فهرست_وام‌واژه‌ها_در_فارسی
ترکی
زبان های ترکی دست کم از اواخر دوره اشکانی، با پدیدار شدن تیره‌هایی از نژاد بزرگ ترک و پس راندن تیره‌های خشن سِکای(شاخه‌ای بزرگ از نژاد آرین/ایرانی) در مرزهای شمال خاوری/فراودان یا ماوراءالنهر)، در همسایگی با زبان های ایرانی بوده‌اند. احتمالاً نخست با زبان های سُغدی و خوارزمی تماس داشته اند،،(این زبان ها با جنگتازی مغولان در سده ۱۳ میلادی از میان رفتند). از زمان اشکانیان تا دوران ساسانی، کشمکش ها و درگیری هایی میان حکومت های نیرومند ترک‌تبار همچون «گوک ترک، هُون و هپتال» در مرز های شمال خاوری قلمرو این سلسله ها بوده‌است، گاهی نیز اقدام به صلح می‌کرده‌اند(از موارد آن برقراری پیوند خویشی میان خاندان شاهی و خاقان ترک بود. برای نمونه؛ خسرو پرویز نوه دختری گوک ترک، فرزند هرمز چهارم از پادشاهان نامی ساسانی است). بسیاری از بخش های شاهنامه فردوسی روایتی آمیخته با افسانه و الهام گرفته از نبردهای میان دو گروه بویژه از دوران اشکانی است؛ اگر چه نام های تورانیان در شاهنامه نشان می دهد آنان نه تیره های ترک بلکه مردمانی با شاخه زبان های ایرانی و احتمالاً سِکای بوده‌اند. با فروپاشی شاهنشاهی ساسانی و چیرگی اعراب مسلمان بر قلمرو ایران در زمان خلفای راشدین، حکومت های ترک‌تبار که پس از گوک ترک دامنه قدرت کمتری داشتند در همسایگی سرزمین های گشوده شده به دست مسلمان قرار گرفتند. اعراب کم و بیش در واپسین مرزهای خاورین شاهنشاهی ساسانی، دست از پیشروی به سوی سرزمین های ترک نشین برداشتند(گویا عمر بن خطاب، دومین خلیفه راشدی اعراب مسلمان را از رویارویی و درگیری با ترکان پرهیز داده بود؛ اشتباه در خواندن برخی حدیث ها و روایت ها نیز مطرح شده است،، از سویی نیز آوازه گوک ترک و توان لشکری خاقان به گوش اعراب رسیده و شاید پنداری اغراق آمیز از سپاهیان ترک داشته‌اند؛ اگرچه آنان ارتش نیرومند ساسانی را که چندین بار لشکریان خاقان را شکست داده بود، مغلوب کردند ولی انگار در آغاز تا اندازه از درگیر شدن با ترکان واهمه داشتند). سرانجام اسیر شدن شدن شماری از ترکان در سرزمین فرارودان و با گروش گروه‌هایی از ترکان به اسلام، رفته رفته به سرزمین‌های اسلامی راه یافتند و با ضعیف شدن خلفای عباسی و از میان برداشتن حکومت های ایرانی تبار همچون سامانیان، صفاریان و آل بویه، بیشترین سلسله ها را به قدرت رساندند. (از آن جمله‌اند؛ غزنویان، سلجوقیان که نیرومندترین سلسله ترک‌تبار پس از «گوک ترک» شناخته می‌شود، خوارزمشاهیان که دورگه ترک و خوارزمی‌اند، تیموری، عثمانی، آق‌قویونلو، قراقویونلو، صفوی، افشار و قاجار) حدود هزار و پانصد سال نزدیکی و درآمیختگی زبان های ترکی و ایرانی (بویژه فارسی، که سلسله های ترک نیز آن را در قلمرو خود رسمی کرده و به آن خدمات شایانی نمودند)، مایهٔ اثرگذاری هر دو خانواده زبانی بر هم شده است. از آنجا که خاستگاه نژاد های ترک و مغول نزدیک به هم دانسته شده (بلندشت های شمال چین)، آمیختگی و در پی آن همانندی های زبانی فراوانی دارند. در گذشته گمان بر آن بود که شاخه زبان های ترکی و مغولی و تانغوزی از یک ریشه‌اند که امروزه دیگر این نظریه چندان معتبر نیست؛ زبان های ترکی، خانواده زبانی مستقلی است که نزدیک به ۱۸۰ میلیون گویشور در سراسر دنیا برای آن تخمین زده می‌شود. بزرگترین زبان از این خانواده، ترکی استانبولی در بلندشت های آناتولی (ترکیه امروزی) است.(ناگفته نماند، کنشگری برخی تارنماها و وب‌نوشت های پان‌ترک و در پی آن باستا‌ن‌گرای ایرانی/پان‌آریا، از راه فرونمایی(تحقیر)، اهانت، سیاه‌نمایی و نوشتن مطلب های نه چندان درست بر علیه هم، حس بدبینی و دشخواهی میان برخی کاربران ترک‌زبان و فارسی‌زبان را در سایبر دامن زده‌ است.... بیراد و ضعیف نشان دادن زبان های یکدیگر، اهانت به چهره ها و جریان های برجسته تاریخی هر کدام، دشنام گویی، ازآن خود نشان دادن سرایندگان و دانشمندان نامی، ریشه‌شناسی های نادرست واژگان برای بیراد نمایاندن زبان ها و.... از جمله درون‌مایه های تکراری این گروه هاست.) زبان های فارسی و ترکی از دیرگاهان در سرزمین های پهناوری با یکدگر نزدیکی و آمیختگی داشته‌اند، وام‌واژه‌های فراوانی از هر یک به دیگری راه یافته‌ است... شماری چند از وام‌واژه‌های ترکی در فارسی (چیدمان برپایه الفبا نیست) : خان = خدیو / زَندبُد / مهتار.... پرکاربرد بوده و خانزاده، خانزادی، خان خانی، خانجان، خانباجی، خان‌داداش، خان‌دایی، خان عمو، خان بابا،.... از واژه‌های برگرفته آن هستند. خوانین و خانات جمع عربی آن می‌باشد _ خانوم = بانو /... بسیار در گفتار فارسی‌زبانان پرکاربرد است؛ گویا همان واژه خان بوده که حالت مؤنث یافته در ترکی کهن. _ بیگ = بزرگ؛ بیگلر، بیگلری، بیگلربیگی، بیگم، بگ، بک، بیک،.... هم‌خانواده با آن هستند، کاربرد بسیار کمی در فارسی دارد. _ شلوغ = پرانبوه / انبوهی،... بسیار در فارسی پرکاربرد است؛ شلوغی، شلوغبازی، شلوغ پلوغ، شلوغکن،... برگرفته از آن هستند. _ جلو = پیش / پیش رو /... بسیار در فارسی پرکاربرد است. جلودار، جلوباز، جلوبندی، جلوگیری، عقب جلو،.... برگرفته از آن است؛ ریشه آن در ترکی، چمای(معنی) لگام یا افسار اسب داشته _ آقا = مه /مهتر / مهتار / بزرگ /... بسیار در فارسی پرکاربرد است. آغا، آقایان، آقایی، آغ، آ، آغاسی، آداداش،... از ریشه آن است. شاید ریشه‌ای مغولی داشته باشد. _ قلی = برده / چاکر /... _ بشقاب = پیشدستی /.... _ توپ، تفنگ (ریشه‌شناسی ناترکی نیز برای آن دانسته شده) _ چُپق = گونه‌ای ابزار که در گذشته با آن توتون می‌کشیده‌اند _ جار = بانگ _ قراول = پیشاهنگ / طلایه‌داران لشکر _ خاقان = سرور همه تیره‌های ترک بوده _ یُرغه / یُرغا = راهوار _ و... سراغ = دنبال، چاپار = پیک، ترمبیل = دست و پا چلفتی، هردمبیل = درهم برهم، اُلنگ = سبزه‌زار، دنج = دلشت/جای خلوت دلپذیر ، کشیک = نگهبان/پاسبان، داروغه = کلانتر/شبگرد، گزمه = سرباز/شبگرد، چاووش = رزم‌آرا/آراینده لشکر، کمک = یاری، آذوقه = اَوژَند، قاطر = خرسپ/استر، قائم = پنهان، اردک= بَت، چمباتمه = قنبرک زدن، چاتمه، چخماق = آتش‌زنه، ایشیک = درگاهی، قالپاق = چرخ‌پوش، قرم‌ساق = دشنامی زشت، قرم‌دنگ =همان دشنام، قرم‌پف =همان دشنام، تیول = زمین دهشی شاه، اُلکای = مرز / بوم، باشی = سر، چی = گر/گار، ایل = زَند، ... از آن جمله‌اند.