Faxismo
Arrakasta
Faxismoaren arrakastan, zeresan handia izan zuten beste joera ideologiko batzuek, zeren eta inhibizioz, laguntzaz edo ahuleziaz, tokia utzi baitzioten hari. Esate baterako, 1929ko krisia funtsezkoa izan zen naziak boterera heltzeko, baina, hala ere, ezin lot daitezke faxismoa eta krisia, ezin esan daiteke faxismoa eta krisia gauza bera direnik. Eta, bestetik, Lehen Mundu Gerrak Alemanian eta Italian izandako ondorio bertsuak ere oso gogoan izatekoak dira. Bitxikeri moduan, herrialde horiek aurkako aldeetan izan ziren borrokan, baina gero antzeko aldaketa sozial, ekonomiko eta politikoak ezagutu zituzten. Izan ere, antz handiak zeuden bien artean. Adibidez, estatu berriak ziren biak (Europan eratutako azkenetakoak hain zuzen), trinko egituratu gabeak, eta nazio-integrazio ahulekoak, eta gainera ez zen denbora luzea bat eginda zeudenetik. Horretaz guztiaz gainera, inondik ere, epe luzeko eragile bat ere aipatu behar da, Bigarren Industria Iraultza, kapitalismo txikia eta burgesia txikia desagertzeko joera ekarri baitzuen. Azaldutako egoera horrek sorrarazi zituen faxismoari, eta bide batez bortxan oinarritutako politikari, indarra eta itxura eman zioten elementuak, hala nola ultranazionalismoa, nazio, herri eta arraza kontzeptua, eta irrazionalismoa (1900 inguruan dagoeneko ageri zen elementu hori, esparru txiki zenbaitetan). Gainera, eta egoerari buruzko ikuspegia osatzeko, Alemanian eta Italian oso traumatikoa izan zen industrializazio-prozesua, berandu eta izugarri bizkor burutua. Alemaniaren eta Italia ildo beretik abiatutako bilakaera izan arren, Alemanian kultura-planteamendu berriek ez zioten aurre egin behar ideologia nazionalista nagusiari, dagoeneko bazutelako ideologia-egitura bat, planteamendu horiek bere barnean hartzeko gai zena: nazionalismo erromantiko alemaniarra zen, gogo biziz arbuiatzen baitzuen liberalismo burges ortodoxoa. Eta alemaniar kulturaren gailentasunaren ideia ordurako sartuta zegoen nazionalismo germaniarrean; orain, ideia hori autonomo bihurtzea izan zen hurrengo pausoa, eta antisemitismora jotzea. Aldaketa hori erabakigarria izan zen Alemaniako nazionalismoan. Egiten hasitako bideari jarraituz, teoria arrazista bat landu zuen, “gizarte-darwinismo” deitzeko moduko eskema batez. Haren funtsezko ideiak hauek ziren: indarraren gorespena, eta senarena, bortxa selektiboarena eta arraza arioaren gailentasunarena. Eta antisemitismoa ez zen izan bazterreko kontu bat. Betekizun erabakigarriak zituen. Alde batetik, nazionalismo erradikalari aukera eman zion kapitalismoaren kontrakotzat agertzeko, industrializazioak ekarritako gaitz guztiak juduen kapitalismoaren ondorioa direla esanez (hala eta guztiz, XIX. mendeko nazionalismo askotan jasota dagoen ideia da); hau da, akats eta gaitz hitzen sinonimotzat hartu zuen judu izatea, eta halatan, huraxe izango zen kontu guztietarako biktimarik egokiena. Eta bestetik, aukera ultranazionalista antisemitismoan oinarritu zen sozialismo iraultzaileari aurre egiteko, iraultza hori juduen iraultza omen zelako, teoria honen arabera; beraz, eta bide horretatik, iraultzaren kontrakotzat ere agertu zen faxismoa. Italian, ordea, bestelakoak izan ziren kontuak. Faxismoa ekarri zuten aurreko ideien sorrera nazionalismo erradikalak eta sindikalismo iraultzaileak bat egitean gertatu zen; hala, elementu proletario batzuk eta industrializazioaren aurreko sektoreei lotuta zeuden burgesia txikiko beste batzuk elkartu ziren. Alemanian, faxismo aurreko ideia horiek klase zuzendariak landuko zituen, antisemitismoaz baliatuz. Eta fraseologia antikapitalista baliatu zuen, langile-sektoreak eta erdi-mailakoak proiektu berean biltzearren, aldi berean amets inperialista pangermaniko bat planteatuz, inondik ere, alemaniar nazioarentzako biziespazioaren aitzakian.