cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
زبان مائوری
انحطاط
تا زمان جنگ جهانی دوم (۱۹۳۹–۱۹۴۵)، بیشتر مردم مائوری به مائوری به عنوان زبان نخست خود گفتگو می‌کردند. عبادت و گفتگو در خانه به مائوری بود و سیاستمداران مائوری نیز جلسات سیاسی را به مائوری برگزار می‌کردند و شماری آثار ادبی به همراه چندین روزنامه به مائوری انتشار یافتند.
پیش از سال ۱۸۸۰، برخی از نمایندگان مجلس مائوری با مشکلاتی رو در رو بودند زیرا اقدامات پارلمان به زبان انگلیسی انجام می‌شد. با این حال، تا سال ۱۹۰۰، همه اعضای مائوری مجلس فارغ‌التحصیل دانشگاهی بودند و به روانی به انگلیسی صحبت می‌کردند. از این دوره تأکید بیشتری بر یادگیری زبان انگلیسی توسط مائوری‌ها شد، اما در زمان مهاجرت مائوری‌ها به مناطق شهری پس از جنگ جهانی دوم بود که شمار گویشوران مائوری به سرعت کاهش یافت. برخی از کودکان مائوری که در مدرسه با ته‌رئو صحبت می‌کردند تنبیه بدنی می‌شدند که این به کاهش استفاده از آن در دهه‌های ۱۹۴۰ تا ۱۹۸۰ کمک کرد. تا دهه ۱۹۸۰، کمتر از ۲۰ درصد مائوری‌ها گویشور بومی زبان خود بودند. حتی بسیاری از آن افراد دیگر در خانه‌های خود به مائوری صحبت نمی‌کردند. در نتیجه، بسیاری از کودکان مائوری نتوانستند زبان نیاکان خود را بیاموزند و نسل‌های مائوری غیرمائوری زبان ظهور کردند.
تلاش برای احیا
در دهه ۱۹۸۰، رهبران مائوری خطرات از دست دادن زبان خود را تشخیص داده و برنامه‌های بازیابی زبان مائوری مانند جنبش کوهانگا رئو را آغاز کردند که از سال ۱۹۸۲ بر آموزش مائوری به کودکان از نوزادی تا سن مدرسه تأکید می‌کرد. در سال ۱۹۸۵ اولین برنامه آموزش مائوری (سال‌های ۱ تا ۸) و پس از آن برنامه دوم (سال‌های ۹ تا ۱۳) بنیان‌گذاری شد. اگرچه احیای واقعی زبان در دهه ۱۹۸۰ و اوایل تا اواسط دهه ۱۹۹۰ با درک اینکه تعداد اندکی از گویشوران آن باقی مانده‌است و بیشتر گویشوران آن پیر هستند، رخ داد. این زوال هنوز هم ادامه دارد و اعتقاد بر این است که این روند چندین دلیل اساسی دارد. از جمله:
احیا از سال ۲۰۱۵
از حدود سال ۲۰۱۵، زبان مائوری با محبوبیت روزافزون، به عنوان یک میراث ملی مشترک، حتی در میان نیوزیلندی‌های بدون ریشه مائوری دوباره احیا شد. بررسی‌های سال ۲۰۱۸ نشان داد که زبان مائوری در حال حاضر از جایگاه بالایی در جامعه مائوری برخوردار است و همچنین مورد قبول بیشتر نیوزلندی‌های غیرمائوری است.
با بالا رفتن جایگاه و ارج زبان، تقاضا برای کلاس‌های زبان نیز افزایش یافت. کسب و کارها خیلی سریع این روند را پذیرفتند، زیرا مشخص شد که استفاده از مائوری باعث می‌شود مشتری‌ها یک شرکت را «متعهد به نیوزیلند» بدانند. این زبان به‌طور فزاینده‌ای در رسانه‌ها و سیاست شنیده می‌شود. نخست‌وزیر جاسیندا آردرن - که به دخترش یک نام میانی مائوری داد - هنگامی که در سال ۲۰۱۸ با یک ضرب‌المثل مائوری به سران کشورهای مشترک المنافع طعنه زد، خبرساز شد. موفقیت گروه‌های موسیقی مائوری باعث افزایش بیشتر حضور زبان در رسانه‌های اجتماعی شده‌است.
در سال ۲۰۱۹، یک انتشارات کار در زمینه انتشار آثار ادبی محلی و بین‌المللی را به این زبان آغاز کرد. در سال ۲۰۱۹، یک بازی کارتی به مائوری توسط کارآفرینان هامیلتون ایجاد شد. در سال ۲۰۲۰، یک برند تجاری وجود داشت که هدف آن کمک به مادران بود که از طریق شاخت تائونگای دست‌ساز، به ترویج مائوری در خانه‌های خود کمک کنند.
وضعیت رسمی
نیوزیلند سه زبان رسمی دارد: انگلیسی، مائوری و زبان اشاره نیوزیلندی. مائوری با تصویب قانون زبان مائوری سال ۱۹۸۷ این جایگاه را بدست آورد. بیشتر ادارات و سازمان‌های دولتی اسامی دوزبانه دارند - برای نمونه وزارت امور داخلی و Te Tari Taiwhenua - و مکان‌هایی مانند دفاتر دولت محلی و کتابخانه‌های عمومی نیز دارای علائم دوزبانه هستند. پست نیوزیلند نام‌های محلی مائوری را در آدرس‌های پستی می‌پذیرد. قرارداد با آژانس‌های دولتی نیز می‌تواند به مائوری انجام شود، اما در عمل، این کار تقریباً همیشه به ترجمه همزمان نیاز دارد که استفاده روزمره از آن را محدود به مناطق جغرافیایی با اکثریت مائوری و موارد رسمی‌تر، مانند مشاوره عمومی، می‌کند. استفاده از نام مائوری نیوزیلند، آئوتئاروآ («سرزمین ابر کشیده سفید») رو به افزایش است، اگرچه این نام در اصل فقط به جزیره شمالی اشاره دارد.
دسته‌بندی
زبان‌شناسان تطبیقی مائوری را به عنوان یک زبان پلی‌نزیایی دسته‌بندی می‌کنند. مائوری به‌طور خاص به عنوان یک زبان پلی‌نزیایی شرقی متعلق به زیر گروه تاهیتیایی است که خود شامل مائوری جزایر کوک، مربوط به جنوب جزایر کوک و تاهیتیایی، مربوط به تاهیتی و جزایر انجمن، می‌شود. از دیگر زبان‌های مهم پلی‌نزیایی شرقی می‌توان به هاوایی، مارکیزی و زبان رپا نویی جزیره ایستر اشاره کرد.
جدول زیر مقایسه تلفظ برخی از واژگان مائوری با زبان‌های هم‌خانواده‌اش است.
پراکندگی جغرافیایی
[[پرونده:TeReoMaori2013.png|بندانگشتی|گویشوران مائوری بر اساس سرشماری سال ۲۰۱۳.
{{legend|#fef0d9|< ۵٪}} {{legend|#fdd8a4|۵–۱۰٪}} {{legend|#fcb779|۱۰–۲۰٪}} {{legend|#fc8d59|۲۰–۳۰٪}} {{legend|#eb603f|۳۰–۴۰٪}} {{legend|#d33121|۴۰–۵۰٪}} {{legend|#a50c0c|> ۵۰٪}}]]
تقریباً همه گویشوران مائوری ساکن نیوزیلند هستند. برآورد تعداد گویشوران متفاوت است: آن تعداد در سرشماری سال ۱۹۹۶، ۱۶۰٬۰۰۰ نفر گزارش شده‌است در حالی که بر اساس برآورد کمیسیون زبان مائوری در سال ۱۹۹۵، حدود ۱۰٬۰۰۰ گویشور بزرگسال مسلط وجود داشته‌است. همان‌طور که در سرشماری ملی سال ۲۰۱۳ گزارش شد، فقط ۲۱٫۳۱ درصد از مائوری‌ها دانش گفتگو به زبان را داشتند و تنها حدود ۶٫۵ درصد از آنان، ۱٫۴ درصد از کل جمعیت مائوری‌ها، فقط به زبان مائوری صحبت می‌کردند. این درصد در سال‌های اخیر از حدود یک چهارم جمعیت به ۲۱ درصد کاهش یافته‌است. با این حال، تعداد گویشوران در همان سرشماری، ۳٫۷ درصد از کل جمعیت بود.
مائوری هنوز در برخی از مناطق عمدتاً مائوری‌نشین همچون نورثلند، اورورا و کیپ شرقی یک زبان پرکاربرد است. مهد کودک‌های مائوری‌زبان در سراسر نیوزیلند به‌طور انحصاری از مائوری استفاده می‌کنند. روز به روز شمار بیشتری از مادران مائوری فرزندان خود را به صورت دوزبانه تربیت می‌کنند.
شهرنشینی پس از جنگ جهانی دوم منجر به تغییر زبان گروه گسترده‌ای از مردم از بیشتر مائوری به بیشتر انگلیسی شد؛ بنابراین، مائوری‌زبانان تقریباً همیشه به صورت دو زبانه ارتباط برقرار می‌کنند و انگلیسی نیوزیلندی زبان اول یا دوم آن‌هاست. حدود ۹٬۰۰۰ نفر در این کشور فقط به مائوری صحبت می‌کنند.
استفاده از زبان مائوری در جوامع دور از وطن مائوری بسیار کمتر از خود نیوزلند است. داده‌های سرشماری از استرالیا آن را به عنوان زبان اصلی ۱۱٬۷۴۷ نفر نشان می‌دهد، که فقط ۸٫۲٪ از کل جمعیت مائوری استرالیا در سال ۲۰۱۶ است. با این حال، این فقط می‌تواند به دلیل مهاجرت بیشتر مائوری‌ها به استرالیا باشد.
نوشتار
در ابتدا هیچ سامانه نوشتاری بومی برای مائوری وجود نداشت. گفته شده‌است که سنگ‌نگاره‌های ماوری‌ها مشابه سنگ‌نگاره‌های رونگورونگو جزیره ایستر بوده‌است. با این حال، هیچ مدرکی وجود ندارد که این سنگ نگاره‌ها به یک خط واقعی نوشته شده باشند.
الفبای نوین مائوری دارای ۱۵ حرف و دو دونگاره است. پنج واکه دارای دو گونه کوتاه و بلند هستند که گونه‌های بلند که با ماکرون در بالای آن‌ها مشخص می‌شوند - Ā، Ē، Ī، Ō و Ū. تلاش برای نوشتن کلمات مائوری با استفاده از خط لاتین توسط کاپیتان جیمز کوک و دیگر کاوشگران اولیه، با درجات مختلف موفقیت آغاز شد. به نظر می‌رسد که همخوان‌ها بیشترین دشواری را ایجاد کرده‌اند، اما واکه‌های متوسط و پایانی غالباً در منابع اولیه از بین رفته‌اند. جدول زیر حروف الفبای مائوری را نشان می‌دهد.
واج‌شناسی
مائوری دارای پنج واکه و ده همخوان است.
گویش‌ها
بیگز پیشنهاد کرد که از نظر تاریخی دو گروه عمده گویشی وجود دارد، گویش شمالی و گویش جنوبی که گویش جنوبی مائوری منقرض شده‌است. بیگز تحلیل کرده‌است که جزیره شمالی مائوری شامل یک گروه غربی و یک گروه شرقی است که مرز بین آن‌ها تقریباً در امتداد محور شمال به جنوب جزیره است.
سارا و پسرش
سارا و پسرش فیلمی ۸۶ دقیقه‌ای درام آمریکایی محصول ۱۹۳۰ به کارگردانی دورتی آرزنر است. فیلمنامه زوئی آکینز از رمان تیموتی شی به همین نام اقتباس شده‌است. در این فیلم با بازی روث شاترتون، فردریک مارچ، گیلبرت امری و دوریس لوید به ایفای نقش پرداخته‌اند. این فیلم در استودیو پارامونت در لس آنجلس فیلمبرداری و توسط پارامونت پیکچرز منتشر شد.
زبان مائوری
گویش‌ها
از نظر دستور زبان بین گویش‌ها تفاوت قابل توجهی وجود ندارد. بیشتر گونه‌های قبیله‌ای در دستور زبان نتیجه اولویت‌بندی هستند: گویشوران یک منطقه ممکن است یک گونه دستوری را به دیگری ترجیح دهند، اما احتمالاً گاهی از فرم غیرترجیحی نیز استفاده می‌کنند یا حداقل آن را می‌شناسند و می‌فهمند. واژگان و تلفظ در میزان‌های مختلفی متفاوت هستند، اما این مانعی برای برقراری ارتباط ایجاد نمی‌کند.
گلوسکتومی
گلوسکتومی به عمل جراحی بر روی تمام یا قسمتی از زبان گفته میشود.این عمل بمنظور محدود کردن بدخیمی بمانند سرطان دهان انجام میگیرد. بیشتر جهت برداشتن بخشی از زبان انجام گرفته که در این صورت به آن همی‌گلوسکتومی میگویند.
بیلی پرت (بازیکن فوتبال، زاده ۱۸۷۲)
بیلی پرت (Billy Pratt؛ زادهٔ ۱۸۷۲) بازیکن فوتبال در پست مهاجم اهل انگلستان است.
باشگاهی
از باشگاه‌هایی که در آن بازی کرده‌است می‌توان به باشگاه فوتبال بیرمنگام سیتی و باشگاه فوتبال ووستر سیتی اشاره کرد.
منچستر، واشینگتن
منچستر (به انگلیسی: Manchester) یک منطقهٔ مسکونی در ایالات متحده آمریکا است که در شهرستان کیتساپ، واشینگتن واقع شده‌است. منچستر ۱۵٫۵ کیلومتر مربع مساحت و ۵٬۴۱۳ نفر جمعیت دارد و ۹ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است.
اسماعیل شنب غازانی
مولانا امیر اسماعیل حسینی شنب غازانی؛ یکی از متفکران، دانشمندان و عالمان سدهٔ نهم هجری بود.
زندگی
اسماعیل شنب غازانی در سال ۸۵۶ ه‍.ق در تبریز متولد شد. او از سادات شنب غازان بود.
در نوجوانی به هرات رفت و مدتی نزد علاءالدین قوشچی و حسین منطقی تحصیل کرد. سپس به شیراز رفت و شاگرد جلال‌الدین دوانی شد و در اواخر عمر به تبریز بازگشت. زمانی که در تبریز بود شاه اسماعیل اول صفوی خواست نقابت دارالسلطنه را به او بسپارد اما وی قبول ننمود. مدت دوازده سال در مسند ارشاد متمکن شده طریقهٔ تشیع را رواج می‌داد.
زمانی که سلطان سلیم اول تبریز را اشغال کرد خواست امیر اسماعیل را با خود به روم ببرد، اما سید خود را به ناخوشی زده سلطان سلیم لا علاج ماند و در وقت رفتن به کوتوال قلعه که از اهل روم نهاده بود سفارش وی را نمود که بعد از بهبودی روانهٔ قسطنطنیه نماید. اما چند روز از رفتن سلطان سلیم، شاه اسماعیل وارد تبریز شده کوتوال قلعه با پاسبانان شهر به قتل رسیدند.
امیر اسماعیل در سال ۹۲۸ ه‍.ق درگذشت و در شنب غازان به‌خاک سپرده شد.
آثار
از آثار وی می‌توان به شرح اشراق و شرح فصوص‌الحکمة اشاره کرد. فصوص‌الحکمة یکی از کهن‌ترین و با ارزش‌ترین متون فلسفی است که از دیر باز مورد توجه بزرگان فلسفه می‌باشد. کهن‌ترین و گران‌سنگ‌ترین شروح فصوص‌الحکمة شرحی است که به دست میر اسماعیل شنب غازانی به رشته تحریر درآمده است.
موسکوژو
موسکوژو (به لاتین: Moskorzew) یک روستا در لهستان است که در گمینا موسکوژو واقع شده‌است. موسکوژو ۶۴۴ نفر جمعیت دارد.
شاهزاده و شوگرل
شاهزاده و دختر بازیگر فیلم آمریکایی سال ۱۹۵۷ ساخته شده در پینوود استودیو با هنرنمایی مرلین مونرو و بازیگر بریتانیایی لارنس الیویه که خود تهیه‌کنندگی و کارگردانی این فیلم را به عهده داشت، است.
فیلم در ۱۳ ژوئن ۱۹۵۷ اکران شد. فیلم نامه توسط ترنس راتیگن که نویسندهٔ اثر شاهزاده خواب نیز بود، نوشته شده‌است که داستان این فیلم اساس فیلم هفته من با مرلین محصول سال ۲۰۱۱ است.
موضوع
این فیلم در ژوئن ۱۹۱۱ در لندن اتفاق می‌افتد.جورج وی در ۲۲ ژوئن تاج گذاری خواهد کرد و مهمان‌های مهم شاه کارپیثیا، نیکولاس، و پرنس چارلز هستند. پرنس رگنت (چارلز)؛ شاهزاده کارپیثیا به یک برنامهٔ موسیقی به نام The Coconut Girl (دختر نارگیلی) می‌رود و در آنجا به یکی از بازیگران به نام السی مارینا علاقه‌مند می‌شود و با او دوست می‌شود و او را برای صرف شام به سفارت کارپیثیا دعوت می‌کند، ولی چون برای جشن تاج گذاری به لندن آمده است نمی‌تواند او را بیش از چند بار ملاقات کند زیرا باید در مراسم سلطنتی حضور پیدا کند و در این میان مشکلاتی مانع دیدار این دو با هم می‌شوند سر انجام پس از ۱۸ ماه در حالی که هر دو هیچ دغدغه کاری ندارند موفق به دیدار با یکدیگر می‌شوند.
حواشی
الیویه به علت این که از جانب رفتارهای مرلین مونرو آزرده خاطر شده بود تا مدت‌ها از کارگردانی به دور بود تا این که در سال ۱۹۷۰ فیلم سه خواهر را کارگردانی کرد.
اندیس آنومالی امین آباد ۲
آنومالی امین آباد ۲ یک اندیس فلزی است که در حوالی شهر تکاب استان آذربایجان غربی قرار دارد و مادهٔ معدنی موجود در آن، طلا است.
جبهه یکتا
جبههٔ یاران کارآمدی و تحول ایران اسلامی (با سرنام یکتا) تشکلی سیاسی اصولگرا در ایران است که برخی اعضای دولت دهم و نمایندگان مجلس و نیز دولت نهم تشکیل داده‌اند.
پیشینه
پس از انتخابات ریاست‌جمهوری و روی کار آمدن دولت یازدهم، تعداد زیادی از دولتمردان یا فعالان در دولت پیش کنار رفتند.
از همین‌رو تعدادی از آنان به همراه چند تن از ایشان جلسه‌های برگزار می‌کردند تا اینکه پس از یک سال و نیم جبههٔ یکتا را تشکیل دادند.
جبههٔ یکتا ۲۵ خرداد ۱۳۹۴ اعلام موجودیت کرد.
عضوها
اعضای مؤسس جبهه یکتا،  سردار احمد وحیدی، سردار مصطفی محمدنجار، غلامحسین الهام، مهرداد بذرپاش، پرویز فتاح، حسین صفار هرندی حضور خود در جبههٔ یکتا را رد کرده‌اند.
تحولات سیاسی جمهوری ارمنستان
تحولات سیاسی جمهوری ارمنستان ۱۹۸۸–۲۰۱۳ میلادی کتابی است نوشته «ولی کوزه‌گر کالجی» که در زمستان ۱۳۹۳ منتشر شده است.
نویسنده در بخشی از یادداشت خود در ابتدای کتاب می‌نویسد:
فصل‌ها
این کتاب مشتمل بر هفت فصل است؛
فصل اول: از کمونیسم تا ناسیونالیسم ارمنی؛ استقلال سیاسی ارمنستان
فصل دوم: نهادسازی و شکل گیری ساختار سیاسی جدید
فصل سوم: تحولات قره باغ
ناحیه میله
ناحیه میله (به عربی: دائرة میلة) یک ناحیه در الجزایر است که در استان میله واقع شده‌است.
تحولات سیاسی جمهوری ارمنستان
فصل‌ها
فصل چهارم: بحران و بی‌ثباتی سیاسی
فصل پنجم: دوران تثبیت و ثبات سیاسی
فصل ششم: بازگشت بحران و بی‌ثباتی سیاسی
فصل هفتم: بازگشت ثبات نسبی سیاسی
دیباچه کتاب
کارن خانلری برای کتاب «تحولات سیاسی جمهوری ارمنستان» در دیباچه کتاب می‌نویسد:
آناکلیا
آناکلیا (تلفظ: Anaklia) یک منطقهٔ مسکونی در گرجستان است که در سامگرلو-زمو سوانتی واقع شده‌است.
نئوپلان اسکای‌لاینر
نئوپلان اسکای‌لاینر (Neoplan Skyliner) خودرویی است که از سال ۱۹۶۴ تا کنون در زاکسن و آلمان تولید شده‌است.
این خودرو در کلاس خودروی تجاری قرار گرفته و طراحی آن موتور عقب بوده طول آن در حالت طبیعی 12.44 - 13.79 m است.
موتور آن ۲۶۷۶ سی‌سی سیستم جعبه‌دندهٔ آن ۲ دنده به دو صورت خودکار و دستی است.
بیلی پرت (بازیکن فوتبال، زاده ۱۸۷۴)
بیلی پرت (Billy Pratt؛ زادهٔ ۱۸۷۴) بازیکن فوتبال اهل بریتانیا است.
از باشگاه‌هایی که در آن بازی کرده‌است می‌توان به باشگاه فوتبال بیرمنگام سیتی اشاره کرد.
حوزه انتخابیه کنگاور، صحنه و هرسین
حوزهٔ انتخاباتی کنگاور، صحنه و هرسین یکی از حوزه از حوزه‌های استان کرمانشاه برای انتخابات مجلس شورای اسلامی است. این حوزه به مرکزیت کنگاور، ۱ نماینده دارد.
نماینده دوره دهم
حسن سلیمانی
نماینده دوره یازدهم
علی رضایی
تپه خراپا
تپه خراپا مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان - دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان پیرانشهر، بخش مرکزی، روستای خراپا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۴۲۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تیوباربیتوریک اسید
اسید تیوباربیتوریک یک ترکیب شیمیایی با شناسه پاب‌کم ۲۷۲۳۶۲۸ است. که جرم مولی آن 144.15 g/mol می‌باشد.
بلده
بَلَده یکی از شهرهای استان مازندران ایران است. این شهر در بخش بلده شهرستان نور واقع شده‌است.
بلده از طرفی به جاده چالوس و از طرفی به جاده هراز متصل است. این شهر همچنین جاده‌ای به شهر نور دارد. این شهر دارای قلعه و بناهای تاریخی بوده‌است که به مرور زمان از بین رفته‌اند. اما یکی از قلعه‌های باقی‌مانده، قلعه پولاد است که در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده‌است و قدمت آن به حدود ۷۰۰ سال پیش می‌رسد.
جمعیت
شهر بلده ۱٬۰۳۷ نفر جمعیت دارد. مردم بلده به زبان طبری با گویش کجوری صحبت می‌کنند.
نقاره‌خانه (بویراحمد)
نقاره‌خانه (دنا)، روستایی از توابع بخش کبگیان شهرستان بویراحمد در استان کهگیلویه و بویراحمد ایران است.
جمعیت
این روستا در دهستان کبگیان قرار دارد و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، جمعیت آن ۷۱۴ نفر (۱۵۹خانوار) بوده‌است.
مجلس رقص (فیلم)
مجلس رقص  محصول ۱۹۸۳ ایتالیا، فرانسه، الجزایر فیلمی بدون دیالوگ به کارگردانی اتوره اسکولا است که نشان دهنده یک داستان پنجاه ساله از جامعه فرانسه از طریق یک سالن رقص در فرانسه است.
داستان فیلم
پنجاه سال از رقص باله در فرانسه، از سال ۱۹۳۰: حکومتی که بین سالهای ۱۹۳۶ تا ۱۹۳۹ فرانسه را اداره می‌کند، جنگ جهانی دوم، از ورود جاز و راک، مه ۱۹۶۸ فرانسه، دیسکو، … زوج خاموشی که طبق تاریخ و موسیقی می‌سازند و خراب می‌کنند.
هاشتاد
هاشتاد یک شهرستان و شهرکی در شمال کشور نروژ است که در ترومس واقع شده‌است.
خصوصیات
هاشتاد ۴۴۵٫۸۶ کیلومتر مربع مساحت و ۲۳٬۶۴۰ نفر جمعیت دارد.
خواهرخوانده
شهرهای اومئو، کیروفسک، اوبلاست مورمانسک، هلسینگور، و واسا خواهرخوانده‌های هاشتاد هستند.
حقوق تطبیقی
حقوق تطبیقی فعالیت علمی است که موضوع آن حقوق (به‌طور کلی یا بخشی از آن) و فرایند آن مقایسه و تطبیق است. برای مقایسه و تطبیق به حقوق خارجی نیاز است تا بتوان حقوق ملی را با آن مقایسه کرد و تطبیق داد. این مقایسه ممکن است نسبت به بخشی از حقوق انجام شود مثل مسئولیت مطلق در حقوق ایران و انگلستان. در حقوق تطبیقی مشابهت‌ها و تفاوت‌ها مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرد و دلایل آن بررسی می‌شود و قوت و ضعف قوانین مورد مقایسه، ارزیابی می‌گردد.
موشاکی
موشاکی (به لاتین: Muszaki) یک روستا در لهستان است که در گمینا یانووو واقع شده‌است. موشاکی ۵۲۰ نفر جمعیت دارد.
حقوق تطبیقی
تاریخچه
مانند بیشتر علوم، تاریخچه این رشته نیز به یونان باستان بازمی‌گردد. در شهر آتن، فردی به نام سولون، قوانین آتن را بر اساس پژوهش و مطالعهٔ قانون‌های اساسی دیگر کشورها مطالعه می‌کند. همچنین برای تدوین و تنظیم کتاب سیاست ارسطو شاهد مطالعات تطبیقی هستیم. در روم باستان در دوره پادشاهی روم، سکستوس پمپونیوس حقوقدان رومی قوانین پادشاهی را جمع‌آوری می‌کند و این اثر به عنوان منبع اصلی اطلاعات از تاریخ حقوق روم مورد استفاده قرار می‌گیرد. در دوران جمهوری، ده نفر از کمیسرهای مجلس سنا در روم برای تنظیم قوانین جدید به شهر آتن اعزام می‌شوند تا قوانین سولون را مطالعه کنند. سرانجام توسط مجلس نجیب‌زادگان، دوازده لوح قانونی در سال ۴۵۱ قبل از میلاد انتخاب و قوانین آن به تصویب می‌رسد. بر اساس دوازده لوح قانونی حقوق طبقه پاتریسین در مقابل پلب‌ها یا افراد غیر بومی روم باستان به رسمیت شناخته می‌شود و نیز اعتبار بردگی برای قرض‌های پرداخت نشده و نیز دخالت عرف دینی در موارد مدنی از جمله موارد این الواح بوده‌اند. بر این اساس حقوق بر طبق تفاوت انسان‌ها به بومی و غیر بومی، به دو دسته حقوق شهروندان و حقوق خارجیان تقسیم شد که مبنای آن حقوق تطبیقی است.
حقوق تطبیقی در شیعه
در مذهب شیعه نیز مطالعات تطبیقی صورت گرفته‌است. کتاب مهم شیخ طوسی مشهور به شیخ طائفه به نام «مسائل الخلاف»» کتابی است که فقه شیعه را با فقه مذاهب چهارگانه مورد مقایسه قرار داده‌است. علامه حلی نیز با نگاشتن کتابی به نام «مختلف الشیعه» کتابی در مورد مطالعات تطبیقی فقهی حقوقی نگاشته‌است.
زایش حقوق تطبیقی
با مطرح شدن مسئله تدوین قوانین(کدیفیکاسیون)، حقوق تطبیقی اهمیت بسیاری در قرن نوزدهم میلادی پیدا می‌کند. در سال ۱۹۰۰ اولین کنگره حقوق تطبیقی در شهر پاریس شکل گرفت. بدین ترتیب سال ۱۹۰۰ میلادی را سال تولد حقوق تطبیقی نامیده‌اند. پیشینه این رسته به شیوه امروزی‌اش به قرن هجدهم میلادی بازمی‌گردد و عمومأ مونتسکیو را به عنوان کاشف آن می‌دانند. هدف این شاخه از حقوق را می‌توان در سه بخش زیر خلاصه کرد:
واترلاند
واترلاند (به هلندی: Waterland) یک شهرستان در هلند است که در هلند شمالی واقع شده‌است. واترلاند −۱ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است.
مردم بلوچ
مردم بلوچ (بَلوچ) از اقوام ایرانی‌تبار بومی و آریایی ساکن درسرزمینی به نام بلوچستان هستند. این سرزمین میان کشورهای ایران، پاکستان و افغانستان گسترده‌است. بلوچ‌ها به کشورهای دیگری همچون ترکمنستان، عمان، و به‌طور کلی کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس نیز مهاجرت کرده‌اند. مردم بلوچ به زبان بلوچی سخن می‌گویند که یکی از زبان‌های ایرانی شاخه شمال‌غربی است دین بیشتر مردمان بلوچ اسلام، و اکثریت آنان اهل سنت حنفی اند. هرچند اقلیتی از اهل تشیع و فرقه ذکری و… نیز در بین آنان وجود دارد.
جمعیت قوم بلوچ در کل جهان طبق منابع رسمی کشورها و سازمان‌های جهانی ۲۷الی ۳۴میلیون نفر برآورد می‌شود
واژه‌شناسی
در رساله جغرافیایی شهرستان‌های ایران - که به زبان پهلوی نوشته شده، و احتمالاً در سده ۲ق/۹م گردآوری شده‌است - از ۷ ناحیه، با فرمانروایی جداگانه نام برده شده که یکی از آنها بلوچ نام داشته‌است. ابن حوقل نیز از ۷ طایفه یاد می‌کند که در کوه قُفص (=کوچ) می‌زیستند و از شبانان چادرنشین بودند و هر یک رئیسی داشتند. ظاهراً اشاره مؤلف گم‌نام شهرستانهای ایران و ابن‌حوقل هر دو به یک گروه قومی یعنی بلوچ معطوف بوده‌است. واژه بلوچ کوه‌نشین چند بار در شاهنامه یا به صورت معرب آن «بلوص» و یا «بلوس» در کتابهای جغرافیایی سده چهار به بعد و بیشتر در کنار نام کوفچ یا قفص در معرفی دو گروه قومی مستقر در کوهستان قفص کرمان به کار رفته‌است. ریشه واژه بلوچ و معنای آن دقیقاً دانسته نیست و دربارهٔ آن نظرات گوناگونی ابراز شده‌است، ارنست هرتسفلد آن را برگرفته از صورت مادی واژه brza.vačiya به معنای «فریاد بلند» دانسته که در زبان فارسی باستان نیز به گونه‌ای شبیه به آن آمده‌است. به گمان مُکلیر این واژه مشتق از کلمه گدروسیای یونانی کهن بوده، و روند تحولی آن چنین است: Baloch<Badrosh<Gedrosh و برخی دیگر نیز آن را برگرفته از «بل» یا «پهل» فارسی به معنای پهلوان و «اوچ» سنسکریت، برابر واژه «اوز» در زبان استوایی، به معنای بلند، و بر روی هم به معنای «پهلوان بُرز و بلند» معنا کرده و گفته آمد که قوم جَت (=جات یا زُط، از اقوام شناخته شده بلوچستان) که در عهد ساسانیان و پیش از بلوچان به سرزمین کنونی بلوچستان آمده بودند، تازه واردان را که بلند بالاتر و نیرومندتر از خود دیدند، «بلوچ» نامیدند. عده ای دیگر بر پایه همانندی میان بلوچ و بلوص، نام پادشاه بابل، بلوچ را صورت دیگر بلوص دانسته‌اند که نامش همراه نمرود در انجیل آمده‌است استدلال این گروه آن است که در تمام دوره ساسانیان سرزمین‌های شرقی کرمان (یعنی بلوچستان کنونی) به نام کوسان شهرت داشته‌است که صورت دیگری از کوش است. بعدها نام کوش و بلوص به کوچ و بلوچ (در منابع عربی قفص و بلوص) تبدیل شد. برخی دیگر «لُچ» یا «لوچ»، جزء دوم واژه بلوچ را به معنای «کامل» و «بی‌کم و کاست» دانسته‌اند که در اصطلاح‌هایی مانند «لوچهای بهادر» به معنی «شجاع تمام عیار» آمده‌است.
در فرهنگ‌های لغت یکی از معانی «بلوچ» را «تاج خروس» نوشته‌اند. بلوچ به معنای «تاج» و «کلاله» نیز آمده و فردوسی «خوچ» را به این معنا و به کلاله پوشش سر بلوچان اطلاق کرده‌است. بلوچان خود نامشان را از دو بخش «بَر» (دشت و صحرا) و «لوچ» (برهنه) و «بَرلُچ» را صورت دیگر بلوچ به معنای «مردم منسوب به کوه و دشت و بیابان و لخت و برهنه» دانسته‌اند.
نژاد
دانشمندان غربی تا مدت‌های مدید به دلیل کمبود اسناد معتبر و معلومات مردم شناسانه دقیق دربارهٔ تاریخ مردمان شرق ایران، با تکیه بر اطلاعات ناچیز و انتزاعی، استنتاج‌ها و استنباط‌های ذهنی مخاطره آمیز و غلطی، دربارهٔ بازسازی ماهیت نژادی بلوچ‌ها داشتند. نظریات آنان در این زمان تا حدودی بر اساس مفروضات بود که همین امر باعث خلق تئوری‌های گوناگون این باب شد. اما تولّد، تأسیس و فراگیری شرق‌شناسی که حدوداً با توسعه استعمار و امپریالیسم همراه بود، باعث شد شرق شناسان توجّه خود را به کشف حقایقی در زمینه شرق ازجمله شناسایی نژادهای اقوام مختلف بشری به ویژه در شرق ایران معطوف کند. آنان از تمامی امکانات موجود زبان‌شناسی، باستان‌شناسی، تاریخی و نظایر آن برای اثبات عقیده خود در زمینه اندیشه تقسیم دوگانه نژادها، فرهنگ‌ها و جوامع که ناشی از نژادپرستی و اروپا محوریشان بود، بهره جستند. هر هویتی در نظر شرق شناسان غربی، در درون چارچوب گسترده‌تر اروپایی یا غیراروپایی تعریف می‌شد. اما رفته رفته نحوه برخورد شرق شناسان، درجه تأثیر سیاست و سیاست زدگی را در بررسی مسائل مختلف ازجمله نژادشناسی تعدیل کرد که در زمینه شناسایی ماهیت نژادی اقوام بلوچ نیز تا حدودی صدق می‌کند. با توجه به قلّت اسناد معتبر و دقیق، دانشمندان غربی با بررسی عالمانه مسائل مختلف فرهنگی و از جمله زبان و جنبه‌های دیگر، موفّق به ترسیم ماهیت نژادی اقوام بلوچ شدند. به مرورزمان، پوچی نظریات کسانی که تمایل به معرفی اقوام بلوچ به عنوان عرب، ترک، دراویدی و راجپوت هندی داشتند، آشکارتر شد.
امیرکلا
امیرکُلا یکی از شهرهای استان مازندران ایران است. این شهر در بخش مرکزی شهرستان بابل و میان راه بابل و بابلسر واقع شده‌است. این شهر طبق آمار سال ۱۳۹۵ دارای ۳۰٬۴۷۸ نفر جمعیت می‌باشد. مردم امیرکلا از قومیت طبری هستند و به زبان مازندرانی گویش می‌کنند.
مردم بلوچ
نژاد
شواهد موجود و حوادث تاریخی نظریه عرب بودن این قوم را رد می‌کند همه آنان اتفاق نظر دارند که این قوم قبل از حمله اعراب به این منطقه حضور داشته‌اند چه در زمان فتح کرمان هنگامی که تازیان به فرماندهی سهیل بن عددی به کرمان حمله کردند مردم کرمان از ساکنان قفس مدد گرفتند برخی ازپژوهشگران ضمن رد نکردن احتمال مهاجرت بخشی از بلوچ‌ها از شامات به مکران ایران معتقدند اینها فقط تنها بخشی از بلوچ‌هایی بوده‌اند که در سالیانی نه چندان دور از ایران به عراق وسپس به سوریه رفته‌اند. احتمال داده می‌شود که این طوایف بلوچ از اجزاء دلاور لشکر ساسانیان بوده و به یاری حکومت مرکزی شتافته یا در نواحی نزدیک به شامات سوریه به انجام وظایف جنگی می‌پرداخته‌اند. اما در یک دوره تاریخی به موطن اصلی خود مکران بازگشته اند. برخی پژوهشگران بلوچ بر این عقیده اند که سکونت بلوچ‌ها در سوریه مربوط به بعد از اسلام آوردن بلوچ‌ها و وارد شدن آنان در سپاه خلفای اسلام بوده‌است. قبایل مختلف بلوچ به پاس مجاهدتهایی که در فتوحات بعدی مسلمانان از خود نشان می‌دهند، اجازه سکونت در مناطقی از سوریه را به دست می‌آورند (ریشه عربی-کردی دارند). مناطقی که هنوز هم به نام وادی البلوص یا سرزمین بلوچ شناخته می‌شود. بلوچ در عربی قابل تلفظ نیست ومعمولا به البلوش یا اللبلوص نامیده می‌شود. بنا به نوشته سرپرسی سایکس در سال ۱۹۱۵ م. افسانه‌ها و روایات حماسی و قومی دیگری در میان بلوچ‌ها وجود داشت که بر طبق آنها طوایفی هم در بلوچستان انتساب به سلسله نیمه تاریخی کیانیان را داشته‌اند. چنین روایاتی در تضاد با نظریه، مبنی بر مهاجرت آنان از حلب سوریه یا خاستگاه سامی آنان است.
امیرکلا
این شهر به امیرکلای بابل نیز مشهور بود که به قولی در دههٔ ۱۳۸۰ نام آن به امیرشهر تغییر کرد.
مردم بلوچ
نژاد
یکی از دلایل دیگری که محققان باوردارند این قوم قبل از حمله اعراب به ایران حضور داشته‌اند شاهنامه فردوسی است. در شاهنامه آنها مبارزانی هستند که به همراهی سپاه سیاوش برای نبرد با افراسیاب به توران حمله می‌کنند و نام ایشان همراه دیگر اقوام ایرانی همچون قوم دیلم گیلان پارس پهلو و مبارزان دشت سروچ دیده می‌شود و پرچم ایشان هم نقش پلنگ دارد. به دلیل همین ارتباط با نام گیلان برخی پژوهشگران از جملع لونگ ورث دامس و اسپونر بلوچ و کوچ رو ا جزو گیلان می‌شمارند که از نواحی ساحلی خزر به کرمان و مکران آمده‌اند. دلیل دیگری که این نظریه را تقویت می‌کند تشابه و هم خانواده بودن زبان بلوچ است که در طبقه‌بندی زبان‌های شمالی وغربی زبان‌های ایرانی قرار می‌گیرد.
امیرکلا
پیشهٔ عمده مردمان این شهر شالیکاری و باغداری مرکبات و مهمترین محصول آن برنج، مرکبات و جاروب است.
مردم بلوچ
نژاد
ابن حوقل می‌نویسد: در این جبال هفت طایفه هستند و آنان از نژاد و قبیله اکراد به‌شمار می‌آیند. ابن خلکان به‌طور غیرمستقیم به کرد بودن ایشان اشاره دارد و می‌گوید:معزالدوله در جنگ با اکراد در کرمان دست چپ خود را از دست دارد. یاقوت می‌نویسد بلوص نام تیره ای مانند کردان هستند در سرزمینی گسترده میان فارس و کرمان که بلوچستان بدیشان شناخته می‌شود و مردمی سخت کوش و در دامنه‌های کوه‌های قفص زندگی می‌کنند. قفص‌ها هم مردمی نیرومند هستند که به جز از بلوچ از هیچ‌کس نمی‌هراسند.
امیرکلا
این شهر به کشت کردن و درست کردن جارو مشهور است.
مردم بلوچ
نژاد
انصاری دمشقی می‌نویسد: دیگر از سرزمین‌های کرمتن کوه‌های هفت‌گانه قفص هستند. در کوه‌های بارز که یکی از ان هفت کوه است گروه‌های بی شماری از کردان در آن‌ها جای گزیده‌اند.
امیرکلا
مردم
شهر امیرکلا طبق آمار سال ۹۵ دارای ۳۰٬۴۷۸ جمعیت می‌باشد. مردم امیرکلا به زبان مازندرانی گویش می‌کنند.
مردم بلوچ
نژاد
مؤلف تاريخ سيستان در شرح كشتار و تباهی بسياري از مردم «سجزي، بلوچ و مجوسی» در پيرامون زِرِه (درياچۀ سيستان)، به حضور بلوچها در اين منطقه در ۶۶۱ق / ۱۲۶۳م اشاره می‌كند (ص ۴۰۱).
در سدۀ ۹ق / ۱۵م نيز نويسندۀ روضات الجنات، چند جا به بلوچان كشاورز و چادرنشين اشاره می‌كند؛ مثلاً در جايی می‌نويسد: بلوچان به مسجدجامع فرمكان اسفزار حمله كردند و منبر پر نقش و نگار آن را شكستند و به جاي هيزم سوزاندند (اسفزاري، ۱ / ۱۱۷)؛ در جايی ديگر می‌نويسد: مباركشاه با سپاهش در ۷۱۹ق به بلوچانی كه در كهدستان هرات می‌زيستند، حمله كرد و مواشی آنان را ربود (۱ / ۴۷۸).
امیرکلا
وجه تسمیه
برخی نام امیرکلا را به امیر پازواری، از شاعران نامدار طبری سرای مازندران، منسوب کرده‌اند. بنابر برخی گفته‌ها، مدفن این شاعر طبری در این شهر قرار دارد.
مردم بلوچ
نژاد
کرد بودن اینان جای تردید و تأمل دارد اما منتفی نیست و آثار وجود و حضور کردان در بخش شمالی دشت لوت تا سیستان نیز دلایلی دیگر بر اثبات این دعوی است و بنابراین می‌توان گفت که کوچان و بلوچان در حقیقت بازماندگان گروه‌های کردی هستند که طی سده‌های پیشین با حرکت خود از مناطق شمال و شمال غربی فلات ایران و با گذشتن از کوه‌ها و دشت‌ها به جنوب شرقی فلات رسیده و مستقر شده‌اند. لرد کرزن برپایه برآیند پژوهش زبان شناسان زبان بلوچ‌ها را از شاخه ایرانی زبان‌های هندواروپایی دانسته که با زبان ایرانی میانه و پارتی خویشاوند است. خویشاوندی با زبان‌های شمال باختری ایران می‌تواند راهی یافتن خاستگاه آنان باشد.
امیرکلا
پیشینه
امیرکلا در دوره ی قاجار قریه‌ی آبادی بود و زمین‌های حاصلخیز و پرمحصولی داشت و درختان گردو، مرکبات و گل های ابریشم بر جای آن سایه انداخته بود. بیشتر جهانگردانی که در سفر به مناطق ساحلی مازندران در این دوره از امیرکلا عبور کرده‌اند می‌نویسند که این قریه‌ی بزرگ و آباد نیم فرسنگ طول دارد، از توایع بارفروش (بابل) و در اختیار شیخ الاسلام آن شهر است. این قریه، خانه‌های سفال پوش به رنگ سبز، راسته بازار، با دکان‌های بسیار، چند تکیه و مسجد، حمام قدیمی و میدانی بزرگ وجود دارند. این قریه از مراکز مهم کشت باقلا، کدو و کنف به شمار می‌رود. از مشاهیر این شهر می‌توان به آیت‌الله العظمی علی‌اصغر مازندرانی معروف به (علی اصغر مجتهد امیرکلایی مازندرانی)، مجتهد و عالم قرن سیزدهم ق، شیخ محمد پازواری ملقب به امیرپازواری، و آیت‌الله محمدمهدی امامی مازندرانی اشاره نمود. تاریخ تأسیس شهرداری آن سال ۱۳۳۲ بوده‌است.
دوران باستان
استان مازندران پیش از اسلام تپورستان (به پهلوی: ) نامیده می‌شد که برگرفته از نام قوم تپوری (به یونانی: Τάπυροι) می‌باشد که پس از اسلام قوم طبری نام گرفتند و سرزمینشان طبرستان نامیده شد. به اعتقاد مورخان آماردها نخستین سکنه باستانی مازندران بودند و آماردها از آمل تا تنکابن و تپورها از آمل تا گرگان سکونت داشتند. در عصر هخامنشی در کرانه جنوبی دریای مازندران اقوام، تپوری، آمارد، آناریاکه و کادوسی سکونت داشتند. مورخان آماردها را به مردمان داهه و سکایی و پارسی پیوند داده‌اند. هرودوت از قبیله مارد (mardes) در کنار دائی‌ها (daens)، دروپیک‌ها (dropiques)، و ساگارتی‌ها (sagarties) به عنوان پارس‌های کوچنشین و صحراگرد یاد کرده‌است. پلینیوس مورخ یونانی محل آماردها را قسمت شرقی مارگانیا شناسایی کرده‌است. استرابون(۶۳ ق. م) قوم آمارد را در کنار اقوام تپوری، کادوسی و کرتی به عنوان اقوام کوهستان نشین شمال کشور یاد می‌کند. استرابو می‌نویسد: تمام مناطق این کشور به استثنای بخشی به سمت شمال که کوهستانی و ناهموار و سرد است و محل زندگی کوهنشینانی به نام کادوسی (Cadusii) و آماردی (Amardi) و تپوری (Tapyri) و کرتی (Cyrtii) و سایر مردمان دیگراست، حاصلخیز است. به گفته واسیلی بارتلد تپوری‌ها در قسمت جنوب شرقی ولایت سکونت داشتند و در قید اطاعت هخامنشیان درآمده بودند و آماردها مغلوب اسکندر مقدونی و بعد مغلوب اشکانیان شدند و اشکانیان در قرن دوم ق. م. آنها را در حوالی ری سکونت دادند و اراضی سابق آماردها به تپوری‌ها اهدا شد و بطلمیوس در شرح دیلم یعنی قسمت شرقی گیلان در ساحل بحر خزر در آن زمان از تپوری‌ها نام می‌برد. به گفته یحیی ذکا در «کاروند کسروی» آورده‌است: آماردان یا ماردان، در زمان لشکر کشی اسکندر مقدونی به ایران، این تیره در مازندران نشیمن می‌داشتند و آن هنگام هنوز قبایل تپوران به آنجا نیامده بودند. به گفته مجتبی مینوی قوم آمارد و قوم تپوری در سرزمین مازندران می‌زیستند و تپوری‌ها در ناحیه کوهستانی مازندران و آماردها در ناحیه جلگه‌ای مازندران سکونت داشتند. در سال ۱۷۶ ق. م فرهاد اول اشکانی قوم آمارد را به ناحیه خوار کوچاند و تپوری‌ها تمام ناحیه مازندران را فرو گرفتند و تمام ولایت به اسم ایشان تپورستان نامیده شد.
مردم بلوچ
نژاد
اوژن اوین فرانسوی می‌گوید ساکنان سلسله جبال غربی و جنوبی کردها لرها و بلوچ‌ها نمونه‌هایی از نژاد خالص ایرانی هستند که کاملاً دست نخورده مانده‌اند. (اربابی۶۱:۱۳۸۷) کلنل دیمز از طریق علمی بررسی می‌کند و می‌گوید جمجمه بلوچ از نوع پهن سران ایرانی است حال آنکه عرب و هندی از نوع دراز سران است و اگر خصوصیات مغزی و جسمی بلوچ را در نظر بگیریم باید او را نژاد ایرانی و مانند سایر مردم فلات ایران بدانیم.
در چند سده قبل پای برده‌های آفریقایی به بلوچستان باز شد. این برده‌ها را استعمارگران انگلیسی و پرتغالی با خود به جنوب و شرق ایران آوردند. درآن زمان خرید برده‌های آفریقایی‌تبار توسط حکام بلوچستان به اوج خود رسید این امر تا بدانجا پیش رفت که هم‌اکنون مهاجرین آفریقایی ‌تبار بخش جدایی ناپذیری از طوایف و فرهنگ بلوچ به‌شمار می‌روند اما با ورود این برده‌ها به بلوچستان نه تنها آنان موفق نشدند رسوم خود را به اجرا در بیاورند بلکه بیشتر رسوم خویش را منطبق با سنت‌ها و رسوم مردم بلوچستان تنظیم می‌نمودند و هم‌اکنون در بلوچستان با هویت بلوچ زندگی می‌کنند.
زبان
داده‌های زبانی بلوچی نو، باداده‌های زبانی دیگر مربوط به ادوار باستان میانه و نو توسط زبان شناسان مقایسه و مقابله شده‌اند.
امیرکلا
منابع
اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران: ۱۳۸۳خ.
مردم بلوچ
زبان
طبق بررسی محققان «مردمان بلوچ آخرین مردمی هستند که به زبان پهلوی میانه صحبت می‌کنند»، از آنجا که زبان پهلوی (زبان ایرانیان باستان) مشتمل بر زبان پارسی و زبان پارتی است در نهایت زبانشناسان زبان بلوچی را همچون تالشی، گیلکی، مازندرانی (طبری)، کردی و تاتی در دسته‌بندی پارتی قرار می‌دهند.
زبان بلوچی دو گویش اساسی شرقی و غربی و لهجه‌های فرعی فراوان دارد همچنان که این زبان بسیاری از خصوصیات زبانهای کهن را نیز محفوظ داشته‌است. زبان بلوچی در پارهای موارد به زبان پهلوی ساسانی (پارسی) قرابت پیدا می‌کند و درجایی نیز به زبان پهلوی اشکانی (پارتی). امّا رویهمرفته وقتی همه جنبه‌ها در نظر گرفته شود، این نتیجه به دست می‌آید که گویا زبان بلوچی، دنباله یکی از زبانهای ویژه ایرانی بوده؛ زبانی کهن تر از پهلوی، چون اوستایی، که تلفّظ آواهای کهن را در خود حفظ نموده و نمونه‌های بسیاری از واژگان آن را می‌توان ذکرکرد.
برخی کلمات با حروف آخر در نمونه فارسی، به گ ختم می‌شود. برخی از این موارد، عبارتند از:
زنده تبدیل به زندگ
آهو تبدیل به آهوگ
ماهی تبدیل به ماهیگ
آستین تبدیل به آستیگ
از منظر دیگر نیز می‌توان تشابه زبان ایرانی کهن و ایرانی باستان با زبان بلوچی رابررسی کرد.
۱. از منظر واج‌شناسی
۳. نمونه تشابه با کردی
۴. نمونه تشابه با گیلکی
۵. نمونه تشابه با مازندرانی
سرزمین
سرزمین مردم بلوچ، معروف به بلوچستان سرزمینی به وسعت تقریبی ۶۹۰٬۰۰۰km² (۲۶۶٬۰۰۰mi²) می‌باشد که میان کشورهای پاکستان، ایران و افغانستان گسترده‌است. بیشتر مردم بلوچ در ایالت بلوچستان پاکستان، استان سیستان و بلوچستان ایران، و ولایتقندهار و نیمروز و ولایت زرنج افغانستان ساکن هستند. جمعیت زیادی از بلوچ‌های ایران نیز در استان سیستان و بلوچستان کرمان (نرماشیر، ریگان، فهرج، قلعه گنج، جیرفت، کهنوج، رودبارجنوب، منوجان)، اقلیت ها خراسان رضوی و خراسان جنوبی (نهبندان و سرخس)، هرمزگان (جاسک؛ سیریک و، لارستان و بندر عباس، بندر لنگه، و استان یزد و استان گلستان] همچنین بلوچ‌ها در کشورهای عربی (به ویژه عمان و امارات) و جنوب غربی پنجاب کراچی سکونت دارند بعضی از مردم بلوچ در جستجوی کار و کسب معاش و مشکلات شدید اقتصادی و بی آبی  در ده‌های ۴۰ و ۵۰ شمسی، به گرگان و حتی ترکمنستان و زنگبار (تانزانیا) هم رفته‌اند و در آن نواحی ساکن شده‌اند.
کیانیان
مکران در عهد باستان جزئی از سرزمین دولت کیانی بود در زمان سلطنت کیخسرو قسمتی از سپاهیان این پادشاه را بلوچ‌ها تشکیل می‌دادند آنان سپاهیانی جنگاور و دلیر بودند که درمیدان نبرد هیچ‌گاه پشت به دشمن نمی‌کردند.
فردوسی در شاهنامه به قوم بلوچ اشاره می‌کند و مردان آن قوم را در سپاه کیخسرو به شجاعت و مردانگی ستوده‌است.
در هنگام حمله لشکر اسکندر برای فتح به سرکردگی سردار لئن ناتوس پا به این سرزمین گذاشت آنچنان در برابر دلاوران بلوچ درمانده شد که سردار اسکندر تاب نیاورد و لشکریانش نابود شدند.
مادها
سرزمین مکران در دوره ماد یکی از ساتراپیپ‌های (والی‌نشین یا استان) شرقی آن دولت بوده‌است و به نام سرزمین پاریکانیان ازآن یاد شده‌است(۱) ص 89
سلوکیان و اشکانیان
رومیان به بهانه حمایت از دولت مصر با سلوکیان وارد جنگ شدند و در سال ۱۹۰ ق. م در ماگنزی واقع در آسیای صغیر سلوکیان را شکست سختی دادند در این زمان پارس و خوزستان متحد شدند و از دولت مرکزی جدا گردیدند بلوچستان هم به همراه سیستان و رخج جزو دولت باختر (پارت یا اشکانی) شد. ص95
ساسانیان
شاپور اول در کتیبه کعبه زرتشت که به سال ۲۶۲ نقل گردیده‌است از حدود مرزهای ایرانشهر خود یاد کرده‌است: «من خدایگان ایرانشهر این شهرها را زیر فرمان دارم: پارس پارت خوزستان… مرو هرات کرمان سکستان مکران (بلوچستان امروزی)، پاراوان… و… و…» ص 101
قاجار وقبل از آن
پیش از دوره رضاشاه پهلوی بلوچستان توسط حکام محلی اداره می‌شد یا درواقع همچون بقیه استان‌های ایران حکومت ملوک الطوایفی داشت.
در یک دوره از تاریخ حکومت بلوچستان غربی (ایران) در دست سه گروه ا طوایف محلی شامل: شیرانی و بارکزهی و میرلاشاری، مبارکی، طاهرزئی و میر بود.
اکثریت قریب به اتفاق بلوچ‌ها، تا اواخر سدهٔ نوزدهم، در داخل مرزهای سرزمین ایران می‌زیستند، ولی با تشدید رقابت بین انگلستان و روسیه بر سر افزایش دامنهٔ قدرت و نفوذ خود در منطقهٔ خاورمیانه و ایجاد اختلافات و برخوردهای قومی و تغییر مرزها، محلّ سکونت‌شان بین کشورهای ایران، هند (بعدها پاکستان و افغانستان) تقسیم شد.
در دورهٔ قاجاریان قراردادی منعقد شد به نام قرارداد گلداسمیت یا قرارداد گلدسمیت که به موجب آن بلوچستان به سه قسمت تقسیم شد، بخشی از خانات کلات(خانات بلوچ) تحت کنترل انگلستان، بخشی تحت کنترل ایران و بخشی هم تحت کنترل افغانستان قرار گرفت. بعد از این پیمان بخش شرقی خانات کلات تحت عنوان بلوچستان انگلیس نیز شناخته می‌شده‌است که تا سال ۱۹۵۵ این حکومت به حیات خود ادامه داد و توسط پاکستان تصرف و پایان یافت. انگلیسی‌ها پس از شکست ناپلئون بناپارت در مقابل روسیه که به احتمال حملهٔ فرانسه به هند پایان می‌داد، درصدد برآمدند تا با جداکردن بخش‌هایی از شرق ایران و ایجاد منطقهٔ حایل، از حملهٔ احتمالی روسیه به هند نیز در امان باشند. انگلیس پس از جداسازی افغانستان از ایران، طبق معاهدهٔ پاریس که در سال ۱۸۵۷ به امضای طرفین رسید، فردریک جان گلدسمید را مأمور تعیین مرزهای خانات بلوچ کرد. گلدسمید نیز در ۱۸۷۱ مرزهای ایران و بلوچستان انگلیس را از خلیج گواتر تا کوهک معین کرده و برای تصویب نهایی به ناصرالدین‌شاه قاجار تسلیم داشت.
دوره پهلوی
هنگام به حکومت رسیدن رضاشاه، قوای دولتی حکومت وقت به فرماندهی امان‌الله جهانبانی در سال ۱۳۰۷ به بلوچستان اعزام ولشکر کشی می‌کنند و بعد از درگیری با دوست محمد خان (حاکم وقت بلوچستان) ونیروهایش موفق می‌شوند آنها را شکست دهند. و بعد از آن بلوچستان تحت نظر حکومت مرکزی اداره می شودو حکومت سرداران وخوانین محلی بلوچ به پایان می‌رسد. امان‌الله جهانبانی خاطرات خود را در این مورد در کتابهایی با عنوان عملیات قشون در بلوچستانُ و درکتابی دیگربه نام سرگذشت بلوچستان ومرزهای آن منتشر کرده‌است.
جنگ جهانی اول و مبارزه سرداران بلوچ با انگلیسی ها:
در نخستین روز اکتبر سال ۱۸۷۷ ژنرال ریجنالد ادوارد هری دایر به بهانه همکاری سرداران بلوچ با قوای آلمانی به بلوچستان حمله کرد. هنگامی که کمپانی هند شرقی بر هند و پاکستان امروزی مستولی شد و منطقه کلات و بلوچستان پاکستان به تصرف انگلیسی‌ها درآمد، سرداران بلوچ برای اهداف استعماری انگلیس مانع‌تراشی می‌کردند. آنها با حمله به کاروان انگلیسی‌ها مانع حضور انگلیس در سرحد بلوچستان شده بودند. در این زمان انگلیس به فکر کشیدن خط آهن به بلوچستان ایران بود. مهم‌ترین سرداران بلوچ که با انگلیسی‌ها جنگیدند سردار جمعه خان اسماعیل زهی، سردار خلیل خان گمشادزهی در منطقه گشت و سردار جنیدخان یار احمد زهی بودند. جنگ‌های این سرداران بلوچ با قوای انگلیس منجر به کشته شدن بسیاری از نیروهای انگلیسی شد در نبردی که بین نیروهای جمعه خان با انگلیس در شمال زاهدان کنونی روی داد بیش از ۷۰ انگلیسی کشته شدند. در نبرد دره نالک در نزدیکی روستای سنگان نیز بیش از ۳۳۰ انگلیسی به قتل رسیدند. هری دایر ماجرای جدال خود با بلوچ‌ها را در کتابی به نام «مهاجمان سرحد» که درسال ۱۹۲۱ درلندن انتشار پیدا کرد به چاپ رساند.
فرهنگ و هنر
چند ویژگی شاخص که قوم بلوچ را متمایز می‌سازند عبارتند از:
۱ـ میارجلی (پناهنده پذیری) پناه دادن مظلوم و محافظت تمام و کمال از او ۲ـ قول و قرار چنان به خوش قولی معروف هست که حاضر است سرش برود ولی قولش برقرار بماند ۳ـ مهمان نوازی یکی از مشهورترین ویژگی‌های این قوم آریایی هست ۴ـ حشر و مدد کمک و یاری همسایه و دوست و غریبه به بهترین نحو به‌طوری‌که همه اهالی منطقه جمع شده و به صورت مجانی برای کسی کاری انجام می‌دهند ۵ـ بجار ۶ـ چَنَده: درصورت نیاز مادی کسی همه مردم جمع شده و برای او چیزهای نقدی و غیر نقدی جمع‌آوری می‌کنند ۷ـ بْیـِر یا انتقام همیشه زبانزد خاص و عام بوده که هیچ وقت اجازه نمی‌دهند کسی به آن‌ها ظلم روا بدارد و آن‌ها انتقام خودرا نگیرند ۸ـدیوّان نشان از اتحاد دارد که همیشه مجالس هم فکری و اتحاد دارند ۹ ـ پتّر ۱۰ـ پوشاک
صنایع دستی
صنایع دستی بلوچ با ابزار طبیعی و مطابق با اقلیم بلوچستان انجام می‌شود. حصیربافی- سفال سازی- سوزن دوزی بلوچی (بلوچی دوزی)- سکه دوزی و خامه دوزی از مهم‌ترین هنر زنان و مردان بلوچ است.
سفال «کلپورگان» آوازه جهانی دارد و روستای کلپورگان، به عنوان تنها موزه سفال زنده جهان ثبت جهانی یونسکو است قدمت انجام این سفال به هزاران سال قبل از میلاد برمیگردد که توسط زنان بلوچ تنها بادست و بدون چرخ سفالگری انجام و نسل به نسل تا به الان منتقل شده‌است. حصیر بافی بابرگهای درخت خرما انجام می‌شود و محصولاتی مثل سبد کلاه جانماز حصیر سفره و بقیه وسایل تزینیی و خانگی تولید می‌شود. سکه دوزی برای تزیین انجام می شودومعمولا به شکل تزینن اطراف آینه و تابلو، روتختی و… به کار می‌رود.
از جمله آثار فرهنگی و محصولات هنری زیبا و ظریف زنان بلوچ سوزن‌دوزی است. سوزن دوزی بلوچی دارای مهر اصالت از سازمان یونسکو می‌باشد و در فهرست میراث معنوی کشور نیز ثبت شده‌استزیبایی هنر سوزن دوزی بلوچ به این است که در زندگی روزمره مردمان آن دیار کاربرد روزانه دارد و با وجود گذشت سالیان دراز و رفت‌وآمد مدهای متنوع لباس همواره جایگاه خود را در فرهنگ مردمان بلوچ حفظ کرده‌است. این هنر تقریباً در بین تمام نقاط استان سیستان و بلوچستان و توسط زنان بلوچ انجام می‌شود. هر دختری که متولد می‌شود از همان زمان نوجوانی این هنر را از مادرش و نزدیکانش یادمی‌گیرد و هزاران سال است بدین شکل نسل به نسل منتقل شده‌است و تا به الان پایدار مانده‌است. انواع مختلف سوزندوزی برااساس طرح ونوع دوخت آن به چوتل دوزی (جوک(- پلیوار دوزی- پرکار دوزی- سیاه دوچ- دمن دوچ- فنوچی - محسوم - شیرازه- کلا - جالار - دلکش (طرح هشت گلبرگی) و… تقسیم‌بندی می‌شود
یکی از پیراهن‌های فرح دیبا که در موزه پوشاک سلطنتی در موزه سعد آباد تهران در معرض نمایش عموم است محصول سوزن دوزی زیبای زنان بلوچ بر روی آن است. اوج استفاده از هنرهای ایرانی در دهه‌های چهل و پنجاه رخ داد. در این راستا مهر منیر جهانبانی به واسطه آشنایی با سرزمین بلوچستان و هنر سوزندوزی آن، نقش بیشتری را ایفا کرد. او باعث آشنایی فرح دیبا با هنرسوزن دوزی بلوچ شد و بازدید وی از بلوچستان را رقم زد. فرح علاقه زیادی به هنرهای دستی ایرانی داشت قبل از برگزاری جشن‌های ۲۵۰۰ ساله پارچه‌ها و نخ‌های زیادی که در میان آن‌ها گلابتون‌هایی از نوع زرین و سیمین نیز موجود بود، به سمت ایرندگان (شهری که به واسطه برخی از دوخت‌های پرکار سوزندوزی بسیار معروف شد) سرازیر شد و خانم جهانبانی آن‌ها را بین استادان معروف سوزندوزی همچون مهتاب نوروزی و مهناز جمالزهی و … تقسیم کرد تا بین شاگردان خود توزیع کنند و ماحصل آن تولید چند دست لباس فاخر برای تمام اعضای درجه یک خاندان پهلوی و هدایایی برای مهمانان جشن‌های ۲۵۰۰ ساله همچون کراوات، کوسن دستمال سفره و … بود که به مجموعه رویال معروف شدند. مهتاب نوروزی، زن فقید هنرمند بلوچ خیاط و سوزندوز و طراح لباس‌های زیبای دست دوز فرح بود.
زرگری و زیورالات سنتی
زیورآلاتی را که استادانه منقوش و مزین به نگین‌های گوناگون شده‌اند، هنر دست صنعتگران ماهر و حاذقی است که به بلوچی اُستا یا اسا (استاد) نامیده می‌شوند. تاریخچه هنر زرگری دقیقاً مشخص نیست؛ ولی می‌توان آغاز این هنر را همزمان با پیدایش هنرهای سنتی دیگر دانست. در جامعه طبقاتی بلوچستان، زرگری حرفه خاص طبقه و طایفه ای ای به نام اُستا کار یا اسا کار است که کسب وکارشان از این هنر بوده ونسل در نسل به حرفه زرگری مشغول بوده‌اند. نقش و نگارهایی که زرگران بلوچ بر روی زیورآلات (زنانه) کار می‌کنند بیشتر الهام گرفته از طبیعت و شاخه و برگ‌های درختان است. این تشابه بین نقوش را در هریک از هنرهای دیگر چون منبت کاری، تذهیب و قالی بافی می‌توان دید و ارتباطی است فطری با طبیعت. بعضی از نقش و نگارها و نقوشی که انسان‌های اولیه بر روی سنگ‌ها و دیواره غارها حک کرده‌اند، در این آثار دیده می‌شود.
تقسیم‌بندی زیورآلات بلوچ: ۱- زیورآلات سر و مو ۲- زیورآلات گوش ۳- زیورآلات بینی ۴-گردنبندها و سینه ریزها ۵- زیورآلات دست ۶- زیورآلات پا
زیورآلات سر و مو زیورآلات گوش زیورآلات بینی گردنبندها و سینه ریزها ۱۲- جَوَکّ: مانند گلوبند به گردن آویخته می‌شود و روی سینه قرار می‌گیرد.
زیورآلات دست زیورآلات پا امروزه زیورآلات بلوچ همچون بسیاری از هنرهای این منطقه درحال منسوخ شدن و فراموشی است و در مناطق محدودی از آن زیورسازی بلوچ و به شیوه ای سنتی انجام می‌شود. زرگری در سه شهرستان ایرانشهر، سراوان و چابهار بیشتر از بقیه مناطق بلوچ نشین رونق دارد. در گذشته استادکاران هر منطقه مبدع سبکی با نام همان منطقه بوده‌اند؛ مثلاً زرگران سراوانی زیوری به نام سنجاک (سنجاق) می‌ساختند با شیوه یا به اصطلاح خود «جنگ»(= سبک) سراوانی یا زرگران ایران شهری همین سنجاق را می‌ساختند با سبک یا «جنگ» ایرانشهری و…
انواع موسیقی دربلوچستان
لیلو (لالایی)، موتْک (مرثیه)، اَمبا (آوازهای دریانوردان)، نازینْک (آواز زنان در مراسم شادی)، غزل خوانی دراویش صاحبان، ذکرهای گُواتی و مالد (پیرِ پَتَّر)(مراسم موسیقی‌درمانی)، سَوْت (ترانه‌های شاد مراسم عروسی)، لیکو، شپ تاکی (مولودی خوانی)، زهیروک (دلتنگی‌های عاشقانه غم و هجران) و شِئر (روایت‌های حماسی مذهبی، تاریخی و عاشقانه) مجموعه انواع آیین‌های موسیقی بلوچ است. شئر به معنای روایت‌ها و منظومه‌های شفاهی قوم بلوچ است و شائر به معنای خوانندهٔ قدرتمندی است که این روایت‌ها را به آواز و به‌خوبی و باقدرت می‌خواند.
۱- آیین موسیقی ـ درمانی بلوچستان (گوات و ذکر):
اعتقاد به وجود نیروهای مرموز و ماوراءالطبیعه در تمام مناطق ساحلی جنوب ایران وجود دارد. در بلوچستان، این نیروها را «گوات» می‌نامند و گواتی بیماری است که گرفتار گوات (باد) شده‌است. مراسم گواتی نیز آیین ویژه‌ای است که در آن گوات را مهار می‌کنند گواتی به بیماری می‌گویند که گرفتار «گوات» یا «باد» شده باشد و مراسم و آیین گواتی، مراسمی است که برای مهار این «باد» برگزار می‌شود. این مراسم به صورت‌های مختلف در نواحی بلوچستان برپا می‌شود و سازهای مورد استفاده در آن عبارتند از تمبورک، سرود (قیچک)، دونَلی و دُهُلک. مالِد (پیرِ پَتَّر) مراسمی آیینی است که در آن ذکرهایی در ستایش خدا و مدح رسول (ص) و نیز ذکر و مناجات و غزل و مدح امامان و مشایخ خوانده و گفته می‌شود توسط خلیفه (رهبر مراسم) خوانده می‌شود و مریدان جواب می‌دهند /در این مراسم مراسم آیینی ـ درمانی است که همراه با اجرای حرکت‌های موزون توسط گروه پُرخوانی و نوای دوتار به منظور بیرون راندن ارواح بدنهادی که روح و جسم بیمار را آزرده‌اند، اجرا می‌شود ۵-لیکو و زهیروک:زهیروک و لیکو شکل دهنده بسیاری از نمونه‌ها و فرم‌های موسیقی مکران و نیز موسیقی غم و هجران و دلتنگی است. زهیر در بلوچی به معنی دلتنگی است آواز و شعر و موسیقی برآمده از دلتنگی را زهیروک می‌گویند لیکو مشابه زهیروک است، لیکونمونه شعرفولکلور بلوچ است که در زمره ادبیات شفاهی قرار می‌گیرد. چون به صورت مکتوب نیست و شاعرهای لیکو گم نام و نامشخص اند. «لیکو» تک بیتی است در وزن هجایی که با همراهی سازِ سروز یا سرود (قیچک) خوانده می‌شود. لیکو‌ها در واقع رباعی‌هایی با مضامین عاشقانه اند که وزن و آهنگ مخصوصی دارند و با موضوع یکسان می‌آیند
۶-نعت و غزل: یا همان موسیقی عرفانی بلوچستان است که در آن اشعار عرفانی از مولانا، حافظ، جامی، خسرو دهلوی، شیخ عثمان مروندی معروف به قلندر لعل شهباز و اشعار عرفاً و شعرای محلی سراوان که اکثراً از بزرگان روستاهای پیر آباد و دهک هستند، به کار می‌رود. منطقه بلوچستان به سبب وسعت جغرافیایی، پیچیدگی زبان و گویش‌های بلوچی و نیز آیین‌ها و آداب و رسوم متنوع، موسیقی و ادبیات شفاهی گسترده و پیچیده‌ای دارد. آیین مالِد (پیرِ پَتَّر) متعلق به مَکُّران است؛ آیین گُواتی بسیار به‌ندرت درمنطقهٔ سرحد؛ و مراسم دراویش نقشبندیهٔ صاحبان در اطراف سراوان برگزار می‌شود؛ دراویش قادریه در مناطق ساحلی مَکُّران حضور داشتند و مهم‌ترین نوع موسیقی بلوچستان امروزی، یعنی «شائری» در ایرانشهر تا ساحل چابهار متداول بود. زهیروک بیشتر در مکران و لیکو در سرحد ومکران انجام می‌شود. زهیروک و لیکو شناسنامه فرهنگی قوم بلوچ است.
سازهای رایج در موسیقی بلوچی
سازهای رایج در موسیقی بلوچی عبارت‌اند از:سرود (قیچک)، تَمبورک، نَل (نِی)، بنجو، چنگ، سیمرغ، طشت و کوزه، دوکر و دُهلک.
۱-قیچک:به بلوچی ساز سرود گفته می‌شود تنها ساز زهی آرشه‌ای است. کاسه طنین آن شبیه به لنگر کشتی است که وارونه شده باشد. دو سوراخ صوتی بزرگ روی کاسه طنین و در قسمت فوقانی آن وجود دارد. قسمت تحتانی کاسه طنین که نیم دایره کوچکی را تشکیل می‌دهد پوست دارد. این دو قسمت به وسیله دو فرورفتگی بیضی شکل در دو طرف بدنه طنین مشخصا از هم جدا هستند. خرک روی قسمت تحتانی کاسه طنین، کج قرار دارد. به این ساز منگوله‌هایی نیز برای تزیین آویزان می‌کنند. سیم‌های قیچک با آرشه‌ای به نام «کمانک» نواخته می‌شود که موهای دم اسب است. قیچک و کمانک از چوب پرینک ساخته می‌شودساز و سرود در بلوچستان کیفیت‌های متفاوتی دارد از جمله اینکه شیوه نواختن موسیقی «سرحد» با شیوه نوازندگی منطقه «مکران» در جنوب بلوچستان متفاوت است و حتی یکی از سیم‌های ساز «قیچک» در منطقه «مکران» بیشتر از سازهای «قیچک» در منطقه سرحد است.
۲-تنبورک، : شباهت زیادی به سه تار دارد. در نوع موسیقی حماسی تنبورک نواز را پهلوان و در موسیقی عرفانی و صوت تنبورک نواز به تنبورکی مشهور است.
۴-طشت و کوزه: از سازهای قدیمی بلوچستان است که هم‌اکنون رو به فراموشی رفته و به ندرت مورد استفاده قرار می‌گیرد.
۵-سیمرغ: سازی است که به تازگی از سوی استاد جمعه، در سراوان ساخته شده که صدای آن ترکیبی از صدای رباب، بنجو و تنبورک است.
۶-نی (نل): از دیگر ابزارهای موسیقی بلوچستان است که از چوب نی ساخته می‌شود. نوازنده آن را نلی می‌گویند و در موسیقی گواتی نیز از نی استفاده می‌شود. علاوه بر نوازندگی تک نی در بلوچستان دو نی نیز نواخته می‌شود که به آن دو نلی می‌گویند. نَل در گویش بلوچی مترادف با «نِی» و «دونَلی» به معنای دونِی یا نی‌های مضاعف است. این ساز متشکل از دو لولهٔ صوتی جدا از یکدیگر است. یکی از لوله‌ها نر و دیگری ماده نامیده می‌شود. لولهٔ ماده نغمهٔ اصلی را تولید می‌کند و لولهٔ نر صدای مبنا و و اخوان را.
۷-بنجو: این ساز در صده‌های قبل وراد بلوچستان شده‌است وهم اکنون ساز جدا ناپذیری در موسیقی بلوچ است.
از مهم‌ترین موسیقی دانان و خوانندگان بلوچستان که آوازه جهانی دارند زنده یاد دین محمد زنگشاهی، زنده یاد ماشا الله بامری، رستم میر لاشاری استاد شیرمحمد اسپندار و محمدعلی دلنوازو… نام برد. استاد شیرمحمد اسپندار، معروف‌ترین دونَلی نواز بلوچستان و ایران، مهم‌ترین و زیباترین مقام‌ها و آهنگ‌های بلوچی را نواخته‌است. تندیس او و نخستین دونلی درموزه تهران به یادگار گذاشته شده‌است. وی نواختن دونی را با نگاه کردن به انگشتان کسی که همزمان در دو نی می‌نواخته، فراگرفته است. در حال حاضر تنها نوازنده دو نی در ایران که در جشنواره پارسال و امسال جایزه ویژه جشنواره فجر را دریافت کرد متأسفانه شاگردی که کار وی را دنبال کند، ندارد. استاد دین محمد زنگشاهی موسیقی دان بلوچ کسی بود که نمایندگی ساز سرود یا قیچک، رباب منطقه سرحد (شمال سیستان و بلوچستان) را بر عهده داشت و می‌توانست این ساز را در حد کمال اجرا کند.