هاکوپ_کاراپنتس
بخشی از آثار
<!-- در واقع، به این جهان پهناور تبعید شد. محرومیت از مهر مادری در اوان کودکی، مهاجرت به تهران در عنفوان جوانی، رؤیای آزادی ارمنستان و آرزوی بازگشت به آرارات، که مربیانش و مهاجران آمده از آن طرف مرز در دل او کاشته بودند و بالاخره مهاجرت به ایالات متحدهٔ آمریکا در جوانی، همچون سرنوشتی محتوم حیات فکری و عاطفی وی را رقم زدند. کودکستان روسی، مدرسهٔ ابتدایی ارمنی ـ فرانسوی، دبیرستان فارسی ـ فرانسوی و تحصیلات دانشگاهی آمریکایی حکایت از تربیت ذهنی چند فرهنگی دارند، ذهنی که مصرانه از پذیرش سرنوشت خویش، به منزلهٔ یک تبعیدی، سرباز می‌زند و به وفاداری غمانگیز خود نسبت به قومیت و زبان مادری پای می‌فشارد. کاراپنتس، در اوایل جنگ جهانی دوم، از تبریز به تهران آمد. او در تهران علاوه بر تحصیل به فعالیتهای فرهنگی نیز روی آورد و با گروهی از جوانان همفکر خود انجمن لویس یو میتک[۱] (نور و اندیشه) را تشکیل داد که در واقع، هستهٔ اولیهٔ انجمن فرهنگی ـ ورزشی آرارات امروز محسوب می‌شد و نام کاراپنتس به منزلهٔ یکی از مؤسسان این تشکیلات و اولین رئیس هیئت مدیرهٔ آن ثبت شده‌است، چیزی که جایگاه او را در ادبیات ارمنی ایران ممتاز کرد چرا که در ادبیات ایران اکثریت پیوسته با شاعران بوده‌است. اما چگونه نویسندهای که بیشتر عمر خود را در آمریکا گذرانده و بیشتر آثارش را در آن دیار نوشته و منتشر کرده نویسندهای ایرانی ـ ارمنی محسوب می‌شود؟ این سؤال به‌طور قطع یکی از پرسشهای متعددی است که خود نویسنده در بحرانیترین لحظات زندگیاش درصدد پاسخگویی به آنها برآمده و امیدبخشترین مکان و مأوای خود را برای رهایی از سرگردانی در زبان مادری یافته‌است. کاراپنتس می‌گوید: «فکر می‌کنم همین کار را می‌توانستم در عرصهٔ ادبیات آمریکا هم انجام دهم. حتی در سالهای اخیر خودم را برای این کار آماده می‌کردم (با همکاری با نشریات و مجلات آمریکایی) اما در یک روز فرخنده به این نتیجه رسیدم که ادبیات آمریکایی هیچ احتیاجی به من ندارد و نه من احتیاجی به ادبیات آمریکایی دارم… من نویسندهای ارمنی باقی خواهم ماند، وفادار به زبان مادری، تبار و به عقیدهٔ ارمنی بودن خودم». اما از بد حادثه زبانی که کاراپنتس به کار می‌برد زبان ارمنی شرقی (زبان ادبی ارمنیان ارمنستان و ایران) است در حالی که زبان ارمنیان آمریکا ارمنی غربی (زبان ارمنیان استانبول و ناحیهٔ آناتولی که در پی قتلعام ۱۹۱۵م، در ترکیهٔ عثمانی، به کشورهای مختلف جهان مهاجرت کردند) است. به دیگر سخن، کاراپنتس در عرصهٔ ادبی ارمنیان آمریکا نیز یک اقلیت و در زمان خود شاید یک اقلیت خاص بود. در ایران نیز عدهٔ بسیار محدودی آثارش را می‌شناختند و به آنها دسترسی داشتند. مرزهای ارمنستان شوروی نیز در برابر نویسندهای که گردانندهٔ بخش ارمنی صدای آمریکا بود، به شدت بسته بود و تنها پس از وفاتش مجموعهای از آثار کاراپنتس در ارمنستان چاپ و منتشر شد. همزمان اشاره کنیم که شعر برای شاعر ارمنستان، بارویر سِواک، همان پیام غریقی است که وی در شیشهای نهاده و به دریا می‌سپارد باشد که طوفان حادثه آن را به ساحلی واگذارد. اما کدام ساحل؟ اما اوج فاجعه آنجاست که زبان و کلمات نیز با بیگانگی خیانتبار خود تنها امید نویسنده را مورد تهدید و تردید قرار می‌دهند و از وظیفهٔ خود به منزلهٔ ترجمان واقعیت سرباز می‌زنند و کاراپنتس به خوبی بر این واقعیت تلخ نیز آگاهی دارد: «هرچه کلمات انباشتهتر می‌شوند ورشکستگی آنها را بیشتر حس می‌کنم و بیشتر می‌فهمم که چرا او (پدرم) از کلمات می‌گریخت. مبادا کلمات از معنی تهی شوند و واقعیت را مسخ کنند». کاراپنتس نویسندهای واقعگراست، نویسندهای که پیوسته در تلاش مهار واقعیتِ فرار به وسیلهٔ زبان و تسلط بر زبان به وسیلهٔ واقعیت است؛ لذا به وسوسهٔ غوطهور شدن در گسلهای تاریک و بیانتهای زبان و واقعیت، که شاید موضوع و مضمون اصلی اندیشهٔ جدید است، تن نمی‌دهد. قهرمان اصلی هاکوپ کاراپنتس روشنفکری ارمنی است، مهاجری که در وجود آدام نوریان، چهرهٔ اصلی یکی از بهترین آثار او با نام کتاب آدام، متبلور شده‌است. از این نظر، می‌توان گفت که این رمان تا حد زیادی جنبهٔ زندگینامهٔ خودنوشت[۲] دارد و نویسنده تلاش کرده تا در آن تقریباً تمامی مسائل ارمنیان را در عصر حاضر در متن جنبه‌های کلی و اساسی مبتلابه جوامع توسعه یافته، به ویژه، آمریکا، در محور زندگی شخصی قهرمانش، به تصویر کشد. موضوع اصلی رمان همان مسئلهٔ هویت ملی است که خواسته یا ناخواسته تمامی روابط نوریان را با همسر و فرزندانش تحت تأثیر قرار داده و اسباب بیگانگی او را با آنان و اصولاً، با تمامی مظاهر زندگی فراهم ساخته. در این خصوص، گفتگوی زیر، بین آدام و همسرش، بسیار گویا و شفاف است: ـ: ((آدام! میدانی که ما دیگر همدیگر را نمی‌شناسیم؟ بله، ما با هم بیگانه شدهایم. من نمی‌فهمم چه بر سر آدام نوریانی که من می‌شناختم آمده‌است؟)). ـ: ((زندگی همهٔ ما را عوض می‌کند اما آنچه اساسی است بدون تغییر باقی می‌ماند. تو میدانی که من تو را دوست دارم پس دیگر از چه چیز غیر عادیای صحبت می‌کنی؟)). ـ: ((از ارمنیمآبی کهنهٔ تو آدام!)). اما آیا واقعاً چنین است؟ مرزهای زندگی شخصی و محرکهای فرهنگی ـ اجتماعی چگونه مشخص می‌شوند؟ و در این میان برجسته کردن مسئلهٔ هویت ملی تا چه حد می‌تواند توجیهپذیر باشد؟ هاکوپ کاراپنتس و قهرمانش، نوریان، البته به این موضوع آگاهی کامل دارند. آنها می‌دانند که تنهایی و بیگانگی انسان در جهان معاصر، به ویژه، در جوامع توسعه یافتهتر، عارضهای فراگیر است. نوریان در جایی می‌گوید: «از این بیگانگی تنها من نیستم که رنج می‌برم با هرکه حرف می‌زنم در چشمهایش غبار راه‌های دور را می‌بینم». نوریان درام شخصی خود را در متن جامعهای تجربه می‌کند که: «تمدن بیماری به وجود آورده و دقت و توان اندیشیدن را از انسان گرفته‌است». کاراپنتس، از زبان نوریان، جامعهٔ مصرفی و مردمسالاری غربی را به شدت مورد انتقاد قرار می‌دهد و آن را به بازی گروه‌های مشرف به دستگاه حاکم تعبیر می‌کند: «اگر مردمسالاری این است پس باید گفت در قرن مساواتپرستی سرکوب هر نوع ابتکار، پرواز و خلاقیت، جامعه را به یک تودهٔ کوتهفکر فاقد آگاهی سیاسی، شهامت فرهنگی و استقلال فکری بدل کرده‌است». در چنین دنیایی، یک روشن اندیش ارمنیشاید تنها کمی تنهاتر از همفکران خود و زبانش کمی بستهتر باشد زیرا او در میانهٔ میدان مرکزی ایروان هم همان تنهایی را احساس می‌کند که در پارک مرکزی بیو هاون احساس کرده بود. اگرچه اینجا همهٔ آدمها ارمنیاند ولی آنها هم در شتاباند. اما به کجا می‌روند؟ در چنین دنیایی، قهرمان کاراپنتس نه تنها جایی برای بودن که مکانی برای مردن هم نمی‌یابد: ((وقتی بمیرم مرا به کدام خاک خواهند سپرد؟)). بسیارند نویسندگان و غیر نویسندگان ارمنیای که از داشتن مزاری در این کرهٔ خاکی محروم ماندند. کاراپنتس شاید سعادتمندتر از آنها بود. صدای تنهایی او جاودانه خواهد ماند. -->