تفاوت_ظفرنامه_(خردنامه)_بزرگمهر_و_پورسینا
غلامحسین صدیقی این احتمال را که 'پیروزی‌نامک' نام اصلی ظفرنامه بوده است را رد کرده می‌گوید: "گویا کلمۀ ظفر تحریف خرد باشد و قرینه بر صحت این امر وجود قسمت‌هایی از متن ظفرنامه در مجموعۀ خردنامه است. همچنین با توجه به این‌که در نسخۀ خردنامه و نسخۀ عکسی متقدم خردنامه و نسخه‌های خطی تاریخ گزیده و نسخۀ آثارالوزرا سیف‌الدین حاج عقیلی که اصلاً همان روایت تاریخ گزیده را ضبط کرده و نسخۀ منقول در مجلۀ ارمغان از جنگ کهنه، نام ظفرنامه دیده نمی‌شود، ولی در نسخۀ شفر، نسخۀ کتابنامه ملی پارس، نسخۀ جنگ خانوادگی آقای دبیر سیاقی و به تقریب جمیع نسخه‌های متأخر و جدید ظفرنامه ثبت شده است" باید نام ظفرنامه عنوانی باشد که متأخرین بر آن گذارده‌اند. "اولین مأخذ که در آن ترجمۀ ظفرنامه از پهلوی به فارسی دری به شیخ‌الرئیس ابوعلی سینا نسبت داده شده کتاب کشف الظنون عن السامی الکتب الفنون مصطفی بن عبدالله معروف به حاجی خلیفه (1017-1067 ه.ق) است. مؤلف مذکور در این باب گوید: ظفرنامه اسم اسئله انوشروان (ملک العجم المشهور) و اجوبه برزجمهر علی لغه الفهلوی دونها انوشروان فامر نوح بن منصور السامانی وزیره ابن‌سینا بنقله الی الفارسیه فَنَقَلَه." این همان ظفرنامه‌ای است که استاد آرتور کریستنسن در داستان برزجمهر از آن سخن می‌گوید و با ظفرنامه‌ای که شفر انتشار داده است مقایسه می‌کند. وی ظفرنامه شفر را از ابن‌سینا نمی‌داند و آن را عبارت از افکار تازه‌ای می‌داند که با خاطرات مبهمی از نسخۀ اصلی باقی مانده و تلفیق شده‌اند. دکتر صدیقی دلایلی چند در باب رد انتساب ترجمۀ ظفرنامه (خردنامه) به ابن‌سینا دارد که عبارت است از: 1. ابوالقاسم نوح بن منصور سامانی ملقب به امیرمنصور یا امیر رضی در یازدهم شوال 365 ه.ق و به قول ابن الاثیر در سال 366 ه.ق، در سن سیزده‌سالگی به پادشاهی رسید و در جمعه سیزدهم رجب سال 387 ه.ق درگذشت و ابن‌سینا که هنگام مرگ او جوانی هفده یا به تقریب هجده سال بود وزیر او نبود و در دولت سامانیان که در 389 ه.ق به سر آمد منصب وزارت نیافت و مطابق مفاد رسالۀ "سرگذشت" یک سال بیشتر در دربار امیر نوح بن منصور نبوده است. 2. شیخ‌الرئیس زبان پهلوی نمی‌دانست و در رسالۀ "سرگذشت" که حاوی قسمتی از گفته‌های خود اوست و در تألیف او هیچ قرینه و شاهدی به آشنایی او به این زبان موجود نیست. ابن‌سینا به کار ترجمه نمی‌پرداخته است و از او کتابی که مستقیماً و مستقلاً از زبان دیگر به عربی و یا فارسی درآمده باشد سراغ نداریم و در هیچ جا نیز اشارتی نیست که او تألیفی از دیگران را به فارسی گردانیده باشد. 3. اسم ظفرنامه جزو کتاب‌های او که خود نام برده یا شاگردش ابوعبید جوزجانی فهرست کرده یا متقدمان به ثبت آورده‌اند دیده نمی‌شود. 4. سبک تعبیر و اسلوب انشاء ظفرنامه با آنچه در این باب در تألیفات فارسی شیخ‌الرئیس دیده می‌شود اختلاف دارد. 5. ابن‌سینا گاه به ملاحظات مختلف در نوشته‌های خود سخنان نصیحت‌آمیز و کلمات حکمت‌آموز آورده، یا دیگران از گفته‌ها و مذهب فلسفی او استخراجاتی از این نوع کرده‌اند، ولی او تا آنجا که اطلاع داریم به جمع اندرز و تدوین پندنامه نپرداخته و به این نوع تألیف چندان عنایت نداشته است. "ظفرنامه را نمی‌توان ترجمه یا اثری از شیخ‌الرئیس دانست و روایت منقول در حاج خلیفه و رأی کسانی که آن را مقبول شمرده‌اند صحیح نمی‌نماید و ممکن است که سخنان اندرزگونۀ ظفرنامه را که منسوب به بزرگمهر حکیم بوده اگر واقعاً به زبان پهلوی وجود یافته بود شخصی به نام بوعلی ترجمه و بعد دیگران تصور کرده باشند که مترجم ابن‌سینا بوده است و نیز ممکن است که روایت اصلی ظفرنامه به روزگار ابوصالح منصور بن نوح (355-366 ه.ق) و به فرمان او و به همت دستورش ابوعلی محمد بن عبدالله تمیمی بلعمی معروف به امیرک به فارسی ترجمه شده باشد و بعد دیگران از عنوان دستور و کنیۀ ابوعلی تصور کرده باشند که مقصود ابوعلی سیناست و او را وزیر امیر سامانی و مترجم کتاب منظور نوشته باشند." کریستن‌سن مجموعۀ ذکرشده در کشف‌الظنون را اولین ظفرنامۀ فارسی خوانده و مجموعۀ کلمات بزرجمهر که در تاریخ گزیدۀ حمدالله مستوفی موجود است را جز نقل ظفرنامه غیراصلی با تغییرات و تصرفات چیزی ندانسته است. وی همچنین می‌گوید: "در اواخر قرن دهم میلادی (قرن چهارم هجری)، پندنامک با اصلاحات و الحاقات لازمه برای موافق کردن آن با ذوق و فکر عامۀ مسلمین به فارسی ترجمه شد و این همان ترجمه است که فردوسی آن را در شاهنامه (به شعر) درآورده است." و سپس می‌افزاید: "ظفرنامه فارسی که امروز وجود دارد نیز همان ترجمه است که با تغییرات بیشتری آمیخته شده است." "پندنامۀ پهلوی و ظفرنامه دو تألیف جدا و مستقل‌اند که تنها مفاد یک قول (مربوط به کوشش و قضا) بر هم منطبق و دو پرسش و پاسخ به هم نزدیک می‌باشند." در حالی که پندنامه با آنچه که فردوسی در شاهنامه نقل کرده است بستگی تام دارد. "زبان انشا یا ترجمۀ مجموعه اندرزهایی که فعلاً به نام ظفرنامه معروف است به‌درستی معلوم نیست. ولی محققاً بسیار قدیمی است، زیرا سبک آن در جمله‌های کوتاه و تجزیۀ مطالب و تقسیم آن به جمله‌های کوچک پیاپی بدون استفاده از ضمیر یا کلمۀ مشابه و مترادف و تکرار واوهای عاطفه و ایجاز و اختصار و سادگی در مطالب و پرهیز از آرایش کلام و قلت نسبی لغات عربی و ترکیب عبارت و شکل جمله‌بندی از حیث ساخت و طرز و طریقۀ تعبیر با زبان پهلوی و زبان دری عصر ساسانیان و اوایل غزنویان نزدیکی دارد و شیوۀ آن مانند بسیاری از پندهای دیگر فارسی بیشتر تحت تأثیر شیوۀ اندرزنامه‌های پهلوی است." با در نظر گرفتن اختلاف نسخه‌های ظفرنامه و این‌که حتی راوی سخنان نیز متفاوت ضبط شده است، ثابت می‌شود که در انشای آن به‌تدریج تصرفاتی کرده و آن را به‌صورت تازه‌تر درآورده و حتی گاه‌گاه جمله‌هایی به اصل افزوده‌اند. "ذکر نام خسرو انوشیروان و بزرگمهر در این کتاب شاید قرینه‌ای بر قدمت آن باشد. شیوۀ گفتار و سخن‌پردازی این مجموعۀ اندرز با بیشتر قطعه‌هایی که در کتاب مسمی به خردنامه و ترجمۀ کتاب‌های پهلوی آمده مشابهت بسیار دارد، اما هیچ دلیل محکم و قاطعی در این رساله به نظر نرسیده که با اتکای آن بتوان روایت فعلی آن را ترجمۀ مستقیم متنی پهلوی دانست. بلکه تحقیق و مطالعۀ کلمات و اصطلاحات این احتمال را قوت می‌بخشد که اندرزنامۀ ظفرنامه ترجمۀ متنی عربی است که به ظن قوی، خود، ترجمۀ متنی پهلوی بوده و وجود کلمات عربی، خاصه بعضی از آنها را در اندرزنامه‌های منظور، باید بیشتر از تأثیر زبانی که از آن نقل شده دانست تا اثر و خصوصیت زبان عصری که اندرزها در آن نوشته شده است." با توجه به مشابهت‌هایی که بین گفتگوها در ظفرنامه و آثار سخنانی که از بزرگمهر در جاویدان خرد مسکویه و نقل سخنان مجالس انوشیروان و بزرگان در نهایه الارب و شاهنامۀ فردوسی به ثبت رسیده به چشم می‌خورد، چنین به نظر می‌رسد که ظفرنامه (خردنامه) برگرفته‌ای از سخنان بزرگمهر باشد. سخنانی که مؤلف آن خواسته است حکمت بزرگمهر را به نحوی ساده‌تر و سهل‌التناول‌تر ارائه نماید. به همین دلیل، انسجام در عبارات و حتی در مواردی تطابق در پرسش و پاسخ وجود ندارد. اگر هم اصل پهلوی برای آن در نظر بگیریم که بسیار بعید است، دستبرد ناسخان را به هیچ وجه نمی‌توان از نظر دور داشت، زیرا حتی اگر نسخۀ موجود در تاریخ گزیده ضبط شود، باز هم اختلاف متن مشهود است. و تعدادی از گفتگوها در بخش پایانی دقیقاً تحت تأثیر فرهنگ اسلامی و آیات و احادیث ساخته شده است.