اصحاب_کسا
شأن نزول آیه تطهیر
بخش اولِ آیهٔ ۳۳ سورهٔ احزاب، در ادامهٔ دستورها و توصیه‌ها به زنان پیامبر است که به‌عقیدهٔ مکارم شیرازی، فقیه شیعی، به‌خاطر تأکیدِ بیشتر، مورد خطاب قرار گرفته‌اند. در میان مُفَسِّرانِ اهل سنت، برخی با استناد به چهار روایت نقل‌شده از عَکرَمه، مُقاتِل، عُروه و ابن‌عباس، شأنِ نزولِ آیه را به‌طور خاص، زنان پیامبر می‌دانند. ثَعلَبی، مفسر سنی‌مذهب در اَلْکَشفُ و الْبَیان، روایتی را از ابن‌عباس و روایت دیگری را از عکرمه گزارش می‌کند که آیه در حقِّ زنان پیامبر نازل شده‌است. با این حال، شیعیان اجماع دارند که شأن نزول آیه، علی، فاطمه، حسن و حسین هستند. از این‌رو شیعیان بر این باورند که احترام به آنان و اطاعت از ایشان بخشی اساسی در دین و بلکه از اصولِ دین است. علّامه طباطبایی، مفسر شیعه در بحثِ جامعی در تفسیرِ این آیه در اَلْمیزان، مخاطبِ این آیه را اصحاب کسا می‌داند و به احادیث آن — که تعدادشان بیش از هفتاد حدیث است و بیشتر از طریق اهل سنّت هستند — اشاره می‌کند. در میان تفاسیرِ شیعه و سنی، مصداقِ واحدی برای عبارت «اهل بیت» بیان نشده‌است. تفاسیرِ سنی اغلب منظور از اهل بیت را همسران محمد و چند شاخه از بنی‌هاشم می‌دانند؛ و منابع شیعه بر اینکه منظور از اهل بیت تنها پنج تن آل عبایند، اتفاق نظر دارند. آلوسی، مفسر اهل سنت در روحُ‌الْمَعانی ضمن بیان روایات مختلف دربارهٔ مصداقِ اهل بیت در این آیه، به حدیثِ کسا اشاره می‌کند و اهل بیت را همان اصحاب کسا می‌داند. به‌نوشتهٔ ویلفرد مادلونگ، شرق‌شناس مسیحی، علی‌رغم رویکرد شیعی در این موضوع، حتی در منابع اهل سنّت مانند تفسیر طبری نیز مصداق این آیه، محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین هستند. بِیْضاوی، مفسر سنی‌مذهب، در اَنوارُ التَّنزیل نیز می‌گوید شیعیان معتقدند که این آیه دربارهٔ علی، فاطمه و دو فرزندشان است و دربارهٔ عصمتِ آنان به این آیه احتجاج می‌کنند، اما این احتجاج با قبل و بعد آیه، متناسب نیست و احادیث هم تنها به این اشاره دارد که اینان از اهل بیتِ پیامبر به‌شمار می‌روند. ابن کثیر، مفسر سنی، در تفسیرُ الْقرآنِ الْعَظیم حدیثِ ایستادنِ پیامبر بر در خانهٔ فاطمه و صدازدنِ اهل بیت برای نماز به‌مدت شش ماه و حدیث کسا را بیان می‌کند. ابن عَطیّه، مفسر سنی، در اَلْمُحَرَّرُ الْوَجیز با اشاره به حدیثی از پیامبر می‌گوید این آیه در حق پیامبر، علی، فاطمه، حسن و حسین نازل شده‌است. تریتون روایتی را از منابعِ اسلامی گزارش می‌کند که براساس آن، محمد هنگام ملاقات با نمایندهٔ نجرانیان در سال ۱۰ ه‍. ق، عبایی سفید و سیاه بر تن داشت و فاطمه، علی، حسن و حسین را در زیر جامهٔ خود در آغوش گرفت و آیهٔ «إِنَّمَا یُرِید الله لیذْهب عَنْکُم الرجس أهل الْبَیْت وَیُطَهِّرکُمْ تَطْهِیرا» را خواند. الگار و دفتری نیز به این نکته اشاره می‌کنند که محمد در روز مباهله با نجرانیان، اهل بیتش را با خود همراه کرد و تنها فاطمه، علی و حسنین را با خود به مباهله با نجرانیان برد. مُتَکَلِّم سنی مذهب، ماتُریدی در تَأویلاتُ أَهلِ السُّنَّة می‌گوید شیعیان با استناد به حدیث کسا، این آیه را دربارهٔ اهل بیت — علی، فاطمه، حسن و حسین — می‌دانند. فخر رازی، مفسر سنی‌مذهب در تفسیر کبیر، با اشاره به اختلافات در بیان مصادیق اهل بیت، می‌نویسد که قولِ ارجح آن است که منظور از اهل بیت، زنان و فرزندانِ محمد هستند و علی نیز به سبب ازدواج با دخترِ پیامبر و ملازمت با محمد، از اهل بیت به‌شمار می‌آید. سَمهودی، مفسر سنی‌مذهب، نیز پس از بیان ماجرای اصحاب کسا، منظور از اهل بیت در آیهٔ تطهیر را اصحاب کسا دانسته‌است. به‌نوشتهٔ لَئورا وِچّا وَلیِری در دانشنامه اسلام، با وجود آنکه آیاتِ پیش از آیهٔ تطهیر دربارهٔ دستورالعمل‌هایی برای زنان پیامبر است و افعال و ضمایر به‌صورتِ جمعِ مُؤَنَّث هستند، اما در این آیه که خطاب به اهل بیت است، ضمایر به‌صورت جمعِ مُذَکَّر هستند؛ بنابراین گفته شده‌است که دیگر بحثِ زنان پیامبر مطرح نیست، یا دست‌کم صرفاً آنان نیستند. عبارتِ اهل بیت فقط می‌تواند معنی «خانوادهٔ پیامبر» را بدهد. این امتیاز به‌طور طبیعی به همهٔ خویشاوندان محمد اطلاق می‌شود، چه آنانی که در قبیلهٔ او بودند، چه انصار و درواقع همهٔ جامعهٔ مسلمانان. ولیری در ادامه به داستانِ اصحاب کسا اشاره دارد که در بسیاری از احادیث منعکس شده و براساس آن، محمد عبای خویش را در موقعیت‌های گوناگون از جمله رویداد مباهله، بر روی نوه‌هایش حسن و حسین، دخترش فاطمه و دامادش علی افکنده و بدین ترتیب، این پنج تن هستند که عنوانِ اصحاب کسا به آنان داده می‌شود و اهل بیتِ پیامبر لقب گرفته‌اند. تلاش‌هایی صورت گرفته تا زنانِ پیامبر را هم به این گروه اضافه کنند؛ ولی عموماً شمارِ افرادی که واجد این امتیاز هستند محدود به پنج است. براساس قولی که به زِیْد بن اَرقَم منسوب است، منظور از اهل بیت کسانی هستند که خداوند بر آنان زَکات را حرام کرده‌است و شامل آل علی، آل جعفر و آل عقیل نیز می‌شود. براساس این قول، منظور از تطهیر در آیهٔ تطهیر، پاک شدن از دریافت و مصرفِ صدقه و زکات است. روایتِ زید بن ارقم در تفسیرِ ثعلبی، با افزودن «و آل عباس» گزارش شده‌است. در دانشنامه اسلام، دلیل وارد شدن آل طالب و آل عباس در دایرهٔ اهل بیت محمد، اهمیتِ این دو خاندان در طایفهٔ بنی‌هاشم عنوان شده‌است. عباسیان برای وارد شدن به سیطرهٔ معناییِ اهل بیت تلاش‌هایی کردند. از میان بزرگان اهل سنت، مالک بن اَنَس و ابوحَنیفه معنای اهل بیت را گسترش دادند تا شاملِ تمامِ بنی‌هاشم شود و شافعی بنی مُطَّلِب را نیز به مصادیقِ اهل بیت افزود. با این وجود گروهی بر این باورند که معنای اهل بیت، شاملِ تمامِ اُمَّتِ اسلامی است.