cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مریوان
آب و هوا
جدول مشخصات نواحی آب و هوا را در شهرستان نشان می‌دهد:
منابع آب
یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های طبیعی شهرستان مریوان «منابع آب» است. امکانات آب شهرستان شامل چند «رودخانه دایمی و نسبتاً پرآب و دریاچه پرآب زریبار» می‌باشد. این شهرستان با میانگین بارندگی سالانه حدود ۸۸۷ میلی‌متر از جمله شهرستان‌های با بارش استان محسوب می‌شود.
آب‌های شهرستان به‌طور کلی به ۲ بخش «آب‌های سطحی و زیر زمینی» تقسیم می‌شوند:
به‌طور کلی در ۲ حوضه مهم به شرح زیر هستند:
مهم‌ترین رودخانه‌های شهرستان مریوان عبارتند از:
سدها
به واسطه تعدد رودخانه‌های نسبتاً پرآب و همیشگی و نیز وجود روان‌آب‌ها در مریوان یکی از مهم‌ترین پتانسیل‌ها و توانمندی‌های مریوان منابع آبی است از آب به صورت طبیعی در شهرستان فقط برای کشاورزی استفاده می‌شود. در حالی که می‌توان برای ایجاد توسعهٔ صنعت شیلات و تولید انرژی برق استفاده کرد.
مریوان دارای ۲ سد می‌باشد که به شرح زیر می‌باشد:
ساخت سد گاران مریوان از سال ۱۳۸۱ و با هدف مهار سیلاب‌های ویرانگر آب رودخانه گاران و تأمین آب کشاورزی ۱۰٬۴۵۰ هکتار از اراضی کشاورزی دیم اراضی در منطقهٔ مریوان و قزلچه‌سو و هم چنین تأمین آب شرب و صنعتی مریوان به میزان ۲۰ میلیون مترمکعب آغاز گردید. سد گاران مریوان که یکی از طرح‌های ملی کشور و جزو پروژه‌های مهر ماندگار در استان کردستان است و با بهره‌برداری از آن دریاچهٔ زریبار از خطر خشک‌شدن نجات پیدا می‌کند در ۲۳ فروردین سال ۱۳۹۲ توسط دکتر محمود احمدی‌نژاد افتتاح شد.
سد گاران از نوع سنگریزه‌ای با هستهٔ رسی با ظرفیت قابل تنظیم مخزن ۱۰۰٫۵۰ میلیون مترمکعب می‌باشد. این سد با طول تاج ۵۰۴ متر و عرض تاج ۸ متر، ارتفاع از پی ۶۲ متر و دارای ارتفاع از بستر ۵۰٫۵۸ متر می‌باشد که حجم بدنهٔ سد ۷۳٫۱ میلیون متر مکعب، حجم مخزن در نرمال ۹۲ میلیون متر مکعب و هم چنین حجم مفید آن ۵۰٫۸۶ میلیون متر مکعب می‌باشد. این سد جزء حوضهٔ اصلی خلیج فارس و دریای عمان و حوضهٔ فرعی مرزی غربی به‌شمار می‌رود.
سد گاران علاوه بر تأمین آب شرب مورد نیاز، قادر است بیش از ۱۲ هزار هکتار از زمین‌های کشاورزی در اطراف این سد را تحت پوشش آبیاری از منابع ذخیره شده قرار دهد. کل اعتبار به کار رفته در این پروژه با احتساب هزینه‌های آن، ۱۰۷۱ میلیارد و ۶۳۶ میلیون ریال می‌باشد. برای احداث و بهره‌برداری از این سد ۳٫۵ میلیون متر مکعب خاکبرداری و خاک ریزی انجام شده‌است و بیش از ۱۰۰ هزار متر مکعب بتن نیز در راستای اجرای این پروژه صرف گردیده‌است.
سد دریاچه زریبار که یکی از سدهای مخزنی خاکی کشور با ظرفیت قابل تنظیم مخزن ۶۰ میلیون مترمکعب و حجم مخزن ۹۶٫۴۵ میلیون مترمکعب می‌باشد. این سد در ضلع جنوبی دریاچه - در ۴ کیلومتری جنوب غربی مریوان - با طول تاج ۱۷۷۰ متر، ارتفاع از پی ۱۱ متر، قرار دارد که آب پشت این سد جایگاه خوبی برای پرورش دادن انواع ماهی به ثمر می‌آید.
این سد خاکی که چند سال پیش به منظور احداث کشت آبی زمین‌های روستاهایی «نی، که لکه جان، وله ژیر و تا نزدیکی‌های کال» احداث شد، از طرفی فایده‌هایی را برای کشاورزان روستای‌های اطراف دریاچه به منظور باغ و باغداری و کشت محصولات داشته داشته‌است و از طرفی هم اثراتی مخرب بر دریاچه زریبار داشته‌است که این عوامل به شرح زیر است:
احداث سد فراتر از اثرات زیان‌بار بر منطقهٔ مریوان و بر دریاچه زریبار تبعات دیگری نیز داشته‌است؛ ازجمله:
طبق تجارب ساکنان این نواحی مشهور است که آب سرچشمه‌های «زه‌لم (ریشین)» در دامنه‌های دشت «شهر زور» با بستن سد عرفی محلی «ماش» سال‌های قبل که تا انتهای دههٔ ۵۰ نیز به تناوب بسته می‌شد پرآب می‌گشتند (ماهیت، مصالح و ارتفاع ماش با این سد خاکی قابل مقایسه نبود)
حال علاوه بر موضوع فوق در بیشتر مناطق واقع‌شده در جنوب زریبار و در ناحیه شهرزور حفر «چاه‌های دستی» با عمق ۱۲ متر نیز از آب اشباع می‌باشند؛ که این پدیده «دایک» بودن و سد بودن دیوارهٔ آب‌بند را از نظر زمین‌شناسی نفی می‌نماید. دیگر اثر رشد «قارچ‌وار» خزه‌های گوناگون در فضای اکوسیستمی آب است که باعث تنگ نمودن عرصه بر جانوران آبزی شامل «فیتو و زئوپلانکتون‌ها، حشرات، ماهی‌ها، پرندگان غواص و شیرجه‌بر و سمورهای آبی در حال انقراض و …» از تبعات دیگر آن قطع ارتباط سفر ماهی‌های آزاد از طریق رودخانهٔ «چه‌م پژا و» تا رودخانه «سیروان» پوسیدن طوقه «سنوهای تالابی» که گاهی قطر آن‌ها را با متر می‌توان سنجید، برهم‌خوردن تعادل در هم‌زیستی میان جانداران دریاچه با ریختن گونه‌های ماهی و آبزیان بعضاً ناسازگار با اکوسیستم فطری آن مانند «واریته‌های چینی، بلغاری و کانال ولگا/ دن».
قبل از بستن سد بر روی دریاچه، مازاد آب چشمه‌های جوشان زیر آن از طریق مجاری طبیعی به بیرون هدایت می‌شد. باخارج شدن آب، مقدار زیادی از املاح و رسوب حاصل از سیلاب و فاضلاب‌های مختلف و سموم شیمیایی ناشی از کشاورزی دراطراف دریاچه به خارج هدایت می‌شد و همچنین با حفظ ارتفاع آب از شدت جریان چشمه‌ها کاسته نشده و جریان عادی خود را داشتند. متأسفانه بعد از ایجاد سد و با توجه به خشکسالی‌های اخیر دریاچه زریبار که مانند آبی راکد است، هر روز بر غلظت مواد شیمیایی داخل آن افزوده می‌شود و بار میکروبی آن نیز به طبع بالا خواهد رفت که بررسی میزان این مواد و تأثیرهای آن احتیاج به مطالعات گسترده‌ای دارد که از توان مالی انجمن خارج است.
زیستگاه‌ها
از مهم‌ترین زیستگاه‌های مریوان می‌توان به ۲ مورد «دریاچه زریبار و قلعه برد» اشاره کرد:
زیستگاه دریاچهٔ زریبار
این زیستگاه در ۲ کیلومتری مریوان قرار دارد که محصور به روستاهای دور دریاچه می‌شود و از طریق روستاهای اطراف و خود دریاچه می‌توان به داخل آن وارد شد، این زیستگاه درای پتانسیل‌های مهمی می‌باشد که به شرح زیر هستند:
زیستگاه قله برد
این زیستگاه در ۱۵ کیلومتری شرق مریوان قرار گرفته که محصور به روستاهای «دری، نشکاش، کله یونجه، برده سفید، گلان، بلچه سور، انجمنه، چور و ننه» بوده و از طریق روستاهای مذکور می‌توان به آن وارد شد. وجود صخره‌های بزرگ، و سنگلاخی بودن منطقه و پوشش‌های گیاهی بسیار متنوع از جمله درختچه‌های «گلابی وحشی، ون، بلوط، بنه، بادام کوهی و زالزالک و آلبالوی وحشی» پناهگاه خوبی برای حیوانات بزرگ جثه فراهم کرده‌است؛ که وجود «خرس قهوه‌ای وحشی» از گونه‌های برجسته منطقه می‌باشد که در سال‌های اخیر به علت حفاظت و همچنین شرایط زیستگاهی مناسب به سرعت رشد کرده و اکنون جمعیت آن‌ها به ۸۵ قلاده رسیده‌است.
وجود چشمه‌های عظیم و آب فراوان و باغ‌های «گردو و انگور» هم در افزایش جمعیت این‌گونه نقش عمده‌ای دارند. از دیگر جانوران آن منطقه می‌توان به «خرگوش، سنجاب، رودک و تشی» اشاره نمود. این زیستگاه در فصول مختلف سال به علت زیبایی و تنوع و هم چنین گونه‌های گیاهان خوراکی و دارویی بی‌نظیر و وجود چشم‌اندازهای زیبا و پرندگان قابل شکار نظر علاقه‌مندان به طبیعت، گردشگران، شکارچیان و قشرها مختلف مردم را به خود جلب کرده‌است. هم چنین چشمه‌های آب جاری در دامنه‌های این زیستگاه بهترین منبع تأمین‌کننده آب رودخانه «گردلان» می‌باشند.
شکارگاه‌ها و حیات وحش
منطقهٔ مریوان به دلیل موقعیت جغرافیایی و شرایط مساعد طبیعی، وجود فضاهای کوهستانی، پوشش گیاهی مناسب، تنوع زیستگاه‌ها و رویشگاه‌های آن و هم چنین منابع آبزیستی مناسبی را برای انواع جانوران وحشی پرندگان و ماهی‌ها را به وجود آورده‌است. از شکارگاه‌ها و مناطق مهم شکارخیز مریوان می‌توان به «ارتفاعات گاران» اشاره کرد. اکثر نقاط کوهستانی این منطقه در گذشته تا به امروز مأمن و زیستگاه حیوانات وحشی مانند: «سیاه گوش، خرس قهوه‌ای، پلنگ، گرگ، کل و بُز، قوچ و میش، خوک وحشی، شغال، روباه، سگ آبی، گراز، سمور جنگلی، سنجاب، راسو، خرگوش و … بوده‌است.»
علاوه بر آن، تنوع جمعیت پرندگان و آبزیان به دلیل وجود زیستگاه‌های آبی و خشکی، نسبتاً زیاد است و این منطقه پناهگاه صدها گونه پرندهٔ بومی، مهاجر و نیمه مهاجر است؛ که مهم‌ترین آن‌ها عبارت اند از: «کرکس، دال سیاه، عقاب طلایی، شاهین، فلامینگو، هُدهُد، سبز قبا، دارکوب، کبک معمولی، کبک چیل فاخته، تهیو، اردک اره‌ای و چکاوک و ….
مهم‌ترین عامل تهدید تنوع زیستی منطقه تخریب زیستگاه هاست. هم چنین در چند دههٔ اخیر بسیاری از گونه‌های جانوری به‌طور بی‌رحمانه شکار شده‌اند. بعضی از شکارچیان به‌طور بی‌رویه یا در فصل غیرمجاز و با استفاده از روش‌های غیر متعارف، به شکار پرندگان و حیوانات کمیاب و در حال انقراض منطقه می‌پردازند که صدمات جبران‌ناپذیری به محیط زیست منطقه و اجزای تشکیل دهندهٔ آن وارد می‌کنند.
وضعیت خاک منطقه
حدود ۷۰ درصد از وسعت منطقه را کوه‌ها و تپه‌ها تشکیل داده‌است و قریب ۷/۵ درصد از اراضی نیز شامل فلات‌ها و تراس‌های فوقانی است. در واقع کوه‌ها و ارتفاعات بخش مهمی از منطقه را شامل می‌شود و بخش عمده‌ای از این کوه‌ها دارای پوششی از خاک عمیق تا نیمه عمیق است که گیاهان استپی آن را پوشانده‌است و بیشتر کوه‌های آن پوشیده از جنگل‌های بلوط است.
خاک منطقه مریوان جوان بوده و مراحل تکامل خود را به‌طور کامل سپری نکرده‌است و چون اکثر این خاک‌ها درتپه ماهورها پدید آمده‌اند، زه کشی خوبی دارند و خطری از نظر شوری و قلیاییت آن‌ها را تهدید نمی‌کند.
خاک مریوان به غیر از دشت مریوان که عمیق است؛ از عمق کمتری برخوردار است و بر روی زمین‌های شیبدار، تپه ماهور و کوهستانی قرارگرفته‌است اما به سبب وجود بارش بسیار مناسب، جریانات سطحی و سر منشأ آبخیزهای مهم کشور، توان بالایی برای تولید محصولات کشاورزی نظیر انواع میوه و غلات دارد.
پوشش گیاهی
تنوع گیاهی و پوشش جنگلی یکی از جاذبه‌ها و ویژگی‌های بارز شهرستان مریوان است. پوشش گیاهی تابع عواملی چون آب، خاک و شرایط آب و هوایی می‌باشد. بارش عمده‌ترین عامل متغیر در تعیین نوع پوشش گیاهی مریوان است. اشکال ناهمواری‌ها و تغییرات بارندگی سبب شکل‌گیری انواع پوشش گیاهی در مریوان شده‌است که این تغییرات از غرب به شرق نمود بیشتری دارد. به‌طوری‌که منطقه دارای مراتع خوب و جنگل‌های انبوه بلوط می‌باشد.
پوشش گیاهی علاوه بر حفاظت از خاک، سبب کند شدن حرکت روان آب‌های ناشی از بارندگی شده و عامل عمده در کنترل سیلاب بوده‌است؛ هم چنین امکان نفوذ تدریجی آب را به سفره‌های آب زیر زمینی فراهم کرده‌است.
پوشش گیاهی مریوان را می‌توان در دو بخش «جنگل‌ها» و «مراتع» بررسی کرد: مساحت جنگل‌های طبیعی شهرستان مریوان ۱۰۸٬۸۶۶ هکتار، پراکندگی مراتع ۱۳۷٬۱۱۲ هکتار، ذخیره گاه‌های جنگلی ۱۱۱٬۳۰۱ هکتار و مساحت جنگل‌های در دست کاشت هم ۷۲ هکتار می‌باشد. جنگل‌های شهرستان، بخش عظیمی از جنگل‌های بلوط غرب استان را تشکیل می‌دهند که در حوضهٔ آبریز رودخانه‌های سیروان و زاب گسترش پیدا کرده‌است. از نظر قدمت بر اساس بررسی‌های دیرینه‌شناسی، این جنگل‌ها حدود ۱۵ هزار سال قدمت دارند که مهم‌ترین و اصلی‌ترین جامعهٔ جنگلی منطقهٔ مریوان به‌شمار می‌روند.
وجود درختان گوناگونی چون «بید وحشی، صنوبر، چنار و سپیدار، بلوط ایرانی، وی ول، دارمازو، گلابی وحشی، زالزالک، انواع گونه‌های بادام، بنه و …» که نشان مشخصهٔ این منطقه است، در حاشیهٔ رودخانه‌ها و آب‌های سطحی در مسیر دره‌ها و مناظر چشم‌انداز دلپذیری را تشکیل داده‌اند. این پوشش در پیوند با دریاچهٔ زریبار منظرهٔ بسیار بکر و بدیعی را به شهر مریوان بخشیده‌اند. در مریوان جنگل‌های نسبتاً انبوه شکل گرفته و با کاهش بارندگی از غرب به شرق ابتدا تُنک شده و سپس به‌طور کلی از بین رفته و جای خود را به پوشش بوته ایی و گیاهان چند ساله داده‌است.
جنگل‌های مریوان از نظر جنگل‌شناسی جزء تیپ «مدیترانه‌ای و مناطق نیمه مرطوب» بوده و دانه‌دار و شاخه‌زا هستند. انواع جنگل‌های مریوان را عواملی چون «بلوط ۸۳ درصد، بنه – (پسته وحشی) ۷ درصد، گلابی وحشی ۴ درصد، افرا ۳ درصد و سایر گونه‌ها حدود ۳ درصد» تشکیل می‌دهد.
در حال حاضر از میوه و سایر محصولات فرعی «شیره سقز، گز علفی، مازوج و غیره …» بهره‌برداری می‌گردد. مساحت پراکندگی مراتع در شهرستان مریوان ۱۳۷٬۱۱۲ هکتار، زمین‌های کشاورزی ۴۸٬۰۸۷ هکتار و فضاهای سبز ۲٬۳۸۵ هکتار می‌باشد. شهرستان مریوان از نظر مراتع دامی نیز غنی است. ظرفیت مجاز مراتع دامی شهرستان ۲۵۸٬۵۷۲ واحد دامی بوده و با احتساب دام موجود ۱۰۳۰۰۶ واحد دامی به عنوان مازاد بر ظرفیت در شهرستان تعلیف می‌شوند.
پوشش گیاهی در مریوان بسیار متنوع و غنی است؛ زیرا از یک طرف از میکروکلیماهای خاصی برخوردار است و از طرف دیگر در ابتدای پیش کوه‌های داخلی زاگرس واقع شده‌است و با ناهمواری‌های متعدد و بهره‌مندی از آب و هوای مدیترانه‌ای با خصوصیات ویژه ایی برخوردار است.
گسترش دامنهٔ پوشش گیاهی، از شمال غربی تا جنوب شرقی به‌طور پراکنده تا شرق مریوان را در بر می‌گیرد. بخش عمدهٔ این مراتع، مراتع ییلاقی است. پوشش گیاهی عمدهٔ این مراتع را گیاهانی از تیرهٔ چتریان (که ما، لو، جاشیر)، گندمیان، جو وحشی، گَوَن‌ها، اسپند و سایر گونه‌های علفی و خاردار (خارزرد، کنگر، فرفیون) تشکیل می‌دهد.
آلودگی هوا
با این حال، عامل اصلی از عوامل موجب آلودگی هوای شهرستان؛ عوامل طبیعی (گرد و خاک) می‌باشد. هوای مریوان در فصل خشکسالی، به‌طور متناوب تحت تأثیر پدیدهٔ گرد و خاک قرار می‌گیرد. در یک دههٔ گذشته، پدیدهٔ گرد و خاک بارها در مریوان اتفاق افتاده و هر بار ۳ تا ۵ روز پایدار بوده‌است. در چنین شرایطی غلظت گرد و خاک و آلودگی هوا ده‌ها برابر حد استاندارد طبیعی افزایش پیدا کرده و شعاع دید را تا فاصلهٔ ۱۰۰ متری کاهش داده‌است.
لازم است ذکر شود که گرد و غبار دههٔ دوم تیر ماه ۱۳۸۸ در هوای مریوان تاکنون بی‌سابقه بوده و بر اساس گزارش اداره کل حفاظت محیط زیست استان، در روز چهاردهم تیر ماه سال ۱۳۸۸ به بیش از ۳۰ برابر حد استاندارد طبیعی خود رسیده‌است، که بسیار خطرناک اعلام شد.
آلودگی آب
مراکز سکونتی شهر و روستایی، فعالیت کشاورزی و دامداری از منابع آلوده‌کننده‌های آب‌ها در شهرستان‌اند. آلودگی آب‌های سطحی را می‌توان به دو دسته «آلودگی آب‌های جاری یا رودخانه و آلودگی دریاچه زریبار» تقسیم نمود.
خوشبختانه امسال تصفیه خانهٔ شهرستان مریوان در ۵/۵/۱۳۹۲ افتتاح و به بهره‌برداری رسید. این تصفیه خانه نه تنها از ورود فاضلاب به دریاچه زریبار جلوگیری می‌کند بلکه پساب آن بعد از تصفیه در بخش‌های کشاورزی، باغداری، آبزی پروری و صنعت مورد استفاده قرار می‌گیرد.
آلودگی محیط‌های شهری و روستایی
منابع مختلفی ممکن است در آلودگی محیط‌های انسانی نقش داشته باشد اما مهم‌ترین این منابع در مریوان، انباشت زباله (پسماند) است که از راه‌های مختلف تولید و وارد محیط می‌شود. مراکز مسکونی شهری و روستایی، پایانه‌های مسافربری، میدان‌های میوه و تره بار، بیمارستان‌ها و … از مهم‌ترین تولیدکنندگان پسماند محسوب می‌شوند. افزایش جمعیت، مصرف بی‌رویه، شیوهٔ عرضهٔ کالا و عدم مدیریت مناسب مواد زائد نیز از دلایل اصلی ازدیاد پس ماند به‌شمار می‌روند.
نابسامانی در جمع‌آوری زباله‌های شهری در برخی محله‌های شهرها به دلیل کمبود وسایل و ناکافی بودن نیروی انسانی (به ویژه در محلات حاشیه‌ای) نیز یکی از معضلات است. هم چنین حمل زباله در شهرها به وسیلهٔ کامیون‌های روباز صورت می‌گیرد که در بعضی موارد باعث پخش آلودگی در معابر می‌شود.
نژاد
استان کردستان و بالتبع شهرستان مریوان بخشی از سرزمینی است که تحت حکومت مادها اداره می‌شده‌است. کردها یکی از شعبه‌های مشهور نژاد آریایی هستند که از حدود ۲۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح از شرق به ایران وارد شده و به شمال غربی و مشرق دریاچه ارومیه مهاجرت نموده‌اند. محوطه‌های باستانی حومه شهر مریوان نیز از قدمت فرهنگ و رسوم مردم این منطقه در طول تاریخ حکایت می‌کند. نژاد مردم مریوان از نژاد «ماد آریایی» است که نژادی کهن است.
زبان
زبان مردم شهرستان کردی سورانی و اقلیتی هورامی(گورانی) میباشد.
دین کُردها و اورامیها چه قبل از اسلام و چه در دوره‌های اسلامی با سایر اقوام ایرانی مشترک بوده‌است. طبق اسناد و آثار به دست آمده قبل از اسلام بیشتر مردم کردستان زرتشتی بوده‌اند و امروزه اکثریت مردم این استان، مسلمان و سنی مذهب بوده و در انجام آداب و مناسک دینی از فقه شافعی باغیرت می‌کنند. امروزه مردم شهرستان مریوان و نواحی آن نیز به دین «اسلام» و مذهب «سنی شافعی» اقتدا کرده‌اند که بیشتر مردم قریب ۹۶ درصد «مسلمان اهل تسنن و شافعی مذهب»، حدود ۲ درصد «شامل مذهب تشیع»، حدوداً ۰/۸ درصد «زرتشتی» و حدود ۰/۶ درصد «مسیحی» و درصد باقی‌مانده هم بدون دین می‌باشند. البته در گذشته مردم این منطقه همراه با مردم اورامانات دین «زرتشتی» داشته‌اند و هم‌اکنون در بعضی از رسوم نمادهایی از دین زرتشت را در طول زمان با خود آورده‌اند، از جمله شال خود که نمایانگر سه اصل پربار «کردار نیک، پندار نیک و گفتار نیک» می‌باشد و «روشن کردن آتش به هنگام نوروز و رقص و سماع به دور آن» که آیین اکثر مردم ایران نیز می‌باشد.
خط و نوشتار
گرچه امروزه خط و نوشتار تمام مردم ایران زمین «فارسی» می‌باشد اما خط و نوشتار «کردی» که خود خط و نوشتاری جدا گانه می‌باشد نیز در این شهرستان به کار می‌رود. خط و نوشتار کردی با اعراب عربی می‌باشد که البته بیشتر فارسی نوشته می‌شود. برای نوشتن زبان کردی، غالباً از الفبای عربی – که خود بازماندهٔ خط سریانی آرامی است - استفاده می‌شود.
زبان کردی دارای ۳۴ حرف است:
ئـ، ا، ب، پ، ت، ج، چ، ح، خ، د، ر، ڕ، ز، ژ، س، ش، ع، غ، ف، ڤ، ق، ک، گ، ل، ڵ، م، ن، و، وو، ۆ، ه، ی، ێ
حروف الفبای کردی به دو دستهٔ حروف بیصدا و حروف صدادار تقسیم می‌شوند: ئـ، ب، پ، ت، ج، چ، ح، خ، د، ر، ڕ، ز، ژ، س، ش، ع، غ، ف، ڤ، ق، ک، گ، ل، ڵ، م، ن، و، ه، ی
ا، وو، ۆ، ه، ی، ێ
جامه و لباس
اگر چه عمدهٔ زیادی از مردم شهر تحت تأثیر فرهنگ جدید در سراسر ایران قرار گرفته‌اند اما اکثریت روستاهای حومهٔ شهر؛ سنت محلی خود را حفظ کرده‌اند. لباس مردم منطقه؛ کردی و به علت کوهستانی بودن، پوشش ساکنان منطقه ویژگی‌های خاص خود را دارد.
پوشش مردم منطقهٔ مریوان عمدتاً همان لباس محلی کردی می‌باشد که این لباس یکی از زیباترین، متنوع‌ترین و پوشیده‌ترین پوشش‌هایی است که به نوشتهٔ سیاحان در سفرنامه‌هایشان در سطح فرهنگ مردم دنیا کم‌نظیر است، به‌طوری‌که این لباس در چندین جشنوارهٔ مختلف بین‌المللی مقام اول را کسب نموده‌است. این لباس همانند زبان کردی دارای تنوع خاص، در مناطق مختلف می‌باشد. لباس زنان کرد نیز از پیراهن‌هایی با رنگ شاد و نسبتاً گشاد «که از شانه تا پا دوخته می‌شود» استفاده می‌کنند.
پوشاک مردان و زنان کرد شامل تن‌پوش، سرپوش و پای‌افزار است. ساخت و کاربرد هریک از این اجزاء، بسته به فصل، نوع کار و معیشت و مراسم و جشن‌ها با یکدیگر تفاوت دارد. هرچند پوشاک نواحی مختلف کردستان مانند اورامان، سقز، بانه، گروس، سنندج، مریوان و… متفاوت است، اما از نظر پوشش کامل بدن، همه با هم یکسان هستند. پیش از ورود پارچه، کفش‌های خارجی و سایر محصولات داخلی به کردستان، بیشتر پارچه‌ها و نیز پای‌افزار مورد نیاز توسط بافندگان و دوزندگان محلی بافته و ساخته می‌شد. از نظر بافت پارچه، منطقهٔ سقز و از نظر ساخت پای‌افزار «گیوه» یا «کلاش» و «کالی» اورامانات و آبادی‌های پیرامون کوهستان شاهو مانند هجیج، نودشه و آبادی‌های منطقهٔ نوسود و شهرستان پاوه چون میریه، خانه‌دره، مژگان، مزوی و وزلی از عمده‌ترین نواحی بافت و صدور پارچه و پای‌افزار در استان به‌شمار می‌رفتند. «جولایی» و «بافت پارچه» و انواع منسوجات مانند «بوزو، برمال، جاجم، بره، پوشمین، موج، جوراب، دستکش، زنگال و کلاه» به عنوان حرفه یا کار جنبی بخشی از آبادی نشینان مناطق مختلف کردستان محسوب می‌شد.
لباس مردان
لباس مردان عبارت است از:
چوخه رانک:چوخه رانک شامل نیم‌تنه‌ای به نام «چوخه» که از جنس «پشم» یا «کتان» است و شلواری گشاد به نام «رانک» که مچ‌پای آن تنگ است.
پانتول:پانتول؛ شلواری گشاد با دم‌پای تنگ است با این تفاوت که جنس آن از پارچه می‌باشد.
مَلیکی:مایکی؛ نیم‌تنه‌ای بدون یقه است که از پایین نیم‌تنه تا بالا به وسیله دکمه بسته می‌شود.
لفکه سورانی:لفکه سورانی پیراهنی با آستین فراخ و بلند و زبانه‌ای مثلث شکل در انتهای آستین است که آن در حال عادی دور مچ یا بازو می‌پیچند.
پشتوین:شال که به آن «پشتوین» و «پشتینه» نیز می‌گویند، پارچه‌ای است تقریباً به طول ۳ تا ۱۰ متر که بر روی لباس در ناحیهٔ کمر بسته می‌شود.
دستار:دستار یا «کلاغه» که به آن «دشلمه»، «مندلی»، «ره شتی»، و «سروین» (سربند) نیز هم گویند و مردان به جای کلاه از آن استفاده می‌کنند.
فرنجی:فرنجی یا «فره‌جی» که ویژهٔ مردان ناحیهٔ اورامانات است و از نمد ساخته و آماده می‌شود.
کله بال:کله بال نوعی از نمد پوششی است که چوپانان در مناطق چرای گله در صحرا استفاده می‌کنند.
پیچ و کولاو:پیچ و کولاو کلاه محلی کردها را که معمولاً زنان کرد ان را با دقت و ظرافت خاصی و با نقش و نگارهایی بر جایی مانده از فرهنگ اصیل کردی می‌بافند معمولاً به رنگ‌هایی سیاه و سفید و به دو صورت کلاه بلند و تخت بافته می‌شود و در دست مصرف‌کنندگان قرار می‌گیرد البته بنا به گفتهٔ پیشینیان و به اعتقاد آن‌ها مرد نباید سرش لخت باشد.
پیچ:پیچ دستمالی است سیاه و سفید که با گذاشتن کلاه روی سر به دور کلاه پیچانده می‌شود و در قسمت پشت سر در درون دستمال قرار داده می‌شود تا شل نشود البته برادران بارزانی پیچ و کولاو و شالشان به رنگ قرمز می‌باشد. البته اعراب نیز از این شال چه سیاه و سفید و چه قرمز رنگ برای پوشش خود استفاده می‌کنند.
کلاش:کلاش یا گیوه؛ پاپوشی است به رنگ سفید که با ظرافت کامل توسط برادران اورامانی ساخته می‌شود که از بدبو شدن پا جلوگیری می‌کند و پا را خنک نگه می‌دارد از خصوصیات آن فصلی بودن آن است و نمی‌توان از آن در فصل زمستان یا فصول باران زا استفاده کرد.
لباس مردانه از قسمت‌های زیر تشکیل می‌شود:
۱. که وا پانتول:که وا پانتول که به جای کت و شلوار معمولی می‌پوشند ولی شکل و دوخت آن‌ها غیر از مد کت و شلوار ی است که معمول می‌باشد؛ که وا یا کت لباس کردی تقریباً به صورت یک ژاکت نظامی می‌دوزند با این تفاوت که که وا جیب‌های کناره‌ای ندارد و ضمناً چاک آن کاملاً از طرفین راست و چپ باز می‌شود. به علاوه غیراز چاک کناره‌ای آستین‌هایش چاک دارا ست. دوخت شلوار کردی یا پانتول بدین ترتیب است که دهانه‌ای تنگ و بدنه‌ای گشاد دارد و به جای کمر انتهای آن را که گشادیش بیش از دو برابر یک شلوار معمولی است با بندی که «دخین» نامیده می‌شود و از توی قسمت تا شدهٔ آن «لیفه گذشته» می‌بندند و از کمر به پایین که وا را داخل پانتول کرده و بند پانتول را روی ان می‌بندند.
۳. پیچ:پارچه‌ای است ۳ متری و اغلب گلدار که تارهای از آن جدا می‌کنند و به شکل جالبی طوری‌که تارهای ان در طرفین صورت آویزان گردد به دور سر می‌پیچند. پچ را که در نواحی سقز «مرزه» می‌گویند روی کلاه مخصوص به نام «عارقچین» می‌بندند عارقچین را از نخ و مخصوصاً از نخ‌های قرقره‌ای با میل قلاب می‌بافند و این کار مخصوص زنان و دختران کرد است اغلب برای زیبایی بیشتر آن را از نخ‌های سیاه و سفید و به مقدار کم نخ‌های رنگین پر نقش می‌بافند.
۴. کراس-گجی:کراس همان پیراهن است با این تفاوت که اولاً یقه ندارد و به علاوه به انتهای آستین‌ها نیز دنباله‌ای به نام سورانی می‌دوزند که آن را در حالت عادی روی آستین که وا می‌بندند و در مواقع اضطراری و مخصوصاً در مواقع جنگ دو سر سورانی به هم گره زده و به گردن می آویزانند و نیز همین سورانی‌ها باعث تسهیل بالا زدن آستین‌ها در مواقع شستن دست و صورت می‌باشند.
لباس زنان
جافی:یا «پاپوش» که با آن «در په» نیز می‌گویند؛ شلواری همانند شلوار مردان است. این شلوار را زنان کرد، به ویژه زنان روستایی، هنگام کار می‌پوشند. در سایر مواقع، زنان شلوار گشاد از جنس حریر به پا می‌کنند.
کُلُنجِه:سوخمه یا سه لته نیم‌تنه‌ای است که روی پیراهن بلند می‌پوشند و از پارچهٔ زری، مخمل یا ابریشم ضخیم دوخته می‌شود.
شال:از پارچه‌ای زیبا بر روی لباس در ناحیهٔ کمر بسته می‌شود.
کلاو:یا کلاه که از جنس مقوا و به شکل استوانه‌ای کوتاه است که آن را با پولک‌هایی رنگین به صورت بسیار زیبایی تزیین می‌کنند.
کُلکه:روسری یا دستاری است که به جای کلاه مورد استفاده زنان قرار می‌گیرد. کلکه دارای رشتهٔ بلندی از ابریشم سیاه و سفید با ملیله‌دوزی است.
لباس زیبای زنانه نیز از قسمت‌های زیر تشکیل می‌شود:
۱. که وا:که وا که عین کت مردانه است با این تفاوت که اولاً پارچهٔ آن را رنگین انتخاب می‌کنند و ثانیاً خیلی کوتاه‌تر می‌دوزند؛ به‌طوری‌که حداکثر تا کمر آ ن‌ها پایین می‌آید و نیز جیب‌های کت مردانه در آن دیده نمی‌شود.
۲. کراس-گجی:کراس یا گجی،پیراهن زنانه دارای دوختی ساده با بدنی بلند و دامنی گشاده و دراز است. به‌طوری‌که دامن پیراهن روی پای آن‌ها قرار می‌گیرد و معمولاً آن را از پارچه‌های بسیار زیبا، نفیس و گران‌قیمت تهیه می‌کنند.
۳. پشت بند:پشت بند که همان پشت بند مردانه است ولی زن‌ها اغلب از نوع رنگارنگ آن استفاده می‌کنند. زن‌ها وقتی پشت بند را می‌بندند کمی از پیراهن خود را بالا می‌کشند به‌طوری‌که انتهای دامن از مچ پای آن‌ها پایین‌تر نمی‌رود.
۵. درپه:به جای شلوار پوشیده می‌شود و با دهانه‌ای تنگ روی مچ پای آ ن‌ها قرار می‌گیرد ولی پوشش ساق‌های آن بسیار گشاد می‌باشد.
۶. کلاو:کلاو یا کلاه زنان کُرد و منطقه اورامان بسیار قشنگ و زیباست، این کلاه را از مقوا و به شکل استوانه کوتاهی درست می‌کنند و روی آن را با پارچه مخملی رنگین «معمولاً گلی یا سبز سیر» می‌پوشانند و بعد روی آن را با پولک‌هایی رنگین یا طلایی و گلابیون‌های زرین، مزین می‌سازند. این کلاه را به وسیلهٔ یک رشته طلا که لیره یا نیم پهلوی‌هایی به آن می‌آویزند و از زیر چانه عبور می‌دهند، روی سر نگاه می‌دارند و دستمال را روی آن می‌بندند، رشته‌ای که کلاه را به آن صورت نگاه می‌دارد «قطاره» نام دارد و اغلب آن‌هایی که قدرت مالی بیشتری دارند از آن استفاده می‌کنند و در دو طرف، در محل اتصال ان با کلاه یک گل طلائی آویزان می‌نمایند. خان م‌های متشخص کُرد اغلب به جای کلاو از «گلگله» استفاده می‌کنند.
گلگله رشته طویلی از ابریشم سیاه و سفید است که آویزه‌های ابریشمی دارد و از روی روسری به شکل جالبی بسته می‌شود.
لازم به توضیح است که پسران جوان امروزی به ندرت پیچ می‌بندند؛ و دختران نیز به ندرت کلاوه یا گلگله بر سر می‌کنند. لباس زن‌های مریوانی برخلاف لباس سایر مناطق کردستان، فاقد شال است. البته این لباس در مناطق گوناگون منطقه کردنشین متفاوت می‌باشد، به‌طور مثال در مناطق «پیرانشهر و مهاباد، سقز و بوکان» این لباس اجزای اضافی چون «فیس، شال و لچکه» دارد که نوع دوخت آن با سایر لباس‌های کردی و اورامی متفاوت می‌باشد و موسوم به «لباس سقزی» می‌باشد..
آداب و رسوم
مردم منطقهٔ مریوان از لحاظ آداب و رسوم تفاوت چندانی با کردهای دیگر مناطق ندارند، رسوم مختلف مناطق کردنشین به یکی از مراحل یا پدیده‌های تاریخی پیوند دارد. مردمان مناطق مختلف شهرستان مریوان از نژاد آریایی، زبان آنان کردی، دین اسلام و سنی مذهب شافعی می‌باشند جشن‌هایی که در میان آنان مرسوم است در برگیرندهٔ جشن‌های مذهبی، ملی و باستانی است که ریشه در باورهای کهن مردم داشته و اغلب تاریخی و پاره‌ای اسطوره‌ای است؛ از مراسم رایج در میان کردان و مخصوصاً منطقهٔ مریوان می‌توان به مراسم تولد، مراسم فوت، عزاداری، مراسم عقد و تعیین مهریه، مراسم عروسی «که مراسمی بی‌نظیر است» با رقص و کردی محلی «هه‌لپه‌رکی» اشاره کرد.
رقص کردی (ههڵپهڕکێ)
رقص کردی یا ههڵپهڕکێ بخشی از آیین‌های نمایشی کردها است که به صورت گروهی و به شکل حلقه‌ای نا کامل مرکب از رقصندگان زن و مرد از چپ به راست در حرکت هستند اجرا می‌شود. اولین نفر سمت راست گروه که با دستمالی در دست؛ وظیفهٔ هدایت و هماهنگ‌کردن حرکت بقیهٔ رقصندگان را به عهده دارد و سرعت و ریتم و شور رقصندگان بستگی به هدایت او دارد را در زبان بومی سَرچُوپی کِش (به کردی: سه‌ر چۆپی کێش) و آخرین نفر گروه که در منتهی‌الیه سمت چپ حلقه قرار دارد و او نیز مسئولیت مشابهی دارد را گاوانی می‌نامند.
مردم منطقهٔ مریوان از واژهٔ «ههڵپهڕکێ» که از کلمهٔ «ههڵپهڕ» به معنی «جنبش و تکان و در اصل به معنی حمله کردن» است و از کلمهٔ «کێ» که نمادی از «حرکات جنگی» است از گذشته‌های دور به یادگار مانده‌است و چیزی فراتر از رقص عادی می‌باشد. رقص کردی با زیبایی خاص آیینه‌ای تمام نما از زندگی گذشتهٔ این مردم است که به صورت زنده در زمان و حال در وجود آنان در حرکت و جریان است. اگر به ریشه در زندگی و کار روزانه مانند «کشاورزی، اعتقادات دینی، جنگ و دفاع، مراسم و جشن‌های بزرگ و بازی‌های محلی» حالات روحی درونی افزار دارد که به صورت امروزی درآمده‌است که در مریوان از غنای بیشتری برخوردار می‌باشد. هه لپه رکی که از گذشته‌های دور به یا د گار مانده‌است و چیزی فراتر از رقص عا دی می‌باشد ایرانیان به قدمت و غنای تاریخ خود مفتخر هستند. آنان در هر عرصه‌ای نشان داده‌اند که پا سدار شایسته سنت‌های اصیل و دوستدار ایران و فرهنگ ایرانی‌اند.
مردم خطهٔ کردستان و کرمانشاه و سایر شهرهای کردنشین نیز از این خصیصه مستثنی نیستند. رقص‌های کردی یکی از سنت‌های دیرینه و یادگارهای ارزشمند آریا یی هاست، که در میان اکراد هم چنان محفوظ مانده و حتی در رقص‌های سنتی بعضی از اقوام هم جوار همچون «آشوری‌ها» تأثیر کرده‌است. بی‌گمان تاریخچهٔ این حرکات مربوط به هزاره‌های دوم و سوم قبل از میلاد مسیح است اما تاریخ مشخص و چگونگی ایجاد آن در این باره وجود ندارد. یک کتیبه س سنگی در «قلعه هه پیر» وجود دارد که متعلق به هزاره س اول قبل از میلاد است، روی این کتیبه تصویر یک «سرناو و دهول و تعدادی که به نظر می‌رسد در حال اجرای حرکات موزون هستند» روی سنگ حک شده‌است این کتیبه س کهن سند مهمی در تاریخی بود این حرکات موزون در کردستان است.
حکیم عمر خیام در کتاب «نوروز نامه» خود می‌نویسد:" «فریدون کرد» روزی که «ضحاک» را اسیر کرد و ایران را از شر او نجات داد مردم آن روز را جشن گرفتند و این دلیل مهم دیگری بر یکپارچگی آن مردم و جشن دسته جمعی در میا ن آنان می‌با شد. ʺ
معمولاً بهترین رقصنده (زن یا مرد) نقش رهبری گروه سَرچٌوپی کِش را به عهده می‌گیرد و اولین نفر حلقهٔ رقصندگان است. او با انجام ماهرانهٔ حرکات نمایشی توسط دستمالی که در دست راست خود دارد و نیز به کمک اصواتی هیجان انگیز و گاهی با کلام ضمن افزودن بر هیجان رقصندگان مسئولیت تنظیم سرعت و ریتم حرکت گروه را بر عهده می‌گیرد. قرار گرفتن در این نقش جذابیت فراوانی دارد و رقصنده را در موقعیت بهتری نسبت به مابقی گروه قرار می‌دهد. سرچوپی کش گاهی برای ایجاد نشاط بیشتر می‌تواند از حلقهٔ رقص جدا شده و با توجه به تبحر خویش حرکات نمایشی فردی نیز انجام دهد. بقیهٔ گروه در حالی که دست‌هایشان رو به زمین و در امتداد دو پهلویشان قرار دارد پنجه در پنجه رقصندگان مجاور ایجاد حلقه‌ای پیوسته می‌کنند. مطلوب‌ترین حالت قرار گرفتن رقصندگان به صورت (گندم و جو) یا به عبارتی یک زن و یک مرد به صورت یک در میان است. گاوانی آخرین رقصندهٔ گروه است که هرچند نقش زیادی در ایجاد ریتم و نشاط رقص دارد اما کمتر کسی راغب به قرار گرفتن در این نقش است.
«کوبیدن پا بر زمین» به این معنی است که این «خاک وطن من» است و «هورای» هنگام مراسم در حین حرکات به منظور «ترساندن دشمن» است و هم چنین «نشستن» در هنگام رقص نشانه «تسلیم برای جمع منفور» است. یک سری مقام‌ها هم وجود دارند که در این مراسم استفاده می‌شوند، همانند «پهوره» که از نظر لغوی از واژه «خور» به معنای «خورشید» گرفته شده مورد استفاده «گاتوهای زرتشتی» و در مراسم راز و نیاز با خداوند بوده‌است.
به تناسب مناطق مختلف کردستان اشکالی از رقص‌های محلی نیز وجود دارد که در نحوهٔ حرکت دست‌ها و پاها و نیز شکل حرکت گروه با هم تفاوت چشمگیری دارن؛ ولی به‌طور کلی از دو دسته رقص‌های غنایی و رقص‌های رزمی تشکیل شده‌است. شاخص‌ترین این رقص‌ها اکثراً در دستهٔ رقص‌های غنایی قرار دارند.
دو دستماله:در شکل غنایی رقص و برای افزودن بر شور رقصندگان و ناظران معمولاً رقصنده اول سَر چُوپی با دو دستمال رنگی به انجام حرکات نمایشی فردی می‌پردازد و توانایی و تبحر خود را در رقص به نمایش می‌گذارد. به این نوع رقص دو دستماله می‌گویند که بیشتر در منطقه کرمانشاه رواج دارد.
گه ڕیان:گهڕیان یا گَریان به معنی گشتن است؛ مخصوص منطقه اردلان سنندج است گهڕیان دارای دو شکل روستایی و شهری می‌باشد که تفاوت‌هایی در ریتم دارند. این رقص نرم و آهسته و با ظرافتی خاص شروع شده و به تدریج ریتم سریع تری می‌یابد. معمولاً در فاصلهٔ دو رقص سریع و برای استراحت رقصندگان اجرا می‌شود و بیشتر شکلی نمایشی از راه رفتن است. این رقص، رقصندگان را برای رقص‌های پرتحرک تر بعدی آماده می‌کند، تقریباً در کل مناطق کردنشین ملودی این رقص شکلی یکسان دارد. نخستین حرکت با پای چپ آغاز می‌شود و حرکت پای دیگر هم‌زمان با سر ضرب‌های دهل و با ریتم دو تایی موسیقی عوض می‌شود.
پشت پا:پشت پا به مراتب ریتم سریع تری نسبت به گهڕیان (گریان) دارد و در بیشتر مناطق کردنشین مخصوص مردها می‌باشد رقص پشت پا همان‌طور که از نامش پیداست انسان را به هوشیاری و به‌کارگیری تجارب می‌خواند تا مبادا شخص در زندگی از کسی پشت پا بخورد.
هه ڵگرتن:این رقص بسیار پر جنب و جوش و شاد اجرا می‌شود. ریتم تند ملودی مخصوص این رقص هر گونه کسالت و خمودی را نفی کرده و بر اهمیت نشاط و هدفمندی در زندگی تأکید دارد.
فه تا پاشایی:فه تا پاشایی یا فتاح پاشایی ملودی این رقص در سر تا سر کردستان به شکلی یکنواخت و با ریتمی تند اجرا می‌شود و بیانگر انسانی است که به شکرانه کسب موفقیت‌ها و استفاده از نعمت‌های خداوندی خوشحالی خود را به نمایش گذاشته‌است.
لب لان:رقص لب لان با ریتمی نرم و آهسته پس از فتاح پاشا اجرا می‌شود و می‌توان در آن لزوم تنوع در زندگی را مشاهده کرد، پس از اجرای پر جنب و جوش رقص‌ها گریان، پشت پا، هلگرتن و فتاح پاشایی به ضرورت، رقصندگان لب لان می‌رقصند تا کمی استراحت کرده و تجدید قوا کنند رقص لب لان در واقع انسان را از غلبه احساسات زودگذر نهی کرده، وی را پس از طی مرحله ضروری شور و مستی به قلمرو تفکر دور اندیشی و بازنگری رهنمون می‌سازد در این رقص، شرکت کنندگان آرامش خاصی را احساس می‌کنند.
چه‌پی:چه‌پی به معنای از چپ می‌باشد؛ مخصوص مریوان استملودی این آهنگ با وزن دوتایی اجرا شده و در بیشتر مناطق کردنشین تقریباً به یک شکل اجرا می‌شود. در رقص چپی قسمت چپ بدن تحرک بیشتری یافته و از خمودگی خارج می‌گردد، در منطقهٔ کرمانشاه بیشتر خانم‌ها از این رقص استقبال می‌کنند.
زَنگی یا زَندی:در این رقص رقصندگان یک قدم به جلو گذاشته و سپس یک قدم به عقب می‌روند و این حالت تا پایان ادامه می‌یابد در این رقص ضرورت احتیاط، دوراندیشی و تجزیه و تحلیل عملکرد از جانب انسان به تصویر کشیده می‌شود، در واقع در این رقص سنجیده گام برداشتن تبلیغ می‌گردد.
شَه لایی:رقص شَلایی گونه‌ای رقص نمایشی - رزمی است که رقصندگان پاهای خود را به حالتی لنگان حرکت می‌دهند. این رقص را می‌توان تراژدی شکست دانست در این رقص قدم‌ها نا استوار و پاها کمی شکسته و خم برداشته می‌شوند تا شکست در برابر چشمان حضار ترسیم گردد. این رقص از گونه رقص‌های رزمی است و بیانگر شکست از دشمن و طلب عفو از مردم به شکلی نمادین است.
سه جار:رقص سه جار با ریتم آرام شروع و سپس بر سرعت حرکات افزوده می‌شود. در آن سه حرکت پا در سه حرکت به جلو وجود دارد.
خانه میری:خانه میری یا خان امیری مخصوص خوانین بوده که آن را در پشت بام‌ها به سبک آرام و ملایمی برگزار می‌کردند که تداعی‌گر پیروزی است.
سێ پێیی:سێ پێیی یا سه پایی؛ رقصی است با ریتم سریع که در منطقهٔ مکریان مانند پیرانشهر و مهاباد رایج است.
چه مه ری:در «چه مه ری» که در هنگام «غم و مرثیه» انجام می‌شود افراد شرکت‌کننده «تفنگ» به دست می‌گیرند یا «خنجر» به کمر می‌بندند. عمر و قدمت هه لپه رکی و چه مه ری خیلی زیاد است و مربوط به چند سال قبل یا مربوط به یک منطقه خاص یا یک فرد خاص نبوده بلکه مربوط به دوره‌ای است که تسلط هنری توانسته‌است آن را به تمام جامعه کل حاکم کند.
جمعیت
شهرستان مریوان از جمله شهرستان‌هایی در استان کردستان است که در دههٔ ۶۰ به دلیل جنگ تحمیلی و حوادث ناشی از آن و در دههٔ ۷۰ به دلیل «دستیابی و خرید و فروش کالاهای خارجی و داخلی و دایر شدن بازارچه مرزی» تغییرات جمعیتی چشمگیری داشته‌است. این تغییرات جمعیتی مشتمل بر مهاجرت ساکنان روستاهای مرزی و شهر مریوان به سایر نقاط شهرستان و استان در زمان جنگ تحمیلی و برگشت آنان و نیز مهاجرت عدهٔ بسیاری از شهرها و استان‌های همجوار به شهر مریوان «رشهر کانی‌دینار و جوجه‌سازی و روستاهای حاشیهٔ دریاچه زریبار» به دلیل مبادلات مرزی مجاز و غیرمجاز و پتانسیل‌های گردشگری می‌باشد.
در سال ۱۳۸۱ بخش «سروآباد مریوان» بر اساس مصوبه هیئت دولت به شهرستان ارتقاء و از مریوان منتزع شد و هم چنین در خرداد ماه سال ۱۳۸۸ شهرک «کانی دینار و هجرت» پس از تجمیع با روستای «هجرت» و بر اساس مصوبه هیئت وزیران دولت به شهر تبدیل شد.
در شهرستان مریوان تمرکز جمعیت عمدتاً در دشت‌ها و اراضی کم ارتفاع است، در حالی که در حومه‌های اطراف شهرستان تمرکز تراکم جمعیت در نواحی کوهستانه و کوهپایه‌ها بیشتر است. در جامعهٔ روستایی نیز پراکندگی جمعیت با امکانات و تولیدات کشاورزی رابطه چندانی ندارد. برای مثال تراکم نسبی جمعیت در شهرستان‌های «قروه، سقز و بیجار» با توجه به امکانات و منابع کشاورزی کمتر است در حالی که در شهرستان مریوان به دلیل وجود فراوانی امکانات و منابع کشاورزی بیشتر، جمعیت بیشتری استقرار یافته‌اند.
جاذبه‌های دیدنی و گردشگری
شهرستان مریوان یکی از جاذبه‌های طبیعی و گردشگری استان کردستان است که هر ساله گردشگران داخلی و خارجی زیادی از آن بازدید کرده و از زیبایی‌های آن لذت می‌برند.
جاذبه‌های طبیعی - تفریحی
این جاذبه‌ها عبارتند از:
دریاچهٔ زریبار
در بین جاذبه‌های فراوان شهرستان مریوان، دریاچهٔ زریبار به عنوان بزرگترین چشمهٔ آب شیرین دنیا از زیبایی خاصی برخوردار است. دریاچهٔ زریبار یا به عبارت بهتر تالاب آب شیرین زریبار، دریاچه ایی با آب شیرین و از نوع دریاچه‌های زمین ساختی «تکنونیکی» است که به گفتهٔ کارشناسان، بزرگترین «چشمهٔ آب شیرین جهان» می‌باشد و به دورهٔ سوم زمین‌شناسی «سنوزوئیک» بر می‌گردد. این دریاچه با جاذبهٔ منحصر به فرد، مهم‌ترین تالاب استان به‌شمار می‌رود. دریاچهٔ زریبار در فاصلهٔ ۲ کیلومتری شمال‌غربی شهر مریوان و در ارتفاع ۱۲۸۵ متری از سطح دریا و در طول جغرافیایی ′۸°۴۶ و عرض جغرافیایی ′۳۲°۳۵ قرار گرفته‌است که شرق و غرب آن را دو رشته کوه پوشیده از جنگل‌های بلوط و مازو دربر گرفته‌است. در شمال و جنوب آن نیز، دشت‌های سرسبز بیلو و مریوان واقع شده‌اند.
دریاچهٔ زریبار در هر فصل، جلوه‌های زیبای خود را در مقابل دیدگان گردشگران به نمایش می‌گذارد و شرایط مناسبی را برای قایق‌رانی، ماهی‌گیری، شکار و شنا را در اختیار تماشاگران به نمایش می‌گذارد. آب این دریاچه از چشمه‌های جوشان و رودخانه‌های چندی که به آن می‌ریزد، تأمین می‌شود. زریبار با قرار گرفتن در یک درهٔ طولی نسبتاً وسیعی از دو طرف شرق و غرب با کوه‌های پوشیده از جنگل احاطه شده‌است. بیشه زارهای نیمه انبوه از دیگر پوشش‌های گیاهی اطراف این دریاچه است. در جنگل‌های اطراف دریاچه می‌توان از بلوط به عنوان گونهٔ غالب جنگلی در کنار گونه‌های جنگلی دیگر مانند گلابی وحشی، زالزالک و بادام در شیب‌ها نام برد. سیاه ماهی خالدار، سیاه ماهی معمولی و عروس ماهی از گونه‌های بومی دریاچه هستند. گیاهان خاردار و نی‌های حاشیهٔ دریاچه، بارهنگ آبی، نیلوفر آبی، پیچک‌ها و جگن زیبایی دریاچه را بیشتر کرده‌اند.
از شگفتی‌های زریبار جزیره‌های متحرکی است که در آن وجود دارند. این جزیره‌ها از ریشه‌های در هم تنیده نی و گیاهان حاشیه‌ای دریاچه تشکیل شده‌اند که با جریان آب و باد از کناره‌های دریاچه جدا شده و در وسط آن به چشم می‌خورند، گاه مساحت این جزیره‌های کوچک در زریبار به ۲۰ متر هم می‌رسد. از لحاظ اقلیمی منطقه‌ای که زریبار در آن واقع شده تابستان‌های معتدل و زمستان‌های سرد دارد. از این رو گاه در زمستان به دلیل سردی هوا آب دریاچه یخ می‌زند؛ اما در تابستان گرمای آن از میانگین دمای ۲۴/۵ درجهٔ سانتیگراد تجاوز نمی‌کند.
امتداد عمومی دریاچه، شمالی - جنوبی و طول مناسب آن در این امتداد نزدیک به ۶ کیلومتر و عرض آن نزدیک به ۱۷۰۰ متر تا ۳ کیلومتر است. مساحت دریاچه طبق اطلاعات به دست آمده ۱۵ کیلومتر مربع است که در مواقع پرآبی به ۲۰ کیلومتر مربع نیز می‌رسد. عمق دریاچه در طول سالیان متمادی متفاوت و به‌طور متوسط ۵ متر است و وسعت آن نیز بین ۸۰۰ تا ۹۰۰ هکتار می‌باشد. بیلان آبی دریاچه نشان می‌دهد که مساحت حوزهٔ آبریز دریاچه معادل ۸۷/۹ کیلومتر مربع و متوسط آبدهی سالانهٔ دریاچه در حدود ۴۲/۷ میلیون مترمکعب «۱/۳۶ متر مکعب در ثانیه» می‌باشد. حجم تقریبی آب تالاب حدود ۳۰ میلیون متر مکعب برآورد شده‌است. اطراف دریاچه از نیزارهای بلندی احاطه شده‌است که محیط این تالاب به‌طور متوسط حدود ۲۲ میلیون متر مکعب می‌باشد که در مواقع پرآبی به ۴۷ میلیون متر مکعب نیز می‌رسد و میزان متوسط بارندگی آن نیز ۷۸۶ میلی‌متر در سال است. رطوبت نسبی این دریاچه برابر ۵۸/۴ درصد و متوسط تبخیر سالیانه معادل ۱۹۰۰ میلی‌متر گزارش شده‌است.
اردک سرسبز، خوتکا، چنگر، گیلار، پرستوی دریایی و انواع کشیم، پرندگان بومی هستند که زیست شان در سال‌های اخیر به علت شلوغی دریاچه با مشکل مواجه شده‌است. برخی از این پرندگان را می‌توان در تمامی فصول سال مشاهده کرد. در محدوده دریاچه زریبار پستاندارانی شامل سگ آبی، روباه، گرگ، خوک وحشی، خرگوش و نوعی گربه وحشی زندگی می‌کنند. این دریاچه هم چنین محل زیست ماهی‌های بومی از قبیل سیاه ماهی خالدار، سیاه ماهی معمولی، عروس ماهی، مارماهی و گونه‌های رهاشده شامل کپور معمولی، کپور آینه‌ای، فیتوفاک، آمور سفید و کپور سرگنده است.
منطقهٔ مریوان با ریزش باران سالیانه بین ۹۰۰ – ۵۰۰ میلی‌متر از مهم‌ترین کانون‌های باران‌خیز کشور است. متوسط دمای سه ماههٔ تابستان - که فصل اصلی گردشگری است - بین ۲۱/۴ تا ۲۵/۱ درجه است؛ که به این ترتیب مناسب‌ترین دما برای گردشگران محسوب می‌شود. ریزش نزولات زمستانی به صورت برف، امکان یخ‌بستن سطح دریاچه در سال‌های سرد و تعدد روزهای آفتابی در پاییز و زمستان از دیگر سو، شاخص‌های بسیار مناسبی برای گسترش گردشگری زمستانی «برفی و یخی» می‌باشد. بیلان آبی دریاچه نشان می‌دهد که مساحت حوزهٔ آبریز دریاچه معادل ۸۷/۹ کیلومتر مربع و متوسط آبدهی سالانهٔ دریاچه در حدود ۴۲/۷ میلیون مترمکعب «۱/۳۶ متر مکعب در ثانیه» می‌باشد. دربارهٔ این دریاچه افسانه‌های زیادی سینه به سینه نقل شده‌است که مشهورترین آن وجود شهری مدفون به نام زریبار در زیر دریاچه است که گذشتگان گفته‌اند مردم این شهر به عذاب اهورامزدا دچار شده و در این دریاچه غرق شده‌اند.
۲. قلعهٔ امام (قلعهٔ هلوخان)
قلعهٔ تاریخی امام یا هلو خان در ۳ کیلومتری جنوب شرقی مریوان قرار دارد که بر اساس اطلاعات تاریخی در قرن ۸ ه‍.ش) در زمان حکمرانی اردلان‌ها در دوران صفوی بر روی کوهی با نام «کوه امام» به ارتفاع ۱۶۰۰ متر که مشرف و مسلط به دشت و شهر فعلی مریوان در جنوب شرقی شهر می‌باشد توسط «امیر حمزه بابان» در سال ۷۵۲ ه‍.ش) بنیاد نهاده شد و سپس «سرخاب بیگ اردلان» نیز در سال ۹۰۲ ه‍.ش) آن را از نو ساخت. قلعهٔ امام بعدها به «قلعهٔ مریوان» معروف گشت و به مدت ۳ قرن مقر اصلی حکومت‌های محلی بابان و اردلان‌ها بوده‌است و بازگوکنندهٔ بخشی از تاریخ و معماری دوران صفویه است. قلعه مریوان یکی از آثار دیرین این سرزمین کهن می‌باشد که بسیاری از آثار تاریخی – فرهنگی و هنری مردم این مرز و بوم در آن ثبت شده‌است و در بسیاری از کتاب‌های تاریخی محلی به آن اشاره شده‌است.
وجود قلاع متعدد و مستحکم نشان دهندهٔ این موضوع است که شهرستان مریوان یکی از مناطق مهم ادوار کردنشینی بوده‌است. بعدها در کنار قلعهٔ مریوان بر روی «کوه امام» که مرکز حکومتی خاندان‌های حکومتی کردستان بوده‌است، به دستور امیر حمزه بابان مسجدی با آجرهای قرمز رنگ ساختند که به «مزگه‌وته سوره – (مسجد سرخ)» مشهور است. نام کوه امام از نام «شیخ احمد ابن الانبار النعیمی الحسنی» گرفته شده‌است که در قرن ۸ ه‍.ش) از طرف امیر حمزه بابان به پیشوا و امام جمعه و جماعت مسجد سرخ منسوب شده‌است.
این کوه دارای ۳ قلل بلند و مستحکم می‌باشد که از هرکدام از آن‌ها آثارهای تاریخی به جا مانده‌است. در یکی از کم ارتفاع‌ترین قله‌های تاریخی این کوه، تعدادی آثار باستانی و تاریخی وجود دارد که ما انسان‌ها را به عمق تاریخ این منطقه می‌برند و چه بسا داستان‌های تلخ و شیرینی را برای ما بازگو می‌کنند. از آثار تاریخی این کوه می‌توان به «قبرستان قدیمی، آثار به جای مانده از مسجد سرخ، درخت کهن قدیمی جلوی مسجد و هم چنین ویرانی‌هایی به جا مانده از دیوارهای خانه‌های مردمی داخل قلعه که یا جبر و زمانه آن‌ها را ویران کرده‌است یا توسط شورش و هجوم ظالمان بر این قلعه ویران شده‌اند» اشاره کرد.
قلهٔ دوم یا به عبارتی قلعهٔ میانی که به «قلعهٔ شاه نشین» شناخته شده‌است تا چند سال پیش در اطراف و پشت آن دیوارهای فرو ریخته شدهٔ آن به فراوانی دیده می‌شد که اکنون هم بخشی از آجر و خشت و دیوارهای آن برجای مانده‌است. در دورترین و با شکوه‌ترین جایگاه این قله، سنگی کوهی تراشیده شده‌است که از آن تراس و ایوانی جذاب ساخته شده‌است زیباترین دشت‌های مریوان و دریاچهٔ زریبار از داخل آن قابل رؤیت می‌باشد. پهنای این تراس به ۱۸ الی ۲۰ متر می‌رسد. روکاری دیوارهای این تراس با ملاتی از گچ و آهک و ماسه درست شده‌است که نام محلی آن «ساروج» می‌باشد صیقل داده شده‌است که به اصطلاح به آن ساروج کاری می‌گویند. امروزه کارشناسان استحکام و سختی ملات ساروج را با بتن همسان می‌دانند. تنها راهی که به این تراس دسترسی دارد چند پله می‌باشد که از سنگ تراشیده شده‌است و در بالای قله به آن دسترسی دارد. در نهایت از آثار تاریخی این کوه می‌توان به «آب انبار قدیمی، تراس شاه نشین و یک باب حمام» اشاره کرد.
بلندترین قلهٔ قلعهٔ مریوان شناخته شده به «قلعهٔ زندان» که اسیرها و زندانی‌ها در آن زندانی می‌کردند، احتمالاً به دلایل بلندی و دور از دسترس بودن، آن قلعه را به قلعهٔ زندان تبدیل کرده‌اند تا این که هیچ اسیر و زندانی ای توانایی فرار از آن را نداشته باشد. بلندی قلعهٔ زندان به گونه‌ای است که تمام کوه امام زیر پای آن قرار دارد و احتمالاً جایگاهی مهمی برای نگهبانی و حفاظت از دیگر قلعه‌های این کوه بوده‌است.
این قلعه تا سال ۱۰۲۳ ه‍.ش) آباد بوده‌است که از آن زمان به بعد توسط «سلیمان خان» والی اردلان که از نزدیکان شاه صفوی بود همراه با دیگر قلعه روستاهای «حسن‌آباد، پالنگان و زه لم» به کلی ویران و تخریب شدند و مردم این قلعه‌ها را نیز مجبور به کوچ کردند.
۳. دشت بیلو
دشت بیلو در ۱۵ کیلومتری شهر مریوان قرار دارد. این دشت با پوشش گیاهی مناسب و چشمه‌های آب و هم چنین جنگل‌های اطراف آن پذیرایی تعداد زیادی از اهالی شهر و روستاهای اطراف می‌باشد. مردم در دامن طبیعت زیبا و سرسبز دشت به ویژه در طول روز و ایام تعطیلات ساعت‌ها وقت خود را به تفرج در آن جا سپری می‌کنند. زمین‌های اطراف این دشت در گذشته جهت برنج کاری استفاده می‌شده‌است.
۴. منطقهٔ قمچیان
یکی دیگر از نقاط زیبا و دل‌انگیز این شهرستان، حواشی جاده «مریوان - سقز» و منطقه تفریحی قمچیان است که هر مسافری را شیفته طبیعت زیبا و سرسبز خود می‌کند. در کنار جاده جوی بارهای، کوه‌های سر به فلک کشیده، درختان و طبیعت زیبا دیده می‌شود که جلوه‌ای خاص به این محل بخشیده‌است. مکان تفریحی قمچیان نیز در حد فاصل جاده مریوان و سقز واقع شده‌است. جایگاهی با صفا و سر سبز بوده که علاوه بر سرسبزی، گیاهان خوراکی زیادی در فصل بهار مانند «قارچ، پیچک و ریواس» می‌توان یافت. هم چنین در کوه‌ها و دره‌های اطراف آن حیوانات وحشی از قبیل «خرس، روباه، خرگوش، گرگ و انواع پرندگان مخصوصاً کبک» وجود دارد که تعدادی از مردم برای شکار به محل مذکور می‌روند.
۵. ناوطاق گاران
ناوطاق گاران در ۴۰ کیلومتری شهر مریوان و مابین بخش‌های «سرشیو» و «مرکزی» قرار دارد. این دشت در فصل بهار به واسطه سرسبزی و طبیعت زیبا و چشمه‌های آب، پذیرای گردشگران زیادی می‌باشد. در اطراف این دشت کوه‌های بلندی سر به فلک کشیده‌اند و زیبایی خاصی به این منطقه داده در این محل علاوه بر گونه‌های مختلف، گیاهان خوراکی زیادی مانند «ریواس، پیچک، کنگر و قارچ خوراکی» وجود دارد که در فصل بهار روزانه تعداد قابل ملاحظه‌ای از اهالی روستاهای اطراف آن‌ها را جمع‌آوری و در شهر به مشتریان عرضه می‌نمایند.
۶. ملاقوبی
ملاقوبی در ۳ کیلومتری مریوان در شمال اراضی روستاهای «هجرت» و جنوب شرقی روستای «برقلعه» قرار گرفته و از قدیم‌الایام تاکنون به عنوان زیارتگاه و تفریح گاه مردم منطقه بوده‌است. در این مکان درختان جنگلی زیادی وجود دارد نام این محل به واسطهٔ وجود زیارتگاه شخصی به نام «ملا قوبی» نامگذاری شده و علاوه بر آن وجود طبیعت سرسبز و چشمه‌های آب و درختان جنگلی جزء مناطق دیدنی مریوان می‌باشد.
۷. آبشارهای گویله و سلور
این آبشارها یکی از مناطق دیدنی شهرستان مریوان به‌شمار می‌روند که در مسیر «مریوان – سقز» قرار گرفته‌اند و در فصل بهار از مکان‌های دیدنی و زیبای منطقه محسوب می‌شوند.
جاذبه‌های فرهنگی - تاریخی
جاذبه‌های «فرهنگی – تاریخی» را در این شهرستان می‌توان به ۲ بخش «مذهبی» و «تاریخی» تقسیم‌بندی نمود:
۱. اماکن مذهبی
این اماکن عبارتند از:
۲. اماکن تاریخی
این اماکن عبارتند از:
صنایع دستی
مریوان یکی از غنی ترین مکان صنایع دست ساز است
از لباس کردی گرفته تا کلاش که نوع کفش کردی هست که کف ان با پارچه فشرده ساخته شده و به غیر ان فرش دست باف و سبد ها چوبی و ابزار چوبی یکی دیگر از هنر های این منطقه ه که محبوبیت بالای دارد ست
کارخانه ها
شزوع کارخانه ها و صنعت مدرن مریوان با تاسیس کارخانه یخ سازی حدود۲۰سال پیش توسط صلاح مبارکی در مسیر مریوان جوجه سازی شروع شد و این اقدام شروع کارخانه ها مریوان شد و بعد ان تعداد مرغ داری تاسیس شد و بعد ها کارخانه لبنیاتی ریمیا و تازه ترین ان ژینا نوش ایستک می باشد
بریجپورت (آلاباما)
بریجپورت  شهری است در ایالت آلاباما در کشور آمریکا.
مکان
بریجپورت در موقعیت قرار دارد.
با توجه به اطلاعات اداره آمار آمریکا مساحت آن در حدود ۸٫۴ کیلومترمربع است.
مردم‌شناسی
با توجه به آمار سال ۲۰۰۰ جمعیت آن ۲۷۲۸ نفر، ۱۱۵۹ خانواده در آن ساکن هستند.
ویسترتشنوویتسه
ویسترتشنوویتسه (به لاتین: Vystrčenovice) یک منطقهٔ مسکونی در جمهوری چک است که در شهرستان ییهلاوا واقع شده‌است. ویسترتشنوویتسه ۳٫۲۵ کیلومتر مربع مساحت و ۱۱۲ نفر جمعیت دارد و ۵۵۸ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است.
استرپتوسولن
استرپتوسولن نام یک گونه از خانواده بادنجانیان است.
بریجپورت (آلاباما)
مردم‌شناسی
تعداد ۱۲۹۰ واحد خانه در هر مساحت تقریبی (۱۵۹،۶akm²) قرار دارد.
۲۴% درصد از خانواده‌های فرزند زیر ۱۸ سال داشتند که از این تعداد ۴۹،۷% درصد زوج بوده و ۱۳،۹% درصد زنان بدون شوهر و ۳۱،۵% درصد نیز غیر خانواده بودند.
متوسط درآمد یک خانواده در حدود ۳۳،۷۱۲ دلار آمریکا است و زنان درآمد متوسط ۳۰،۶۸۵ دلار آمریکا و مردان درآمد متوسط ۱۹،۵۸۳ دلار آمریکا بدست می‌آورند.
عنبرکه
عنبرکه، روستایی از توابع بخش میان‌جلگه شهرستان نیشابور در استان خراسان رضوی ایران در فاصله 48 كيلو متري جنوب شرقي نيشابور واقع شده است.
جمعیت
این روستا در دهستان بلهرات قرار دارد و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، جمعیت آن ۳۳۱ نفر (۹۲خانوار) بوده‌است. شغل بيشتر روستائيان كشاورزي و دامپروري مي باشد قنات روستا چندين سال است كه خشك شده است و با استفاده از دو حلقه چاه عميق مردم روستا امرار معاش مي كنند محصولاتي چون   گندم ، جو ، تخمه هندوانه ، زعفران در اين روستا كشت و كار مي شود.همچنين دامداران اين روستا محصولات قروت - كشك - روغن حيواني (زرد) ماست و ساير محصولات دامي را به صورت خانگي به متقاضيان عرضه مي كنند.
اين روستا داراي سه خيابان اصلي است كه در قديم بصورت خيلي جالب در دو طرف درخت توت كاشته شده بود طوري كه از دو طرف درختان بهم مي رسيدند و صحنه خيلي زيبا را درست مي كردند هنوز آثار آن پابرجا است و بدليل خشك شدن قنات روستا درختان بعضا خشك شدند. روستا داراي مدرسه ابندايي - مسجد - حسينيه - سالن ورزشي واليبال - خانه بهداشت و دهياري مي باشد طرح هادي در روستا بصورت جالبي اجرا شده است اين روستا 8 شهيد تقديم انقلاب كرده است و مركز اعزام نيرو به جبهه در زمان جنگ تحميلي بود
بهسازی
بهسازی معابر این روستا در سال 1394 توسط بنیاد مسکن انقلاب اسلامی کلید خورد و شرکت تترا دژ خراسان با مدیریت مهندس رسول سیدآبادی طی سالهای 94 تا 96 عملیات اجرایی آن را به پایان رسانید.
گرشدلاک
گِرِشدلاک یک شهرداری در مجارستان است که در ناحیه پچ‌واراد واقع شده‌است. گِرِشدلاک ۲۵٫۲۸ کیلومتر مربع مساحت و ۹۱۰ نفر جمعیت دارد.
سوکوبانگا
سوکوبانگا یک شهرستان در صربستان است که در ناحیه زایچار واقع شده‌است. سوکوبانگا ۳۶۹ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است.
خواهرخوانده
شهر هودمزوواشارهی خواهرخواندهٔ سوکوبانگا هست.
پامباک، لوری
پامباک (به ارمنی: Փամբակ) یک شهر در ارمنستان است که در استان لوری واقع شده‌است. در کیلومتری شمال وانادزور، مرکز استان لوری واقع شده است.
خصوصیات
پامباک ۴۰۷ نفر جمعیت دارد و در ارتفاع متر بالاتر از سطح دریا قرار گرفته است.
جان بانی (سیاستمدار)
جان بانی (John Bani؛ زادهٔ July 1, 1941) سیاستمدار اهل وانواتو است. وی از ۲۵ مارس ۱۹۹۹ تا ۲۴ مارس ۲۰۰۴ رئیس‌جمهور این کشور بود.
چپرپردزمان
چپرپردزمان، روستایی است از توابع بخش خشکبیجار شهرستان رشت در استان گیلان ایران.
آنار نظیروف
از باشگاه‌هایی که در آن بازی کرده‌است می‌توان به باشگاه فوتبال استاندارد سومقاییت، باشگاه فوتبال کپز، باشگاه فوتبال توران توووز، باشگاه فوتبال نفتچی باکو، باشگاه فوتبال قبله، باشگاه فوتبال زیره، و باشگاه فوتبال سومقاییت اشاره کرد.
وی همچنین در تیم ملی فوتبال جمهوری آذربایجان بازی کرده‌است.
الویو پورتا
از فیلم‌ها یا مجموعه‌های تلویزیونی که وی در آن‌ها نقش داشته‌است می‌توان به بیش از حد عاشقانه، کافه اکسپرس و بچه‌های خیابان اشاره نمود.
گلبوی سفلی
گلبوی سفلی، روستایی که مرکز بخش بلهرات از توابع شهرستان میان‌جلگه در استان خراسان رضوی ایران است.
عاشقانه بد
«عاشقانهٔ بد» (Bad Romance) ترانه‌ای از خوانندهٔ آمریکایی لیدی گاگا در سومین آلبوم چندآهنگه (ئی‌پی) او، هیولای شهرت (۲۰۰۹)—نسخۀ مجدد نخستین آلبوم استودیویی او، شهرت (۲۰۰۸)—است. گاگا این ترانه را با ردوان نوشت و تهیه‌کنندگی کرد. به‌دنبال افشای نمونهٔ آزمایشی غیرقانونی، گاگا نسخهٔ نهایی ترانه را نخستین بار طی قسمت پایانی نمایش هفته مد پاریس ۲۰۱۰ از الکساندر مک‌کوئین در اکتبر ۲۰۰۹ به نمایش درآورد و بعداً در همان ماه آن را به‌عنوان تک‌آهنگ آغازین هیولای شهرت منتشر کرد. از لحاظ موسیقایی، «عاشقانهٔ بد» ترانه‌ای الکتروپاپ و دنس پاپ با پُلی گفتاری است. با الهام از تکنو و هاوس آلمانی، این ترانه به‌عنوان اثر پاپ تجربی به وجود آمد. از لحاظ اشعاری، گاگا از پارانویا که او حین برگزاری تور تجربه کرد، الهام گرفت و در مورد مجذوب شدنش به روابط عاشقانهٔ ناسالم نوشت.