cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جان آر. بیلور
'''جان آر. بیلور (John R. Baylor) (در بدو تولد او جان رابرت بیلور''') (John Robert Baylor) (۲۷ ژوئیه ۱۸۲۲–۶ فوریه ۱۸۹۴)، از عاملین سرخپوست ایالات متحده، ناشر، ویرایشگر، سیاستمدار آمریکایی و همچنین افسر ارشد ارتش ایالات مؤتلفه و مأمور رسیدگی به امور سرخ‌پوستان در دولت این کشور بود. پس از پایان دوران خدمتش در امور مربوط به سرخ‌پوستان، او به عنوان یکی از پایه‌گذاران روزنامه «مرد سفیدپوست» شروع به کار کرد؛ این روزنامه که در تگزاس شمالی منتشر می‌شد از منتقدان جدی فرماندار سم هیوستون بود.
بیلور در خلال جنگ داخلی آمریکا، نیروهای مؤتلفه تگزاس را به سوی نیومکزیکو هدایت کرد و متعاقباً خود را نخستین فرماندار منطقه آریزونا معرفی نمود. این اقدام وی از جانب جفرسون دیویس، رهبر ایالات مؤتلفه، مورد تأیید قرار گرفت. بعدها طی مشاجره‌ای که رخ داد سردبیر روزنامه رقیب به دست بیلور کشته شد. دیویس با دستور بیلور خطاب به هنگ تحت فرمانش برای قلع‌و قمع نیروهای آپاچی منطقه مخالف بود. از این‌رو، او را از فرمانداری عزل کرد و جایگاهی را که در کمیسیون تگزاس داشت از وی سلب شد.
اندکی بعد، بیلور از این بحران گذر کرد و در شهر سن آنتونیو ساکن شد. سپس به عنوان یکی از اعضای قانون‌گذار به دولت ایالتی راه یافت و علاوه بر آن به دامپروری نیز مشغول شد. در سال ۱۸۸۱ و درست زمانی که ۵۹ سال داشت بار دیگر در نزاعی یک نفر دیگر را کشت، با این حال در دادگاه تبرئه شد. جان آر. بیلور سال‌ها بعد در همان مزرعه پرورش دامی که متعلق به خودش بود، از دنیا رفت.
عزیمت به تگزاس
جان بیلور در سن هیجده سالگی به منطقه فایِت در ایالت تگزاس نقل مکان کرد و زندگی‌اش را در آنجا بنا نهاد. در سال ۱۸۴۰ به نیروهای داوطلب این ایالت ملحق شد تا به نبرد با سرخ‌پوستان قبیله کومانچی برود. وی در سال ۱۸۴۴ در شهر مارشال تگزاس با امیلی هانا ازدواج کرد؛ این زوج صاحب هفت پسر و سه دختر شدند. البته برادرش جورج نیز سرانجام به تگزاس آمد.
بعدتر، جان بیلور برای رسیدگی به امور سرخ‌پوستان در منطقه جک به مأموریت گماشته شد و از سال ۱۸۵۶ تا زمان برکناری‌اش یعنی مارس ۱۸۵۷ در آنجا فعالیت می‌کرد. وی در شمار یکی از منتقدان فرماندار سم هیوستون قرار داشت که معتقد بود او آنطور که شایسته‌است از ساکنان تگزاس شمالی در مقابل کومانچی‌ها و آپاچی‌های لیپان دفاع نمی‌کند.
بدین‌ترتیب وی برای حضور در مجلس ایالتی انتخاب شد و بعد از سال ۱۸۶۰ هم‌بنیانگذار و سردبیر یک روزنامه محلی به نام «دِ وایت‌من» بود که از اخراج سرخ‌پوستان از تگزاس شمالی حمایت می‌کرد. دفتر این روزنامه در شهر جکس‌بورو قرارداشت، بنابراین از مزیت شهری برخوردار بود که یکی از توقفگاه‌های مسیر شرکت پُستی و حمل‌ونقل باترفیلد اورلند به‌شمار می‌رفت. از این رو تخمین زده می‌شد که این روزنامه بتواند به دست قریب به یکصد هزار خواننده برسد.
جنگ داخلی آمریکا
پس از خروج ایالت تگزاس از اتحادیه، بیلور مأموریت یافت تا در مقام سرهنگ دوم فرماندهی هنگ دوم سواره‌نظام تگزاس را (که با نام هنگ دوم تفنگداران سواره تگزاس نیز شناخته می‌شوند) عهده‌دار شود. نیروهای تحت امر او از جهت جنوب غربی وارد منطقه نیومکزیکو شدند و فورت‌بلیس را به اشغال خود درآوردند.
فرماندار منطقه آریزونا (۱۸۶۲–۱۸۶۱)
پس از کسب پیروزی در نبرد اول مِسیلا (۲۵ ژوئیه ۱۸۶۱) و به تسلیم درآوردن نیروهای آمریکایی در آن منطقه، بیلور خود را به عنوان فرماندار آریزونا معرفی کرد؛ منطقه‌ای که شامل نواحی جنوبی نیومکزیکو و آریزونای کنونی می‌شد. این سمت از سوی کنگره مؤتلفه مورد تأیید قرار گرفت و او در سال ۱۸۶۱ به درجه سرهنگی ارتقا یافت. در ۱۸ ژانویه ۱۸۶۲، این ناحیه که تازه داشت شکل می‌گرفت توسط ایالات مؤتلفه رسماً سامان یافت.
مجلس نمایندگان ایالات مؤتلفه (۱۸۶۳–۱۸۶۵)
مدتی بعد بیلور برای حضور در دومین کنگره ایالات مؤتلفه انتخاب شد و طی سال‌های ۱۸۶۳ تا ۱۸۶۵ به عنوان نماینده ایالت تگزاس در آنجا مشغول به خدمت بود. بار دیگر در مقام سرهنگ مأموریتی به او داده شد تا به منظور بازپس‌گیری آریزونا اقدام به جمع‌آوری نیروهای تازه‌نفس کند. این در حالی بود که درست دو هفته پس از آن، جنگ داخلی آمریکا خاتمه یافت.
اواخر زندگی
در سال ۱۸۷۶ و همزمان با بحبوحه نبرد تپه‌های سیاه، او برای مقابله با قبیله لاکوتا سیوکس در ارتش آمریکا خدمت کرد.
در سال ۱۸۷۸، او در منطقه یووالد مزرعه دامپروری نسبتاً بزرگی به راه انداخت که رونق گرفت ولی او همچنان خود را وارد درگیری‌های خشونت‌آمیز می‌کرد تا جاییکه گفته می‌شد در اوایل دهه ۱۸۸۰ در نزاع بر سر دام‌ها یک نفر را کشته‌است. این قتل در منطقه یووالد رخ داد و قربانی گیل‌کریست نام داشت. البته بیلور هیچگاه برای این جنایت متهم نشد.
او در در تاریخ ۶ فوریه ۱۸۹۴ و در سن ۷۱ سالگی در مزرعه دام‌پروری خودش از دنیا رفت و در گورستان کلیسای عروج به خاک سپرده شد.
کانتون آنتونیو آنته
کانتون آنتونیو آنته (به اسپانیایی: Cantón Antonio Ante) یک منطقهٔ مسکونی در اکوادور است که در استان ایمبابورا واقع شده‌است.
ا هاسل
Eh'häusl یک هتل پنج ستاره است که با زیر بنای ۵۳ متر مربع است که در کشور آلمان، ایالت بایرن و شهر آمبرگ واقع شده و لقب کوچکترین هتل جهان را دارد.
این هتل که به خانه عروسی معروف است، ۲٫۵ متر عرض و هر طبقه آن ۵۳ متر مربع مساحت دارد. این هتل باریک در فضای کم عرض بین دو ساختمان، بنا شده‌است و از نمای بیرون، به نظر می‌رسد که هتل به زور در میان فضای باریک بین دو ساختمان گنجانده شده‌است. مساحت اتاق های این هتل ۲۰ متر مربع است اما با وجود این تمام امکاناتی که در هتل‌های لوکس دنیا وجود دارد در این هتل کوچک نیز ارائه می‌شود. از جمله امکانات این هتل می‌توان به تحت خواب راحت، سیستم گرمایش و سرمایش مناسب، مبلمان خوب، تلویزیون صفحه مسطح، سرویس بهداشتی و حمام مناسب اشاره کرد. مهمانان این هتل که از کشورهای مختلف از چین تا مکزیک به این مکان مراجعه می‌کنند بابت هر شب اقامت در کوچکترین هتل دنیا حدود ۲۴۰ یورو پرداخت می‌کنند. اتاق‌های این هتل همیشه چند ماه قبل رزرو می‌شوند و همواره پر از میهمان است. به دلیل کوچک بودن اتاق‌های این هتل، فضای هر اتاق مناسب یک زوج است. زوج های که در این هتل خاص اقامت می کنند می گویند که هر وسیله رفاهی که بخواهید در این هتل وجود دارد و آن را یکی از بهترین مکان های دنیا برای اقامت می دانند.
تاریخچه
هتل Eh Hausel در سال ۱۷۲۸ و زمانی که مجلس آمبرگ تصمیم گرفت که تنها زوج های مقیم اجازه ازدواج داشته باشند، ساخته شد. در آن زمان یک تاجر تصمیم گرفت تا یک خانه کوچک و ارزان را میان دو ساختمان و با عرض ۲.۵ متر بسازد تا زوج های جوان که قصد ازدواج دارند با هزینه کم آن را بخرند. به این ترتیب زوج های جوان قبل از ازدواج با هزینه کم این خانه را می خریدند و چند هفته در آن زندگی می کردند و سپس آن مکان را به زوج دیگری می فروختند و خانه بزرگتری برای خود تهیه می کردند. به همین دلیل این خانه به Wedding House یا خانه عروسی مشهور شد. بعدها این مکان باز سازی و تبدیل به هتل Eh Hausel شد.
منابع
وبگاه رسمی هتل
فولدینگ (معماری)
فولدینگ به تاسی از طرح مفهوم فولد توسط ژیل دلوز، در کتاب به همین نام (Le Pli)، گرگ لین و گروهی از نظریه پردازان جوان، زیبایی شناسی مبتنی بر فولدینگ را بسط دادند. هدف از این کار جایگزین ساختن تعابیر همنشین تضاد ونچوریایی و کولاژ کوبیستی با چیزی پخته تر از میان دنیای پیچیدگی بود. درواقع فولدینگ روشی بود برای به کارگیری نظریه پیچیدگی با تقسیم مجدد عناصرش به میلیادرها واحد کوچکتری که میتوان آن ها را به کمک کدهای کامپیوتری، با یکدیگر تطبیق داد. نوعی همواربودن و پیوستگی که خودش به یک شمایل شناسی تبدیل می شود. فلسفه فولدینگ در ادامهٔ فلسفهٔ فرهود کَن است که نوعی فلسفهٔ کسری نژاد به‌شمار می‌رود و مبتنی برچندگانگی معنایی و عرفان مَنوچ است. جهان فولدینگ، جهانی همگن و خاکستری شده از سپیدی و سیاهی‌ها نیست؛ بلکه جهانی است خال خالی، تو در تو و لایه به لایه و در عینِ حال بدون تبعیض.
فلاسفه فولدینگ، گیاهی به نام ریزوم را الگو می‌آورند که در زیر خاک رشد می‌کند. نه ریشه دارد، نه برگ و تنها شامل ساقه‌هایی است که به صورت نرم و مواج در دل یکدیگر پیچ و تاب می‌خورند. معماران فولدینگ همانند جک ساس، فری ال جی و زاها حدید این گیاه را به عنوان الگو مطرح می‌کنند. از معماران ایرانی بهرام شیردل را پیرو این خط فکری می دانند. این شیوه کاری را در آثار کسان دیگری چون نورمن فاستر، لارس اسپویبورک و آنیش کاپور میتوان یافت.
کارهای سبک فولدینگ، معمولاً متشکل از لایه‌هایی است که به صورت هم ارتفاع در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و هیچ یک نسبت به دیگری دارای وجه تمایزی نیستند. این سبک را به دلیل استفاده از فرم‌های نرم و منحنی با لقب معماری نئوباروک نیز می‌شناسند.
ویلیام رابرتز
ویلیام رابرتز ، (زاده ۵ ژوئن ۱۸۹۵ - درگذشته ۲۰ ژانویه ۱۹۸۰) نقاش و هنرمند جنگ بریتانیایی بود. وی نمادهایی از زندگی کارگران را به شیوه کوبیسم نگارگری می‌کرد. او عضو گروه لندن بود. با عنوان صحنه‌نگار در جنگ‌های جهانی اول و دوم حضور داشت. او ارتباط محکمی با سبک دوران‌گری داشت.
تاویکوویتسه
تاویکوویتسه یک منطقهٔ مسکونی در جمهوری چک است که در ناحیه زنویمو واقع شده‌است. تاویکوویتسه ۱۰٫۰۵ کیلومتر مربع مساحت و ۵۹۷ نفر جمعیت دارد و ۳۶۱ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است.
سرای، قبادلی
سرای ( Saray) یک منطقهٔ مسکونی در جمهوری آرتساخ است که در استان کاشاتاق واقع شده‌است.
اینزون
اینزون (به اسپانیایی: Ainzón) یک شهرستان در اسپانیا است که در استان ساراگوسا واقع شده‌است.
دزرانتو
دزرانتو (به انگلیسی: Deseronto) یک منطقهٔ مسکونی در کانادا است که در شهرستان هیستینگز واقع شده‌است. دزرانتو ۱٬۷۷۴ نفر جمعیت دارد.
ابرنما
اَبرنَما (Nephoscope) ابزاری است برای تعیین سمت و سرعت نسبی حرکت ابر.
چند گونه ابرنما وجود دارد:
هم‌چنین در سال ۱۸۹۴ میخائیل پومورتسف نوع دیگری از ابرنما را در روسیه ابداع کرد.
بزمجه‌ایان
بزمجه‌ایان تیره‌ای از بالاخانوادهٔ بزمجه‌واران است. اعضای این تیره را سوسمارهای گوشت‌خوار و میوه‌خواری تشکیل می‌دهند که شامل بزمجه باستانی (بزرگترین سوسمار شناخته شده) و اژدهای کومودو (بزرگترین سوسمار موجود) و بزمجه تمساحی است. این تیره شامل سردهٔ بزمجه‌ها و چندین آرایهٔ منقرض شده است. نزدیک‌ترین خویشاوندان این تیره را انگوئیدها و سوسمارهای گلمیخ‌پوست تشکیل می‌دهند.
کیزو یمای
کیزو یمای بازیکن فوتبال اهل ژاپن و عضو تیم ملی فوتبال ژاپن است که در تاریخ ۰۳ سپتامبر ۱۹۷۴ میلادی اولین بازی ملی‌اش را انجام داد. او در ۲۹ بازی ملی حضور داشت و آخرین بازی ملی خود را در تاریخ میلادی انجام داد. کیزو یمای در بازی‌های ملی‌اش گلی به ثمر نرساند.
ونکرکق
ونکرکق (به فرانسوی: Vannecrocq) یک کمون در فرانسه است که در Canton of Beuzeville واقع شده‌است.
چهاربلاغ
چهاربلاغ، روستایی از توابع بخش سردرود شهرستان رزن در استان همدان ایران است.
جمعیت
این روستا در دهستان بغراطی قرار دارد و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۹۵، جمعیت آن ۸۳۲ نفر (۱۸۲خانوار) بوده‌است.
کانلن ننکرو
کانلِن نَنکرو (Conlon Nancarrow؛ ۲۷ اکتبر ۱۹۱۲ – ۱۰ اوت ۱۹۹۷) یک آهنگساز اهل ایالات متحده آمریکا و مکزیک بود.
او که زادهٔ ایالات متحده آمریکا بود، بیشتر سال‌های زندگی خود را در مکزیک سپری کرد و در سال ۱۹۵۶ میلادی به تابعیت آن کشور درآمد.
کانلن از شاگردان راجر سشنز، والتر پیستن و نیکلاس اسلونیمسکی بود.
علت شهرت او بکارگیری و مطالعات گسترده بر روی «پیانولا» است و یکی از نخستین آهنگسازانی است که از دستگاه‌های مکانیزه و اتوماتیک اجرای موسیقی استفاده کرد و به قابلیت‌های این قبیل ابزارآلات موسیقی (نسبت به توانایی‌های نوازندگی انسان) پی برد.
وی یکی از برندگان کمک‌هزینه گوگنهایم بود.
احمد صدر حاج‌سیدجوادی
احمد صدر حاج‌سیدجوادی (زاده ۳ خرداد ۱۲۹۶ – درگذشته ۱۱ فروردین ۱۳۹۲) از اعضای نهضت مقاومت ملی ایران، از نخستین عضوهای نهضت آزادی ایران و عضو شورای انقلاب اسلامی ایران، وزیر کشور، وزیر دادگستری و نماینده مجلس مردم قزوین در دوره نخست مجلس شورای اسلامی و به مدت ۳۰ سال سرپرست دائرةالمعارف تشیع بود.
وی پیش از انقلاب ۱۳۵۷ ایران وکالت تعدادی از مخالفان دودمان پهلوی از جمله علی شریعتی، سید علی خامنه‌ای، و حسینعلی منتظری را بر عهده داشت. همچنین او بارها پیش و پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران بازداشت و محاکمه شده‌است.
او برادر علی‌اصغر حاج‌سیدجوادی بود.
او فارغ‌التحصیل رشتهٔ حقوق و دارای مدرک دکترا علوم سیاسی بود. سید احمد صدر حاج‌سیدجوادی در بامداد یک شنبه ۱۱ فروردین ۱۳۹۲ در بیمارستان آبان تهران در ۹۵ سالگی درگذشت.
خانواده
احمد صدر حاج‌سیدجوادی فرزند سید علی (صدر المعالی) بود. نیای پدری او «حسین مجتهد خیابانی» (حاج‌سیدجوادی) از روحانیون پرآوازه قزوین بود. بر پایه جزوه شجره طیبه، نوشته سید حسن حاج‌سید‌جوادی، نیای او تا سی و چند نسل قبلی به زید بن علی می‌رسید. پدر او سید حسین از شاگردان ویژه ملا محمدکاظم خراسانی (آخوند خراسانی) در نجف بود. او پس از پایان درس خارج از حوزه به قزوین بازگشت و یکی از مراجع تقلید آن شهر شد.
نیای بزرگ آن‌ها «میر اولیا» و فرزندش «میر ابراهیمی» در آغاز پادشاهی صفویان از تبریز به قزوین کوچ کرد و قضاوت اهالی قزوین را به عهده گرفت. این کار قضاوت، همچنان تا پایان دودمان قاجاریان در خانواده آنان ادامه یافت. یکی از فرزندان «میر ابراهیمی»، «حاج‌سید عبدالجواد» بود که نام خانوداگی «حاج‌سیدجوادی» از او گرفته شده‌است. همه نیاکان خانواده سیدجوادی از عالمان دین اسلام بودند.
اعضای خانواده سیدجوادی علاوه بر قزوین در مصر، هند، شیراز و مشهد و دیگر شهرها نیز زندگی می‌کنند. آرامگاه «میر اولیا» و «میر ابراهیمی» در آرامگاهی در میدان جنوب شهزاده حسین قرار دارد که ساختمان آن به علت قدمت اثر (از زمان صفویان) همچنان تنها ساختمان باقی‌مانده در آن میدان است. آرامگاه «سید عبدالجواد» و فرزند او «میر حسین» در شمال شهزاده حسین در مقبره بزرگی قرار دارد که بیشتر درگذشتگان خانواده سیدجوادی در آنجا مدفون هستند.
دختر او نیلوفر از جان‌باختگان سانحه پرواز شماره ۷۵۲ هواپیمایی بین‌المللی اوکراین از تهران به کیف در دی ۱۳۹۸ بود. شهرزاد صدر، دختر وی، و علیرضا، پسر او از اعضای سازمان مجاهدین خلق هستند. شهرزاد پیشتر مسئول اول سازمان مجاهدین خلق بوده است.
خدمات قضایی
او در اسفند ۱۳۲۲ (خورشیدی) وارد خدمت قضایی دادگستری ایران شد. در ابتدا به دادیار دادسرای شهرستان رشت و بعد بازپرس آن منصوب شد. در این دوره، استان گیلان به خاطر درگیری‌های بسیار با حزب توده ایران ناآرام بود. در ۱۳۲۵ (خورشیدی) به علت بازداشت اعضای حزب توده و رسیدگی به پرونده آن‌ها به دادگستری اراک فرستاده شد و در آنجا سمت ریاست شعبه ۲ دادگاه‌های عمومی شهرستان را یافت. در ۱۳۲۶ (خورشیدی) با سمت دادستان شهرستان ساوه به ساوه رفت. در سال ۱۳۲۷ (خورشیدی) به سمت ریاست دادگستری آن شهرستان منصوب شد. در اوایل سال ۱۳۲۸ (خورشیدی) در آغاز با سمت دادیار دادسرای تهران و سپس بازپرسی دادسرا به تهران فرستاده شد.
بازپرسی دیوان‌های استانی
بین سال‌های ۱۳۲۹ (خورشیدی) تا ۱۳۴۰ (خورشیدی) حاج‌سیدجوادی در سمت بازپرسی دیوان، در استان‌های آذربایجان شرقی، اصفهان، و سیستان و بلوچستان مأموریت رسیدگی به جرائم کارکنان دولت و شهرداری‌ها و غیره را به علاوه سمت بازرسی کل کشور داشت. هنگامی که در هر استان یک بازپرس دیوان و بازرس کل کشور توقف داشت، او در استان خراسان حدود ۱۰ ماه توقف کرد و به شکایات و اتهامات وارده به ویژه در آستان قدس رضوی رسیدگی می‌کرد.
مبارزه با فساد اداری
در اردیبهشت ۱۳۴۰ با تشکیل دولت علی امینی و وزارت نورالدین الموتی به دادستانی عمومی شهرستان تهران منصوب شد. در دوران یک سال و نیمه سمت دادستانی، بیشتر پرونده‌های اتهامی طرفداران دربار و اعضای رده‌بالای هیئت دولت، به ویژه مسائل مالی آن‌ها مورد پیگیری سیدجوادی قرار گرفتند. با پیگیری‌های او، اتهامات متخلفان، ثابت و منجر به صدور ادعانامه از طرف دادستان شد. نمونه این پرونده‌ها ساختمات مجلس سنای ایران بود که با وجود میانجی‌گری حسن ارسنجانی به جایی نرسید و ۳۵ میلیون تومان اختلاس متهمان به وسیله بازپرس پرونده (کریمی‌پور) ثابت شد. اما بیشتر پرونده‌ها با استعفای دولت و برکناری الموتی و سیدجوادی در مراحل معوق و بعد بلا اثر باقی‌ماندند.
ویتلیوس
آلوس ویتلیوس گرمانیکوس با نام اصلی آلوس ویتلیوس (۱۵-۶۹) به مدت ۸ ماه بین ۱۶ آوریل تا ۲۲ دسامبر ۶۹ میلادی فرمانروای امپراتوری روم بود.
احمد صدر حاج‌سیدجوادی
مبارزه با فساد اداری
پرونده مهم دیگری، به توقیف سرلشکر آزموده (دادستان دادگاه دکتر مصدق) و ایجاد شور و هیجان و خوشحالی شدیدی بین مردم انجامید. به دنبال این توقیف، محمد مصدق عکس امضا شده خود را برای سیدجوادی فرستاد و از او سپاسگزاری کرد.
ویتلیوس
زندگینامه
ویتلیوس با نام آلوس ویتلیوس در ۲۴ سپتامبر ۱۵ زاده شد. در سال ۶۸ میلادی از سوی گالبا، امپراتور وقت روم به فرماندهی لژیون‌های منطقهٔ راین سفلی گمارده شد. با آغاز سال ۶۹ میلادی و به قدرت رسیدن اتو، ویتلیوس نیز که در آن زمان در کلن بود خود را امپراتور نامید. پیروزی ژنرال‌های ویتلیوس در نبرد بدریاکوم به حکومت اتو پایان داد و ویتلیوس بر مسند قدرت نشست.
احمد صدر حاج‌سیدجوادی
بازنشستگی پیش از موعد
لطف‌الله میثمی در خاطرات خود نوشته بود که: «صدر حاج‌سیدجوادی (دادستان تهران) یکی از آدم‌های بسیار خطرناک است و باید با او برخورد جدی کرد». گلستانیان وزیر دادگستری پیشین نیز در خاطرات خود از سیدجوادی نوسته که در سفر به استان خراسان برای رسیدگی به یک پرونده آستان قدس رضوی حضور داشته‌است. همچنین در جریان توقیف بسیاری از مبارزان و طرفداران مصدق، به غیرقانونی بودن بازداشت‌ها اعتراض می‌کرد و آزادی آن‌ها را خواستار می‌شد. او در زندان شهربانی با رادنیا و آسایش از مبارزان علیه دربار ملاقات نمود که بلافاصله به دربار از طرف سازمان امنیت گزارش شد. این اقدامات به جایی رسید که خشم دربار و شاه را برانگیخت و بلافاصله پس از سقوط دولت علی امینی و کناره‌گیری مرحوم الموتی، سیدجوادی نیز از کار برکنار شد. او در ادامه، ناچار به بازنشستگی پیش از موعد شد. اما باز هم به علل مخالفت سازمان امنیت و دستگاه‌های حاکم، صدور پروانه وکالت او بیش از یک سال و نیم طول کشید تا اینکه کانون وکلا پروانه وکالت او را صادر نمود.
ویتلیوس
زندگینامه
ویتلیوس در مدت کوتاه حکومت خود تمام وقتش را صرف خوشگذرانی و هرزگی نمود. همین امر سبب شد تا سربازانش او را هنگامی‌که وسپاسیان خود را در اسکندریه امپراتور جدید نامید ترک نمایند. ویتلیوس درطی دو جنگ از رقیب خود شکست خورد و به اسارت درآمد. او را در خیابان‌های رم بر روی زمین کشیدند و در ۲۲ دسامبر ۶۹ میلادی به قتل رساندند.
احمد صدر حاج‌سیدجوادی
نهضت آزادی ایران
کُنِش سیاسی سیدجوادی از هنگام ورود به تهران و آشنایی با سید رضا زنجانی و در دوران نخست‌وزیری محمد مصدق آغاز شد. پس از کودتای ۲۸ مرداد و حکومت علی مصدق و تشکیل نهضت مقاومت ملی ایران به رهبری سید رضا زنجانی به آن نهضت پیوست و کمیته ادارات آن نهضت را با عضویت نیکومنش، اُقلیدی، ذوالنصر و امیرحسین پولادی تشکیل داد. او در مبارزاتی مانند حضور در اجتماعات و تظاهرات و اعتصابات، همکاری در نشریه «راه مصدق»، پخش اعلامیه، و تهیه نوشته‌های سیاسی با کمک برادرش علی‌اصغر حاج‌سیدجوادی مشارکت پیوسته داشت.در اوایل سال ۱۳۴۰ (خورشیدی) اعضای مذهبی نهضت مقاومت ملی ایران به رهبری سید محمود طالقانی، مهدی بازرگان، و یدالله سحابی نیاز دیدند که تشکلی ایجاد کنند که علاوه بر عناصر ملی به مباحث مذهبی نیز توجه داشته باشد. سیدجوادی از آغاز گفتگوها، تا نتیجه‌گیری و انتخاب نام نهضت آزادی ایران و عضویت در آن، در جلسه‌ها شرکت داشت. در جلسه دوم (که در خانه سیدجوادی برگزار شده بود) سید محمود طالقانی برای عضویت در این تشکیلات استخاره کرد و در نتیجه استخاره خوب آمد. با اینکه سیدجوادی جزء مؤسسین نهضت بود اما به لحاظ محذوریات شغلی (که قانوناً قاضی دادگستری از شرکت در احزاب منع شده بودند) نامی از سیدجوادی برده نشد. در دهه ۱۳۴۰ (خورشیدی) و پس از بازداشت اعضای نهضت آزادی، حاج‌سیدجوادی به همراه افرادی مانند گلپروران، پرویز یعقوبی، هاشم صباغیان و مدت کوتاهی جلال‌الدین فارسی (پس از بازگشت او به ایران) و یکی دو نفر دیگر، عضو هیئت اجرائی موقت نهضت آزادی شده و در کنش‌های نهضت آزادی ایران شرکت می‌کرد. پس از بازداشت عزت‌الله سحابی که مأمور تماس با دوستان و نمایندگان نهضت در خارج از ایران بود حاج‌سیدجوادی عهده‌دار برقراری این تماس‌ها شد. او در ایالات متحده آمریکا با ابراهیم یزدی، در لندن با تقی‌زاده، در پاریس با صادق قطب‌زاده و ابوالحسن بنی‌صدر، و در آلمان با صادق طباطبایی در آلمان در تماس بود. خود سیدجوادی در فروردین ۱۳۵۶ (خورشیدی) در سفرهایی به خارج از کشور، با تماس با این افراد، مشکلات مربوط به آن شهر یا کشور را بررسی و حل می‌کرد. در هنگام مسافرت او به آمریکا، علی شریعتی در لندن درگذشت. جسد شریعتی به کمک ابراهیم یزدی، احسان شریعتی (فرزند شریعتی)، و سیدجوادی از لندن به سوریه فرستاده شد.
ملاقات با جواهر لعل نهرو
در ملاقات با نخست‌وزیر هند جواهر لعل نهرو به همراه دسته گل، نامه‌ای از سوی برادر خود، علی‌اصغر حاج‌سیدجوادی را به نهرو داد.
دفاع از روحانیون
در ۱۳۴۶ (خورشیدی) در مبارزات روحانیان که در دهه ۱۳۴۰ (خورشیدی) آغاز شده بود اکبر هاشمی رفسنجانی برای تعیین وکیل جهت هر یک از زندانی‌ها یا تبعیدی‌ها، تنها و مرتباً به سیدجوادی مراجعه می‌نمود. سیدجوادی با همکاری دیگر وکلای دادگستری مانند اسدالله مبشری، نورعلی تابنده (بعداً در تصوف ملقب به «مجذوبعلی شاه»)، عبدالکریم لاهیجی، هدایت‌الله متین دفتری، حسن نزیه، منوچهر مسعودی به دفاع از روحانیون در دادگاه می‌پرداخت. از جمله افرادی که وکالتشان با خود سیدجوادی بود سید علی خامنه‌ای (صدر اصرار داشت بهتر است سید محمد خامنه‌ای برادر سید علی که به درجه وکیلی رسیده از او دفاع کند. اما هاشمی با مشورت از طرف خامنه‌ای نپذیرفت)، محمدرضا مهدوی کنی، صادق خلخالی، فرزندان سید عبدالکریم موسوی اردبیلی و علی مشکینی، عبدالرحیم ربانی شیرازی، احمدی فروشانی (در اصفهان) و سید عبدالحسین دستغیب در (شیراز) بودند. در هنگام دفاع سیدجوادی از سید علی خامنه‌ای، علی تهرانی، و عبدالله نوری، ۱۰ تا ۱۵ نفر جلوی دادگستری مشهد جمع شده و شعار مرگ بر خامنه‌ای و مرگ بر صدر حاج‌سیدجوادی سر می‌دادند. هنگامی که پاسبان جلوی درب دادگستری مطلع شد که آن‌ها قصد حمله به سیدجوادی در هنگام خروج از دادگاه را دارند مراتب را به تیمورتاش (رئیس دادگاه جنائی محل محاکمه) اطلاع داد. تیمورتاش با عجله جلسه را (با رضایت صدر) تجدید کرد و سیدجوادی را با دو مأمور از درب پشت به خارج از دادگستری فرستاده و سوار تاکسی شد.
بیشتر هماهنگی‌ها برای مصاحبه با خبرنگاران خارجی با مطلعین از مسائل سیاسی در تهران توسط سیدجوادی صورت می‌گرفت. این مصاحبه‌ها در خانه خود او یا محل‌های دیگر صورت می‌گرفت و در روزنامه‌های خارجی منتشز می‌شدند. در یک مورد، یکی از روزنامه‌نگاران می‌خواست با حسن لاهوتی اشکوری از شکنجه‌شده‌ها در زندان ملاقات کند. برای این مصاحبه، حسن لاهوتی اشکوری به همراه هاشمی رفسنجانی در بزرگراه تهران کرج در خودروی سیدجوادی با خبرنگار ملاقات کردند. در هنگام مصاحبه، سیدجوادی، برگردان صحبت‌های لاهوتی به زبان فرانسوی بود. لاهوتی در پاسخ‌های خود گفت: "لاهوتی و پسرم در زندان بودیم و بازجویان برای حرف کشیدن از لاهوتی و پسرش، پسر او را آورده و شلاق به دست لاهوتی دادند که فرزندش را شلاق بزند. لاهوتی با اکراه تمام نخستین ضربه را که زده و پسرش گفت: "پدر آهسته بزن". لاهوتی گفت: "اگر آن موقع کاردی در دسترسم بود خود را می‌زدم و از این عذاب روحی خلاص می‌شدم". در اینجا خبرنگار که حیرت کرده بود از سیدجوادی پرسید: "شما اشتباه ترجمه نمی‌کنی؟" گفتم: "نه عین اظهار خود ایشان است". این مصاحبه در لو موند منتشر شد.
خانه سیدجوادی محل تجمع بیشتر روحانیان بود. به ویژه در روزهای سوگواری یا به بهانه آن، جلسات بسیار گفتگو و تصمیم‌گیری دربارهٔ مسائل مختلف در او خانه تشکیل می‌شد.
دفاع از دانشجویان
سیدجوادی در بیشتر محاکمه‌هایی که دانشجویان دانشگاه در دادگاه‌های جنایی تهران محاکمه می‌شدند به همراه وکلای دیگر شرکت می‌نمود.
انقلاب و پس از آن
در اواخر ۱۳۵۶ (خورشیدی) و بهار و تابستان ۱۳۵۷ (خورشیدی) با دوستان دیگرش مانند ناصر میناچی، عبدالکریم لاهیجی و فتح‌الله بنی‌صدر با تشکیل جلساتی در تهیه پیش‌نویس قانون‌اساسی نظام بعدی اقدام کردند. پیش‌نویس تدوین شده به دستور سید روح‌الله خمینی به حسن حبیبی که او هم از فرانسه شروع به تدوین متن دیگری کرده بود، تحویل داده شد.
سیدجوادی در استقبال از سید روح‌الله خمینی هنگام بازگشت به تهران به همراه سید محمود طالقانی و مهدی بازرگان و یدالله سحابی حاضر بود و در مدرسه رفاه دیدارهایی با او داشت.
پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران جزء مؤسسین و اعضاء اصلی و اداره کنندگان کمیته حقوقی جمعیت دفاع از آزادی و حاکمیت ملت ایران بود که به وسیله یدالله سحابی و مهدی بازرگان پایه‌گذاری شده بود. از سوی دیگر، پیگیر پرونده‌های زندانیان امنیتی بود. با صدور دستور تشکیل شورای انقلاب اسلامی ایران از طرف سید روح‌الله خمینی، سیدجوادی از اعضای آن شورا شد.در هنگام آغاز به کار دولت موقت ایران در ۱۳۵۷ (خورشیدی) به عنوان وزیر کشور و سپس به عنوان وزیر دادگستری فعالیت داشت. او در دوران تصدی وزارت کشور تلاش بسیاری برای برقراری نظم در شهرها و جلوگیری از آشوب و اخلال اوباش و تعیین استانداران و فرمانداران و به جریان انداختن کلانتری‌ها و مراقبت از اقدامات ضد انقلاب انجام داد. سیدجوادی همچنین از برگزارکنندگان همه‌پرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران بود. برای انتخابات مجلس خبرگان رهبری و تسلیم پیش‌نویس قانون اساسی جمهوری اسلامی به مجلس ایران کارهای مؤثر کرد. در تیر ۱۳۵۸ (خورشیدی) با استعفای اسدالله مبشری به وزارت دادگستری منصوب شد که تا پایان کار دولت موقت ادامه داشت. در دادگستری هم برای تنظیم قانون دادگاه‌های مدنی خاص، تلاش کرد.
پس از سقوط دولت موقت در مقدمات تشکیل مجلس شورا دخالت داشت. در نتیجه به نمایندگی مردم قزوین در مجلس نخست انتخاب شد. در مجلس نخست، همراه با سایر دوستان خود در نهضت آزادی (مهدی بازرگان، یدالله سحابی، ابراهیم یزدی، هاشم صباغیان و دیگران) همراه و هم‌رأی بود.
وکالت
پس از کناره‌گیری از سمت‌های دولتی، حاج‌سیدجوادی با وجود داشتن پروانه وکالت، وکالت پرونده‌های عادی را نپذیرفت و تنها پرونده‌هایی مربوط به نهضت آزادی ایران، مانند پرونده‌ها علیه مهدی بازرگان یا به شکایت از او یا ابراهیم یزدی، برای دفاع از حقوق آن‌ها را پذیرفت. او در سال‌های پس از آن نیز عضو افتخاری شورای مرکزی نهضت آزادی ایران بود.
جلوگیری از هجوم ارتش به مردم
او به همراه عباس امیرانتظام تلاش می‌کرد از هجوم ارتش به مردم جلوگیری کند.
دائرةالمعارف تشیع
سیدجوادی از دی ۱۳۶۰ (خورشیدی) به تهیه مقدمات تدوین علمی دائرةالمعارف تشیع با استفاده از اعتبارات مالی ابوالفضل تولیت پرداخت. از ۱۳۶۲ (خورشیدی) به علت استعفای مهدی محقق و بنا به تصویب هیئت امناء، به سرپرستی دائرةالمعارف شیعه منصوب شد و تا پایان زندگی سرپرستی این اثر را بر عهده داشت. دائرةالمعارف تشیع جایزه کتاب سال ۱۳۸۲ (خورشیدی) را از آن خود کرد.
بازداشت و محاکمه
صدر حاج‌سیدجوادی در ۱۸ فروردین ۱۳۸۰ در سن ۸۴ سالگی بازداشت شد و پس از یک هفته با سپردن قرار وثیقه ۲۰۰ میلیون تومانی آزاد شد. او همراه با دیگر متهمین نهضت آزادی برای محاکمه به دادگاه احضار شد و پس از انجام محاکمه به همراه دیگر اعضاء نهضت آزادی ایران به پرداخت جریمه نقدی (به علت رعایت دادگاه و کهولت سن) نزدیک به ۵۵ میلیون ریال محکوم شد. صدر حاج‌سیدجوادی در محاکمه انفرادی از خود دفاع نکرد. ولی وکیل او محمدعلی دادخواه دفاع جداگانه‌ای از او انجام داد. همچنین صدر حاج‌سیدجوادی شخصاً حاضر به درخواست تجدید نظر در حکم بدوی نشد و دادخواه، تقاضای تجدید نظر در حکم نمود. پس از آزادی از زندان، خانه سیدجوادی محل مراجعه خانواده‌های بازداشت شدگان نهضت آزادی بود. در سال ۱۳۸۱ (خورشیدی) دبیرکل نهضت آزادی به خاطر تلاش‌هایش از او سپاس‌گزاری کرد.
سپاسگزاری از تلاش‌ها
در سال ۱۳۸۶ (خورشیدی) نهضت آزادی ایران و شورای کنشگران ملی مذهبی در برنامه سالگرد درگذشت سید محمود طالقانی در حسینیه ارشاد از صدر حاج‌سیدجوادی به خاطر یک عمر مجاهدت و مبارزه سپاسگزاری کردند. در این گردهمایی، عصای سید محمود طالقانی و عبای سید رضا زنجانی به وی هدیه داده شد. او این هدایای را به موزه محمد مصدق اعطا کرد.
جایزه قلم طلایی
در سال ۱۳۸۸ جایزه قلم طلایی از طرف انجمن دفاع از آزادی مطبوعات ایران به او داده شد.
نامه‌ها
صدر حاج‌سیدجوادی بارها از سوی دستگاه امنیتی تهدید شد تا دست از نامه پراکنی‌های خود بردارد.
ممنوع‌الخروجی
در تاریخ ۲۳ اردیبهشت ۱۳۹۰ (خورشیدی) شعبه دوم دادیاری دادسرای امنیت شهید مقدس تهران واقع در زندان اوین احضاریه‌ای برای حاج‌سیدجوادی صادر و او را ممنوع‌الخروج کرد. حاج‌سیدجوادی در نامه‌ای سرگشاده با اشاره به کهولت سن و وضیت جسمی‌اش نوشت: «نه پای سفر دارم و نه دل دوری از وطن، اما دادگاه صادرکننده رای و مسئولان آن را فاقد شرایط صلاحیت قانونی و اخلاقی می‌دانم.»
مرگ و واکنش‌ها
احمد صدر حاج‌سیدجوادی، روز سه شنبه ششم فروردین ۱۳۹۲ (خورشیدی) در پی وخامت وضعیت گوارشی به بخش مراقبت‌های ویژه بیمارستان آبان منتقل شد و صبح روز یکشنبه ۱۱ فروردین ۱۳۹۲ وبگاه میزان خبر، نزدیک به نهضت آزادی از درگذشت سید احمد صدر حاج‌سیدجوادی خبر داد. شخصیت‌ها، احزاب و گروه‌های سیاسی و اجتماعی بسیاری در پیام‌های جداگانه، مرگ وی را تسلیت گفتند. از جمله این شخصیت‌ها و گروه‌ها می‌توان به سید محمد خاتمی، یوسف صانعی، اسدالله بیات زنجانی، اعضا و علاقه‌مندان نهضت آزادی در خارج از کشور، حزب مجاهدین انقلاب اسلامی (شاخه خارج از کشور)، جبهه ملی ایران، خانواده‌های قربانیان قتل‌های زنجیره‌ای ایران، و حزب توده ایران اشاره کرد.
خاکسپاری
رسانه‌های فارسی‌زبان داخل و خارج از ایران به‌طور گسترده مرگ او را پوشش دادند و با تهیه گزارش و انجام مصاحبه به این موضوع پرداختند. پیکر سید احمد صدر حاج‌سیدجوادی روز ۱۲ فروردین ۱۳۹۲ با حضور ده‌ها تن از چهره‌های شناخته شده، کنشگران سیاسی و مردم از جلوی بیمارستان آبان تشییع شد و در مقبره خانوادگی آن‌ها در قزوین به خاک سپرده شد. از جمله شرکت کنندگان در این مراسم می‌توان به ابراهیم یزدی، عبدالله نوری، حسین انصاری‌راد، محمد توسلی، غلامعباس توسلی، داوود هرمیداس باوند، عباس امیرانتظام، حبیب‌الله پیمان، لطف‌الله میثمی، محمد ملکی، عمادالدین باقی، مرتضی الویری، مصطفی طاهری نجف‌آبادی، علی شکوری‌راد، محمد کیانوش‌راد، سارا شریعتی و احسان شریعتی، میرمحمود یگانلی، سعید شریعتی و اعضای شاخه‌های اصفهان، آذربایجان و زنجان نهضت آزادی، نیروهای ملی-مذهبی و اعضای جبهه ملی ایران اشاره کرد.
سماع
سماع به نوعی از رقص صوفیه شامل چرخش بدن همراه با حالت خلسه برای اهداف معنوی گفته می‌شود. سماع پیشینهٔ کهن تاریخی داشته و پس از اسلام موافقان و مخالفانی نیز در این دین پیدا نموده‌است یا به عبارت دیگر سماع از به حرکت درآمدن گروه شیفتگان تحت تأثیر آوای دف و نی و تنبور و شعرهای آهنگین است.
واژه‌شناسی
سَماع در لغت به معنی شنیدن، شنوایی و آوای گوش‌نواز است. در اصطلاح صوفیان سماع به معنی خواندن آواز یا ترانه عرفانی توسط قوال یا قوالان (گاه همراه با نغمه ساز) و به وجد آمدن شنوندگان در مجالس «ذکر جلی» است. از آنجا که این به وجد آمدن گاه به رقص و دست افشانی می‌انجامد، تقریبا به مجموعه قوالی، نغمه ساز، به وجد آمدن و رقص، سماع گفته می‌شود.
سماء گویند که صوفیان چون در هنگام وجد روی به آسمان کنند و گنج معنی از آسمان گیرند آن را سماء که واژه‌ای است اوستایی به معنی آسمان نامیده شده همچنانکه نخستین کسی که سماء کرد خسرو کیانی بود که از خداوند معنی رازی را می‌جست:
همچنین سماع در لغت در معنای شنیدن، رقص و وجد است و در اصطلاح بر آوازی اطلاق می‌شود که حال شنونده را منقلب گرداند؛ آنچنان که صائب تبریزی می‌فرماید: عشق، ذرات جهان را در سماع آورده‌است / چون سپند، افسردگان را کارفرما آتش است منبع این سماع چیزی جز عشق نباید باشد؛ عشقی که همچون آتش زبانه می‌کشد و انسان نمی‌تواند در برابر آن ایستادگی کند، بنابراین در آن ذوب می‌شود و به فنا می‌رسد؛ ابوسعید ابوالخیر، از عارفان بزرگ قرن ۵ ق/۱۱م نیز می‌گوید: صوفی به سماع دست از آن افشاند/ تا آتش دل به حیلتی بنشاند عاقل داند که دایه گهواره طفل/ از بهر سکوت طفل می‌جنباند از این رو صوفیان توجه ویژه‌ای به سماع داشتند و حتی آن را غذای جان و دوای دل عاشق سالک، نام نهادند.
سماع در اصطلاح صوفیه گوش دل فرو داشتن به اشعار و الحان و نغمه‌ها و آهنگ‌های موزون است، در حال جذبه و بی‌خودی. سماع را دعوت حق خوانند، و حقیقت سماع را بیداری دل دانند و توجه آن را به سوی حق انگارند.
تاریخچه
نخستین بار در شاهنامه به سماع به معنی پرستش با وجد برمی‌خوریم که توسط خسرو کیانی انجام گرفت که پنج هفته به سماع پرداخت چنین پنج هفته خروشان به پای همی بود بر پیش گیهان خدای و این راه و شیوه که خواندن و ستایش خداوند در حالت خوشی و مستی در فرهنگ اسلامی نیست بلکه از فرهنگ نخستین آریاییان است و همچنین در فرهنگ یهود نیز یافت می‌شود که داوود خدا را با نوای چنگ ستایش می‌کرد مسلم است که سماع و رقص مذهبی برای خداوند، ریشه در تاریخ کهن دارد. در آیاتی از تورات، به سماع داوود اشاره شده‌است که «به حضور خداوند جست و خیز و رقص می‌کرد» همچنین در انجیل نیز به رقص و سماع مریم بر روی پلکان مذبح اشاره شده‌است. اما پس از اسلام و تا سال ۲۴۵ هجری اثری از سماع در مراسم مسلمانان به چشم نمی‌خورد. در این سال ذوالنون مصری اجازه تشکیل اولین مجلس قوالی و سماع را به شاگردان خود داد. اندکی بعد و در سال ۲۵۳ نخستین حلقه سماع را علی تنوخی در بغداد به پا کرد.
به درستی آشکار نیست که تشکیل مجالس سماع از چه زمانی آغاز شد، با این حال می‌دانیم که سماع سابقهٔ مذهبی غیر اسلامی داشته و در زمان‌های دور در پرستشگاه‌های مذهبی به کار می‌رفته‌است. در صدر اسلام، سماع بدان صورت که در مجالس صوفیه بود، وجود نداشت. در سال ۲۴۵ ق صوفیان در جامع بغداد از ذوالنون مصری اجازه سماع را گرفتند، با این همه، نخستین حلقه سماع در ۲۵۳ ق توسط علی تنوخی ـ یکی از یاران سری سقطی ـ در بغداد بر پا شد. در باب وجه تسمیه سماع، احمد غزالی معتقد بود که سین و میم سماع اشاره دارد به سم، به معنای سّرِ سماع که مانند سم است و عین و میم به معنی مع، بدین معنا که سماع شخص را به معیت ذات الهی می‌برد. فریدون جنیدی در کتاب« نوای خوش ایران » می نویسد : رقص صوفیان چرخش به دور خود است. این رقص که همراه با آهنگ دف صورت می پذیرد، همان چرخشی است که در گود زورخانه با آهنگ ضرب ، منتهی منظم تر صورت می‌گیرد، هر دو بازمانده هایی از آداب هنگام کیش مهر ایران است، یکی بر پهلوانی و آماده ساختن تن، برای مبارزه با دشمنان میهن، دیگری برای رستگاری روان و مبارزه با دشمنان جان ( اندیشه های پلید)
سیر سماع
در روزهای نخستین، مجالس سماع عبارت بود از یک محفل شعرخوانی که به وسیله خواننده یا گروه جمعی خوانندگان خوش آواز اجرا می‌شد و صوفیان تحت تأثیر صوت خوش، حالی پیدا می‌کردند و به پایکوبی می‌پرداختند. پس از آن، در این مجالس برای تحریک بیشتر، استفاده از دف و نی نیز رواج یافت. به تدریج، توجه روزافزون عوامی که معنای اصلی سماع را درک نمی‌کردند، آنچنان که سعدی شیرازی می‌فرماید: جز خداوندان معنی را نغلطاند سماع/ اولت مغزی بباید تا برون آیی ز پوست موجب ناراحتی سالکان گردید و به منظور جلوگیری از ورود این افراد که در انتقادهایی که بر سماع می‌شد، بی نقش نبودند، مقرراتی وضع شد. در سماع آلات گوناگونی کاربرد داشت؛ مهم‌ترین این آلات، دف و نی بود. اهمیت دف بدین خاطر بود که عارفان معتقد بودند، دف، اولین آلت موسیقی بود که در ورود پیامبر به مدینه استفاده شد. از لحاظ سمبل‌شناسی، دف برای عارفان، سمبل عالم کبیر و نی نیز که سوراخ‌های آن را به ماهیت انسان و سوراخ‌های نه‌گانه بدن او تعبیر می‌کردند سمبل عالم صغیر است.
بنابر نقش مهم سماع در تربیت سالکان، صوفیان آثار تربیتی گوناگونی برای سماع قائل بودند؛ از جمله آنها، این موارد است: در طول تاریخ، سماع را به گونه‌های مختلفی نظیر: تقسیم کرده‌اند؛ این‌گونه دسته‌بندی‌ها تا جایی پیش رفته‌است که حتی مستمعان سماع را نیز دو گونه دانستند: آنان که معنی می‌شنوند و آنان که صوت می‌شنوند که از نظر هجویری در هر دو اصل، فواید بسیار است و آفات بسیار.
سماع از دید بزرگان صوفیه
«عالم ملکوت عالم حسن و جمال است و هرجا حسن و جمال است تناسب است، یا بهتر بگوییم هرچه موزون است از تناسب مایه دارد و بنابراین نموداری از عالم ملکوت است. این است که سماع راهی به سوی ملکوت اعلا دارد و استماع اشعار و نغمه‌های موزون دلهای صوفیان را به مصداق حدیث نبوی: به «درستی که خدا زیبا است و زیبایی را دوست دارد»، متوجه بارگاه ملکوتی می‌سازد و کوه هستی آنان را به مدد انوار حق متلاشی می‌کند و راه را بر عاشق صادق هموار می‌گرداند». «در مجلس صوفیان، هرکس خود را بیند لایق سماع نیست و سماع جز کاملان را نشاید». «صوفی چون بی خویش گردد و عاشق چون صادق شود از هر لحنی ندای حق شنود و از هر نغمه‌ای دعوت و اشارتی از معشوق به گوشش رسد، برای او دیگر مجلس و محبس، خانقاه و خرابات، جمع و تنهایی، مفهومی ندارد، در هرجا و در هر حال جلوهٔ یارش در نظر است و آهنگ جانانش در گوش. گاهی بر موج تندخیز سماع نشیند و بدمستی کند، و زمانی در دریای فنا ترک هستی».
روزبهان بقلی: «سماع سماع حق است و سماع از حق است و سماع برحق است و سماع در حق است و سماع با حق است، که اگر یکی از این اضافات با غیر حق کند کافر است». «مریدانِ محبت بی نفس سماع شنوند و سالکان شوق بی عقل و شوریدگان عشق بی دل و آشفتگان انس بی‌روح، اگر با اینها شنوند از حق محجوب‌اند».
ذوالنون مصری: «سماع واردی است خدایی که دل‌ها را بدان برانگیزد و بر طلب او حریص کند. هرکه آن را به حق شنود، او به حق راه یابد و هرکه به نفس شنود در زندقه افتد».
سماع در زمان شاه نعمت‌الله ولی
در عهد شاه نعمت‌الله ولی (مؤسس سلسله نعمت‌اللهی) مجالس سماع به نحوی که با آداب شریعت مغایر نبوده وجود داشته‌است:
سماع در اشعار صوفیان
دیوان شمس (مولانا جلال‌الدین محمد بلخی):
دیوان نوربخش (دکتر جواد نوربخش):
موافقان و مخالفان
حتی امروزه پایکوبی و رقص در نزد مسلمانان عملی مذموم است. با اینحال علمای شیعه اتفاق نظری در خصوص جزئیات احکام سماع ندارند. به‌طور خلاصه همه علمای اسلامی رقصی که باعث تحریک شهوت غیر همسر بشود را حرام می‌دانند.
سماع مولانا
ریشهٔ سماع مولویانه را در آئین‌ها و اندیشه‌ها و مذاهب باستانی نیز می‌توان جست. حرکت‌های موزون دسته جمعی با گام‌های ساده یا پیچیده، گرد درخت یا آتش، کهن‌ترین شیوه حرکت آرایی بوده‌است. اقوام اینکا، حرکات موزون را برای اینتی [رب‌النوع خورشید] اجرا می‌کردند یا آزتک‌ها در آمریکای مرکزی هنوز این آئین را اجرا می‌کنند. این حرکات موزونِ نیایشی و آئینی در میان تمام اقوام، بیانگر ارتباط بشر با مبدأ جهان بوده‌است و در واقع آن کانون را به صورت نمادین در مرکز حلقه حرکت قرار می‌دهند و خود مانند افلاک بر گرد آن می‌چرخند. رقص سماع مولانایی نیز که به وسیله مولانا احیا شد، نمادی از اتحاد انسان و کانون هستی است. این حرکات نشانی از آئین‌های پرستش میترا دارد. در قیاسِ سماع مولویانه با رقص‌های آفریقایی یا سرخپوستی به این جمع‌بندی می‌توان رسید که در سماع، فردیت حفظ می‌شود و هر فرد جداگانه به گرد خویش می‌گردد و محوریت این حرکت را انسان تشکیل می‌دهد؛ بنابراین اومانیسم و انسان گرایی در رقص سماع، اساس است؛ این درحالیست که در رقص‌های باستانی و آئین‌های کهن، عنصر طبیعت در مرکز است. در رقص سماع این انسان است که به فیض می‌رساند چرا که وی جانشین و خلیفه الهی است و شاید بتوان این حرکت را با گردش به دور خانه کعبه قیاس کرد. باید توجه داشت که برخی اومانیست را جایگزینی خدا دانسته‌اند نه جانشینی و خلیفگی او که در این صورت با حقیقت بندگی و توحید معارض بلکه نوعی از تفرعن است که توجیه سماع با آن هرگز سازگاری ندارد.
رمزشناسی حرکات سماع
در سماع مولانا دستی که به سوی آسمان است نماد دریافت فیض مبدأ هستی و دستی که به سوی زمین است نماد بخشش به کل موجودات است و انسان در این میان به عنوان واسطه مطرح است. لباس نیز در سماع حائز اهمیت است؛ لباسی سفید با دامن بلند که نمادی از روح یا جهان روحانی است که فرشتگان را به ذهن می‌آورد. عشق به سماع در واژه به واژهٔ اشعار مولوی موج می‌زند آنچنان که در دفتر سوم مثنوی، رقصندگان سماع را کسانی معرفی می‌کند که از نقص خود رسته‌اند و از درون، دف و نی می‌زنند: چون رهند از دست خود دستی زنند/ چون جهند از نقص خود رقصی کنند و حجت را بر خرده گیران تمام می‌کند و در دیوان شمس خطاب به صورتگرایان می‌فرماید: در وقت سماع صوفیان را/ از عرش رسد خروش دیگر تو صورت این سماع بشنو/ کایشان دارند گوش دیگر
محل برگزاری
اگرچه برگزاری مراسم سماع در بازار نیز سابقه دارد، ولی در برخی مراکز صوفیانه همچون خانقاه، زاویه، رباط، صومعه، دویره (دیر)، لنگر تکلیه محل خاصی برای اجرای مراسم وجود دارد که شامل یک سالن مخصوص است که به آن سماع خانه گفته می‌شود.
پائولو والری
پائولو والری (Paolo Valeri؛ زادهٔ May 16, 1978) داور اهل ایتالیا است. وی از ۱ ژانویه ۲۰۱۱ از سوی فیفا به عنوان داور بین‌المللی شناخته شد.
آیتور پرز
آیتور پرز (Aitor Pérez؛ زادهٔ July 24, 1977) دوچرخه‌سوار اهل اسپانیا است. وی در مسابقات تور دو فرانس و جیرو دیتالیا شرکت کرده است.
بهمن بوستان
بهمن بوستان (زادهٔ ۱۳۱۴ در تهران – درگذشتهٔ ۲۷ آبان ۱۳۹۳ تهران)، پژوهشگر موسیقی ایرانی و ادبیات فارسی و عضو سابق هیئت مدیره کانون پژوهشگران خانه موسیقی ایران بود. او مُبدع نخستین برنامه‌های موسیقی در تلویزیون ایران بود.
زندگی‌نامه
بهمن بوستان، در سال ۱۳۱۴ در تهران متولد شد. او فرزند مجد العلی (مهرداد) بوستان، نویسنده و محقق ادبیات فارسی و نوهٔ وحید دستگردی ادیب و شاعر دوران مشروطه بود.
وی دوران تحصیلات اولیه را در تهران گذراند و در سال ۱۳۳۶ در رشتهٔ حقوق به دانشگاه تهران راه یافت و مطالعات دانشگاهی خود را در رشتهٔ زبان و ادبیات فارسی به پایان برد. او از آموزش‌های افرادی همچون: بدیع‌الزمان فروزانفر و جلال‌الدین همایی بهره برد.
بوستان در سال‌های اولیه دهه چهل، همکاری خود را به عنوان یکی از دستیاران، با محمد معین در تدوین و گردآوری فرهنگ فارسی معین و لغتنامه دهخدا آغاز کرد و سپس سال‌ها در حوزه موسیقی و ادبیات پژوهش نمود. بوستان همزمان با همکاری با محمد معین به نوشتن مقاله و یادداشت برای نشریات ادبی و فرهنگی پرداخت. نگارش یادداشت و مقاله در نشریاتی چون: آینده، کلک و ادبستان از جملهٔ فعالیت‌های او در این زمینه به‌شمار می‌رود وی همچنین به صورت حرفه‌ای کوهنوردی می‌کرد و در دههٔ ۱۳۴۰ عضو هیئت غارشناسان ایران بود.
وی در سال‌های اولیه دههٔ هفتاد، بانی برگزاری جشنوارهٔ هفت اورنگ شد که با همکاری محمدرضا درویشی در تالار اندیشه و با حضور چهره‌های سرشناس موسیقی سنتی و نواحی ایران برگزار شد. در کنار این جشنواره او کتاب «هفت اورنگ» را با همکاری محمدرضا درویشی منتشر کرد.
بهمن بوستان پژوهش‌های گسترده‌ای نیز در زمینه موسیقی زورخانه و ورزش‌های باستانی انجام داد و در توسعه این ورزش نقشی تعیین‌کننده داشت. وی در دهه ۱۳۸۰ به عضویت انجمن پیشکسوتان ورزش کمیته ملی المپیک درآمد. او در سال‌های اولیه دههٔ هشتاد به عنوان عضو کانون پژوهشگران خانه موسیقی ایران انتخاب و چند سالی در این سمت ادامه فعالیت داد. بهمن بوستان از حافظه‌ای قوی برخوردار بود و تبارشناسی او از اهل فرهنگ و هنر و به خصوص اهالی موسیقی زبانزد این مجموعه بود. وی سال‌ها مدیریت آرشیو موسیقی سازمان رادیو تلویزیون را عهده‌دار بود.
زندگی شخصی
فرزند بهمن بوستان، علی بوستان، گرافیست، نوازندهٔ سه‌تار و از شاگردان حسین علیزاده است. محمد اصفهانی، خوانندهٔ ایرانی نیز خواهرزاده اوست. وی در یادداشتی در وصف دایی‌اش نوشته‌است:
درگذشت
او در سال‌های پایانی عمرش بیمار و خانه‌نشین شد و در نهایت در روز ۲۷ آبان ماه سال ۱۳۹۳ در سن ۷۹ سالگی در تهران بر اثر ایست قلبی در بیمارستان نیکان تهران درگذشت. در روز پنجشنبه ۲۹ آبان پیکر وی از مقابل تالار وحدت تشییع و در بهشت زهرا به خاک سپرده شد.
هویتسرک
پس از اینکه با برادران خود انتقام پدرشان را گرفتند، او به رفت گارداریکی رفت. هویتسرک همچنین در کنار روس‌ها به تاخت‌وتاز پرداخت. با این وجود دشمن بسیار قدرتمندی برای خود تراشید که یارای پیروزی برابر او را نداشت. هنگامی که از او پرسیدند چگونه آرزو دارد بمیرد، او تصمیم گرفت که زنده‌زنده بر روی تلی از بقایای نفرات سوزانده شود.
مورخ اوکراینی لئونتی ویتویچ می‌گوید هویتسرک احتمالاً نام مستعار کیوان شاهزاده آسکولد بوده.
شبکه هیستوری، در درام تاریخی وایکینگها او را (با بازی مارکو ایلسه) به عنوان یکی از پسران راگنار و اسلاگ معرفی می‌کند.
ماریو پی
آثار ماریو پی
پِی که استاد زبان‌شناسی تاریخی و تطبیقی در دانشگاه کُلُمبیا بود، دارای بیش از ۵۰ کتاب در بارهٔ زبان و زبان‌شناسی است. ازجمله آثار او عبارت است از:
نظر ماریو پی درمورد زبان اسپرانتو
پِی، که از طرف‌داران سرسخت زبان فراساختهی اسپرانتو بود، نظرات مثبت خود را در مورد آن ابتدا در کتاب باارزش یک زبان برای دنیا (۱۹۵۸) ابراز کرد و حدود یک دهه بعد، کتاب دیگری را نیز اختصاصاً برای معرفی اسپرانتو به‌عنوان راه‌حل مناسب جهت رفع مشکلات ارتباطات بین‌المللی، تحت نامِ مورد نیاز است: یک زبان جهانی تألیف و منتشر نمود (۱۹۶۹). پِی کتابِ فوق را اختصاصاً دربارهٔ مشکل زبان جهانی و اسپرانتو نگاشته است و از شایستگی‌های اسپرانتو به‌عنوان زبان بین‌المللی و مشترک در جهان یاد کرده‌است. ماریو پِی در این کتاب برای نشان‌دادن اهمیت مشکل زبان مشترک جهانی، از زبان وزیر وقت آموزش و پرورش کشور سومالی نقل کرده‌است که:
فراگیریِ اجباریِ زبانِ ملت‌های بزرگ، برای ملل کوچک تحقیرآمیز است. فقط زبانی بی‌طرف مانند اسپرانتو، می‌تواند این وابستگیِ فرهنگی را از بین ببرد.
پی در مورد فواید آموزش زبان اسپرانتو، به‌ویژه از دوران تحصیلات ابتدایی، چنین گفته‌است:
مایلم در بارهٔ طرح شما مبنی بر افزودن زبان اسپرانتو به زبان‌های اسپانیایی و فرانسوی در مدارس ابتدایی و برپائیِ کلاس‌های آموزش اسپرانتو برای معلمین، برای شما بنویسم. من به‌هیچ‌وجه قصد آن را ندارم که از ارزش زبان‌های دیگر بکاهم، ولی معتقدم که آموختن زبان اسپرانتو در کلاس‌های ابتدایی، امتیازات فراوانی به‌همراه دارد:
آزمایش‌های انجام شده در این زمینه، نشان‌گر این است که زبان اسپرانتو نقطهٔ شروعِ بسیار خوبی برای فراگیریِ دیگر زبان‌ها نیز هست، چراکه سادگیِ ساختار و جمله‌بندیِ آن، باعثِ درهم‌شکستنِ مقاومت محصلِ عادیِ تک‌زبانه می‌شود و از طریق آشناساختن وی با واژگان بیگانه، سبب ایجاد اعتماد به نفس شده و فراگیرنده را به یادگیریِ زبان‌های دیگر ترغیب می‌کند.
افزون بر این، به‌خاطر وجود اسپرانتودانانِ نسبتاً زیادی که در تمامیِ کشورهای دنیا وجود دارند، شخصِ فراگیرندهٔ اسپرانتو قادر به یافتن هم‌زبانان خویش در همهٔ کشورهای جهان می‌گردد. به‌عنوان مثال، در کشورهایی مانند ژاپن و برزیل، بدون دانستنِ زبان‌های ژاپنی و پرتغالی، شانسِ یافتن اسپرانتودانان، به‌مراتب بیشتر از پیدا کردن کسانی است که بتوانند به زبان آلمانی یا روسی حرف بزنند.
فرودگاه شهری آنتونی
فرودگاه شهری آنتونی یک فرودگاه همگانی بهره‌برداری هوایی با کد یاتا ANY است که یک باند فرود آسفالت دارد و طول باند آن ۱۰۹۷ متر است. این فرودگاه در شهر آنتونی، کانزاس کشور ایالات متحده آمریکا قرار دارد و در ارتفاع ۴۰۸ متری از سطح دریا واقع شده است.
میرزا ابوالقاسم شیرازی
میرزا ابوالقاسم شیرازی، (متوفی ۱۲۹۳ق). از عالمان و بزرگان مشایخ شیراز در قرن سیزدهم هجری است و به دلیل آن که " سرحلقه خاموشان و مقصد خرقه پوشان " بود و " همواره زبانش از گفتن خاموش " بود (قاآنی، صص ۵۱–۴۹) به "خاموش شیرازی " یا " سکوت شیرازی" مشهور شد. (حاج میرزا حسن حسینی فسایی، ج ۲، ص ۱۱۳۷). وی پس از تحصیلات مقدماتی در شیراز، به تهذیب نفس پرداخته، به اصفهان سفر کرد و در نزد نور علیشاه به تحصیل پرداخت. (آقا بزرگ تهرانی، ج۲/۹، ص۴۵۴) و پس از آن به نائین رفت و به خدمت حاج عبدالوهاب مرشد نائینی رسید و مجذوب وی شد. (محمد معصوم شیرازی، ج ۳، ص ۲۴۷).
پس از مدتی، میرزا ابوالقاسم به فرمان مرادش، حاج عبدالوهاب مرشد نائینی، به کاشان سفر کرد و در نزدِ یکی از مشایخ بزرگ کاشان به خدمت مشغول گردید. (محمد حسین رکن زاده آدمیت، ج ۳، ص ۱۶۷). بعد از چندی به زیارت مکه مکرمه و مدینه منوره مشرف شد و چنان‌که خود می‌گوید: «... روزی در مدینه مشغول زیارت بودم که بر خلاف روزهای دیگر، در رواق، این عبارت را نوشته دیدم: «اللهم ارنا الاشیاء کما هی» از زیارت آن عبارت پریشانی غریبی به من دست داد، رهسپار شیراز شدم، مختصر ارمغانی گرفته، به زیارت آن پیر کامل به نائین شتافتم». (روحانی وصال، ص۲۴، حاشیه). به هنگام بازگشت به نائین، مدتی در منزل مرادش، حاج عبدالوهاب مرشد نائینی اقامت گزید، اما به گفته حاج محمد حسین قزوینی، رئیس فرقه اخوان نعمت‌اللهی و شاگرد میرزا ابوالقاسم، وی مورد خشم مرادش واقع شد و از منزل وی طرد گردید و به ناچار در خرابه‌ای مسکن گزید و با اشارت وی ریاضت‌های شدید کشید. (محمد معصوم شیرازی، همان).
پس از چهل روز، حاج عبدالوهاب مرشد نائینی دوباره او را به منزل خویش برد و از آن زمان به مقام حقیقت دست یافت. (روحانی وصال، همان).
پس از چندی، میرزا ابوالقاسم به فرمان مرادش به شیراز بازگشت و در آن جا ازدواج نمود. چندی بعد، به شوق دیدار پیر خود، دوباره عازم نائین شد و با کسب اجازه از محضر وی، به زیارت مشهد مقدس رفت و از آن‌جا بار دیگر به زیارت مکه مکرمه رفت و از راه حلب، شام و عراق به شیراز بازگشت. در این حال مقام وی در شیراز به جایی رسید که «مردمان هوشمند و بزرگان فارس و پاره‌ای از رجال ایران به دور شمع وجودش پروانه‌سان جمع شدند». (همان، ص ۲۶).
میرزا محمد شفیع وصال (۱۲۶۲ق. -۱۱۹۷ ق) یکی از مریدان وی بود که تا پایان عمرِ شیخ، در خدمت وی به سر می‌برد. وی هم‌چنین قصیده‌ای در رثای حاج عبدالوهاب مرشد نائینی سروده‌است. (دیوان کامل وصال شیرازی، ج۱، ص نه پیشگفتار/، ماهیار نوابی، ص ۱۵۰).
میرزا ابوالقاسم پس از بازگشت به شیراز دوباره به نائین سفر کرد و به مدت بیست روز درخدمت پیر خویش به سر برده، به شیراز بازگشت و پس از یک سال مجدداً به دیدار حاج عبدالوهاب مرشد نائینی رهسپار شد. به امر وی به کاشان سفر کرد و به هنگام سکونت در کاشان از درگذشت پیر خویش، حاج عبدالوهاب مرشد نائینی مطلع شد. پس از آن، چهار سال پریشان‌وار در کاشان و اصفهان به سر برد، سپس به شیراز بازگشت، گوشه انزوا گزید و مهر سکوت بر لب زد. (دکتر محمد تقی میر، ج۲، ص ۱۰۲۲). پس از اقامت در شیراز، بسیاری از بزرگان دست ارادت به او دادند. (حسن امداد، ص ۵۰۵). در طرائق الحقایق ماجرایی از سوء قصد عوام الناس به جان وی به تحریک علمای ظاهری ذکرشده که طی آن مهاجمینِ به شیخ، به دستور حسینعلی میرزا فرمانفرما (آقا بزرگ تهرانی، همان) علت هجوم به خانه او و سوء قصد به جانش را ارتباط با برخی از مریدانی ذکرمی‌کنند که از محرمات نمی‌پرهیزند. شیخ در پاسخ به آنان اظهار داشته که " عجبا من در را بر روی شما که قصد جانم دارید، فرو نمی‌بندم، چگونه بر روی کسانی که به ارادت می‌آیند، در فروبندم! " و این کلام موجب ندامت مهاجمین و ترک منزل وی می‌گردد. (محمد معصوم شیرازی، همان).
بر اساس آنچه که در الذریعه و مکارم الآثار آمده‌است، میرزا ابوالقاسم شیرازی پیش از درگذشت، حاجی محمد حسین حسینی را به عنوان خلیفه و جانشین خویش معرفی کرد (آقا بزرگ تهرانی، همان) و طبق ماده تاریخ «هو الذی لا یموت» در سال ۱۲۳۹ق. در شیرازدرگذشت. (معلم حبیب آبادی، ج۴، ص ۱۰۸۵). او را در بقعه شاهچراغ (ع) به خاک سپردند. (رحمت‌الله مهراز، ص ۳۵۳/ فرصت الدوله شیرازی، ص ۵۶۰/ علی نقی بهروزی، ص ۱۶۳).
میرزا محمد شفیع وصال در شعری به زبان فارسی تاریخ درگذشت وی را ۱۲۳۸ق؛ و در شعری دیگر به زبان عربی تاریخ درگذشت وی را ۱۲۳۹ق. ذکر کرده‌است. (دیوان کامل وصال شیرازی، ج۱، ص یازده پیشگفتار).
زین العابدین شیروانی در حدایق السیاحه بر اساس مراودات خود با میرزا ابوالقاسم شیرازی، پیرامون اعتقاد وی می‌آورد: " ایشان می‌گویند وجود عین واجب است و قابل تجزی و انقسام نیست و منبسط شده‌است بر هیاکل موجودات و ظاهر گشته در آن موجودات و خالی نیست از او شیئی از اشیاء، بلکه به حقیقت و عین اشیاء اوست و امتیاز در میان اشیاء به تقیدات و تعینات اعتباریه‌است به دلیل عقلی و نقلی …" (حاج زین العابدین شیروانی، ص ۲۸۵).
بر اساس مطالب نگاشته شده در بزرگان نامی پارس، وی ذوق شعری داشته و در اشعار خویش با نام «سکوت» تخلص می‌کرده. رباعی زیر به وی نسبت داده شده‌است: «ای که گفتی و من یمت یرنی/ جان من فدای جمال دلجویت/ کاشکی من به هر دمی صد بار/ مردمی تا بدیدمی رویت». (محمد تقی میر، همان). آقا بزرگ تهرانی نیز دیوان شعری را به وی نسبت داده‌است. (آقا بزرگ تهرانی، همان).
در حدیقه الشعراء و تذکره مرآت الفصاحه میرزا عبد الکریم فرزند وی و میرزا ابوالقاسم نوه وی معرفی شده که اندک ذوقی نیز در شاعری داشته. (سید احمد دیوان بیگی شیرازی، ج ۱، ص ۷۶/ شیخ مفید، ص ۳۷). نویسنده: فرح نیازکار
منابع
۱. آقا بزرگ تهرانی، الذریعه الی تصانیف الشیعه، مؤسسه اسماعیلیان قم، ۲۸ج، ۱۴۰۸ق. ۴. حاج میرزا حسن حسینی فسایی، فارسنامه ناصری، به کوشش دکتر منصور رستگار فسایی، تهران، انتشارات امیر کبیر، ۲ج، ۱۳۷۸.
۵. حبیب آبادی، معلم، مکارم الآثار، انتشارات فرهنگ و هنر اصفهان، چاپ نشاط اصفهان، ۵ج، ۱۳۹۶ق.
۶. دیوان بیگی شیرازی، سید احمد، حدیقه الشعراء، به کوشش عبد الحسین نوایی، تهران، انتشارات زرین، ۳ج، ۱۳۶۴.
۷. دیوان کامل وصال شیرازی، به کوشش دکتر محمود طاووسی، انتشارات نوید شیراز، ۲ج، ۱۳۷۸.
۸. رکن زاده آدمیت، محمد حسین، دانشمندان و سخن سرایان فارس، کتابفروشی خیام، تهران، ۵ج ،۱۳۳۹ش.
۹. روحانی وصال، گلشن وصال، به کوشش نورانی وصال، چاپ معرفت تهران، ۱۳۱۹ش.
۱۰. شیخ مفید (داور)، تذکره مرآت الفصاحه، به کوشش دکتر محمود طاووسی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۷۱.
۱۱. شیروانی، حاج زین العابدین، حدایق السیاحه، سازمان چاپ دانشگاه تهران، ۱۳۴۸.
۱۲. فرصت الدوله شیرازی، محمد نصیر، آثار عجم، تهران، نشر بامداد، ۱۳۶۲.
۱۳. قاآنی، میرزا حبیب‌الله شیرازی، کلیات دیوان، چاپ تاجر شیرازی، ۱۲۷۳ق.
۱۵. معصوم شیرازی، محمد، طرائق الحقایق، به کوشش محمد جعفر محجوب، انتشارات کتابخانه سنایی، ۳ج، بی تا.
۱۶. مهراز، رحمت‌الله، بزرگان شیراز، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۴۸.
۱۷. میر، محمد تقی، بزرگان نامی پارس، مرکز نشر دانشگاه شیراز، ۲ ج، ۱۳۶۸.