تفاوت_ظفرنامه_(خردنامه)_بزرگمهر_و_پورسینا
"ظفرنامه نامی است که در عصر اسلامی به مجموعه‌ای فارسی از سخنان منسوب به بزرگمهر حکیم داده‌اند. کیفیت تدوین اصل آن سخنان معلوم نیست و متن فارسی موجود به‌موجب روایتی نسبتاً متأخر از ترجمۀ متن پهلوی سخنان آن حکیم پدید آمده است و ناقل آن از زبان پهلوی برحسب همان روایت که معتبر و معتمد نمی‌نماید ابن‌سیناست." بزرگمهر در دورانی می‌زیست که استبداد مذهبی خاندان ساسانی پس از سرکوب جنبش "مزدکیان" در اوج خود بود و در اثر لیاقت شخص خسرو اول، امور کشور نظمی داشت. خسرو به علوم یونانی و سریانی ذی‌علاقه بود و فلاسفۀ مکتب آتن را پس از بسته شدن این مکتب به امر "یوستی نیانوس" با احترام پذیرفت و در دربارش مبلّغین نسطوری و یعقوبی و نئوفیزیت با موبدان زرتشتی بحث می‌کردند و در دورانش در گندیشاپور و ریشهر (ریواردشیر) و شیز، مدارس و کتابخانه‌ها دایر و گرم فعالیت بودند. برخی از آثار ارسطو (به‌ویژه منطق) و فرفریوس و جالینوس نیز از راه سریانی یا یونانی به پهلوی برگردانده شده بود. شاه شخصاً به انجام بحث‌های فلسفی و سر درآوردن از راز هستی ذی‌علاقه بود. شگفتی نیست که بزرگ‌فرمدار خسرو خود نیز اهل علم و فضل باشد، منتها بزرگمهر عالمی است که کاملاً ایرانی و دامنۀ حکمتش از حکمت عملی و پند و اندرزهایی در زمینۀ سیاست و آداب تجاوز نمی‌کند. به بزرگمهر دست‌کم دو اثر نسبت می‌دهند: 1- کتابی که در فارسی دری به نام ظفرنامه خوانده می‌شود. ابن‌سینا این کتاب را گویا از پهلوی برای امیر نوح بن منصور سامانی (366-387) ترجمه کرده است. موضوع کتاب پرسش‌هایی است که خسرو کواتان از وزیر اعظم خود بزرگمهر کرده و پاسخ‌هایی است که بزرگمهر به این پرسش‌ها داده است. این رساله در سلسله آثار فارسی ابن‌سینا به دستور انجمن آثار ملی طبع شده و پیش از این در ایران و خارج ایران چندین بار طبع شده بود. 2- کتابی به نام پندنامه بزرگمهر بختگان، خطاب به انوشیروان که دارای 1425 کلمه است. متن پهلوی آن در سال 1855 به وسیلۀ دستور پشوتن بهرام بی سنجانا در مجموعه‌ای به نام گنج شایگان به چاپ رسیده است و شادروان بهار ظاهراً آن را ترجمه کرده است. کریستن‌سن تألیف آن را به قرن 9 میلادی (دوم هجری) مربوط می‌داند؛ امری که بعید نیست، ولی در عین حال، دلیل آن نیست که منقول از روی نسخۀ کهن‌تر و اصیل‌تری نبوده باشد، زیرا نگارش پندنامه‌ها و ایجاد آثار ادبی تعلیمی (دیالکتیک) از شیوه‌های متداول تألیف در دوران ساسانی است. گرچه پندنامه‌هایی که در دست است غالباً به سده‌های پنجم و ششم هجری متعلق است، ولی تألیف آنها به ازمنۀ کهن‌تر مربوط است، مانند: "اندرزنامۀ آذرپاد مار سپندان"، "اندرزنامۀ اوشنردانا"، "اندرز آذرپاد زرتشتیان"، "اندرز دانا کان به مزدیسنان"، "اندرزنامۀ خسرو کواتان"، "پندنامۀ زرتشت"، "اندرز دستور بران به بهدینان"، "اندرز پوروتکیشان" و غیره و غیره. "اندرزبد" و "اندرزگر" در آن هنگام نوعی مقام روحانی بود و مزدکِ معروف سِمَت اندرزگری داشت که شاید بتوان آن را مانند واعظ دوران پس از اسلام شمرد. این شیوۀ تألیف نصیحت‌نامه به‌ویژه نصیحت‌الملوک را برخی رجال سیاسی در دوران پس از اسلام نیز دنبال کردند (مانند قابوس‌نامه و سیاست‌نامه)، لذا به‌هیچ‌وجه غیرعادی نیست که بزرگ‌فرمدار خسرو کواتان چنان‌که مرسوم بود به دستور شاه اندرزنامه‌ای نگاشته باشد. در شاهنامۀ فردوسی نیز پندنامۀ مفصّل بزرگمهر به انوشیروان ذکر شده است که قاعدتاً باید ترجمه‌ای از پندنامه یا یکی از روایات آن باشد. 3- علاوه بر این، سخنان فراوان پراکنده‌ای به بزرگمهر در روایات و تمثیلات و قصص پس از اسلام نسبت داده می‌شود، مثلاً در قابوس‌نامه: " چهار چیز بلای بزرگست: همسایۀ بد، عیال بسیار، زن ناسازگار و تنگ‌دستی." یا ضمن حکایتی این سخن ژرف: "همه چیز را همگان دانند و همگان هنوز از مادر نزاده‌اند." هرکس گویندۀ این سخن باشد تئوری معاصر نزدیکی دائمی به حقیقت مطلق به وسیلۀ نسل‌های مختلف بشری را در عبارتی بسیار عالی بیان کرده و اگر از بزرگمهر است، نشانۀ ژرف‌بینی شگرف اوست.