ملکشاه_سوم_سلجوقی
روابط کدورت‌آمیز خلیفه المسترشد و سلطان محمود
سلطان مغیث الدین محمود، در ایام سلطنت، گاهی در اصفهان به سر می‌برد و زمانی در بغداد اقامت می‌کرد. در سال ۵۱۶هـ. ق خلیفه مسترشد پس از آنکه یورش دبیس بن هدقه به بغداد را سرکوب کرد، در صدد احیای قدرت دنیوی خلافت برآمد. به همین منظور، وی تلاش داشت استقلال عمل خود را در برابر سلجوقیان نیز آشکار کند. اقدام خلیفه برای تقویت نیروی نظامی خود موجب نگرانی سعدالدوله میرنقش زکوی شد. وی که از سلجوقیان شحنهٔ بغداد بود، در ماه رجب ۵۲۰، از بغداد به دربار سلطان محمود رفت و به وی هشدار داد که در صورت تأخیر در ورود به بغداد، الخلیفه المسترشد بر عراق مستولی خواهد شد. سلطان محمود پس از اطلاع از این موضوع، به سوی عراق رهسپار گشت. در آن حال المستر شد فردی را نزد وی فرستاد و در خواست کرد که به علت قحطی رایج در بغداد، از ورود به آن شهر خودداری کند. پس از اینکه سلطان محمود تقاضای خلیفه را نپذیرفت، وی در واکنش به تصمیم سلطان، همراه با خانوادهٔ خویش بغداد را ترک کرد. سلطان محمود پس از آنکه المسترشد تقاضای صلح وی را نپذیرفت، در ذیحجه ۵۲۰ وارد بغداد شد و در محرم ۵۲۱ سپاهیانش قصر خلیفه را غارت کردند. با آنکه المسترشد حتی به مبارزات مسلحانه ضد سلطان محمود دست زد، سرانجام مجبور به پذیرش صلح شد. سلطان محمود پس از اینکه بر اساس قرارداد، از خلیفه اموال و هدایای بسیاری دریافت نمود، در ربیع‌الثانی ۵۲۱ بغداد را به سوی همدان ترک کرد. برخی از صفات سلطان محمودبن محمد سلطان مغیث الدین محمود در شوال ۵۲۵ پس از چهارده سال سلطنت در ۲۷ سالگی در گذشت. اغلب منابع علت مرگ وی را افراط در هوسبازی دانسته‌اند. اما بنداری اصفهانی معتقد است که وزیر او (درگزینی) که نتوانست در برابر تعهدات مالی اش پاسخگوی سلطان باشد از ترس مؤاخذه آن سلطان را مسموم کرد. سلطان محمود، علاوه بر زیبایی پیکر و منظر، مردی فاضل و هنرمند بود و در آل سلجوق به فضل و هنر او نبود. سلطان محمود زبان عربی را به خوبی می‌دانست و علاوه بر اطلاع بر اشعار و امثال، از تاریخ و سیره آگاهی داشت. وی همچنین از خطی نیکو و بیانی فصیح و قدرت ادراک فراوان نیز بهره‌مند بود و در امور دیوانی و مسائل مربوط به اقطاعات آگاهی کامل داشت و گاه گاه وزیر مستوفی را مورد بازخواست قرار می‌داد. به نوشتهٔ ابن الایثر، با آنکه سلطان محمود در هنگام مبارزه با خلیفه از مردم بغداد دشنام‌ها شنیده بود، آنان را مورد بخشش قرار داد و در پاسخ به کسانی که او را به آتش زدن بغداد فرا می‌خواندند گفت: «دنیا ارزش چنین کارهایی را ندارد.» اوضاع اجتماعی و اقتصادی در گستره قلمرو سلجوقیان اقتدار سلطنت پس از در گذشت سلطان محمدبن ملکشاه و بر تخت نشستن پسرش سلطان محمود به شدت رو به کاهش نهاد و «برای وی از هر طرف شرکایی در سلطنت قرار دادند و قدرتی مقابلش تراشیدند.» در پی این وضعیت در هر بخشی از قمرو سلجوقیان امیری قدرت طلب سلطه یافت و برای سلطان سلجوقی عایداتی باقی نماند و «در نتیجه، دیوان مالیات باطل و بیکار بود. تنها کار دیوان گرفتن و ضبط کردن اموال ثروتمندان و برافروختن آتش فقر و نداری بود.» اجحافات مالیاتی بر مردم و اخذ خراج بی‌رویه و ستمکارانه از آنان، از جمله نتایج پراکندگی قدرت و نا به سامانی‌های سیاسی بود. از جمله مظاهر حیات اجتماعی در دوره سلجوقیان که در پرتو افزایش ثروت و کسب درآمد رواج یافت اقامت سلاطین سلجوقی در کاخ‌های پر شکوه و در پیش گرفتن زندگی تجملی و به کار بردن اسباب تزیینی گرانبها و رفاه طلبی و لذت جویی بود که این امر سرمشق بزرگان دولتی و سران نظامی بود. مسلم است هزینه این مخارج گزاف بر دوش مردم سنگینی می‌کرد و از ثروت‌های مملکت در جهت رونق اقتصادی و رفاه اجتماعی آن چنان‌که انتظار می‌رفت استفاده نمی‌شد. باسورث به این تکیه اشاره کرده‌است که در عصر الب ارسلان و ملکشاه، سلجوقیان بزرگ به قدرتی مسلط دست یافتند. باسورث ستایش چشمگیر نویسندگان مسیحی ارمنی و سوری از الب ارسلان و ملکشاه راحتی از ستایش‌های منشیانه و پر تکلف مؤلفان ایرانی ارزشمندتر دانسته است. وی به استناد نوشته حمدالله مستوفی می‌گوید که درآمد سالیانه ایران در دوران پادشاهی ملکشاه به دویست و پانزده میلیون دینار می‌رسید و مبلغ بسیاری از آن صرف ایجاد جاده‌ها و برج و باروهای پیرامون شهرها و مساجد و کاخ‌ها و نهادهای عام‌المنفعه و آموزشی می‌شد. ایجاد رباط‌ها کاروانسراها موجب برقراری امنیت داخلی و سهولت دررفت‌وآمدهای مسافران و بازرگانان شده بود. باسورث با اشاره به کمبود اطلاعات مستقیم از اوضاع اقتصادی ایران در زمان ملکشاه می‌گوید که منابع به صورت مکرر به این نکته اشاره دارند که در اواسط پادشاهی ملکشاه در سال ۴۷۶هـ. ق جاده‌ها امنیت بی‌مانندی داشتند و قیمت‌ها در سراسر امپراتوری پایین بود. اقدامات صورت گرفته در راستای بهبود امنیت داخلی و راه‌ها باید به رشد اقتصادی انجامیده باشد.