cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بز کوهی اروپایی
بز کوهی اروپایی یک گاوسان متوسط‌جثه است که در بزرگسالی ۷۰ تا ۸۰ سانتیمتر در ناحیه شانه ارتفاع و ۱۰۷ تا ۱۳۷ سانتیمتر طول پیدا می‌کند. نرها ۳۰ تا ۶۰ و ماده‌ها ۲۵ تا ۴۵ کیلوگرم وزن دارند. هر دو جنس شاخ‌هایی کوتاه و مستقیم دارند که نوک آن به عقب برگشته است. پوست آنها در تابستان قهوه‌ای تیره است و در زمستان به خاکستری روشن می‌گراید. رنگ روشن طرفین سر و نوار سیاه زیر چشم، سرین سفید و نوار سیاه در پشت از ویژگی‌های ظاهری این حیوان است که آن را از خویشاوندانش متمایز می‌کند. بزهای کوهی اروپایی در اسارت تا ۲۲ سال عمر کرده‌اند اما در حیات وحش عمر بیشتر از ۱۵ تا ۱۷ سال مشاهده نشده‌است.
امروزه انسان‌ها مهمترین دشمن بزهای کوهی اروپایی هستند که هم برای گوشت و هم برای چرم مرغوبشان آنها را شکار می‌کنند. اما در گذشته وشق اورآسیایی و گرگ خاکستری و در سطح کمتری خرس قهوه‌ای و عقاب طلایی شکارچیان اصلی این حیوان بودند. سقوط بهمن و بیماری‌های همه‌گیر از دیگر خطراتیست که جان این بزها را می‌گیرد. آنها قادر هستند با سرعت ۵۰ کیلومتر بر ساعت بدوند و ۲ متر عمودی و ۶ متر افقی پرش کنند.
۲۴۱ (پیش از میلاد)
۲۴۱ (پیش از میلاد) ۲۴۱مین سال قبل از تقویم میلادی است.
بز کوهی راکی
بز کوهی راکی (نام علمی: Oreamnos americanus) نام یک گونه از زیرخانواده بزسانان است.
عین بوشقیف
عین بوشقیف یک شهرداری در الجزایر است که در استان تیارت واقع شده‌است.
۲۴۲ (پیش از میلاد)
۲۴۲ (پیش از میلاد) ۲۴۲مین سال قبل از تقویم میلادی است.
شاه‌ماهی سگ‌دندان
شاه‌ماهی سگ‌دندان نام یک گونه از تیره شگ‌ماهیان است.
اسدی (ابهام‌زدایی)
اسدی ممکن است به یکی از موارد زیر اشاره داشته باشد:
چرلو
چرلو یکی از روستاهای استان آذربایجان شرقی است که در دهستان ابرغان بخش مرکزی شهرستان سراب واقع شده‌است.
ماریون پیتمن آلن
ماریون پیتمن آلن سناتور سابق عضو حزب دموکرات ایالات متحده آمریکا بود. وی در سال ۱۹۷۸ میلادی سناتور ایالت آلاباما در سنای ایالات متحده آمریکا بود.
رباط سبزوار
رباط سبزوار کاروانسرایی مربوط به دوره صفوی است و در مرکز شهر سبزوار واقع شده است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۶۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. در دوران پهلوی اداره امنیه سبزوار در این کاروانسرا مستقر بود. همچنین برای مدتی به سبب استقرار عرب‌ها در این کاروانسرا رباط عرب‌ها نامیده می‌شد.
بز کوهی آمریکای شمالی
بز کوهی آمریکای شمالی (نام علمی: Oreamnos) نام یک سرده از زیرخانواده بزسانان است.
آنا پولیتکوفسکایا
آنا پولیتکوفسکایا روزنامه‌نگار و فعال حقوق بشر اهل روسیه بود. وی از خبرنگاران روزنامه نوایا گازیتا بود که مهمترین روزنامه‌های منتقد دولت روسیه محسوب می‌شود.
آنا پولیتکوفسکایا در ۳۰ اوت ۱۹۵۸ میلادی در شهر نیویورک متولد شد. او اصالتاً روسی بود. والدین او اهل جمهوری شوروی اوکراین بودند. او یکی از روزنامه‌نگاران و فعالان حقوق بشر بود که در زمان جنگ چچن فعالیت‌های زیادی را انجام داده بود.
او بعدها در سن ۴۸ سالگی در تاریخ ۷ اکتبر ۲۰۰۶ به قتل رسید. در آن زمان شایع شد که احتمال دارد یک گروه تبهکار چچنی و دارای ارتباط با سرویس‌های امنیتی روسیه مسئول این اقدام بوده باشد.
قتل آنا پولیتکوفسکایا سیزدهمین قتل روزنامه‌نگاران و فعالان اجتماعی منتقد در روسیه از ابتدای سال ۲۰۰۰ بود.
فرودگاه بین‌المللی نانینگ ووژو
فرودگاه بین‌المللی نانینگ ووژو یک فرودگاه همگانی و نظامی با کد یاتا NNG است که یک باند فرود بتن دارد و طول باند آن ۳۲۰۰ متر است. این فرودگاه در شهر نان‌نینگ کشور چین قرار دارد و در ارتفاع ۱۲۸ متری از سطح دریا واقع شده‌است.
استوبی
استوبی (Στόβοι، Стоби) یک شهر باستانی پایونیا بود، که بعدها توسط مقدونی‌ها فتح شد ، و بعداً به پایتخت استان رومی مقدونیه (در نزدیکی روستای گرادسکو در مقدونیه شمالی کنونی) تبدیل شد. این مکان در جاده اصلی واقع شده است که از دانوب به دریای اژه منتهی می شود. استوبی به دلیل موقعیت جغرافیایی‌اش در زمانه خود از اهمیت جنگی و تجاری برخوردار بود. این منطقه در سده ۶ میلادی منحل شد.
هفت شهر عشق (ابهام‌زدایی)
هفت شهر عشق مراحلی‌ست که بنا به منطق‌الطیر، سالک جهت سلوک معنوی باید آن‌ها را طی کند.
هفت شهر عشق همچنین ممکن است به یکی از موارد زیر اشاره داشته باشد:
۲۴۳ (پیش از میلاد)
۲۴۳ (پیش از میلاد) ۲۴۳مین سال قبل از تقویم میلادی است.
ازجان‌گذشتگان (فیلم ۱۹۴۳)
از جان گذشتگان (The Desperadoes) یک فیلم وسترن به کارگردانی چارلز ویدور است که در سال ۱۹۴۳ منتشر شد.
این فیلم، اولین محصولِ کمپانیِ فیلم‌سازی کلمبیا پیکچرز است که به طریقهٔ تکنی کالر تهیه شد.
جیرسربهمبر
جیرسربهمبر، روستایی از توابع بخش مرکزی شهرستان صومعه‌سرا در استان گیلان ایران است.
جمعیت
این روستا در دهستان ضیابر قرار دارد و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، جمعیت آن ۴۱ نفر (۱۳خانوار) بوده‌است.
صاف روبه‌روی صورتم
«صاف روبه‌رو صورتم» تک‌آهنگی از هنرمند اهل ایالات متحده آمریکا ماریا کری، نیکی میناژ است که در January 16, 2010 منتشر شد.
پندیک
پندیک (Pendik) از ناحیه‌های قسمت آسیایی استانبول که در استان استانبول از ناحیه مرمره قرار گرفته‌است. طبق آخرین سرشماری به سال ۲۰۱۲ میلادی این ناحیه ۶۲۵٬۷۹۷ نفر جمعیت دارد.
سید علاءالدین حسین
حسین بن موسی ملقب به سید علاء الدین حسین و معروف به حسین کوچک فرزند موسی کاظم برادر علی بن موسی الرضا می‌باشد او در سال ۲۰۲ (قمری) (اواخر قرن دوم هجری) از مدینه راهی توس بود که در شیراز به قتل رسید. بنا بر نقل بعضی از علمای انساب مرقد وی در طبس بنام امامزاده حسین بن موسی کاظم مشهور است.
آرامگاه
بنای اصلی آرامگاه در زمان اتابکان در اواخر قرن هفتم یا اوایل قرن هشتم هجری قمری ساخته شده‌است. گنبد در سال ۱۳۲۹ بر اثر حوادث متعدد برداشته و در سال ۱۳۳۱ به وسیله مشیرالملک (میرزا ابوالحسن خان) گنبدی با اسکلت فلزی بر روی آن نصب گردید.
وضعیت آرامگاه در حال حاضر
آرامگاه در محله آستانه در جنوب شرقی بافت تاریخی شیراز قرار دارد. گنبد کنونی با کاشی‌های معرق پوشیده شده‌است که بر آن به خط ثلث طلایی و بر زمینه آبی سوره مزمل نوشته شده‌است.
تودارک
تودارک، روستایی است از توابع بخش مرکزی شهرستان تنکابن در استان مازندران ایران.
جمعیت
این روستا در دهستان گلیجان قرار دارد و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، جمعیت آن ۲۱۳ نفر (۶۴خانوار) بوده‌است.
۲۴۴ (پیش از میلاد)
۲۴۴ (پیش از میلاد) ۲۴۴مین سال قبل از تقویم میلادی است.
با موسیقی مواجه شو
با موسیقی مواجه شو (Face the Music) یک مسابقه تلویزیونی بریتانیایی است که مابین سال‌های ۱۹۷۷ تا ۱۹۸۴ از بی‌بی‌سی دو و بی‌بی‌سی وان پخش می‌شد. آهنگ متن این برنامه یکی از ساخته‌های ویلیام والتون بود که خودش در جشن تولد هفتاد سالگی‌اش یکی از مهمانان این مسابقه بود. این برنامه در اوج دوران محبوبیت خود، هفته‌ای ۴ میلیون بیننده داشت.
گورال دم‌دراز
گورال دم‌دراز (نام علمی: Naemorhedus caudatus) نام یک گونه از زیرخانواده بزسانان است.
هوهانس کاچازنونی
هُوْهانِس کاچازنونی (به Հովհաննես Մաթևոսի Քաջազնունի (Տեր-Հովհաննիսյան)؛ به Hovhannes Kajaznuni؛ زادهٔ - درگذشته ۱۹۳۸) یک سیاستمدار اهل ارمنستان بود.
زندگی‌نامه
هوهانس کاچازنونی در سال ۱۹۳۸ میلادی در طول پاکسازی بزرگ از ۱۹۳۶ تا ۱۹۴۳ میلادی در زمان حکومت ژوزف استالین در زندان شهر ایروان، ارمنستان درگذشت.
گزارش کنگره حزب ۱۹۲۳ میلادی
بر اساس ادعای مهمت پرینچک در سال ۲۰۰۷ میلادی یک نسخه از گزارش مذکور به زبان روسی (گویا در سال ۱۹۲۷ میلادی در تفلیس به چاپ رسیده‌است) در کتابخانه ایالتی روسیه در مسکو پیدا کرده‌است. (مهمت پرینچک عضو سازمان تروریستی ارگنه کن می‌باشد و در سال ۲۰۱۳ به ۶ سال زندان محکوم شد) مهمت پرینچک گزارش مذکور را در کتابی به نام (به انگلیسی:The Lie of 'Armenian Genocide' in Armenian Documents)، (به فارسی:دروغ نسل‌کشی ارمنی در اسناد ارمنی)، که فقط توسط انتشاراتی به نام "Kaynak Press" به زبان‌های انگلیسی و آلمانی و ترکی به چاپ رسانیده‌است. مهمت پرینچک پسر دوغو پرینچک است. (دوغو پرینچک رهبر حزب کارگر می‌باشد و در سال ۹ مارس ۲۰۰۷ به دلیل انکار نسل‌کشی ارمنیان در سوئیس محکوم به پرداخت ۱۲۰۰۰ فرانک سوئیس شد و همچنین در سال ۲۰۱۳ به علت همکاری با گروه تروریستی ارگنه کن و شرکت در عملیات کودتا به حبس ابد محکوم شده بود) در واقع نسخه پیدا شده یک سند جعلی است که توسط یک گروه تروریستی به چاپ رسیده‌است و توسط بسیاری از روشنفکران به خصوص روشنفکران ارمنی مانند «ویگن آتاریان» رد شده‌است.
شهرستان هونگان
شهرستان هونگان (به لاتین: Hong'an County) یک منطقهٔ مسکونی در جمهوری خلق چین است که در هوانگانگ واقع شده‌است.
۲۴۶ (پیش از میلاد)
۲۴۶ (پیش از میلاد) ۲۴۶مین سال قبل از تقویم میلادی است.
نوبوئو کاوای
نوبوئو کاوای (Nobuo Kawai؛ April 18, 1932 – 1932:4:18, June 24, 2006) هنرپیشه ژاپنی بود. از فیلم‌هایی که وی در آن بازی کرده است، می‌توان مرد سفیدپوش را نام برد.
تید
کوه تید یک کوه آتش فشانی در جزایر قناری است. قله‌ی این کوه با ۳۷۱۸ متر ارتفاع، بلندترین نقطه در قلمروی اسپانیا است.
عین بیضاء حریش
عین بیضاء حریش یک شهرداری در الجزایر است که در استان میله واقع شده‌است. عین بیضاء حریش ۱۸٬۵۱۳ نفر جمعیت دارد.
رباط طرق
رباط طرق مربوط به دوره صفوی است و در مشهد، ناحیه طرق واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۳۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
این رباط دو ایوانی در ابتدای جاده مشهد - نیشابور قرار دارد و شامل دو کاروانسرا متعلق به عهد صفویه و قاجار می‌باشد اهمیت این رباط از آن جهت است که عموماً به عنوان آخرین منزل شهر مشهد، محل وداع یا استقبال محسوب می‌شده است.
کلیسای جامع لائون
کلیسای جامع لائون (Laon Cathedral) یکی از مهمترین نمونه‌های معماری گوتیک سده‌های ۱۲ و ۱۳ میلادی است و پس از کلیساهای سانس و کلیسای نوتردام پاریس بنا شده‌است و به همراه آن‌ها، جزء کلیساهای مهم به‌شمار می‌آید. این کلیسا در لااون، پیکاردی، فرانسه واقع شده‌است و مرکز اسقف‌نشین باستانی لائون می‌باشد. این بنا از ۱۸۴۰ در فهرست یادمان تاریخی قرار دارد.
اندیس چیچکلو
چیچکلو یک اندیس فلزی است که در حوالی شهر تکاب استان آذربایجان غربی قرار دارد و مادهٔ معدنی موجود در آن، طلا است.سنگ میزبان این اندیس واحدهای آذرآواری و گدازه و همچنین دولومیت، آهک کریستالین و شیسیت می‌باشند. است و دیرینگی آن به دوران پالئوژن و قدیمیتر می‌رسد. در این اندیس، پاراژنز‌های اکسید آهن و باریت یافت می‌شوند.
سارمه
سارمه، روستایی از توابع بخش مرکزی شهرستان صومعه‌سرا در استان گیلان ایران است.
جمعیت
این روستا در دهستان ضیابر قرار دارد و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، جمعیت آن ۳۱۱ نفر (۷۶خانوار) بوده‌است.
آلبیون، مین
البینو، ماین (به انگلیسی: Albion, Maine) یک سکونتگاه مسکونی در ایالات متحده آمریکا است که در ایالت مین واقع شده‌است.
خصوصیات
البینو ۱۰۲٫۲۰ کیلومترمربع مساحت و ۲٬۰۴۱ نفر جمعیت دارد و ۱۲۳ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است.
نبرد ترموپیل (ابهام‌زدایی)
نبرد ترموپیل ممکن است به یکی از موارد زیر مرتبط باشد:
۲۴۸ (پیش از میلاد)
۲۴۸ (پیش از میلاد) ۲۴۸مین سال قبل از تقویم میلادی است.
خادم ان‌دیایه
سرین خادم ان‌دیایه (Serigne Khadim N'Diaye؛ زادهٔ November 30, 1984) بازیکن فوتبال اهل سنگال است.
او همچنین در تیم ملی فوتبال سنگال بازی کرده‌است.
هری مولیش
هری کورت ویکتور مولیش ، (تولد: ۲۹ ژوئیه ۱۹۲۷، مرگ: ۳۰ اکتبر ۲۰۱۰)، یک نویسنده هلندی مشهور با بیش از ۸۰ رمان، نمایش نامه و مقاله‌نویس بود. کارهای او اکنون به بیش از ۲۰ زبان دنیا ترجمه شده‌است.
زندگی‌نامه
مولیش در ۲۹ ژوئیه ۱۹۲۷ در شهر «هارلم» در کشور هلند به دنیا آمد پدر او افسر و بانکداری بود که از مناطق غربی چکسلواکی موسوم به «سودتن لند» مهاجرت کرده بود و در هلند با نازی‌ها همدستی می‌کرد؛ و ی از سال ۱۹۵۸ تا زمان مرگش در سال ۲۰۱۰ در شهر آمستردام زندگی می‌کرد نخستین رمان خود را به نام «Archibald Strohalm» در سال ۱۹۵۲ زمانی منتشر کرد که تنها ۲۴ سال داشت. وی در سال ۱۹۶۱ به عنوان گزارشگر سیاسی جریان محاکمه «آدولف آیشمن»، از اصلی‌ترین سازمان دهندگان اخراج یهودیان در زمان دیکتاتوری نازی، تحسین شد. از هری مولیش سال‌ها به‌عنوان یکی از سه نویسنده بزرگ هلند یاد می‌شد. او در سال ۱۹۶۱ به‌عنوان خبرنگار در محکمه آیشمن، معمار و مبتکر هولوکاست در زمان جنگ جهانی دوم، که در اسرائیل برگزار شد حضور داشت. او در سال ۱۹۶۲ با هانا آرنت، جامعه‌شناس یهودی آشنا شد و این آشنایی به یک دوستی پایدار انجامید. هانا آرنت هم به‌عنوان گزارشگر در محکمه آیشمن که در آن زمان خبرساز بود و یک حادثه تاریخی به‌شمار می‌آمد حضور داشت. او در سال ۱۹۸۳ با رمان «ترور» (De aanslag) منتشره به سال ۱۹۸۲ و با موضوع مقاومت دربرابر اشغالگری آلمان در هلند، در سطح بین‌المللی به موفقیت رسید. در جریان یک نظر سنجی که سه سال پیش در میان کتابخوانان هلندی انجام شد، رمان فلسفی، علمی و اجتماعی «کشف آسمان» (De ontdekking van de hemel) این نویسنده که در سال ۱۹۹۲ منتشر شده بود، به عنوان بهترین رمان کشور هلند برای تمام دوران انتخاب شد. ترجمه آلمانی این رمان سرشار از تخیل و هیجان انگیز نیز برای ماه‌های متوالی در لیست پرفروش ترین‌ها قرار داشت. «مولیش» به عنوان نویسنده همواره از طریق مناسبات خانوادگی به تضادهای درونی به وجود آمده می‌پرداخت. «مولیش» در سال ۲۰۰۲ برای کمک‌های ادبی اش در راستای آشتی میان دو کشور آلمان و هلند با صلیب شایستگی جمهوری فدرال آلمان مورد تقدیر قرار گرفت. شب گذشته ۳۰ اکتبر ۲۰۱۰ در ۸۳ سالگی در منزل خود در شهر آمستردام بر اثر بیماری سرطان درگذشت.
در جامعه بین‌المللی بسیار موفق و مورد احترام بود و سالیان متمادی به عنوان نویسنده شایسته برای جایزه نوبل ادبی به‌شمار می‌رفت. آثار او در کشور آلمان نیز طیف وسیعی از خوانندگان را به خود اختصاص داده بود. او و ژرارد روه و ویلم فردریک هرمنز دو نویسنده فقید هلندی، به عنوان سه نویسنده بزرگ کشور هلند به‌شمار می‌رفتند.
وزارت فوائد عامه (ایران)
در دوران سلطنت ناصرالدین شاه ادارهٔ تجارت شکل گرفت که بعدها به وزارت فواید عامه تغییر نام یافت. در هجدهم اسفند ۱۳۰۸ مهدی‌قلی هدایت نخست وزیر وقت لایحه‌ای به مجلس داد که این وزارتخانه به دو وزارتخانه اقتصاد ملی و طرق و شوارع تجزیه شود.
وزیران وزارت تجارت و فواید عامه ایران به این ترتیب بودند:
هرگز نگو هرگز
هرگز نگو هرگز به یکی از موارد زیر اشاره دارد:
عظیمیه (تنکابن)
عظیمیه، روستایی است از توابع بخش مرکزی شهرستان تنکابن در استان مازندران ایران.
جمعیت
این روستا در دهستان گلیجان قرار دارد و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، جمعیت آن ۵۵۶ نفر (۱۶۲خانوار) بوده‌است.
کانکاو، کالیفرنیا
کانکاو (به انگلیسی: Concow) یک منطقهٔ مسکونی در ایالات متحده آمریکا است که در شهرستان بیوت، کالیفرنیا واقع شده‌است. کانکاو ۷۱٫۹۵۰ کیلومتر مربع مساحت و ۷۱۰ نفر جمعیت دارد و ۶۱۱ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است.
۲۴۹ (پیش از میلاد)
۲۴۹ (پیش از میلاد) ۲۴۹مین سال قبل از تقویم میلادی است.
گورال هیمالیا
گورال هیمالیا (نام علمی: Naemorhedus goral) نام یک گونه از زیرخانواده بزسانان است.
انفجار
انفجار به یک افزایش شدید در حجم و آزاد شدن ناگهانی انرژی می‌گویند که معمولاً با افزایش دما و آزاد شدن گاز همراه است.
انواع انفجار
انفجارها به ۷ دستهٔ اصلی طبیعی، شیمیایی، هسته‌ای، الکتریکی، بخار، نجومی و مکانیکی تقسیم‌بندی می‌شوند که موارد مرتبط با موضوع عبارتند از:
فرودگاه صحرایی نان‌هووسن
فرودگاه صحرایی نان‌هووسن (به زبان بومی: Flugplatz Nannhousen) یک فرودگاه همگانی است که یک باند فرود چمن دارد و طول باند آن ۵۶۰ متر است. این فرودگاه در کشور آلمان قرار دارد و در ارتفاع ۳۷۳ متری از سطح دریا واقع شده‌است.
خفن کوچیکه
«خفن کوچیکه» تک‌آهنگی از هنرمند اهل ایالات متحده آمریکا آشر، نیکی میناژ است که در سال ۲۰۱۰ میلادی منتشر شد.
مفره
مفره شرکت بیمه اسپانیایی مستقر در ماژاداهوندا، بخش خودمختار مادرید می‌باشد. این شرکت، بزرگترین شرکت خدمات بیمه در اسپانیا است و همچنین یکی از بزرگترین شرکت‌های بیمه در آمریکای لاتین به‌شمار می‌آید.
خاتون‌آباد (سراب)
خاتون‌آباد یکی از روستاهای استان آذربایجان شرقی است که در دهستان ابرغان بخش مرکزی شهرستان سراب واقع شده‌است.
سنگ بیجاربست بهمبر
سنگ بیجاربست بهمبر، روستایی از توابع بخش مرکزی شهرستان صومعه‌سرا در استان گیلان ایران است.
جمعیت
این روستا در دهستان ضیابر قرار دارد و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، جمعیت آن زیر سه خانوار بوده‌است.
۲۵۰ (پیش از میلاد)
رویدادها
تأسیس سلسله اشکانیان در ایران و آغاز پادشاهی ارشک ( اشک یکم)اشکانی.
امامزاده صالح (تجریش)
امامزاده صالح نام زیارتگاهی واقع در منطقه ۱ شهرداری تهران یا همان شهرستان شمیرانات شهر تجریش است. آن‌گونه که از کتیبه بالای سردر صحن برمی‌آید و بر اساس کتب بحرالانساب و کنز الانساب، از پسران موسی کاظم و برادران امام هشتم شیعیان علی بن موسی الرضا است. بنای امامزاده از سال ۱۳۵۱ در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفته و به شماره ۹۰۹ ثبت گردیده‌است. تعداد زائران این امامزاده در حدود ۳۰ هزار تن در روز برآورد شده‌است.
نسب امامزاده صالح
در کتاب کنز الانساب دربارهٔ نسب امامزاده صالح آمده‌است: «امامزاده صالح فرزند امام موسی کاظم است؛ که به شهرری آمده و در روستای تجریش ایشان را به قتل رسانده‌اند.» در زیارت‌نامه وی نیز بدین موضوع اشاره شده‌است. همچنین کتیبه قدیمی ای که در گذشته بر سردر ورودی رواق نصب بوده‌است، این نکته را مورد تأکید قرار می‌دهد.
طبق اسناد موجود در کتب تاریخی علم انساب این امامزاده در اردبیل می‌زیسته‌است که پس از کشته‌شدن سر او از تن جدا و برای حاکم ری فرستاده می‌شود و شیعیان، سر این امامزاده را در روستایی نزدیک شهرری (تجریش امروزی) به خاک سپرده و همینک این امامزاده دارای دو زیارتگاه می‌باشد.
گفته شده‌است که فرزندان وی نیز به همراه او به ری آمده‌اند و بدین‌جهت برخی بقعه‌ها در تهران به او منسوب است.
تاریخچه بقعه
بنای بقعه اصلی شامل ساختمان چهارگوش بزرگ و مستحکمی با دیوارهای قطور است و فضای درونی آن تقریباً ۵٫۶ متر مربع مساحت دارد. وضع طاق‌نماها و معماری ساختمان و پوشش آن از معماری بناهای سدهٔ هفتم و هشتم است. بنا به شواهد در امامزاده صالح کتیبه‌ای به سال ۷۰۰ ق وجود داشته که ظاهراً در تعمیرات و تغییر مدخل بنا از میان رفته‌است که بنا بر آن هم‌زمان با پادشاهی غازان خان بوده‌است.
در داخل حریم وسیع امامزاده صالح، صندوقی چوبین وجود دارد که احتمالاً به دوران اواخر صفوی یا افشار تعلق دارد و ضریح ممتاز نقره‌ای آن که اضلاع شرقی و شمال شرقی و غربی آن دارای محفظه مشبک مزین به نقره و ضلع جنوبی آن مشبک چوبی است از وقفیات میرزا سعیدخان، وزیر امور خارجه اواخر قاجار است. در توسعه اول در حدود ۱۲۰۰ ق مسجد، حسینیه و حمام در صحن شمالی و در زمین‌هایی که توسط شجاع السلطنه، پسر ششم فتح‌علی‌شاه وقف امامزاده شد ساخته شده‌است.
ایوان ورودی و رواق در سمت شمال حرم واقع است و بالای حرم در رواق، لوح مستطیل خشتی کاشی‌کاری شده‌است که تاریخ ۱۲۱۰ هجری قمری را بر خود دارد و نام فتح‌علی‌شاه بر آن حک شده‌است. هلاکو میرزا فرزند فتح‌علی‌شاه قاجار در سال ۱۲۱۰ ق، بانی بازسازی و آذین‌کاری آن بوده‌است. وی گنبد را با کاشی پوشاند و در ورودی را از غرب به شمال که حیاط موقوفه پدرش بود بازگرداند. کتیبه‌ای بدین مضمون در بالای ورودی حرم نصب شد که اکنون موجود نیست:
ادخلوها بسلام آمنین
گنبد کاشی‌کاری‌شده بقعه در سال ۱۳۳۸ در آخرین سال عمر حسن فداکار با هزینه شخصی تعمیر و کاشی‌کاری مجدد شد. محوطه امامزاده صالح پیش از تغییر فضای خیابانی تجریش، محوطه‌ای کاملاً محصورشده همچون دیگر زیارتگاه‌های ایران بوده‌است؛ ولی امروزه از حصار دیوارها خارج شده‌است.
از سال ۱۳۵۴ تاکنون توسعه مرمت بنا در مراحل مختلفی توسط خیرین از جمله نقی فکری و اداره اوقاف انجام گرفته‌است.
در طبقه زیرین حرم سرداب است که سنگ قبر اصلی در آنجاست و تابه‌حال کسی اجازه ورود به آنجا را نداشته‌است.
طرح توسعه حال حاضر
طرح توسعه حرم با توجه به افزایش زائران از سال ۱۳۷۴ شروع شده و با خرید خانه‌ها و واحدهای تجاری اطراف جهت توسعه ادامه دارد. طبق طرح جامعی که برای این امامزاده در نظر گرفته شده، قرار است در سه مرحله، ۱۶ هزار متر مربع به فضای زیارتگاه اضافه شود.
چنار کهن‌سال
یکی از معروف‌ترین چنارهای کهن‌سال ایران که قدمت دست‌کم هشتصدساله داشته‌است در محوطه این امامزاده واقع شده بود که در آثار جهان‌گردان خارجی نیز بدان اشاره شده‌است. ژان دیولافوا دربارهٔ آن می‌نویسد :
سر هنری رالینسون نیز نوشته‌است در تجریش چنار بزرگی را اندازه گرفته که در ارتفاع پنج‌پایی، محیطش ۱۰۸ پا بوده‌است. این چنار در سال ۱۳۷۹ بریده شد. یاکوب ادوارد پولاک نیز در نوشته‌های خود بدین درخت اشاره کرده‌است.
در سال ۱۳۶۳ ش بر اثر نشست و ریزش مجرای قنات یادشده برپایی درخت چنار به مخاطره افتاد این سند دربارهٔ چنین وضعیتی است (گزارش سازمان ملی حفاظت دربارهٔ چنار امامزاده صالح «جمهوری اسلامی ایران ۱۰۷۱/۱_۲۳/۷/۶۳ سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران / دفتر فنی تهران / ریاست محترم سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران
احتراماً پاسخ نامه شماره ۴۳۶۴/۱۴_۹/۶۳ در مورد چنار قدیمی امامزاده صالح تجریش توسط آقای حاج کریمی –معمار دفتر فنی –از چنار مزبور بازدید به عمل آمد. گزارش آن بشرح زیر به استحضار می‌رسد: ظاهراً علت نشست، ریزش مجرای قناتی است که سابقاً از این محل عبور می‌نموده که برای رفع خطر پیشنهاد می‌گردد ابتدا درخت به‌طور کامل به نحوی که صدمه‌ای به آن وارد نشود مهار گشته، سپس خاکبرداری در محل فرونشسته برای مجرای قنات انجام شود و مجرا با سنگ و آجر و سیمان پی بندی و محکم گردد. هزینه مورد نیاز ۶۰۰۰۰ ریال برآورد.»
تنه این درخت به میزانی بوده‌است که پاره دوزی در آن دکه داشته، اما با وجود تلاش‌های صورت گرفته خشک شده و بقایای آن در سال‌های دهه هفتاد با مجوز میراث فرهنگی قطع شد.
کتاب‌شناسی
در آثار جهانگردان داخلی و خارجی از جمله دیالافوا به امامزاده صالح اشاره شده‌است و چند کتاب نیز پیرامون این امامزاده نگاشته شده. دایرة المعارف امامزادگان تهران، به کوشش جمعی از مؤلفان، بنیاد ایرانشناسی، جغرافیای تاریخی تهران. جعفر شهری. مرکز نشر دانشگاهی.
دو کتاب نیز خود آستان در چند سال آخر تألیف کرده: ۱-مفاتیح السعاده، به نشر انتشارات آستان قدس رضوی ۲-شرح حال و زیارت نامه صالح بن موسی کاظم، شکور لطفی، انتشارات زرین و سیمین
کتاب‌های الانساب شیعه
کتاب ناسخ التواریخ جلد ۷–۸ در شرح حال موسی کاظم و علی بن موسی الرضا
مدفونان سرشناس
آستان امامزاده صالح در دورهٔ قاجار یک قبرستان بوده‌است. برخی چهره‌های برجسته ایران بنا به وصیت در محوطه دفن شده‌اند. بنا به کتاب جغرافیای تاریخی شمیران تا سال ۱۳۷۱، ۵۰ تن از مشاهیر در این صحن مدفون هستند؛ که مدفونین در حیاط و صحن اصلی در دورهٔ بازسازی امامزاده از بین رفته‌اند و اکنون امامزاده تنها یک قبرستان در زیرزمین آستان با نام رواق معصومیه دارد، پیکر نه تن از جان باختگان سرنگونی پرواز شماره ۷۵۲ هواپیمایی بین‌المللی اوکراین در صحن مدفونند. • محمدتقی‌خان بیاتی سربندی دربند بزرگ خاندان طایفه بیاتی‌ها (خان دربند) تقی خان چهل بز کاشانک تهران
واعظان و امامان جماعت
محمود طالقانی هفته‌ای یکبار در مسجد وعظ داشته‌است. شاه آبادی، سید محمدرضا عالمی، سرابی و سید ضیاء، حاج سید جوادی قزوینی از دیگر امامان جماعت این بقعه بوده‌اند. همچنین در سال ۱۳۹۳ از مجتبی یزدانی به جهت مشارکت در ساخت بقعه تجلیل شد.
روز بزرگداشت
متولیان امامزاده صالح، ۵ ذیقعده را به مناسبت روز بزرگداشت این امامزاده تعیین و مراسم بزرگداشت امامزاده هر ساله در ۵ ذیقعده در آستان با عرض ارادت به آستان امامزاده برگزار می‌شود.
فردریک یکم، پادشاه سوئد
فردریک اول (۲۸ آوریل ۱۶۷۶–۵ آوریل ۱۷۵۱) از ۱۷۱۸ تا ۱۷۲۰ همسر ملکه سوئد و از ۱۷۲۰ تا زمان مرگ پادشاه سوئد بود. او همچنین از سال ۱۷۳۰ حکمرانی هسه-کاسل در آلمان را بر عهده داشت. او در ۱۷۱۵ با اولریکا الیونورا خواهر کارل دوازدهم ازدواج کرد. اولریکا الیونورا پس از کشته شدن کارل دوازدهم در جنگ بزرگ شمالی، به سلطنت رسید و در ۱۷۲۰ به نفع همسرش فردریک از سلطنت کناره‌گیری کرد. فردریک در جنگ‌های جانشینی اسپانیا فرماندهی نیروهای هسه-کاسل را برعهده داشت.
فردریک ولیعهد هسه
فردریک فرزند کارل اول حکمران کاسل و ماریا آمالیا از کورلند بود. او دورانی طولانی و به خوبی آموزش دیده بود و در دوران جوانی به هلند، سوئیس، ایتالیا، دانمارک و آلمان سفر کرد بود. او همچنین در هنگام دیدار پدرش از ایتالیا امور حکمرانی را در دوره جوانی بر عهده گرفته بود. در ۳۱ می سال ۱۷۰۰ با عموزاده اش لویسا دورتئا ازدواج کرد. همسرش در سال ۱۷۰۵ بر اثر ابتلا به بیماری آبله درگذشت. آن‌ها فاقد فرزند بودند. فردریک که همسرش را از دست داده بود در خاندانهای سلطنتی اروپا بدنبال همسر جدیدی می‌گشت، چشمش به اولریکا الیونورا افتاد که به نظر او برایش بسیار مناسب بود زیرا او تنها خواهر زنده کارل دوازدهم بود و به احتمال جانشین او نیز می‌شد. فردریک بلندپروازیهایی فراتر از حاکم بر هسه-کاسل داشت. او می‌خواست شاه شود یا حداقل نفوذ بسیاری بر کشوری بزرگتر داشته باشد.
زمان اندکی پس از آغاز جنگ‌های جانشینی اسپانیا (۱۷۰۱) پدر فردریک او را در خط مقدم جهت کمک به هلندیها و مشارکت در جنگ اعزام کرد. او به عنوان یک ژنرال مدالهای زیادی به خاطر شجاعت فردی اش دریافت کرد و تا زمان پایان جنگ در سال ۱۷۱۳ با قرارداد اوترخت در جبهه ائتلاف جنگید. او تحت فرماندهی اوژن ساووا و هرتیگ آو مارلبوروگ خدمت کرد. در طی جنگ او دچار جراحاتی از ناحیه سینه و سر شد. سه نفر از برادران فردریک در این جنگ جان خود را از دست دادند.
فردریک به عنوان فامیل خانواده شاهنشاهی در جنگ ۱۷۱۶ بر ضد نروژ شرکت کرد زخم عمیقی برداشت. در همان سال او به عنوان جنرالیسیمو در ارتش سوئد منصوب شد و دو سال بعد برادر زنش کارل دوازدهم را در محاصره قلعه فردریکستن همراهی کرد. بعضی از تاریخ نویسان معتقد هستند که فردریک در قتل برادرزنش کارل دوازدهم در نبرد فردریکستن دست داشته‌است. برای جانشین شدن همسرش بعد از مرگ ناگهانی کارل دوازدهم، او جرج هنریک ون گرتس که اولین حامی دوک کارل فریدریش خواهرزاده اولریکا الیونورا بود را به اتهام قتل دستگیر کرد. او همچنین دستور پایان محاصره قلعه را صادر کرد. فرمانده جنگ همچنین با به تحت نشستن مشروط همسرش اولریکا الیونورا نیز موافقت می‌کند. سپس پارلمان در یک انتخاب تشریفاتی پادشاهی او را تأیید می‌کند و به این ترتیب اولریکا الیونورا بر رقیب و خواهرزاده‌اش کارل فریدریش پیروز شد. او می‌خواست که همسرش را به مقام پادشاهی برساند اما تا سال ۱۷۱۹ پارلمان با این امر موافقت نکرد. با توافق پارلمان در سال ۱۷۱۹ فردریک مقام پادشاهی را به دست آورد.
فردریک به عنوان پادشاه
فردریک اول بدون شهرت و محبوبیت نمی‌توانست بر تخت بنشیند. او مردی شاد، دست و دلباز و خیراندیش بود. ظاهری با وقار داشت و مردی خوش مشرب و بشاش بود. او قدرت تشخیص بالا همراه با آموزشی نسبتاً عالی و تجربه غنی داشت. سخاوت و آغوش باز او باعث می‌شد که او با آسانی دوستان و طرفداران بسیاری به دست آورد. او بر اساس نیاز و شرایط می‌توانست انرژی بخش باشد. او این را بارها در موقعیتهای مختلف جنگی نشان داده بود. اما بعد گذشت چند سال از تاجگذاری او این شهرت فردی را از دست داد. این امر تا اندازه‌ای متأثر از نتیجه پیمان نیستاد در سال ۱۷۲۱ بود. عده‌ای بر این باور بودند که او در مذاکره با تزار، بیشتر به فکر خود بوده‌است تا به فکر سوئد و بنابراین لیوونی و اِستونی و انگرمنلند و بخش‌هایی از کارلیا را به روسیه واگذار کرده‌است. اگوست استریندبرگ ٬او را بدترین شاه سوئد می‌دانست که نمی‌توانست سوئدی صحبت کند و هنوز یک حکمران محلی در آلمان بود.
خوشگذرانی و تلاشهای آشکار او بر ضد قانون اساسی جدید و بسط قدرت سرزنشهایی را در پی داشت که باعث تقویت مخالفانی شد که در مجلس سال ۱۷۲۳ جمع شدند. یک پیشنهاد از سوی نماینده دهقانان در مجلس جهت افزایش قدرت شاه نتنها نتیجه بخش نبود بلکه باعث تحریک و استنطاق نیز شد. شاه بلافاصله خودش دست به کار شد تا از مجلس پوزش بخواهد و وفاداریش را به قانون اساسی نشان دهد. حزب هولشتاین که از سوی روسها پشتیبانی می‌شد خطری جدی برای شاه بود و باعث شد که سال‌های بعد تخت پادشاهی فردریک اول متزلزل باشد. تا آن زمان که نخست وزیر وقت آروید هورن با استفاده از موقعیت مناسب در مجلس و در طی سال‌های ۲۷–۱۷۲۶ توانست نفوذ روسها و حزب هولشتاین را کاهش دهد. هر چند او نزدیک سه دهه بر تخت سلطنت باقی ماند اما از سال ۱۷۲۳ نقش مستقل او در سیاست پایان یافت. بجای آن یک قانون اساسی جهت ایجاد پارلمانتاریسم و دادن اختیارات تام به مجلس تدوین شد. از دهه ۱۷۳۰ به بعد رفته رفته نظام پادشاهی تنها به یک سمبل و نماد تبدیل شد. قدرت واقعی فردریک اول به انتصاب سفیران در بخش‌هایی خاص و نفوذی اندک در سیاست خارجی تقلیل داده شد. هرچند تعادل بین احزاب گاهی اتحاد با او را ارزشمند می‌ساخت. او نقش چندانی در اقتصاد غنی و توسعه فرهنگ معنوی به وجو آمده در طی سال‌های ۳۰–۱۷۲۰ نداشت. او برای همیشه به عنوان یک بیگانه برای مردم سوئد باقی ماند و هرگز زبان آن‌ها را یادنگرفت. سال‌های پایان عمر او چندان فرد مفیدی نبود. راحت طلبی و زیاده خواهی مادرزادیش رفته رفته بیشتر می‌شد و به تنبلی روحی، سستی اخلاقی او منجر شد. بیشتر وقت او به شکار و نوشیدن ویا معاشرت با درباریان و معشوقه‌هایش می‌گذشت.
از سال ۱۷۳۰ به بعد فردریک وارد رابطه‌ای عاشقانه با هدویگ تاوبه شانزده ساله و ندیمه دربار شد. او دختر ادوراد دیرک تاوبه عضو مجلس اعلا بود گه بعدها به سمت کنتکس در ونهسنستین منصوب شد. این رابطه که نتیجه آن دو دختر و دو پسر بود، پس از مرگ اولریکا الیونورا در سال ۱۷۴۱ بیشتر مورد پذیرش واقع شد. این رابطه هرگز به مراسم عقدی نیانجامید و تبدیل به یک آبروریزی شد و این رسوایی به عنوان نخستین معشوقه خواهی در خانواده سلطنتی سوئد تبدیل به یک مسئله سیاسی شد.
در حالی که میل شاه به معشوقه اش طلوع کرده بود، کارل گیلنبوری توانست به همراه مخالفان آروید هورن پیروز شود و اولین حزب اپوزیسیون را بنا نهد که بعدها در سال ۱۷۳۴ تبدیل به هاتپارتی شد. این حزب می‌توانست در یک چشم به هم زدن آزادی عمل شاه را محدود کند زیرا حربه معشوقه بازی شاه را که تبدیل به یک رسوایی شده بود در دست داشت. از این رو در سال ۱۷۳۹ فردریک نخست از مقاومت خود در برابر هاتپارتی جهت آماده کردن سرنوشتی ملایمتر از بقیه اعضای شورای هورن برای توبه، دست برداشت. در سال ۱۷۴۱ شاه را متقاعد کردند که در ازای منصوب شدن پسرانش به عنوان اشراف سوئدی با جنگ با روسیه موافقت کند. در سال ۱۷۴۵ معشوقه جدیدی با نام کاترینا ابا هورن گرفت که دختر سرهنگ کریستر هورن بود.
فردریک نخست رابطه خوبی با ولیعهد آدولف فردریک و همسرش داشت. او با توجه و درایت با آن‌ها رفتار می‌کرد ولی هرگز وفاداری آن‌ها را کسب نکرد و این ناشی از شیوه نادرست زندگی او بود. در سال ۱۷۴۸ فردریک اول چندین بار دچار سکته شد و از آن هنگام به بعد از یک مهر جهت امضاء مدارک در کشورداری استفاده می‌کرد. او در ۲۵ مارس ۱۷۵۱ بر اثر قانقاریا در کونگهوست در ریدارهولم استکهلم درگذشت.
از سال ۱۷۳۰به بعد او حاکم هسه-کاسل نیز بود. در سال ۱۷۳۱ او به آنجا سفر کرد و تقریباً تمام داراییش در آنجا را برای برادرش ویلیام که بعدها جانشین او شد گذاشت.
شاهنشاهی ساسانی
شاهنشاهی ساسانی (به فارسی میانه: 𐭲𐭯𐭩𐭲𐭯𐭮𐭯𐭮) که نام رسمی‌اش ایرانشهر (به فارسی میانه: 𐭠𐭩𐭫𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩) بود، پایان دورهٔ ایران باستان و آخرین شاهنشاهی ایرانی پیش از حمله اعراب به ایران در سدهٔ ۷ و ۸ میلادی بود که از سال ۲۲۴ میلادی تا ۶۵۱ میلادی به مدت ۴۲۷ سال بر ایران فرمان راند؛ شاهنشاهان این حکومت از خاندان ساسان بودند. این شاهنشاهی یکپارچه را اردشیر بابکان با شکست اردوان پنجم، واپسین شاهنشاه اشکانی، پایه‌گذاری کرد و بیش از چهار سده دوام آورد. شاهنشاهان ساسانی که ریشه‌شان از پارس بود، بر پهنهٔ بزرگی از آسیای غربی چیرگی یافته و در کنار امپراتوری روم-بیزانس، در گذر بازهٔ زمانی افزون بر ۴۰۰ سال، ابرقدرت جهان باستان شمرده می‌شدند. پایتخت ایران در این دوره، شهر تیسفون در نزدیکی بغداد در عراق امروزی بود. پرچم ایران باستان در این دوره، درفش کاویانی بود که پس از سرنگونی ساسانیان از میان رفت.
جامعهٔ ساسانی به گونهٔ طبقاتی و لایه‌ای اداره و گردانده می‌شد. جامعه به چهار طبقهٔ موبدان، جنگاوران، دبیران و پیشه‌وران بخش‌بندی می‌شد. دین رسمی شاهنشاهی ساسانی، کیش زرتشتی بود و اوستا و زند بُن‌مایهٔ بنیادین دادستانی و دینی فرمانروایی ساسانی شمرده می‌شدند. دورهٔ شاهنشاهی ساسانیان، در سال ۶۵۱، پس از کشته شدن یزدگرد سوم درگذر حمله اعراب به ایران، به پایان رسید و ایران به جز گیلان و طبرستان زیر چیرگی اعراب مسلمان درآمد.
نام
در واقع به این دلیل که خاندان ساسان به نام ساسان نامگذاری شده‌است، این امپراتوری در منابع تاریخی و دانشگاهی به عنوان امپراتوری ساسانی شناخته می‌شود. در زبان انگلیسی نیز به عنوان امپراتوری ساسانیان یاد می‌شود، مورخان نیز از امپراتوری ساسانی به عنوان امپراتوری نئو فارسی یاد کرده‌اند زیرا که پس از شاهنشاهی هخامنشی این دومین امپراتوری ایران بود که از پارس (پرس) برخاست.
شکل‌گیری و تاریخ دوره آغازین (۲۰۵–۳۱۰)
پاپک در آغاز حکمران ناحیه‌ای بود که به آن «خیر» می‌گفتند. با این حال، در سال ۲۰۰ (بر طبق تورج دریایی ۲۰۵–۲۰۶)، او موفق به سرنگون کردن «گوچهر» از خاندان «بازرنگیان» شد. پاپک و بزرگ‌ترین پسرش شاپور، موفق شدند تا قدرت خود را به سرتاسر پارس گسترش دهند. به خاطر طبیعت گیج‌کننده منابع، رویدادهای بعدی ناواضح و گنگ است. با این وجود، با اطمینان می‌توان گفت که پس از مرگ پاپک، اردشیر که در آن هنگام حکمران دارابگرد بود، در نزاعی برای به قدرت رسیدن، وارد جنگی با برادر بزرگ‌ترش شاپور شد. منابع نشان می‌دهند که شاپور، که برای ملاقات کردن با برادرش رفته بود، بر اثر فروپاشی سقف بر سرش کشته شد. در سال ۲۰۸، اردشیر با خاموش کردن شورش‌هایی از طرف دیگر برادرهایش که اعدام شدند، خود را حکمران تمام پارس خواند.
وقتی که اردشیر خود را شاهنشاه خواند، پایتخت خود را به بخش‌های جنوبی پارس منتقل کرد و شهر اردشیرخوره (سابقاً گور، امروزه در فیروزآباد) را برپا کرد. این شهر که کوه‌های بلند از آن نگهداری می‌کردند و به آسانی از طریق گردنه‌های باریک قابل دفاع بود، تبدیل به مرکز قدرت‌گیری بیشتر اردشیر شد. این شهر توسط یک دیوار دایره‌ای‌شکل بلند احاطه شده بود که احتمالاً از روی دیوار مشابهی در دارابگرد نمونه‌برداری شده بود و بر بخش شمالی آن کاخ بزرگی بود که بقیه آن هنوز پابرجاست. اردشیر پس از اینکه قدرت خود را در پارس پابرجا کرد، به سرعت قلمرو خود را گسترش داد، از شاهان محلی پارس خواست تا سوگند بخورند با او وفادار باشند و استان‌های مجاور خود از جمله کرمان، اصفهان، شوش و میشان را تحت کنترل خود درآورد. توجه اردوان پنجم، شاه اشکانی، خیلی زود معطوف به قدرت‌گیری اردشیر شد. او در ابتدا در سال ۲۲۴ به حکمران خوزستان دستور داده بود وارد جنگی علیه اردشیر شود، اما اردشیر در این جنگ پیروز شد. اردوان پنجم در دومین تلاش برای شکست دادن اردشیر، او را در جنگی در هرمزگان ملاقات کرد، که اردوان پنجم در این جنگ شکست خورد و کشته شد. پس از کشته شدن شاهنشاه اشکانی، اردشیر به استان‌های غربی حکومتِ اکنون-سرنگون شدهٔ اشکانی هجوم برد و آن‌ها را تصاحب کرد.
در آن هنگام دودمان اشکانی بین طرفداران اردوان پنجم و بلاش ششم تقسیم شده بود، که احتمالاً اردشیر را قادر ساخت تا اقتدار خود در جنوب را با کمترین مداخله یا اصلاً بدون مداخله اشکانیان، یکپارچه و مستحکم کند.
جغرافیای استان فارس که از دیگر بخش‌های ایران جدا بود، به اردشیر یاری رساند. اردشیر که در سال ۲۲۴ میلادی در تیسپون به عنوان یگانه حکمران فارس تاجگذاری کرد، عنوان شاهنشاه یا «شاه شاهان» را برای خود برگزید (کتیبه‌ها از آذر-آناهید به عنوان Banebshenan banebshen یا شهبانوی شهبانوها ذکر به میان می‌آورند، اما پیوند او با اردشیر ثابت نشده‌است)، به امپراتوری اشکانی که ۴۰۰ ساله بود پایان داد و چهار قرن پادشاهی ساسانیان بر ایران آغاز گشت.
در چند سال بعدی، شورشیان محلی گرداگرد امپراتوری سربرآوردند. با این وجود، اردشیر بابکان امپراتوری نوین خود را بیش از پیش به سمت شرق و شمال غربی گسترش داد، استان‌های سیستان، گرگان، خراسان، مرو (واقع در ترکمنستان امروزی)، بلخ و خوارزم را به تصاحب خود درآورد. او همچنین بحرین و موصل را هم به قلمرو ساسانی ضمیمه کرد. بعدها در سنگ‌نبشته‌های ساسانی ادعا شده‌است که شاهان کوشانی، تورانی و مکرانی سلطه‌پذیر اردشیر شده‌اند، هرچند که بر طبق شواهد سکه‌شناسی، به احتمال زیاد آن‌ها سلطه‌پذیر فرزند اردشیر، شاپور اول، پادشاه آینده شده‌اند.
از سوی غرب، یورش‌هایی علیه هترا، ارمنستان، آدیابن، با موفقیت کمتری روبرو بود. در سال ۲۳۰، او تا ژرفای قلمروهای روم نیز پیش رفت که این حمله دو سال بعد در طی یک ضدحمله از طرف رومیان، بدون داشتن نتیجه قطعی پایان یافت، هرچند که امپراتور روم، الکساندر سوروس، در روم پیروزی خود را جشن گرفت. پس از مرگ سوروس در ۲۳۵، میان‌رودان، دورا-اروپوس، حران، نصیبین و در نهایت هترا به‌دست ساسانیان افتاد. سپس اردشیر خودش را بازنشسته کرد و باقی عمرش را در پارس گذراند و پسرش جنگ‌های او را ادامه داد.
پسر اردشیر بابکان، شاپور اول، که مدتی با پدرش به‌طور مشترک پادشاهی کرد، گسترش دادن شاهنشاهی ساسانیان را ادامه داد، باختر را تصاحب کرد و بخش غربی امپراتوری کوشان را هم به تصاحب خود درآورد، همچنین چندین لشگرکشی علیه امپراتوری روم را هم ترتیب داد. شاپور نخست در حمله به میان‌رودان روم، حران و نصیبین را تصاحب کرد، اما در سال ۲۴۳، سردار رومی Timesitheus، ایرانی‌ها را در نبرد راسائنا شکست داد و سرزمین‌های از دست رفته را پس گرفت. پیشروی‌های متعاقب امپراتور گردیان سوم (۲۳۸–۲۴۴) در پایین رود فرات در نبرد مسیخه شکست خورد (۲۴۴)، که منجر به قتل رسیدن گوردیان توسط نیروهای خودش شد و شاپور را قادر ساخت تا یک صلح‌نامه بسیار مقرون‌به‌صرفه‌تر را با امپراتور تازه، فیلیپ عرب منعقد کند، که به سبب آن او ۵۰۰٬۰۰۰ دیناری غرامت دریافت کرد و خراجی را هم به صورت سالانه بر دوش رومی‌ها گذاشت.
شاپور خیلی زود جنگ را از سر گرفت، رومی‌ها را در نبرد باربالیسوس شکست داد (۲۵۳) و سپس احتمالاً انطاکیه را گرفت و تاراج کرد. نتیجه ضدحمله‌های رومی‌ها تحت امپراتوری والرین با مصیبت و فاجعه همراه بود که ارتش روم در ادسا محاصره و درهم شکسته شد و والرین توسط شاپور به اسارت گرفته شد و تا پایان عمرش زندانی شاپور باقی ماند. شاپور پیروزی خود را با کنده‌کاری کردن یک نقش برجسته شکوهمند در نقش رستم و بیشاپور جشن گرفت و همچنین در نزدیکی تخت جمشید هم یک سنگ‌نبشته یادبود به زبان‌های فارسی و یونانی حکاکی کرد. او از موفقیت خود برای پیشروی در آناتولی بهره برد (۲۶۰)، اما پس از شکست خوردن از رومی‌ها و هم‌پیمانان‌شان اذینه پالمیرایی، با آشفتگی عقب‌نشینی کرد و حرم‌سرای خود و تمامی قلمروهای رومی که اشغال کرده بود را از دست داد.
مرزهای ایران و روم بر طبق موفقیت‌های نظامی یک طرف، دائماً بین دجله و فرات در تغییر بود. رفت‌وآمد بین مرزها آزاد بود و بازرگانی و ازدواج و حتی جاسوسی را ممکن می‌ساخت. در این برهه از زمان، میان‌رودان در دست ایران بود، اما باید فکری به حال ارمنستان می‌شد که در مقابل اردشیر مقاوت کرده و دشمنش را شکست داده بود. ارمنستان همیشه یکی از نکات مورد اختلاف بین ساسانی‌ها و رومی‌ها بوده‌است. این منطقه برای هر دو مهم بوده، چرا که اهمیت استراتژیک و اقتصادی داشته و به عنوان سرزمین حایل بین ایران و روم بوده. از آنجا که یک شاخه از سلسله اشکانیان در ارمنستان حکومت می‌کردند و ساسانیان با اشکانیان دشمنی داشتند، برای شاپور مهم بود تا مشکل ارمنستان را حل و فصل کند. او ترتیب قتل خسرو را داد و شاهی وفادار به خودش، تیرداد را بر آنجا نشاند که از ۲۵۲–۲۶۲ فرمان‌روایی کرد.
شاپور برنامه‌های آبادانی پرشماری داشت. او دستور به ساخت نخستین پل سدی در ایران را داد و شهرهای بسیاری را هم بنیان نهاد، که برخی از آن‌ها توسط مهاجرینی از قلمروهای روم اسکان داده شدند که از جمله این مهاجرین، مسیحیانی بودند که می‌توانستند تحت لوای شاهنشاهی ساسانی، آزادانه دین خورد را پرستش کنند. دو شهر، بیشاپور و نیشابور از روی او نامگذاری شده‌اند. او خصوصاً کیش مانوی‌گری را مورد لطف خود قرار داد و از مانی (که یکی از کتاب‌هایش، شاپورگان را به او هدیه کرده) محافظت کرد و بسیاری از مبلغین مانوی‌گری را به خارج از مرزهای ایران به جهت تبلیغ دین خود فرستاد. او همچنین با یک خاخام بابلی به نام ساموئل دوستی برقرار کرد. این دوستی برای جامعه یهودیان پُرسود بود و به آن‌ها مهلتی داد تا وضع قوانین طاقت‌فرسا علیه آن‌ها را به تعویق بیفتد. شاهان بعدی سیاست تحمل دینی شاپور را لغو کردند. بهرام اول تحت فشار مغ‌های زرتشتی و تأثیرگذاری‌های موبدموبدان، کرتیر، مانی را کشت و پیروان او را مورد آزار و اذیت قرار داد. بهرام دوم، همانند پدرش، تحت تأثیر خواسته‌های موبدان زرتشتی بود. در حیت پادشاهی او، پایتخت ساسانیان، تیسپون، مورد چپاول رومی‌ها، تحت امپراتوری کاروس قرار گرفت و بخش‌های عمدهٔ از ارمنستان، پس از نیم‌قرن استیلای ایرانیان بر آن، به دیوکلتیان واگذار شد.
امپراتور پروباس (Probus) برای حمله به قلمرو ساسانیان طرح‌ریزی کرد، اما خودش مرد و کاروس (Carus) جنگ را شروع و به بین‌النهرین حمله کرد و تیسفون را محاصره کرد. در این زمان بهرام دوم در شرق بود. اما کاروس در بین‌النهرین درگذشت و امپراتور بعدی، دیوکلتیان، می‌بایست مشغول به حل مشکلات داخلی می‌شد و با بهرام دوم صلح کرد، که بر طبق آن ارمنستان بین دو کشور تقسیم شد و بخش غربی در دست تیرداد ماند و نرسه بخش بزرگ‌تر را گرفت (که از آن پس ارمنستان ایران نام گرفت). در ۲۹۳ بهرام دوم درگذشت و بهرام سوم که شاه سیستان بود بر تخت نشست، اما نرسه، برادر بهرام دوم، که در شرق بود، به میان‌رودان آمد و مورد استقبال جمعی از اشراف قرار گرفت و در نهایت شاه شد.
نرسه، جانشین بهرام سوم (که مدت کوتاهی از سال ۲۹۳ فرمان راند)، جنگ دیگری را علیه رومی‌ها به راه انداخت. نرسه پس از موفقیت‌های اولیه علیه امپراتور گالریوس در رقه سوریه در فرات در سال ۲۹۶، محتمل شکست بزرگی شد. گالریوس نیروهای خود را احتمالاً در بهار ۲۹۸، با دسته‌ای جمع‌آوری‌شده از زمین‌های اجاره‌ای دانوبی امپراتوری، تقویت کرد. نرسه از ارمنستان و میان‌رودان آن طرف‌تر نرفت، که به گالریوس اجازه داد تا در ۲۹۸ تعرضی را در شمال میان‌رودان از طریق ارمنستان انجام دهد. نرسه به ارمنستان عقب‌نشینی کرد تا با نیروهای گالریوس بجنگد، که عواملی به ضرر او بود، زمین‌های پر از پستی و بلندی ارمنستان به نفع پیاده‌نظام روم بود، اما نه به نفع سواره‌نظام ساسانی. کمک‌های محلی به گالریوس او را قادر ساختند تا بتواند نیروهای ایرانی را غافلگیر کند و در دو نبرد پیاپی، گالریوس بر نرسه پیروز شد.
در حین دومین جنگ، نیروهای رومی کمپ نرسه، خزانه او، حرم‌سرای او و همسرش را محاصره کردند. گالریوس به سمت سرزمین ماد و آدیبانه پیشروی کرد و پیروزی‌های پیاپی‌ای به‌دست‌آورد، که مهم‌ترین آن‌ها در نزدیکی ارض روم بود، قبل از اول اکتبر ۲۹۸ امنیت را در نصیبین برقرار کرد. از دجله به طرف پایین رفت، تیسپون را گرفت. نرسه قبلاً یک سفیر برای گالریوس فرستاد تا درخواست کند فرزندان و همسرانش را برگرداند. گفتگو برای صلح در بهار ۲۹۹ آغاز شد، که هم دیوکلتیان و هم گالریوس عهده‌دار آن شدند.
شرایط صلح سنگین بودند: ایران قلمروهایی به روم تسلیم می‌کرد، به‌طوری‌که دجله مرز بین دو امپراتوری می‌شد. مفاد دیگری هم نوشته شده بود مبنی بر اینکه ارمنستان به روم برگردد و دژ Ziatha هم‌مرز آن باشد. ایبری قفقاز تحت یک گماشتهٔ رومی، به روم وفادار بماند، نصیبین که حالا تحت فرمان روم بود، تبدیل به تنها آب‌گذر برای تجارت بین ایران و روم شود، و روم که کنترل پنج ساتراپی بین دجله و ارمنستان را به دست می‌گرفت: Ingilene, Sophanene (Sophene), Arzanene (Aghdznik), کردوئنه، و Zabdicene (در نزدیکی حکاری در ترکیه امروزی).
ساسانی‌ها پنج استان غربی دجله را واگذار کردند و موافقت کردند که در امورات ارمنستان و گرجستان مداخله نکنند. در پیامد این شکست، نرسه تخت را تسلیم کرد و یک سال بعد از دنیا رفت و تخت ساسانی را برای پسرش، هرمز دوم بر جای گذاشت. آشوب در سرتاسر کشور برپا گشت، و در هنگامی که هرمز شورش‌هایی را در سیستان و کوشان سرکوب می‌کرد، در کنترل اشراف‌زادگان ناتوان بود و در نهایت در سال ۳۰۹ توسط بادیه‌نشینان عرب در یک مسافرت شکارچی‌گری به قتل رسید.
این شکست نفوذ ساسانیان در ایبری (گرجستان) را کم کرد، چرا که شاه گرجستان و اشراف در ۳۳۰ به مسیحیت گرویدند. این ضعف شاهنشاهی را می‌توان با افتادن واژه «انیران» از عناوین و سکه‌ها دید
نخستین دوره شکوفایی (۳۰۹–۳۷۹)
پس از مرگ هرمز، عرب‌ها از سوی شمال آغاز به ویران‌گری و به تاراج بردن شهرهای مرکزی شاهنشاهی کردند، حتی به ایالت پارس هم حمله کردند که زادگاه شاهان ساسانی بود. در همین اوقات، اشراف‌زادگان ایرانی فرزند ارشد هرمز دوم را کشتند، دومین فرزند او را کور کردند و سومین را به زندان افکندند (که بعدها به قلمرو رومی‌ها پناهنده شد). تخت پادشاهی برای شاپور دوم به ودیعه گذاشته شد. شاپور دوم فرزند نازاده شده یکی از زن‌های هرمز دوم بود که «در زهدان» مادر خود تاجگذاری کرد: تاج پادشاهی بر روی شکم مادرش گذارده شد. در حین جوانی او، مادرش و اشراف‌زادگان کشور را اداره می‌کردند. پیرو پا به سن گذاشتن شاپور دوم، او قدرت را به‌طور ظاهری در دست گرفت و خیلی زود ثابت کرد که یک حاکم فعال و کارا است.
شاپور دوم در ابتدا ارتش کوچک اما منظم و کارآزمودهٔ خود را به طرف جنوب برای مبارزه با اعراب برد، که آن‌ها را شکست داد، امنیت را در نواحی جنوبی امپراتوری برقرار کرد. او همچنین دیواری برای جلوگیری از حمله اعراب ساخت (واری تازیگان) که به نظر می‌رسد نزدیک شهر حیره بوده‌است و بعدها به خورنق شاپور معروف گشت شاپور همچنین قبایلی از اعراب را در داخل مرزهای ایران اسکان داد. او سپس شروع به اولین لشگرکشی خود علیه روم در غرب کرد، که در آنجا نیروهای ایرانی یک سری جنگ‌ها را بردند، اما در تصاحب قلمرو ناتوان بودند، چرا که محاصره‌های مکرر شهر حساس و مرزی نصیبین با شکست مواجه می‌شد و روم در بازپس‌گیری شهرهای سنجار و آمیدا (آمِد) که به دست ایرانی‌ها افتاده بودند هم موفق بود. این لشگرکشی‌ها با حملات ناگهانی قبایل بیابان‌گرد در مرزهای شرقی امپراتوری متوقف شدند، که فرارود را تهدید می‌کرد، ناحیه‌ای بسیار حیاتی از نظر استراتژیکی برای کنترل کردن جاده ابریشم. از این رو شاپور در شرق به طرف فرارود رفت تا با قبایل بیابان‌گرد شرقی روبرو شود، ولی فرماندهان محلی او توانستند یورش‌های گرفتارکننده‌ای را بر رومی‌ها وارد کنند. او قبایل آسیای مرکزی را در هم شکست، و آن ناحیه را به عنوان یک استان جدید به کشور ضمیمه کرد. او سپس سرزمینی را تصاحب کرد که امروزه به نام افغانستان شناخته می‌شود. به دنبال این پیروزی، گسترش فرهنگی هم نائل شد و هنر ساسانی در ترکستان نفوذ کرد، تا به چین هم رسید. شاپور در کنار پادشاه بیابان‌گردها، گرومبات، شروع به دومین لشگرکشی خود ضد رومی‌ها در ۳۵۹ کرد و خیلی زود موفق شد سینگارا (Singara) و آمیدا را دوباره تصاحب کند. امپراتور روم ژولیان، در پاسخ، تا عمق قلمروهای ایران پیش رفت و نیروهای شاپور را در نبرد تیسپون شکست داد. با این حال او درگرفتن پایتخت ایران ناتوان بود، و وقتی که سعی می‌کرد تا به قلمروهای روم عقب‌نشینی کند، به قتل رسید. ژولیان ناوگان خود را نابود کرده بود تا نیروهایش نتوانند از حمله دست بکشند، و در مقابل شاپور دوم سیاست زمین سوخته را در میان‌رودان در پیش گرفت که باعث گرسنگی نیروهای وی شد. در ژوئن ۳۶۳ ایرانی‌ها که به فیل مجهز بودند رومی‌ها را شکست داده و ژولیان به سختی زخمی شد و درگذشت. جانشین او ژوویان، در ساحل رود شرقی دجله به دام افتاد، و مجبور شد تمام استان‌هایی که ایرانی‌ها در ۲۹۸ به روم واگذار کرده بودند را پس دهد، همین‌طور نصیبین و سینگارا هم به ایران واگذار کرد، تا در مقابل بتواند ارتشش را از ایران بیرون ببرد. شاپور دوم یک سیاست دینی بی‌رحمانه را پی گرفت. در طی دوران پادشاهی او، جمع‌آوری اوستا، متون مقدس زرتشتی، به اتمام رسید، بد دین‌ها و از دین برگشتگان مجازات شدند و مسیحیان هم مورد آزاد و اذیت قرار گرفتند. آزار و اذیت مسیحیان واکنشی بود به مسیحی‌سازی امپراتور روم توسط کنستانتین بزرگ. شاپور دوم، همانند شاپور اول، با یهودی‌ها با دوستی رفتار کرد، که در دوره او در آزادی نسبی زندگی می‌کردند و از امتیازات فراوانی هم برخوردار بودند. در هنگام مرگ شاپور، امپراتوری ایران از همیشه قوی‌تر بود، با دشمنان شرقی در صلح و آرامش بود و ارمنستان هم تحت کنترل ایران قرار داشت.
دوره میانی (۳۷۹–۴۹۸)
از مرگ شاپور دوم تا نخستین تاجگذاری قباد اول، یک دوره عمدتاً همراه با صلح و آرامش بین ایران و روم برقرار بود (که در این هنگام به نام روم شرقی یا امپراتوری بیزانس شناخته می‌شد). تنها دو جنگ کوچک بین آن‌ها درگرفت که اولی طی سال‌های ۴۲۱ تا ۴۲۲ و دومی هم در سال ۴۴۰ بود. در تمام این دوره، سیاست دینی ساسانیان از یک پادشاه به پادشاه دیگر به‌طور قابل توجهی تغییر می‌کرد. باوجود یک سری حاکمان ضعیف، سیستم اداری که در دوران شاپور دوم مقرر شده بود، پابرجا باقی ماند و امپراتوری به شکل رضایت‌بخشی عمل می‌کرد. پس از اینکه شاپور دوم در سال ۳۷۹ از دنیا رفت، او یک امپراتوری قدرتمند را برای نابرادری خود اردشیر دوم (۳۷۹–۳۸۳ پسر هرمز دوم) و همین‌طور پسر خود شاپور سوم (۳۸۳–۳۸۸) برجا گذاشت، که هیچ‌کدام از آن‌ها استعداد نیای خود را نشان ندادند. اردشیر دوم که به عنوان نابرادری پادشاه رشد کرده بود، نتوانست جانشین خوبی برای برادر خود شود و شاپور سوم که یک شخصیت اندوهگین بود تا بتواند به چیزی برسد. بهرام چهارم (۳۸۸–۳۹۹) هرچند که مثل پدرش ناتوان نبود، نتوانست افتخار بزرگی برای شاهنشاهی کسب کند. در طی این دوره، ارمنستان طی یک موافقت‌نامه‌ای بین ایران و روم تقسیم شد. ساسانی‌ها حکمرانی خود بر ارمنستان بزرگ را بازیافتند و امپراتوری بیزانس یک بخش کوچک از ارمنستان غربی را در دست داشت.
یزدگرد اول (۳۹۹–۴۲۱)، پسر بهرام چهارم، اغلب با کنستانتین بزرگ، امپراتور روم مقایسه می‌شود. همانند او، هم به صورت فیزیکی و هم از نظر دیپلماسی قدرتمند بود. یزدگرد اول همانند همتای رومی خود، فرصت‌طلب بود. او مانند کنستانتین بزرگ، سیاست مصالحه دینی را در پیش گرفت و آزادی برای رشد اقلیت‌های مذهبی را فراهم کرد. آزار و اذیت مسیحیان را متوقف کرد و حتی اشراف و موبدان که به آزار آن‌ها می‌پرداختند را مجازات کرد. پادشاهی او یک دوره نسبتاً صلح‌آمیز بود. او صلحی پابرجا با رومی‌ها برقرار کرد و حتی تئودئوس دوم (۴۰۸–۴۵۰) را هم تحت کفالت خود قبول کرد. او همچنین با یک شاهزاده یهودی ازدواج کرد که برای او پسری به نام نرسی به دنیا آورد. جانشین یزدگرد اول، پسر او، بهرام پنجم (۴۲۱–۴۳۸) معروف به بهرام گور بود، یکی از شناخته‌شده‌ترین شاهان ساسانی که قهرمان بسیاری از افسانه‌ها در ادبیات فارسی است. این افسانه‌ها حتی پس از نابودی شاهنشاهی ساسانی توسط اعراب هم پایدار ماندند. بهرام پنجم، که عمدتاً با نام بهرام گور شناخته می‌شود، پس از مرگ ناگهانی یزدگرد اول (یا ترور او)، به رغم مخالفت‌های اشراف و با کمک منذر، شاه عربی حیره، تاج پادشاهی را تصاحب کرد. مادر بهرام پنجم شوشان‌دخت، دختر رأس جالوت یهودی بود. در ۴۲۷، او در شرق با قبایل بیابان‌گرد هپتالیان مبارزه کرد و آن‌ها را درهم شکست و نفوذ خود را تا آسیای میانه گسترش داد که در آنجا تصویر او برای قرن‌ها بر روی سکه‌های بخارایی (در ازبکستان امروزی) نقش بسته بود. بهرام پنجم پادشاه دست‌نشانده ایران در ارمنستان را برکنار کرد و آنجا را به یکی از استان‌های ایران تبدیل کرد.
بهرام پنجم در سنت و فرهنگ ایرانی یک سوگلی تمام‌عیار است، که داستان‌های زیادی از دلاوری‌ها و زیبایی او، از پیروزی‌های او بر رومی‌ها، مردمان ترک، هندی‌ها و آفریقایی‌ها و ماجراهای او در شکار و عشق روایت می‌شود. او همچنین بهرام گور هم خوانده می‌شود. واژه گور به معنای گور خر است که به دلیل علاقه او به شکار و به خصوص به شکار گور خر بر او نهاده شده‌است. او نماد شاهی در اوج دوران شکوفایی است. او تاج شاهی را در رقابت با برادرش تصاحب کرد و با دشمنان خارجی هم مبارزه کرد، اما عمدتاً خودش را با شکار و مهمانی‌های درباری با همسران و درباریان سرگرم نگه می‌داشت. او تجسم رونق و رفاه شاهانه بود. در این دوران، بهترین آثار از ادبیات ساسانی نوشته شدند، قطعات سرشناسی از موسیقی ساسانی تنظیم و ساخته شدند و ورزش‌هایی همانند چوگان تبدیل به سرگرمی شاهانه شدند، سنتی که تا به امروز هم در بسیاری از نظام‌های پادشاهی حفظ شده‌است.
یزدگرد دوم (۴۳۸–۴۵۷) پسر بهرام گور، یک پادشاه میانه‌رو بود، اما برخلاف یزدگرد اول، یک سیاست ظالمانه در برابر اقلیت‌های مذهبی در پیش گرفت، خصوصاً برای مسیحیان. با این حال در سال ۴۵۱ در نبرد آوارایر، ارمنی‌های تابع شاهنشاهی تحت رهبری وارتان مامیکونیان موفق شدند آزادی ارمنستان برای پرستش دین مسیحیت را برقرار کنند. که بعدها در ۴۸۴ پیمان‌نامه نورسک هم تأیید شد.
یزدگرد دوم در ابتدای سلطنتش ارتشی متشکل از ملیت‌های گوناگون از جمله متحدان هندی‌اش را جمع‌آوری کرد، و در سال ۴۴۱ به امپراتوری روم شرقی حمله کرد، اما خیلی زود پس از جنگی محدود، مجدداً صلح و آرامش برقرار شد. او سپس در سال ۴۴۳ نیروهای خود را در نیشابور جمع کرد و یک لشگرکشی طولانی علیه کیداریان را ترتیب داد. در نهایت، پس از تعدادی جنگ، او کیداریان را شکست داد و در سال ۴۵۰ آن‌ها را به آنسوی رود آمودریا راند.