فلسفه_دوران_باستان
افلاطون
افلاطون رساله‌های متعددی نوشته‌است و در بسیاری از این رساله‌ها با گفتگوها، سقراط در بحث‌های فلسفی وی شرکت دارد. وقتی افلاطون از زبان سقراط سخن می‌گوید، مشخص نمی‌شود که آنچه بازگو می‌شود، دیدگاه افلاطون است یا سقراط. به همین دلیل تشخیص آرای سقراط از افلاطون ساده نیست. این نکته که سقراط واقعاً که بوده‌است، اهمیت چندانی ندارد. آنچه اهمیت دارد، تصویری است که افلاطون از او به دست می‌دهد و پس از ۲۴۰۰ سال هنوز باقی و جاری است. هسته اصلی مباحثات سقراط این نکته بود که او قصد آموزش کسی را نداشت. او به ظاهر نشان می‌داد که می‌خواهد از طرف مقابل خود چیزی یاد بگیرد. به این ترتیب روش تعلیم او اصلاً به معلم‌های دیگر شباهت نداشت. او به جای درس دادن، از بحث کردن استفاده می‌کرد. سقراط که مادرش قابله بود مدعی بود که پیشه مادرش را دنبال می‌کند. وی می‌گفت که قابله خودش نمی‌زاید بلکه هنگام زایمان به دیگران کمک می‌کند. بدین‌ترتیب سقراط معتقد بود که وظیفه اش یاری رساندن به دیگران است تا آرا و اندیشه خودرا بیان کنند و از حمل آن فارغ شوند. زیرا شناخت واقعی از درون انسان سر چشمه می‌گیرد. به اعتقاد سقراط شناخت را نمی‌توان به درون آدمی وارد کرد بلکه باید از درون او بیرون کشید؛ تنها شناختی که از درون می‌جوشد بصیرت حقیقی است. تأکید سقراط بر این است که زایمان پدیده‌ای طبیعی است. به همین ترتیب انسان‌ها نیز می‌توانند با استفاده از عقل خود، واقعیت‌های فلسفی را دریابند. اگر انسان از «عقل» بهره بگیرد چیزی از درون خود به کار برده‌است. سقراط با بهره‌گیری از نقش فردی که هیچ نمی‌داند مردم را مجبور می‌کرد که از عقل خود استفاده کنند. او خود را نادان یا دست کم نادان‌تر از آنچه بود نشان می‌داد. این رفتار او را استهزای سقراطی می‌نامند. هدف سقراط این بود که باکمک پرسش‌های دیالوگی اش، اصول اخلاقی را به شنونده منتقل کند. او می‌گفت، هنر قابله گی دیالکتیک، در بحث باعث تولد و کشف حقیقت می‌شود. سقراط می‌کوشید با کمک تمام تکنیک‌های سخنوری و منطق دیالکتیک، شرکت کنندگان دربحث را به تعمق بکشاند. فیلسوفی به نام سیسرون چند قرن بعد از آن دوره گفته‌است که سقراط فلسفه را از آسمان به زمین فرود آورد. فلسفه را به خانه‌ها و شهرها برد و فلسفه را واداشت به زندگی و به اخلاقیات و خیر و شر بپردازد. سقراط هم عصر سوفیست‌ها بوده‌است. او مانند آنان و بر خلاف دیدگاه فلاسفه طبیعت‌گرا به مسئله انسان و زندگی آدمی می‌پرداخت. اما سقراط خود را سوفیست یا به عبارت دیگر صاحب معرفت نمی‌دانست، حتی خود را معلم هم نمی‌دانست. سقراط به معنی واقعی کلمه خود را فیلسوف می‌نامید. فیلسوف در واقع کسی است که «دوستدار معرفت» باشد کسی که حاضر است به خاطر معرفت جان خود را از دست بدهد. اعتراف به جهل مبدأ فلسفه سقراط محسوب می‌شود. بدین مفهوم که «داناترین فرد کسی است که می‌داند که نمی‌داند.». سقراط می‌گفت:خود را بشناس. اگر ذهن و فکر متوجه خود نباشد و خود را نیازماید، فلسفه واقعی تحقق نخواهد یافت. وی معتقد بود که طبیعت خارجی اشیا (افکار فیلسوفانی نظیر پارمنیدس، زنون، فیثاغورس) خوب است اما فیلسوف موضوعی بسیار جالب و شایسته‌تر از از درختان و احجار و ستارگان داردکه نظر دقتش را جلب کند و آن روح انسانی است انسان چیست و چه می‌تواند باشد؟. برای سقراط مهم بود که بتواند، مبنای برای معرفت آدمی بیابد. او معتقد بود که این بنیان در عقل انسان جای دارد. اعتقاد راسخ سقراط به عقل انسان سبب می‌شود که بتوان او را خرد گرا دانست. سقراط بر خلاف سوفسطاییان که به درک درست و مطلقی از حقیقت اعتقاد نداشتند قصد داشت که فلسفه خود را بر پایه‌ای محکم بنا کند. سقراط معتقد بود کسی که بداند چه چیزی خوب است، خوب هم عمل می‌کند و معرفت درست به عمل صحیح منجر می‌شود. کسی که اعمالش نیک باشد به انسان واقعی مبدل می‌شود. اشتباهات ما به آن خاطر است که درست را تشخیص نمی‌دهیم و به همین دلیل باید همواره در تلاش دستیابی به دانش بیشتر باشیم. سقراط همیشه سعی داشت مشخص کند چه چیزی حق و چه چیزی ناحق است. او بر خلاف سوفیست‌ها معتقد بود که تشخیص حق از ناحق در شعور آدمی نهفته‌است و نه در اجتماع. سقراط به این باور بود که همه مردم با استفاده از شعور شان می‌توانند واقعیت‌های فلسفی را درک کنند. او می‌گفت که یک برده نیز می‌تواند همانند یک اشراف‌زاده به کمک شعور خود مسایل فلسفی را حل کند. سقراط شعور زن و مرد را نیز به یک اندازه می‌دانست. قبلاً اشاره کردیم که سوفیست‌ها و سقراط خود را از مسایل فلاسفهٔ طبیعت‌گرا جدا کرده بودند و بیشتر به انسان و اجتماع توجه داشتند. این درست؛ ولی سوفیست‌ها و سقراط هم از دید خاص به رابطه میان آنچه از یک سو جاودانه است و آنچه از سوی دیگر «در تغییر» است، توجه داشتند. برای آن‌ها این مسئله زمانی مطرح بود که به اخلاق انسان و کمال و فضلیت اجتماع مربوط می‌شد. به‌طور کلی، سوفیست‌ها معتقد بودند که مسئله حق و ناحق از ولایتی به ولایت دیگر و از نسلی به نسل دیگر تغییر می‌کند. بنابرین مسئله حق و ناحق «در تغییر» است و قطعی نیست. سقراط با این عقیده موافق نبود. او به اصول یا ملاک‌هایی جاودانه در رفتار انسان اعتقاد داشت. او معتقد بود که اگر ما از شعور خود بهره بگیریم، می‌توانیم این‌گونه ملاک‌های تغییر نا پذیر را تشخیص بدهیم، زیرا شعور انسان در اصل جاودانه و تغییرناپذیر است. سقراط عقاید مبنی بر تعدد خدایان نشسته در کوه المپ را ویران کرد، چه ضمانت اجرای اخلاقیات فقط ترس از این خدایان بود؛ که در صورت انکار و نبودشان دیگر برای متابعت از لذایذ و هوای نفس مانعی در کار نبود، و فقط قانون بشری می‌ماند. وی معتقد به خدای یگانه بود؛ و امیدوار بود مرگ وی را از بین نخواهد برد. نتیجه اینکه سقراط دو مسئله را روشن کرد. یکی مسئله فضیلت (نظریه سقراطی دربارهٔ رابطه میان معرفت و فضیلت مشخصه اخلاق سقراطی است. بنا بر نظر سقراط معرفت و فضیلت یکی است. به این معنی که شخص عاقل، که می‌داند حق چیست، به آنچه حق است عمل نیز می‌کند. به عبارت دیگر، هیچ‌کس دانسته و از روی قصد مرتکب بدی نمی‌شود. هیچ‌کس شر را به عنوان شر انتخاب نمی‌کند) و دیگری مسئله حکومت بود. برای جوانان آتن در آن عصر چیزی حیاتی تر از این دو مسئله نبود. سوفسطاییان عقاید آنان را راجع به خدایان کوه المپ بهم ریخته بودند. اخلاق سست شده بود زیرا عمده ضمانت اخلاق ترس از این خدایان بود. می‌گفت: هیچ چیز مسخره تر از آن دموکراسی که عوام بر آن مسلط باشند نیست. حکومت در دست مردمی بود که دایم در شور بودند سران لشکر به سرعت انتخاب و به همان سرعت عزل و اعدام می‌شدند. اعضای هیئت عالی بر اساس حروف الفبا انتخاب می‌شدند؛ و در میان آن‌ها کشاورزان و بازاریان ساده پیدا می‌شدند. اخلاق در آن جامعه فقط با قوانینی که اینان پایه‌ریزی می‌کردند؛ و ترس از کیفر آن و عذاب خدایان کوه المپ قرص می‌شد حکومتی که بر اساس عقل دانش و اعتقاد درست نبود. می‌گفت:اداره حکومت امری است که برای آن تنها هوش زیاد کافی نیست و مستلزم اندیشه و تفکر وسیعی است که باهوشترین و دقیقترین افراد باید در آن شراکت داشته باشند. روش عملی سقراط صورت دیالکتیک یا گفت و شنود داشت. وی با کسی داخل گفتگو می‌شد و می‌کوشید تا از او افکارش را دربارهٔ موضوعی بیرون بکشد. همین افکار جدید وی را به نوشیدن شوکران رساند. ارسطو را عقیده برین بود که دو پیشرفت در علم هست که به حق می‌توانیم به سقراط نسبت دهیم_به کار گرفتن «استدلالات استقرائی و تعاریف کلی». صاحبنظران تاریخ سیر اندیشه، سقراط را روشنفکری خوشبین می‌دانند. به دلیل اعتقاد عمیق اش به خرد انسانی، آن‌ها او را یک راسیونالیست به‌شمار می‌آورند. سقراط می‌گفت، دانش تجربی مفید، واسطه‌ای است برای طرح فلسفه زندگی. کارل پوپر او را در خردگرایی انتقادی، یک مبلغ عالی و نمونه می‌دانست. برشت به زبان طنز، او را یک مارکسیست ماقبل تاریخ نام گذاشت. نیچه می‌نویسد، سقراط نقطه عطف و گردبادی است درتاریخ جهان. او پیشنهاد می‌کند که در سر در ورودی تمام دانشکده‌های علوم، پرچم و نشانی با نام او نصب گردد. نیچه ادامه می‌دهد که سقراط نابغه کج اندیش ناراضی و سازش‌ناپذیری بود. به نظر گروهی دیگر، سقراط ماتریالیسم و فلسفه طبیعی را رد کرد و اشاعه اخلاق را هدف خود قرار داد. فیلسوفان مسیحی در قرون وسطی او را خویشاوند روحی عیسی مسیح می‌دانند که دانایی اش را در میدان شهر در اختیار مردم کوچه و بازار می‌گذاشت و حاضرشد در راه عقیده اش جان دهد، گرچه او قادر به فرار و مهاجرت نیز بود. نسلی از شاعران دوره باستان سقراط را معلم خود می‌دانستند، چون او روشنفکری نستوه، انقلابی و اصلاحگر اجتماعی بود. سقراط می‌گفت، مهم‌ترین صفت آدمی، تقوای او است و یکی از شرایط انسان بودن این است که انسان خود را بشناسد. تقوا صفتی است که موجب استقلال و آرامش انسان در زندگی می‌گردد. به نظر او تقوا یعنی دانایی و شناخت و هردو را می‌توان آموخت. سقراط جستجوی حقیقت را بالاترین نشان تقوا و راه رسیدن به سعادت می‌دانست. او وجدان درونی انسان را انگیزه حقیقت جویی او به‌شمار می‌آورد. به نظر سقراط آگاهی و تقوا به تکامل انسان کمک می‌کنند، چون کردار و گفتار از پندار نیک ریشه می‌گیرند و برای پندار و شناخت و دانایی باید به ضعف‌ها و نادانی‌های خود واقف بود.