﺭﮐﺶ ﺑﯽ ﺷﺎﻩ ﺷﺪ ﺳﻮﺕ ﻭ ﮐﻮﺭ ﻫﻤﭽﻮﻥ ﺷﺐ ﺑﯽ ﻣﺎﻩ ﺷﺪ
ﺯﺍﻥ ﻫﻤﻪ آﻭﺍﺯ ﮐﺎﻣﻮﺱ ﻭ ﮐﺸﺎﻥ ﺟﺰ ﺑﻪ ﺷﻬﻨﺎﻣﻪ ﻧﺪﯾﺪﻡ ﻧﺎﻣﺸﺎﻥ
ﺗﻨﮕﻪ ﭼﻞ ﭘﻠﻪ ﺩﺭﯾﻦ ﺭﻫﮕﺬﺷﺖ ﭘﻠﻪ‌ﻫﺎﯼ ﺳﻨﮕﯽ‌ﺍﺵ ﺩﺭﻫﻢ ﺷﮑﺴﺖ
ﭼﺸﻤﻪ ﺻﺎﻑ ﻓﺒﯿﻠﻪ ﺗﺎﺭ ﺷﺪ ﺑﺎﻍ ﻭ ﺟﺎﻟﯿﺰ ﺩﺗﺮﺳﺮ ﺧﺎﺭ ﺷﺪ
ﮔﺮﺩ ﺑﺎﺭﻭﺕ ﺗﻠﯿﮑﺎﻥ ﻧﻢ ﮔﺮﻓﺖ ﺑﺎﻧﮓ ﻣﺴﺮﻭﺭﯼ ﺳﻮﺭﭼﺎﻥ ﻏﻢ ﮔﺮﻓﺖ
ﻟﺘﻪ‌ﺭﻭ ﺍﺯ ﺗﺸﻨﮕﯽ ﺑﯽﺗﺎﺏ ﺷﺪ ﭼﺸﻤﻪ ﻣﻮﻣﯽ ﺯﻣﯽ ﺑﯽآﺏ ﺷﺪ
ﭼﻮﻥ ﺑﺴﯽ ﺑﺪ ﺑﺎ ﺷﻔﯽآﺑﺎﺩ ﮐﺮﺩ ﺯﺷﺘﯽﺍﺵ ﺭﺍ ﺍﯾﺮﻩﮐﺶ ﻓﺮﯾﺎﺩ ﮐﺮﺩ
ﮐﻮﺭ ﺷﺪ ﭘﺲ ﭼﺸﻢ ﮐﻔﺘﺮﺧﺎﻧﯽﺍﺕ ﺍﺯ ﺻﻔﺎ ﺍﻓﺘﺎﺩ آﻥ ﻣﻬﻤﺎﻧﯽﺍﺕ
ﺗﺎﺯﻩآﺑﺎﺩﺕ ﺑﻪ ﻭﯾﺮﺍﻧﯽ ﻓﺘﺎﺩ ﮐﺲ ﺑﻪ ﺩﺷﺘﮏ ﺩﺍﺩ ﻣﺮﺩﯼ ﺳﺮ ﻧﺪﺍﺩ
ﺟﻐﺪ ﻏﻢ ﭘﺲ ﺑﺮ ﺯﺍﺭﮐﯽ ﻻﻧﻪ ﮐﺮﺩ ﺷﻬﺮ ﭼﻮﻥ آﺋﯿﻨﻪ ﺭﺍ ﻭﯾﺮﺍﻧﻪ ﮐﺮﺩ
ﺍﺯ ﺻﻤﺪآﺑﺎﺩ ﻭ آﻥ ﺍﺳﺘﺨﺮ ﻭ ﺑﻨﺪ ﻣﺎﻧﺪ ﻧﯿﺰﺍﺭﯼ ﻭ ﺗﺸﺘﯽ آﺏ ﮔﻨﺪ
ﺷﺪ ﺗﻠﻪﺑﻦ ﺍﺯ ﻫﺴﯽ ﮐﻮﻩ ﺳﻮﺕ ﺗﺮ ﺍﮐﺒﺮآﺑﺎﺩ ﺍﺯ ﺑﺮﻣﮑﻮ ﻟﻮﺕ ﺗﺮ
ﮐﻮﺭﻩ ﮔﺮﻡ ﮐﯿﺎﺳﻪ ﺳﺮﺩ ﺷﺪ ﺩﺍﺱ ﺗﯿﺰﺵ ﺣﺼﻪ ﻧﺎﻣﺮﺩ ﺷﺪ
آﺗﺶ ﺑﻠﮑﻮﺕ ﺗﺎ ﺍﺯ ﻓﺮ ﻧﺸﺴﺖ ﺳﻮﺗﻪﮐﺶ ﺑﺮ ﺗﻞ ﺧﺎﮐﺴﺘﺮ ﻧﺸﺴﺖ
ﺗﺨﺖ ﭼﺎﮐﺎﻥ ﺩﺭ ﮐﻒ ﺩﺷﻤﻦ ﻓﺘﺎﺩ ﻗﻠﻌﻪ ﺍﺭﻣﻠﻪ ﺭﺍ ﻫﻢ ﺑﺮﮔﺸﺎﺩ
ﻧﺎﯼ ﭼﻮﭘﺎﻧﺎﻥ ﺯﺑﺮﺍﻧﯽ ﺷﮑﺴﺖ ﺍﺯ ﻭﮔﻞﺧﺎﻧﯽ ﻧﻢ آﺑﯽ ﻧﺠﺴﺖ
ﭘﺎﮎ ﺷﺪ آﺋﯿﻦ ﻣﺮﺩﯼ ﺍﺯ ﺑﻨﺎﻥ ﺷﺪ ﮐﻮﯾﺮﯼ ﮐﻮﻩ ﺳﺒﺰ ﺭﺍﺳﻪﺭﺍﻥ
ﭼﯿﺮﻩ ﺷﺪ ﺷﺐ ﺑﺮ ﺳﺮ ﺍﯾﺰﯾﻦ ﺗﻮ ﺭﯾﺴﻦ ﻭ ﭼﻤﺘﻮﯼ ﻣﻬﺮ آﺋﯿﻦ ﺗﻮ
ﮔﻞ ﺯ ﻟﺴﺒﻮ ﺭﻓﺖ ﻭ آﻥ ﮔﻠﺪﺳﺘﻪﻫﺎ ﺳﺎﯾﻪ ﺳﺎﺭﯼ ﺷﺪ ﺑﺮﺍﯼ ﺧﺴﺘﻪﻫﺎ
ﻣﻨﻬﺪﻡ ﺷﺪ ﭘﺲ ﺳﺮﺍﯼ ﮐﻮﺷﮑﺪﺷﺖ ﺑﺮﺝ ﻭ ﺑﺎﺭﻭﯼ ﻗﻼﮐﻮﺗﯽ ﺷﮑﺴﺖ
ﻓﺎﺗﺤﺎﻥ ﺳﻮﯼ ﺳﯿﺎﺭﺳﺎﻕ آﻣﺪﻧﺪ ﺑﺎ ﻏﻞ ﻭ ﺯﻧﺠﯿﺮ ﻭ ﺩﺳﺘﺎﻕ آﻣﺪﻧﺪ
ﺳﺎﺭﻡ ﻭ ﮔﺮﻣﺎﭺﺑﻦ ﻭﯾﺮﺍﻥ ﺷﺪﻧﺪ ﭘﻮﺩﻩﺍﯼﻫﺎ ﺟﻔﺖ ﺑﺪ ﺣﺎﻻﻥ ﺷﺪﻧﺪ
ﭼﻮﻥ ﺗﻦ ﺟﻮﺭﻣﺎﯾﺴﺎﻥ آﺗﺶ ﮔﺮﻓﺖ ﮐﺎﮐﻞ ﺟﯿﺮﻣﺎﯾﺴﺎﻥ ﺳﺎﯾﺶ ﮔﺮﻓﺖ
ﮔﺮﺩﻭﯼ آﻏﻮﺯﮐﻠﻪ ﻧﺎﯾﺎﺏ ﺷﺪ ﻣﻬﺮﻭﺭﺯﯼ ﺭﻓﺖ ﻭ ﮐﯿﻨﻪ ﺩﺍﺏ ﺷﺪ
زنده‌یاد محمدقلی صدر اشکوری شاعر اشکور (۱۳۹۴-۱۳۲۰)
آب و هوا
اشکور با برخورداری از طبیعت کوهستانی، دارای زمستان‌های سرد و پربرف و تابستان‌های خنک و ملایم است و این شرایط سبب گردیده تا جمعیت منطقه در پاییزِ برگریزان و زمستانِ سرد به کمترین و در بهارِ بارانی و تابستانِ سوزان به بیشترین میزان ممکن برسد. بخاطر چشمه‌سارها، دریاچه‌های طبیعی، چشمه‌های آب معدنی، رودخانه‌های زلال، غارها و هوای پاک توجه مردم را به خود جلب نموده است. هر چند راه‌های نامناسب و نبود زیرساخت‌های مورد نیاز سبب شده برخی از مردم تنها در وصف طبیعت زیبا و هوای پاک بوده و از وصل آن دور مانده‌اند.
تاریخ
یافته‌های کاوش‌ها و آثار و شواهد بدست آمده بویژه قبور مربوط به دوران نبوع تا دوران ساسانی و برخی نیز از دوران اسلامی، بیانگر و نشانه قدمت اشکور است. حاکمان آل‌بویه و آل‌زیار در اشکور مرکز حکومت داشتند. هم‌اکنون روستای بویه (املش) در دهستان سمام بخش رانکوه شهرستان املش دارای ۱۰۰ خانواده و ۲۸۶ سکنه است.
آثار ملی ثبت شده
تپه:
حمام‌های قدیمی: حمام‌های قدیمی چاکان‌سر سیاکشان خانه‌های قدیمی: خانه‌های قدیمی چاکان‌سر سیاکشان مسجدهای قدیمی: مسجد رودبارک غار: غار سجیران قلعه:
گورستان:
مجموعه
محوطه
آب
بدنبال بارش برف و باران در طول سال، رودخانه‌هایی از ارتفاعات اشکورات جریان پیدا می‌کند که در نهایت به پلرود ختم می‌شود. گویا پلرود سالیانه حدود ۲۰۵ میلیون متر مکعب آورده دارد.
شغل
شغل عمده مردم اشکور، کشاورزی و دامداری است.
کشاورزی
منطقه اشکور دارای باغات فندق و گردو، زمین‌های مزروعی گندم، جو (گیاه)٬ عدس، لوبیا، سیب‌زمینی،سبزیجات، صیفی‌جات، بامیه، کدو حلوایی، ذرت، زعفران، سیر و پیاز است.
گیاهان دارویی
از حدود ۵۰ نوع گیاه دارویی آن می‌توان گل گاوزبان، باباآدم (کو لا کولا)، بنفشه، قارچ خوراکی، گزنه، گلپر، کنگر (گیاه)، گون و همیشه‌بهار را نام برد.
گل گاوزبان
اشکور دارای ۴۷۰ هکتار مزرعه گل گاوزبان دارد. بطور متوسط سالیانه ۲۳۷ تن گل گاوزبان برداشت می‌شود. ۴۵۰۰ بهره بردارد در این زمینه مشغول فعالیت هستند. گل گاو زبان اشکورات به دیگر کشورها از جمله چین و ویتنام صادر می‌شود. به همین مناسبت اشکور: پایتخت گل گاوزبان شهرت یافته است.
دیدنی‌ها
برخی از دیدنی‌ها و جاذبه‌های توریستی اشکور: آثار ملی ثبت شده، اماکن مقدس، باغات فندوق و گردو، پیچ‌های جاده گرمابداشت به شوییل، تالاب صمدآباد، تونل یازن، دره سی پل (سی پرد) در گرمابدشت، دریاچه دریاسر (دریه‌سر) در سرده، رودخانه پلرود، طبیعت آبشار آسمانرود، طبیعت مسیر جاده اشکور به قزوین، غار واردار در دلیجان، قلعه سرخ‌تله در لیما، قله ۳۰۱۲ متری نفت‌چاک در ارتفاعات سرده، کوه عروس و داماد در زیاز، مزارع گل گاوزبان.
زبان و لهجه
مردم اشکور گیلک هستند و به زبان گیلکی اشکوری سخن می‌گویند.
باورهای عامیانه
ریشه‌یابی افسانه‌های روستایی: بیشتر افسانه‌ها ریشه در ناشناخته‌ها دارند. وقتی انسان قدرت شناخت تمام اشکال خلقتی را ندارد که در پیرامونش وجود دارد، اقدام به ساخت قصه و‌ افسانه بر اساس سلیقه، فرهنگ بومی و دانش خود می‌نماید. افسانه‌سرایی گاه سرپوشی است بر ترس‌های درونِ ما و گاه سبب ایجاد رُعب با اَغراض گوناگون در پیرامون افراد صورت می‌گیرد. وجود غول‌، جن‌، پری، بختک، بوم‌گرد، نفت‌خیک، دوال‌پا، گیلم‌گوش و مردآزما نیز از همین دسته‌است.
بختک (سرخُوس)
در اغلب روستاهای اشکور و همچنین کوهپایه‌های گیلان، بختک با نام محلی "سرخُوس" جسم سنگینی است که روی آدم قرار می‌گیرد و راه مجاری تنفسی را مسدود می‌کند. بیشتر مردم با تکیه بر باور سنتی و عدم آگاهی از تنگی نفس به سبب مشکلات تنفسی و یا کمبود اکسیژن به هنگام تنفس که البته ریشه در علم داشته، از خوابیدن زیر درخت گردو اِبا داشتند زیرا باور داشتند مکان بختک یا سرخُوس لابلای شاخه‌های درخت گردو است ولی به بیان علمی چون برگ‌های درخت گردو جاذب قدرتمند اکسیژن بوده، در نتیجه با جذبِ تمام اکسیژنِ محدوده خود و آزادسازی گاز کربنیک،  سبب ایجاد حالت خفگی در انسان خوابیده می‌شود. خانه‌های کاهگلی و کوچک مسقّف به چوب و کاهگل نیز به سبب عدم دسترسی اکسیژن برای کسانی که دچار تنگی مجاری تنفسی بودند ایجاد حالت خفگی می‌نمود و شخصی که چنین حالتی را تجربه کرده و عموماً نیز در خواب اتفاق می‌افتاد، می‌پنداشت که کسی و یا جسم سنگینی سبب مشکل در تنفس او شده‌است. البته کسانی نیز برای بختک یا سرخوش اَشکالی را متصور شده‌اند که در طول زمان در ذهن شنوندگان نهادینه شده‌است.
بوم‌گردن (بام‌گرد)
در سال‌های دور به سبب نبود برق در روستاها و روشنایی کافی، هر سایه و یا جنبنده‌ای به فراخور شجاعت بیننده، احساس و ادراک می‌شد. هر کس جنبنده یا جسمی را به هنگام تاریکی درپشت‌بام‌هایً کاهگلی می‌دید جهت توجیه ترس خود نامی بر آن می‌نهاده. به مرور این موجودات خیالی و ترس‌آور، در داستان‌ها وافسانه‌ها راه پیدا کرده و پرورش یافته‌اند و به فراخور تخیل گوینده یا شنونده دارای شناسنامه‌های ذهنی شده‌اند. مردم ساده زیست روستایی نیز از این نماد تخیلی برای ترساندن کودکان جهت بیرون نماندن از خانه و یا زود خوابیدن استفاده کرده‌اند. به نظر می‌رسد دلیلی براثبات وجود و قطعیٓت حضور هیچ موجود غیرزمینی درمیان مردم و دیدن آن توسط اشخاص مختلف قابل ارائه نیست ولی نمی‌توان از کنار باورهای عامیانه بی‌تفاوت داشت جون ریشه در سال‌های متمادی زیست مردم دارد زیرا هر نمادی برگرفته از واقعه‌ای هست که برای کسی از ناحیه‌ای خاص و به شکلی خاص‌تر رُخ داده است.
نفت‌خیک
در باورها، نفت‌خیک هیولایی ترسیم می‌شود که فاقد دست و پا است، در شیب‌ها غل می‌خورد و خود را به رهگذران می‌کوبد. به ادعای راویان، در زمان برخورد، این هیولا، خنده‌ای وحشتناک می‌کند و در لابلای خنده‌اش به قربانی خود می‌گوید: آیا تاکنون چنین چیزی را دیده بودی یا نه؟ اگر قربانی در پاسخ تعلل کند و عین جمله او را بلند ادا نکند، ممکن است کُشته شود. راویان می‌گویند در پاسخ نفت‌خیک باید لگدی محکم به آن هیولا زد و گفت: آیا تاکنون چنین چیزی را دیده بودی یا نه؟ همچنین تصور می‌شود به سبب بزرگی شکمش، توانایی بلعیدن یکصد کودک را بطور همزمان داراست و این قدرت، بر ترس شنونده نوپا می‌افزاید. این موجود خیالی همانند شکم یا چیزی شبیه بشکه‌ای مدوّر و پُر از نفت، نمود عینی‌تری در روستاهای گیلان بویژه اشکور دارد. وجود مناظر خاص مانند اشکال مختلف درختان، سنگ‌ها، صخره‌ها و نیز موجودات اهلی یا وحشی سرگردان در داخل یا پیرامون روستا، که در شب به شکلی غیرواقعی دیده می‌شوند، سبب شکل‌گیری افسانه نفت‌خیک با جثّه‌ای بزرگ شده است. برخی از روستاییان مدعی هستند با این موجود روبرو شده‌ و حتی آن را لمس کرده‌اند. این موجود حاصل تخیٓل جمعی از افکار ساده روستایی هست که برای هر ناشناخته‌ای افسانه‌ای می‌ساختند و افسانه‌ها پس از زمانی رنگ و لعاب به خود گرفته و جای پای محکمی در زندگی انسان باز کرده‌اند. شاید ترسناک‌ترین موجود برای ترساندن کودکان، نفت‌خیک باشد چون عدم وجود دست و پا، گرد بودن و در شیب بودن خانه‌های روستایی، باورپذیری و احتمال برخورد با چنین هیولایی را در ذهن ساده‌اندیشانه کودکان تقویت می‌کند.
یه‌لنگ
در اشکور بجز مردآزما (غیرانسانی که بیشتر در سرزمین‌های کُردنشین وارد قصه‌ها و افسانه‌ها شده) و گلیم‌گوش (که حاصل تخیلات کوچ‌نشینان عشایر است) از بقیه مظاهر به وفور، برای ترساندن کودکان استفاده می‌شده‌است. حتی در داستان‌های عامیانه روستایی، کسانی مدعی دیدن این موجودات فرازمینی یا غیرانسانی بوده‌اند. در اشکور و برخی از مناطقِ قشلاقی گیلان به دوال‌پا، یَه‌لنگ گفته می‌شود. موجودی که تنها یک پا دارد و از هیکلی چند متری برخوردار است. یه‌لنگ با همان یک پای خود در هر گام، حدود یکصد متر مسیر را می‌پیماید. برخی از چوپانان جنگل‌نشین روستاهای قشلاقی گیلان و ییلاقی اشکور مدعی روبرو شدن با یه‌لنگ شده‌اند. به گمان من بازی نور و سایه بر اثر برافروختن آتش در میان جنگل و ایجاد سایه‌های هراس‌انگیز درختان سبب پیدایش چنین موجود فراقدرتی شده‌است.
پژوهش، تدوین و نگارش: زهرا فتح‌الهی پرشه (ریسن): تیر ماه ۱۳۹۷
اهل قلم
برخی از نویسندگان و شاعران اشکوری:
ضرب‌المثل‌ها
پژوهش، تدوین و نگارش: زهرا فتح‌الهی پرشه (ریسن): بهمن ماه ۱۳۹۷
واژه‌نامه گیلکی
گیلکی واجه‌ئان حرف چ
حرف د
حرف س
پژوهش، تدوین و نگارش: زهرا فتح‌الهی پرشه (ریسن): تیر ماه ۱۳۹۷
رعنا
رعنا دختر حسن و صراحی در سال ۱۲۸۵ در خانه سرک در اشکور گیلان متولد شد. او خواهری بنام طلعت و دو برادر به نام میرزا احمد و پهلوان داشت. والدین او در روستاهای خانه سرک (خونه‌سر) ییلاق و قشلاق در لوسرای یا گوسفندگویه (گوسندگو) بخش رحیم‌آباد دامداری داشت. در نوجوانی و در مسیر کوچ، برای جوانی به نام نوروز در نظر گرفته شد. رعنا، نوروز ساده‌لوح و شیرین عقل را نپسندید ولی به دستور کبلایی عشور کدخدای لشکان به عقد نوروز درآورده شد. رعنا برای رهایی از وضعی که کدخدا ایجاد کرده بود، از سرگالش هادی سورچانی کمک خواست ولی برخی به امر پدر نوروز، هادی را به شدت کتک زدند. هادی با حمایت چند نفر از جمله فردی بنام کُردآقاجان، گندمزارهای ضاربان را به آتش کشید. از سوی دیگر بستگان داماد با کمک اربابان شوییل و کلایه (رودسر) و نیز نیروی قزاق، در شهریور ۱۳۰۴ هادی را با دسیسه شخصی به نام عبدالله دستگیر و با بریدن پاشنه پاهایش، او را از کوهی نزدیک لشکان پرت کرده و کُشتند. سپس کُردآقاجان به ضرب گلوله قزاقان در حوالی کلرود کُشته شد. رعنا نیز علیرغم میلش با دلی پُر آه و چشمانی اشکبار دستگیر و به دستور کدخدا به منزل نوروز برده شد. پس از ۵ سال آنان صاحب دختری (به نام کافیه یا صغری یا معصومه) شدند. رعنا در ۲۶ سالگی در شهریور ۱۳۱۱ دق‌مرگ شد. مزار آنان در اشکور است. با همکاری جمعی از اشکوری‌ها در ۷ شهریور ۱۳۹۸ بر مزار کُردآقاجان در کلرود، هادی در کلایه و رعنا در کشایه سنگ یادبودی نصب شد. اگرچه خفته در خاکی، هنوزم شوخ و رعنایی که بدخواه تو منفور و تو خود محبوب دلهایی مگر «هادی سورچانی»، نبوده یار تو «رعنا»؟! چرا پس در «کشایه» تو، نشستی کنج تنهایی؟! مگر تو از اساطیر و اکابر نیستی بانو؟ چرا پس سهمت از عالم، فقط گردیده رسوایی؟! به سویت سیل تهمت ها، نود سالی سرازیرست مگر یا رب! نباشد از پس امروز، فردایی؟ مزار بی نشان تو، چو تیری بر دلم بنشست نمانده بر دل ِ ریشم، برای ِ آمدن  پایی دل سنگ هم به رحم آرد، غریبی ِ تو در موطن خداوندا مخواه از من، دگر صبر و شکیبایی پس از هشتاد و اندی سال، مزارت را بوَد سنگی که گویی تازه بنمودند، تو را کشف و شناسایی! نه تنها تو که هم «هادی» و هم «کُردآقجان» هستید غریب اشکور لیکن، شهیر ِ شهر شیدایی کشایه مدفن «رعنا»، کلایه مرقد «هادی» کلرود «کوردآقجان» را، کنام ِ شیر صحرایی شما قربانی عشق و وفا در اشکور هستید ز خون«هادی» و «آقجان»، به سرخی گشته دریایی به راه عشق نه برگردد شما را پای ِدل هرگز جهانی گر نماید باز به صولت لشگر آرایی نهادی حکم اربابی، به زیر پایِ دل آسان بنازم این تهَوُر را، که سر بر عرش می سایی تو را کنج قفس دادند، از پرواز و پر، پروا تو پَر وا کردی و چون باز ، نبودت ترس و پروایی بدان لبهای مِیگونت، قدِ خُم، خَم شد از مستی زنَد «روح القدُس» زانو، بدان زلفِ چلیپایی تو تا مرگ جهان زنده، به خاک اشکور هستی که تا احیا کنی دل را، به انفاس ِ مسیحایی به راه اشکور «مهران»، نشست با دیدۀ حسرت به امیدی که «رعنا» جان، ز راه رفته بازآیی سراینده: مهران اکبری قاضی چاک
دریاچه آرال
پیشینه
از زمان هخامنشیان آسیای میانه را اورزمی یا خوارزمی می‌نامیدند که در پارسی نو به شکل خوارزم (زمین خوار و پست و جلگه‌ای) درآمد. نام این دریاچه در طول تاریخ، دریاچه خوارزم یا دریاچه وخش بوده‌است، ولی از زمانی که آسیای مرکزی به دست مغول‌ها و روس‌ها افتاد، نام غیراصیل آرال جایگزین نام تاریخی خوارزم شد. دو رود تاریخی این سرزمین هم رود وخش و رود یخشاارته بود که از سده ۱۶ به بعد به نام‌های آمودریا و سیردریا جعل شد.
مطالب ارائه‌شده از سوی چژان-تسیان، بزرگ‌ترین کاشف چینی نواحی غربی آسیای میانه، مؤید وجود دریاچه‌ای بزرگ در شمال غرب چین است که بارتولد آن را دریای آرال می‌داند. زِمارْخُس، سفیر روم شرقی در دربار ترکان که در ۵۶۸ میلادی در زمان خسرو انوشیروان ساسانی، به هنگام بازگشت در منطقهٔ خوارزم از مردابی نام می‌برد که گمان می‌رود، دریاچهٔ آرال باشد. در دورهٔ پس از اسلام، نخستین کسی که به وصف این دریاچه بدون ذکر نام آن می‌پردازد، ابن رُسته و پس از او اصطخری است. ابن خرداذبه از دریای کِرْدِر یاد می‌کند که احتمالاً همان دریاچهٔ آرال باشد. اصطخری، نویسندهٔ «حدود العالم»، گردیزی و جغرافی‌نویسان پس‌تر، همگی از این دریاچه به «بُحَیْرة خوارزم» نام برده‌اند.
آرال، در گذشته یکی از چهار دریاچهٔ بزرگ دنیا بود که ۶۸ هزار کیلومتر مربع وسعت داشت و حدود ۱۱۰۰ کیلومتر مکعب آب را در خود جای داده بود، اما از دههٔ ۱۹۶۰ که دولت شوروی انحراف مسیر رودخانه‌های آمودریا و سیردریا به بیابان قره‌قوم را به منظور کشاورزی آغاز کرد، این دریاچه رفته رفته کوچک شد و در سال ۱۹۸۷ میلادی به دو دریاچهٔ کوچک آرال شمالی و آرال جنوبی تقسیم شد. در سال ۲۰۰۴ مساحت آن به ۲۵٪ مساحت اصلی رسید و شوری آب آن ۵ برابر شد. دو دریاچه شمالی و جنوبی در سال ۲۰۰۷ به ۴ دریاچه مجزا تقسیم شدند. یکی دریاچهٔ آرال شمالی، دو دریاچه در شرق و غرب دریاچهٔ جنوبی پیشین و یک دریاچهٔ کوچک بین دریاچه شمالی و جنوبی، که همگی در مجموع ۱۰ درصد مساحت اصلی دریاچه را داشتند.
به بیابانی که از سال ۱۹۶۰ در بستر آنچه پیش از این دریاچه آرال بود پدیدار شده رسماً بیابان آرال‌قوم می‌گویند. این بیابان در قسمت جنوبی و شرقی آنچه در کشورهای ازبکستان و قزاقستان از دریاچه آرال به جا مانده قرار گرفته‌است.
تصاویر ماهواره‌ای سال ۲۰۰۹ میلادی نشان می‌دهد که دریاچهٔ شرقی و دریاچهٔ جنوبی هم به‌کلی خشک شده و دریاچهٔ غربی نیز بسیار کوچک‌تر شده‌است. حداکثر ژرفای دریاچهٔ آرال نیز در سال ۲۰۰۸ حدود ۴۲ متر اندازه‌گیری شده‌است.
بخش کوچک باقی‌ماندهٔ این دریاچه هم گرفتار آلودگی‌هایی نظیر دورریزهای آزمایش‌های نظامی، کودهای شیمیایی، آفت‌کش‌ها، و پسماندهای پروژه‌های صنعتی و همچنین درصد نمک بسیار بالا شده‌است. آلودگی زیست‌بوم بزرگ‌ترین مشکل این پهنه آبی است.
در پی کاهش مساحت این دریاچه، صنعت پر رونق ماهیگیری در آن تقریباً نابود شده‌است که سبب بیکاری و مشکلات اقتصادی زیادی شده‌است. همچنین منطقه‌های اطراف این دریاچه، دچار آلودگی‌های زیست‌محیطی مهیبی شده‌اند که با افزایش بیماری‌ها خود را نشان می‌دهند. پس‌روی آب این دریاچه نیز، تغییرات آب‌وهوایی را در منطقه ایجاد کرده‌است. پس‌روی آب این دریاچه، سبب شده که تابستان‌ها گرم‌تر و خشک‌تر و زمستان‌ها سردتر و طولانی‌تر شوند.
در سال‌های اخیر تلاش‌هایی از سوی دولت قزاقستان برای حفظ و احیای دریاچهٔ آرال شمالی صورت گرفته که سبب کاهش شوری آب دریاچه و افزایش تعداد ماهیان در برخی نقاط شده‌است. اما دریاچهٔ جنوبی شانس چندانی برای بقا ندارد. خشکیدن دریاچهٔ آرال یکی از بزرگ‌ترین فجایع زیست‌محیطی کره زمین به‌شمار می‌رود.
این دریاچه در گذشته بین ۴۳ تا ۴۶ درجه عرض جغرافیایی و ۵۸ تا ۶۲ درجه طول جغرافیایی قرار داشت.
کانال‌های آبیاری و نابودی دریاچه
در اوایل دههٔ ۱۹۶۰ میلادی، دولت شوروی تصمیم گرفت رودخانه‌های آمودریا (جیحون) و سیردریا (سیحون) که بیشتر آب دریاچه آرال را تأمین می‌کردند، به سوی بیابان‌های آسیای میانه تغییر مسیر دهد تا پنبه، برنج، صیفی‌جات و غلات در این مناطق کشت شود. این برنامه برای آن بود تا شوروی به یک صادرکنندهٔ عمدهٔ پنبه تبدیل شود. این اتفاق سرانجام افتاد و امروزه ازبکستان بزرگ‌ترین صادرکنندهٔ پنبه‌است.
ساخت کانال‌های آب بر روی این دو رود از دههٔ ۱۹۴۰ آغاز شده بود. بیشتر کانال‌ها بد ساخته شده و آب آن درز کرده یا تبخیر می‌شد. در کانال قره‌قوم که بزرگ‌ترین آن‌ها بود ۳۰٪ تا ۷۵٪ آب هدر می‌رفت. اکنون هم تنها ۱۲٪ کانال‌های ازبکستان آب را هدر نمی‌دهند.
از سال ۱۹۶۰ میلادی، هر سال ۲۰ تا ۶۰ کیلومتر مکعب آب، به جای دریاچه آرال به سوی بیابان می‌رفت. بیشتر آبی که در گذشته به دریاچهٔ آرال می‌ریخت، تغییر مسیر داده بود. از دههٔ ۱۹۶۰ دریاچه آرال کوچک شدن خود را آغاز کرد. از ۱۹۶۱ تا ۱۹۷۰ هر سال به‌طور میانگین ۲۰ سانتی‌متر از ژرفای آب این دریاچه کاسته شد. در دههٔ ۱۹۷۰ این رقم به ۵۰ تا ۶۰ سانتی‌متر و در دههٔ ۱۹۸۰ به ۸۰ تا ۹۰ سانتی‌متر رسید. از ۱۹۶۰ تا ۲۰۰۰ میلادی، آبی که برای کشاورزی مصرف می‌شد به دو برابر رسید. کشت پنبه هم در این دوره دو برابر شد.
نابودی دریاچه برای شوروی‌ها عجیب نبود و آن‌ها از ابتدا انتظار آن را داشتند. اما این تصمیم در شورای وزیران و پولیت‌بورو گرفته شده‌بود و شخصی در سطوح پائین‌تر نمی‌توانست به آن اعتراض کند. واکنش‌ها به نابودی تدریجی آرال متغیر بود. برخی کارشناسان شوروی دریاچهٔ آرال را «خطای طبیعت» توصیف کرده و نابودی آن را غیرقابل اجتناب می‌دانستند. اما از سوی دیگر طرحی در دههٔ ۱۹۶۰ پیشنهاد شد که رودخانه‌های حوضهٔ آبریز رود اوب با یک پروژهٔ کانال‌کشی عظیم به آسیای مرکزی منتقل شود که پر کردن دریاچهٔ در حال خشکیدن آرال یکی از اهداف این طرح بود. این طرح در نهایت به علت هزینهٔ بسیار زیاد و مخالفت افکار عمومی در ۱۹۸۶ میلادی کنار گذاشته شد.
از ۱۹۶۰ تا ۱۹۹۸ میلادی، حدود ۶۰٪ سطح دریاچه خشکید. مساحت این دریاچه از ۶۸ هزار کیلومتر مربع در سال ۱۹۶۰ میلادی به ۲۸٬۶۸۷ کیلومترمربع، هشتمین دریاچه دنیا، در سال ۱۹۹۸ رسید. در این مدت درصد نمک آب هم از ۱۰ گرم در لیتر به ۴۵ گرم در لیتر رسید.
در سال ۲۰۰۳ دریاچهٔ آرال جنوبی با سرعتی بیشتر از پیش‌بینی‌ها شروع به خشکیدن کرد. چون در بخش‌های عمیق‌تر آن بخش زیرین آب شورتر از بخش روئی بود و آب زیر و رو با هم ترکیب نمی‌شدند به همین دلیل گرمای تابستان فقط به روی آب می‌رسید و آن را با سرعتی بیش از حد انتظار تبخیر می‌کرد. در همین سال دریاچهٔ جنوبی به دو دریاچه در شرق و غرب خود تقسیم شد.
در سال ۲۰۰۷ مساحت دریاچه به ۱۰ درصد مساحت اصلی رسید و شوری آب دریاچهٔ جنوبی به ۱۰۰ گرم در لیتر رسید. در مقام مقایسه، میزان شوری آب دریاهای آزاد حدود ۳۵ گرم در لیتر و بحرالمیت ۳۰۰ تا ۳۵۰ گرم در لیتر است.
هافنیم
هافنیُم (Hafnium) یک عنصر شیمیایی با علامت Hf و عدد اتمی ۷۲ است. این فلز نقطه ذوب بسیار بالایی دارد، به رنگ قهوه‌ای مایل به قرمز است و ترکیبات آن شباهت زیادی به ترکیبات زیرکونیم دارد. البته این نکته قابل ذکر است که در بسیاری از موارد این ماده از مواد معدنی زیرکونیوم بدست می‌آید.
هافنیم در فیبرها و الکترودها استفاده می‌شود. بعضی از سوپرآلیاژها که برای برنامه‌های خاصی به کار می‌روند حاوی ترکیبات هافنیم، نایوبیم، تیتانیم و تنگستن هستند.
هافنیم فلزی براق با کاربردهای فراوان در علوم هسته‌ای و آلیاژها و فراوانی متوسط 3 ppm (ppm: جزء در میلیون) در پوسته زمین، قطعاً یکی از عناصر کمیاب به حساب نمی‌آید. فراوانی این فلز در پوسته زمین از فلزاتی همچون طلا، نقره و فلزات گروه پلاتین، برخی از عناصر کمیاب و فلزاتی از جمله ژرمانیوم، تانتالوم و مولیبدن بیشتر است. البته تولید هافنیم به عنوان یک فلز از لحاظ کمی فعلاً در سطح پایینی است (کمتر از ۷۰ تن در سال). این تولید پایین دو دلیل عمده دارد: اولاً هافنیم که معمولاً در کاربردهای هسته ای به خصوص نیروگاه‌های هسته ای کاربرد دارد یکی از محصولات جانبی تصفیه زیرکونیوم به حساب می‌آید و ثانیاً جداسازی هافنیم از زیرکونیوم بسیار مشکل است، ضمن آنکه این دو فلز اغلب به صورت مرکب در طبیعت یافت می‌شوند. به همین دلیل است که در حال حاضر در تمام دنیا تنها دو تولیدکننده عمده هافنیم فعالیت می‌کنند: یکی شرکت ای تی آی واچانگ (ATI Wah Chang) که بخشی از شرکت آلگنی تکنولوژی (Allegheny Technologies) در ایالت اوریگان (Oregon) آمریکا است و دیگری شرکت سزوس (CEZUS) در شهر جاری (Jarrie) فرانسه که بخشی از شرکت آروا (AREVA) و بزرگ‌ترین تولیدکننده نیروگاه‌های هسته ای است.
دستیابی به هافنیم
نظر به مشکلات جداسازی هافنیم (از زیرکونیوم) تعجبی ندارد که این فلز از جمله آخرین عناصری باشد که کشف شده‌است. هر چند شیمی دانان قبلاً محلی را برای هافنیم در جدول تناوبی در نظر گرفته بودند (عنصر شماره ۷۲)، اما این عنصر تا قبل از سال ۱۹۲۰ کشف نشده بود. در سال ۱۹۲۳ فیزیک‌دانی هلندی به نام دیرک کوستر (Dirk Coster) و شیمی‌دانی بلغارستانی به نام جورجی هوسی (Gyorgy Hevesy) که از قضا برنده جایزه نوبل نیز بود با همکاری یکدیگر در شهر کپنهاگن (Copenhagen) دانمارک و استفاده از روش‌های تجزیه و تحلیل به کمک اشعه ایکس توانستند وجود هافنیم را به عنوان عنصری مجزا از زیرکونیم به اثبات برسانند. نام هافنیم از کلمه هافنیا (Hafnia) که نام لاتین شهر کپنهاگن است، گرفته شده‌است.
هافنیم عموماً در صنایع هسته ای به کار می‌رود و میزان تولید آن بستگی به میزان تولید اسفنج زیرکونیوم دارد که از ماسه زیرکونیوم بدست می‌آید. برای اینکه زیرکونیوم بتواند به خوبی در میله‌های سوخت هسته ای عمل کند باید تا حد ممکن اجازه عبور نوترون‌ها از خود را بدهد، از این رو باید کمترین میزان هافنیم را داشته باشد چرا که مقطع جذب حرارتی نوترون‌ها در اتم هافنیم ۶۰۰ برابر زیرکونیوم است. هر چند خاصیت جذب نوترون‌ها در هافنیم و زیرکونیوم تفاوت فاحشی با یکدیگر دارد، اما کلیه خواص شیمیایی این دو عنصر، به غیر از دانسیته، تقریباً شبیه به هم است و به همین دلیل است که جداسازی آن‌ها از یکدیگر کار بسیار مشکلی است. در گذشته تولید هافنیم از طریق پروسه ای صورت می‌گرفت که دو دانشمند به نام‌های ون آرکل (Van Arkel) و دبوئر (de Boer) ابداع کرده بودند و طی آن بخار تترا یدید از روی یک رشته تنگستن داغ عبور داده می‌شد. امروزه تقریباً کل هافنیم تولید شده در دنیا از طریق پروسه کرول (Kroll) بدست می‌آید؛ در این پروسه، تترا کلرید را با استفاده از منیزیم یا سدیم احیا می‌کنند؛ سپس برای تصفیه هر چه بیشتر هافنیم از پروسه یدی آرکل دبوئر یا ذوب به روش پرتو الکترونی استفاده می‌شود. روش اول (پروسه ون آرکل دبوئر) روشی است که شرکت ای تی آی واچانگ برای تولید شمش‌های کریستال هافنیم با درصد بسیار پایین زیرکونیوم مورد استفاده قرار می‌دهد.
بر اساس برآوردها دو تولیدکننده عمده هافنیم یعنی شرکت ای تی آی واچانگ و سزوس به ترتیب سالیانه حدود ۴۰ و ۳۰ تن هافنیم تولید می‌کنند که از این میزان به ترتیب ۲۰ و ۱۰ تن آن به‌طور خالص شمش کریستال هافنیم و مابقی عناصر دیگری همچون زیرکونیوم یا گازهایی با دانسیته بسیار پایین است که در شمش هافنیم موجود می‌باشند؛ بنابراین همان‌طور که دیده می‌شود در عمل هافنیم کمتری تولید می‌شود. هند تولیدکننده هافنیم است، اما صادرکننده آن نیست. چین هم با تولید حدود ۲ تن هافنیم در سال با درجه خلوص پایین، از جمله تولیدکنندگان این فلز به‌شمار می‌آید. با وجود آنکه با استفاده از فناوری‌های کنونی و دستگاه‌های حاضر امکان جداسازی هافنیم و زیرکونیوم وجود دارد، اما هافنیم بدست آمده درجه خلوص بالایی ندارد و به عنوان مثال نمی‌توان به قدری آن را تصفیه کرد که مقدار زیرکونیوم موجود در آن به ۰٫۲ تا ۰٫۵ درصد برسد. در گذشته، دو کشور وابسته به بلوک شرق یعنی روسیه و اوکراین نیز جزء تولیدکنندگان هافنیم بودند. البته شرکت «کارخانجات جی اس سی چپتسکی» (JSC Chepetsky) در شهر گلاسوف (Glasov) روسیه همچنان هافنیم را در فهرست اقلام تولیدی خود دارد. در اوکراین نیز «مجتمع فلزکاری-معدنکاری استان وولنوگورسک» (Volnogorsk) واقع در منطقه دینپروپتروفسک (Dnepropetrovsk) به تولید هافنیم ادامه می‌دهد. بر اساس برآوردها، میزان تولید فعلی هافنیم در روسیه و اوکراین جمعاً حدود ۲ تن است که اوکراین سهم بیشتری از آن دارد. چنین سهمی نه از تولید کنونی اوکراین که از تولید و انباشت هافنیم در آن طی سال‌های گذشته نشات می‌گیرد. نگاهی اجمالی به آینده نشان می‌دهد که روسیه و اوکراین به ترتیب پتانسیل تولید ۳ الی ۱۰ تن و ۵ تن هافنیم را در سال دارند. دولت چین نیز که برنامه‌هایی برای تولید انرژی هسته ای دارد، بی شک به دنبال تولید هر چه زودتر هافنیم با درجه خلوص بالاست. اینکه آیا چین در آینده هافنیم مازاد بر نیاز خود را صادر می‌کند یا خیر، مسئله ای است که همچنان در پرده ابهام قرار دارد. به هر حال جدا از آنچه در فوق گفته شد، احتمال دارد بخشی از تولید هافنیم به چشم نیاید و در برآوردهای کلی لحاظ نگردد.
قیمت هافنیم از دو لحاظ جالب توجه است. اول اینکه قیمت این فلز به نظر بسیار ارزان می‌آید و دوم اینکه طی مدت زمانی طولانی (از سال ۱۹۷۰ تا ۲۰۰۰) به‌طور شگفت‌آوری ثبات داشته و نوسان بسیار اندکی را تجربه کرده‌است.
در حال حاضر، هر کیلوگرم هافنیم با ۰٫۲ تا ۰٫۵ درصد ناخالصی زیرکونیوم، ۱۲۰۰ تا ۱۳۰۰ دلار قیمت دارد. اگر هافنیم با درصد ناخالصی پایین‌تر (کمتر از ۰٫۱ درصد زیرکونیوم) تولید شود، قطعاً قیمت بالاتری هم خواهد داشت. هر کیلوگرم هافنیم با ۰٫۵ تا ۱ درصد و ۱ تا ۳ درصد زیرکونیوم به ترتیب ۸۰۰ تا ۹۰۰ دلار و ۵۰۰ تا ۷۰۰ دلار به فروش می‌رسد. مقایسه میزان تولید و قیمت هافنیم و عنصر دیگری به نام رنیوم ممکن است هر کسی را به تعجب وادارد: در حالی که میزان تولید سالیانه هافنیم و رنیوم تقریباً در حد و حدود یکدیگر است (هافنیم ۷۰ تن و رنیوم ۵۰ تن)، هر کیلوگرم رنیوم در مقایسه با هافنیم ۴ الی ۵ هزار دلار معامله می‌شود.
کاربرد
در حال حاضر هافنیم سه کاربرد مهم دارد که عبارتند از: ۱. تولید ابر آلیاژها (چه در صنایع هوا فضا و چه در دیگر صنایع) ۲. تولید آلیاژهای دیرگداز و ۳. کاربردهای هسته ای
الیاژها
کاربرد هافنیم با نقطه ذوب بالای ۲۲۳۳ درجه سانتیگراد (۴۰۵۱ درجه فارنهایت) در آلیاژهای مقاوم در برابر گرما و آلیاژهای حاوی نیکل پر کریستال (پلی کریستال) باعث تقویت مرز دانه‌ها (محل تلاقی دانه‌های متبلور شده) در آلیاژ شده و نتیجتاً مقاومت کششی آلیاژ و همچنین مقاومت آن در برابر تغییر شکل در دماهای بالا را به شکل قابل توجهی افزایش می‌دهد. به علاوه به دلیل تمایل بالای هافنیم به ترکیب با کربن، نیتروژن و اکسیژن، کاربرد آن در آلیاژها باعث مقاومت بیشتر آلیاژ در مرحله پخش ذره ای می‌شود. یکی از رایج‌ترین کاربردهای هافنیم، استفاده از آن در ابر آلیاژهایی است که در پره توربین‌ها یا قسمت انتهایی و داغ موتور جت یافت می‌شوند و قابلیت استقامت در برابر حرارت و فشار بالا را دارند. مقدار هافنیم به کار رفته در این آلیاژها چیزی حدود ۱ الی ۲ درصد است. به عنوان مثال آلیاژ MAR-M 247 که حاوی ۵/۱ درصد هافنیم است یکی از آلیاژهای نیکل پرکریستال است که توسط شرکت مارتین ماریتا (Martin Marietta) تولید شده‌است و شرکت زیمنس (Siemens) از آن برای ساخت توربین‌های زمینی که در دمای ۱۰۳۸ درجه سانتیگراد کار می‌کنند، استفاده می‌کند. هافنیم در برخی آلیاژهای دیگر نیز به کار رفته‌است که از جمله آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: آلیاژ T111 تانتالوم (۸ درصد تنگستن، ۲ درصد هافنیم و بقیه تانتالوم)، آلیاژ T222 تانتالوم تنگستن (شامل ۱۰ درصد تنگستن، ۲٫۵ درصد هافنیم، ۰٫۰۱ درصد کربن و بقیه تانتالوم)، آلیاژ MHC مولیبدنوم که به آن کاربید مولیبدنوم هافنیم هم گفته می‌شود (شامل ۱٫۲ درصد هافنیم، ۰٫۱ درصد کربن و بقیه مولیبدنوم). همچنین درصد استفاده از هافنیم در برخی از آلیاژهای نیوبیوم به ترتیب زیر است: آلیاژ C-103 (10 درصد هافنیم، ۱ درصد تیتانیوم و ۱ درصد زیرکونیوم)، آلیاژ C-129Y (10 درصد تنگستن، ۱۰ درصد هافنیم، ۰٫۷ درصد ایتریم) و آلیاژ WC-3015 (30 درصد هافنیم، ۱۵ درصد تنگستن، ۱٫۵ درصد زیرکونیوم). آلیاژهای نیوبیوم که حاوی هافنیم هستند علاوه بر کاربردهای متعددی که دارند به عنوان روکش ابزارآلات تراشکاری نیز استفاده می‌شوند. آلیاژ C-103 و کاربید تانتالوم هافنیم نیز در ساخت دهانه‌های رانشگر موتور موشک مورد استفاده واقع می‌شوند. عملکرد هافنیم به عنوان یک ماده دیرگداز چه در آلیاژهای تانتالوم و مولیبدنوم و چه در ترکیبات دو تایی بسیار عالی است. کاربید هافنیم با فرمول شیمیایی HfC با نقطه ذوب بالای ۳۸۹۰ درجه سانتیگراد یکی از دیرگدازترین ترکیبات دوتایی است که تاکنون تولید شده‌است. همچنین نیترید هافنیم با نقطه ذوبی حدود ۳۳۱۰ درجه سانتیگراد، دیرگدازترین نیترید فلزی محسوب می‌شود. شاید هنوز هم کاربردهای ناشناخته ای برای هافنیم چه در آلیاژها و چه در کاتالیزورها متصور باشد. سال‌ها پیش مقاله ای در نشریه «اخبار شیمی و مهندسی» به چاپ رسید که عنوان آن به صورت زیر بود: «ظهور هافنیم: این فلز واسطه که روزگاری در پرده ابهام فرورفته بود اکنون به عنوان یک کاتالیزور فوق‌العاده توجه همگان را به خود جلب می‌کند.»
منابع
1- Knapp, Brian. Francium to Polonium. Atlantic Europe Publishing Company, 2002, p. ۱۰.
ملکه سئوندئوک از شیلا
ملکه سئوندئوک یا سئوندوک مادر شیلا (۶۰۶-۱۷ فوریه ۶۴۷) به عنوان ملکه دودمان شیلا، یکی از سه پادشاهی کره بود. او بیست و هفتمین حاکم شیلا، و اولین پادشاه زن در کره بود. او همچنین یکی از اولین فرمانروایان زن در تاریخ شرق آسیا و تشویقی برای یک رنسانس در اندیشه، ادبیات، و هنر در شیلا بود. ملکه سوندوک مقتدرترین ملکه در سرزمین کره بود که به عنوان یک پادشاه زن حکومت کرد.
قبل از آنکه او به حکومت برسد، او را به عنوان شاهزاده دوکمان می‌شناختند. او دختر نوه پادشاه جین‌هئونگ بود که بعد از پدرش به سلطنت رسید.
هافنیم
منابع
4-''von Hevesy, Georg (1923). "Über die Auffindung des Hafniums und den gegenwärtigen Stand unserer Kenntnisse von diesem Element". Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft (A and B Series).''
ملکه سئوندئوک از شیلا
انتخاب به عنوان وارث سلطنت
قبل از رسیدن به عنوان ملکه؛ او با عنوان شاهزاده خانم دوک مان شناخته می شد. بر اساس سامگوک ساگی؛ او اولین دختر پادشاه جینپیونگ از شیلا بود ولی بر اساس سایر منابع تاریخی او دومین دختر پادشاه جین پیونگ بود و بسیار جوان تر از خواهر بزرگ ترش شاهزاده خانم چون میونگ بود. خواهر زاده ی وی یعنی پسر شاهزاده خانم چون میونگ؛ سرانجام با عنوان شاه موییل بزرگ از شیلا به تخت نشست در حالی که خواهر دیگر ملکه سوندوک یعنی  خانم سونهوا سرانجام با پادشاه مو از بکجه ازدواج نموده و مادر پادشاه اویجا از بکجه نیز شد. بر اساس اکتشاف مدرکی در سال ۲۰۰۹ که نشان می دهد مادر اویجا ملکه ساتک بوده است و آنگونه که یاداشت های تاریخی میگفتند سونهوا مادر اویجا نبوده است؛ وجود سونهوا در هاله ای از ابهام قرار دارد. به دلیل اینکه شاه جینپیونگ پسری نداشت او سوندوک را به عنوان جانشین خود برگزید. اگرچه این موضوع سابقه نداشت ولی این اقدام احتمالا چیزی نبود که باعث تصادم همه جانبه ای در داخل شیلا شود زیرا زنان در آن دوران همواره به عنوان مشاور ملکه دواگر و نائب السلطنه درجه ای قطعی از تاثیر گذاری را داشتند و بعلاوه شاه جین پیونگ خودش نیز در کش و قوس یک کودتا که توسط میشیل سازماندهی شده بود به سلطنت رسید. در جای جای کشور زنان به دلیل اینکه خط پدری وراثت به همراه خط مادری آن وجود داشت به عنوان مدیران خانواده شناخته می شدند. در شیلا موقعیت اجتماعی زنان نسبتا بالا بود اما آنها همچنان به عادات و رفتارهای زنانه محدود می شدند و از فعالیت هایی که زنانه تلقی نمی شد منع می شدند. سرانجام حکومت موفقیت آمیز سوندوک به نوبه ی خود باعث پذیرش حکومت دو ملکه ی دیگر سلسله شیلا شد.
هافنیم
منابع
5- ''Holleman, Arnold F. ; Wiberg, Egon; Wiberg, Nils (1985). Lehrbuch der Anorganischen Chemie (in German) (91–100 ed.). Walter de Gruyter. pp.''
ملکه سئوندئوک از شیلا
دوران سلطنت
در سال ۶۳۲ ملکه سوندوک به عنوان حاکم مستقل شیلا به تخت نشست و تا سال ۶۴۷ حکومت نمود. او اولین ملکه ی حاکم (دو فرد دیگر ملکه جیندوک از شیلا و ملکه جین سونگ از شیلا بودند) شیلا از میان سه زن حاکم این سلسله بود و سریعا توسط دختر عموی خود ملکه جیندوک که تا سال ۶۵۴ حکومت نمود؛ جانشین شد. در تاریخ شبه جزیره کره و در بین پادشاهان مرد آن سه پادشاه زن بودند که هر سه از شیلا بودند(ملکه سوندوک،جیندئوک و جین سونگ). دقیقا معلوم نیست که او در چه سنی ملکه شد ولی بعضی تاریخ دانان بر این تئوری باور دارند که در آن هنگام وی در اوایل سومین یا چهارمین دهه ی زندگی اش بوده است. دوران حکومت سوندوک در بحبوحه ی یک شورش خشونت آمیز و نبرد در کشور همسایه (بکجه) جایی که او را اغلب به خود مشغول کرده بود؛ آغاز شد.در عین حال او در خلال ۱۴ سالی که ملکه ی شیلا بود توانست از هوش خود در جهت پیشرفت بهره ببرد.او باعث تعادل بین گروه های مذهبی متفرق در کره شد. زمانی که بکجه حمله نمود؛ او در جستجوی اتحادی با گوگوریو بود. زمانی که گوگوریو نیز پیکان حمله ی خود را به سمت شیلا نشانه گرفت؛ او روابط خود را با سلسله ی چینی تانگ مستحکم تر نمود. او کشور را به صورت یکپارچه حفظ نمود و فرستاده های سلطنتی و محققین را به چین فرستاد. او همچنین به دلیل ایجاد اولیه ی قوانین عیاری در کره و فرستادن کره ای های جوان به چین برای دوره های هنرهای رزمی مشهور است. ملکه سوندوک هرگز ازدواج نکرد و فرزندی نیز نداشت. به مانند شهبانو وو زتیان از تانگ و پدر خودش؛ او مجذوب بودائیت بود و تکمیل معابد بودایی را بر عهده گرفت.مشهورترین بنای بودایی که او ساخت ؛ معبد چوبی 9 طبقه در هوانگ نیونگ سا بود. در هر طبقه از این بنای هشتاد متری نام یکی از همسایگان شیلا که قصد تصرف ان وجود داشت حکاکی شده بود. بون هوانگ سا و یونگ میوسا نیز تحت سرپرستی وی ساخته شدند. او چوم سونگدا یا ” برج روئیت ستارگان” را ساخت که به عنوان اولین رصد خانه ی به جا مانده در جهان محسوب می شود. این برج همچنان در پایتخت قدیمی شیلا (گیونگجو) پابرجا می باشد. او همچنین در جهت تسکین آلام فقرا تلاش هایی نمود. در اولین ماه قمری از سال ۶۴۷ جناب بیدام با شعار (حاکم زن نمی توانند بر کشور حکومت کنند) شورشی را آغاز کرد. سامگوک ساگی روایت می کند که در خلال شورش بیدام یک ستاره بر زمین سقوط کرد. بیدام از این نکته برای تشجیع حامیانش بهره برده و اشاره کرد که این نشانه ای از پایان حکومت ملکه می باشد. در سوی دیگر کیم یوشین به ملکه توصیه نمود که یک کایت شعله ور را به نشانه ی “برگشت ستاره به محل خود” به پرواز درآورد. بعد از آن ارتش کیم یوشین حزب شورشی بیدام را شکست داد .فقط ده روز بعد از شورش بیدام او و ۳۰ نفر از مردانش توسط ملکه جیندوک در ۲۶ فوریه اعدام شدند.(ملکه سوندوک در ۱۷ فوریه فوت کرد و سپس ملکه جیندوک به عنوان ملکه شیلا منصوب شد)
هافنیم
منابع
6-''Larsen, Edwin; Fernelius W., Conard; Quill, Laurence (1943). "Concentration of Hafnium. Preparation of Hafnium-Free Zirconia". Ind. Eng. Chem. Anal. Ed.''
ملکه سئوندئوک از شیلا
میراث
اعتقاد بر این است که انتخاب ملکه سوندوک بزرگ به عنوان جانشین پدرش از روی نمایش هوش زودرس وی در زمانی که شاهزاده خانمی بوده است تایید شده است. یک داستان این چنینی(در هر دو کتاب سامگوک ساگی و سامگوک یوسا) روایت می کند که پدرش بسته ای از بذرهای گل صد تومنی را به همراه یک نقاشی که شبیه گل به نظر می رسید را از امپراطور تایزونگ از تانگ دریافت نمود. با نظر انداختن به گل ملکه سوندوک که در آن زمان هفت سال داشت فهمید که با اینکه گل ها زیبا هستند ولی شرم اور است که آنها بویی ندارند.“اگر آن گل بویی داشت زنبورها و پروانه ها در نقاشی در اطراف آن گل پرسه می زدند.”مشاهده ی وی در مورد فقدان بویایی گل صد تومنی صحت و یکی از بسیار نمونه های هوش و در نتیجه توانایی وی برای مدیریت کشور را ثابت کرد. دو داستان دیگر در مورد توانایی غیر عادی ملکه سوندوک برای پیش بینی اتفاقات قبل از وقوع آنها وجود دارد.در اولین مورد گفته می شود که یک بار ملکه سوندوک صدای جمعی از قورباغه های سفید را که در کنار برکه ی دروازه یشم در زمستان غورغور می کردند شنید. او این موضوع را نشانه ای از حمله ی قریب الوقوع پادشاهی بکجه تفسیر کرد زیرا قورباغه های غورغور کننده به عنوان نشانه ای از سربازان خشمگین؛ سفید به عنوان نمادی از غرب در ستاره شناسی (شمال غرب شیلا)؛ و دروازه ی یشم به عنوان سمبلی برای زن (دره ی زنان) توصیف می شد.زمانی که او ژنرال های خود را به دروازه زنان فرستاد؛ آنها توانستند تا دو هزار سرباز بکجه را دستگیر کنند. مورد دوم شامل زمانی می شود که ملکه سئوندوک روز و دقیقه زمان مرگش را هم دقیقا پیش بینی نمود.
فوت ملکه ققنوس ها
ملکه بزرگ سوندوک 15 سال بر شیلا حکومت کرد و در روز 17 فوریه سال 647 چشم از جهان فرو بست. امپراطوری شیلا با دوره جدیدی رو به رو شد که فرمانروای آن یک زن بود. ملکه سئون دئوک از کودکی شخصیت اژدها و ققنوس و عظمت خورشید را داشت و بسیار خردمند بود و فضایل یک فرمانروای خردمند را داشت. علی رغم جنگ بین گوگوریو و بکجه، تلاش زیادی برای نجات مردم و دفاع از قلمرو شیلا کرد. ملکه هیچ فرزندی و همسری نداشت بنابراین حکومتش را به شاهزاده خانم سونگ مان سپرد. در پایان ملکه سوندوک را پس از فوت در پایتخت شیلا یعنی شهر سورابل و در منطقه گیونگ سانگ بوک به خاک سپردند.
سیردریا
سیردَریا (رود یخشاارته به معنی مروارید اصل/ Jaxartus) یا سیحون یا گل‌زریون، بعد از آمودریا، دومین رود پرآب در آسیای میانه است که به دریاچه خوارزم (آرال) می‌ریزد. تاجیک‌ها به رود، دریا می‌گویند. این رود دو سرچشمه دارد، یکی کوه‌های تیان‌شان در قرقیزستان کنونی و دیگری شرق ازبکستان است. این رود در ۲۲۲۰ کیلومتر در غرب و شمال غربی سرچشمه دارد و پس از گذر از جنوب کشور کنونی قزاقستان به دریاچه خوارزم می‌رسد. این رود در گذر خود سرتاسر کشتزارهای پنبه را در آسیای مرکزی آبیاری می‌کند. سیردریا از کنار شهرهای خجند و قیزیل‌اوردا و خوقند می‌گذرد.
در منابع اروپای غربی، سیردریا با نام یونانی باستانی‌اش Jaxartes) Ιαξάρτης؛ یَکسارتِس) شناخته می‌شود، که برگرفته از واژهٔ زبان پهلوی «یَخشَرت» (آنطور که یوزف مارکوارت، خاورشناس نامدار آلمانی، در «Die Chronologie der alttürkischen Inschriften» یاد کرده)، برگرفته از واژهٔ پارسی باستانی «یَخشَه اَرتَه»، به معنای «مروارید واقعی» است. در سده (دهم هجری) ابوالغازی بهادُرخان، مورخ و خان خیوه، دریاچه خوارزم را «سیر تِنیزی» (دریای سرخ‌رنگ) نامید.
دریاچه خوارزم از سال ۱۹۶۰ به بعد رو به خشکی رفت و نود درصد آن خشک شده‌است. دلیل این خشکی بیشتر این بوده که شوروی سابق مسیر دو رودخانه سیحون و جیحون را به سمت بیابان‌ها تغییر می‌دهد تا آن اراضی را به زمین‌های کشاورزی تبدیل کند. از زمان هخامنشیان آسیای میانه را اورزمی یا خوارزمی می‌نامیدند که در پارسی نو به شکل خوارزم (زمین خوار و پست و جلگه ای) درآمد. نام این دریاچه در طول تاریخ دریاچه خوارزم یا دریاچه وخش بوده‌است ولی از زمانی که آسیای مرکزی به دست مغول‌ها و روس‌ها افتاد نام غیراصیل آرال جایگزین نام تاریخی خوارزم شد. دو رود تاریخی این سرزمین هم رود وخش و رود یخشاارته بود که از سده ۱۶ به بعد به نام‌های آمودریا و سیردریا جعل شد.
در میان شش حوضه رودخانه اصلی آسیا، یعنی براهماپوترا، سند، گنگ، مکونگ، آمودریا و سیردریا، سیردریا با حوضه آبریز ۴۰۲۷۶۰ کیلومتر مربع با متوسط جریان سالانه از ۳۹ کیلومتر مکعب کوچکترین حوضه است، اما با چالش‌هایی همچون بقیه حوضه‌های بزرگ‌تر روبه‌رو است. در جریان نیم قرن اخیر، ویژگی‌های رواناب سیردریا به‌طور قابل توجهی تغییر کرده‌است: سهم ذوب برف در آن یک پنجم کاهش یافته، در حالی که سهم رواناب یخچال‌های طبیعی افزایش یافته است.
تجارت و استفاده از زعفران
بیش از سه‌هزار سال است که زعفران به یک چاشنی، عطردهنده، رنگ‌دهنده و داروی کلیدی تبدیل شده‌است. زعفران به عنوان یکی از گران‌قیمت‌ترین گونه‌ها بر اساس وزن، شامل کلاله‌هایی است که از گل‌های زعفران گسترش یافته رویشی خارج می‌شوند. طعم تلخ «رشته‌ها» ی خشک‌شده حاصل و عطر یونجه مانند آن‌ها موجب شناسایی‌شان می‌شود.
از عصر باستان تا امروز، تاریخچه زعفران مملو از کاربردهایی در غذاها، نوشیدنی‌ها، و درمان‌های گیاهی سنتی است: از آفریقا و آسیا تا اروپا و آمریکا، رشته‌های قرمز درخشان زعفران در آشپزی، ادویه‌جات و انواع نوشیدنی‌ها مورد توجه قرار گرفته‌اند. مردم باستان معتقد بودند که زعفران قادر است معده درد، طاعون و آبله را درمان کند.
جایگاه و منشأ اصلی
عده‌ای از پژوهشگران منشأ و جایگاه تاریخی زعفران را ایران می‌دانند و عده‌ای مانند پروفسور محمد یوس تینگ نیز بر این نظر هستند که جایگاه اولیه آن کشمیر هند بوده و از آنجا به ایران و یونان قدیم برده شده‌است. اما برابر نظر استاد براکریتی گوبتا اولین بار زعفران در دوره امپراتوری پارسی حدود ۵۰۰ سال قبل از میلاد وارد کشمیر هند شده‌است. اما در دوره امپراتوری مغول به صورت انبوه از ایران به کشمیر و منطقه بامبور کاروا در شرق سریناگار آورده شده‌است و از این دوره تاکنون کشت زعفران در کشمیر ادامه داشته‌است.
تجارت مدرن
[[پرونده:Saffron_crocus_sativus_production.svg|thumb|left|upright=۱٫۵|
ایران با فاصله زیاد، مهمترین تولیدکننده جهان است: در سال ۲۰۰۵ ایران ۲۳۰ تن (۲۳۰۰۰۰ کیلوگرم) رشته خشک شده تولید کرد که ۹۳٫۷ حجم تولید جهانی را تشکیل می‌داد؛ اکثر تولیدات ایران صادر می‌شوند.
در همان سال، یونان با تولید ۵٫۷ تن (۵۷۰۰ کیلوگرم) در رده دوم قرار گرفت. مراکش و منطقه مورد جدال کشمیر، هر یک با تولید ۲٫۳ تن (۲۳۰۰ کیلوگرم) در رتبه‌های بعدی قرار گرفتند. رده‌بندی تولید جهانی به ترتیب شامل ایران، یونان، مراکش، منطقه کشمیر، آذربایجان، اسپانیا و ایتالیا می‌باشد.
در ایران، بزرگترین تولیدکننده جهان، استان خراسان سابق که در شمال شرق این کشور واقع است، و در سال ۲۰۰۴ به سه استان تقسیم شد، ۹۵ درصد زعفران ایران را تولید می‌کنند: کرانه‌های بیرجند، قائن، فردوس و بشرویه در استان خراسان جنوبی، به همراه مناطق مجاور گناباد و تربت حیدریه در استان خراسان رضوی مناطق کلیدی کشت زعفرانند.
در سال‌های اخیر افغانستان کشت زعفران را از سر گرفته‌است. با وجود تلاش‌های گسترده برای کشت در کشورهایی مانند انگلستان، استرالیا، آلمان و سوئیس، تنها مناطق انتخابی در شمال و مرکز اروپا به کشت زعفران ادامه می‌دهند. در میان آن‌ها روستای کوچک «موند» در سوئیس در بخش کانتون قرار دارد که تولید سالانه زعفران آن به چندین کیلوگرم می‌رسد. در مقیاس خرد، در تاسمانی، چین، مصر، فرانسه، اسرائیل، مکزیک، نیوزلند، ترکیه (به ویژه سافران‌بولو)، کالیفرنیا و آفریقای مرکزی، زعفران کشت می‌شود.
علت هزینه بالای زعفران، دشواری استخراج دستی تعداد کلاله‌هایی می‌باشد که تنها بخش از گیاه زعفران هستند که عطر و طعم مورد نظر را دارا می‌باشند. برای به دست آوردن بازده سودآور زعفران، به تعداد گزافی گل نیاز است.
به دست آوردن ۱ پوند (۰٫۴۵ کیلوگرم) زعفران خشک تقریباً به ۵۰۰۰۰ گل نیاز دارد، که باید به زمینی معادل یک میدان فوتبال در حدود ۷۱۴۰ متر مربع کشت شود. مطابق تخمینی دیگر، برای تولید یک پوند زعفران خشک، به ۷۵۰۰۰ گل نیاز است.
این تعداد به‌طور چشم‌گیری به اندازه کلاله هر گیاه زعفران وابسته است. یکی دیگر از دشواری‌های به دست آوردن زعفران، شکوفه دهی هم‌زمان و زودگذر این گیاه می‌باشد. از آن جا که بسیاری از گل‌های زعفران باید به ثمر بنشینند، حتی برداشت مقادیر بسیار اندک زعفران خشک، می‌تواند کاری دیوانه‌کننده و متضمن حدوداً ۴۰ ساعت کار دشوار باشد. در کشمیر، هزاران تولیدکننده باید به‌طور مداوم به مدت یک یا دو هفته در طول شبانه روز کار کنند.
کلاله‌ها، باید پس از خارج شدن به سرعت خشک شوند، تا مبادا به گونه‌ای تجزیه شوند، یا کپک زنند که نتوان آن‌ها را به بازار عرضه کرد. روش سنتی خشک کردن شامل پهن کردن کلاله‌های تازه در پرده‌های دارای شبکه ریز می‌باشد، آن‌ها بر فراز زغال‌های داغ یا اتاق‌های اجاق گرم با رسیدن دما به ۳۰–۳۵ درجه سانتی‌گراد، به مدت ۱۰ الی ۱۲ ساعت می‌پزند. بعد از آن، گونه‌های خشک شده ترجیحاً در ظروف شیشه‌ای محافظت شده در برابر ورود اکسیژن نگهداری می‌شوند.
این نمونه‌های کهن‌سال، به احتمال زیاد پیرامون فصل برداشت، یعنی ژوئیه، در مرض فروش قرار می‌گیرند، خرده فروشان در این زمان سعی می‌کنند تا موجودی کهنه خود را به فروش برسانند و برای کشت‌های جدید فضا ایجاد نمایند. خریداران ترجیح می‌دهند که تنها از رشته‌های فصل تازه استفاده شود. عمده‌فروشان و خرده‌فروشان معتبر زعفران سال برداشت یا دو سال مربوط به برداشت را قید می‌کنند؛ یک برداشت در اواخر سال ۲۰۰۲ با عنوان "۲۰۰۲|۲۰۰۳" نشان داده می‌شود.
صادرات زعفران ایران
صادرات یکی از بهترین روش ها برای افزایش توان اقتصادی هر کشوری است. در ایران زعفران جزو یکی از بهترین محصولات است که می توان صادر کرد از این رو صادرات زعفران می تواند کمک بزرگی به ایجاد اشتغال و ارز آوری برای کشور ما شود. بیش از 90 درصد زعفران دنیا در ایران تولید شده و خرید زعفران از ایران بیشترین رتبه را دارد و بیش از 90 درصد این تولیدات به خارج از کشور صادر می شود.
ارزش صادرات زعفران ایران
اکنون بیش از ۲۰ درصد ارزش صادرات بخش باغبانی کشور ناشی از صادرات این محصول است به طوری که در سال ۹۷ با وجود تحریم ها نزدیک به ۲۸۰ تن زعفران به ارزش ۳۵۱ میلیون دلار صادر شده بود، در حالی که میزان صادرات این محصول در سال ۹۰ حدود ۱۲۲ تن بود.آمار سالهای ۸۶ تا ۹۷ نشان می دهد به طور متوسط سالانه بین سه تا پنج هزار هکتار به سطح زیرکشت و بین ۲۰ تا ۳۰ تن به تولید اضافه می شود، بنابراین در سال ۹۸ نیز در صورت مناسب بودن شرایط آب و هوایی بین ۲۰ تا ۳۰ تن افزایش تولید خواهیم داشت.
استفاده در آشپزی
اغلب به دلیل بالا بودن قیمت زعفران، این ادویه ارزشمند، به وسیله گلرنگ یا زردچوبه، رقیق یا جایگزین می‌شود. هر دو این‌ها رنگ خوبی دارند، اما طعمشان با زعفران فرق دارد. از زعفران در صنعت شیرینی‌سازی و مشروبات الکلی استفاده می‌شود؛ این رایج‌ترین کاربرد زعفران در ایتالیا است.
چارتریوس، ایزارا و استرگا انواعی از نوشیدنی‌های الکلی هستند که زعفران نقش فراوانی در ایجاد طعم و رنگ آن‌ها دارد. رشته‌های زعفران قبل از افزوده شدن به غذا، به مدت ۱۰ دقیقه در آب یا شراب قرار می‌گیرند. این فرایند رنگ و طعم زعفران را استخراج می‌کند؛ زعفران پودر شده به این مرحله نیاز ندارد. سپس این محلول خیس خورده به غذای داغ در حال پخت افزوده می‌شود، و به رنگ و طعم اجازه می‌دهد که پخش شود. این موضوع برای آماده کردن محصولات پخته شده یا سس‌های غلیظ بسیار حیاتی است.
در اسپانیا، ایران، هند، پاکستان و سایر کشورها، رشته‌ها، چاشنی محبوبی برای برنج به‌شمار می‌روند. دو مثال برای برنج زعفرانی "زارزوئلاً با خورش ماهی یا سایر غذاهای دریایی و پائلای والنسیایی، یک غذای برنجی-گوشتی خوش‌مزه، می‌باشند. برای درست کردن بویلابیسه فرانسوی، که یک خورش ماهی ادویه‌ای از شهر مارسی است، و غذای ایتالیایی ریزوتوی میلانی، زعفران بسیار حیاتی می‌باشد.
اهالی مراکش در غذاهایی که در طاجین سرو می‌شود، ازجمله کتفا (شامی کباب با گوجه فرنگی)، مکوالی (غذای مرغ-بالنگ) و مروزیا (بره تازه که با آلو و بادام تزیین شده‌است) از زعفران استفاده می‌کنند.
در برگ مخلوط شرموله که در بسیاری از غذاهای مراکشی نقش طعم دهنده را بازی می‌کند، زعفران عنصری کلیدیست. ازبک‌ها آن را در غذاهای برنجی ویژه که به «پلو ازدواج» مشهور است، به کار می‌برند.
در چلوکباب که غذای ملی ایرانیان است، نیز زعفران، از اهمیت خاصی برخوردار می‌باشد.
شاید مهم‌ترین جلوه استفاده از زعفران در غذاهای مناطق جنوبی هند، در کاسری بهاث (دسری بر پایه سمولینا از کارانتاکا) باشد. همچنین در غذای آسیای جنوبی بریانی که یک غذای برنج-سبزی تند است، از زعفران استفاده می‌شود (یک مثال بریانی حیدرآباد پاکستانی است). زعفران گوشت و مرغ شبه قاره‌ای را ادویه دار می‌کند، و به ویژه در میان مسلمانان و راجستانی‌ها وارد بسیاری از شیرینی جات شده‌است.
تکنولوژی مدرن یک ظرافت تازه به این لیست افزوده‌است: بستنی زعفرانی. شیرینی‌های منطقه‌ای ایجاد شده بر پایه شیر آن را نمایان می‌سازند، در میان آن‌ها گلاب جامن، قلفی، دو کا میثا و لسی زعفرانی قرار دارد؛ آخرین مورد یک نوشیدنی شیرین بر پایه ماست است که نماد فرهنگی به‌شمار می‌رود.
داروهای عامه
استفاده‌های مردم عوام از زعفران به عنوان یک داروی گیاهی، افسانه‌ای و تاریخی است. زعفران به دلیل ضد نفخ بودن (خنثی کردن درد شکم و نفخ) و افزایش جریان خون لگن مورد استفاده قرار می‌گرفت. اروپاییان در قرون وسطی برای درمان اختلالات تنفسی مانند سرفه و سرماخوردگی، تب، آبله، سرطان، هیپوکسی و آسم استفاده می‌کردند. هدف‌های دیگر عبارت بودند از: اختلالات خون، بی خوابی، فلج، بیماری‌های قلبی، ناراحتی معده، نقرس، خون‌ریزی مزمن رحم، قاعدگی دردناک، آمنوره، کولیک نوزاد و اختلالات چشم. برای ایرانیان و مصریان باستان، زعفران یک محرک جنسی، یک پادزهر با کاربرد عمومی، یک محرک هضم غذا، و یک ایجادکننده مقاومت در برابر اسهال خونی و سرخک بود. پزشکان قدیمی اروپایی و دکترین امضا، رنگ زرد زعفران را نشانه‌ای از درمانی برای زردی قلمداد می‌کردند.
رنگ‌سازی و عطرسازی
با وجود قیمت بالای زعفران، این ماده به عنوان رنگ پارچه به ویژه در چین و هند به کار می‌رود. این رنگ در دراز مدت ناپایدار است؛ رنگ زرد و نارنجی به سرعت به یک زرد رنگ پریده کرمی بدل می‌شود. حتی در همان دم، زعفران پرچم، یک رنگ زرد و نارنجی درخشان را ایجاد می‌کند؛ افزایش غلظت زعفران سایه‌های قرمزی را در پارچه فراهم می‌کند. لباس رنگ شده با زعفران به‌طور سنتی برای جشن‌های تشریفاتی مهیا می‌شد، بر این دلالت داشت که زعفران نقشی کلیدی بر عهده دارد. در قرون وسطی در ایرلند و اسکاتلند راهبان یک لباس کتان بلند به نام «لینه» به تن می‌کردند، که به‌طور سنتی با زعفران رنگ می‌شد. در بافت‌شناسی، هایماتوزیلین-فلوکسین-زعفران (رنگ‌آمیزی اچ‌پی‌اس) و رنگ‌آمیزی موات به عنوان رنگ‌آمیزی بافت‌ها برای ایجاد ساختارهای بیولوژیک قابل مشاهده تر زیر میکروسکوپ استفاده می‌شوند. زعفران رنگ کلاژن را زرد می‌کند.
منابع
کتاب‌ها
نوشتار مجلات
گوناگون
والکی
شهر والکی در استان خارکف در کشور اوکراین واقع شده‌است. جمعیت این شهر ۱۰٬۳۸۱ نفر است.
محمد بن رضی‌الدین سرخسی
محمد بن رضی‌الدین سرخسی از بزرگان و فقیهان مسلمان سرخسی بود. وی مدتی در حلب اقامت گزید و سپس به دمشق رفت و در سال ۵۴۴ هجری قمری در دمشق سوریه درگذشت.
اندیس بیدستر۳
بیدستر۳ یک اندیس فلزی است که در حوالی شهر نوک آباد استان سیستان و بلوچستان قرار دارد و مادهٔ معدنی موجود در آن، طلا است.
آلت اسچویرین
آلت اسچویرین (به آلمانی: Alt Schwerin) یک شهر در آلمان است که در مکلنبورگ-فورپومرن واقع شده‌است.
خصوصیات
آلت اسچویرین ۴۴٫۵۶ کیلومترمربع مساحت دارد ۸۴ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است.
منطقه قاضی‌آباد
منطقه قاضی‌آباد فیلمی محصول سال ۲۰۱۳ و به کارگردانی آناند کومار است. در این فیلم بازیگرانی همچون سانجی دات، آرشاد وارسی، ویوک اوبروی، چارمی کائور، راوی کیشان، پارش راوال، سونیل گروور، منیشا لامبا، دیویا دوتا، اشوتوش رانا، شریا سارن، زارینا وهاب، اعجاز خان ایفای نقش کرده‌اند.
کامپوباسو
کامپوباسو یکی از شهرهای کشور ایتالیا است
جغرافیا
کامپوباسو مرکز ناحیه مولیز و استان کامپوباسو است که در نزدیکی رودخانه بیفرنو واقع شده است.
این شهر ۷۰۰ متر بالاتر از سطح دریا است و به مناطق کوهستانی نزدیک است.
به همین دلیل با متوسط دمای ۱۲ درجه سانتیگراد یکی از سردترین مناطق ایتالیا به حساب می‌آید.
فصل پائیز با حدود ۸۱ میلیمتر پر بارش‌ترین فصل سال در این شهر است.
باترفیلد، تگزاس
باترفیلد (به انگلیسی: Butterfield) یک منطقهٔ مسکونی در ایالات متحده آمریکا است که در شهرستان ال پاسو، تگزاس واقع شده‌است. باترفیلد ۸٫۲ کیلومتر مربع مساحت و ۱۱۴ نفر جمعیت دارد و ۱٬۲۸۶ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است.
تل قصر بهرام
تل قصر بهرام در شهرستان خرم‌بید، دهبید داخل شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۳۲۷۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران  به همت جابر حیدری فردبه ثبت رسیده است.
لینکلن ورسایلس
لینکولن ورسایلس (Lincoln Versailles) خودرویی است که در سال‌های ۱۹۷۷ تا ۱۹۸۰۵۰،۱۵۶ producedتولید شده‌است. طراحی آن خودروهای موتور جلو-محور عقب بوده است.
سوخت هواپیما
سوخت هواپیما نوع خاصی از سوخت‌های نفتی است که برای تولید نیرو در هواپیماها، هلیکوپترها و دیگر هواگردها استفاده می‌شود. سوخت‌های هواپیما معمولاً نسبت به سوخت‌هایی که در کاربردهای کمتر حساس مثل ترابری جاده‌ای یا ایجاد گرما استفاده می‌شوند، از کیفیت بالاتری برخوردار هستند.
بیشتر سوخت‌های هواپیما انواع با کیفیتی از بنزین سفید(هژیر) هستند که معمولاً افزودنی‌هایی برای جلوگیرری از خوردگی، زنگ زدن، انجماد و اشتعال در دمای بالا، به آن‌ها اضافه می‌شود.
لئوناردو کوستاجلیولا
لئوناردو کوستاجلیولا بازیکن فوتبال و اهل ایتالیا است که از سال ۱۹۵۳ میلادی عضو تیم ملی فوتبال ایتالیا بوده و در ۳ بازی ملی حضور داشته‌است. او در بازی‌های ملی‌اش ۲ گل دریافت کرد. لئوناردو کوستاجلیولا آخرین بازی ملی خود را در سال ۱۹۵۴ میلادی انجام داد.
گمینا دروینگا
گمینا دروینگا یک گمینا در لهستان است که در شهرستان بوخنگا واقع شده‌است. گمینا دروینگا ۱۰۸٫۸۱ کیلومتر مربع مساحت و ۶٬۳۱۱ نفر جمعیت دارد.
همایش آموزشی رامسر
کنفرانس آموزشی رامسر در امرداد ماه ۱۳۴۷ خورشیدی نخستین بار در زیر نظر مستقیم محمد رضا پهلوی برگزار شد. کنفرانس آموزشی رامسر برای پیشبرد اصل دوازدهم انقلاب سفید، انقلاب اداری و آموزشی است که این اصل بر پایه گسترش کمیت آموزش با تغییرات بنیادی در کیفیت آموزش اداری و آموزشی پایه‌ریزی شد.