اسطوره‌شناسی_ارمنستان
پرستش روح
«اگر نوزاد پسر بود، دور تخت او را تعدادی زن مسن دوره می‌کردند و نهایت سعی خودشان را برای حفظ زائو و نوزاد برای دور ماندن از ارواح خبیثه، آل‌ها، جنها، دیوها، از ما بهترون و شیاطین به کار می‌بستند و گهواره نوزاد را با طلسم و جادو و حتی دعاهای دستنویس کشیش‌ها، مجهز می‌کردند. اما نوزاد دختر از پیشگیری‌ها محروم بود، زیرا آنان معتقد بودند که دختر مقاوم و پُر طاقت است و اگر او را زیر سنگ آسیاب هم بیندازند، جان سالم به در خواهد برد و به همین دلیل او را تقریباً نادیده می‌گرفتند.» آرالزها قادرند با لیسیدن زخم‌های جنگجویان، آن‌ها را مداوا کنند و مردگان را زنده کنند. مثل افسانه آرای زیبا و شامیرام. در مورد آرالزها اتفاق نظر مشترکی وجود ندارد به عنوان مثال مؤسس خورناتسی آرالزها را خدایان شامیرام نامیده‌است؛ ولی محققین ارمنی آرالز را واژه‌ای نامشخص از نام یک حیوان می‌دانند بعضی از محققین آرالزها را از نسل گرگ می‌دانند یا آرالز می‌تواند از لغت آرال آشوری به معنای دوزخ باشد. در باورهای مردم، اورواکان روح مردگانی هستند که به ویژه شب‌ها از قبر بیرون آمده، در مکان‌هایی که قبلاً می‌زیستند یا در قبرستان‌ها پرسه می‌زنند. آن‌ها مثل قهرمانان از خانه‌ها و خانواده‌هایشان حفاظت می‌کنند. در ارمنستان پری‌های دریایی که نیمه ماهی و نیمه زن هستند، هوشکاپاریک نامیده می‌شوند. چنین تصور می‌شد که هوشکاپاریک در دریای سیاه زندگی می‌کرده‌است. پری دریایی خبیث، پری دریایی یا فرشته. بر اساس عقاید بومی، پاریک روح نیک مؤنث است و اغلب در هیبت زن ظاهر می‌شود. آن‌ها پری‌های دریایی بودند که معمولاً در مکان‌های زیبا در طبیعت می‌رقصیدند. تصور می‌شود که پاین در ابتدا انسان بوده و با حیوانات بزرگ شده‌است. این موجود اسطوره‌ای انسان گونه، موجودی مذکر و نقطه مقابل پاریک است. به معنای گاو دریایی است. معتقدند که روح این حیوان از یک گاو ماده زاده شده‌است و در دریا زندگی می‌کند. روح خبیثی است که معمولاً بر کسانی که در خوابند ظاهر می‌شود تا آن‌ها را بترساند و آزار دهد. تشیواق باعث کابوس می‌شود و علاوه بر این به تمام چیزهای ترسناک و مخوف اطلاق می‌شود. به عقیده مسیحیان ارواح نیک فقط فرشتگان هستند. مسیحیان نیز ایزدان قدیمی خود را دیو می‌نامیدند. بر اساس عقاید بومی، دیوها نیز می‌توانند جسمی قابل رویت داشته باشند، سپس در هیبت یک حیوان یا ترکیبی از چندین حیوان ظاهر شوند. دنیای ارواح در زندگی روزمره ارمنیان آنقدر نقش مهمی داشته‌است و اعتقاد به آن‌ها تا آغاز سده بیستم باقی مانده‌است. ریشه‌شناسی واژه دیو را این گونه است:اوستایی (daēva)، پهلوی (dēv)، فارسی نو، دیو به معنی شیطان، اهریمن. در زبان ارمنی واژه تغییر معنی یافته و به شکل (dev) آمده‌است که در ابتدا به معنی روح، روح نیک و سپس به روح خبیث تبدیل شده‌است. روح محافظی که دارای مکان مشخصی است. از نظر آگاتانگلوس، شاهاپت بار معنایی مثبت دارد زیرا او را روح محافظ مقبره‌ها نیز دانسته‌اند چون در ارمنی واژه «شاهاپت گرزماناتس» یعنی روح محافظ مقبره‌ها. روح خبیثی است که با (Šubat) آشوری به معنی «فوریه» یکسان است. روح خبیثی است که در بدن انسان حلول کرده و عقل او را زائل می‌کند. کاجک، ارواح شر و قدرتمند هستند. آن‌ها ارواحی هستند نه خوب و نه بد، بلکه صرفاً انسان را به مجازات می‌رسانند. آن‌ها در کوها، غارها و چاه‌ها زندگی می‌کنند. معنای آن «از ما بهترون است». این اصطلاح در لفافه گفته می‌شود تا محتملاً آسیب‌هایی را که این ارواح مسبب آن هستند، دفع شود. اعتقاد بر این است که آن‌ها می‌توانند در زندگی به انسان هم خوبی کنند و هم بدی. روح مؤنث آب محسوب می‌شود. در وجود ایزد آب، روح یا ایزدی مؤنث به نام «نار» وجود دارد که این نام در اسامی مرکبی مانند «تسووینار»، «هقینار» دیده می‌شود. نهانگ دیوی است که قادر بوده به شکل‌های مختلف ظاهر شود. او در رودخانه می‌زیسته و گاه زیان بخش بوده‌است. نهانگ اژدهای افسانه‌ای دریایی، اسب دریایی یا کروکودیل است. در افسانه‌ها و داستان‌های ارمنی روح خبیث است. مؤسس خورناتسی ویشاپ را به شکل مارماهی می‌داند که به نظر می‌رسد قدیمی‌ترین نمونه کامل ویشاپ بوده‌است. مؤسس خورناتسی نسل «آژداهاک»، پادشاه ماد را «ویشاپازوننر» یعنی «اژدهانژدان» می‌نامد. هامبارو یکی از موجودات افسانه‌ای و میرا است. هامبارو یکی از شکل‌های دیو است که به شکل حیوانات ظاهر می‌شود و در ویرانه‌ها زندگی می‌کند. ارواح مؤنث و خبیثی هستند که معنی آن به شکل جمع، «عروسهای جاودان»، «عروسهایی که همواره جوان می‌مانند» است.