cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کرتیر
سنگ‌نوشته‌ها
سنگ‌نوشته‌های کرتیر شامل چهار سنگ‌نوشته‌است که عبارتند از سنگ‌نوشتهٔ کرتیر در نقش رجب (KNRb)، سنگ‌نوشتهٔ کرتیر در نقش رستم (KNRm)، سنگ‌نوشتهٔ کرتیر در سرمشهد (KSM) و سنگ‌نوشتهٔ کرتیر در کعبه زردشت (KKZ). سنگ‌نوشتهٔ کعبهٔ زردشت روایت معراج را در بَر ندارد، در حالی که سنگ‌نوشتهٔ نقش رجب خلاصه‌ای از مفاهیم اصلی یک سنگ‌نوشتهٔ طولانی‌تر است. سنگ‌نوشته‌های طولانی به چهار بخش تقسیم شده‌اند: بندهای ۱–۱۳: توصیف منصب کرتیر در دورهٔ فرمانروایی چهار شاه که با ذکر خلاصه‌ای از القاب او پایان می‌یابد؛ بندهای ۱۴–۲۴: ادامهٔ گزارش دستاوردهایش در دورهٔ بهرام دوم، تأملاتی بر دستاوردهای زندگی‌اش به‌عنوان مقدمه‌ای بر گزارشش از معراج؛ بندهای ۲۵–۳۴: روایت معراج (فقط در سنگ‌نوشته‌های نقش رستم و سرمشهد)؛ و بندهای ۳۵–۳۸: نتایج معراج مؤخره.
تاریخ‌گذاری سنگ‌نوشته‌ها
فیلیپ ژینیو نخستین کسی بود که دربارهٔ تاریخ تقریبی سنگ‌نوشته‌ها بحث کرد. او در ترجمه‌اش از سنگ‌نوشتهٔ سرمشهد، اظهار کرد که سنگ‌نوشتهٔ سرمشهد، از آنجا که محتوای سه سنگ‌نوشتهٔ دیگر در آن تکرار شده، می‌بایست نخستین سنگ‌نوشتهٔ حکاکی‌شده باشد که به فرمان خودِ کرتیر یا پیروانش در مکانی جدا از سنگ‌نوشته‌های شاهی نوشته شده‌است. به‌دلیل محتویات مهم سنگ‌نوشته و دسترسی دشوار به آن، جانشینان کرتیر بخش‌های مهم سنگ‌نوشته را در جاهای دیگری نیز حکاکی کردند. ژینیو پس از تحقیق والتر هینتس بر روی سنگ‌نگاره‌هایی که کرتیر در آن‌ها ظاهر شده‌است، این ادعاها را در ترجمه‌اش از سنگ‌نوشتهٔ نقش رستم اصلاح کرد. اینجا، ژینیو همچنان تصور می‌کرد سنگ‌نوشتهٔ سرمشهد در زمانی که کرتیر هنوز زنده‌بود نوشته‌شده و سنگ‌نوشتهٔ نقش رستم که یک بازتولید غیرماهرانه از متن است، آخرین سنگ‌نوشته محسوب می‌شود. او نتیجه می‌گیرد که سنگ‌نوشتهٔ کعبهٔ زردشت، سنگ‌نوشتهٔ نقش رجب، و سنگ‌نوشتهٔ نقش رستم در سال ۲۹۳، احتمالاً پیش از بر تخت نشستن نرسه «که رفتار آنچنان دوستانه‌ای با کرتیر نداشت» حکاکی شده‌اند. با این حال، ژینیو در مطالعه‌اش در زمینهٔ گونه‌های متنی، این گاه‌نگاری را کوتاه کرد و ادعا کرد که سنگ‌نوشتهٔ سرمشهد می‌بایست در اواخر دورهٔ پادشاهی بهرام دوم، در حدود سال ۲۹۰ نوشته شده‌باشد، اما به‌صورت تلویحی معتقد بود که نگارش سنگ‌نوشته حداکثر تا سال ۲۹۳ به‌طول انجامید. ولادیمیر گریگوریویچ لوکونین که تاریخ‌های سنگ‌نگاره‌ها و سنگ‌نوشته‌ها را عمدتاً بر اساس پُرتره‌ها مورد بحث قرار داده‌بود، می‌پنداشت که پرترهٔ سرمشهد قدیمی‌ترین است و سنگ‌نوشتهٔ سرمشهد را بین سال‌های ۲۷۶ و ۲۸۳ و سنگ‌نوشتهٔ نقش رستم و سنگ‌نوشتهٔ نقش رجب را بعد از ۲۸۳ تاریخ‌گذاری کرد.
مشخص نیست که آیا متن سنگ‌نوشته‌ها فقط به‌صورت سنگ‌نوشته وجود داشتند یا خیر، اما ممکن است به قالب‌های دیگری نیز تبدیل شده‌باشند. به‌ویژه که در سروده‌های مانوی آمده است که زردشتی‌ها «طومارهایی» علیه مانی می‌نوشتند و چه بسا همین طومارها رونوشتی از سنگ‌نوشته‌های کرتیر بوده‌باشند.
تاریخچهٔ رمزگشایی سنگ‌نوشته‌ها
در سال ۱۸۸۱، ادوارد وِست رونوشت وسترگارد از سنگ‌نوشتهٔ نقش رستم را همراه با ترجمه و یادداشت‌هایی دربارهٔ زبان سنگ‌نوشته و محتوای آن منتشر کرد. بر این اساس به عقیدهٔ ژینیو تلاش‌های وست در تاریخ رمزگشایی‌های فقه‌اللغوی و زبان‌شناختی مغفول نمانده‌است. وست نام کرتیر را «تاج» ترجمه‌کرد و همچنین متوجه شد این سنگ‌نوشته ظاهراً جانشینی شش پادشاه نخست ساسانی از جمله بهرام سوم و شاید نرسه را توصیف می‌کند که در مورد بهرام سوم اشتباه کرده بود.
تئودور نولدکه در توصیفاتش از سنگ‌نوشتهٔ نقش رجب مشاهدات مهمی را در کتاب آندرئاس و اشتولتسه ارائه کرد. او توانست بند مربوط به بهشت و دوزخ را بخواند و معنایش را بفهمد و نظرات متعددی را که قبلاً از روی کتاب‌های مذهبی متأخر پارسیان، همچون مینوی خرد، شناخته شده بود تأیید کند؛ او گمان کرد که <krtyr, kltyr, krtyl> به‌معنای «دوست» یا «حامی» است و ترجمه‌ای از فهرست القاب به‌دست داد.
در سال ۱۹۲۴، کتاب پایکولی ارنست هرتسفلد منتشر شد که متون و ترجمه‌های همهٔ سنگ‌نوشته‌های شناخته‌شده به‌همراه فهرست واژه‌نامه را شامل می‌شد و پیشرفت بزرگی در مطالعات کتیبه‌شناسی پارتی و فارسی میانه به‌شمار می‌آمد. او در واژه‌نامه ذیل واژهٔ به این واژه از سنگ‌نوشته‌های نقش رجب و نقش رستم (خط ۸) نیز استناد کرد، اما پنداشت KRTYR İ Ohormizde «یک عنوان افتخاری یا نامی همچون bag-šápuhr» و غیره بود. او دربارهٔ تفسیر توماس و وست از واژهٔ «تاج» تردید و به نظر تلویحی نولدکه تکیه کرد. هرتسفلد در کتابش تحت عنوان تاریخ باستان‌شناختی ایران، یک بخش کوتاه را به کرتیر اختصاص داد و او را با کرتیر در سنگ‌نوشتهٔ پایکولی یکی دانست، و نیز ادعا کرد که سنگ‌نوشتهٔ سرمشهد را «ده سال پیش» کشف کرده‌است که زمانی در حدود سال ۱۹۲۵ می‌شود و در آن زمان می‌بایست دست‌نوشتهٔ خودش از سنگ‌نوشتهٔ سرمشهد را ترتیب داده‌باشد؛ او یک رونوشت از آن را برای هنریک نیبرگ فرستاد که نیبرگ نیز در مقاله‌ای از سال ۱۹۲۹ به آن ارجاع داد. هرتسفلد لقب kardarigan، لقب یک فرمانده که تئوفیلاکت سیموکاتا به آن اشاره کرده‌است را مقایسه کرد و گمان برد که دارندهٔ این لقب کسی نیست جز تنسر. او به بندی دربارهٔ آزار و اذیت ادیان خارجی استناد و به‌درستی هدف نگارش سنگ‌نوشته را تشریح کرد. در نهایت، او نخستین کسی بود که سنگ‌نگارهٔ سرمشهد را منتشر کرد و پیکره‌ها را به‌صورت شاهی در حال محافظت از شهبانو و ولیعهد پشت سر شهبانو، همچنین وزیر اعظم (=کرتیر) پشت سر شهبانو شناسایی کرد.
در سال ۱۹۳۶ مؤسسهٔ خاورشناسی دانشگاه شیکاگو، کعبهٔ زردشت در نقش رستم را مورد کاوش قرار داد و سنگ‌نوشتهٔ سه‌زبانهٔ شاپور یکم به زبان‌های فارسی میانه، پارتی و یونانی، و همچنین سنگ‌نوشتهٔ کرتیر در کعبهٔ زردشت را کشف کرد که همهٔ آن‌ها توسط مارتین اسپرنگلینگ در خلال جنگ جهانی دوم در قالب چند مقاله و در سال ۱۹۵۳ در یک مجموعه منتشر شدند. اثر فقه‌اللغوی اسپرنگلینگ تا حدی زیادی فهم سنگ‌نوشته را بهبود بخشید، اگرچه همچنان بخش‌های زیادی از آن برای او قابل فهم نبود. البته بخت نیز با او یار بود؛ چرا که خوانش اصلی او از <ʾwbʾply ʾkylydy> به صورت <ʾwg- (or ʾwbʾ)pl=rš(?)ʾkyl=rydy> به شکل <ʾwʾg pl=ryk ʾkyl=ryd-y> تصحیح و «به‌عنوان یک باور نابود گردید» ترجمه شد. ریچارد نلسون فرای، که در سال ۱۹۴۸ از سرمشهد بازدید کرد، توصیفی از سنگ‌نوشته به همراه چند مقاله منتشر کرد. او مدتی بعد نسخه‌ای از سنگ‌نوشتهٔ نقش رجب را نیز چاپ کرد. بعدها تلاش‌های مهم برای روشن‌سازی زبان سنگ‌نوشته‌ها توسط والتر هنینگ انجام شد. کشف چندین صورت از صیغهٔ مجهول ناقص، از جملهٔ این تلاش‌ها است. هنینگ همچنین از همهٔ سنگ‌نوشته‌های کرتیر نقش‌های لاتکسی برداشت و از این لاتکس‌ها عکس‌برداری شد که در بنیاد کتیبه‌های ایرانی منتشر گردید. پس از آن، کم‌کم نسخه‌های کامل یا جزئی چاپ شدند. بر پایهٔ نسخه‌های موجود، ژان دو مناش نخستین بررسی از «سیاست‌های خارجی زردشتی ایرانی … در خارج از ایران» را ارائه کرد. در این پژوهش ادعا شده‌است مغ‌ها مرکزیت خود را از دست دادند و تحت تأثیر هلنیسم و مسیحیت قرار گرفتند. همچنین او عقیده دارد که اصرار کرتیر برای انجام خویدوده به دو دلیل بوده، یکی سنت دینی، و دیگری تفکیک نژادی. او همچنین دربارهٔ فهرست استان‌ها و سرزمین‌ها هم نظراتی داد.
نخستین ویراستهٔ جدید از سنگ‌نوشتهٔ کعبهٔ زردشت توسط ماری لوئیس شومون ارائه شد که پیش‌تر دربارهٔ ارتباط کرتیر با معبد آناهید در اصطخر، مباحثی با جزئیات بیشتر را مطرح کرده بود. فیلیپ ژینیو در سال ۱۹۶۸ سنگ‌نوشتهٔ سرمشهد را منتشر کرد. او متوجه شد که راوی گزارش معراج به‌صورت اول شخص صحبت می‌کند، اما پنداشت که این خودِ کرتیر است که سخن می‌گوید و «وحی» را تعریف می‌کند. او همچنین رویارویی با دین، واقعهٔ پل چینود و همچنین مقیاس‌ها و شرح دوزخ را شناسایی کرد. یادداشت‌های او شامل مشاهدات مهم فراوانی بودند. ولادیمیر لوکونین ترجمه‌ای روسی همراه با یادداشت‌هایی بر سنگ‌نوشته‌های نقش رستم و سرمشهد در سال ۱۹۶۹ به‌دست داد که البته روایت معراج را شامل نمی‌شد. والتر هینتس یک نسخهٔ ویرایش‌شده (ترجمه و آوانویسی) از سنگ‌نوشتهٔ کعبهٔ زردشت را در سال ۱۹۷۰ همراه با یادداشت‌های کوتاه اما مفید منتشر کرد. مخاطبان اصلی او، تاریخ‌نگاران و باستان‌شناسان بودند.
گزارش نهایی کاوش‌های مؤسسهٔ خاورشناسی دانشگاه شیکاگو در سال ۱۹۷۰، همراه با تصاویری نفیس از همهٔ سنگ‌نوشته‌های نقش رستم و نقش رجب منتشر شد. از جملهٔ این گزارش‌ها، بررسی روان و سلیس سنگ‌نوشتهٔ نقش رستم بود که دو نسخهٔ دیگر از آن به‌زودی منتشر شد: یکی توسط کریستوفر یوزف برونر در سال ۱۹۷۴ و دیگری توسط فیلیپ ژینیو که یک واژه‌نامه از همهٔ سنگ‌نوشته‌های فارسی میانه و پارتی شناخته‌شده نیز تهیه کرد. ویراستهٔ جدید ژینیو شامل چندین مورد اصلاحیه بر متن سنگ‌نوشتهٔ بزرگ بود. این مقاله همچنین چکیده‌ای از مقدمهٔ روایت معراج را شامل می‌شد. متعاقباً، او گوناگونی‌های متنی میان سنگ‌نوشته‌ها را مورد مطالعه قرار داد و نتیجه گرفت که سنگ‌نوشتهٔ نقش رستم در مقایسه با سنگ‌نوشتهٔ سرمشهد مکرراً خلاصه شده‌است. این دیدگاه توسط پیر لوکوک مورد انتقاد قرار گرفت. او در یادداشتی کوتاه تأکید کرد که سنگ‌نوشته‌های نقش رستم و سرمشهد با درنظر گرفتن تعداد بندهای یکسان، به احتمال فراوان یک متن واحد هستند. لوکوک همچنین خوانش‌های جدیدی ارائه داد.
شروو روایت معراج را از نو بررسی و آن را در سال ۱۹۸۵ منتشر کرد. در این اثر موقعیت تقریبی اجزای سنگ‌نوشته‌های سرمشهد و نقش رستم به‌دقت معین گردید و ثابت شد که این دو نسخه در واقع روایتی یکسان هستند؛ ساختار روایت مورد تحلیل قرار گرفت و تعابیر جدید فراوانی برای واژگان منفرد و دستور زبان پیشنهاد شد. چند پژوهش دستوری دیگر از شروو جزئیات بسیاری در تفسیرها را توضیح داد؛ به‌ویژه نظام حالت اسمی دوگانه، کاربرد افعال و هزوارش‌های فعلی، نمود ناقص و ارزش هزوارش <HWYTN>» به عنوان نمود ناقص فعل ربطی (an-ā-).
معراج و هدفش
گزارش سفر کرتیر به بهشت، الگوی بسیار متأخرتر ارداویراف‌نامه را دنبال می‌کند. هردوی این سفرها با هدف بازیابی اعتماد ازدست‌رفته در زمانهٔ بدگمانی نسبت به راستی و درستی روش‌های پرستش مذهبی انجام شده‌بودند. بر پایهٔ گزارش ویراف، به‌مدت ۳۰۰ سال پس از دریافت دین به واسطهٔ زردشت، مردم نسبت به آموزه‌های او گمانی نداشتند، اما پس از ویرانی ناشی از اسکندر، مردم دچار شک شدند و رقیبان سنت مزدیسنایی رو به فزونی گذاشتند. پس از آنکه آذرباد مهراسپندان آزمون بی‌گناهی را برای اثبات درستی این سنت تحمل کرد، این شک پایان یافت. مدتی بعد شک دوباره فزونی یافت و جهت تأیید اینکه آیا هدایای مذهبی به ایزدان تعلق می‌گیرند یا به دیوها و اینکه آیا آن‌ها روان همه را کمک می‌کنند، تصمیم گرفته‌شد یک نفر به جهان دیگر فرستاده شود. به ویراف شراب و مَنگ داده‌شد و به خواب رفت. روانش به پل چینود رفت و پس از هفت روز بازگشت. پس از آن، ویراف داستان سفرش را برای یک کاتب انشاء کرد.
تجربهٔ مشابه کرتیر در سنگ‌نوشتهٔ نقش رجب به‌صورت خلاصه آمده‌است. او توضیح می‌هد چگونه از ایزدان «نشانه‌ای» درخواست کرد تا مطمئن شود که بهشت و دوزخ وجود دارند و به‌ترتیب، منزلگاه نهایی خوب و بد هستند. به‌علاوه، این سنگ‌نوشته نوشته‌شد تا کسانی که آن را می‌خوانند از یک سو مطمئن شوند که عبادت‌های فعلی درست هستند و از سوی دیگر همانند کرتیر در این دنیا به جسم‌شان نیکنامی و کامیابی و به روح‌شان پرهیزگاری برسد. همسانی معراج کرتیر با چندین متن اوستایی و پهلوی، از قدیم مورد توجه قرار گرفته‌بود. شروو در اثرش کوشید تا مشخص کند کدام یک از این متون به معراج کرتیر نزدیک‌تر است. با این حال، همسانی‌های دقیق لزوماً یافت نشدند، چرا که همهٔ این روایت‌ها بر سنت‌های شفاهی تکیه دارند که ماهیتاً تغییرپذیر است.
آماده‌سازی برای معراج
در مقدمهٔ معراج، کرتیر بر ضرورت اعتمادی بزرگ‌تر تأکید می‌کند اما انجام وظیفهٔ طولانی‌اش نسبت به ایزدان را دلیلی می‌بیند که آن‌ها می‌بایست به او نشان دهند پس از مرگ بر روان چه خواهد گذشت و به این ترتیب درستی آنچه را که از روی بخش‌هایی از سنت در رابطه با این موضوع آشکار بود، تأیید کنند. او مشخصاً برخوردش با دین در هیئت یک زن را ذکر می‌کند که بسته به اینکه در زندگی خوب یا بد بوده به شکل کسی ظاهر می‌شود که به بهشت می‌رود یا به جهنم فرستاده می‌شود (بند ۲۲). در صورتی که کرتیر تبدیل به شخص بدی شود (نشانهٔ آن ظاهر شدن دینش است) باز هم از کیش ایزدان «دست نمی‌کشد» (بند ۲۴). او این پیمان را در یک مَهر آیین که در زمان یا بارگاه شاپور به جا آورد بیان داشت. از روی متن موجود مشخص نیست آیا همانند روایت اردا ویراف با خلسهٔ ناشی از مواد مخدر روبرو هستیم یا خیر.
گزارش معراج
داستان سفر از میانهٔ آن و با سخنی از شخصی که در مَهر آیین حاضر است شروع می‌شود (بند ۲۵). در مورد هویت راویان اتفاق‌نظر وجود ندارد. آن‌ها در زمان برگزاری مَهر آیین نشسته بودند و وظیفه داشتند آنچه را می‌بینند گزارش کنند. آن‌ها تنها یک بار در داستان ایفای نقش می‌کنند و آن هم‌زمانی است که از عبور از روی پل ترسیده‌اند. شخصیت‌هایی که این راویان می‌بینند و نیز وقایع مربوط از قرار ذیل است:
یک شهریار به رنگ سپیده‌دم ظاهر می‌شود که بر روی اسبی فاخر نشسته است و درفشی در دست دارد. شخصی در هیئت کرتیر ظاهر می‌شود. یک همسفر پشت سر تمثال کرتیر می‌ایستد. سپس زنی ارزنده ظاهر می‌شود که از سمت شرق و از جاده‌ای بسیار درخشان می‌آید. این دو دیدار می‌کنند و به یکدیگر خوش‌آمد می‌گویند (با تعظیم کردن و فشردن دست‌های یکدیگر) و بعد به سمت راهی می‌روند که زن از آن‌جا آمده‌است؛ زن جلوتر و تمثال کرتیر عقب‌تر. شهریاری به رنگ سپیده‌دم ظاهر می‌شود که با ترازویی در مقابلش رهگذران را وزن می‌کند. شهریاری به رنگ سپیده‌دم ظاهر می‌شود که از شهریاران قبلی که راویان دیده بودند ارزنده‌تر بود و در دستش یک چَیِن است که این چَیِن بعد به شکل چاهی بی‌انتها پر از حیوانات اهریمنی در می‌آید و بالای آن تکه چوبی همانند پل قرار دارد؛ اکنون عرض پل بیشتر از طول آن می‌شود. راویان از دیدن منظرهٔ جهنم وحشت کرده‌اند اما به آن‌ها گفته می‌شود نترسند و به گزارش کردن ادامه دهند (بند ۲۹). به همین ترتیب ویراف هم از دیدن منظرهٔ جهنم آزرده شده و ترسیده‌است و به ایزدان راهنما التماس می‌کند او را به آن‌جا نبرند، اما آن‌ها به او قوت قلب می‌دهند.
در همان حال که زن و تمثال کرتیر آماده می‌شوند تا از پل رد شوند، شهریاری به رنگ سپیده‌دم، ارزنده‌تر از شاهزادگانی که راویان دیده‌بودند، از سمت دیگر پل ظاهر می‌شوند و از روی آن عبور می‌کند. شهریار دست تمثال کرتیر را می‌گیرد و او را به سمت دیگر پل هدایت می‌کند؛ در حالی که خود جلوتر است و زن عقب‌تر از همه حرکت می‌کند. آن‌ها به حرکت خود به سمت بالا ادامه می‌دهند تا به یک کاخ یا ایوان گنبدی می‌رسند که در مقابل آن گاه‌های زرین پر از غذاهای بزمی قرار دارد. سپس آن‌ها به سمت بلندی می‌روند. زن تمثال کرتیر را هدایت می‌کند و از دو کاخ دیگر عبور می‌کنند؛ این بار زن جلوتر از شهریار است. اینجا برای آخرین بار به زن اشاره می‌شود و شخصی (تمثال کرتیر؟) در روزنهٔ ورهران می‌نشیند؛ در حالی که شخصی دیگر برای تمثال کرتیر نان، گوشت و شراب می‌آورد. این موارد با پیشکش‌های آیینی در هنگام قربانی کردن روان‌ها همخوانی دارد؛ همان‌طور که در سنگ‌نوشتهٔ شاپور هم آمده‌است: روزانه «یک بره، یک و نصفی گریو نان، چهار پاس شراب». در نهایت شهریار به تمثال کرتیر اشاره می‌کند و به او لبخند می‌زند و کرتیر نیز با احترام به شهریار تعظیم می‌کند.
ارتباط با سنت‌های مزدیسنایی
بنابر سنگ‌نوشته‌های هخامنشی و نیز ادبیات پهلوی، گزارش کرتیر از کارهایش با مزدیسنا همخوانی کامل دارد. در نتیجه، سنگ‌نوشته‌های کرتیر قدیمی‌ترین شواهد پساهخامنشی موجود دربارهٔ این سنت عظیم شفاهی هستند که موجب درک فعلی ما از گاهان و یسنا هفت هات و زندهای آن‌ها شده‌اند. عمدهٔ فضایل رفتاری مزدیسنایی براساس همین سنت در سنگ‌نوشته‌ها بیان شده‌اند که با جزئیات بیشتر در سنگ‌نوشته‌های کعبهٔ زردشت، نقش رستم، سرمشهد و به‌صورت مختصرتر در سنگ‌نوشتهٔ نقش رجب بازتاب یافته‌اند و همهٔ فعالیت‌های کرتیر نمایانگر این فضایلند؛ بنابراین، هدف اصلی این سنگ‌نوشته‌ها این است که افراد بدگمان و بی‌اعتقاد به دنیای دیگر را نسبت به درستی آیین متقاعد کند؛ مخصوصاً نسبت به اینکه بهشت و دوزخ وجود دارند و نیکوکاران به بهشت و بدکاران به دوزخ می‌روند. در زیر برخی از این مشابهت‌ها اشاره می‌شود:
بند ۲: عبارتی که کرتیر استفاده می‌کند تا به مقامی اشاره کند که شاپور به او اعطا کرد مبنی بر اینکه کرتیر اختیار آیین‌ها را داشته‌باشد و بنابر خواست و ارادهٔ خود به آن‌ها رسیدگی کند، همان عبارتی است که در یسنا ۸٫۵ در مورد اهوره‌مزدا گفته شده و در آن هدف مراسم قربانی یسنا بیان شده‌است. سود یا منفعتی که به اورمزد و دیگر ایزدان می‌رسد و زیان یا آسیبی که متوجه اهریمن و دیوها می‌شود، در یسنا ۳۴٫۳–۴ معادل‌هایی دارند؛ در این بخش از یسنا، قربانی‌کننده به اهوره‌مزدای بخشنده و همراهانش وعدهٔ «نیروی حیات‌بخش» می‌دهد؛ حال آن‌که ممکن است گناهان دشمن آشکار شوند. تفسیر (زند) این جمله «آن کس که هر کاری که در آن برای ایزدان سود است انجام می‌دهد» است و به صورت «دانش کامل» تعبیر شده‌است.
بند ۳: شباهتی نیز بین سنگ‌نوشته‌های هخامنشی و جملهٔ کرتیر دیده می‌شود. او در این جمله می‌گوید شاپور به وی دستور داده‌است تا «برای ایزدان و شاه» آنچه را که به نظرش درست می‌آید انجام دهد. کرتیر نیز با اطاعت از این دستور و با کمک ایزدان و شاه این کار را انجام می‌دهد. این موضوع رابطهٔ نزدیک ایزد و شاه را نشان می‌دهد و در سنگ‌نوشته‌های هخامنشی نیز دیده می‌شود.
بند ۹: کرتیر خود را «راد و راست» و به عنوان کسی که در «راستی» زیسته‌است معرفی می‌کند و دلیل ارتقایش را سپاسگزاری و خدمتگزاری به ایزدان و شاهان می‌داند. کرتیر در بند ۱۱ سنگ‌نوشتهٔ نقش رجب عهد می‌بندد که اگر ایزدان خواسته‌هایش را تحقق ببخشند، او بیش‌تر از این هم خدمتگزاری آنان را خواهد کرد و در بندهای ۱۴ و ۱۵ همین سنگ‌نوشته پیروانش را ترغیب می‌کند که این‌چنین باشند. برای مثال، براساس مینوی خرد سه کردار برتر بخشندگی، راستی و سپاسگزاری (از ایزدان) هستند و براساس دینکرد این کردارها ابزار رستگاری و اساس پرهیزگاری هستند.
بند ۱۱: جمله‌ای که براساس آن خشنودی بسیار نصیب ایزدان، آب، آتش و حیوانات و «ضربه» و «خرابی و ستیز» عاید اهریمن و دیوان می‌شود، قرینه‌های متعددی دارد: bištīh و šnūdīh و متضادهایشان به‌ویژه در یسنا و به صورت t̰bišta در معنای «رنجیده‌خاطر» (یا مشابه آن) و xšnuta در معنای «خشنود» (یا مشابه آن) بسیار رایج هستند. هنگامی که ایزدی ستیز کند و خشنود نباشد، خشمش برانگیخته خواهد شد اما هنگامی که خشنود باشد و ستیز نکند، الطافش شامل حال پرستش‌کنندگانش خواهد شد. این دو اصطلاح در دینکرد ۸٫۷٫۱۲ با همدیگر ارتباط معنایی دارند؛ در اینجا ایزدان در مدت ده روز فروردیگان به‌خاطر آیین‌های انجام شده خشنود خواهند بود اما به‌خاطر به جا آورده‌نشدن آیین‌ها توسط انسان‌ها رنجیده‌خاطر خواهند شد. از دیگر سو، روایت کرتیر نقطهٔ مقابل تهدید جه (روسپی) را نشان می‌دهد که بر اساس آن جه تمام آفرینش اورمزد را نابود می‌کند. قرینه‌ای شبیه‌تر در «اندرز دستوران به بهدینان» دیده می‌شود که در آن گفته‌شده‌است با کشتن حیوانات اهریمنی و مراقبت از آتش، اهریمن آسیب می‌بیند.
«ضرباتی» که به اهریمن و دیوها وارد می‌شود، احتمالاً می‌تواند نشأت‌گرفته از گاهان نیز باشد. واژهٔ snaiθiš به معنی «ضربه» یک بار در گاهان دیده می‌شود؛ آنجا که سراینده، آنان را که به سخنان اهریمنیِ drəguuaṇt شرور یعنی «مغلوب دروغ» گوش فرا می‌دهند سرزنش می‌کند و از ایزدان می‌خواهد تا «با ضربه‌ای، به آنان درس عبرت دهد.» بر اساس زندهای پهلوی، این افراد شرور بددینان هستند. در بافت گاهانی، فرد شرور می‌تواند خود اهریمن باشد، چرا که هم ایزدان و هم انسان‌ها mąθras و sāsnās را بر زبان می‌آورند.
جمله‌ای که در آن بت‌ها شکسته می‌شوند و «دین» دیوان نابود و پراکنده شده و تبدیل به تخت و گاه ایزدان می‌شود، با این جمله از داریوش شباهت دارد که هر چه خواست بر سر ایلامیان آورد؛ چرا که از اهریمن پیروی می‌کردند و همانند شاه اهوره‌مزدا را پرستش نمی‌کردند. این جمله با سخن خشایارشا نیز شباهت دارد؛ مبنی بر اینکه محل پرستش دیوان را نابود کرد و به پرستش اهوره‌مزدا پرداخت. همچنین توجه داشته باشید که واژهٔ wišōb- در متون پهلوی معمولاً به نابودی‌ها و خرابی‌هایی اشاره دارد که توسط غیرزردشتی‌ها انجام شده‌است؛ از جملهٔ آن‌ها می‌توان به خرابی‌های بددینان و به‌ویژه تباهی‌هایی که در هزارهٔ آخر و قبل از فرشگرد بر سر ایران می‌آید اشاره کرد.
بند ۱۴: کرتیر می‌گوید که برای ایزدان، شاهان و به‌خاطر روان خویش، آزار و اذیت دید؛ و بنابراین از پندی که در مینوی خرد می‌بینیم که براساس آن «هرکسی باید برای روان رنج بَرَد» پیروی کرد.
بند ۱۶: اعمال ضد بددینان، مسامحتاً به معنای «مرتدان»، که توسط کرتیر تنبیه و اصلاح شدند به اوستا برمی‌گردد؛ آنجا که اَشموغ‌ها در زمرهٔ دیگر بدکاران قرار گرفته‌اند. این واژه در زند به طرق مختلف توضیح داده شده‌است: مثلاً در یسنا ۹٫۱۸ کسی است که از اَشه پیروی نمی‌کند، کسی است که هستی را نابود می‌کند و کسی است که تنها در گفتار متوجه دین مزدیسنایی/زردشتی است و در عمل پایبند نیست. همچنین در دینکرد کسی است که کردارهای والا و نیک را بی‌اهمیت و کردارهای بی‌اهمیت را والا می‌پندارد. در ترجمهٔ پهلوی، ahu مطابق معمول hērbed ud dastwar تعبیر شده‌است؛ یعنی در دورهٔ ساسانیان باور بر این بوده‌است که بددینان موبدان را مخصوصاً به قصد نابودی هدف قرار می‌دهد. معنای اصلی اشموغ به عنوان «کسی که اشه را مغشوش/تار می‌کند»، احتمالاً در یسنا ۳۲٫۱۳ ارجاع پیدا می‌کند؛ آنجا که سراینده از کسی که «آن‌ها را از دید اشه دور نگه می‌دارد» گلایه می‌کند. در سنت متأخر احتمالاً به درستی گفته می‌شود این شخص همان بددین است. لازم است ذکر شود که برخلاف آنچه گاهی پنداشته می‌شود، دلیل متقنی وجود ندارد که فعل nixrust به معنای «عذاب دادن/شکنجه کردن» باشد؛ در متون مانوی مفعول‌های این فعل دیوان و اهریمنان هستند، اما جایی تنبیه مذکور توصیف نشده‌است.
به نظر می‌رسد گومَرزاگ به افرادی اشاره دارد که marzišn به معنی «آمیزش جنسی» را به روش اشتباه انجام می‌دهند. مقایسه کنید با abārōn-marzīh به معنی «آمیزش جنسی نادرست» در پهلوی که مبحثی جامع در متون این زبان است؛ و daštān-marzīh ud abārīg abārōn-marzīh به معنای «آمیزش جنسی با زن حائض و انواع دیگر آمیزش جنسی ناپسند»؛ و dēwēzagīh ud ahlaw-γnīh ahlomōγīh kūn-marz ǰādūgīh به معنی «قربانی کردن برای دیوان، کشتن پرهیزگاران، «ارتداد»، آمیزش جنسی مقعدی، جادوگری»؛ وهمچنین در گزارش ویراف که abārōn-marzišnīh به زنای محصنه از جانب همسر اشاره دارد. شکی نیست که این عبارت می‌تواند به رفتار همجنس‌گرایانه نیز اشاره داشته‌باشد.
بند ۱۷: پیروی از خویدوده همخوانی دارد با تأکیدهای متأخر بر این نوع از ازدواج به عنوان یکی از بهترین کردارها یا بهترین کرداری که پیرو مزدیسنا می‌تواند انجام دهد.
عبارت u-m was dēn ōšmurd به معنای «دین‌های زیادی را برشمردم و آیین‌های متعددی را به انجام رساندم»، با پند منسوب به بزرگمهر همخوانی دارد: «برترین کردار چیست؟ - برشماری دین».
بند ۲۱: کرتیر می‌گوید دلیل نشانه خواستنش از ایزدان این بود که او و خوانندگان این سنگ‌نوشته در انجام مناسک آیینی اطمینان بیشتری داشته‌باشند. این سخن همانندهایی در دیگر متون پهلوی، زند یسنا ۳۴٫۶ و احتمالاً خود یسنا ۳۴٫۶ دارد. در اینجا آمده که «چرا که اگر همهٔ شما به راستی در این راه هستید … پس آن را به عنوان نشانه‌ای دهید. .. تا با اطمینان بیشتری برگردم و ستایش‌تان کنم و برایتان قربانی کنم».
بندهای ۳۱ تا ۳۳: همانندی قابل توجهی که بین پاره‌ای از روایت معراج و گزارش ویراف از یک سو و افسانهٔ زردشت از سوی دیگر وجود دارد، تأکید بر موقعیت شخصیت‌ها هنگام عبور از پل و ماورای آن است: یکی از شخصیت‌ها جلوتر و دیگری عقب‌تر حرکت می‌کند و دقیقاً پس از آن‌که *رهیگ‌ها از منظرهٔ دوزخ به وحشت می‌افتند، وارد داستان می‌شوند. به همین طریق هنگامی که ویراف از منظرهٔ دوزخ وحشت می‌کند، سروش و آذریزد او را همراهی می‌کنند؛ سروش جلوتر و آذریزد عقب‌تر حرکت می‌کنند. همچنین این که بهمن چگونه زردشت را به ملاقات اورمزد می‌برد بخشی از گزارش است. واقعه به این صورت شروع می‌شود که زردشت مردی (بهمن) را می‌بیند که «از سمت نیمروز [=جنوب] می‌آید». آن‌ها در پایان گفتگویشان با هم می‌روند: «بهمن و زردشت، پیش و پس». به نظر می‌رسد جزئیات واقعه از جمله بخش‌های متداول روایت‌های معراج هستند.
همین روایت شامل زند یکی از قطعات گاهانی است که (توسط بهمن؟) از زردشت در مورد هویّت و وفاداری‌اش سؤال می‌شود. بهمن از زردشت می‌پرسد که کیست، چرا رنج می‌برد، بر چه چیزی می‌کوشد و اراده‌اش بر چه سمتی است. زردشت جواب می‌دهد که پاسخ هر سه سؤال پرهیزگاری است. ترجمهٔ پهلوی یسنا ۴۳٫۸ جزئیات بیش‌تری دارد: زردشت پاسخ می‌دهد که او یک «زیان‌رسان آشکار» است. پاسخ زردشت به این صورت تفسیر شده‌است که «من بدکاران را آشکارا زیان می‌رسانم» و «از روان‌های پلید انتقام می‌گیرم». در زند بخش‌های دیگر قطعه به این صورت ترجمه شده‌اند که زردشت می‌گوید فرد پرهیزگار را به شاهی خواهد رساند و جسم نهایی اتفاق خواهد افتاد.
بنابراین کرتیر در هماهنگی کامل با سنت مزدیسنایی (زردشتی) بود؛ هیچ چیزی در سنگ‌نوشته‌ها نیست که معادلی در سنگ‌نوشته‌های هخامنشی یا ادبیات پهلوی (و یا هر دو) نداشته‌باشد. در نتیجه در سنگ‌نوشته‌ها مبنایی وجود ندارد که براساس آن بگوییم کرتیر جنبشی اصلاحی را آغاز کرد یا آن‌طور که گاهی گفته می‌شود، راست‌کیشی را دوباره به راه انداخت.
مانویان
نام کرتیر برای نخستین بار در کتاب مواعظ مانوی قبطی ظاهر شد. این کتاب توسط هانس یاکوب پولوتسکی در سال ۱۹۳۴ به چاپ رسید. در این کتاب در گزارش سفر مانی گفته می‌شود هنگامی که مغ‌ها دریافتند مانی به گندی‌شاپور آمده عصبانی شدند و شکایتش را نزد کَردِل بردند، او نیز به بالادستی‌هایش گفت، آن‌ها نیز به شاه اطلاع دادند و شاه نیز مانی را محکوم کرد. مانی نیز به پیشگاه شاه آورده شد و شاه او را به‌خاطر عدم اطاعت از دستورهایی که سه سال پیش به او داده بود سرزنش کرد و در خصوص آموزه‌هایش از او توضیح خواست. این ماجرا احتمالاً همان جلسه‌ای است که در یکی از نخستین متون مانوی ایرانی منتشرشده یعنی M3 توصیف شده‌است؛ در این کتاب نام کرتیر ذکر نشده اما همنام او کردیر اردوان ذکر شده‌است. دفاعیهٔ مانی در مواعظ قابل توجه است؛ آنجا که او اشاره می‌کند شاپور و ایزدان پشتیبانش بوده‌اند، تا حدی با احوال کرتیر مشابهت دارد. شاه که مجاب نشده بود، دستور می‌دهد مانی زندانی شود و دست‌ها، پاها، و گردن او را به زنجیر بکشند. همچنین نام کرتیر در متنی پارتی ذکر شده‌است که علیه مانی دسیسه می‌کند. ماجرا در تاریخ یعقوبی این‌گونه بازگو شده‌است که موبدی که نامش ذکر نمی‌شود، پیشنهاد می‌کند در معدهٔ او و مانی سُرب مذاب بریزند تا مشخص شود چه کسی بر حق است. مانی نمی‌پذیرد و به زندان می‌افتد و شب هنگام می‌میرد.
به دلیل دست داشتن کرتیر در اعدام مانی، گفته می‌شود که سنگ‌نوشته‌های او مشخصاً آموزه‌های مانی را هدف قرار داده‌اند. نخستین فردی که این ادعا را مطرح کرد رابرت چارلز زنر بود. او به بند موجود در سنگ‌نوشتهٔ نقش رجب استناد می‌کند که براساس آن بهشت و دوزخ وجود دارند و پاداش و جزای نیکوکاران و بدکاران‌اند. زنر اعتقاد دارد که «نیاز بود بر این حقایق تأکید شود، چرا که مورد تردید قرار گرفته بودند» و همچنین این نیاز را از طریق تعارض بین آیین زروانی و مزدیسنا توضیح می‌دهد.
ولادیمیر لوکونین فصل چهارم کتابش را به کرتیر و مانی و بحث دین رسمی/حکومتی اختصاص داده‌است. والتر هینتس تاریخ بازسازی‌شده‌ای از دوران حضور مانی در دربار شاپور تا زمان اعدامش به‌دست بهرام یکم در ماه‌های آخر حکومتش و نیز افکار و احساسات کرتیر ارائه داده‌است. او کرتیر را فردی «مُبَلغ» به تصویر کشیده‌است و چنین پنداشته که مانی و گسترش مانویت موجب شد تا کرتیر به نمایندگی دین، دست به فعالیت‌هایی بزند و نزاع آن‌ها را «نزاعی بین دو پیامبر می‌داند». برخلاف مانی، شاهدی مبنی بر اینکه کرتیر خود را پیامبر خوانده باشد در دست نیست؛ در این معنی که پیامی نو از خدا آورده باشد. هدف کرتیر تقویت آیین مزدیسنایی موجود بوده‌است.
جیمز راسل با جزئیات به الگوی شَمَنی روایت معراج می‌پردازد و تأکید می‌کند که مانویت برای احیای مزدیسنا حائز اهمیت بود، زیرا نوعی ارتداد در برابر مزدیسنا تلقی می‌شد و مخالفت با آن «می‌توانست منجر به بازنگری غیرمنتظره و بررسی مجدد آموزه‌های زردشتی شود»؛ همچنین راسل اعتقاد دارد که این نقش‌آفرینی کرتیر در مسئلهٔ مانی بود که باعث شد در دوران بهرام یکم ترفیع یابد.
آیین زروانی
این نظریه که فرمانروایانِ نخستین ساسانی «زروانی» بودند، توسط هنریک سموئل نیبرگ و آرتور کریستنسن مطرح شد و توسط رابرت چارلز زنر و مری بویس بسط یافت. با این حال دربارهٔ زروانی بودن کرتیر یا شاهان ساسانی هیچ‌گونه شاهدی در سنگ‌نوشته‌ها وجود ندارد.
مانفرد هوتر این ایده‌ها را بیشتر بسط داد و ادعا کرد که تعارض بین آیین زروانی رایج و مانویت در حال شکوفایی باعث مرگ مانی شد. هر دو آیین «همواره دوستدار جهان‌شمولی بودند» و از به قدرت رسیدن کرتیر لطمه دیده بودند. این درگیری «کنار گذاشته شد تا راه برای رسمی‌شدن دین زردشت به عنوان دینی ملی‌گرایانه در ایران هموار شود». او زروانی بودن شاپور را حقیقتی مسلم می‌داند و ادعا می‌کند اگر مانی زروان را نمی‌شناخت «هیچگاه» خدای بزرگ خود را زروان «نمی‌خواند». هوتر نتیجه می‌گیرد که شاهان متقدم هر کدام «خداشناس درباری» خود را داشتند: اردشیر تنسر را داشت، شاپور مانی را داشت، و هرمزد و بهرام‌ها کرتیر را داشتند. نکته اینکه کاربرد Srōšahrāw یعنی سروش به‌عنوان اسم بزرگترین خدا در متون مانوی پارتی، چیزی دربارهٔ درجات خدایان پارتی یا باورهای پارتیان اثبات نمی‌کند.
این فرض که زروان در آیین مزدیسنا نقش مهمی ایفا نکرده‌است، در حالی که به نظر می‌رسد چنین نقشی داشته‌است، صرفاً یک فرض است. واقعیت این است که آیین زروانی در مقام یک بدعت یا شاخه‌ای از آیین زردشتی متقدم با آموزه‌های خاص خود، برساختی غربی است که تنها از طریق طبقه‌بندی ادیان ایرانی در آثار مورخان دین‌شناس مسلمان قابل توجیه است.
شمنیسم
جنبه‌های شمنی روایت معراج کرتیر برای نخستین بار توسط گریگوری ماکسیموویچ بونگارد-لِوین و ادوین گرانتوسکی ذکر شده‌اند و مکرراً توسط ژینیو و راسل مورد بحث قرار گرفته‌اند.
یهودیت
به عقیدهٔ جیکوب نیسنر، شاپور «مانی را ترغیب کرد اندیشه‌ای التقاطی را بسط دهد» که بتواند ادیان دیگر را «تحت لوای یک آیین درآورد». کرتیر نیز «مطیع سیاست مدارای شاه بزرگ بود»، اما پس از مرگ شاپور، با بهره‌گیری از قدرت خود سیاست مدارای شاپور را کنار گذاشت. او همچنین اعدام مانی را «قتلی قضایی» می‌داند که به‌دست کرتیر و مغ‌های همدستش انجام شده‌است. موشه بیر در پژوهش خود بر روی سه فرمان ضدیهودی مربوط به سدهٔ سوم نتیجه می‌گیرد که این فرمان‌ها به زمانی قبل از کرتیر تعلق دارند؛ در زمان کرتیر آزار و اذیت یهودیان «به اوج خود رسید» و «به گواه خودش… اقدامات مذهبی متعصبانه» که همراه با سخت‌گیری‌های شدید بر یهودیان بود، «به قصد اضمحلال ویژگی‌های منحصربه‌فرد بابلی‌ها، یهودیان، و دیگر ادیان غیر مزدیسنایی انجام شد» که البته «هدف فرمان‌ها این نبود». ریچارد کالمین اگرچه کرتیر را «روحانی متعصب زردشتی» می‌داند، با این حال در این عقیده که کرتیر به نابودی کنیسه‌ها اشاره می‌کند تردید دارد و معتقد است شماری از اقداماتی که مغ‌ها علیه یهودیان انجام داده‌اند لزوماً بیانگر آزار و اذیت نیستند بلکه نشان می‌دهند که مغ‌ها چگونه توانستند قوانین مذهبی خود را در جامعهٔ یهودیت حفظ کنند.
فراموشی در تاریخ
در طول تاریخ ساسانی، تنها کسی که علی‌رغم نداشتن مقام شاهی و عدم عضویت در خاندان شاهی توانست نام، چهره و داستان خود را در قالب سنگ‌نوشته و نقش‌برجسته جاودانه کند، کرتیر بود. کرتیر یکی از معدود افراد در تاریخ ساسانیان است که زندگینامهٔ خود را به روایت اول شخص ثبت کرده‌است و سنگ‌نوشته‌های او را می‌توان نوعی بیوگرافی محسوب کرد. با این حال، در هیچ‌کدام از نوشته‌های ادبی و دینی زردشتی نامی از کرتیر به میان نیامده‌است. چرایی سکوت متون پهلوی و تاریخ‌نگاران مسلمان دربارهٔ کرتیر و موردتوجه بودن تنسر و آذرباد پسر مهراسپند در آیین زردشتی ساسانیان متقدم موضوع گمانه‌زنی‌های بسیاری پس از رمزگشایی سنگ‌نوشته‌ها شد. ژان دو مناش احتمال می‌دهد پس از آن که سنگ‌نوشته‌ها زیر خاک مدفون یا ناخوانا شدند، کرتیر نیز از خاطره‌ها محو گشت؛ شاید انزجاری که نرسه، سپس آذرباد و در نهایت مهرنرسه از کرتیر پراکنده بودند، در این امر مؤثر بوده باشد. احمد تفضلی بر این باور است که چون کرتیر از مذهب برای پیشبرد مقاصد سیاسی خود استفاده کرده بود، تاریخ‌نگاری زردشتی او را به فراموشی سپرد. از سوی دیگر، ریچارد فرای معتقد است که حذف کرتیر از تاریخ نمی‌تواند علتی سیاسی داشته‌باشد و در ادامه می‌گوید که این حذف یا علتی دینی دارد یا اینکه از کرتیر با نام «تنسر» یاد شده‌است.
یکی دانستن تنسر و کرتیر
در گزارش‌های تاریخی و نوشته‌های دینی دورهٔ ساسانیان هیچ‌گونه اشاره‌ای به نام تنسر دیده نمی‌شود و در سنگ‌نوشتهٔ شاپور یکم بر کعبهٔ زردشت هم از هیچ چهرهٔ دینی‌ای در فهرست نام درباریان اردشیر بابکان یاد نشده‌است. ازاین‌رو، چون نام تنسر با همهٔ بزرگی او در نوشته‌های ادبی و دینی زردشتی، در هیچ‌کدام از سنگ‌نوشته‌های دورهٔ ساسانیان دیده نمی‌شود و از سوی دیگر، نام کرتیر تنها در سنگ‌نوشته‌های خود او و سنگ‌نوشتهٔ شاپور یکم بر کعبهٔ زردشت و در گزارش‌های مانویان آمده‌است و در هیچ‌کدام از نوشته‌های ادبی و دینی زردشتی به چشم نمی‌آید، پاره‌ای از پژوهندگان، تنسر و کرتیر را یکی انگاشته‌اند. امروزه فرضیهٔ یکسانی تنسر و کرتیر تا حد زیادی کنار گذاشته شده‌است، اما این فرضیه در دهه‌های ۱۹۴۰ تا ۱۹۵۰ درخور توجه بود و چنین تصور می‌شد که قدرت روحانی در دورهٔ اردشیر زیر نظر تنسر بود و کرتیر از دورهٔ هرمزد یکم به بعد، روحانی ارشد شاهنشاهی محسوب می‌شد. ژان دو مناش تأکید می‌کند که اقدامات کرتیر نوعی راست‌کیشی به حساب می‌آمده‌است که ابداع خود کرتیر نبوده بلکه نتیجهٔ کارهای نفر قبل از او یعنی تنسر بوده‌است که اوستا را مدون کرد. مری بویس نیز این نظر را قبول دارد و کرتیر را «دومین روحانی اعظم» و تنسر را اولین روحانی اعظم می‌خواند.
پیش از همه، هرتسفلد بود که این دو چهرهٔ تاریخی را یکی پنداشت. اسپرنگلینگ هم که پیش از دیگران به ترجمهٔ سنگ‌نوشته‌های کرتیر پرداخت، این دو را یکی شناخت و باور داشت که آنچه در دینکرد دربارهٔ فعالیت‌های دینی تنسر آمده‌است، گزارش فعالیت‌های دینی موبد کرتیر است که او در سنگ‌نوشته‌های خود به آن‌ها پرداخته‌است. همچنین لوکونین به سادگی تنسر را چهره‌ای افسانه‌ای و نامهٔ تنسر را هم ساخته و پرداختهٔ موبدان زردشتی در سدهٔ ششم میلادی خواند. با وجود این، مری بویس با استدلال‌هایی، تنسر و کرتیر را همچون دو چهرهٔ تاریخی جداگانه بازشناخت. او با اشاره به ناهمسانی نام‌شناختی این دو، نشان داد که کرتیر و تنسر، هر دو نام‌هایی خاص‌اند، چنان‌که در خود سنگ‌نوشتهٔ شاپور یکم بر کعبهٔ زردشت، گذشته از نام «کرتیر هیربد»، دو نام «کرتیر پسر اردوان» و «مهرگ پسر تنسر» هم دیده می‌شوند که نشان‌دهندهٔ وجود نام‌های کرتیر و تنسر در آغاز دورهٔ ساسانیان‌اند. همچنین بویس یادآور شد که دورهٔ زندگانی و فعالیت‌های مذهبی تنسر و کرتیر با همدیگر یکی نیستند، چون به‌گزارش منابع گوناگون تاریخی و خودِ نامهٔ تنسر، او در دورهٔ اردشیر بابکان زندگی می‌کرد و اوج فعالیت‌ها و قدرت او، در دورهٔ فرمانروایی اردشیر بوده‌است، اما از درون‌مایهٔ سنگ‌نوشته‌های کرتیر پیداست که او در دورهٔ اردشیر بابکان باید بسیار جوان بوده‌باشد و اوج نیرومندی و فعالیت‌های او در دورهٔ بهرام دوم بوده‌است. از سوی دیگر، بویس استدلال آورد که زمینهٔ فعالیت‌ها و دستاوردهای تنسر و کرتیر کاملاً با همدیگر ناهمخوانند. در تاریخ دین زردشتی، نام تنسر همیشه در پیوند با تلاش‌های او در گردآوری متن‌های مقدس زردشتی و فراهم‌آوردن متن معیاری از اوستا و نگهدارای آن دیده می‌شود، اما کرتیر در سنگ‌نوشته‌های خود، هیچ اشاره‌ای به انجام چنین کارهایی از سوی خود نمی‌کند و روی‌هم‌رفته باید کرتیر و تنسر را دو چهرهٔ تاریخی جداگانه بازشناخت.
شخصیت
هم در منابع ایرانی و هم در منابع غیر ایرانی گرایش به پیچیده‌سازی و اغراق در مورد کرتیر دیده می‌شود. تعدادی از پژوهشگران از چارچوب دیدگاه مدرن و نامربوط خود دیدی انتقادی و سختگیرانه نسبت به کرتیر دارند. زنر، کرتیر را «خشک‌مذهبی با شوق و حرارت بسیار» می‌داند و به «جریان عدم تساهل که توسط کرتیر به راه افتاد و مجدانه پیگیری شد» اشاره می‌کند. اخیراً می‌بینیم که از او با عنوان «متعصب بی‌رحم، کرتیر، که موج بیگانه‌ستیزی حکومتی را رواج داد» و «تندرو» یاد می‌شود. از دیگر سو، کرتیر فردی روحانی توصیف می‌شود که آرزومند حقیقتی دینی است که می‌بایست بر همگان آشکار شود. از بین منابع غیر ایرانی، نیسنر از «اشتیاق حکومت [ساسانی] به برنامه‌های کرتیر» صحبت می‌کند و می‌گوید «از نظر کرتیر، یهودیان بسیار پریشان شده‌اند».
کرتیر بر اساس اصطلاحاتی که خود استفاده می‌کند، صرفاً در حال انجام‌دادن کاری بود که آیین مزدیسنا او را وادار به انجام آن می‌کرد. حقیقتی که کرتیر در پی آن بود، سنت اصیلی (دین مزدیسنا) بود که از پیشینیانش به او رسیده بود؛ این سنت بر پایهٔ باور به دو جهان انسان و ایزدان/دیوان و باور به وجود نیک و بد از ازل بود و اینکه وظیفهٔ هر فرد مزدیسنایی نیک، شرکت در نبرد علیه شر است تا زمانی که شر در نهایت مغلوب شود؛ بنابراین به‌عقیدهٔ شروو دلایل زیادی وجود دارد که او را راست‌کیش بداند؛ برخلاف بویس که اعتقاد دارد چیزی در سنگ‌نوشته‌ها وجود ندارد که «دال بر راست‌کیش بودنش باشد».
لورنا دون
لورنا دون (Lorna Doone) یک تله‌فیلم درام بریتانیایی است که در سال ۱۹۹۰ منتشر شد.
پاسگاه ژاندارمری سابله
پاسگاه ژاندارمری سابله روستایی بدون سکنه از توابع بخش بستان شهرستان دشت آزادگان است.
مانابو کوبوتا
مانابو کوبوتا (Manabu Kubota؛ زادهٔ June 27, 1981) بازیکن فوتبال اهل ژاپن است.
از باشگاه‌هایی که در آن بازی کرده‌است می‌توان به باشگاه فوتبال یوکوهاما اشاره کرد.
داش آکل (فیلم ۱۳۵۰)
داش آکل فیلمی ایرانی به کارگردانی و نویسندگی مسعود کیمیایی است که در سال ۱۳۵۰ ساخته شده و بهروز وثوقی در آن نقش‌آفرینی کرده‌است. این فیلم بر اساس داستان «داش آکل» از کتاب سه قطره خون نوشته صادق هدایت، ساخته شده‌است. در سال ۱۳۹۶ فیلم جدید داش آکل به کارگردانی محمد عرب دقیقاً شبیه به همین فیلم ساخته شد.
این فیلم در نظرسنجی منتقدان و نویسندگان ماهنامه سینمایی فیلم به عنوان یکی از بهترین فیلم‌های تاریخ سینمای ایران انتخاب شده‌است.
داستان فیلم
ماجرای قهرمانی‌ها و مردانگی و صداقت «داش آکل» را همهٔ مردم شیراز می‌دانند. یک حاجی شیرازی که زمانی با او همسفر بوده و فضایل نیک داش آکل را می‌دانسته قبل از مرگش وصیت می‌کند که داش آکل به کارهای زندگی و املاک او رسیدگی کند. داش آکل در برخورد با خانوادهٔ حاجی دختر او را می‌بیند و به او دل می‌بندد، حال آنکه دختر سن کمی دارد. عشق دختر، داش آکل را به شراب خواری می‌کشاند. «کاکارستم»، که دشمن داش آکل است با آن که بارها در جدال تن به تن از او شکست خورده مع‌هذا همه جا در غیابش رجزخوانی می‌کند. داش آکل ازدواج با دخترک را به علت سن زیاد خود، دور از مردانگی می‌داند و ترتیب ازدواج او را با یکی از خواستگارانش می‌دهد. شب عروسی دخترک، وقتی داش آکل از میخانه برمی گردد، با کاکارستم روبرو می‌شود و جدال آن‌ها در شب بعد به آنجا می‌کشد که کاکا در شرایطی که شکست خورده، قمه را از پشت در بدن داش آکل فرومی‌کند و داش آکل در همان حال گلوی کاکا را آنقدر می‌فشارد که خفه می‌شود و بعد خود نیز می‌میرد. جمله معروف آخر فیلم از کلام طوطی داش آکل است که وصیت کرده به مرجان ارث برسد و آنجا که طوطی کلامی را که بارها از داشی شنیده تکرار می‌کند و می‌گوید مرجان عشق تو مرا کشت و راز دل آکل بعد مرگش آشکار می‌شود.
خوجه لر
خوجه لر یک روستا در ایران است که در دهستان زاوکوه واقع شده‌است. خوجه لر ۱۲۵ نفر جمعیت دارد.
هلن بوشه
هلن بوشه (به فرانسوی: Hélène Boucher؛ ۲۳ مه ۱۹۰۸ – ۳۰ نوامبر ۱۹۳۴) از اولین خلبانان زن اهل فرانسه بود. او در اوایل دهۀ ۱۹۳۰ مجموعه‌ای از چند رکورد سرعت جهان زنان را برجای گذاشت و یک بار هم رکورد جهانی را شکست ولی عاقبت در سال ۱۹۳۴ در سن ۲۶ سالگی در اثر یک سانحه هوایی کشته شد.
برج جیانگسو
برج جیانگسو (به لاتین: Jiangsu Tower) یک آسمان‌خراش در چین است که در شنژن واقع شده‌است.
خاطرخواه
خاطِرخواه یک فیلم‌فارسی به کارگردانی و نویسندگی امیر شروان محصول سال ۱۳۵۱ است.
داستان
داستان این فیلم که بر اساس رمان خاطرخواه نوشته رسول ارونقی کرمانی تهیه شده است، داستان عشق جوان دلداده‌ای به نام سیروس است. او تنها فرزند خانواده اسم و رسم داری است که عاشق یک زن روسپی شده و با وی ازدواج می‌کند.
دانشگاه نانکای
دانشگاه نانکای (NKU یا Nankai ; simplified Chinese) یک دانشگاه ملی تحقیقاتی دولتی است که در تیانجین چین واقع شده‌است. این یک دانشگاه توسط دولت مرکزی چین تأیید شده‌است و یکی از اعضای پروژه قبلی ۹۸۵ و پروژه ۲۱۱ گروه دانشگاه‌ها است. در سال ۱۹۱۹ توسط Yan Xiu و Zhang Boling تأسیس شد.
در ژوئیه ۱۹۳۷، در طول جنگ چین و ژاپن، دانشگاه نانکای به شدت توسط بمباران ژاپن آسیب دید. حدود دو سوم ساختمان‌های مدرسه از جمله کتابخانه آن که به عمد توسط ارتش امپراتوری ژاپن سوزانده شد، ویران شد. تعدادی از آثار باستانی مدرسه، از جمله زنگ دانشگاه،  غارت و تا به امروز در موزه‌های ژاپن نگهداری می‌شود. در اوت ۱۹۳۷، در طول جنگ چین و ژاپن، دانشگاه نانکای، دانشگاه پکن و دانشگاه تسینگ‌هوا با هم متحد شدند و دانشگاه موقت چانگشا را تشکیل دادند که بعداً به کونمینگ منتقل شد و به دانشگاه ملی جنوب غربی تغییر نام داد. این دانشگاه بعداً به " دانشگاه ملی جنوب غربی وابسته " تغییر نام داد در سال ۱۹۴۶، پس از جنگ، نانکای به تیانجین بازگشت و توسط دولت به یک دانشگاه ملی تبدیل شد.
طومار دره‌سی سفلی
طومار دره‌سی سفلی یک روستا در ایران است که در شهرستان مشگین‌شهر استان اردبیل واقع شده‌است. طومار دره‌سی سفلی ۵۴ نفر جمعیت دارد.
جمعیت
این روستا در دهستان ارشق غربی قرار دارد و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، جمعیت آن ۵۴ نفر (۱۰ خانوار) بوده‌است.
دانشگاه تحقیقاتی I
دانشگاه تحقیقاتی I مقوله ای است که موسسه کارنگی از آن برای نشان دادن دانشگاه های ایالات متحده که بالاترین سطح فعالیت تحقیقاتی را دارند، استفاده می کند.
تاریخچه
نسخه 1994 طبقه بندی کارنگی، دانشگاههای تحقیقاتی I را به عنوان مواردی تعریف کرد که شامل ویژگی های زیر باشند:
سیستم فعلی، معرفی شده در سال 2018، شامل سه دسته زیر برای دانشگاه های دکترا است:
موسسات
در طبقه بندی کارنگی مؤسسات آموزش عالی 131 موسسه وجود دارد که به عنوان "R1: دانشگاه های دکترا - فعالیت تحقیقاتی بسیار بالا" طبقه بندی می شوند.
هادی کیانی
هادی کیانی (زادهٔ ۳۰ تیر ۱۳۸۱ در میاندوآب) کاراته کار اهل استان آذربایجان غربی در ایران است.کیانی در رده‌های مختلف عضو تیم ملی ایران است. وی در مسابقات قهرمانی آسیا قزاقستان ۲۰۲۱ و ازبکستان ۲۰۲۲ به مدال برنز رسید.
= زندگی‌نامه = در سن ۸ سالگی ورزش کاراته را زیر نظر یوب جلیل پور آغاز نمود و پس کسب عناوین مختلف قهرمانی در رده‌های سنی پایه از سال ۱۴۰۰ به عضویت تیم ملی درآمد و نیز ملی پوش وزن منهای ۶۷ کیلوگرم تیم کاراته جمهوری اسلامی ایران و یکی از پرافتخارترین کاراته کاهای ایران می‌باشد.
= افتخارات = از افتخارات وی می‌توان به کسب ۲ مدال برنز در مسابقات آسیایی کاراته در سال ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ اشاره کرد.
اورسوس الف
اورسوس الف سلسله کامیون‌ها و اتوبوس‌هایی بودند بر اساس خودروهای شرکت ایتالیایی .S.P.A توسط کارخانه اورسوس واقع در لهستان تولید گشتند.
تاریخچه
در سال ۱۹۲۴ دولت لهستان تعداد زیادی ماشین باری و کامیون را به شرکت‌های ایتالیایی و فرانسوی سفارش داد تا ۱۰۵۰ خودرو را در سه مرحله که هر مرحله ۲۰۰ کامیون ۳ تن فرانسوی و ۱۵۰ کامیون ۱٫۵ تن ایتالیایی می‌شد به لهستان تحویل دهند. قرار بود به صورت مرحله‌ای شرکت‌های خارجی در لهستان اقدام به ایجاد کارخانه نمایند تا در نهایت لهستان نیز بتواند از این خودروها تولید کند. در ادامه اما به علت تولید کند خودروها، کامیون‌های فرانسوی به صورت مستقیم وارد گشتند و تولید کامیون‌های ایتالیایی در لهستان ادامه پیدا کرد تا بالاخره در سال ۱۹۲۸ اولین گروه تولیدی شامل ۵۴ کامیون اورسوس الف از خط تولید خارج شدند.
اورسوس الف برای شرایط سخت آب و هوایی لهستان و جاده‌های نامطلوب آن بر اساس کامیون‌های ایتالیایی طراحی گشته بود که تغییراتی از جمله میزان حمل بار بیشتر و سیستم خنک‌کننده ساده‌تر را شامل می‌گشت. مدل‌های اولیه این خودرو دارای یک اتاقک با سقف تاشو بودند که در نمونه‌های بعدی با اتاقک سقف ثابت جایگزین گشت. تا سال ۱۹۳۱ که تولید این خودرو به نفع خودرو فیات لهستانی ۶۲۱ کنار گذاشته شد ۸۸۴ خودرو از نمونه‌های مختلف اورسوس الف تولید گشتند که ۵۰۹ تا از آن‌ها برای بازار غیرنظامی بود.
انواع
اورسوس الف: نمونه پایه
اورسوس الف ۳۰: بهبود قطعات شاسی
اورسوس الف دبلیو: نمونه طولانی شده که غالباً برای تولید اتوبوس استفاده گشت.
دبلیوزد. ۲۹: نمونه زره‌پوش بر اساس شاسی کامیون اورسوس الف.
فهرست حوزه‌های گازی ایران
ایران، از نظر ذخایر گاز طبیعی، دومین کشور جهان، پس از روسیه است.
در زیر، فهرست نام میدان‌های گازی ایران، بر اساس محل جغرافیایی آمده است :
نام رمز: کیریل
نام رمز: کیریل (Codename: Kyril) یک مجموعه تلویزیونی جاسوسی درام بریتانیایی است که در سال ۱۹۸۸ منتشر شد.
چپ ضد استالینیسم
چپ ضد استالینیسم شامل انواع مختلفی از سیاست‌های چپ‌گرایانه است که در مخالفت با عملکرد جوزف استالین و گرایش استالینیسم و سیستم حکومتی او است.
همچنین ممکن است به مخالفت جناح چپ میانه با دیکتاتوری‌ها، کیش‌های شخصیتی، توتالیتاریسم و دولت‌های پلیسی اشاره داشته باشد، و همه این‌ها ویژگی‌هایی است که معمولاً به رژیم‌های استالینیستی مانند کیم ایل سونگ، کشورهای سابق بلوک شرق، انور خوجه و دیگران نسبت داده می‌شود.
مانابو کوماتسوبارا
مانابو کوماتسوبارا (Manabu Komatsubara؛ زادهٔ April 2, 1981) بازیکن فوتبال اهل ژاپن است.
بری سالوایج
از باشگاه‌هایی که در آن بازی کرده‌است می‌توان به باشگاه فوتبال کویینز پارک رنجرز، باشگاه فوتبال فولام، باشگاه فوتبال ایست‌بورن یونایتد اسویسیشن، باشگاه فوتبال میلوال، و باشگاه فوتبال برنتفورد اشاره کرد.
ابوالفتح اردلان
دکتر ابوالفتح اردلان (زاده ۱۳۰۸ – درگذشته ۱۳۸۶) (۱۹۲۹–۲۰۰۷م) دریادار نیروی دریایی شاهنشاهی ایران، مؤسس و نخستین مدیرعامل صنایع الکترونیک ایران (۱۳۵۱–۱۳۵۷) بود. وی برادر زاده علیقلی اردلان است. پدرش امان‌الله اردلان (عزالممالک) چند دوره نماینده مجلس، وزیر و سناتور بود. او در شرکت صنایع الکترونیک برای اولین بار در تاریخ کشور ایران را به محل جذب متخصصین جهانی تبدیل کرد. صدها نفر از فارغ التحصیلان بهترین دانشگاههای جهان در شرکت صنایع الکترونیک ایران کار طراحی و ساخت مدرن ترین دستگاههای الکترونیکی را انجام میدادند و حقوقهایی در حد شرکتهای معتبر بین المللی دریافت میکردند.
زندگی‌نامه
او بعنوان ششمین فرزند امان‌الله اردلان (عزالممالک) و روشنک سالور در ۳۱ مهر ۱۳۰۸ به دنیا آمد. اردلانها یکی از خانواده‌های معروف کرد هستند. در زمان تولد ابوالفتح پدرش والی گرگان بود. وی با توجه به پست‌های دولتی مختلف پدرش در مدارس متعددی در سراسر کشور تحصیل کرد. پس از پایان دبیرستان تحصیلات خود را در دانشکده فنی دانشگاه تهران آغاز کرد. اشتیاق او به صنعت دریانوردی که اخیراً در کشور تأسیس شده بود، مشوقش برای پیوستن به نیروی دریایی شاهنشاهی شد و برای ادامه تحصیل در رشته مهندسی برق به انگلستان رفت.
پس از بازگشت به ایران و شروع به کار در نیروی دریایی ، در ۸ تیر ۱۳۳۵ با مهوش امیرشاهی (احتمالا خواهر مهشید امیرشاهی-نیازمند منبع ) ازدواج کرد. زوج جوان در سال ۱۹۶۳ به آمریکا رفتند تا اردلان تحصیلات خود را در مدرسه عالی نیروی دریایی ایالات متحده در مونتری تکمیل کند جایی که او مدرک کارشناسی ارشد مهندسی برق و لیسانس ریاضی گرفت تا اینکه در سال ۱۳۴۶ به ایران بازگشتند و بعنوان مدیر طرح و برنامه نیروی دریایی شاهنشاهی شروع به کار کرد.
تاسیس صنایع الکترونیک ایران
در زمستان سال ۱۳۵۱ وقتی شاه برای اسکی در سوییس بود اردلان پیشنهادی برای تأسیس یک شرکت صنایع الکترونیک که بتواند با کمپانیهای روز دنیا رقابت کند برای او فرستاد. شاه از ایده خوشش آمد و در کنار برگه با مداد موافقت خود را نوشت. این سرآغاز شرکت عظیم صنایع الکترونیک ایران شد که ابتدا با کمک دولت شروع بکار کرد ولی سپس با فروش محصولات و خدمات خود اداره میشد.
انقلاب
پس از انقلاب ایران، بدلیل جایگاه علمی او و نیز ارتباط خوب او با کارمندان خود که بگفته خودش درب اطاقش همواره به روی کارمندان باز بود انقلابیون برخوردی با او نداشتند ولی امکان ادامه فعالیت هم نداشت. اردلان و خانواده اش به آمریکا مهاجرت کردند. او با تحصیلات و تجربه قابل توجهی که داشت، به عنوان مهندس در وستینگهاوس مشغول به کار شد و بیش از ۱۰ سال هر روز ۵۰ مایل به کلمبیا، رفت و آمد می‌کرد. دوستان و خانواده اش می‌گویند اردلان حتی یک بار هم از تغییر چشمگیر وضعیت زندگی خود از مدیریت یک شرکت عظیم صنعتی به سطح یک کارمند ساده خارجی شکایت نکرد و مشکلی با شروع دوباره نداشت.
داش‌کسن (روستا)
داش‌کسن (به لاتین: Daşkəsən) یک منطقه مسکونی در جمهوری آذربایجان است که در شهرستان داش‌کسن واقع شده است. داش‌کسن ۸۲۳ نفر جمعیت دارد.
ابوالفتح اردلان
انقلاب
اردلان در حین کار در وستینگهاوس برای ادامه تحصیل به دانشگاه بازگشت و در سال ۱۹۹۳ دکترای مدیریت مهندسی از دانشگاه جورج واشینگتن دریافت کرد.
او در سال‌های آخر عمر، کار مشاوره می‌کرد و به عنوان استاد کمکی در کالج دانشگاه مریلند نیز تدریس می‌کرد. از تدریس لذت می‌برد و با بسیاری از شاگردانش روابط نزدیک داشت و به آنها در کارهای شخصی و کسب و کار و تحصیل کمک می‌کرد.
حرفه
ابوالفتح اردلان به عنوان یکی از مشاوران قابل توجه مدیریت توسط Marquis Who's Who معرفی شده‌است.
خانواده
همسرش مهوش امیرشاهی. فرزندان: فرخ اردلان ، بابک اردلان، روشن علوی اردلان
مرگ
او در اول مهر ۱۳۸۶ بر اثر نارسایی کبدی درگذشت.
مهمان صیادف
مهمان صیادف (به Sayadov Qəzənfər oğlu Mehman، زاده ۲۱ نوامبر ۱۹۷۲، روستای گونشلی ناحیه بازارگچار - درگذشت ۹ مه ۱۹۹۲، روستای نبی‌لر، شهرستان شوشی، جمهوری آذربایجان) قهرمان ملی جمهوری آذربایجان و از جنگجویان جنگ قره‌باغ بود.
زندگی‌نامه
مهمان صیادف در ۲۱ نوامبر ۱۹۷۲ در روستای گونشلی از توابع واردنیس (بازارگچار) در ارمنستان شوروی به دنیا آمد. وی هنگامی که ارامنه آذربایجانی‌ها را در سال ۱۹۸۸ تبعید کردند، از کلاس هفتم متوسطه این روستا فارغ‌التحصیل شد. وی پس از اخراج در آن سال، با خانواده‌اش به شهرستان ساموخ نقل مکان کرد.
در سال ۱۹۸۸ وی یکی از اعضای فعال‌ترین جنبش‌های آزادی‌بخش ملی جمهوری آذربایجان بود. هنگامی که ۱۸ ساله بود، به ارتش شوروی اعزام شد. در این زمان، حوادث ناگورنو قره‌باغ او را به شدت آشفته کرد. وی پس از گذراندن شش ماه در ارتش شوروی، به خانه بازگشت و به عنوان داوطلب به خط مقدم رفت.
شغل نظامی
مهمان صیادف به گردان دفاع شخصی به نام قره باغ جمهوری آذربایجان پیوست و به عنوان داوطلب در ۵ نوامبر ۱۹۹۱ به خط مقدم رفت. وی در نبردهای اطراف روستاهای کوسالار و نبی‌لر از توابع شهرستان شوشی حضور داشت. مهمان صیادف در نبرد در اطراف روستای نبی‌لر در ۹ مه ۱۹۹۲ کشته شد.
یادبود
وی پس از مرگ با حکم ریاست جمهوری شماره ۸۳۳ مورخ ۷ ژوئن ۱۹۹۲ عنوان قهرمان ملی جمهوری آذربایجان اعطا شد. با وجود همه تلاش‌ها، جسد وی را از میدان جنگ پیدا نکردند.
برج چوکاونتو
برج چوکاونتو (به اسپانیایی: Torre Chocavento) یک آسمان‌خراش در پرو است که در لیما واقع شده‌است.
انتخابات شهرداری‌های جمهوری چک (۲۰۱۸)
انتخابات شهرداری‌های جمهوری چک (۲۰۱۸) (Czech municipal elections, 2018) در اکتبر در جمهوری چک برگزار شد. بعد از پراگ، برنو، پلزن، استراوا و لیبرتس از شهرهای مهم این جمهوری هستند. بیش از ۹۰ درصد جمعیت این کشور را چک‌ها تشکیل می‌دهند. زبان رسمی این کشور چک است.
مانابو مینامی
مانابو می‌نامی (Manabu Minami؛ زادهٔ February 17, 1988) بازیکن فوتبال اهل ژاپن است.
برنامه نظارت بر اکوسیستم جنوبگان
برنامه نظارت بر اکوسیستم جنوبگان در سال ۱۹۸۵ بر اساس پیمان حفاظت از منابع دریایی زنده جنوبگان برای نظارت و ثبت فعالیت‌های ماهی‌گیری و صید جانوران منطقه اطراف جنوبگان و اقیانوس منجمد جنوبی تنظیم شد.
هدف از این برنامه عبارتند از:
مناطق مورد بررسی
برنامه نظارت بر اکوسیستم جنوبگان در چندین منطقه فعال است. این مناطق شامل ۳ ناحیه مطالعاتی یکپارچه و شبکه‌ای از مناطق دیگر می‌شوند. از این میان دو منطقه جزیره سیل و دماغه شریف  برای حفاظت خاص مشخص شده‌اند که هر دو در جزایر شتلند جنوبی قرار دارند. ورود به مناطق مورد بررسی این برنامه نیازمند دریافت مجوز است.
خاتابالا (فیلم)
خاتابالا به ارمنی (Խաթաբալա) فیلمی در ژانر کمدی به کارگردانی یوری ارزنکیان است که در سال ۱۹۷۱ منتشر شد.
بری نولز
بری نولز (Barry Knowles؛ زادهٔ April 25, 1959) بازیکن فوتبال اهل بریتانیا است.
از باشگاه‌هایی که در آن بازی کرده‌است می‌توان به باشگاه فوتبال ساوتپورت، باشگاه فوتبال ویگان اتلتیک، باشگاه فوتبال بارو، و باشگاه فوتبال آلترینچام اشاره کرد.
واژه پالایشی (پردازش زبان طبیعی)
واژه پالایشی یا واژه تصفیه‌شونده یا ‌واژه ایستاده‌شده کلماتی هستند که قبل یا بعد از پردازش داده‌های زبان طبیعی پالایش (تصفیه) می‌شوند. معمولا واژه‌های پالایشی به رایج‌ترین کلمات در یک زبان اشاره دارد، اما هیچ فهرست جامعی از این واژه‌ها، که در تمام ابزارهای پردازش زبان طبیعی استفاده شوند، موجود نیست. در واقع ابزارهای موجود هم از چنین فهرستی جامع و یکسانی استفاده نمی‌کنند.
برخی از ابزارهای پردازش زبان برای پشتیبانی از فعالیت‌های جستجوی عبارت، به‌طور خاص از حذف این کلمات اجتناب می‌کنند.
هر گروه دلخواه از کلمات را می‌توان به عنوان واژه پالایشی برای یک هدف مشخص انتخاب کرد. برای برخی از موتورهای جستجو، این کلمات، همان رایج‌ترین و معمول‌ترین کلمات هستند، مثل «این»، «آن»، «در»، «به»، و غیره.
همه جا نباید این واژه ها را پالایش داد، زیرا گاهی جستجوی عباراتی که شامل واژه‌های پالایشی هستند، مانند «در به درها»، به دلیل حذف کلمات توقف با مشکل مواجه می‌شوند.
گاهی واژه های پالایشی شامل کلمات محتوایی و لغت‌نامه‌ای نیز هست، مثلا بعضی از موتورهای جستجو برخی از معمول‌ترین کلمات مثل«خواستن» را برای بهبود عملکرد و کارایی‌شان از پرسمان خود حذف می‌کنند.